Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 337/2002
Kærumál Gjafsókn
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr kröfum aðilanna um málskostnað og þeim ákveðinn gjafsóknarkostnaður í máli R á hendur Ó, sem var að öðru leyti lokið með dómsátt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2002, þar sem leyst var úr kröfum aðilanna um málskostnað og þeim ákveðinn gjafsóknarkostnaður í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem var að öðru leyti lokið með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt að því er varðar gjafsóknarkostnað hans þannig að þóknun annars af tveimur lögmönnum, sem komið hafa að málinu af hans hálfu, verði hækkuð úr 114.384 krónum í 368.831 krónu. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 16/2007
Kærumál Fjárnám
K hf. kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist hafði verið á kröfu E um ógildingu fjárnáms, sem sýslumaðurinn í Keflavík hafði gert hjá henni á grundvelli skuldabréfs, sem gefið hafði verið út af sambúðarmanni E. Hafði hún tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldinni með undirritun sinni á bréfið. Andvirði skuldabréfsins var öllu varið til greiðslu víxilskuldar, þar sem E var einn víxilskuldara. Talið var að með þessari ráðstöfun hafi formi skuldbindingar hennar einungis verið breytt. Ekki var fallist á að unnt væri að ógilda skuldbindingar af því tagi með vísan til sérstaks samkomulags milli samtaka bankastofnana, neytendasamtakanna og stjórnvalda um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Var kröfu hennar um ógildingu aðfarargerðarinnar því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. janúar 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. desember 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Keflavík gerði hjá henni 30. nóvember 2005 að kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var fjárnámið 30. nóvember 2005 gert á grundvelli skuldabréfs að fjárhæð 1.925.000 krónur, sem gefið var út sóknaraðila til handa 12. mars 2002. Útgefandi þess var sambúðarmaður varnaraðila, en hún tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldinni samkvæmt bréfinu með nafnritun sinni. Er óumdeilt í málinu að öllu andvirði bréfsins var strax varið til greiðslu á víxilskuld við sóknaraðila, þar sem varnaraðili var einn víxilskuldara, en skuldin hafði verið gerð aðfararhæf með áritun á stefnu 13. febrúar 2002. Með þessari ráðstöfun á andvirði bréfsins var lokið greiðslu á víxilskuldinni svo langt sem entist. Af þessu er ljóst að ekki var verið að stofna til skuldar varnaraðila við sóknaraðila er hún áritaði nefnt skuldabréf. Aðeins var um breytingu á formi skuldbindingar hennar að ræða. Ekki verður fallist á með varnaraðila að unnt sé með vísan til „Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“, sem grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði, að ógilda skuldbindingar sem svona háttar um. Leiðir þetta til þess að hafna verður kröfu varnaraðila um ógildingu umræddrar aðfarargerðar. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Elínar Helgadóttur, um að fjárnám sem sýslumaðurinn í Keflavík gerði hjá henni 30. nóvember 2005 að kröfu sóknaraðila, Kaupþings banka hf., verði fellt úr gildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 6. janúar 2006 og tekið til úrskurðar 28. nóvember sl. Sóknaraðili er Elín Helgadóttir, Hafnargötu 26, Vogum en varnaraðili er Kaupþing banki hf. Borgartúni 19, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að aðfarargerð sýslumannsins í Keflavík nr. 034-2005-02561 sem fram fór hjá sóknaraðila 30. nóvember 2005 að kröfu varnaraðila, í fasteigninni Hafnargötu 26, Vogum, verði ógilt með úrskurði. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að ógildingarkröfu sóknaraðila verði hafnað og að framangreind aðfarargerð á hendur sóknaraðila verði staðfest. Þá er krafist málskostnaðar. Í málinu krefst sóknaraðili ógildingar á fjárnámi sem fram fór í eigum hennar á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar hennar á skuldabréfi. Telur hún að varnaraðili hafi brotið rétt á henni með því meðal annars að láta ekki fram fara greiðslumat á aðalskuldara. Málavextir eru nánar þeir að 12. mars 2002 tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi sem sambýlismaður hennar, Einar Ingi Sigurbergsson, var aðalskuldari að. Var lánið að fjárhæð 1.925.000 og skyldi greiðast með einni greiðslu tólf mánuðum síðar. Stefán Ö. Stefánsson var einnig sjálfskuldarábyrgðarmaður á skuldabréfinu. Að beiðni útgefanda bréfsins var andvirði þess, 1.856.325 krónur, greitt inn á tékkareikning Einars Inga hjá varnaraðila þann 13. mars 2002 og sama dag var sama fjárhæð tekin út af tékkareikningnum til greiðslu á víxilskuldbindingu fyrirtækisins Kulda ehf. sem Einar Ingi rak á þeim tíma. Sóknaraðili var ábekingur á þessum víxli sem samþykktur var til greiðslu af Kulda ehf. og var víxillinn kominn í vanskil. Stefna hafði ennfremur verið gefin út og hún árituð 13. febrúar 2002. Sóknaraðili var skráður stjórnarmaður í Kulda ehf. en fyrir dómi kvaðst hún ekki hafa vitað af því enda hafi hún aldrei komið að rekstri fyrirtækisins og ekki þekkt til fjármála þess. Henni hafi verið sagt, er hún hafi ritað undir skuldabréfið sem sjálfskuldarábyrgðarmaður, að andvirði þess yrði ráðstafað til greiðslu á tæknileyfi. Einar Ingi hafi komið með bréfið heim og hún undirritað það í eldhúsinu. Henni hafi því ekki verið kynntar reglur um ábyrgðir og samkomulag banka og fjármálastofnana um það efni. Í framlögðu skuldabréfi segir í texta þess að sóknaraðili hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á láninu. Fyrir aftan nafn sóknaraðila er reitur sem ætlast sé til að hakað sé í eftir því hvort sjálfskuldarábyrgðarmaður óski eftir mati á greiðslugetu aðalskuldara eða ekki. Fyrir aftan þennan reit er ætlast til að sjálfskuldarábyrgðarmaður staðfesti þessa ósk sína með því að rita upphafsstafi sína. Á þessum stað á skuldabréfinu hafa verið ritaðir stafirnir EH. Í framburði sóknaraðila kom fram að hún hafi ekki ritað upphafsstafi sína í þennan reit skuldabréfsins. Taldi hún líklegast að sambýlismaður hennar hefði gert það. Af hálfu sóknaraðila var þess óskað að fram færi skoðun á þessu atriði. Leitaði sóknaraðili til Haraldar Árnasonar sem skilaði álitsgerð í maí 2006. Haraldur fékk rithandarsýni sóknaraðila og Einars Inga og bar saman við umrædda áritun á skuldabréfinu. Niðurstaða hans er sú að afar sterkar vísbendingar séu um að sóknaraðili hafi ekki skrifað véfengda áritun og vísbendingar væru í þá átt að Einar Ingi hafi ritað umrædda upphafsstafi sóknaraðila. Í skuldabréfinu segir í 6. lið þess að undirritaðir sjálfskuldarábyrgðarmenn hafi kynnt sér fræðslurit bankans um ábyrgðir. Fyrir dómi sagði sóknaraðili að hún hafi ekki gert það heldur hafi Einar Ingi fært henni skuldabréfið heim og hún undirritað það í eldhúsinu. Hún hafi aldrei komið í útibú varnaraðila í Hafnarfirði og kvaðst ekki hafa heyrt af reglum sem settar hafi verið til verndar ábyrgðarmönnum. Þá liggur fyrir í málinu að Einar Ingi var á vanskilaskrá er hann undirritaði skuldabréfið. Á árunum 1993 til 2001 hafi fimm sinnum verið gerð árangurslaus fjárnám hjá honum og fjórum sinnum áritaðar stefnur á hendur honum. Vegna vanskila á skuldabréfinu var greiðsluskilmálum þess breytt 28. febrúar 2003 og aftur 24. nóvember 2003. Á árinu 2004 ákvað varnaraðili að hefja innheimtur á hendur sóknaraðila. Ritaði sóknaraðili varnaraðila þá bréf dagsett 6. desember 2004 og fór fram á að skuldin yrði felld niður. Með bréfi varnaraðila 30. desember 2004 var beiðninni hafnað. Greiðsluáskorun er dagsett 24. ágúst 2005 og aðfararbeiðni 30. september 2005. Fjárnám fór fram 30. nóvember 2006 og að kröfu varnaraðila var gert fjárnám í Hafnargötu 26, Vogum. Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi brotið á henni samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga er samtök banka, sparisjóða, Neytendasamtökin og stjórnvöld hafi gert og gildi hafi tekið 1. nóvember 2001. Telur sóknaraðili að varnaraðili hafi átt að tilkynna henni um þetta samkomulag eins og hann hafi skuldbundið sig til að gera samkvæmt 1. mgr. 9. gr. samkomulagsins. Þess vegna hafi sóknaraðili ekki haft vitneskju um rétt sinn sem ábyrgðarmaður. Í 1. mgr. í 3. gr. samkomulagsins segi að sé skuldarábyrgð sett til trygginga fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo sé ekki gert. Þrátt fyrir þetta ákvæði samkomulagsins sé fjármálafyrirtæki ætíð skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð manns á skuldum nemi meira en 1.000.000 króna, sbr. 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Hjónum eða fólki í óvígðri sambúð sé þó heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldum til greiðslumats vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Það hafi þó ekki verið gert í þessu tilviki heldur hafi Einar Ingi sjálfur hakað við reit þar sem fallið sé frá að greiðslumeta skuldara. Fyrir aftan hakið hafi hann síðan skrifað upphafsstafi sóknaraðila. Einar Ingi hafi ekki haft umboð sóknaraðila til þessara ráðstafana. Þá sé einnig að líta til þess að sóknaraðili hafi ekki verið upplýst um þá gríðarlega slæmu fjárhagsstöðu sem sambýlismaður hennar hafi verið í. Einsýnt sé að hún hefði ekki tekið ákvörðun um að gangast í ábyrgð fyrir hann ef hún hefði vitað af vanskilum hans. Varnaraðili hafi hins vegar búið yfir þessum upplýsingum og ekki látið sóknaraðila vita um slæma fjárhagsstöðu aðalskuldara. Það hafi því verið óheiðarlegt af varnaraðila að byggja á ábyrgðarskuldbindingunni í ljósi þess að hann hafi búið yfir þessum upplýsingum en látið hjá líða að upplýsa sóknaraðila þar um. Ábyrgðarskuldbindingin sé því ógildanleg og beri að víkja henni til hliðar með vísan til 3. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá vísar sóknaraðili enn fremur til reglna um brostnar forsendur og telur að sóknaraðili hafi mátt treysta því að varnaraðili færi að samkomulaginu í einu og öllu. Sóknaraðili telur einnig að fyrrgreint samkomulag staðfesti að til staðar sé sú viðskiptavenja hjá bönkum og sparisjóðum að greiðslumeta alla þá aðalskuldara sem hafi ábyrgðarmenn á láni að fjárhæð meira en 1.000.000 króna. Varnaraðili hafi því einnig brotið viðskiptavenju. Með vísan til 36. gr. samningalaga sé ábyrgðin því ógild. Sóknaraðili telur einnig að greiðslumat hafi ekki einvörðungu átt að fara fram við útgáfu skuldabréfsins heldur einnig er skilmálabreytingar hafi verið gerðar á skuldabréfinu í tvígang. Þá hafi varnaraðili ekki upplýst sóknaraðila um að lánsverðmæti skuldabréfsins yrði notað til að endurgreiða aðrar skuldbindingar aðalskuldara bréfsins. Það sé brot á 2. mgr. 4. gr samkomulagsins. Andvirði skuldabréfsins hafi verið notað til greiðslu víxils hjá varnaraðila. Þetta hafi sóknaraðili ekki vitað og varnaraðili ekki kynnt henni sérstaklega. Þá hafi varnaraðili ekki tilkynnt sóknaraðila um vanskil Einars Inga eins og skylt sé samkvæmt 1. mgr. 5. gr. samkomulagsins. Sóknaraðili telur að hvert og eitt fyrrgreindra atriða og þau öll saman geri það að verkum að ógilda eigi sjálfskuldarábyrgð þá er hún undirgekkst og víkja henni til hliðar. Sóknaraðili telur framgöngu varnaraðila ámælisverða og alls ekki í samræmi við vinnubrögð er góð og gegn fjármálastofnun eigi að hafa í frammi. Varnaraðili telur að aðfarargerðin fullnægi skilyrðum laga nr. 90/1989 um framkvæmd aðfarar. Þá fullnægi umrætt skuldabréf þeim skilyrðum sem gerð séu til skuldabréfa. Bréfið sé undirritað af útgefanda og ábyrgðarmönnum ásamt tveimur vitundarvottum og ábyrgðarmennirnir hafi merkt við á bréfið að þeir óski ekki eftir að greiðslugeta aðalskuldara sé metin. Varnaraðili hafnar því algjörlega fullyrðingum sóknaraðila sem ósönnuðum um að einhver annar en hún hafi sett upphafstafi hennar við reit þess efnis að hún hafni því að fram fari greiðslumat á útgefanda bréfsins. Telur varnaraðili augljóst að stafirnir EH á bréfinu þýði að sóknaraðili hafi merkt við í reitinn. Telji sóknaraðili að einhver hafi falsað upphafsstafi hennar beri henni að kæra slíka fölsun og sanna það með ótvíræðum hætti að upphafsstafir hennar séu ritaðir af öðrum. Með útgáfu skuldabréfsins hafi varnaraðili verið að stuðla að tilraun sambýlisfólksins til að koma nýrri skipan á fjármál sín ásamt því að hindra að fjárnám yrði gert hjá þeim. Þess vegna hafi skuldbréfinu verið ráðstafað til greiðslu á víxilskuld við varnaraðila. Sóknaraðila hafi því verið ljóst hvað hafi verið að gerast enda þessar aðgerðir henni til hagsbóta. Víxillinn hafi því verið greiddur upp og innheimtu hætt. Með vísan til framangreinds hafni varnaraðili því að 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga eigi við í málinu en þar segi að upplýsa eigi ábyrgðarmenn ef verja eigi meira en helmingi lánsfjárhæðar til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki. Hefði sóknaraðili allt eins getað verið útgefandi skuldabréfsins og sambýlismaður hennar ábyrgðarmaður. Þá sé einnig að líta til þess að umrætt samkomulag eigi ekki við þegar gengist sé í ábyrgðir fyrir fyrirtæki, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Varðandi tilvísun sóknaraðili til 9. gr. samkomulagsins um að sóknaraðila hafi verið kynnt umrætt samkomulag vísar varnaraðili til 6. tl. skuldabréfsins þar sem fram komi að með undirskrift sinni hafi ábyrgðarmaður undirgengist að hafa kynnt sér fræðslurit varnaraðila um ábyrgðir. Varnaraðili hafnar öllum tilvísunum sóknaraðila til 3. kafla laga nr. 7/1936 og til reglna um brostnar forsendur. Telur hann þessar reglur ekki eiga við í málinu. Ljóst sé að á árinu 2002 hafi samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga ekki talist venja þó það geri það tæpum fimm árum eftir að samkomulagið hafi verið undirritað. Varast verði að leggja að jöfnu réttarástand eins og það er í dag og það var á árinu 2002. Hvað varði þá kröfu sóknaraðila um að reglur samkomulagsins eigi einnig við skilmálabreytingar þá hafnar varnaraðili þeirri kröfu með vísan til eðlis skilmálabreytinga. Þær séu að jafnaði gerðar til hagsbóta fyrir skuldara eftir að lántaka hafi farið fram. Skilmálabreyting sé því ekki lántaka. Fram er komið í málinu að sóknaraðili var ábekingur á víxli að fjárhæð 1.670.000 krónur, útgefnum 14. júní 2001, sem kominn var í vanskil hjá varnaraðila. Víxillinn var samþykktur til greiðslu af Einari Inga Sigurbergssyni, sambýlismanni sóknaraðila, f.h. Kulda ehf. en útgefinn af Ragnari Sigurðssyni. Stefna á hendur öllum ofangreindum víxilskuldurum var árituð 13. febrúar 2002. Til að greiða þessa víxilskuldbindingu tók Einar Ingi skuldabréfalán hjá varnaraðila 12. mars 2002 að fjárhæð 1.925.000 krónur. Sóknaraðili var sjálfskuldarábyrgðarmaður á skuldabréfinu og krefst nú ógildingar á fjárnámi sem fram fór hjá henni 30. nóvember 2005 til tryggingar skuldinni. Leggja verður til grundvallar þá frásögn sóknaraðila, sem ekki hefur verið mótmælt af varnaraðila, að sambýlismaður hennar, aðalskuldari bréfsins, hafi fært henni skuldbréfið heim og hún undirritað það þar. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili kynnti sóknaraðila ekki sérstaklega reglur þær sem fram koma í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja standa að ásamt Sambandi íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökunum og stjórnvöldum og gildi tók 1. nóvember 2001. Í stöðluðum texta skuldabréfsins kemur fram að allir sjálfskuldarábyrgðarmenn hafi kynnt sér fræðslurit bankans um ábyrgðir en sóknaraðili heldur því fram að hún hafi ekki haft hugmynd um slíka reglur. Þá segist sóknaraðili ekki heldur hafa vitað af bágri fjárhagsstöðu sambýlismanns síns og að hann væri á vanskilaskrá. Það er álit dómsins að varnaraðila hafi borið að kynna sóknaraðila umrætt samkomulag og jafnframt upplýsa hana um fjárhagsstöðu aðalskuldara skuldabréfsins. Varnaraðili bjó yfir þeim upplýsingum að Einar Ingi væri á vanskilaskrá og árangurslaus fjárnám hefðu verið gerð hjá honum nokkrum sinnum. Varnaraðila mátti því vera ljóst að líkur væru á því að aðalskuldari stæði ekki við skuldbindingar sínar samkvæmt skuldabréfinu. Með því að láta þetta undir höfuð leggjast braut varnaraðili ákvæði 1. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þar sem segir að markmið samkomulagsins sé meðal annars að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingu hans. Varnaraðila bar því að gæta meiri varúðar gagnvart sóknaraðila og ganga úr skugga um að henni væri í raun og veru ljós erfið fjárhagsstaða Einars Inga. Undirritun sóknaraðila undir skuldabréfið og staðlaðan texta þess um að hún hefði kynnt sér fræðslurit bankans um ábyrgðir þykir ekki fullnægjandi varúðarráðstöfun af hálfu varnaraðila eins og hér stendur á. Ekki þykir koma til álita sú málsástæða varnaraðila að sóknaraðili hafi þá þegar staðið í skuld við varnaraðila sem ábekingur á víxlinum og að skuldabréfsútgáfan hafi í raun verið til hagsbóta fyrir sambýlisfólkið til þess að koma nýrri skipan á fjármál þeirra. Verður litið sjálfstætt á skuldabréfið og ekki talið að fyrri viðskipti aðila skipti máli í þessu sambandi. Verður talið að samkomulagið hafi gilt um áðurnefnda lánveitingu óháð því hvort hún var ætluð til uppgreiðslu á skuld eða í öðrum tilgangi. Þá verður ekki framhjá því litið við úrlausn málsins að niðurstaða greiðslumats hefði væntalega leitt til þess að aðalskuldari yrði talinn í miklum erfiðleikum með að efna skuldbindingar sínar gagnvart varnaraðila samkvæmt skuldabréfinu. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins ber lánastofnun í slíkum tilvikum að leita eftir skriflegu samþykki ábyrgðarmanns ef hann óskar eftir að lán verði veitt engu síður. Þá þykir varnaraðili hafa horft framhjá ákvæði 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins þar sem segir að ef ráðgert sé að verja meiru en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt sú ráðagerð. Það var ekki gert í þessu máli. Að fenginni þessari niðurstöðu er ekki nauðsyn á að taka afstöðu til þess hvort sóknaraðili hafi fallið frá þeim rétti sínum til að óska mats á greiðslugetu aðalskuldara en um það er deilt í málinu. Þegar allt framangreint er virt og málið metið í heild þykir mega taka til greina kröfu sóknaraðila um ógildingu á umræddri aðfarargerð með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Eftir framangreindum málsúrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Fjárnám, að fjárhæð 3.529.059 krónur, samkvæmt aðfaragerð nr. 034-2005-02561, sem fram fór hjá sýslumanninum í Keflavík 30. nóvember 2005 í fasteigninni Hafnargötu 26, Vogum, er fellt úr gildi. Varnaraðili, Kaupþing banki hf. greiði sóknaraðila, Elínu Helgadóttur, 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 517/2013
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
Barnaverndarnefnd R krafðist þess að K yrði svipt forsjá sonar síns. Með vísan til álitsgerðar dómkvadds matsmanns í öðru máli, þar sem K hafði verið svipt forsjá dóttur sinnar, langrar sögu hennar um geðræna erfiðleika, sem höfðu ásamt langvinnri áfengis- og vímuefnamisnotkun valdið því að hún gæti ekki annast eldri börn sín, var á það fallist að forsjárhæfni K væri verulega skert. Þótti skilyrði d. liðar 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 því uppfyllt í málinu. Þá höfðu verið færðar fram nægar vísbendingar um að K væri vegna langvarandi persónuleikaraskana ekki fær um að vinna bug á þeim annmörkum sem drægju úr hæfni hennar til að bera ábyrgð á barni. Var því talið að ekki væri unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu til að tryggja öryggi og velferð sonar hennar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Var krafa um forsjársviptingu því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2013. Hún krefst þess að hafnað verði kröfu stefndu um að hún skuli svipt forsjá sonar síns, A. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms. Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að verulegir annmarkar hafi verið meðferð málsins hjá barnaverndaryfirvöldum og talið að hún hafi í ýmsum atriðum brotið í bága við ákvæði barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þótt fallast megi á að nokkrir hnökrar hafi verið á málsmeðferðinni hjá stefndu eru þeir ekki þess eðlis að málið liggi ekki fyrir í því horfi að dæmt verði um kröfu stefndu um að áfrýjandi verði svipt forsjá sonar síns. Er þess jafnframt að gæta að hér fyrir dómi eru ekki til endurskoðunar athafnir barnaverndaryfirvalda heldur hinn áfrýjaði dómur um forsjána. Þessi atriði sem lúta að málsmeðferðinni hjá stefndu skipta því samkvæmt framansögðu ekki máli þegar metið er hvort fullnægt sé lagaskilyrðum fyrir sviptingu forsjár. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna í 3. lið niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms verður tekin til greina krafa stefndu um að áfrýjandi verði svipt forsjánni á grundvelli d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Verður dómurinn því staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2013. I. Mál þetta, sem var dómtekið 25. júní sl., er höfðað 15. apríl 2013 af Reykjavíkurborg fyrir hönd Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Ráðhúsinu við Tjarnargötu í Reykjavík, gegn K, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, A, kt. [...]-[...], sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnda krefst þess að kröfum stefnanda verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Mál þetta hefur sætt flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. fyrirmæli 53. gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002. II. Málið lýtur að forsjá drengsins A sem er fæddur [...] sl. Móðir hans, stefnda, K, er rúmlega [...] ára gömul og á langa sögu um vímuefnaneyslu auk geðrænna erfiðleika. Í gögnum málsins kemur fram að stefnda hafi ung byrjað að neyta áfengis og fíkniefna. Þá var skólaganga hennar brokkgeng. Barnaverndaryfirvöld höfðu afskipti af henni og fjölskyldu hennar í æsku, en ljóst er að samskipti stefndu við móður sína hafa alla tíð verið erfið. Árið 1994 var hún lögð inn á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, þar sem hún greindist með „atferlis- og tilfinningalegar truflanir“ auk þess sem spurningar vöknuðu um „latent geðklofa“. Í sálfræðiskýrslu frá þeim tíma kemur fram að próf hafi sýnt erfið tengsl við aðra en að hún sé með nokkuð meðvitaða tengslaþörf. Þá segir í skýrslunni: „Sjálfsmynd er tvískauta, annars vegar léleg þar sem stúlkan treystir sér illa og býst við höfnun. Hins vegar ber á „gradios“ hugmyndum um hana sjálfa. Þetta leiðir hugann að því að um narcissistika truflun sé að ræða. Tilfinningaleg stjórn er lítil og varnarhættir frumstæðir. Vitsmunalega mælist K á tornæmisstigi. Sálfræðileg próf, þar með talinn taugasálfræðileg próf, benda til misþroska og athyglisbrestur er nokkuð greinilegur.“ Stefnda dvaldist í æsku um skeið á meðferðarheimilum. Þá hefur hún lagst ítrekað inn á meðferðarstofnanir vegna vímuefnaneyslu sinnar. Stefnda á tvö eldri börn. Hún eignaðist son er hún var 18 ára gömul, en hann hefur, með samþykki stefndu, verið í varanlegu fóstri hjá móðurömmu sinni og sambúðarmanni hennar frá árinu 2000. Árið 2007 eignaðist stefnda stúlku. Afskipti barnaverndaryfirvalda af högum hennar hófust þá um vorið meðan stefnda gekk með barnið. Stefndu mun hafa verið fylgt eftir og áfram stutt við hana eftir fæðingu stúlkunnar. Á meðferðarfundi starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur 29. janúar 2008 var málinu lokað þar sem allt virtist ganga vel hjá stefndu. Í desember 2008 hófust afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum stúlkunnar að nýju. Þau afskipti lágu niðri meðan stefnda dvaldist með þáverandi sambúðarmanni sínum, C, í Danmörku frá janúar 2009. Meðan þau dvöldu þar höfðu dönsk barnaverndaryfirvöld afskipti af fjölskyldunni. Afskipti stefnanda af umönnun hennar hófust fljótlega að nýju eftir að þau fluttu til Íslands í ágúst 2010. Í janúar 2011 var stefnda flutt í Kvennaathvarfið að hennar ósk. Þar kvaðst stefnda ekki treysta sér til að hafa stúlkuna í sinni umsjá vegna fíkniefnaneyslu og annarra erfiðleika. Svo fór að stúlkan var, með samþykki stefndu, vistuð á vegum Barnaverndar Reykjavíkur frá 3. til 22. febrúar 2011 og síðan kyrrsett á heimili á vegum barnaverndaryfirvalda samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga. Stefnda samþykkti 28. febrúar 2011 að stúlkan yrði vistuð utan heimilis í sex mánuði og undirritaði í kjölfarið meðferðaráætlun, sem fól meðal annars í sér að gert yrði forsjárhæfnismat á henni. Davíð Vikarsson sálfræðingur skilaði forsjárhæfnismati 27. júlí 2011. Þar kemur fram að niðurstöður sálfræðilegra prófa bendi meðal annars til þess að greind stefndu sé á stigi tornæmis. Niðurstöður persónuleikaprófs hafi leitt í ljós veikleika í hegðun og persónugerð hennar, þar sem einkenni andfélagslegra persónuleikaeinkenna hafi komið fram, tortryggni og gremja. Þá hefði stefnda tilhneigingu til að hafa lítið innsæi í eigin vanda og leita skýringa á því sem út af bæri í utanaðkomandi orsökum. Þá sýndu niðurstöður prófa óstöðugan persónuleikastrúktúr þar sem tilfinningasveiflur væru miklar, allt frá tortryggni og reiði í garð annarra, yfir í mjög sjálfmiðaða hugsun og mikla trú á eigin getu. Niðurstöður prófana bentu ekki til tilfinningalegra erfiðleika, kvíða eða þunglyndis. Í matinu segir aftur á móti að fram hafi komið umtalsverð frávik á klínískum undirkvörðum er mæli einkenni örlyndis (mania – grandiosity), ofsóknarhugmynda (paranoia – hypervigilance, persecution), samskiptavanda (borderline – negtativerelationships) og andfélagslegrar hegðunar (antisocial behaviors, egocentricity). Ekki hafi hins vegar komið fram einkenni geðrofs. Þá hafi stefnda uppfyllt greiningarskilmerki amerísku geðlæknasamtakanna (DSM-IV) fyrir fíknivanda (substancedependence) auk þess sem vísbendingar væru um einkenni geðhvarfa með örlyndi (bipolar I dosorder). Fram kemur í matinu að svör stefndu hafi borið þess merki að fíkniefni hefðu lengi verið uppspretta erfiðleika í lífi hennar, samskiptavanda og afbrotahegðunar. Hefði hún sterka tilhneigingu til að nota vímuefni til að takast á við álag, streitu og vanlíðan. Þá gæfu svör hennar til kynna að hún hefði tilhneigingu til að sýna hvatvísa og óábyrga hegðun þar sem hana virtist skorta hæfni til að hugsa lengra en um líðandi stund eða spá fyrir um afleiðingar gjörða sinna. Þess vegna hefði hún tilhneigingu til að taka kæruleysislega áhættu og væri líklegri en aðrir til að hegða sér með óábyrgum hætti. Svör hennar hafi einnig bent til þess að hún hafi takmarkað innsæi í eðli vandans og hafi frekar tilhneigingu til þess að gera lítið úr ábyrgð sinni á vandamálinu. Í matinu segir þó einnig að ákveðnir styrkleikar hafi komið fram, svo sem sterkur vilji stefndu til að taka sig á og gera betur auk þess sem hún virtist að vissu marki gera sér grein fyrir því að hún hefði gert mistök. Þá tók sálfræðingurinn fram að á því tímabili sem hann hafi verið í samskiptum við stefndu hefði hún verið allsgáð og sótt fíkniefnameðferð reglulega auk þess sem hægt væri að greina aukinn stöðugleika í samskiptum. Þá hafi stefnda virst vera í ágætu jafnvægi. Virtist hún „um þessar mundir vera staðráðin í því að ráða bót á persónulegum högum sínum og hefur markvisst unnið að því að bæta stöðu sína“ í því augnamiði að fá stúlkuna til sín á ný. Þó að ýmis merki væru fyrir hendi er gæfu von um bata var það mat sálfræðingsins að vegna veikleika stefndu yrði forsjárhæfni hennar að teljast verulega skert. Þyrfti stefnda að gefa sér mun lengri tíma til að koma undir sig fótunum og vera lengur allsgáð og ná meiri stöðugleika og aðlögun að samfélaginu í slíku ástandi. Í ágúst 2011 hafnaði stefnda því að stúlkan yrði lengur í vistun á vegum Barnaverndar Reykjavíkur. Í kjölfarið var hún kyrrsett á fósturheimilinu í allt að 14 daga. Með úrskurði barnaverndarnefndar 6. september 2011 var ákveðið að hún skyldi vistuð á heimilinu í tvo mánuði og borgarlögmanni falið að gera kröfu um vistun hennar á grundvelli 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. desember 2011 var fallist á kröfu stefnanda um tímabundna vistun stúlkunnar utan heimilis til 1. maí 2012. Síðar á því ári taldi stefnandi hagsmunum stúlkunnar best borgið með því að hún yrði í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs og fól borgarlögmanni að gera kröfu um að stefnda yrði svipt forsjá hennar á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Undir rekstri málsins um forsjá stúlkunnar var aflað mats dómkvadds matsmanns, sálfræðingsins Guðrúnar Oddsdóttur, um forsjárhæfni stefndu. Matsgerð hennar er dagsett 12. desember 2012. Í matsgerðinni var dregið í efa að stefnda væri fær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi stúlkunnar og talið að velferð hennar yrði ekki tryggð með öðrum hætti en að hún yrði áfram í fóstri og í mjög takmörkuðum tengslum við móður sína. Um matsspurningu er laut að forsjárhæfni stefndu, meðal annars með tilliti til persónueinkenna matsbeiðanda, tilfinningaástands hennar og tengslahæfni, víkur matsmaður að afar erfiðum tengslum stefndu við móður sína. Þá getur hann þess að stefnda eigi sögu frá mjög ungum aldri um erfiðleika í námi, hegðun og geði. Eftir að hún hafi verið greind með atferlis- og geðraskanir á barna- og unglingageðdeild Landspítalans hafi hún „strítt við alvarlegan geðrænan- og fíkniefnavanda“. Síðan segir í matsgerðinni: „Á persónuleikaprófum koma fram skýr merki um geðræna erfiðleika, ofsóknarhugmyndir, andfélagslegar truflanir, tortryggni, árásargirni, skort á innsæi, mikinn samskiptavanda og lélega félagsmótun. Á greindarprófum má sjá að K stríðir við mikinn misstyrk í greind þar sem málleg geta hennar er í neðri mörkum meðalgreindar en geta í óyrtum þáttum er mun slakari og að einhverju leyti á stigi þroskahömlunar.“ Þó er tekið fram að stefnda hafi staðið sig vel um margra mánaða skeið, stundað vinnu og verið edrú. Þá virtist matsmanni sem henni liði nokkuð vel að því frátöldu að hún saknaði stúlkunnar. Síðan segir eftirfarandi í matinu: „Tengslahæfni K er mjög skert. Hana skortir innlifunarhæfni og því getur hún ekki sett þarfir barns framar sínum eigin. Þetta sést meðal annars á lýsingum af því að þegar K líður illa og D vaknar á nóttunni eða grætur, þá vaknar ekki samkennd hjá D heldur óþolinmæði og pirringur þannig að hún ræður ekki við að sefa barnið heldur snýst gegn því með hótunum og ofbeldi.“ Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar sl. var stefnda svipt forsjá stúlkunnar á grundvelli a- og d- liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Afskipti Barnaverndar Reykjavíkur af stefndu vegna meðgöngu A hófust eftir að hún upplýsti starfsmann Barnaverndar Reykjavíkur um að hún væri ólétt. Í málinu liggur fyrir tilkynning starfsmannsins, dags. 22. ágúst 2012, þar sem segir um ástæðu „beiðni“ að „Heilsa eða líf ófædds barns [sé] í hættu“ og er þar vísað til 30. gr. barnaverndarlaga. Þar er þess getið að stefnda eigi sögu um neyslu vímuefna og geðræns vanda. Hún sé nú þunguð og að áætlaður fæðingardagur barnsins sé 20. febrúar 2013. Þá liggur fyrir í málinu skjal, dags. 3. september 2012, sem ber yfirskriftina „Könnun máls sbr. 21., 22. og 43. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002“. Kemur þar fram að málið varðaði stefndu og að könnunin hefði hafist 29. ágúst 2012. Þar er þess getið að áætluð lok könnunarinnar yrðu 29. nóvember sama ár. Færi hún þannig fram að leitað yrði upplýsinga frá heilsugæslu og lögreglu og við það miðað að stefnda myndi mæta í viðtöl á skrifstofu Barnaverndar Reykjavíkur eftir samkomulagi. Eftirlit yrði haft með aðbúnaði barnsins í gegnum heilsugæslu og mæðraeftirlit. Stefnda undirritaði skjalið. Með vísan til þessarar könnunar aflaði Barnavernd Reykjavíkur upplýsinga m.a. frá Heilsugæslunni Efra-Breiðholti sem svaraði með bréfi 14. september 2012. Í svörum ljósmóður kemur fram að stefnda hafi komið tvívegis í mæðraskoðun. Í síðari heimsókninni hafi hún skilað þvagprufu fyrir fíkniefnapróf af fúsum og frjálsum vilja og hafi engin fíkniefni greinst í prufunni. Stefnda hafi komið vel fyrir og sagt opinskátt frá stöðu sinni, vímuefnaneyslu og löngun til að standa sig í foreldrahlutverkinu. Þá er í bréfinu innslag frá heimilislækni þar sem fram kemur að miklar breytingar til hins betra hafi orðið á stefndu frá því hann hafi séð hana fyrst 3. janúar 2012 þangað til hann hafi séð hana 7. maí sama ár. Hún væri „eins og ný manneskja“. Í málinu liggja ekki fyrir frekari gögn um eftirlit með meðgöngu stefndu fyrr en í janúar 2013. Hinn 18. þess mánaðar var hringt í heilsugæsluna þar sem staðfest var að stefnda hefði hvorki mætt í tíma hjá lækni 2. janúar né í mæðraeftirlit 10. sama mánaðar þar sem hún hafi verið með ælupest og flensu. Í stefnu er því lýst að starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur hafi farið að heimili stefndu 18. janúar og viljað ræða við hana en hún ekki viljað hleypa þeim inn þar sem illa stæði á hjá henni. Hún samþykkti hins vegar að koma í viðtal 24. janúar. Þann dag mun stefnda hafa hringt og látið vita að hún kæmist ekki en féllst á að taka á móti starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur á heimili sínu. Tveir starfsmenn heimsóttu stefndu þennan sama dag. Af skjali, dags. 24. janúar 2013, sem ber yfirskriftina „Eftirlit“, má ráða að stefnda hafi svarað spurningum þeirra greiðlega. Þvertók hún fyrir að hafa verið í neyslu í janúar, heldur verið veik og ítrekað slegið niður. Því hafi hún hvorki getað nýtt sér umgengni við dóttur sína né mætt til læknis eða í mæðravernd. Tók hún fram að daginn eftir færi hún í mæðraeftirlit, þar sem tekið yrði vímuefnapróf, sem og 26. janúar þegar hún færi í umgengni. Í skjalinu kemur fram að stefnda hafi lýst vilja sínum til „fullrar samvinnu“ er borið var undir hana hvort hún væri til samvinnu um gerð meðferðaráætlunar. Hún hafi hins vegar ekki viljað skrifa undir neitt nema í samráði við lögmann sinn. Hún teldi þó ekki neitt tilefni til barnaverndarafskipta. Myndi hún „samþykkja óboðað eftirlit, edrúmennsku, vímuefnapróf og greiningu og ráðgjöf heim“, en ekki að fara á vistheimilið með barnið. Í niðurlagi skjalsins segir að stefnda hafi í lok samtalsins orðið æst og vísað starfsmönnum út með þeim orðum að „kannski yrði hún ekki til neinnar samvinnu“. Í málinu liggur fyrir staðfesting ljósmóður, dags. 25. janúar 2013, um að stefnda hafi komið í mæðraeftirlit þann dag. Þvagsýni til fíkniefnaprófs hafi verið tekið og skilað að ljósmóðurinni viðstaddri. Þvagsýnið hafi reynst vera neikvætt. Í tengslum við umgengni stefndu við dóttur sína 26. janúar 2013 var fyrst tekið munnpróf af stefndu og síðan þvagpróf. Munnprófið reyndist jákvætt gagnvart kannabis, en þvagprófið var hins vegar neikvætt. Er niðurstaða þess lá fyrir fór umgengnin fram. Mál stefndu var tekið fyrir á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. febrúar 2013. Þar var bókað að starfsmenn teldu nauðsynlegt að fylgjast með því hvort stefnda væri í neyslu. Kom þar og fram að þvagprufa, sem gerð hafði verið 26. janúar, gæti ekki talist marktæk, þar sem ekki hefði verið staðið yfir stefndu þegar hún skilaði prufunni. Myndi starfsmaður gera meðferðaráætlun um vímuefnapróf og óboðað eftirlit fram að fæðingu barnsins. Yrði meðferðaráætlunin send lögmanni hennar og óskað eftir því að hann athugaði hvort stefnda væri til samvinnu. Fyrir liggja gögn um tölvupóstsamskipti starfsmanns Barnaverndar Reykjavíkur og lögmanns stefndu um fyrrgreinda meðferðaráætlun. Sama dag og meðferðarfundurinn var haldinn sendi starfsmaðurinn lögmanni stefndu skeyti með bókuninni og drögum að meðferðaráætlun þar sem gert var ráð fyrir undirritun stefndu fyrir samþykki. Fram kom í drögunum að markmið áætlunar væri að tryggja öryggi og heilbrigði barnsins og að móðir væri edrú. Í þessu skyni var við það miðað að stefnda myndi taka vímuefnapróf og tæki á móti óboðuð eftirliti starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur. Þá myndi Barnavernd Reykjavíkur vera heimilt að afla upplýsinga frá mæðravernd á heilsugæslustöð. Var við það miðað að áætlunin yrði endurmetin eftir fæðingu barnsins. Í tölvuskeytinu til lögmannsins óskaði starfsmaðurinn eftir því að hann kynnti stefndu efni bókunarinnar og meðferðaráætlunarinnar og fengi svar frá henni um það hvort hún vildi vera í samvinnu við Barnavernd Reykjavíkur. Í tölvuskeyti lögmanns hennar frá 7. febrúar 2013 kemur fram að hann yrði í sambandi daginn eftir með afstöðu til meðferðaráætlunarinnar en tók jafnframt fram að „í grófum dráttum“ gæti hann sagt að stefnda yrði til samstarfs. Stefnda undirritaði ekki framangreinda meðferðaráætlun. Aðilum ber ekki saman um ástæður þess. Kveður stefnandi að engin skýr svör hafi komið frá lögmanninum þegar á eftir þeim hafi verið gengið. Þá hafi í símtali við stefndu 21. febrúar komið fram að hún ætlaði ekki að skrifa undir neitt fyrr en afstaða Hæstaréttar Íslands í forsjármáli er laut að dóttur hennar lægi fyrir. Af hálfu stefndu er þessari lýsingu mótmælt. Í greinargerð hennar kemur fram að lögmaður hennar hafi gert starfsmanni Barnaverndar Reykjavíkur grein fyrir því að óskað væri eftir nýrri meðferðaráætlun þar sem ekki væri gert ráð fyrir óboðuðu eftirliti á heimili stefndu. Slík endurskoðuð meðferðaráætlun hefði ekki litið dagsins ljós og hafi síðar komið fram hjá starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur að þess hafi verið vænst að lögmaðurinn myndi útbúa slík drög. Beiðni um það hafi hins vegar aldrei komið fram. Í bréfi ljósmóður, dags. 15. febrúar 2013, sem var móttekið af hálfu stefnanda 21. sama mánaðar, kom fram að stefnda hefði í viku hverri mætt stundvíslega í mæðraskoðunartíma. Hún hafi gefið þvagsýni í hvert skipti og skilað því að ljósmóðurinni viðstaddri, og hafi þau ávallt verið neikvæð. Fram kom að enginn grunur hefði komið upp um neyslu stefndu í þessum síðustu skoðunum. Eins og áður greinir fæddist A [...] 2013. Mál stefndu var tekið fyrir sama dag á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur. Samkvæmt bókun af þeim fundi var farið yfir atriði úr matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur sem talin voru til marks um að stefnda væri ekki fær um að annast drenginn. Þá var vísað til þess að starfsmönnum hafi þótt óljóst hvort hún ætlaði að vera til samvinnu um gerð meðferðaráætlunar. Væri tilefni til að hafa alvarlegar áhyggjur af barninu í umsjá stefndu. Talið var að líkamlegri og andlegri heilsu þess væri hætta búin færi stefnda með forsjá þess og að ekki þýddi að reyna stuðning. Sá stuðningur sem reyndur hefði verið hefði ekki skilað árangri og teldi hún sig ekki vera í þörf fyrir meðferð t.d. geðlæknis eða sálfræðings. Þá hefði grunur vaknað um neyslu hennar í janúar og hafi vímuefnapróf, sem tekið hefði verið 26. þess mánaðar, verið jákvætt varðandi kannabis. Töldu starfsmenn mikilvægt að stefnda væri edrú, en að það væri ekki nóg til að tryggja öryggi barnsins. Komist var að þeirri niðurstöðu á fundinum að stefnda væri óhæf til að annast barnið og var lagt til að það færi í „varanlegt fóstur til að tryggja óskilyrtan rétt þess til verndar og umönnunar“. Samkvæmt skriflegri lýsingu starfsmanns Barnaverndar Reykjavíkur, dags. [...] 2013, var haft samband símleiðis frá Landspítalanum og látið vita að stefnda væri að fara að fæða. Í þeim samskiptum hafi komið í ljós að stefnda hafi sagt annan mann vera föður barnsins en hún hafði tjáð starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur. Faðirinn væri E og hafi hann verið viðstaddur fæðinguna. Skömmu eftir fæðingu drengsins komu tveir starfsmenn á fæðingardeildina ásamt lögreglumönnum. Hafi lögreglumennirnir beðið fyrir utan stofuna meðan starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur ræddu við stefndu. Í lýsingunni segir orðrétt eftirfarandi: „K tók dreng sinn í fangið og settist í hægindastól með hann þegar stm. komu inn. Hún sagði strax að barnavernd myndi ekki fá að taka af henni barnið. Stm. ræddu rólega við hana og reyndu að útskýra fyrir henni að það væri hvorki í hennar höndum né þeirra að hreyfa við ákvörðun sem hefði verið tekin. Stm. sagði henni að samvinna væri ávallt af hinu góða en að hún yrði á endanum að ákveða hvort hún vildi samþykkja vistun barnsins eða að velja hinn kostinn, að barnið yrði neyðarvistað. Henni var gerð grein fyrir að málið yrði tekið fyrir á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur þann 12. mars nk. Yfirlýsing um vistun barnsins væri því dagsett til 12. mars.“ Fram kemur í lýsingunni að rætt hafi verið um að fá lögmann hennar á staðinn en að hún hafi ekki haft símanúmer hans. Hafi hún verið spurð hvort starfsmennirnir ættu að reyna að hafa samband við hann, en hún hafi ekki svarað því játandi. Því hafi það ekki verið gert. Í greinargerð stefndu er þessu mótmælt og því haldið fram að þar sem stefnda hafi ekki haft símanúmer lögmannsins hafi henni verið tjáð að ekki væri hægt að kalla hann á staðinn. Í lýsingu Barnaverndar Reykjavíkur kemur einnig fram að starfsmennirnir hafi rætt símleiðis við föður A, E, þar sem honum hafi verið gefnar upplýsingar um réttindi hans. Hann hafi verið kurteis og lagt sitt af mörkum til að „ná fram samvinnu“. Hafi hann mælt með því við stefndu að skrifa undir vistun og það hafi hún að lokum gert. Stefnda hafi síðan fengið nokkrar mínútur til að kveðja drenginn, en að því loknu hafi verið farið með hann á aðra deild. Í málinu liggur fyrir undirrituð yfirlýsing þar sem stefnda veitir samþykki sitt fyrir því að Barnavernd Reykjavíkur visti drenginn á vistheimili frá 5. mars til 12. mars 2013, sbr. 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga. Farið var með A á Vistheimili barna 6. mars 2013. Á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur sama dag var ákveðið að umgengni stefndu við A skyldi vera tvær klukkustundir á dag undir eftirliti Barnaverndar Reykjavíkur þar til málið yrði tekið fyrir á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 12. mars sama ár. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum gekk umgengni þessa daga vel. Málið var tekið fyrir á fundi barnaverndarnefndar 12. mars 2013. Þar lá fyrir tillaga Barnaverndar Reykjavíkur um að A færi í „varanlegt fóstur með eða án samþykkis móður til að trygga barninu óskilyrtan rétt þess til verndar og umönnunar“. Jafnframt lá þar fyrir greinargerð stefndu, dags. 12. mars 2013, sem er undirrituð af lögmanni hennar. Þar er þess krafist að kröfu Barnaverndar Reykjavíkur verði hafnað og óskað eftir samstarfi við barnaverndaryfirvöld er miðaði að því að stefnda fengi notið samvista við drenginn. Í greinargerðinni eru gerðar athugasemdir við málsmeðferð Barnaverndar Reykjavíkur og dregið í efa að skilyrðum sé fullnægt til að verða við kröfu um ótímabundið fóstur. Þá er því mótmælt í greinargerðinni að stefnda hafi ekki verið tilbúin til að eiga samstarf við barnaverndaryfirvöld og því lýst yfir að hún væri reiðubúin til að samþykkja það eftirlit sem þætti nauðsynlegt, meðal annars að flytjast tímabundið með barnið á vistheimili. Jafnframt var því mótmælt að stefnda hefði neytt fíkniefna á meðgöngu og því haldið fram að hún hafi tekið af alvöru á þeim fíkniefnavanda sem hún hefði glímt við og náð góðum árangri. Þá hafi hún verið í meðferð hjá geðlækni sem meti það svo að stefnda hafi náð góðum tökum á lífi sínu. Einnig sé hún reiðubúin að þiggja sálfræðiráðgjöf sem komið yrði á af hálfu barnaverndaryfirvalda. Lögmaður stefndu ásamt stefndu sjálfri komu einnig á fund barnaverndarnefndar 12. mars 2013. Þar var áréttuð yfirlýsing stefndu um vilja hennar til samstarfs um önnur úrræði en ótímabundna vistun drengsins, þar á meðal að fara á vistheimili með barnið. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur kvað upp úrskurð sinn sama dag. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að hagsmunum drengsins væri best borgið með því að hann færi í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs. Ákveðið var að drengurinn yrði vistaður á vegum Barnaverndar Reykjavíkur í allt að tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga og borgarlögmanni falið að gera kröfu um að stefnda yrði svipt forsjá sonar síns, sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Í úrskurðinum kemur fram að í ljósi forsögu málsins, gagna þess og fyrri samskipta við móður, sé ekki unnt að treysta því að móðir standi við þær yfirlýsingar, sem hún hafi gefið um samstarf. Þá var talið að frekari stuðningsaðgerðir gætu ekki breytt forsjárhæfni stefndu til hins betra í ljósi þess að vandi stefndu væri svo djúpstæður og langvarandi. A fór 13. mars 2013 á fósturheimili. Ákvörðun var tekin á meðferðarfundi Barnaverndar Reykjavíkur um að umgengni stefndu við drenginn yrðu tvær klukkustundir á mánuði undir eftirliti í húsnæði stofnunarinnar, en skilyrði væri að stefnda væri edrú og gengist undir vímuefnapróf fyrir umgengni. Í úrskurði barnaverndarnefndar 16. apríl 2013 var tekin afstaða til kröfu stefndu um meiri umgengni. Niðurstaðan varð á þá leið að umgengni skyldi vera eins og verið hefði, tvær klukkustundir á mánuði undir eftirliti í húsnæði Barnaverndar Reykjavíkur, með sömu skilyrðum og verið höfðu. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d- liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt. Að mati stefnanda sýni gögn málsins að stefnda sé óhæf til að annast son sinn með viðunandi hætti. Stefnandi hafi á fyrri stigum gripið til allra mögulegra stuðningsúrræða, sem undir eðlilegum kringumstæðum hefðu átt að gera stefndu kleift að sinna hlutverki sínu sem forsjáraðili. Stuðningsaðgerðir sem reyndar hafi verið til að bæta forsjárhæfni stefndu séu fullreyndar og hafi ekki megnað að breyta með ásættanlegum hætti hæfni stefndu þannig að hún teljist fær um að fara með forsjá barns. Til þess sé vandi stefndu of djúpstæður og langvarandi auk þess sem hana skorti innsæi í eigin vanda. Þá telur stefnandi að stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki til að tryggja öryggi drengsins og fullnægjandi uppeldisskilyrði sem hann eigi skýlausan rétt til, til frambúðar, í umsjá stefndu. Að mati stefnanda sé ekki unnt að beita vægari úrræðum á grundvelli barnaverndarlaga til að tryggja öryggi drengsins og þroskavænlegar uppeldisaðstæður. Stefnanda beri skylda til, í samræmi við 12. gr. barnaverndarlaga, að beita þeim úrræðum sem nauðsynleg séu til að tryggja vernd drengsins. Forsjársvipting sé eina ráðstöfunin sem verði að teljast tæk til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt og því sé krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Að mati stefnanda beri brýna nauðsyn til að skapa drengnum til frambúðar það öryggi og þá umönnun sem hann eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Að mati stefnanda hefur verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefndu og frekast sé unnt. Stefnda hafi ekki verið til samvinnu og hafi hafnað allri samvinnu í samtali við starfsmann Barnaverndar Reykjavíkur 21. febrúar sl. Þá hafi stefnda ekki verið til samvinnu við Barnavernd Reykjavíkur til að tryggja öryggi og heilbrigði ófædds barns síns og neitað að samþykkja meðferðaráætlun sem starfsmenn hafi lagt til. Stefnandi telur hagsmuni drengsins mæla eindregið með því að stefnda verði svipt forsjá hans og að hann verði vistaður á heimili á vegum stefnanda, þar sem vel verði hlúð að honum og réttur hans til viðunandi uppeldis, umönnunar og öryggis sé tryggður. Krafa stefnanda byggi á því að of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá drengsins og þjóni slík áhætta ekki hagsmunum hans. Stefnandi telur að gögn málsins sýni enn fremur að velferð drengsins sé stefnt í tvísýnu fari stefnda með forsjá hans. Með hagsmuni drengsins að leiðarljósi og með tilliti til ungs aldurs hans telur stefnandi mikilvægt að tryggja honum framtíðarheimili og umönnun þar sem öryggi hans og þroskavænlegar uppeldisaðstæður séu tryggðar. Telur stefnandi því að hagsmunum A sé best borgið með því að hann verði í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs. Stefnandi tekur fram að það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Stefnandi telur að það hafi sýnt sig að stefnda sé óhæf til að tryggja syni sínum þá vernd og umönnun sem hann eigi skýlausan rétt á. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegist á, séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla kveður stefnandi að sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd, eins og kveðið sé á um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum, nr. 80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarrétti sbr. 4. gr. barnaverndarlaga og gagna málsins, og með hagsmuni drengsins að leiðarljósi, geri stefnandi því þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, A, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda byggir í fyrsta lagi á því að málsmeðferð barnaverndaryfirvalda hafi brotið gegn lögum. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu stefnanda um forsjársviptingu. Í því sambandi leggur stefnda áherslu á að þetta mál sé nýtt mál, sem tengist ekki máli dóttur hennar, og beri að fara með það sem slíkt, sbr. m.a. 4. mgr. 14. gr. reglugerðar um málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd, nr. 56/2004. Stefnda vekur athygli á því að samkvæmt 21. gr. barnaverndarlaga hefjist barnaverndarmál með svonefndri könnun máls. Slík könnun geti hafist á grundvelli tilkynningar þriðja aðila eða á grundvelli upplýsinga sem barnaverndarnefnd berist með öðrum hætti. Samkvæmt 4. mgr. 21. gr. laganna skuli ekki hefja könnun máls nema að rökstuddur grunur sé um að tilefni sé til þess. Mál teljist síðan barnaverndarmál þegar ákvörðun hafi verið tekin um að hefja könnun, sbr. 5. mgr. 21. gr. laganna. Í handbók Barnaverndarstofu um meðferð barnaverndarmála frá árinu 2006 komi fram að við ákvörðun um hvort hefja skuli könnun máls eða ekki, verði að hafa í huga að öll afskipti barnaverndaryfirvalda séu til þess fallin að trufla einkalíf fjölskyldu. Barnaverndarnefndir þurfi því að geta rökstutt afskipti og öll íhlutun barnaverndarnefnda verði að styðjast við heimild í lögum. Stefnda byggir á því að ákvörðun um að hefja könnun máls 29. ágúst 2012 hafi ekki verið tekin af þar til bærum aðila, þ.e. af barnaverndarnefnd. Þá hafi tilgangurinn með könnun máls hins ófædda barns ekki verið rökstuddur grunur barnaverndaryfirvalda um að líkamlegri eða andlegri heilsu barnsins væri hætta búin vegna framferðis foreldris, svo sem lögin áskilji, heldur einungis að fylgjast almennt með stefndu og virkja eftirlitsheimildir laganna. Eins og fram komi í 44. gr. barnaverndarlaga hafi könnun máls m.a. þau réttaráhrif að ýmsum opinberum aðilum verði skylt að láta barnaverndaryfirvöldum í té persónuupplýsingar um þann sem könnunin beinist að. Á grundvelli þessarar lagaheimildar hafi Barnavernd Reykjavíkur aflað ýmissa gagna um stefndu. Þau gögn hafi gefið til kynna að meðganga gengi vel og stefndu lýst sem „nýrri manneskju“. Stefnda bendir á að áætluð lok könnunar máls hafi verið þremur mánuðum frá því hún hófst. Samkvæmt 2. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga eigi ákvörðun um beitingu viðeigandi úrræða að jafnaði að liggja fyrir innan þriggja mánaða og eigi síðar en fjórum mánuðum eftir að ákvörðun hafi verið tekin um að hefja könnun. Ekki liggi annað fyrir en að könnun málsins hafi lokið á tilsettum tíma og afskiptum af stefndu hafi þá átt að ljúka. Engin ný könnun hafi hafist eftir þetta. Barnavernd Reykjavíkur hafi þó haldið áfram að afla persónuupplýsinga um stefndu. Stefnda telur að þessi gagnaöflun frá heilsugæslu hafi brotið gegn 44. gr. barnaverndarlaga, þar sem engin könnun máls hafi verið í gangi á þessum tíma. Vottorð ljósmóður á heilsugæslunni hafi heldur ekki gefið tilefni til rökstudds gruns barnaverndaryfirvalda um að ástæða væri til að hafa áhyggjur af hinu ófædda barni. Í því komi fram að stefnda hafi afboðað sig vegna veikinda í einn tíma, en mætt 25. janúar og gefið þvagprufu að ljósmóður ásjáandi, sem hafi mælst neikvæð. Heldur léttara hafi verið yfir stefndu en í síðustu skoðun. Upplýsinga hafi aftur verið leitað án lagaheimildar frá heilsugæslunni 12. febrúar 2013. Þá hafi verið lögð fram meðferðaráætlun, sem hafi átt að gilda fram að fæðingu barnsins, á fundi hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. febrúar 2013. Upplýsingaöflunin, sem og ákvörðun um að leggja fram meðferðaráætlun, hafi að mati stefndu brotið gegn lögum þar sem þessar aðgerðir hafi ekki verið samþykktar í barnaverndarnefnd og engin könnun máls hafi þá staðið yfir. Stefnda mótmælir öllum fullyrðingum í stefnu um að hún hafi ekki ætlað að vera til samvinnu. Barnavernd Reykjavíkur ákvað að kynna fyrir stefndu drög að meðferðaráætlun sem skyldi gilda fram að fæðingu barnsins. Hafi lögmaður stefndu þá bent á að áætlað væri að barnið kæmi í heiminn tveimur vikum síðar og að stefnda gengi vikulega til ljósmóður. Þangað hefði stefnda alltaf mætt stundvíslega og sýnt fram á edrúmennsku. Hafi því verið óskað eftir breytingu á meðferðaráætluninni á þann veg að í stað óboðaðs eftirlits skyldi stefnda mæta stundvíslega til ljósmóður. Engin afstaða hafi verið tekin til þessa af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur og hafi ósk um að undirrita meðferðaráætlunina óbreytta aldrei verið sett fram. Á meðan hafi stefnda mætt vikulega til ljósmóður og enginn grunur hafi vaknað um vímuefnaneyslu hjá henni. Af hálfu stefndu er á það bent að meðferðaráætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga sé úrræði sem barnaverndaryfirvöld megi beita gefi könnun máls tilefni til þess. Hafi barnaverndaryfirvöld að hámarki fjóra mánuði til að leggja fram skriflega meðferðaráætlun eftir að könnun máls hefjist. Sem fyrr segir byggir stefnda á því að könnun máls hafi lokið undir lok ársins 2012 og engin ný könnun hafi hafist eftir það. Krafa á stefndu um undirritun skriflegrar meðferðaráætlunar hafi því ekki átt sér stoð í lögum á þeim tíma sem hún hafi verið sett fram. Að auki beri barnaverndarnefnd samkvæmt 24. gr. laganna að semja einhliða áætlun um framvindu máls og kynna foreldrum, náist ekki samkomulag við þá. Það hafi aldrei verið gert, enda hafi engin lagaskilyrði verið til þess. Það staðfesti einnig að mati stefndu að tilraunir barnaverndar til að fá hana til að samþykkja meðferðaráætlun hafi brotið gegn barnaverndarlögum. Stefnda byggir einnig á því að samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga skuli viðkomandi barnaverndarnefnd taka ákvarðanir á grundvelli laganna, svo sem að hefja könnun máls, gera skriflegar meðferðaráætlanir og ákveða hvort ráðstafa eigi barni í fóstur. Stefnda bendir á að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi aldrei fjallað um mál hins ófædda barns áður en hún samþykkti að svipta stefndu forsjá barnsins 12. mars 2013. Ekki liggi fyrir að Barnavernd Reykjavíkur hafi verið heimilt á grundvelli 14. gr. barnaverndarlaga að ákveða að hefja könnun máls án þess að barnaverndarnefnd heimilaði það. Slíkt framsal þurfi að vera rækilega skilgreint í reglum barnaverndarnefndar, sem ekki liggi fyrir. Ekki liggi heldur fyrir ákvörðun barnaverndarnefndar um að útbúin skyldi áætlun um meðferð máls í febrúar 2013, sem ætlunin hafi verið að stefnda undirritaði. Þá liggi fyrir að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi hvorki ákveðið né samþykkt eða heimilað þær aðgerðir sem ráðist hafi verið í á fæðingardeild Landsspítalans að kvöldi 5. mars 2013. Allar framangreindar aðgerðir hafi verið ákveðnar af starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur, sem ekki liggi fyrir að hafi haft lögformlegt umboð barnaverndarnefndar. Fram hafi komið að aðgerðirnar á fæðingadeildinni hafi verið ákveðnar í ætluðu samtali formanns barnaverndarnefndar og framkvæmdastýru Barnaverndar Reykjavíkur. Stefnda telur að heimild til þessa felist ekki í 14. gr. barnaverndarlaga. Stefnda telur samkvæmt framansögðu að málsmeðferð barnaverndaryfirvalda í máli sínu hafi brotið í verulegum atriðum gegn barnaverndarlögum og reglugerð nr. 56/2004 um málsmeðferð barnaverndarlaga. Tilgangur málsmeðferðarreglna í barnaverndarmálum sé að tryggja að þessi mikilvægu mál fái vandaða meðferð, þannig að hafið sé yfir allan vafa að úrlausn og niðurstaða þeirra sé rétt. Þegar málsmeðferðarreglur séu brotnar og ekki farið að lögum, svo sem í þessu máli, fáist engin trygging fyrir því að ákvarðarnir valdbeitingarhafa, í þessu tilviki barnaverndarnefndar, séu réttar. Þvert á móti séu verulegar líkur á því að þær séu rangar. Þetta sé sérstaklega brýnt þegar um svo mikilvæga ákvörðun sé að ræða eins og forsjársviptingu. Barnaverndarmál þetta hafi ekki komið með formlegum hætti inn á borð Barnaverndarnefndar Reykjavíkur fyrr en 12. mars 2013. Fyrir þann tíma hafi átt sér stað fjölmargar ólögmætar ákvarðanir og afskipti Barnaverndar Reykjavíkur af málefnum stefndu, s.s. könnun máls, ákvörðun um meðferð máls, öflun persónuupplýsinga og krafa um fósturvistun barnsins. Í ljósi þess hversu vel stefnda hafi staðið sig telur hún að ástæða hafi þótt til að hagræða sannleikanum og gera stefndu tortryggilega á allan hátt að ósekju. Skákað hafi verið í skjóli þess að trúverðugleiki hennar væri minni en Barnaverndar Reykjavíkur. Stefnda tekur fram að hún hafi mótmælt tillögum Barnaverndar Reykjavíkur um ótímabundið fóstur, en lýst yfir fullri samvinnu við barnaverndaryfirvöld, eins og hún hafi alltaf lýst yfir fram að því. Á sama fundi hafi stefnda skilað inn vottorði ljósmóður, dags. 10. mars 2013, um neikvætt fíkniefnaþvagpróf. Sama dag og málið hafi verið lagt í fyrsta sinn fyrir barnaverndarnefnd hafi nefndin ákveðið að gengið skyldi lengra en tillögur barnaverndar hafi gert ráð fyrir, með því að gera kröfu um forsjársviptingu. Ákvörðun barnaverndarnefndar hafi m.a. byggst á því að stefnda hafi ekki verið til samvinnu um meðferðaráætlun, sem áður sé getið um en nefndin sjálf hafði aldrei samþykkt. Einnig hafi verulega mikið verið gert úr því atviki sem komið hafi upp í janúar 2013 um jákvætt munnvatnspróf, en tvö þvagsýni hafi staðfest að stefnda hefði ekki neytt vímuefna. Stefnda telur að ákvörðun barnaverndarnefndar um forsjársviptingu byggi að verulegu leyti á hinni ólögmætu málsmeðferð barnaverndaryfirvalda, rangtúlkunum, misskilningi og afbökuðum staðreyndum. Ákvörðunin sé af þessum sökum byggð á röngum forsendum. Með tilliti til alls þessa beri að hafna kröfu stefnanda. Jafnframt er vísað til þess af hálfu stefndu að ákvörðun stefnanda um forsjársviptingu hafi verið reist á því að allar stuðningsaðgerðir hafi verið reyndar og þær ekki borið viðunandi árangur. Fullvíst megi telja að ómögulegt sé að bæta forsjárhæfni stefndu. Þessu mótmælir stefnda alfarið og telur þetta alrangt eins og rakið verði hér á eftir. Stefnda vísar til þess að ekki sé heimilt að krefjast forsjársviptingar fyrir dómi nema skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt. Stefnda byggir á því að svo sé ekki í þessu máli og að ósannað sé af hálfu stefnanda að skilyrðin séu uppfyllt. Þá byggir stefnda á því að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga í málinu. Stefnda tekur fram að samkvæmt framangreindum lagaákvæðum, sbr. sérstaklega 29. gr. barnaverndarlaga, skuli ekki gera kröfu um sviptingu forsjár barns á hendur foreldri, nema því aðeins að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Stefnda byggir á því að ekki hafi reynt á það í málinu hvort vægari úrræði, sem að gagni geti komið, hafi verið fullreynd í málinu. Þá sé enn fremur rangt að árangur af úrræðum, sem beitt hafi verið, sé ekki viðunandi, auk þess sem ekkert liggi fyrir um það hvað teljist vera viðunandi árangur í málinu að mati barnaverndaryfirvalda. Stefnda byggir á því grundvallaratriði, að það séu fyrst og fremst foreldrar barna sem skuli taka ákvarðanir sem varði hag þeirra. Þetta sé í samræmi við almennt viðurkenndar grundvallarreglur um friðhelgi fjölskyldu og einkalífs, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 8. gr., sbr. lög nr. 62/1994 og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. l. nr. 19/2003. Með ákvæðum þessum sé tryggt að fjölskylda fái notið samvista og að foreldrar fái að fara með forsjá og annast uppeldi barna sinna án þess að utanaðkomandi aðili skipti sér af því. Þetta séu grundvallarreglur samfélagsins. Samkvæmt 7. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013, eigi barn rétt á því frá fæðingu, eftir því sem unnt er, að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Ekki sé tilefni til þess að víkja þessum mikilvægu grundvallarreglum til hliðar í málinu. Á stefnanda hvíli að færa skýr og afgerandi rök fyrir því að skilyrði séu til að víkja þessum réttindum til hliðar. Ekki nægi að byggja á því eina atriði að stefnanda sé heimilt að taka ákvarðanir sem hann meti að sé barni fyrir bestu. Ákvörðun um forsjársviptingu þurfi að byggja á fleiri og sterkari rökum. Að öðrum kosti væru heimildir barnaverndarnefnda til afskipta af einkalífi fólks allt of víðtækar og þeim heimilt að svipta foreldra forsjá barna sinna á þeim eina grundvelli að finna megi þeim betra heimili annarsstaðar. Stefnda telur að í stefnu sé mjög einblínt á og byggt á neikvæðum þáttum í gögnum málsins. Jafnvel séu dæmi um að staðreyndum sé vísvitandi hagrætt til að láta atvik líta illa út. Fyrir vikið fáist ekki hlutlæg mynd af málinu. Til að mynda sé mikið gert úr vímuefnaneyslu stefndu og sé forsjársviptingarkrafan raunar að hluta á því reist að velferð barnsins sé ógnað vegna fíkniefnaneyslu foreldris. Stefnda viðurkennir að á tímabili hafi hún átt í erfiðleikum með fíkniefni. Eins og fram komi í gögnum málsins séu mörg ár liðin frá því hún hafi neytt „harðra“ fíkniefna, en með hörðum fíkniefnum sé almennt átt við önnur fíkniefni en kannabis. Síðustu 24 mánuði hafi stefnda gengist undir fjölda fíkniefnaprófa á vegum stefnanda, sem öll hafi verið neikvæð, fyrir utan tvö skipti, þar sem hún hafi mælst jákvæð fyrir neyslukannabis og viðurkennt það. Annað tilvikið hafi verið í desember 2011. Því sé augljóst að allt of mikið sé gert úr fíkniefnaneyslu hennar og telur stefnda að það sé með öllu ósannað að barninu sé hætta búin vegna slíkra atriða. Stefndu hafi gengið mjög vel að halda sig frá fíkniefnum síðustu tvö ár. Hún hafi ekki mælst jákvæð fyrir fíkniefnum í eitt ár og þá lítillega fyrir kannabis. Stefnda mótmælir þess vegna því að krafa um forsjársviptingu geti byggst á því að velferð barnsins sé ógnað vegna vímuefnaneyslu foreldis, sbr. d-lið 29. gr. l. nr. 80/2002. Það sé ósannað. Stefnda vísar til þess að hin umdeilda ákvörðun byggi mjög á atvikum sem hafi komið upp í janúar 2013. Stefnda hafi þá fengið flensu, líkt og þúsundir annarra landsmanna. Gengin átta mánuði með barnið hafi hún afboðað sig í umgengni við dóttur sína. Stefnda tekur fram að Barnavernd Reykjavíkur hafi skömmu áður krafist þess fyrir Barnaverndarnefnd Reykjavíkur að umgengni stefndu við dóttur hennar yrði stytt úr þremur klukkustundum í tvær aðra hverja viku, þar sem sýnt þætti að þetta væri of langur tími fyrir stefndu í hennar ástandi; hún væri bersýnilega of þreytt til að halda út í þrjár klukkustundir. Þegar stefnda hafi afboðað sig í umgengni vegna flensu, gengin átta mánuði á leið, hafi Barnavernd Reykjavíkur talið það gefa tilefni til þess að gruna stefndu um neyslu. Í raun sé ástæðulaust að dvelja við atvikið, þar sem munnvatnssýni hafi gefið vísbendingu um jákvæðni fyrir kannabis, hinn 26. janúar sl. Eins og fram hafi komið hafi verið teknar tvær þvagprufur á sama tíma, ein daginn fyrir og önnur sama dag, sem báðar hafi reynst neikvæðar. Þar af hafi önnur verið framkvæmd að ljósmóður ásjáandi daginn fyrir munnvatnssýnið, en þeirri staðreynd hafi stefnandi reynt að leyna og ekki sé minnst á það í stefnu. Í raun sé óskiljanlegt að ennþá sé verið að byggja á því í málinu af hálfu stefnanda að þessi atvik geti haft þýðingu í málinu. Sannað sé með þvagprufunum að stefnda hafi ekki neytt vímuefna á þessu tímabili, þrátt fyrir ásetning stefnanda um að gera stefndu tortryggilega með því að afbaka sannleikann og sleppa því að minnast á staðreyndir. Stefnda mótmælir því einnig að greindarfarsleg staða hennar geti haft nokkur áhrif í máli þessu. Greindarfar stefndu sé ekki þess eðlis að ástæða sé til að svipta hana forsjá barnsins. Stefnda hafi t.d. ekki mælst seinfær í vitsmunaþroska, en eins og kunnugt sé fari foreldrar með slíkt greindarfar sjálfir með forsjá barna sinna. Stefnda sé fullfær um að annast barnið út frá greindarfarslegum viðmiðum. Stefnda byggir einnig á því að á síðasta ári hafi orðið miklar breytingar í lífi hennar til batnaðar. Sá tími sem liðinn sé frá því að barn stefndu hafi verið vistað utan heimilis hafi nýst henni vel til að gera þær breytingar á lífi sínu, sem nauðsynlegar hafi verið til að hún gæti tekist á við forsjárskyldur sínar gagnvart barninu. Á þessum tíma hafi að mati stefndu ekkert gerst sem gefi stefnanda tilefni til þess að krefjast forsjársviptingar í málinu. Stefnda mótmælir þeim rökum að baki ákvörðun stefnanda að stuðningsaðgerðir hafi verið fullreyndar og ekki borið viðunandi árangur. Í raun hafi litlar sem engar stuðningsaðgerðir verið boðnar stefndu og í því máli sem hér um ræði hafi engar stuðningsaðgerðir verið reyndar eða boðnar. Í ákvörðunum barnaverndaryfirvalda séu að engu leyti reifaðar þær stuðningsaðgerðir sem eigi að hafa verið reyndar í málinu. Frá því málið hafi hafist í september 2012 virðist aldrei hafa komið til tals að beita eða láta reyna á nokkur stuðningsúrræði. Því séu það gróf ósannindi að mati stefndu að halda því fram að allar stuðningsaðgerðir hafi verið reyndar og að árangur þeirra hafi verið óviðunandi eða að ómögulegt sé að eiga samstarf við stefndu. Allt stangist þetta á við staðreyndir og sé í engu samræmi við þann góða árangur sem stefnda hafi náð sem og ítrekaðar yfirlýsingar hennar um að hún vilji eiga samstarf við barnaverndaryfirvöld. Við blasi að mati stefndu að barnaverndaryfirvöld hafi aldrei haft í huga að eiga samstarf við stefndu, svo sem um að bjóða upp á stuðningsaðgerðir eða aðstoð af einhverju tagi, sem teldust viðeigandi. Þörfin á slíku hafi ekki einu sinni verið metin. Það sé hins vegar andstætt lögum, enda forsenda kröfu um forsjársviptingu að reyna öll önnur úrræði fyrst. Stefnda bendir á að barnaverndarnefndir sveitarfélaga skuli hafa tiltæk ákveðin stuðningsúrræði samkvæmt reglugerð nr. 652/2004 um úrræði á ábyrgð sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga. Sem dæmi megi nefna almenn úrræði samkvæmt 10. gr. reglugerðarinnar um að foreldrum sé leiðbeint um uppeldi og aðbúnað barns, fjölskyldu sé útvegaður tilsjónarmaður eða persónulegur ráðgjafi. Þá skuli vera tiltæk úrræði til að aðstoða þungaða konu við að leita sér meðferðar vegna persónulegra vandamála. Í því felist m.a. að aðstoða viðkomandi við að leita sér sálfræðiþjónustu eða annarrar þjónustu. Ekkert af þessu hafi nokkru sinni komið til tals, jafnvel þótt lögmaður stefndu hafi ítrekað óskað eftir því að barnaverndaryfirvöld hefðu milligöngu um að koma á sálfræðitímum fyrir stefndu. Stefnda hafi margoft lýst því yfir að hún væri reiðubúin til slíks ef þörf væri talin á því, en hún hefði hins vegar ekki efni á að standa í því upp á eigin spýtur. Samkvæmt 22. gr. reglugerðarinnar sé einnig hægt að tilnefna tilsjónarmann, sem hafi það hlutverk að aðstoða foreldra við að sinna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best henti hag og þörfum barns. Aldrei hafi komið til tals af hálfu barnaverndaryfirvalda að reyna þetta úrræði. Með tilliti til alls þessa sé fráleitt að halda því fram að öll möguleg úrræði hafi verið reynd í málinu og þau ekki borið viðunandi árangur. Stefnda vísar til þess að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skuli barnaverndaryfirvöld gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Þá hvíli sú skylda á barnaverndaryfirvöldum að gera aðeins ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Regla þessi sé í samræmi við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga sem sé ein af grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins. Stefnda vísar og til þess að afskipti barnaverndaryfirvalda af málefnum barns og fjölskyldu þess sé oftar en ekki afar viðkvæmt mál. Af þessu leiði að einungis sé réttlætanlegt að grípa til sérstakra ráðstafana af hálfu barnaverndaryfirvalda ef nauðsyn ber til vegna hagsmuna barnsins, sbr. þær grundvallarreglur um friðhelgi einkalífs í stjórnarskrá og alþjóðasáttmálum, sem áður hafi verið nefndar. Stefnda kveður það leiða af síðari hluta 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga að beiting þvingunarráðstafana sé háð því að aðrar leiðir hafi verið reyndar fyrst og að beinar þvingunarráðstafanir séu því aðeins réttlætanlegar að hagsmunir barnsins verði ekki nægjanlega tryggðir með öðrum hætti. Þessi meginregla sé einnig fortakslaust skilyrði forsjársviptingar, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Þar komi fram að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Eins og rakið hafi verið telur hún ekkert liggja fyrir í málinu um að aðrar leiðir en forsjársvipting tryggi ekki hagsmuni barnsins nægjanlega eða að þær hafi verið reyndar í málinu. Um málið hafi enda aldrei verið fjallað af hálfu Barnaverndarnefndar Reykjavíkur áður en það hafi komið inn á borð hennar 12. mars 2013, þar sem samþykkt hafi verið sama dag, eftir örstutta yfirferð á vafasömum og röngum upplýsingum barnaverndar, að svipta stefndu forsjá. Það eitt, að barnaverndarnefnd hafi ekki fjallað um málið áður, sé að mati stefndu nægjanleg staðfesting þess, að aðrar leiðir hafi aldrei verið reyndar og að aldrei hafi komið til álita að reyna þær. Því séu ekki uppfyllt skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga, þess efnis að reyna verði aðrar leiðir, og sömuleiðis sé útilokað að fullyrða, að árangur af slíkum aðgerðum, sem aldrei hafi verið reyndar eða ræddar, sé ekki viðunandi. Þegar af þessari ástæðu brjóti ákvörðun barnaverndarnefndar með alvarlegum hætti í bága við lög og því beri að hafna kröfunni, enda uppfylli hún ekki lagaskilyrði. Þá sé fullkomlega óljóst hvað stefnandi telji vera „viðunandi árangur“, eða hvort eitthvert slíkt mat hafi farið fram. Fyrir liggi sú staðreynd að stefnda hafi tekið miklum framförum í lífi sínu og bætt aðstæður sínar mjög mikið frá því dóttir hennar hafi verið vistuð utan heimilis. Stefnda heldur því fram að í stefnu sé ekki rökstutt með málefnalegum hætti hvernig a- og d- liður 29. gr. barnaverndarlaga eigi við í málinu. Fyrir þetta mál skipti mestu þau atvik sem hafi gerst síðastliðin tvö ár og hvernig stefndu hafi tekist að ná tökum á lífi sínu síðan þá. Atvik frá árinu 2010 og fyrr geti ekki haft jafn mikil áhrif í málinu. Í byrjun árs 2011 hafi stefnda samþykkt vistun dóttur sinnar að hennar frumkvæði, enda hafi hún borið hagsmuni barnsins fyrir brjósti er hún hafi óskað eftir þeim afskiptum. Stefnda hafi í kjölfarið undirritað meðferðaráætlun. Hinn 28. apríl 2011 hafi stefnda farið í meðferð á Vogi og lokið henni. Frá þeirri meðferð hafi stefndu tekist að halda sig að mestu frá vímuefnum. Stefnda hafi síðan samþykkt, að kröfu barnaverndaryfirvalda, að gangast undir forsjárhæfnismat, sem sé frá 27. júlí 2011. Í því komi réttilega fram að fíkniefni hafi verið uppspretta erfiðleika í lífi stefndu. Fram komi í forsjárhæfnismatinu að stefnda hafi sterka tilhneigingu til að nota vímuefni til að takast á við álag, streitu og vanlíðan. Af hálfu stefndu er á því byggt að nú, þegar þessar breytur hafi verið lágmarkaðar í lífi stefndu, gangi henni vel að halda sig frá vímuefnum. Allir séu sammála um að því lengri tími sem líði þannig, þeim mun líklegra sé að stefndu takist að snúa við blaðinu varanlega. Auk framangreindra atriða hafi stefnda átt margvíslegt samstarf við barnaverndaryfirvöld og ítrekað óskað eftir frekara samstarfi. Stefnda telur að matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur frá því í desember 2012 geti aðeins haft mjög takmarkað vægi við úrslausn þessa máls. Matsgerðin sé afar hlutdræg og niðurstöður hennar séu í ósamræmi við mat annarra aðila. Ljóst sé að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi lítið byggt á matsgerðinni í niðurstöðu sinni frá 31. janúar sl., enda sé margt í henni sem hafi orkað tvímælis. Grundvallaratriðið sé þó að þeirrar matsgerðar hafi verið aflað í öðru máli. Matsmaður hafi fyrst og fremst verið beðinn um að leggja mat á hæfni stefndu til að fara með forsjá dóttur sinnar og tengsl mæðgnanna. Eins og niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur hafi byggst á og matsgerðin fjalli um, hafi miklu ráðið um niðurstöðuna í því máli að talið var að rof hefði orðið á tengslum milli stefndu og dóttur hennar, m.a. vegna atvika sem komið hafi upp í lífi mæðgnanna. Þá hafi einnig verið litið til þess langa tíma sem barnið hafi verið í vistun. Það hafi verið talið barninu fyrir bestu að það yrði áfram hjá fósturforeldum og stefnda færi ekki með forsjá þess. Í því máli sem hér sé til umfjöllunar séu aðstæður með allt öðrum hætti. Matsskýrsla Guðrúnar Oddsdóttur sé að sjálfsögðu að engu leyti sérfræðiálit um hæfni stefndu til að fara með forsjá þessa nýja barns. Barnið sé einungis nokkurra mánaða gamalt og því séu ekki í myndinni sömu forsendur og ráðið hafi mestu um að stefnda var svipt forsjá dóttur sinnar. Því geti matsgerðin um tengsl stefndu við dóttur sína og niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur í því máli að engu leyti haft áhrif við úrslausn þessa máls. Að lokum byggir stefnda á því að hún hafi lýst E föður barnsins og hann gengist við því. Stefnda og E hafi sótt um sameiginlega forsjá barnsins hjá sýslumanni áður en forsjársviptingarkrafa stefnanda hafi litið dagsins ljós. Ekki hafi tekist að afla gagna um stöðu málsins fyrir greinargerðarskil í málinu, en með vísan til 57. gr. barnaverndarlaga sé áskilinn réttur til að færa fram nýjar málsástæður ef í ljós kemur að barnið lúti einnig forsjá föður síns. Þá blasi við að bæði vistun barnsins utan heimilis og aðrar aðgerðir barnaverndaryfirvalda, sem aðeins hafi beinst að öðru foreldri, en hafi átt að beinast að þeim báðum, séu haldnar slíkum verulegum ágalla að fella beri þær allar úr gildi og hafna kröfu um forsjársviptingu. Stefnda vísar máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 80/2002, einkum 29. gr. laganna. Þá sé vísað til 71. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013. Um málskostnað sé vísað til 129., sbr. 130. gr. XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða 1. Almennt um forsjársviptingarkröfu stefnanda Stefnandi, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, krefst þess að stefnda, K, verði svipt forsjá sonar síns, A, sem er fæddur [...] sl. Ekki liggur annað fyrir en að stefnda fari ein með forsjá drengsins, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003. Eins og rakið hefur verið var drengurinn vistaður á vegum barnaverndaryfirvalda þegar í kjölfar fæðingarinnar. Forsjársvipting er í eðli sínu það lögmælta úrræði í barnaverndarstarfi sem gengur lengst við að skerða friðhelgi fjölskyldulífs, en sú friðhelgi nýtur verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Sérstaklega ríkar ástæður, er taka mið af hagsmunum og þörfum barnsins, þurfa að réttlæta þá skerðingu. Í samræmi við almennar reglur um meðalhóf verður einnig að liggja fyrir að vægari úrræði hafi ekki dugað til að tryggja þá hagsmuni eða að augljóst sé að þau úrræði muni ekki koma að gagni. Fjallað er um efnisleg skilyrði forsjársviptingar í 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þar segir í a-lið 1. mgr. greinarinnar að barnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Samkvæmt d-lið sömu málsgreinar er einnig heimilt að krefjast forsjársviptingar ef talið er fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Eins og rakið hefur verið er krafa stefnanda reist á báðum þessum töluliðum. Dómurinn bendir á að sökum aðgerða stefnanda hefur stefnda aldrei annast um son sinn, A, eða verið í samskiptum við hann, nema í þeirri umgengni sem fram fór skömmu eftir fæðingu hans, undir eftirliti af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum kom ekkert fram við þá umgengni sem gefur tilefni til þeirrar ályktunar að umönnun stefndu eða samskiptum hennar við son sinn hafi verið alvarlega ábótavant, sbr. a-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Af þessum sökum kemur einungis til álita fyrir dómi hvort fullvíst megi telja að líkamlegri eða andlegri heilsu sonar stefndu eða þroska hans sé hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjá hans, sbr. d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga er sérstaklega áréttað að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki séu unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Þessi regla byggist á áðurnefndri grundvallarreglu um meðalhóf við beitingu opinbers valds sem skerðir mannréttindi borgaranna, sbr. enn fremur 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsreglan kemur einnig fram í 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og er því ein af meginreglum barnaverndarstarfs. Kemur það í hlut dómsins að leggja mat á það hvort rétt hafi verið að beita öðrum og vægari úrræðum í máli þessu. Í barnaverndarlögum eru jafnframt fyrirmæli um meðferð barnaverndarmála auk þess sem þar er kveðið á um einstök úrræði sem miða að því að börn fái notið þeirrar verndar og umönnunar sem þau eiga rétt til. Þannig er 21. og 22. gr. laganna ákvæði um upphaf barnaverndarmáls, þar sem einkum er fjallað um svonefnda könnun máls. Í VI. kafla laganna er jafnframt mælt fyrir um þær ráðstafanir sem grípa má til í þágu markmiða laganna. Þar eru í 23. gr. meðal annars ítarleg fyrirmæli um samningu greinargerðar við lok könnunar máls og um svonefnda áætlun um meðferð máls, sem ber að gera, bendi könnunin til þess að þörf sé á því að beita sérstökum úrræðum laganna. Takist ekki að ná samkomulagi við foreldra um slíka áætlun skal barnaverndarnefnd semja einhliða áætlun um framvindu málsins og beitingu úrræða laganna, sbr. 4. mgr. 23. gr. þeirra. Í kaflanum er síðan gerð nánari grein fyrir ýmsum úrræðum, sem hægt er að beita, ýmist með eða án samþykkis foreldra og eftir atvikum barns. Sérstaklega er í 30. gr. laganna kveðið á um úrræði barnaverndarnefnda vegna þungaðra kvenna, leiði könnun máls í ljós að verðandi móðir stofni heilsu eða lífi ófædds barns í hættu með líferni sínu. Þá er í 31. gr. laganna heimild til að grípa til neyðarráðstafana án undangenginnar málsmeðferðar samkvæmt VIII. kafla laganna, ef vinda þarf bráðan bug að ráðstöfun sem heyrir undir barnaverndarnefnd. Ákvæði um málsmeðferð fyrir barnaverndarnefndum eru í VIII. kafla laganna. Þar segir í 1. mgr. 38. gr. að ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi um könnun barnaverndarmáls og málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd með þeim frávikum sem greini í lögunum. Þar segir enn fremur að málsmeðferðarreglur þessar gildi einnig, eftir því sem við eigi, þegar barnaverndarnefnd undirbúi og taki ákvörðun um málshöfðun fyrir dómi til að koma fram ráðstöfunum samkvæmt 28., 29. og 37. gr. laganna. Í 41. gr. laganna er sérstaklega vikið að rannsóknarreglu og málshraða við meðferð barnaverndarmála. Þar er í 1. mgr. kveðið á um að barnaverndarnefnd skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Þessi regla er efnislega sú sama og kemur fram í 10. gr. stjórnsýslulaga. Í 2. mgr. 41. gr. laganna eru hins vegar gerðar tilteknar kröfur um tímalengd rannsóknar. Þar segir að könnun barnaverndarmáls eigi ekki að vera umfangsmeiri en nauðsyn krefur og skuli hraða henni svo sem kostur er. Skuli ákvörðun um beitingu viðeigandi úrræða að jafnaði liggja fyrir innan þriggja mánaða og eigi síðar en fjórum mánuðum eftir að ákvörðun hefur verið tekin um að hefja könnun á máli. Í 2. mgr. 38. gr. barnaverndarlaga er mælt fyrir um að ráðherra setji nánari ákvæði í reglugerð um meðferð mála hjá barnaverndarnefnd. Það hefur hann gert með reglugerð nr. 56/2004 um málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd. Þar eru nánari fyrirmæli um framangreind atriði, svo sem könnun máls, sem ber að ljúka með skriflegri greinargerð að jafnaði innan þriggja mánaða og ekki síðar en fjórum mánuðum eftir að könnunin hefst. Jafnframt er þar kveðið nánar á um gerð áætlunar um meðferð máls gefi könnun á máli tilefni til þess. Stefnanda bar að fylgja framangreindum laga- og reglugerðarákvæðum við meðferð og úrlausn á máli stefndu vegna meðgöngu hennar og eftir fæðingu A. Þessi fyrirmæli miða að því að tryggja að ákvarðanir í barnaverndarmálum, þar á meðal ákvörðun um málshöfðun til forsjársviptingar, séu reistar á réttum forsendum í þágu hagsmuna barna og að teknu tilliti til réttinda foreldra. Verði verulegur misbrestur á því að fylgja þessum reglum er ekki lagður viðhlítandi grundvöllur að málshöfðun um forsjársviptingu. 2. Málsmeðferð barnaverndaryfirvalda í Reykjavík 2.1 Upphaf athugunar Barnaverndar Reykjavíkur Eins og rakið hefur verið hófst könnun á máli stefndu snemma á meðgöngunni eða 29. ágúst 2012. Af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur var útbúið skjal um upphaf málsins og verður að líta svo á að stefnda hafi, með undirritun sinni á það, samþykkt að gangast undir könnunina eins og henni var þar lýst. Í ljósi atvika og í samræmi við gögn málsins ber að ganga út frá því að upphaf málsins hafi miðað að því að athuga hvort stefnda stofnaði heilsu eða lífi hins ófædda barns í hættu með líferni sínu. Tilefni könnunarinnar var langvinn saga stefndu um neyslu vímuefna auk geðræns vanda. Í því ljósi þykir ekki ástæða til að draga í efa að tilefni hafi verið til að hefja könnun á málinu, sbr. 4. mgr. 21. gr. barnaverndarlaga. Með vísan til 3. mgr. 14. gr. barnaverndarlaga og framlagðra reglna um könnun og meðferð einstakra barnaverndarmála eða málaflokka hjá starfsmönnum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sbr. 1. gr. þeirra reglna, var ákvörðun um að hefja athugunina tekin af þar til bærum aðila. Eins og rakið hefur verið voru áætluð lok könnunarinnar 29. nóvember 2012, sbr. 2. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga, sem áður er getið, og 3. mgr. 21. gr. reglugerðar nr. 56/2004. Fram að þeim tíma virðist takmarkaðra gagna hafa verið aflað um líferni stefndu. Þau gögn sem þó lágu fyrir bentu ekki til þess að stefnda stofnaði lífi eða heilsu ófædda barnsins í hættu. Eigi síðar en 29. desember 2012 átti greinargerð um niðurstöðu könnunarinnar og tillögur að heppilegum úrræðum, ef því var að skipta, að liggja fyrir, sbr. 1. mgr. 23. gr. og 2. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga og 2. og 3. mgr. 21. gr. reglugerðar nr. 56/2004. Engin greinargerð af því tagi var tekin saman. Ekki var heldur bókað á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur um nauðsyn áframhaldandi könnunar málsins eða lok þess. Stefndu var af þessum sökum hvorki tilkynnt um niðurstöður könnunarinnar, eins og hún mátti vænta, sbr. 21. gr. fyrrgreindrar reglugerðar, né var henni gefið færi á að taka afstöðu til skriflegrar áætlunar um frekari meðferð málsins samkvæmt 2. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga og VI. kafla reglugerðarinnar. Þessi málsmeðferð af hálfu stefnanda stangast á við fyrrgreind ákvæði barnaverndarlaga og fyrirmæli reglugerðar nr. 56/2004. Lausatök af þessu tagi eru jafnframt til þess fallin að valda vafa um heimild barnaverndaryfirvalda til frekari afskipta af foreldri eftir að lögmæltur frestur er liðinn til að ljúka könnun málsins. 2.2 Aðgerðir Barnaverndar Reykjavíkur fram að fæðingu A Barnavernd Reykjavíkur tók mál stefndu upp að nýju um miðjan janúar 2013 vegna grunsemda sem þá höfðu vaknað um fíkniefnaneyslu stefndu á meðgöngu. Sú athugun byggðist ekki á áætlun um meðferð máls, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga og VI. kafla reglugerðar nr. 56/2004. Þá verður ekki séð að formlega hafi verið stofnað til nýrrar könnunar á því hvort beita skyldi úrræðum 30. gr. barnaverndarlaga. Stefnda heldur því fram að sú athugun sem hófst í janúar 2013, þar sem gagna var aflað um meðgöngu stefndu, hafi ekki haft stoð í lögum. Af þessu tilefni tekur dómurinn fram að stefnda hafði í fyrri hluta janúarmánaðar hvorki mætt í viðtal hjá lækni né í mæðraskoðun. Í ljósi sögu stefndu um misnotkun vímuefna var því tilefni til að hefja könnun á aðstæðum stefndu að nýju með tilliti þess hvort líferni hennar ógnaði lífi eða heilsu hins ófædda barns, sbr. 4. mgr. 21. gr. barnaverndarlaga. Athugun málsins á þessu stigi virðist sem fyrr hafa beinst að ætlaðri vímuefnanotkun stefndu á meðgöngu. Þegar starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur vitjuðu stefndu á heimili hennar 24. janúar 2013 kvaðst hún hafa verið veik framan af janúarmánuði. Hún mætti í mæðraskoðun daginn eftir og þar var tekið þvagpróf af henni sem mældist neikvætt fyrir fíkniefnum. Munnvatnspróf, sem tekið var af henni fyrir umgengni við dóttur hennar 26. janúar, mældist jákvætt fyrir kannabis, en þvagpróf, sem tekið var í kjölfarið var neikvætt. Þar sem umgengni fór fram er ljóst að niðurstaða þvagprófsins var lögð til grundvallar, en skilyrði hennar var að stefnda mældist ekki jákvæð fyrir fíkniefnum. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að niðurstaða munnvatnsprófsins styrki grunsemdir um vímuefnaneyslu stefndu öndvert við niðurstöður beggja þvagrannsóknanna. Í því sambandi verður að hafa í huga að þvagsýnið 25. janúar var gefið að ljósmóður viðstaddri, eins og gögn málsins gefa til kynna. Með ólíkindum er sú skýring, sem vísað var til af starfsmanni Barnaverndar Reykjavíkur við skýrslutökur fyrir dómi, að stefnda hafi eftir mæðraskoðunina neytt kannabis, vitandi af því að hún væri að fara í vímuefnapróf daginn eftir, og að það hafi einungis mælst í munnvatni en ekki í þvagi. Önnur vímuefnapróf, sem tekin voru af stefndu við reglulegt mæðraeftirlit fram að fæðingu, voru neikvæð. Við athugun málsins kom því ekkert fram sem gat, gegn staðfastri neitun stefndu, rennt stoðum undir grunsemdir um fíkniefnanotkun hennar á meðgöngu Eins og rakið hefur verið var samþykkt á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. febrúar 2013 að gera meðferðaráætlun um vímuefnapróf á stefndu og óboðað eftirlit fram að fæðingu barnsins. Þessi niðurstaða var reist á grunsemdum sem ekki fengust staðfestar við könnun málsins, eins og að framan greinir. Ekki var tekin saman önnur greinargerð um niðurstöðu könnunarinnar en bókun meðferðarfundarins. Hún var send lögmanni stefndu ásamt meðferðaráætlun sem gerði ráð fyrir samkomulagi við stefndu í samræmi við 2. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga. Stefnda samþykkti ekki áætlunina eins og rakið er í kafla II. Verður að ganga út frá því að ástæðan hafi verið kvöð um óboðað eftirlit af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur. Það var á ábyrgð stefnanda að ganga úr skugga um hvort stefnda myndi samþykkja áætlunina. Honum bar síðan að taka einhliða ákvörðun um gerð áætlunar um framvindu málsins í samræmi við 4. mgr. 23. gr. barnaverndarlaga. Gegn fyrirmælum laganna var það ekki gert. Því reyndi aldrei á það hvort stefnda myndi fylgja slíkri áætlun. Að mati dómsins einkennist þessi málsmeðferð, sem lýst hefur verið í kafla 2.1 og 2.2, af ómarkvissum viðbrögðum við grunsemdum um vímuefnanotkun stefndu á meðgöngu sem aldrei var sýnt fram á að ættu við rök að styðjast. Þegar ákveðið var að lokum að grípa til formlegra aðgerða samkvæmt fyrirmælum barnaverndarlaga var málinu ekki fylgt eftir á þann hátt sem lögin kveða á um með því að gera einhliða áætlun um meðferð máls. Samkvæmt því og í ljósi atvika mátti stefnda reikna með að ekki væri fyrirhugað að svo stöddu að fylgja málinu eftir af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur. Ekki er hins vegar fallist á það með stefndu að ákvarðanir, sem teknar voru á þessu stigi málsmeðferðarinnar, hafi verið teknar af starfsmönnum sem ekki voru til þess bærir, sbr. 3. mgr. 14. gr. barnaverndarlaga og fyrrgreindra reglna um meðferð barnaverndarmála hjá Reykjavíkurborg. 2.3 Íhlutun Barnaverndar Reykjavíkur eftir fæðingu A A fæddist [...] 2013. Á meðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur sama dag var lagt til að barnið færi „í varanlegt fóstur til að tryggja óskilyrtan rétt þess til verndar og umönnunar“. Ýmsar ástæður eru tilgreindar í bókun fundarins fyrir þessari tillögu. Í fyrsta lagi var byggt á niðurstöðu matsgerðar Guðrúnar Oddsdóttur um verulega veikleika í persónugerð stefndu. Í öðru lagi var vísað til þess að við vinnslu máls stefndu hafi verið áberandi hversu lítið innsæi hún hefði í eigin vanda og að nánast ógerlegt hefði verið að eiga samvinnu við hana. Hafi sá stuðningur, sem reyndur hefði verið, ekki skilað árangri og hafi stefnda ekki verið til samvinnu um meðferð t.d. hjá geðlækni eða sálfræðingi. Í þriðja lagi er þar vísað til grunsemda um vímuefnaneyslu stefndu á meðgöngu í ljósi hegðunar hennar í janúar og niðurstöðu munnvatnsprófs 26. janúar 2013. Dómurinn telur ástæðu til athugasemda við hluta af þessum forsendum, sbr. að nokkru umfjöllun hér að framan. Nánari grein verður gerð fyrir þeim atriðum síðar í dóminum í tengslum við umfjöllun um úrskurð barnaverndarnefndar. Starfsmaður Barnaverndar Reykjavíkur hefur bæði í gögnum málsins sem og í skýrslu fyrir dómi lýst því að framkvæmdastjóri og formaður stefnanda hafi heimilað, sama dag og A fæddist, að farið yrði á fæðingardeild í því augnamiði að taka barnið úr umsjá stefndu. Til þess voru þessir aðilar bærir, sbr. 31. gr. barnaverndarlaga, 4. mgr. 14. gr. sömu laga og 13. gr. fyrrgreindra reglna um meðferð barnaverndarmála hjá Reykjavíkurborg. Eins og rakið er í kafla II var íhlutun þessi framkvæmd með þeim hætti að stefndu var gefinn kostur á því að samþykkja vistun barnsins þar til málið yrði tekið fyrir hjá barnaverndarnefnd 12. mars 2013, ellegar yrði einhliða ákvörðun tekin um vistun barnsins. Dómurinn telur að skilyrði neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga hafi þurft að liggja fyrir svo heimilt hafi verið að grípa með þessum hætti inn í mál stefndu. Breytir engu í því efni þó að stefnda hafi samþykkt vistun barnsins enda ljóst að ákvörðun sama efnis hefði verið tekin hefði hún neitað að samþykkja ráðstöfunina. Beiting neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga felur í sér frávik frá hefðbundinni málsmeðferð samkvæmt VIII. kafla barnaverndarlaga. Því fékk stefnda hvorki tækifæri til andmæla né fékk hún aðgang að gögnum málsins áður en barnið var tekið úr umsjá hennar. Eins og segir í 31. gr. barnaverndarlaga kemur heimild þessi því ekki til álita nema að nauðsynlegt sé að vinda bráðan bug að ráðstöfun sem heyrir undir barnaverndarnefnd. Fæðingin átti sér venjulegan aðdraganda og af hálfu stefnanda hafði verið fylgst með meðgöngu stefndu í marga mánuði. Fæðingin kom því starfsmönnum Barnaverndar Reykjavíkur ekki á óvart. Þá er ekkert í gögnum málsins sem gefur til kynna að barnið hafi beinlínis verið í hættu í umsjá stefndu strax á fæðingardeildinni eða fyrstu vikurnar eftir að heim væri komið. Dómurinn fær því ekki séð að skilyrðum hafi verið fullnægt til að beita mætti neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga. Því var ekki unnt að ákveða vistun barnsins nema að undangenginni hefðbundinni málsmeðferð þar sem stefnda nyti lögmæltra réttinda, eins og andmælaréttar. 2.4 Úrskurður barnaverndarnefndar og ákvörðun um að höfða forsjársviptingarmál Stefnda byggir jafnframt á því að úrskurður barnaverndarnefndar 12. mars 2013 sé reistur að verulegu leyti á röngum forsendum, m.a. um að hún hafi ekki verið til samvinnu um áætlun um meðferð máls, auk þess sem mikið sé gert úr jákvæðu munnvatnsprófi er stangist á við tvö þvagsýni. Ekki verður annað séð en að öll fyrirliggjandi gögn hafi verið lögð fyrir barnaverndarnefnd, auk þess sem lögmaður stefndu talaði máli hennar, ásamt henni sjálfri, og gerði grein fyrir þeim andmælum, sem hún hafði við málatilbúnaði Barnaverndar Reykjavíkur, í samræmi við fyrirmæli 45. og 47. gr. barnaverndarlaga. Í forsendum úrskurðarins er greinargerð starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur rakin í megin atriðum, en þar var byggt á sömu þremur meginforsendum og gerð er grein fyrir í kafla 2.3. Þess var þó jafnframt getið að starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur teldu ekki nægilegt að stefnda væri edrú til að tryggja öryggi barnsins. Allt að einu væri hún óhæf til að annast það og að stuðningsaðgerðir væru fullreyndar. Undir þetta mat var tekið af hálfu barnaverndarnefndar sem taldi fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu drengsins væri hætta búin færi stefnda með forsjá hans. Áleit nefndin að stuðningsaðgerðir til að bæta forsjárhæfni stefndu væru fullreyndar og að ekki væri unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta. Í tilefni af yfirlýsingu stefndu á fundi barnaverndarnefndar, um að hún væri reiðubúin til samvinnu um stuðning og ráðgjöf, var tekið fram að ekki væri unnt að treysta því að stefnda myndi standa við þá yfirlýsingu. Auk þess yrði að telja að frekari stuðningsaðgerðir megnuðu ekki að breyta forsjárhæfni stefndu til hins betra vegna þess djúpstæða og langvarandi vanda sem hún glímdi við. Í tilefni af framangreindu áréttar dómurinn að ekki lágu fyrir haldbærar vísbendingar um vímuefnaneyslu stefndu á meðgöngu þannig að unnt sé að byggja á því við úrlausn barnaverndarmálsins. Þá fær dómurinn ekki séð að ályktanir um að stefnda væri ekki til samvinnu við barnaverndaryfirvöld og að stuðningsaðgerðir væru fullreyndar, fái stoð í þeim gögnum sem lágu fyrir nefndinni. Verður hér vikið nánar að síðargreinda atriðinu. Eins og áður segir lagði Barnavernd Reykjavíkur ekki fram einhliða áætlun um meðferð máls, eins og henni bar að gera, eftir að stefnda neitaði að samþykkja óboðað eftirlit á heimili sínu fram að fæðingu sonar síns. Aldrei reyndi því á það hvort stefnda myndi fylgja slíkri áætlun. Fram að því höfðu starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur verið í samskiptum við stefndu og hafði hún meðal annars tekið á móti þeim á heimili sínu í janúar 2013. Það gerði hún þrátt fyrir að könnun máls hafi þá átt að vera löngu lokið og að ekki hafi verið gert ráð fyrir því í áætlun um könnunina frá 3. september 2012 að starfsmenn vitjuðu stefndu á heimili hennar. Upplýsingar um samskipti stefndu við Barnavernd Reykjavíkur gefa því ekki tilefni til þeirrar ályktunar að á það hafi skort að stefnda hafi verið til samvinnu um að gripið yrði til viðeigandi úrræða á meðgöngunni. Eins og rakið hefur verið hófust afskipti barnaverndaryfirvalda af högum dóttur stefndu í desember 2008. Á þeim tíma var stefnda í sambúð með C sem einkenndist af ofbeldi og áfengis- og vímuefnaneyslu. Í forsjárhæfnismati Davíðs Vikarssonar er gerð grein fyrir þeim stuðningsúrræðum sem þá voru reynd bæði hér á landi og í Danmörku. Af því sem þar kemur fram má ráða að þau hafi ekki skilað viðunandi árangri sökum áfengis- og vímuefnaneyslu stefndu. Þar kemur jafnframt fram að stefnda hafi í fyrstu ekki verið til samvinnu við barnaverndaryfirvöld hér á landi um gerð meðferðaráætlunar eftir að hún og dóttir hennar fluttust á ný til Íslands. Í febrúar 2011 virðast ákveðin straumhvörf verða að þessu leyti. Stefnda óskaði þá sjálf eftir því að stúlkunni yrði komið fyrir í tímabundið fóstur. Þá samþykkti hún áætlun um meðferð máls sem fól meðal annars í sér að hún gengist undir vímuefnameðferð og forsjárhæfnismat. Fram kemur í vottorði Jóns G. Stefánssonar geðlæknis að stefnda hafi verið í meðferð á Vogi í apríl og maí 2011. Eftir þá dvöl hélt stefnda áfram í M-hóp, sem er eftirmeðferðarhópur á vegum SÁÁ, auk þess sem hún tengdist hjálparstarfi trúfélaga. Í dómi héraðsdóms frá 31. janúar sl. kemur fram að ný meðferðaráætlun hafi verið gerð í september 2011. Þar hafi verið lagt upp með að stefnda mætti til geðlæknis og sálfræðings auk þess að viðhalda „edrúmennsku“ sinni. Í dóminum er þess getið að stefnda hafi sótt sálfræðiviðtöl frá september til desember 2011. Hafi hún mætt í fimm viðtöl, en fjögur hafi fallið niður án fyrirvara. Þá liggur fyrir að stefnda leitaði til geðlæknis, Jóns G. Stefánssonar, 27. júní 2012, en fram kemur í dóminum að það hafi hún gert til að fá umsögn hans. Jón tók í kjölfarið þrjú viðtöl við stefndu og kemur fram í vottorði hans 28. ágúst 2012 að hún hafi mætt í þau öll á réttum tíma, hrein, snyrtileg og hraustleg. Þá kemur fram í gögnum málsins að hún hafi haldið áfram að sækja viðtöl hjá Jóni. Önnur stuðningsúrræði en að framan greinir hafa ekki verið reynd til að styrkja stefndu í foreldrahlutverkinu. Öll tengjast þau eldra barnaverndarmáli og komu til framkvæmda meðan dóttir stefndu var ekki í umsjá hennar. Ljóst er að stefnda var í einhverri neyslu kannabis allt fram í maí 2012. Ýmis gögn gefa aftur á móti til kynna að á meðgöngutímanum hafi stefnda sýnt skýr merki um að hún væri að taka sig á í lífinu með reglubundnara líferni. Má um það vísa til forsjárhæfnismats Davíðs Vikarssonar,vottorðs Jóns G. Stefánssonar auk gagna frá mæðraeftirliti sem og matsgerðar Guðrúnar Oddsdóttur. Þrátt fyrir það komu engar tillögur fram á vegum Barnaverndar Reykjavíkur um frekari stuðningsaðgerðir fyrir fæðingu A eða með hvaða hætti unnt væri að styðja við bakið á henni eftir hana. Því fær dómurinn ekki séð á hvaða forsendum sú ályktun er reist að stuðningsaðgerðir við stefndu hafi verið fullreyndar. Í því sambandi leggur dómurinn áherslu á að sú skylda hvíldi á stefnanda að afla nauðsynlegra upplýsinga til stuðnings ályktunum sínum, sbr. síðari málslið 1. mgr. 38. gr. og 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga. 2.5 Áhrif málsmeðferðarannmarka á forsjársviptingarkröfu stefnanda Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að telja að verulegir annmarkar hafi verið á meðferð barnaverndaryfirvalda í Reykjavík á barnaverndarmáli því sem hófst 29. ágúst 2012 vegna meðgöngu stefndu. Fór málsmeðferðin á ýmsan hátt gegn ákvæðum barnaverndarlaga. Skiptir þar miklu að könnun málsins leiddi aldrei til afdráttarlausrar niðurstöðu um aðgerðir af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur, en það var á hennar ábyrgð að leiða könnunina til lykta. Án fyrirvara var síðan gripið til neyðarráðstöfunar strax eftir fæðingu A [...] sl. án þess að skilyrðum 31. gr. barnaverndarlaga væri fullnægt. Það olli því að stefnda fékk ekki notið lögbundinna réttinda við meðferð málsins, svo sem andmælaréttar og aðgangs að gögnum, áður en gripið var til þessarar harkalegu aðgerðar. Að hluta byggðist þessi ráðstöfun, sem og úrskurður barnaverndarnefndar 12. mars sl., jafnframt á ályktunum sem ekki verður séð að tekist hafi að færa viðhlítandi sönnur á, eins og rakið hefur verið. Dómurinn telur því að ekki hafi verið lagður nægjanlega traustur grundvöllur að málshöfðun stefnanda. Hvað sem þessu líður er í barnaverndarlögum við það miðað að dómurinn eigi einkum að meta hvort efnislegum skilyrðum fyrir kröfu stefnanda sé fullnægt, sbr. 29. gr. barnaverndarlaga. Brotalamir við undanfarandi meðferð barnaverndarmálsins leiða því ekki sjálfkrafa til þess að hafna beri forsjársviptingu, eins og stefnda byggir á. Áhersla á velferð barnsins, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, veldur því að dómurinn verður eftir sem áður að leysa úr því hvort barninu sé hætta búin við að lúta forsjá stefndu vegna vanhæfni hennar. Verður hér vikið að þeim atriðum. 3. Eru skilyrði forsjársviptingar samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga fyrir hendi? Eins og rakið hefur verið kemur einungis til álita hvort stefnda verði svipt forsjá A á grundvelli d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda liggur ekkert fyrir um að stefnda hafi vanrækt daglega umönnun, uppeldi eða samskipti við drenginn, sbr. a-lið sömu málsgreinar. Þegar hefur verið gerð grein fyrir því að samkvæmt d-lið málsgreinarinnar geti barnaverndarnefnd gert kröfu um að svipta foreldra forsjá ef fullvíst er að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana eða greindarskorts eða vegna þess að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Dómurinn verður því að taka til skoðunar hvort fyrirliggjandi gögn og upplýsingar um stefndu bendi til þess að hún eigi, vegna vanhæfni sinnar, svo örðugt með að veita barninu nauðsynlegt öryggi, umönnun og örvun að það ógni velferð og þroska þess. Inn í það mat fléttast óhjákvæmilega álit dómsins á því hvort vægara úrræði en forsjársvipting geti komið til álita í ljósi aðstæðna, þ. á m. forsendna stefndu til að þiggja slíka aðstoð, eða hvort slík úrræði hafi verið reynd án viðunandi árangurs, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Stefnandi hefur í öllum aðalatriðum reist ályktanir sínar um vanhæfni stefndu að þessu leyti á gögnum sem aflað var í öðru barnaverndarmáli, auk upplýsinga um langvarandi vímuefnavanda stefndu og samskipti við barnaverndaryfirvöld. Meðal þessara gagna er forsjárhæfnismat sem Davíð Vikarsson gerði í tilefni af barnaverndarmáli vegna dóttur stefndu, sem er dagsett 27. júlí 2011, og matsgerð dómkvadds matsmanns, Guðrúnar Oddsdóttur, dags. 12. desember 2012, í tilefni af sama barnaverndarmáli. Ýmis atriði úr matsgerðinni eru rakin í kafla II. Þau lúta í meginatriðum að persónugerð og geðrænu ástandi stefndu sem geta haft afgerandi þýðingu fyrir almenna hæfni hennar til að annast forsjárskyldur sínar. Að því leyti telur dómurinn að matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur, sem og forsjárhæfnismat Davíðs Vikarssonar, hafi augljósa þýðingu við úrlausn á kröfu stefnanda í máli þessu, öndvert við það sem haldið hefur verið fram af hálfu stefndu fyrir dómi. Ljóst er af framlögðum gögnum að stefnda hefur átt við langvarandi vímuefnavanda að etja. Nokkur ár virðast vera síðan hún neytti harðari fíkniefna eins og amfetamíns. Eftir að stefnda fór í meðferð á árinu 2011 hafa komið upp tilvik þar sem hún hefur mælst jákvæð fyrir kannabis, síðast í maí 2012. Á meðgöngutímanum hefur stefnda farið reglulega í fíkniefnapróf í mæðraeftirliti sem og í tengslum við umgengni við dóttur sína. Eins og vikið var að í kafla 2.2 og 2.3 kom þar ekkert fram sem rennt gat stoðum undir það að stefnda hefði neytt fíkniefna á þeim tíma. Þessar upplýsingar gefa von um að stefnda sé á réttri leið með að vinna bug á vímuefnavanda sínum. Sá vandi er þó þess eðlis að stefnda er ávallt í hættu á að hefja neyslu vímuefna að nýju. Skipta þar meðal annars máli ákveðnir veikleikar í persónugerð stefndu sem nánar verður hér vikið að. Af fyrrgreindu forsjárhæfnismati Davíðs Vikarssonar, matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur, sem og eldri gögnum um stefndu, liggur fyrir að stefnda á við djúpstæðari, geðrænan vanda að etja en svo að hann verði einungis rakinn til vímuefnanotkunar. Umsögn frá fjölskyldudeild [...] bendir til þess að sá vandi eigi rætur að rekja til frumbernsku stefndu og tengslamyndunar við móður. Greindarmæling (WAIS) sýnir að stefnda er á stigi tornæmis, sem út af fyrir sig þarf ekki að draga svo mjög úr hæfni hennar til að annast forsjárskyldur sínar. Aftur á móti koma fram á persónuleikaprófum, sem stefnda hefur tekið á síðari árum, ýmsir alvarlegir brestir í sjálfsmynd, skapgerð og samskiptahæfni stefndu. Þrenns konar persónuleikapróf hafa verið lögð fyrir stefndu á fullorðinsárum, PAI (PersonalityAssessment Inventory), MMPI-2 persónuleikapróf og DIP-Q. Niðurstöður PAI, sem stefnda tók sumarið 2011, gefa til kynna að stefnda hafi tilhneigingu til að gera lítið úr eigin vandamálum. Hún sýnir einkenni sem benda til örlyndis, ofsóknarhugmynda, samskiptavanda og andfélagslegrar hegðunar. Þá kemur þar fram tilhneiging til þess að sveiflast frá gremju yfir í magnað sjálfstraust og til þess að sýna hvatvísa og óábyrga hegðun. Þá segir í forsjárhæfnismati Davíðs Vikarssonar að persónuleikapróf þetta gefi möguleika á geðgreiningu út frá greiningarkerfi amerísku geðlæknasamtakanna (DSM-IV). Samkvæmt því uppfylli stefnda greiningarskilmerki fyrir fíkniefnavanda auk þess sem vísbendingar eru um einkenni geðhvarfa með örlyndi. Þá sýni stefnda einnig einkenni alvarlegrar persónuleikaröskunar, „bæði andfélagslegrar- og narcissistiscar persónuleika-röskunar“. MMPI-2 persónuleikaprófið, sem stefnda tók í nóvember 2012, gefur svipaða niðurstöðu. Þar koma fram skýrar vísbendingar um að stefnda hafi lítið innsæi í eigin veikleika og forðist að leita ráða hjá öðrum. Þetta einkenni dregur að mati hins dómkvadda matsmanns, Guðrúnar Oddsdóttur, úr líkum á því að stefnda geti nýtt sér meðferð. Þá bendi svarmynstur stefndu til þess að hún sé óáreiðanleg, sjálflæg og óábyrg og sýni sterk einkenni andfélagslegrar hegðunar og viðhorfa. Telur Guðrún það meðal annars birtast í því að hún eigi erfitt með að sætta sig við yfirvald og samfélagslegar kröfur, sem og að læra af reynslunni og skipuleggja hluti. Þá sýni hún slaka dómgreind og hvatvísi undir álagi. Í matsgerðinni segir að þeir sem svari prófinu eins og stefnda séu iðulega félagslyndir og komi vel fyrir í fyrstu, en eigi eftir sem áður mjög erfitt með að mynda náin tengsl. Þegar á reyni bregðist þeir við með reiði eða uppreisn. Í tengslum við niðurstöðu þessa prófs segir í matsgerðinni að stefndu finnist hún iðulega vera beitta órétti og sé tortryggin, hörundsár og árásargjörn. Þegar þolinmæði hennar bresti geti smáatriði síðan fyllt mælinn og hún misst stjórn á sér án fyrirvara. Við matsgerð var DIP-Q spurningalisti einnig lagður fyrir stefndu. Samkvæmt honum uppfyllir stefnda ekki greiningarviðmið fyrir persónuleikaraskanir. Þá var félagsmótunarpróf Gough lagt fyrir stefndu. Þar náði hún 28 stigum af 54 sem samkvæmt matsgerð bendir til lélegrar félagsmótunar. Auk þessara prófa voru í matsgerð Guðrúnar dregnar ályktanir af viðtali hennar við stefndu og gögnum málsins, m.a. um aðdraganda þess að stefnda óskaði eftir því að dóttir hennar færi í vistun í febrúar 2011. Er í matsgerðinni m.a. lagt út af ummælum, sem þá voru höfð eftir henni, þar sem hún kvaðst oft missa þolinmæði gagnvart stúlkunni og að hún hristi hana og rassskellti þegar hún vaknaði á nóttunni, auk þess sem hún hótaði henni ef hún sofnaði ekki aftur. Hafi stefnda lýst því yfir að hún óttaðist að missa stjórn á sér og kæfa barnið með kodda og kvaðst hafa lagt kodda yfir vit þess og þrýst að. Enn fremur er þar stuðst við athugun matsmanns á hegðun og tengslum stefndu við stúlkuna í umgengni í eitt skipti. Eins og rakið er í kafla II er í ljósi alls þessa dregið í efa í matsgerðinni að stefnda sé fær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi stúlkunnar. Var talið að velferð hennar yrði ekki tryggð með öðrum hætti en að hún yrði áfram í fóstri og í mjög takmörkuðum tengslum við móður sína. Þar er meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi beitt stúlkuna ofbeldi og ógnunum, sem hafi komið fram í ofsahræðslu stúlkunnar við stefndu. Þá hafi tengsl mæðgnanna í umgengni verið óörugg og ruglingsleg sem rekja megi til truflana á geðtengslum þeirra meðan stúlkan hafi verið hjá stefndu. Talið var að andlegri og jafnvel líkamlegri heilsu stúlkunnar væri þó nokkur hætta búin hjá stefndu, enda hefði „hún stefnt hvoru tveggja í hættu áður með breytni sinni“. Guðrún Oddsdóttir gaf jafnframt skýrslu fyrir dómi í þessu máli, þar sem hún staðfesti þá niðurstöðu sem komist var að í framangreindri matsgerð. Í máli hennar kom fram að miklir gallar væru á forsjárhæfni stefndu og vísaði því til stuðnings til atriða sem rakin eru í matsgerðinni, meðal annars um skort á getu til að setja sig í spor annarra. Þá kvað hún andlega heilsu stefndu markast af svo langvarandi og alvarlegum erfiðleikum að ólíklegt væri að „eitthvað væri að breytast“. Hún væri ekki móttækileg fyrir meðferð, enda sýndi það sig að hún hefði ekki sótt sér meðferð af nægjanlegum krafti. Aðspurð taldi hún matsgerðina nothæfa við að meta hæfni stefndu til að annast önnur börn en dóttur hennar. Þar vísaði hún til þess að persónugerð stefndu, greindarfarslegar takmarkanir hennar, löng saga um andfélagslega hegðun og fíkn valdi því að foreldrahæfni hennar almennt væri mjög skert. Í svari við spurningu sérfróðs meðdómsmanns hélt hún því einnig fram að brestir í persónuleika hennar gætu valdið því að hún skaðaði ungbarn. Benti hún á að hún hefði mælst 70 í „Overcontrolled-Hostility“ í MMPI-prófinu, sem væri ansi hátt, og að hún hefði ríka tilhneigingu til að „trompast“ undir álag. Þá taldi hún sannað með stefndu að ungbarn gæti verið í lífshættu í umsjá hennar. Vísaði hún í því sambandi til þess að stefnda hefði viðurkennt að hafa sett púða fyrir vit þriggja ára dóttur sinnar. Matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur er ítarleg og vel rökstudd um hæfi stefndu til að fara með forsjárskyldur sínar gagnvart dóttur sinni. Niðurstaða hennar kemur heim og saman við ýmis önnur gögn í málinu um alvarlega bresti í persónuleika stefndu sem gera henni augljóslega erfitt að axla forsjárskyldur sínar og tryggja barni sínu öryggi og vernd. Í skýrslu sinni fyrir dómi áréttaði Guðrún það mat sitt að stefndu skorti hæfni til að sinna forsjárskyldum sínum, eins og rakið hefur verið, og taldi hana geta verið hættulega barni sínu. Í þessu ljósi, og að teknu tilliti til langrar sögu um geðræna erfiðleika stefndu, sem hafa, ásamt langvinnri áfengis- og vímuefnamisnotkun, valdið því að hún hefur ekki getað annast eldri börn sín, er á það fallist að forsjárhæfni hennar sé verulega skert. Í kafla 2.4 er gerð grein fyrir þeim stuðningsúrræðum sem virðast hafa staðið stefndu til boða í eldra barnaverndarmáli. Eins og þar er rakið hafa þau úrræði fyrst og fremst einskorðast við vímuefnameðferð og sálfræðiaðstoð auk þess sem stefnda hefur sótt tíma hjá geðlækni. Í þessu máli var stefndu ekki boðinn neinn stuðningur á meðgöngu og var barnið vistað utan heimilis þegar eftir fæðingu þess. Engin vægari úrræði voru því reynd. Kemur því einungis til álita hvort högum stefndu sé þannig varið að ekki sé unnt að beita vægari úrræðum en forsjársviptingu. Í matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur er vikið að því að vegna skorts á innsæi í veikleika sína séu líkur á því að stefnda sé ekki móttækileg fyrir aðstoð. Í svari við matsspurningu, þess efnis hvort önnur úrræði en forsjársvipting geti komið að gagni til að tryggja velferð dóttur stefndu, var einungis vísað til áfallasögu stúlkunnar í umsjá stefndu og sú ályktun dregin að ekki væri unnt að tryggja velferð hennar með öðrum hætti en forsjársviptingu. Samkvæmt þessu veitir matsgerðin ekki afdráttarlaus svör um hvort útilokað sé að stefnda geti með stuðningi náð að bæta forsjárhæfni sína. Í skýrslu sinni fyrir dómi taldi Guðrún hins vegar hæpið að einhver stuðningur gæti komið henni að gagni nema langtímameðferð og mikil atferlisþjálfun. Væri henni ekki kunnugt um að slíkt væri í boði nema hugsanlega „Móðir/barn-teymi“ á Landspítalanum. Hins vegar sæi hún ekki að slík atferlisþjálfun kæmi stefndu að gagni í ljósi aldurs hennar, erfiðrar sögu, viðhorfa til aðstoðar og skorts á innsæi í eigin vanda. Af þessu tilefni ber að taka fram að stefnda virðist hafa nýtt sér þann takmarkaða stuðning sem henni hefur staðið til boða þó að hún hefði mátt mæta betur í sálfræðitíma árið 2011. Gögn frá árinu 2012 og framan af þessu ári gefa jafnframt til kynna að stefnda hafi sýnt vilja til að taka sig á í lífinu. Einkenndist líf hennar af mun meiri reglusemi á þessu tíma en mörg undanfarin ár. Hún var með tryggt húsnæði og atvinnu og virðist hafa haldið sig frá vímuefnum á meðgöngunni. Þá er til þess að líta að þau tilvik, þar sem stefnda kveðst hafa beitt dóttur sína ofbeldi og sýnt henni ógnandi hegðun, áttu sér stað meðan hún var í mikilli neyslu fíkniefna og í ofbeldissambandi. Þær jákvæðu breytingar, sem urðu á högum og líferni stefndu á þessum tíma, hefðu, þrátt fyrir sterkar vísbendingar um vanhæfni hennar, átt að gefa barnaverndaryfirvöldum tilefni til að huga nánar að því en gert var hvort hún gæti axlað forsjárskyldur sínar með nauðsynlegum stuðningi og eftirliti. Verður í þessu sambandi að árétta að forsjársvipting er alvarleg skerðing á friðhelgi fjölskyldulífs sem ekki ber að grípa til nema augljóst sé að vægara úrræði komi ekki að gagni eða að þau hafi verið reynd án árangurs. Á hinn bóginn var dómkvaddur matsmaður, Guðrún Oddsdóttir, sem mat nýlega forsjárhæfni stefndu gagnvart dóttur sinni, mjög afdráttarlaus í skýrslugjöf sinni fyrir dómi um að ekki væru í boði úrræði sem dygðu til að gera stefndu hæfa til bera ábyrgð á barni. Þetta álit hennar var vel rökstutt og sannfærandi að mati sérfróðra meðdómenda. Niðurstöður persónuleikaprófa og fyrirliggjandi upplýsingar um lífshlaup stefndu gefa skýrt til kynna að hún eigi í miklum erfiðleikum með að setja sig í spor annarra, sé sjálfmiðuð og að mikið skorti á að hún hafi innsæi í eigin vanda. Þá hefur hún takmarkaða dómgreind og er hvatvís, sem veldur því að hún lendir oft upp á kant við fólk. Stefnda er komin á fertugsaldur og að mati hinna sérfróðu meðdómenda eru þær raskanir sem hér um ræðir þess eðlis að torvelt verður fyrir hana að vinna bug á þeim þannig að forsjárhæfni hennar verði viðunandi. Persónuleikaraskanir af þessum toga valda jafnframt því að stefnda er í meiri hættu en ella að falla á vímuefnabindindi. Þá er til þess að líta að stefnda hefur ekki nýtt sér umgengnisrétt sinn við A síðan 12. mars sl. og hefur Barnavernd Reykjavíkur ekki tekist að ná sambandi við hana síðan þá. Stefnda kom ekki fyrir dóm til að gefa aðilaskýrslu og liggja því ekki fyrir skýringar hennar á þessu eða hvernig högum hennar sé núna háttað. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn ekki annað fært en að draga þá ályktun að skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu fyrir hendi. Þá hafa verið færð fyrir dóminn nægar vísbendingar um að stefnda sé, vegna langvarandi persónuleikaraskana, ekki fær um að vinna bug á þeim annmörkum sem draga úr hæfni hennar til að bera ábyrgð á barni. Þrátt fyrir verulega annmarka á meðferð málsins af hálfu barnaverndaryfirvalda hvað þennan þátt varðar, telur dómurinn því liggja fyrir að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu til að tryggja öryggi og velferð A, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Ber því að fallast á kröfu stefnanda. Stefnandi krefst ekki málskostnaðar úr hendi stefndu og verður málskostnaður ekki dæmdur. Stefnda nýtur gjafsóknar í málinu og greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Gunnars Inga Jóhannssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 900.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Ásmundur Helgason héraðsdómari og sálfræðingarnir Aðalsteinn Sigfússon og Ragna Ólafsdóttir kveða upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, K, er svipt forsjá sonar síns, A. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Gunnars Inga Jóhannssonar hdl., 900.000 krónu.
Mál nr. 328/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. júní 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Verði hann látinn sæta gæsluvarðhaldi skuli tilhögun vistar vera án takmarkana. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 19. júní 2009, kl. 16. Þess er krafist að X verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu bárust hinn 20. apríl sl. upplýsingar til íslenskra lögregluyfirvalda þess efnis að von væri á sendingu til Íslands sem innihéldi fíkniefni. Væri pakkinn sendur með hraðflutninga­fyrirtækinu UPS. Barst pakkinn til landsins þann 21. apríl sl. og reyndist hann innihalda yfir 6 kg af amfetamíni. Efnin voru í viðarolíuáldósum. Lögreglu bárust upplýsingar frá hollenskum lögregluyfirvöldum um að hollenskur karlmaður hafi verið í sambandi við símanúmerið [...]. Þar hafi verið rætt um skipulag á sendingu á ólöglegum fíkniefnum, líklega falin í málningarfötum/viðarolíufötum. Samtölin eiga sér stað 16. og 19. apríl sl. Er talið að notandi símanúmersins [...] sé kærði X. Kannast hann ekki við greind símtöl, en þau hafa verið send til samanburðarrannsóknar á því hvort um X sé að ræða. Þann 18. maí sl. sá lögreglan er X hitti þrjá menn í Smáralind, gekk með þeim að bifreið er hann var á við verslunarmiðstöðina og afhenti síðan mönnunum umslag, sem lögregla ætlar að hafi innihaldið peninga. Lögregla hefur upplýsingar um þá menn er X hitti fyrir og mun einn þeirra hafa hringt í UPS hraðflutningafyrirtækið í Hollandi þann 20. apríl sl. til að spyrjast fyrir um kostnað við að flytja pakka til Íslands. Pakkinn sem haldlagður var hér á landi mun hafa verið sendur frá Hollandi síðar sama dag. Mennirnir sem X hitti við Smáralind eru allir útlendingar, en þeir voru handteknir við komu til Hollands frá Íslandi, þar sem þeir eru grunaðir um þátt í stórfelldum fíkniefnabrotum. Í skýrslutöku hjá lögreglu hefur X borið um að hann sótt þrjá menn, alla útlendinga, út á Keflavíkurflugvöll þann 15. maí sl., en mennirnir séu kunningjar hans. Hafi hann lánað þeim bifreið sína er þeir dvöldu hér á landi og hafi X tekið að sér að skipta 1.700.000 íslenskum krónum fyrir þá í evrur. Hafi hann hitt þá við Smáralind vegna þessara peningaviðskipta. Þann 22. maí sl. var kærði handtekinn á heimili sínu að [...]. Við leit á heimilinu fannst lítilræði af ætluðu marihuana og 1.200.000 kr. í peningum. Á ætluðum vinnustað hans, [...] voru haldlagðar 695.000 kr. í peningum, sem fundust í íláti uppi á hillu baka til í versluninni. Hlustanir á grundvelli dómsúrskurða hafa farið fram í málinu og hafa þar ítrekað komið fram ætluð samskipti kærða X við aðra sem taldir eru tengjast málinu og þar rætt um þætti sem taldir eru tengjast ætluðum fíkniefnabrotum. Auk framangreinds þá hefur lögregla upplýsingar um að bæði kærði X og þeir aðilar sem hann hitti við Smáralind hafi ítrekað heimsótt Y þar sem hann afplánar dóm í fangelsinu að Litla-Hrauni. Þá hefur Z einnig heimsótt Y ítrekað. Er talið að greindar heimsóknir tengist ætluðum stórfelldum fíkniefnabrotum og hafa Y og Z verið handteknir og sæta nú gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarinnar. Rannsókn lögreglu snýr að þáttum er varða aðdraganda brotsins, skipulagningu og fjármögnun. Þegar hafa aðilar verið yfirheyrðir hér á landi í tengslum við málið, en fyrir liggur að yfirheyra þarf fleiri aðila því tengdu. Þá er beðið er gagna frá erlendum lögregluyfirvöldum, sem brýnt þykir að unnt verði að bera undir kærða á meðan hann sætir gæsluvarðhaldi með takmörkunum. Í málinu liggur nú fyrir grunur um tengingu kærða við umfangsmikil fíkniefnabrot. Í tengslum við þau hafa aðilar verið handteknir hér á landi, víðar í Evrópu og í Suður-Ameríku. Meðal þeirra eru þeir menn sem ætlað er að X hafi afhent peninga við Smáralind þann 18. maí sl. Þá hefur í tengslum við rannsóknina verið lagt hald á mörg tonn af sykurvökva, sem talinn er innihalda hundruð kílóa af kókaíni. Rökstuddur grunur er um stórfellt fíkniefnabrot X. Nauðsynlegt er talið að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi vegna málsins, svo honum sé fyrirmunað að setja sig í samband við ætlaða vitorðsmenn og/eða vitni og/eða að hann geti komið undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa ekki verið haldlögð. Þykir þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að X sæti áfram gæsluvarðhaldi og að hann verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Til rannsóknar er ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Samkvæmt gögnum málsins er fram kominn rökstuddur grunur um aðild kærða að stórfelldum fíkniefnabrotum og geta brot hans varðað fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er í fullum gangi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu er hætta á því að hann torveldi rannsókn málsins með því að hafa áhrif á framburð vitna og annarra sakborninga, eða komi sönnunargögnum undan. Með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti áfram gæsluvarðahaldi. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 er jafnframt fallist á að kærði skuli látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 19. júní 2009, kl. 16. Kærði skal látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 325/2001
Kærumál Innsetningargerð Börn Málskostnaður
Við skilnað M og K ákváðu franskir dómstólar að forsjá barnsins X skyldi vera sameiginleg en föst búseta þess var ákveðin hjá K í Frakklandi. Kom X til Íslands í júlí 2001 til umgengni við M en sneri ekki aftur til K á þeim tíma sem áður hafði verið kveðið á um. Krafðist K að henni yrði heimilað að fá X tekinn úr umráðum M og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Með vísan til Evrópusamnings um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna og laga nr. 160/1995 þótti ljóst að dómstólum á Íslandi bæri að fallast á kröfu K og koma fram fullnustu ákvörðunar um forsjá X. Ekki þótti unnt að synja um afhendingu X á grundvelli 1. tl. 7. gr. laganna, sbr. 1. tl. 1. mgr. 10. gr. Evrópusamningsins. Fellt var niður ákvæði hins kærða úrskurðar um greiðslu málskostnaðar K úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. september 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst 2001, þar sem varnaraðila var heimilað að fá nafngreindan son málsaðila tekinn úr umráðum sóknaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi niðurstaða úrskurðar héraðsdómara um að kæra hans fresti ekki framkvæmd aðfarargerðar, svo og að hafnað verði kröfu varnaraðila um aðfarargerð. Sóknaraðili krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að varnaraðila sé heimilt að fá son málsaðila afhentan sér með beinni aðfarargerð ef sóknaraðili lætur hann ekki sjálfur í umsjá varnaraðila í Frakklandi eða stuðlar á annan hátt að för hans þangað til lands. Er hæfilegt að sóknaraðili hafi frest til að gera þetta í þrjár vikur frá uppsögu þessa dóms. Í hinum kærða úrskurði var málskostnaður látinn falla niður milli aðilanna fyrir héraðsdómi. Verður sú niðurstaða staðfest. Þar var varnaraðila á hinn bóginn dæmd nánar tiltekin fjárhæð í málskostnað úr ríkissjóði og vísað um það til ákvæðis 1. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Íslenska ríkið hefur á engu stigi verið aðili að máli þessu og verður því ekki dæmt til að greiða málskostnað eftir almennum reglum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili hefur ekki aflað sér gjafsóknar samkvæmt XX. kafla sömu laga. Þótt í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995 sé mælt svo fyrir að greiða skuli úr ríkissjóði kostnað beiðanda vegna meðferðar máls hér á landi til að koma fram fullnustu ákvörðunar um forsjá barns samkvæmt Evrópusamningi 20. maí 1980, er þar engin stoð fyrir því að íslenska ríkið verði dæmt til að greiða þann kostnað í dómsmáli milli tveggja annarra aðila, sbr. dóm Hæstaréttar 12. desember 2000 í máli nr. 403/2000. Samkvæmt því verður fellt niður ákvæði hins kærða úrskurðar um greiðslu málskostnaðar varnaraðila úr ríkissjóði. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Það athugast að héraðsdómara hefði hér að réttu lagi borið að neyta heimildar í 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 til að mæla svo fyrir að kæra úrskurðar hans myndi fresta aðfarargerð, svo sem sóknaraðili krafðist fyrir héraðsdómi. Dómsorð: Varnaraðila, K, er heimilt að liðnum þremur vikum frá uppsögu þessa dóms að fá X tekinn úr umráðum sóknaraðila, M, og afhentan sér með beinni aðfarargerð, hafi sóknaraðili ekki áður fært hann til Frakklands samkvæmt því, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Sóknaraðili er K, fædd [...] Frakklandi. Varnaraðili er M, kt. [...]. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðar um að sonur málsaðila, X, kt. [...], verði með beinni aðfarargerð tekinn úr umráðum varnar­aðila og sóknaraðila fengin umráð hans. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt fram­lögðum málskostnaðarreikningi, auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntan­­legri gerð. Varnaraðili krefst þess að synjað verði um kröfu sóknaraðila um nefnda aðfarar­gerð. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Verði hins vegar fallist á aðal­kröfu sóknaraðila er þess krafist að kveðið verði á um í dóms­úrskurði að málskot til Hæstaréttar fresti framkvæmd aðfarargerðar. I. Málsaðilar gengu í hjónaband 21. september 1990. Í október 1991 fæddist þeim sonurinn X. Í kjölfar sambúðarslita um mitt ár 1996 fór sóknar­aðili fram á lög­skilnað 8. ágúst 1997 fyrir héraðsdómstólnum í Evry í Frakklandi, en máls­­aðilar voru búsettir þar. Með dómi uppkveðnum 1. september 1997 var lýst yfir lög­skilnaði milli aðila og meðal annars kveðið á um sameiginlega forsjá eða foreldra­vald yfir barninu, sem skyldi hafa fasta búsetu hjá sóknaraðila en eiga nánar til­greindan umgengnis­rétt við varnaraðila. Dóminum var áfrýjað til Áfrýjunar­dóm­stólsins í París, sem kvað upp bráðabirgðaúrskurð í málinu 5. janúar 2000. Dóm­stóllinn staðfesti lögskilnað milli aðila og kvað á um óbreytta búsetu barnsins hjá sóknar­aðila að sinni og umgengnisrétt við varnaraðila, en fyrirskipaði jafnframt að áður en úrskurðað yrði um fasta búsetu barnsins skyldi það gangast undir læknis­fræði­lega og sálfræði­lega skoðun í því skyni að hlýtt yrði á barnið, foreldra þess, móður­foreldra og kennara og dóm­stólnum veittar allar þær upplýsingar er gerðu honum kleift að kveða upp úrskurð barninu í hag um hvar það skyldi hafa fasta búsetu. Höfðu komið fram ítrekaðar óskir barnsins um að fá að búa hjá varnaraðila. Með úrskurði áfrýjunardóm­stólsins 4. júlí 2001 var staðfest fyrri ákvörðun um fasta búsetu barnsins hjá sóknaraðila. Jafnframt var mælt svo fyrir varðandi umgengnisrétt varnar­aðila, að þau ár sem bera oddatölu skuli hann njóta umgengnisréttar við barnið í skóla­­leyfum í febrúar og allraheilagramessuleyfum, sem og í júlímánuði; en jafntöluár í jóla­­leyfum og vorleyfum, sem og í ágústmánuði í samræmi við franska skólaárið. Varnaraðili er nú búsettur á Íslandi og hefur svo verið undanfarin ár. Sonurinn X kom hingað til lands 6. júlí síðastliðinn til dvalar hjá varnaraðila og átti samkvæmt nýgengnum dómi í Frakklandi að snúa aftur til sóknaraðila 31. júlí. Fyrir þann tíma tilkynnti varnaraðili sóknaraðila að barnið yrði áfram á Íslandi þrátt fyrir niðurstöðu Áfrýjunardómstólsins í París. Þá afstöðu varnaraðila mun lög­maður hans hafa áréttað í símtali við lög­mann sóknaraðila 1. ágúst síðastliðinn, en í fram­haldi var máli þessu skotið til úrlausnar héraðsdóms 13. sama mánaðar. II. Í þágu meðferðar málsins fól héraðsdómari Þorgeiri Magnússyni sálfræðingi að kanna afstöðu barnsins til álitaefnisins og þess að hve miklu leyti réttmætt kunni að vera að taka tillit til skoðana barnsins, með tilliti til þroska þess, við úrlausn málsins, sbr. 17. gr. laga nr. 160/1995. Ræddi sálfræðingurinn við barnið 21. ágúst síðast­liðinn á skrifstofu héraðsdómara og í áheyrn hans, en dómari kom einnig að við­talinu að því marki sem efni þóttu til. Að viðtali loknu gerðu dómari og sálfræðingurinn lög­mönnum aðila grein fyrir því hver afstaða barnsins væri með svohljóðandi bókun: „X verður tíu ára í október næst komandi. Almenn þroska­staða virðist eðlileg. Hann kemur vel fyrir, er kurteis, yfirvegaður og talsvert full­orðins­­legur í tali og hefur gott vald á íslensku, miðað við langdvöl í öðru landi. Drengnum er talsvert niðri fyrir vegna þessa máls og umhugað um að koma sjónar­miðum sínum til skila. Hann er vel heima í atburðarás að því er málið varðar og notar skil­greiningar, hugtök og líkingamál sem óvenjulegt er fyrir barn á þessum aldri. Drengurinn lýsir því ótilkvaddur fyrir viðmælendum að hann vilji fremur búa hjá föður sínum á Íslandi, en hjá móður í Frakklandi. Reyndar notar hann þau orð að hann vilji „alls ekki búa í Frakklandi“ og hefur greinilega nokkrar áhyggjur af því að þessi afstaða hans verði mistúlkuð. Hann tekur því nokkrum sinnum skýrt fram að hann vilji eindregið búa á Íslandi. Hann rökstyður þessa afstöðu sína með ýmsum hætti, ber saman lífið í þessum löndum og hjá ættingjum sínum á hvorum stað og finnur því ýmislegt til foráttu að búa í Frakklandi. Allt er það huglægs eðlis, háð mati hans sjálfs og viðhorfum, s.s. að aðbúnaði í skóla sé áfátt og kennarar „lélegir“. Þrá hans eftir því að búa hjá föður virðist vera sterk og ein­læg og hann efast um að hann muni njóta sín annars staðar. Ekki kemur þó fram að honum finnist steðja að sér sér­stök ógn í Frakklandi eða að hann sæti þar illri með­­ferð. Hann virðist vera tengdur aðstandendum sínum ytra sterkum tilfinninga­böndum, en eiga erfitt með að sjá þau í jákvæðu ljósi. Þannig segist hann halda að móður sinni þyki ekki vænt um hann og bætir því að það sé vegna þess að hún vilji ekki leyfa honum að búa á Íslandi. Ekkert kemur fram í viðtalinu sem bendir til þess að daglegt líf drengsins í Frakklandi sé óvenjulegt eða að uppeldisaðstæðum hans sé almennt áfátt. Hann segir að sér gangi vel í skóla, hann eigi sína vini og æfi íþróttir og kórsöng. Framangreind afstaða drengsins til búsetu er í samræmi við það sem áður hefur komið fram í samtölum drengsins við þá rannsóknaraðila sem á sínum tíma komu að forsjárdeilu foreldranna. Afstaðan lá því fyrir þegar Áfrýjunardómstóll í París úrskurðaði í málinu þann 4. júlí síðastliðinn. Þrátt fyrir það ákvað dómstólinn að drengurinn skyldi búa hjá móður sinni, með þeirri megin röksemd, að því er virðist, að hjá henni gefist honum betra tækifæri til að öðlast persónulegt sjálfstæði. Ljóst er að drengurinn er löngu orðinn flæktur í togstreitu milli foreldranna og telur sér skylt að gera allt sem í hans valdi stendur til að hafa áhrif á niðurstöður mála. Hann sýnir talsverða þekkingu eða skilning á lagahlið þessa máls og segir frá því að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum með úrskurð Áfrýjunardómstólsins í París. Hann hafi svo byrjað að vona að hægt væri að hnekkja úrskurðinum hér á Íslandi eftir að faðir hans hafi upplýst hann um þann möguleika í „afhendingarmáli“.“ III. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili haldi barninu, X, með ólögmætum hætti fyrir sóknaraðila og vísar aðalkröfu sinni til stuðnings til laga nr. 160/1995 um viður­kenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna, sbr. Evrópu­samningur um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endur­­heimt forsjár barna frá 20. maí 1980, sem Ísland og Frakkland hafi fullgilt, skuli ákvörðun um forsjá, búsetu og umgengnisrétt við barn, sem tekin sé í ríki, sem er aðili að Evrópu­samningnum, viðurkennd hér á landi. Ákvörðun Áfrýjunardómstólsins í París sé full­nustu­hæf í Frakklandi og því skuli vera unnt að fullnægja ákvörðuninni hér á landi á grundvelli laga nr. 160/1995 og laga nr. 90/1989 um aðför, enda engar þær ástæður fyrir hendi samkvæmt 7. gr. fyrrnefndu laganna er réttlætt geti synjun viður­­­kenningar eða fullnustu. Skipti engu máli í því sambandi ætlaður vilji barnsins til að búa hér á landi. Þar sem áfrýjunar­dóm­stóll í Frakklandi hafi þegar úrskurðað um forsjá barnsins, búsetu þess og umgengnis­rétt við varnaraðila teljist hald varnar­aðila á barninu ólögmætt og brot á ákvörðun dómstólsins, frönskum lögum og lögum nr. 160/1995. Sóknaraðili gerir þá tillögu um afhendingu barnsins, meðal annars með til­liti til áframhaldandi skólagöngu þess í Frakklandi í byrjun september, að varnaraðila verði veittur tveggja daga frestur frá uppsögu úrskurðar héraðsdóms til þess að skila barninu til Frakklands, en að öðrum kosti verði barnið tekið úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila eða lögmanni hennar með beinni aðfarargerð. Auk framangreindra lagaraka vísar sóknaraðili kröfum sínum til stuðnings almennt til laga nr. 160/1995 og Evrópusamningsins um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endur­heimt forsjár barna, einkum 7. gr. og 2. tl. 1. mgr. 10. gr. samningsins, Haagsamningsins frá 25. október 1980 um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995, barna­laga nr. 20/1992 og laga nr. 90/1989 um aðför, einkum 78. gr. laganna. Þá vísar sóknar­aðili jafn­framt til 11. gr. sáttmála Sam­einuðu þjóðanna um réttindi barnsins. IV. Varnaraðili byggir á því að með lögum nr. 160/1995 um viður­kenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brott­numinna barna o.fl. hafi verið lögfest ákvæði, sem nauðsynleg hafi verið til fullgildingar af hálfu Íslands á tveimur alþjóðlegum samningum um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi for­sjá barna; annars vegar Evrópusamningnum frá 20. maí 1980 og hins vegar Haag­samningnum frá 25. október 1980. Í samningunum sé gert ráð fyrir að synja megi um afhendingu barns við tilteknar aðstæður. Þannig sé í 17. gr. Evrópusamningsins kveðið á um heimild samningsríkja til að gera fyrirvara við 8. og 9. gr. samningsins á grundvelli þeirra ástæðna, sem tilgreindar séu í 10. gr. samningsins. Þessa heimild hafi Ísland nýtt sér og til þess vísað í frumvarpi til laga nr. 160/1995 að slíkur fyrirvari sé í samræmi við þá grundvallarreglu íslensks barnaréttar að hagsmunir barnsins skuli vera öðrum sjónarmiðum æðri. Þær ástæður, sem réttlætt geti synjun um afhendingu á grundvelli Evrópusamningsins, séu tilgreindar í 7. gr. nefndra laga. Með sama hætti séu tilgreindar í 12. gr. laganna ástæður, sem réttlætt geti synjun á grundvelli Haag­samningsins, en sóknaraðili byggi rétt sinn á báðum samningunum. Þá er á því byggt að í 17. gr. laga nr. 160/1995 sé kveðið á um skyldu héraðs­dómara til að kanna afstöðu barns, sem náð hafi þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Engin sérstök aldursmörk séu tiltekin í þessu sambandi, en ljóst sé af greinargerð með ákvæðinu að gert sé ráð fyrir að gengið verði langt í að kanna afstöðu barns í ljósi þess að niðurstaða mála af þessu tagi geti haft úrslitaáhrif um fram­tíð barnsins. Nefnt lagaákvæði sé í samræmi við ákvæði 1. mgr. 15. gr. Evrópu­samningsins og 2. mgr. 13. gr. Haagsamningsins. Í 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992 og alþjóðsamningum, sem Ísland sé aðili að, s.s. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sé jafnframt að finna ákvæði, sem eigi að tryggja að börn fái að láta skoðanir sínar í ljós í málum sem þau varða og að réttmætt tillit sé tekið til skoðana þeirra í samræmi við aldur og þroska viðkomandi barns. Í ljósi framanritaðs bendir varnaraðili á að sonur málsaðila, X, hafi ítrekað lýst yfir eindregnum og afdráttarlausum vilja sínum til að búa hjá varnar­aðila á Íslandi. Er í því sambandi meðal annars vísað til skýrslu Gabríelu Sigurðar­dóttur sálfræðings frá 8. maí 1999 og fransks geðlæknis, herra Ouvry, sem lokið hafi geð­læknisfræðilegri athugun á barninu 2. febrúar 2001 í tengslum við rekstur dóms­málsins milli aðila fyrir Áfrýjunardómstólnum í París. Af skýrslu fyrrnefnds sér­fræðings sé ljóst að barninu hafi liðið illa í Frakklandi og að það hafi verið verulega ósátt við þær uppeldisaðstæður, sem því hafi verið búið þar í landi. Skýrsla geð­læknisins hafi staðfest að þau lífsskilyrði, sem barninu væru búin í Frakklandi og endur­­teknar synjanir á óskum barnsins geti reynst því skaðleg. Þá sé það mat geð­læknisins að ekkert hafi komið fram, sem gefi tilefni til að taka afstöðu barnsins með fyrirvara og mælt með því að óskir barnsins vegi þyngst við endanlega ákvörðun um dvalar­stað þess. Varnaraðili kveður afstöðu barnsins og vilja vera óbreyttan og vísar til bókunar fyrir héraðsdómi 21. ágúst síðastliðinn, sem rakin er í kafla II. að framan. Engin ástæða sé til að draga í efa að barnið hafi látið í ljós einlægan og skýran vilja til að búa hjá varnaraðila og að barnið hafi nægan þroska til að skylt sé að taka tillit til vilja þess. Varnaraðili telur skyldu íslenskra dómstóla til að virða vilja X birtast í 1. mgr. 15. gr. Evrópusamningsins og 2. mgr. 13. gr. Haagsamningsins, 7., 12. og 17. gr. laga nr. 160/1995, einkum 1. tl. 7. gr. og 3. og 4. tl. 12. gr. laganna, 4. mgr. 34. gr. barnalaga og 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem Ísland hafi fullgilt. Þá telur varnaraðili að afhending barnsins þvert ofan í stað­fastan vilja þess sé til þess fallin að skaða barnið andlega. Er í því sambandi vísað til áðurnefndrar álitsgerðar herra Ouvry geðlæknis og 2. tl. 12. gr. laga nr. 160/1995. Varnaraðili krefst þess að kæra til Hæstaréttar, komi til hennar, fresti aðför, enda verði réttur varnaraðila til úrslausnar Hæstaréttar ekki tryggður með öðrum hætti. Loks styður varnaraðili kröfu sína um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. V. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna frá 20. nóvember 1989 um réttindi barnsins, en með full­gildingu samningsins hér á landi og gildistöku 27. nóvember 1992 skuldbatt Ísland sig, líkt og önnur aðildarríki, meðal annars til að gera ráðstafanir gegn því að börn séu flutt ólöglega úr landi og þeim haldið erlendis, sbr. 11. gr. samningsins. Frakkland er einnig meðal samningsríkja. Í framhaldi gerðist Ísland aðili að Evrópusamningi frá 20. maí 1980 um viður­kenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endur­­heimt forsjár barna (Evrópu­samningnum), sem gerður var á vettvangi Evrópuráðsins, en aðildarríki þess geta gerst aðilar að ­samningnum með fullgildingu, viðurkenningu eða staðfestingu hans, sbr. 21. gr. samningsins. Evrópusamningurinn var fullgiltur af hálfu Frakklands 4. ágúst 1982, með gildistöku fyrir Frakkland 1. september 1983, sbr. 1. mgr. 22. gr. samningsins. Samningurinn var fullgiltur af hálfu Íslands 22. júlí 1996, með gildis­töku fyrir Ísland 1. nóvember sama ár, sbr. 2. mgr. 22. gr. samningsins. Evrópu­samningurinn er því í gildi milli ríkjanna Íslands og Frakklands. Annar alþjóðasamningur, nátengdur Evrópusamningnum, er samningur frá 25. október 1980 um einka­réttar­leg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var á vegum Haagráðstefnunnar um alþjóðlegan einkamálarétt (Haag­samningur­inn). Ríki sem voru þátttakendur (aðilar) að Haagráðstefnunni við gerð Haag­­samningsins gerðust aðilar að samningnum með fullgildingu, viðurkenningu eða stað­­festingu hans, sbr. 37. gr. samningsins. Frakkland var eitt þessara ríkja og fullgilti samninginn 16. september 1982. Sérhvert annað ríki getur gerst aðili að Haag­samningnum, sbr. 1. mgr. 38. samningsins. Ísland gerðist aðili að samningnum 14. ágúst 1996, en samkvæmt 1. málslið 4. mgr. 38. gr. samningsins hefur aðild Íslands aðeins gildi varðandi samskipti íslenska ríkisins og þeirra samningsríkja, sem lýst hafa því yfir að þau viðurkenni aðild Íslands. Slík yfirlýsing hefur ekki verið gefin af hálfu Frakklands, sem aðildarríkis að Haagráðstefnunni, vegna aðildar Íslands að samningnum. Samkvæmt því er Haagsamningurinn ekki í gildi milli ríkjanna Íslands og Frakklands. Með lögum nr. 160/1995 um viður­kenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. frá 27. desember 1995 voru lög­fest hér á landi nauðsynleg ákvæði til þess að unnt væri að standa við þjóðréttarlegar skuldbindingar, sem Ísland gekkst undir samkvæmt Evrópusamningnum annars vegar og Haagsamningnum hins vegar. Í I. kafla laganna (1.-4. gr.) er fjallað um gildissvið þeirra og í II. kafla (5. gr.) um svokallað móttökustjórnvald, sem er dómsmálaráðu-neytið hér á landi. III. kafli laganna (6.-10. gr.) lýtur að viðurkenningu og fullnustu á grundvelli Evrópusamningsins og IV. kafli (11.-12. gr.) að afhendingu á grundvelli Haag­samningsins. Í V. kafla laganna (13.-19. gr.) er fjallað um málsmeðferð. Loks eru í VI. kafla (20.-23. gr.) ýmis ákvæði, þar á meðal um gildistöku laganna, 23. gr. Þar segir beinlínis í 2. mgr., að ákvæði Haagsamningsins eigi aðeins við um ólög­mætan brott­flutning eða hald á barni, sem átti sér stað eftir að samningurinn tók gildi gagn­­vart ríki þar sem barnið var búsett rétt áður en brottflutningurinn eða haldið átti sér stað. Er óumdeilt að með hugtakinu búseta („habitual residence“ samkvæmt enskum texta samningsins) sé hér á landi átt við „fasta búsetu“ í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili. Einnig er óumdeilt að viðkomandi barn, X, var búsett í Frakklandi rétt áður en mál þetta reis. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið liggur óyggjandi fyrir að ákvæði Haag­samningsins eiga ekki við þegar tekin verður afstaða til þess hvort fallast beri á aðalkröfu sóknaraðila í málinu. Af því leiðir enn fremur að ákvæði IV. kafla laga nr. 160/1995, þar á meðal 12. gr., sem varnaraðili byggir aðalkröfu sína meðal annars á, koma ekki til skoðunar við úrlausn málsins. VI. Evrópusamningurinn um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi for­sjá barna og endurheimt forsjár barna, sem gildir samkvæmt framansögðu milli Íslands og Frakklands, er viðurkenningar- og fullnustusamningur. Það er grundvallar­regla samkvæmt samningnum, sbr. 7. gr. hans, að forsjárákvörðun, sem tekin er í einu samningsríki (hér Frakklandi), skuli viðurkenna og fullnægja í öðru samningsríki (hér Íslandi) án tillits til þess hvort brottflutningur eða hald á barni feli í sér ólögmæta athöfn. Fullgilding samningsins hefur þannig í megindráttum í för með sér að forsjár­ákvörðun, sem tekin er í Frakklandi, öðlast sömu réttaráhrif hér á landi og ákvörðun um forsjá, sem tekin er hér á landi og gagnkvæmt. Í 1. gr. laga nr. 60/1995 segir meðal annars að ákvæði 3.-10. gr., 13. gr., 14. gr., 1. mgr. 16. gr., 17. gr., 18. gr. 1. mgr. 19. gr., 21. gr., 22. gr. og 1. mgr. 23. gr. laganna gildi í samskiptum Íslands við ríki, sem eru aðilar að Evrópusamningnum. Sam­kvæmt 4. gr. laganna merkir „ákvörðun“ í skilningi laganna meðal annars dóma, úrskurði og aðrar ákvarðanir dómstóls. Í 1. mgr. 6. gr. laganna segir, að ákvörðun um forsjá, búsetu eða umgengnis­rétt við barn, sem tekin er í ríki sem er aðili að Evrópusamningnum, skuli viður­kennd hér á landi. Samkvæmt beiðni sé og heimilt að fullnægja slíkri ákvörðun hér á landi ef heimilt er að fullnægja henni í því ríki þar sem hún var tekin, þ.e. Frakk­­landi í því tilviki, sem hér er til skoðunar. Er fyrir­liggjandi og óumdeilt í máli þessu að ákvörðun Áfrýjunardóm­stólsins í París frá 4. júlí 2001 um fasta búsetu barnsins X var fullnustuhæf í Frakklandi þegar eftir uppkvaðningu úrskurðar dómstólsins og án þess að úrskurðurinn veitti nokkur úrræði til frestunar á fullnustu samkvæmt frönskum lögum. Að þessu virtu og með vísan til 7. gr. Evrópu­samningsins, 11. tl. 1. mgr. 1. gr. og 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. og 1. mgr. 75. gr. barnalaga nr. 20/1992, er ljóst að dómstólum á Íslandi ber að fullnægja eða kveða á um fullnustu úrskurðar Áfrýjunardómstólsins í París, nema að einhverjar þær ástæður, sem tilgreindar eru í 7. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 8.-10. gr. Evrópusamningsins, eigi við. Eins og máli þessu horfir koma aðeins til skoðunar ákvæði 1. tl. 7. gr. laganna, sbr. 1. tl. 1. mgr. 10. gr. Evrópusamningsins, en sam­kvæmt þeim ákvæðum skal því aðeins synja um fullnustu ákvörðunar ef hún er aug­ljós­lega ekki í samræmi við grund­vallar­reglur íslenskra laga um réttarstöðu fjöl­skyldna og barna. Er hér um undan­þágu­reglur að ræða, sem túlka ber þröngt og hefur sá sem andvígur er viðurkenningu eða fullnustu sönnunarbyrði fyrir því að þær aðstæður séu fyrir hendi að synja beri um gerð. Ber í því sambandi að hafa í huga að samkvæmt 3. mgr. 9. gr. Evrópu­samningsins má dómstóll á Íslandi aldrei endurskoða hina erlendu ákvörðun að því er efni hennar varðar. Samkvæmt 17. gr. laga nr. 160/1995 skal héraðsdómari, áður en hann tekur ákvörðun um fullnustu ákvörðunar samkvæmt Evrópusamningnum, kanna afstöðu barns, sem náð hefur þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Eiga ákvæði 4. mgr. 34. gr. barnalaga við þegar afstaða barns er könnuð. Í samræmi við fyrirmæli laganna fól héraðsdómari Þorgeiri Magnússyni sálfræðingi að kynna sér við­­horf X til álitaefnisins með viðtali á skrifstofu héraðsdómara. Vísast nánar um þetta til kafla II. að framan. Það er álit dómsins að drengurinn, sem er tæplega tíu ára að aldri, hafi þann þroska að rétt hafi verið að kanna viðhorf hans. Í viðtalinu lýsti drengurinn eindregnum vilja sínum til að búa hjá varnar­aðila á Íslandi og virtist sú þrá vera bæði einlæg og sterk. Ekkert kom fram í viðtalinu, sem benti til þess að drengnum stæði ógn af búsetu í Frakklandi eða að hann sæti þar illri með­­ferð. Þá kom ekkert fram, sem benti til þess að daglegt líf drengsins í Frakklandi sé óvenju­legt eða að uppeldisaðstæðum hans sé almennt áfátt. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að málsmeðferð fyrir Áfrýjunar­dómstólnum í París hafi verið vönduð og að varnaraðili hafi komið að sjónar­­miðum sínum og skriflegum gögnum áður en fullnaðarúrskurður gekk í skilnaðar­máli hans og sóknaraðila. Dómstóllinn kannaði viðhorf X til þess hjá hvoru foreldri hann vildi búa og aflaði sérfræðigagna um hagi drengsins. Að því loknu komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að drengurinn skyldi hafa fasta búsetu hjá sóknaraðila. Samkvæmt framansögðu skal í máli því sem hér er til meðferðar því aðeins synja um viðurkenningu og fullnustu ákvörðunar ef hún er augljóslega ekki í sam­ræmi við grundvallarreglur íslenskra laga um réttarstöðu fjölskyldna og barna. Varnar­­aðili hefur ekki sýnt fram á að þær ástæður séu fyrir hendi að synja beri um aðfarargerð og er ekkert fram komið sem bendir til þess að málsmeðferð og ákvörðun Áfrýjunardóm­stólsins í París brjóti í bága við grundvallarreglur íslenskra laga. Ber því að verða við kröfu sóknaraðila í málinu um afhendingu barnsins X. Í Evrópusamningnum felst að fullnusta löglegra forsjárákvarðana í samnings­ríki skuli ganga hratt fyrir sig, eigi tilgangur samningsins að ná fram að ganga. Með til­liti til þess og hagsmuna umrædds barns, sem haldið hefur verið hér á landi með ólög­­­mætum hætti í einn mánuð og hefja á skólagöngu í Frakklandi á næstu dögum, er kveðið svo á að varnaraðili skuli afhenda barnið til sóknaraðila eigi síðar en að liðnum sjö dögum frá uppkvaðningu þessa úrskurðar, þ.e. eigi síðar en föstu­daginn 7. september næst komandi. Láti varnaraðili hins vegar ekki verða af því að afhenda barnið á þennan hátt skal sóknaraðila heimilt að láta fara fram aðfarargerð að þeim tíma liðnum í samræmi við kröfu sína þar að lútandi, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995, svo að fullnusta megi skyldu varnaraðila til að skila barninu í hendur sóknar­­aðila. Með hliðsjón af málsatvikum og tilliti til hagsmuna barnsins þykir ekki rétt að kveða svo á um að kæra til Hæsta­réttar fresti aðfarargerð. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995 greiðist kostnaður sóknar­aðila af meðferð málsins hér á landi, annar en sá sem leiðir af flutningi barnsins frá Íslandi, úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns sóknaraðila, sem þykir hæfilega ákveðin krónur 400.000. Hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Það athugast, að vegna ákvæðis í 2. mgr. 1. gr. aðfararlaga er ekki tilefni til að mæla sérstaklega fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði af framkvæmd aðfarar­gerðar, komi til hennar á annað borð. ÚRSKURÐARORÐ: Sóknaraðila, K, er heimilt að liðnum sjö dögum frá uppkvaðningu þessa úrskurðar að fá barnið X tekið úr umráðum varnaraðila, M, og afhent sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðili ekki áður afhent sóknaraðila barnið. Kæra til Hæstaréttar frestar ekki framkvæmd aðfarargerð. Málskostnaður fellur niður. Kostnaður sóknaraðila af meðferð málsins, annar en sá sem leiðir af flutningi barnsins frá Íslandi, greiðist úr ríkissjóði, þar á meðal 400.000 króna mál­flutnings­þóknun lögmanns sóknaraðila.
Mál nr. 6/2007
Kærumál Nauðungarsala Sameign
A og E kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Vík um að hafna beiðni L um nauðungarsölu til slita á nánar tilgreindri spildu á Stjórnarsandi í Skaftárhreppi. Á það var fallist með héraðsdómi að beiðni L um nauðungarsölu uppfyllti öll skilyrði laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu varðandi efni og form og því bæri að taka hana til afgreiðslu. Var kröfu A og E um staðfestingu ákvörðunar sýslumannsins því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. janúar 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. desember 2006, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Vík 14. júní 2006 um að hafna beiðni varnaraðila um nauðungarsölu til slita á sameign á nánar tilgreindri spildu úr landi Hæðargarðs á Stjórnarsandi í Skaftárhreppi. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast staðfestingar umræddrar ákvörðunar sýslumanns og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til þeirra röksemda, sem héraðsdómari færir fyrir niðurstöðu hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilar greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvörðun sýslumannsins í Vík 14. júní 2006 um að hafna beiðni varnaraðila, Lárusar Helgasonar, um nauðungarsölu spildu úr landi Hæðargarðs á Stjórnarsandi í Skaftárhreppi til slita á sameign varnaraðila og sóknaraðila, Auðar Helgadóttur og Elínar Friggjar Helgadóttur, er felld úr gildi. Sóknaraðilar greiði í sameiningu varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 5. júlí sl., og tekið til úrskurðar 5. desember sl. Með bréfi, dags. 19. júní 2006, mótteknu sama dag, fór Grétar Haraldsson hrl., þess á leit, f.h. Lárusar Helgasonar, kt.301138-3139, Vesturbergi 69, Reykjavík, að synjun Sýslumannsins í Vík, þann 14. júní sl., um að nauðungarsala á fasteigninni „ógróin landspilda á svokölluðum Stjórnarsandi í Skaftárhrepp,(áður Kirkjubæjarhreppi) í Vestur Skaftafellssýslu, sem tilheyrði Hæðagarðslandi, allt eins og Helgi Lárusson eignaðist landspilduna með þinglýstu afsali dags. 4. sept. 1943, verði hnekkt og lagt fyrir sýslumann að láta nauðungarsöluna fara fram.“ Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila ásamt virðisaukaskatti. Við þingfestingu var málinu frestað til 28. júlí. Þann 28. júlí var málinu frestað til framlagningar greinargerðar varnaraðila til 11. ágúst. Þann 11. ágúst fékk varnaraðili aftur fresti til 1. september til framlagningu greinargerðar. Þann 1. september var málinu enn frestað að beiðni sóknaraðila til frekari gagnaöflunar til 20. september. Þann 20. september var málinu frestað að beiðni sóknaraðila til 18. október. Við fyrirtöku þann 18. október var málflutningur ákveðinn 5. desember og var málið tekið til úrskurðar þann sama dag. Sóknaraðili vísar um lagarök til ákvæða XIII. kafla, laga nr. 90/1991 sbr. 22. gr. laganna, um heimild til að leita úrlausnar héraðsdómara um málefnið. Þá vísar sóknaraðili til 3. mgr. 73. gr. laga um nauðungarsölu i.f. Varnaraðilar gera þá kröfu fyrir dómi að synjun sýslumannsins í Vík um að nauðungarsalan fari fram á spildu úr landi Hæðagarðs, Vestur Skarfafellsýslu fari fram, verði staðfest. Auk þess krefst lögmaður varnaraðila málskostnaðar auk virðisaukaskatts. Atvik máls og ágreiningsefni. Málavextir eru þeir að sóknaraðili sendi Sýslumanninum í Vík beiðni um nauðungarsölu, dagsett 6. apríl 2006. Samkvæmt beiðninni var nauðungarsöluandlagið „Ógróin landspilda á svokölluðum Stjórnarsandi í Skaftárhreppi (áður Kirkjubæjarhreppi) í Vestur Skaftafellssýslu, sem tilheyrði Hæðagarðslandi allt eins og Helgi Lárusson eignaðist landspilduna með þinglýstu afsali dags. 4. sept. 1943.“ Gerðarbeiðandi var sóknaraðili máls þessa, en gerðarþoli var varnaraðili. Í uppboðsbeiðninni kemur fram að gerðarbeiðandi byggir heimild sóknaraðila á afsali sem gefið var út 4. september 1943 en þar seldi Þorfinnur Magnússon og afsalaði til Helga Lárussonar, ógróna landsspildu á svokölluðum Stjórnarsandi í þáverandi Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu. Segir svo í afsalinu: „Landsspilda þessi, sem tilheyrt hefir Hæðagarðslandi, er látin af hendi með öllum réttindum er ég hefi átt hana og eignast og kvaðalaus með öllu. Mörk milli hennar og Hæðagarðslands er núverandi farvegur Skaftár, og Hæðagarður því ekkert land handan Skaftár.“ Miðvikudaginn 14. júní 2006 tók sýslumaðurinn í Vík nauðungarsölubeiðnina fyrir og mætti gerðarbeiðandi ásamt lögmanni sínum auk lögmaður gerðarþola. Lögmaður gerðarþola mótmælti því við fyrirtökuna að nauðungarsalan færi fram og vísaði til þess að mjög óljóst væri um hvaða spildu væri að ræða sem beðist var uppboðs á og vísaði til landamerkjadeilna sem staðið hefði millum aðila vegna svokallaðst Stjórnarsands og Kirkjubæjarklaustursjarðanna sbr. framlögð endurrit úr landsskiptabók embættisins. Kom fram af hálfu varnaraðila að gerðarbeiðandi væri með allt aðrar hugmyndir um landsmerki landspildunnar en gerðarþolar og teldi nauðsynlegt að láta reyna á það fyrir dómi. Lögmaður gerðarbeiðanda mótmælti ákvörðun sýslumanns og sagðist með vísan til 3. mgr. 22. gr. nauðungarsölulaga myndi leita úrlausnar héraðsdóms um hana eftir ákvæðum XIII. kafla laga um nauðungarsölu. Í gögnum málsins kemur fram að sóknaraðili sendi varnaraðilum þann 26. október 2005 bréf þar sem hann lagði til að hann byðist til að afsala sér eignarhluta sínum í Kirkjubæjarklaustri ásamt öllum húseignum á þeirri jörð, sem eignarhluta þeirra í Kirkjubæjarklaustri fylgdi, gegn því að varnaraðilar afsali til sóknaraðila eignarhlutum varnaraðilum í Stjórnarsandi, sem þau ættu í sameign. Þann 3. nóvember 2005 sendi sóknaraðili bréf til varnaraðila og gerði þeim grein fyrir því að hann vildi fara að nýta húseign þá sem hann ætti að Klaustri í sameign með varnaraðilum. Lagði sóknaraðili þar til ákveðna skiptingu á nýtingu á húsinu og óskaði eftir svari við þeirri tillögu. Þann 8. nóvember 2005 ritaði lögmaður varnaraðila sóknaraðila bréf þar sem tekið var fram að varnaraðilar væru tilbúnir til samstarfs með nýtingu á húsi þeirra að Klaustri en útfæra þyrfti hvernig nýtingu mundi háttað vegna sérstakra aðstæðna á staðnum sem sóknaraðili þekkti vel. Einnig vildu varnaraðilar nota tækifærið og koma á framfæri þeirri fyrirspurn, hvort ekki væri rétt að skipta úrskiptu landi, sem nú væri í sameign þeirra, milli aðila. Með bréfi dagsettu 5. nóvember 2005 sendi sóknaraðili varnaraðilum bréf þar sem hann krafðist þess að gengið yrði tafarlaust til samninga við sóknaraðila um slit á sameign þeirra um eignarhlutann í Stjórnarsandi sem tilheyrði jörðinni Hæðagarði en aðilar hefðu eignast þennan jarðarhluta með afsali dagsettu 5. september 1963 frá föður þeirra, Helga Lárussyni sem fyrirframgreiddan arf. Sóknaraðili taldi nauðsynlegt að slíta sameigninni, þar sem hann hefði allt aðrar hugmyndir um nýtingu hennar en varnaraðilar. Bauð sóknaraðili eina milljón króna fyrir eignarhluta varnaraðila gegn afsali á eignarhluta þeirra í Stjórnarsandi, þ.e. þeim hluta er hafði tilheyrt Hæðagarði. Síðan skoraði sóknaraðili á varnaraðila að ganga þá þegar til samninga við hann um þetta mál með því markmiði, að sameign þeirra verði slitið. Var tekið fram í bréfinu að takist samningar ekki innan mánaðar frá móttöku bréfsins, megi þeir vænta þess að sóknaraðili krefðist án frekari fyrirvara nauðungarsölu á eigninni samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Þann 20. janúar 2006 lagði sóknaraðili fram tillögu um skiptingu eigna aðila þannig að sóknaraðili fengi hlut eftirgreindra jarða í Stjórnarsandi, eins og þau systkin eignuðust með afsali dags. 5. september 1963, Hæðagarð, Ytri-Tungu, Eystri-Tungu og jörðina Efri-Mörk, varnaraðilar fengju hlut jarðanna Ásgarðs, Neðri-Merkur og Geirlands og gengið yrði frá hagnýtingu húseignar þeirra systkina að Klaustri í samræmi við fyrri tillögu frá 3. nóvember 2005. Áskildi sóknaraðili sér rétt til að biðja um uppboð til slita á sameign þeirra ef engin lausn fengist á málum þeirra systkina fyrir 15. febrúar s.á. Með bréfi þann 17. febrúar 2006 sendi lögmaður varnaraðila svar við fyrra bréfi sóknaraðila þar sem hann tók fram að varnaraðilar væru ekki tilbúnir til að ganga til samninga við sóknaraðila á grundvelli þeirra hugmynda sem hann hafði sett fram en varnaraðilar óskuðu hins vegar eftir því að kæmi til frekari aðgerða yrði bæði eignarhlutar erfingjanna í Kirkjubæjarklaustri og Stjórnarsandi teknir til skipta. Með ódagsettri greinargerð lögmanns varnaraðila sem lögð var fram við nauðungarsöluna hjá sýslumanninum í Vík, mótmælti gerðarþoli nauðungarsölubeiðninni á þeim forsendum að ekki væri vitað hvaða spilda úr landi Hæðagarðs væri verið að krefjast sölu á, engin hnit eða merki væru tilgreind og því stærð landsins og lega ókunn. Þá væri ókunnugt um hvort fleiri eigendur væru að spildunni og hvort allir gerðarþolar væru tilgreindir. Segir svo að svonefndur Stjórnarsandur væri ógróin landspilda, sem fjöldi aðila væru eigendur að eða ættu land að samanber endurrit úr landskipta- og landsmerkjabók Vestur-Skaftafellssýslu dagsettu 11. júlí 1996 og 22. október 1998 en þar væri leitast við að ná sáttum. Segir enn að gerðarbeiðandi hafi mótmælt þessum landskiptum og hafi einn neitað að ganga frá merkjum Kirkjubæjarklaustursjarðarinnar, hann telji merki enn óljós og sérstaklega merki Klausturs að landi Hæðagarðs. Segir svo í greinargerð gerðarþola að merki á Stjórnarsandi séu ekki öll komin á hreint en alltaf hafi staðið til að ganga frá þeim um leið og merki Klaustursjarðarinnar væru afgreidd en það hefði verið gert þann 22. október 1998. Helgi Lárusson hefði keypt hluta nokkurra jarða sem eigi land að Stjórnarsandi og séu þær spildur einnig hluti af landi því sem þau systkin eigi en ekki séu greind í beiðni gerðarbeiðanda. Til slita á sameign þurfi að vera skýrt hver fasteignin sé, í þessu tilfelli hlutur úr landi Hæðagarðs, Skaftárhreppi án frekari skýringa og allra gerðarþola sé ekki getið. Að lokum segir í greinargerð varnaraðila að skortur sé á tilgreiningu, merki séu umþrætt og eignarheimild gerðarbeiðanda sé ekki skýr og því komi það í veg fyrir að beiðni um nauðungarsölu nái fram að ganga. Gerðarbeiðandi þurfi að sanna rétt sinn til eignarinnar og síðan megi slíta þeirri sameign. Skilyrði varnaraðila hafi verið að öllum skiptum yrði lokið í einu milli aðila og af þessum sökum telji gerðarþolar að vísa eigi nauðungarsölubeiðninni frá. Þann 5. september 1963 gaf Helgi Lárusson út afsal þar sem hann afhenti sem fyrirframgreiddan arfi, eignarhluta sínum í Stjórnarsandi samkvæmt þinglýstum afsölum frá jörðunum Hæðargarði, Ytri-Tungu, Eystri-Tundu og Ásgarði, öllum í Landbroti, einnig frá Neðri-Mörk og Geirlandi á Síðu, einnig eyðijörðinni Efri-Mörk á Síðu, þeim Lárusi Helgasyni, Elínu Frigg Helgadóttur og Auði Helgadóttur. Afsal þetta var móttekið til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Vík þann 13. júlí 1964 og fékk þinglýsingarnúmerið Z-005456/1964. Engar athugasemdir eru skráðar í fasteignabók við þinglýsingu á afsalinu. Málsástæður og lagarök sóknaraðila Málsástæður sóknaraðila eru að faðir málsaðila hafi eignast uppboðsandlagið með þinglýstu afsali þann 4. september 1943 en afsali til hans hafi verið þinglýst án athugasemda. Þennan eignarhluta afhenti Helgi Lárusson sem fyrirfram greiddan arf til aðila máls þessa með afsali 5. september 1963 og því afsali hefði verið þinglýst án athugasemda. Sóknaraðili hefði viljað slíta sameigninni og ritað varnaraðilum bréf þar um ásamt því að skora á varnaraðila um að ganga til samninga við sóknaraðila um slit á uppboðsandlaginu. Sóknaraðili hefði lagt fram nokkrar tillögur að lausn mála en ekki fengið nein svör frá varnaraðilum nema þá að ef til skipta ætti að koma þá vildu varnaraðilar skipta eignum sem sneru að eignum aðila á Kirkjubæjarklaustri og Stjórnarsandi. Samkomulag hefði því ekki náðst á milli aðila. Sóknaraðili óskaði eftir nauðungarsölu á þeim eignarhluta Stjórnarsands, sem faðir hans eignaðist með afsali 1943 og því sé ljóst hvert uppboðsandlagið sé og eigi það ekki að hafa áhrif á uppboðsmálið hvort hugsanlega sé ágreiningur um landamerki hins selda við aðrar jarðir eða þó einstakir aðilar málsins vilji fórna einhverjum hagsmunum varðandi uppboðsandlagið vegna einhverra annarra hagsmuna sinna. Í afsalinu standi varðandi hið selda. „ að ég hefi afhent sem fyrirframgreiddan arf eignarhlutum mínum í Stjórnarsandi samkv. þinglýstum afsölum frá jörðunum Hæðagarði ..“ Vísar sóknaraðili til þes að landsspildan hafi verið látin af hendi með öllum réttindum sem tilheyrðu seljanda og sóknar-og varnaraðilar hafði eignast spilduna kvaðalausa með öllu. Hafi mörk spildunnar og Hæðagarðslands verið „núverandi farvegur Skaftár og Hæðagarður á því ekkert land handan Skaftár.“ Segir sóknaraðili að ofangreint land sé það land sem beðið er upboðs á og sé það sameign aðila í dag. Sóknaraðili vísaði til þess að fasteignin hefði verið staðfest í Landskrá fasteigna án athugasemda. Ágreiningur um landamerki eigi ekki að koma í veg fyrir uppboð á eigninni en ákveðin réttindi og skyldur fylgja eigninni og því sé sóknaraðila nauðsyn að fá slit á sameigninni til að geta farið í landamerkjamál eða losnað undan því, allt eftir niðurstöðu dómsins en landamerkjamál verði ekki höfðað nema með samaðild eigenda landspildunnar en samstaða sé ekki um slíkt. Sóknaraðili segir að samkomulags hafi verið leitað án árangurs um skiptingu á eigninni en ekki náðst og vísar um nauðungarsöluheimildina til 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991. Hefði sóknaraðili gætt ákvæða 10. gr. sömu laga um áskorun til varnaraðila. Sóknaraðili telur sig einnig hafa fullnægt ákvæðum 11. gr. laga nr. 90/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili heldur því fram að allt frá árinu 1994 séu búnar að vera deilur um merki jarðarinnar Kirkjubæjarklaustur auk þess sem ágreiningur sé með aðilum sem eiga land austan megin við Stjórnarsand og varðar spildur sem Helgi Lárusson keypti af þeim landeigendum. Tilraunir hafa verið gerðar til að reyna að leysa landamerkjadeilur þessar 1996 og 1998 en ekki tekist. Segja varnaraðilar að komi til slita á sameign aðila vilji þeir að öllum eignum aðila sem þeir eigi í sameign verði slitið. Varnaraðilar segja að uppboðsmál þetta hafi ekki verið kynnt landeiganda Hæðagarðs. Staða uppboðskaupanda verði mjög sterk eftir að uppboð hafi farið fram og því sé það mjög óvarlegt að selja eitthvert land úr jörð sem liggur að öðrum jörðum án þess að það liggi alveg ljóst fyrir hvað verið sé að selja. Varnaraðilar segja það skýlausa kröfu þeirra að fyrst verði rekið dómsmál um merki jarðanna ef ekki náist samkomulag milli aðila. Segja varnaraðilar að ekki sé til veðbókarvottorð um þessa tilgreindu spildu, hnit eða önnur tilgreining svo og að þeir aðilar sem hagsmuna eigi að gæta hafi ekki verið gefinn kostur á að láta til sín taka. Varnaraðilar byggja á því að óljóst sé hvaða landspildu verið sé að selja og jafnframt að ekki sé útkljáður ágreiningur milli málsaðila og fleiri landeigenda, sem land eigi að Stjórnarsandi og Kirkjubæjarklaustri. Segja varnaraðilar að það sé ágreiningslaust að aðilar þessa máls eigi landspildur þær sem Helgi Lárusson keypti en það hafi hins vegar ekki verið hugað að því að ganga frá landamerkjum. Varnaraðilar segja að til þess að hægt sé að skipta landsspildunni verði landamerki hennar að vera ljós svo hægt sé að meta hvort tilboð sem í hana verða gerð séu raunhæf. Til að skipta megi landi því sem aðilar telji sig eiga, þurfi að vera ágreiningslaust hvar það liggi, stærð þess og slíkt. Ekkert af þessu sé til staðar enn varðandi sameign aðila á Stjórnarsandi og ágreiningur hamlað eðlilegri nýtingu landsins í þágu eigenda. Niðurstöður: Í máli þessu liggja fyrir tvö afsöl um eignina Stjórnarsand. Eldra afsalið sem dagsett er 4. september 1943 hljóðar þannig: „Undirritaður eigandi og ábúandi jarðarinnar Hæðagarður í Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu, lýsi því hér með yfir að ég sel og afsala Helga Lárussyni, framkvæmdastjóra í Reykjavík, ógróinni landsspildu á svokölluðum Stjórnarsandi í hreppnum. Er tilætlun kaupanda að stofna til ræktunar á sandinum. Landsspilda þessi, sem tilheyrt hefir Hæðagarðslandi, er látin af hendi með öllum réttindum er ég hefi átt hana og eignast og kvaðalaus með öllu. Mörk milli hennar og Hæðagarðslands er núverandi farvegur Skaftár, og Hæðargarður því ekkert land handan Skaftár.“ Skjal þetta var fært í fasteignabók sýslumannsins í Vík, án athugasemda, þann 3. janúar 1944 og fékk þinglýsingarnúmerið 1264, en svo má lesa samkvæmt áritun á skjalið. Yngra afsalið er dagsett 5. september 1963 hljóðar þannig: „Undirritaður, Helgi Lárusson, Laugavegi 133, Reykajvík, geri kunnugt, að ég hefi afhent sem fyrirframgreiddan arf eignarhlutum mínum í Stjórnarsandi samkv. þinglýstum afsölum frá jörðunum Hæðagarði, Ytri-Tungu, Eystri-Tungu og Ásgarði öllum í Landbroti einnig frá Neðri-Mörk og Geirlandi á Síðu, einnig eyðijörðinni Efri-Mörk á Síðu, þeim Lárusi Helgasyni, Eiríksg. 25 Reykjavík, Elínu Frigg Helgadóttur, Skeggjagötu 4, Reykjavík og Auði Helgadóttur, Winnan, 300 East 71 St. Apt. 12, New York 21. Lýsi ég þau rétta eigendur að ofangreindum eignum við undirskrift þessa afsals.“ Afsali þessu var þinglýst án athugasemda þann 13. júlí 1964. Árið 1943 eignast Helgi Lárusson landsspildu úr jörðinni Hæðagarði og með afsali 5. september 1963 afsalaði hann þeirri spildu ásamt fleiri spildum til barna sinna. Ekki liggur fyrir í málinu hvenær eða hvernig Helgi Lárusson eignaðist aðrar spildur sem hann afsalaði einnig til barna sinna enda skiptir það ekki máli við úrlausn þessa máls. Sóknaraðili vísar til þess að nauðungarsölubeiðnin sé lögmæt bæði að formi og efni og ekki haldin neinum þeim ágöllum sem leitt geti til þess að nauðungarsala nái ekki fram að ganga. Þá eigi ágreiningur aðila um landamerki eigna, sem liggja að þeirri landspildu sem deilt sé um hér, ekki að hafa nein áhrif á þann rétt að beiðast nauðungarsölu til slita á sameign. Auk þess verði réttarstaða uppboðskaupanda ekki önnur né meiri en réttarstaða núverandi eigenda. Varnaraðilar byggja á því að nauðungarsölubeiðnin uppfylli ekki skilyrði 11. gr. laganna þar sem ekki sé vitað hverjir gerðarþolar séu en þeir geti verið aðilar að landamerkjadeilum. Varnaraðilar byggja einnig á því að óljóst sé um hvaða landspildu verið sé að krefjast nauðungarsölu á og jafnframt að ekki sé útkljáður ágreiningur milli málsaðila og fleiri landeigenda, sem land eigi að Stjórnarsandi og Kirkjubæjarklaustri um landamerki eignanna auk þess að eignarheimild gerðarbeiðanda sé ekki skýr. Í 2. mgr. 8. gr. nauðungarsölulaga er heimild til þess að krefjast nauðungarsölu á fasteign sem er í óskiptri sameign ef þess er krafist af einum eða fleirum eigendum að henni. Ljóst er að aðilar hafa ekki náð samkomulagi með skiptingu á þeim eignum sem þeir eiga í óskiptri sameign. Þó svo að ágreiningur sé einnig um landamerki aðliggjandi jarða að Stjórnarsandi þá er það ágreiningur sem á ekki að hafa nein áhrif á réttindi aðila til að krefjast slita á sameign að öðrum skilyrðum uppfylltum. Fari nauðungarsala fram þá öðlast uppboðskaupandi hvorki minni né meiri rétt en sá átti sem slítur sameigninni. Af gögnum málsins er fyllilega leitt í ljós að samkomulag hefur ekki náðst milli aðila um skiptingu sameignar þeirrar sem deilt er um í máli þessu og því skilyrði 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991 uppfyllt þar sem eigninni verður ekki skipt á annan hátt. Ekki er að sjá annað af gögnum málsins en að skilyrðum 10. gr. sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna hafi verið uppfyllt áður en nauðungarsölubeiðnin var send en lögmaður varnaraðila upplýsti í dóminum að áskorun hefði borist aðilum ásamt sér þó svo að birting hefði ekki átt sér stað með stefnuvotti eða póstmanni. Í 1. mgr.11. gr. laga nr. 19/1990 eru fyrirmæli um þau skilyrði sem nauðungarsölubeiðni skal uppfylla. Í uppboðsbeiðni er nauðungarsöluandlagið tilgreint eins og því var afsalað þann 4. september 1943. Hafði landspildan þá ekki fengið neitt heiti og virðist ekki enn í dag hafa fengið annað heiti en Stjórnarsandur. Samkvæmt þinglýsingarvottorði dagsettu 28. ágúst 2006 hefur eignin, Stjórnarsandur, verið staðfest í Landskrá fasteigna hjá sýslumanninum í Vík, og kemur þar fram að Stjórnarsandur hefur landnúmerið 163454 og þinglýstir eigendur séu varnaraðilar og sóknaraðili hver með 33.34% eignarhlutfall. Er vísað til afsalsins frá 1963 sem eignarheimild. Á þinglýsingarvottorði fyrir eignina Stjórnarsand eru ekki aðrir þinglýstir eigendur en aðilar þessa máls og því eru gerðarþolar réttilega tilgreindir í nauðungarsölubeiðni gerðarbeiðanda. Eru því skilyrði 11. gr. nauðungarsölulaga um að beiðni skuli vera skrifleg, hver gerðarbeiðandi og gerðarþolar séu, heimilsföng þeirra og tilgreining eignarinnar sem nauðungarsölu er krafist á, uppfyllt. Aðilar sem eiga land að þeirri landsspildu sem uppboðs er krafist á, geta ekki að svo komnu, verið aðilar að nauðungarsölu þessari en í 2. gr. nauðungarsölulaga eru þeir sem eiga aðild að nauðungarsölu upptaldir. Af öllu ofansögðu virtu, eru öll skilyrði nauðungarsölulaga nr. 90/1991 um efni og form nauðungarsölubeiðni, uppfyllt og ber sýslumanni að taka nauðungarsölubeiðni sóknaraðila til afgreiðslu. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðila 300.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hin kærða ákvörðun Sýslumannsins í Vík er felld úr gildi. Varnaraðilar greiða sóknaraðila 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 331/2016
Opinberir starfsmenn Uppsögn Stjórnsýsla
K hóf störf hjá sjávarútvegsráðuneytinu, nú atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, á árinu 2002 og starfaði þar fram í janúar 2014 er honum var sagt upp störfum vegna hagræðingar í rekstri ráðuneytisins, sbr. 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. K höfðaði mál gegn Í og krafðist bóta vegna uppsagnarinnar þar sem hann taldi að uppsögnin ætti sér ekki lögmæta stoð, m.a. með tilliti til þess að sér hafi sem trúnaðarmanni verið sagt upp störfum og að forsendur að baki uppsögninni stæðust ekki. Var talið í ljósi hinna skýru lagaákvæða V. kafla laga nr. 94/1986 um aðferð við val trúnaðarmanns yrði ekki litið svo á að K hefði haft stöðu kjörins trúnaðarmanns í skilningi laganna. Þá var talið að ítarleg greiningarvinna hefði verið unnin í ráðuneytinu í aðdraganda uppsagnarinnar og að ákvörðun um hana hefði verið reist á málefnalegum sjónarmiðum. Var Í sýknað af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar2. maí 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 20.751.440krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 29. janúar 2014 til 18. janúar 2015, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2016.IMálþetta, sem dómtekið var 13. janúar sl., er höfðað með stefnu áritaðri umbirtingu 18. desember 2014, Kristni Hugasyni, Línakri 1, Garðabæ, á hendurstefnda, fjármála- og efnahagsráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra,f.h. íslenska ríkisins, Arnarhváli við Lindargötu í Reykjavík. Stefnandikrefst þess stefnda verði gert að greiða stefnanda 20.751.440 krónur, aðviðbættum vöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá29. janúar 2014 til 18. janúar 2015, en frá þeim degi að viðbættumdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi að auki málskostnaðar að skaðlausuað mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi gerir þá kröfu aðallega að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiðastefnda málskostnað, að mati réttarins. Til vara er krafist verulegrar lækkunará kröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.IIHelstu málavextir eru þeir að stefnandi starfaði sem sérfræðingur íþví ráðuneyti sem þá hét sjávarútvegsráðuneyti og hlaut fastráðningu 2002 svosem fram kemur í ráðningarsamningi, dagsettum 1. júlí 2002. Stefnandi varðsíðar starfsmaður sameinaðs sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis sem 1.september 2012 varð hluti af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Hinn 29.janúar 2014 barst stefnanda uppsagnarbréf frá stefnda, sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra. Með bréfinu var stefnanda tilkynnt um uppsögnráðningarsamnings og vísað til uppsagnarheimildar í ráðningarsamningi og 43.gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, meðsamningsbundnum fjögurra mánaða fyrirvara. Stefnandavar tilkynnt um að hann gæti óskað eftir skriflegum rökstuðningi fyriruppsögninni og gerði hann það. Stefnandi vakti um leið sérstaka athygli á því íbeiðninni, að hann væri trúnaðarmaður starfsmanna ráðuneytisins sem tilheyrastéttarfélagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, og að semtrúnaðarmaður nyti hann sérstakrar verndar í starfi. Stefndi skilaðirökstuðningi með bréfi, dagsettu 14. febrúar 2014, þar sem ástæður uppsagnarvoru sagðar vera niðurstaða fjárlaga 2014 þar sem Alþingi hefði ákveðið að aukahagræðingarkröfu á aðalskrifstofur ráðuneyta um 5%, sem þýddi að atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneyti þyrfti að spara 40 milljónir króna til viðbótar við 1,5%sparnaðarkröfu sem gerð hefði verið á haustdögum. Fjárframlög tilaðalskrifstofu myndu því lækka samtals um 53 milljónir króna milli ár. Ekkiværi hægt að gera ráð fyrir því að um tímabundna aðgerð væri að ræða. Þá varþví lýst, að greiningarvinna í ráðuneytinu hefði leitt í ljós að þegar litiðværi til fagskrifstofa ráðuneytisins, væri mest svigrúm til fækkunar á stöðugildumá skrifstofu matsvæla, landbúnaðar og byggðamála, þar sem stefnandi starfaði.Fram kom í bréfinu að við mat á fækkun stöðugilda hafi verið litið til ýmissaatriða, s.s. faglegrar þekkingar, málastöðu og persónulegrar færni. Mótmælistefnanda við uppsögninni voru sett fram í bréfi lögmanns hans, dagsettu 3.mars 2014, þar sem gerð var krafa um tafarlausa afturköllun uppsagnar eðagreiðslu fébóta vegna ólögmætrar uppsagnar, einkum þar sem stefnandi taldi aðmeð uppsögn trúnaðarmanns væri brotið í bága við lög. Þá væri uppsögnin ólögmætþar sem hún væri raunverulega byggð á ástæðum sem féllu undir áminningu en ekkiuppsögn, auk þess sem uppgefnar ástæður fyrir uppsögn héldu ekki. Stefndiritaði svarbréf hinn 21. mars 2014 þar sem kröfum stefnanda var hafnað. Meðbréfi, dagsettu 28. október s.á., var stefnda tilkynnt um málshöfðun af hálfustefnanda og veitt færi á að semja um kröfuna. Með svarbréfi stefnda, dagsettu14. nóvember s.á., var kröfum stefnanda enn á ný hafnað. Stefnandi höfðaði þvímál þetta 18. desember 2014, eins og áður er rakið. IIIStefnandireisir dómkröfur sínar á hendur stefnda á því að stefndi hafi brotið meðólögmætum og saknæmum hætti gegn stefnanda með uppsögn 29. janúar 2014 áráðningarsamningi aðila. Ákvörðun stefnda um uppsögn sé jafnframt ógild aðstjórnsýslurétti. Með uppsögninni hafi stefndi bakað stefnanda tjón sem stefndiberi fébótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Byggir stefnandi hvort tveggja á aðuppsögnin hafi ekki átt sér lögmætastoð, m.a. með tilliti til þess að stefnanda hafi sem trúnaðarmanni verið sagtupp störfum, og að forsendur að baki uppsögn standist ekki eða séu hið minnstaekki nægilegar.Ífyrsta lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi með uppsögn áráðningarsamningi aðila brotið í bága við reglur laga um vernd trúnaðarmannastéttarfélaga gegn uppsögn og annarri mismunun. Stefnandi hafi verið kjörinntrúnaðarmaður stéttarfélags síns, Félags háskólamenntaðra starfsmannaStjórnarráðsins, á vinnustað sínum í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu og hefðifram að uppsögn gegnt þeim starfa í fimm ár, svo sem ráðuneytinu hafi veriðkunnugt um. Hafi stefnandi verið kjörinn trúnaðarmaður stéttarfélags samkvæmt28. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. einnigsamkomulag um trúnaðarmenn hjá ríki o.fl. frá árinu 1989. Því hafi stefnandinotið svokallaðrar trúnaðarmannaverndar samkvæmt þessum reglum og hafi þvíverið óheimilt að segja honum upp störfum. Af hálfu stefnanda sé málsástæðaþessi reist á því að stefndi hafi brotið verulega gegn 30. gr. laga nr.94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna með uppsögninni, bæði gegnákvæðum 2. og 4. mgr. ákvæðisins. Stefnandivísar til þess að samkvæmt ákvæðum 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986 skulitrúnaðarmaður sitja fyrir um að halda vinnunni við uppsögn og því hafi stefndivið umræddar uppsagnir innan ráðuneytisins borið að sjá til þess að stefnandayrði ekki sagt upp störfum. Stefndi hafi ekki gætt þessarar skyldu sinnar viðuppsögn stefnanda en engar nauðsynlegar ástæður hafi heldur staðið til þess aðtrúnaðarmaður héldi ekki vinnunni og yrði sagt upp störfum. Þá verði að lítasérstaklega til þess að stefndi hafi vitað að stefnandi gegndi starfitrúnaðarmanns og hafi einnig verið ljósar lagalegar skyldur sínar að því leyti.Vísar stefnandi til tölvuskeyti síns frá 29. janúar 2014 þar sem hann hefði vakiðathygli stefnda á stöðu sinni sem trúnaðarmanns og áréttaðtrúnaðarmannaverndina. Allt að einu hafi stefndi virt þær reglur að vettugi viðákvörðun sína um uppsögn stefnanda og þær hafi ekki orðið til þess að uppsögninværi dregin til baka. Þá bendir stefnandi á að ekki hafi verið sýnt fram á aðsegja hafi þurft stefnanda upp störfum fremur en öðrum starfsmönnumráðuneytisins en sé ástæða uppsagnar rekstrarleg, beri vinnuveitanda að látatrúnaðarmann ganga fyrir um að halda vinnunni. Stefnandibyggir á því að stefndi hafi með uppsögninni látið stefnanda gjalda fyrirtrúnaðarmannsstarfið en við því sé lagt bann í 2. mgr. 30. gr. laga nr.94/1986. Stefnandi vísar til hliðsjónar til efnislegra eins reglna, sem gildium starfsmenn á almennum vinnumarkaði, sbr. 11. gr. laga nr. 80/1938, umstéttarfélög og vinnudeilur, en einnig til dómafordæma sem gengið hafi um þálagareglu. Stefnandi byggir kröfur sínarjafnframt á því að ekkert hald sé í uppgefnum ástæðum stefnda fyrir uppsögnstefnanda. Í rökstuðningi stefnda í bréfi hans, dagsettu 14. feb. 2014, sébyggt á því að ástæður uppsagnarinnar séu hagræðingarkrafa á ráðuneytið ogniðurskurður fjárframlaga, sem hafi leitt til þess að mest svigrúm til fækkunarstöðugilda hafi verið á þeirri skrifstofu sem stefnandi hafi starfað á. Við matá fækkun stöðugilda innan skrifstofunnar, hafi verið horft til þeirraskilgreindu verkefna sem hafi verið á forræði hennar og lýst sé á heimasíðuráðuneytisins. Einnig hafi verið litið til þeirrar faglegu þekkingar, semnauðsynlegt sé að sérfræðingar skrifstofunnar hafi, og jafnframt tilverkefnastöðu hvers starfsmanns fyrir sig. Þá hafi verið lagt mat á persónulegafærni starfsmanna. Stefnandibyggir á því að ákvörðun um uppsögn hafi verið ómálefnaleg þar sem ekki verðiséð að með neinu móti hafi verið réttlætanlegt að segja stefnanda upp störfumumfram aðra starfsmenn ráðuneytisins. Við uppsögn ráðningarsamnings samkvæmt43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, séstefndi sem stjórnvald bundinn af þeirri óskráðu meginreglu stjórnsýsluréttarað byggja ákvarðanir sínar á málefnalegum sjónarmiðum. Því þurfi stefndi aðrökstyðja og réttlæta nauðsyn þess að skerðing á fjárframlögum til rekstrar ráðuneytisinsþurfi hvort tveggja að bitna sérstaklega á skrifstofu þeirri, sem stefnandihafi starfað á, en einnig að nauðsynlegt og réttlætanlegt hafi verið að segjastefnanda fremur en öðrum á þeirri skrifstofu upp störfum. Áskrifstofu matvæla, landbúnaðar og byggðamála, sem stefnandi starfaði á, hafistarfað nokkrir sérfræðingar en stefnandi hafi verið sá eini sem hafi veriðgert að þola beina uppsögn, jafnvel þótt hann hefði lengri starfsferil, meirimenntun og reynslu en flestir aðrir sérfræðingar innan sviðsins. Stefnandimótmælir því, að fagleg þekking hafi getað ráðið einhverju um uppsögn stefnandaen hann sé einn afar fárra sérfræðinga, sem hafi starfað við tiltekna málaflokkainnan skrifstofunnar sem séu meðal þeirra málaflokka sem ráðuneytinu beri aðsinna samkvæmt forsetaúrskurði. Þekking stefnanda og reynsla, a.m.k. á þeimmálaflokkum, hafi því verið bæði ótvíræð og nauðsynleg, t.d. að því er varðardýravelferðarmál, hrossarækt, matvælamál og matvælaeftirlit. Þábendir stefnandi á að stefnda hafi borið að taka með í reikninginn allastarfsmenn ráðuneytisins og allar undirskrifstofur innan þess en ekkieinvörðungu þá skrifstofu sem stefnandi starfaði á. Því verði að draga verulegaí efa að þau rök haldi, að nauðsynlegt hafi verið að segja stefnanda uppstörfum og hafi stefnandi í það minnsta í engu sýnt fram að þá nauðsyn. Hérverði m.a. að líta til þess að stefnandi hafi mikla menntun á sviðistjórnkerfis fiskveiða og ennfremur mikla starfsreynslu úr þeim hlutaráðuneytisins. Stefnandibyggir á því að uppsögnin eigi í raun rætur í persónulegum ávirðingum stefnda áhendur stefnanda og fyrir frammistöðu stefnanda í starfi. Þegar af þeirriástæðu hafi stefnda borið að veita stefnanda áminningu samkvæmt 21. gr. laganr. 70/1996 og gefa honum færi á að bæta sig, sbr. 1. málslið 44. gr. sömulaga, áður en gripið var til uppsagnar. Þar sem að þetta hafi ekki verið gert,sé ljóst að uppsögnin sé ólögmæt. Til stuðnings þessu vísar stefnandi til bréfaráðuneytisins frá 14. febrúar og 21. mars 2014, þar sem komi fram, að uppsögninhafi verið byggð á ástæðum sem vörðuðu stefnanda sjálfan og persónu hans. Þvísé ljóst, að persónulegir þættir starfsmanns hafi verið látnir ráða því aðstefnandi hafi verið valinn, umfram aðra, til að þola uppsögn og séu orð stefndasjálfs sönnun þess. Stefnandi bendir jafnframt á að mótsagna gæti ímálatilbúnaði stefnda í bréfi hans, dagsettu 21. mars 2014, þar sem rakið hafiverið að persónulegir þættir hafi ráðið för við ákvörðun um val á starfsmönnum,sem segja hafi átt upp, en hins vegar að hlutlæg atriði hafi ráðið för viðákvörðunina. Bendir stefnandi á að huglægir þættir liggi að baki ákvörðun semgrundvölluð sé á atriðum sem snúi að persónu starfsmanns. Stefnandibyggir jafnframt á því, að sú greiningarvinna, sem unnin hafi verið íráðuneytinu, og ráðið hafi ákvörðun um það, hverjum yrði sagt upp, ogmálsmeðferð við hana hafi verið með þeim hætti, að stjórnvaldsákvörðun umuppsögn verði í engu byggð á henni og að með þeirri vinnu hafi verið brotið íverulegu gegn lögvörðum rétti stefnanda. Málsmeðferðin hafi hvorki uppfylltákvæði stjórnsýslulaga né annarra laga en stefnanda hafi aldrei verið kunnugtum að slík greiningarvinna eða matsvinna varðandi hæfni starfsmanna væri unnininnan ráðuneytisins og þá hafi honum hvorki verið tilkynnt um að slík vinnaværi fyrirhuguð né að hún væri hafin eða um niðurstöðu hennar. Stefnanda hafiheldur ekki verið veittur réttur til andmæla vegna þessa. Því sé um að ræðabrot a.m.k. gegn andmælaréttarreglu 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, tilkynningarreglu14. gr. sömu laga og upplýsingaréttarreglu 15. gr. laganna. Þá liggi ekkertfyrir um það, hvernig greiningin hafi verið framkvæmd eða hverjar hafi verið forsendurhennar og stefndi hafi ekki afhent stefnanda nein gögn sem sýni fram á hvernigmatið hefði verið framkvæmt áður en ákvörðun var tekin. Varðandiætlaða greiningarvinnu verði ekki betur séð en að hún hafi í engu tekið mið afþví, hvort unnt væri að færa stefnanda til í starfi innan ráðuneytisins í ljósiþekkingar hans, menntunar, reynslu og vilja hans sjálfs, og komast þar með hjáþví að segja honum upp störfum. Stefnandi sé m.a. með MA-gráðu í opinberristefnumótun og stjórnsýslu og hafi ritað lokaritgerð um stjórnkerfi fiskveiða,auk þess sem hann hefði áður starfað í sjávarútvegsráðuneytinu um nokkurra áraskeið. Hefði hann sótt um að komast aftur í þann hluta atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytis og hafi því hlotið að koma til greina að færa stefnandatil og yfir í sjávarútvegshluta ráðuneytisins. Hins vegar virðist enginn reki hafaverið gerður að því af hálfu stefnda að ganga úr skugga um hvort þetta værimögulegt og hljóti stefndi að bera hallann af því. Af því verði dregin súályktun að uppsögn stefnanda hafi ekki verið nauðsynleg. Þábyggir stefnandi á því að ekki sé hald í hinum rekstrarlegu rökum stefnda fyriruppsögn þegar litið sé til þess háa sérfræðikostnaðar sem stefndi greiði áhverjum tíma. Sérfræðikostnaður atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis átímabilinu 1. júlí 2013 til 15. mars 2014 hafi numið 108 milljónum króna enmeirihluti þeirrar fjárhæðar muni vera vegna sérfræðikostnaðar, sem ráðuneytiðhafi þurft að greiða á umræddu tímabili. Í rökstuðningi stefnda fyrir uppsögnsé vísað til niðurskurðarkröfu fjárlaga, sem numið hafi 40 milljónum krónavegna aðalskrifstofu ráðuneytisins. Stefnandi bendir á að framangreindursérfræðiþjónustukostnaður komi allur til greiðslu af sama lið fjárlaga og ségreiddur af aðalskrifstofu ráðuneytisins. Með vísan til þess hversu hár sákostnaður sé í samanburði við niðurskurðarkröfu fjárlaga, verði ekki séð aðrökbundin nauðsyn hafi staðið til þess að segja stefnanda upp störfum. Skerahefði mátt niður með því að draga úr kostnaðarútgjöldum aðalskrifstofu stefnda,s.s. vegna sérfræðikostnaðar. Stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að þaðhafi ekki verið hægt. Fréttir af framangreindum sérfræðikostnaði gefi sterkarvísbendingar um að komast hefði mátt hjá því að láta niðurskurðarkröfu bitna ástefnanda með uppsögn, hvað þá að nauðsynlegt hafi að segja trúnaðarmanni uppvið þessar aðstæður. Afframangreindu sé ljóst að framferði ráðuneytisins sem stjórnvalds í tengslumvið uppsögn stefnanda brjóti gegn ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, gegnóskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og sé jafnframt í andstöðu við góðastjórnsýsluhætti. Ákvörðunin sé þvíógild, bæði að efni og formi. Stefnandikveður ákvörðun stefnda um uppsögn stefnanda vera brot gegn lögmætisreglunni þarsem hún sé brot gegn ákvæðum laga nr. 94/1986, laga nr. 70/1996 ogstjórnsýslulögum. Þar sem ákvörðuninhafi jafnframt verið byggð á ómálefnalegum grundvelli, byggir stefnandi á þvíað stefndi hafi brotið gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar með því að segjastefnanda upp störfum, án málefnalegrar ástæðu. Líta verði sérstaklega til þessað ekkert forsvaranlegt hæfismat hafi verið gert og þá hafi trúnaðarmannaverndekki verið virt. Stefnandi byggir á því að málsmeðferð stefnda brjótií bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 en samkvæmtákvæðinu skuli tryggt að íþyngjandi ákvörðun verði ekki tekin nema því aðeinsað ljóst sé að markmiði, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægaramóti. Þá verði ekki séð að málsmeðferðin fram til þessa standistákvæði rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Vísar stefnandi aðþessu leyti m.a. til framanritaðs umeinstök atriði í rökstuðningsbréfi ráðuneytisins en af því sé ljóst að málið hafiekki verið nægjanlega upplýst til þess að ákvörðunartaka um uppsögn gæti fariðfram. Þá standist sú greiningarvinna, sem stefndi haldi fram að hafi verið unnin,ekki sömu reglu. Stefnandikrefst bóta vegna hinnar ólögmætu uppsagnar, auk miskabóta, og sundurliðastkrafa hans með eftirfarandi hætti: . Skaðabæturvegna uppsagnar á ráðningarsamningi: 17.751.440 kr. 2. Miskabætur: 3.000.000 kr. Samtals 20.751.400kr. Umkröfu sína um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar tekur stefnandi fram, aðþær eigi ekki að ákvarðast með sama hætti og bætur fyrir missi launa íuppsagnarfresti. Tjón vegna ólögmætrar uppsagnar sé annars eðlis og verði að ákvarðabætur að álitum. Krafan miðist við 20 mánaða laun, að teknu tilliti til þess aðstefnandi hafi fengið laun greidd í uppsagnarfresti og einnig að teknu tillititil launatengdra greiðslna, sem sé til samræmis við dómaframkvæmd. Tilgrundvallar kröfu um bætur sem nemi launum í 20 mánuði, vísar stefnandi tilþess að hann hafi verið atvinnulaus allt frá 29. janúar 2014 þegar hann hafiverið leystur ótímabundið frá störfum. Þá hafi honum nánast reynst ógerningurað finna sér annað starf við hæfi en við aðalmeðferð málsins kvaðst stefnandinú vera í tímabundnu hlutastarfi til ágústloka á þessu ári sem forstöðumaðurSöguseturs íslenska hestsins. Stefnandi sé á sextugsaldri og hafi starfað áafar sérhæfðu sviði og því hafi honum reynst verulega örðugt um vik að fá starfsem hæfi menntun hans, reynslu og kjörum sem hann hafi haft í fyrra starfi.Ekki verði séð að breyting verði þar á. Framsetninglaunakröfu taki mið af launum stefnanda síðastliðna mánuði áður enráðningarsamningi hafi verið sagt upp en þau hafi numið föstum mánaðarlaunum ogfastri yfirvinnufjárhæð samkvæmt framlögðum launaseðlum. Framangreint tímabilgefi því raunsanna mynd af meðaltalsheildarlaunum stefnanda sem samanstandi afföstum mánaðarlaunum, fastri yfirvinnu og orlofi á yfirvinnu. Til viðbótar komilaunatengd gjöld. Heildarstarfsgreiðslur til stefnanda á mánuði hafi numið887.572 krónum og nemi krafan vegna þessa liðar því margfeldinu af 20 mánuðumog 887.572 krónum.Mánaðarlaun 488.792 kr.Yfirvinna föst 197.968 kr.Föst laun 686.760 kr.Orlofsuppbót 1/12 2.392 kr.Persónuuppbót 1/12 4.342 kr.Orlof 13.04% 89.554 kr.Launatengd gjöld1,50% LSR A deild 78.977 kr.Framlag í séreignarsjóð 2% 13.735 kr.Styrktarsjóður 0.55% 3.777 kr.Orlofssjóður 0.25% 1.717 kr.Starfsm.sjóður 0.22% 1.511 kr.Starfsþróunarsetur 0.7% 4.807 kr.Samtals mánaðarlaun m/launat.gj. mánaðarlam/launat.gj. 887.572 kr.Miskabótakröfusinni til stuðnings vísar stefnandi til framangreindrar lýsingar sinnar ámálsmeðferð og framkomu yfirmanna stefnda, sérstaklega ákvörðun um að virðaekki þá helgu reglu að trúnaðarmanni skuli hlífa við uppsagnir af því tagi semráðist hafi verið í. Eftir þá aðför, sem stefnandi telji sig hafa þurft aðsæta, hafi hann orðið að leita sér áfallahjálpar og sé enn að vinna úr áfallinuog þeirri niðurlægingu sem hann hafi orðið fyrir. Stefnandi hafi glímt viðandlega kvilla í framhaldinu, sem rekja megi til uppsagnarinnar, og hafi máliðí heild, undanfari þess og framkoma stefnda valdið stefnanda andlegum áhyggjum,kvíða og sárindum og rýrt starfsheiður hans. Þá hafi aðgerðir stefnda verulegaskaðað möguleika stefnanda á að finna sér annað starf við hæfi. Stefndi hafiþannig með háttsemi sinni og framferði í garð stefnanda valdið stefnanda miskaog beri þannig ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru og persónu stefnanda ískilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af þeim sökum beristefnda að greiða stefnanda miskabætur sem í samræmi við framangreint verðidæmdar að álitum og þyki hæfilega ákvarðaðar 3.000.000 króna. Stefnandi krefst svonefndra skaðabótavaxta afkröfunni frá og með uppsagnardegi 29. janúar 2014, þ.e. frá þeim degi þegar hiðbótaskylda atvik hafi átt sér stað, og fram til 18. janúar 2015, sbr. 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Hið síðara tímamark sé aðliðnum mánuði frá útgáfudegi stefnu, þ.e. 18. janúar 2015, en frá þeim degi ogfram til greiðsludags sé krafist dráttarvaxta af kröfufjárhæð, sbr. ákvæði 9.gr. og 5. gr. laga nr. 38/2001.Þávísar stefnandi einnig til almennra reglna samninga- og kröfuréttar,vinnuréttar og stjórnsýsluréttar. Vísað er til ákvæða stjórnsýslulaga nr.37/1993, laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, laga nr.70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, til orlofslaga nr.30/1987 og til ákvæða kjarasamnings Félags háskólamenntaðra starfsmannaStjórnarráðsins og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Stefnandi vísar einnig tilalmennu skaðabótareglunnar. Þá er vísað til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Stefnandi krefstskaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, og dráttarvaxta samkvæmt ákvæðum 9. gr. og 5. gr. sömu laga. Krafaum málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,aðallega 129. og 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaðibyggir á l. nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnandi kveðst ekki veravirðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn dæmdan úr hendistefnda.IVStefndimótmælir öllum málsástæðum stefnanda og vísar á bug þeim kröfum sem á þeimbyggja. Ástæða uppsagnar stefnanda hafi verið sú sama og ástæða uppsagna allraannarra starfsmanna Stjórnarráðsins sem hafi þurft að sæta uppsögnum í kjölfarþeirrar hagræðingarkröfu sem sett hafi verið fram á aðalskrifstofurráðuneytanna við lokavinnslu fjárlaga í desember 2013.Stefndivísar til þess, að samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, eigi forstöðumaður stofnunar rétt á að segjastarfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Þaðhafi verið mat stefnda í janúar 2014 að segja þyrfti upp fjórum starfsmönnum,þ. á m. stefnanda, vegna hagræðingar í rekstri. Þá hafi stefndi metið það svo,að leggja þyrfti niður stöður fimm skrifstofustjóra.Í 1.mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 segir að ekki sé skylt að gefa starfsmanni kost áað tjá sig um ástæður uppsagnar sé hana að rekja til fækkunar starfsmanna vegnahagræðingar í rekstri stofnunar. Ástæða uppsagnar stefnanda hafi verið súhagræðingarkrafa, sem komið hafi fram í desember 2013 við lokavinnslu fjárlagafyrir árið 2014. Þar sem ljóst hafi verið að krafan myndi leiða til endurmats áverkefnum og þjónustustigi ráðuneytisins, hafi farið fram greiningarvinna ástarfsemi þess og verkefnum sem unnin hafi verið með faglegum hætti. Niðurstaða greiningarvinnunnar hafi leitt íljós að þegar litið væri til fagskrifstofa ráðuneytisins, væri mest svigrúm tilfækkunar á stöðugildum á skrifstofu matvæla, landbúnaðar og byggðamála. Íframhaldi af því hafi farið fram mat á verkefnum og hæfni einstakrastarfsmanna. Á þeim tíma, sem uppsögnin hafi farið fram, höfðu þegar orðiðbreytingar á starfslýsingu stefnanda á þann veg að tiltekin verkefni, sem þarséu tilgreind, svo sem vinna við dýravelferð, hafi verið að miklu leyti komintil eins af lögfræðingum skrifstofunnar, enda sé oft þörf á lagaþekkingu vegnaúrskurða í málaflokknum. Þá hefðu verkefni tengd íslenska hestinum verið færðfrá stefnanda vegna hættu á hagsmunaárekstrum. Niðurstaða framangreindrargreiningarvinnu hafi leitt til þess að ákveðið hafi verið að leggja niður starfstefnanda í hagræðingarskyni og að segja honum upp störfum.Stefndivísar til þess, að í 28. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberrastarfsmanna, komi fram að á hverri vinnustöð, þar sem a.m.k. fimm menn vinni,sé starfsmönnum heimilt að kjósa úr sínum hópi einn trúnaðarmann. Einnig komiþar fram að ef fjöldi starfsmanna sé fimmtíu eða fleiri megi kjósa tvotrúnaðarmenn og jafnframt að trúnaðarmenn skuli kosnir til tveggja ára í senn.Þá segir að val trúnaðarmanns skuli tilkynna vinnuveitanda og stjórnstéttarfélags þegar í stað.Eftirað atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hafi verið stofnað 1. september 2012,hafi öllum starfsmönnum ráðuneytisins borist fjölpóstur frá starfsmanniráðuneytisins, sem þá hafi einnig verið formaður Félags háskólamenntaðrastarfsmanna Stjórnarráðsins. Þar hafi komið fram að tveir starfsmennráðuneytisins væru trúnaðarmenn í hinu nýja ráðuneyti og hafi stefnandi veriðsagður annar þeirra. Ekki hafi fundist gögn í ráðuneytinu um að kosningtrúnaðarmanna hafi farið fram í ráðuneytinu áður en þessi tölvupóstur varsendur og ekkert komi heldur fram um það í tölvupóstinum sjálfum. Umræddirstarfsmenn, sem sagðir hafi verið trúnaðarmenn í hinu nýstofnaða ráðuneyti,virðist því hafa verið trúnaðarmenn í eldri ráðuneytunum sem sameinuð hafiverið og lögð niður við stofnun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins.Virðist þannig hafa verið gert ráð fyrir að þeir héldu áfram sem trúnaðarmenn íhinu nýja ráðuneyti, án þess að kosning þeirra hafi farið fram með formlegumhætti í samræmi við lög og reglur um það efni, sbr. framangreinda 28. gr. laganr. 94/1986.Enginformleg tilkynning hafi fundist í skjalasafni ráðuneytisins um kosningutrúnaðarmanna í hinu nýja ráðuneyti, eins og gert sé ráð fyrir í 3. málslið 1.mgr. 28. gr. laga nr. 94/1986. Á vefsíðu Bandalags háskólamanna sé birteyðublað fyrir tilkynningu um kjör trúnaðarmanna en slík tilkynning hafi ekkifundist í skjalasafni ráðuneytisins. Þegar stefndi hafi óskað eftir upplýsingumfrá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins um hvort slíktilkynning hefði verið send, hafi engin svör fengist, heldur hafi einungisverið sent afrit af fyrrgreindum tölvupósti. Bendir stefndi á, að áframangreindri vefsíðu Bandalags háskólamanna sé fjallað um hlutverktrúnaðarmanna og þar komi fram að mjög mikilvægt sé að þessari tilkynningu sésinnt, enda séu ákvæðin um réttindi trúnaðarmanns annars ekki virk. Jafnframtsegi að ekki verði sýnt fram á að tilkynningarskyldu hafi verið sinnt nemavinnuveitandi kvitti fyrir móttöku.Stefnandivekur athygli á því, að í tölvubréfi til allra starfsmanna ráðuneytisins frá23. september 2013 hafi stefnandi lagt til að kosning trúnaðarmanna færi frammeð formlegum hætti í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu en hins vegar hafiekki fundist gögn í ráðuneytinu um að það hafi komist til framkvæmda.Afhálfu stefnda er lögð á það áhersla, að um kosningu trúnaðarmanna ogréttarstöðu þeirra gilda ákveðnar reglur sem koma fram í V. kafla laga nr.94/1986. Samkvæmt framansögðu er upplýstað stefnandi kom fram undir heitinu trúnaðarmaður í atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytinu eftir stofnun þess. Síðari skoðun hafi hins vegar leitt íljós að kosning hans sem trúnaðarmanns hafi aldrei farið fram í samræmi við lögog reglur. Það að stefnandi var aldrei kosinn trúnaðarmaður í atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytinu í samræmi við ákvæði laga sem gilda um það efni, hafi þáþýðingu að draga megi í efa að hann njóti þeirrar verndar sem trúnaðarmennnjóti samkvæmt lögum nr. 94/1986. Skipti því ekki máli þótt stefnandi hafikomið fram sem trúnaðarmaður en það eitt geti ekki leitt til þess að hann njótiverndar sem slíkur. Þá breyti ekki þeirri niðurstöðu þótt stefnandi kunni að hafaverið kosinn nokkrum árum áður sem trúnaðarmaður í sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðuneytinu, þegar af þeirri ástæðu að það ráðuneyti hafi verið lagtniður við stofnun hins nýja ráðuneytis. Skýrt sé af 3. málslið 1. mgr. 28. gr.laga nr. 94/1986 að trúnaðarmenn skuli kjósa til tveggja ára og gildiskipunartími þeirra einungis í þann tíma en framlengist ekki sjálfkrafa þegarhonum ljúki þótt kosning trúnaðarmanns á viðkomandi vinnustað hafi ekki fariðfram að nýju. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst að skipunartími stefnanda semtrúnaðarmanns á grundvelli kosningar í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinuhafi verið liðinn þegar stefnanda var sagt upp störfum.Stefndibendir á að með lögum sé trúnaðarmönnum færð ákveðin staða innan vinnustaðar,sem þeir njóti umfram aðra starfsmenn, sbr. ákvæði laga nr. 94/1986, og þvíverði að gera ríkar kröfur til þess að öllum formkröfum sé fylgt varðanditilkynningu á því hver hafi stöðu trúnaðarmanns á vinnustað. Almenn tilkynning,sem beint sé til allra starfsmanna ráðuneytisins með fjölpósti, geti ekkitalist tilkynning til vinnuveitanda í skilningi 28. gr. laga nr. 94/1986, aukþess sem Bandalag háskólamanna geri ríka kröfu um hvernig skuli staðið aðslíkri tilkynningu með formlegum hætti. Að þessum formkröfum hafi ekki veriðgætt í tilviki stefnanda og eigi hann því ekki að njóta meiri verndar en aðrirstarfsmenn vegna tómlætis um að uppfylla ofangreind skilyrði og því gildilagaákvæði um trúnaðarmenn ekki um stefnanda. Stefndi hafni því málsástæðustefnanda um að stefndi hafi með uppsögninni brotið gegn 4. mgr. 30. gr. laganr. 94/1986.Jafnvelþótt litið væri svo á að stefnandi hefði verið löglega kosinn trúnaðarmaður,telur stefndi að orðin „að öðru jöfnu“ í 4. mgr. 30. gr. leiði til þess aðeinnig skuli fara fram mat á störfum trúnaðarmanna ráðuneyta og stofnana þegargerð sé hagræðingarkrafa á hendur þeim sem hafi mögulega í för með séruppsagnir starfsmanna. Trúnaðarmenn skuli aðeins sitja fyrir um að haldastarfinu, séu þeir a.m.k. jafn hæfir eða hæfari en aðrir starfsmenn sem lagt sémat á.Viðmat á fækkun stöðugilda á skrifstofu matvæla, landbúnaðar og byggðamála hafiverið horft til þeirra skilgreindu verkefna sem séu á forræði skrifstofunnar oglýst sé á heimasíðu ráðuneytisins. Jafnframt hafi verið horft til þeirrarfaglegu þekkingar sem nauðsynlegt sé að sérfræðingar skrifstofunnar hafi til aðbera sem og verkefnastöðu hvers starfsmanns fyrir sig. Út frá framangreinduhafi verið lagt mat á hvaða þekking væri til staðar hjá sérfræðingumskrifstofunnar og hvernig sú þekking nýttist við að vinna að þeim verkefnum semséu á forræði hennar, svo sem komi fram á framlögðu skjali um greiningarvinnuráðuneytisins. Málaskrá ráðuneytisins hafi verið skoðuð til að fá yfirlit yfirhvaða mál væru í gangi hjá hverjum og einum starfsmanni, skráning á vinnutímaog staða vinnuskyldu yfirfarin og farið yfir með skrifstofustjóra hvernigstarfsmenn stæðu við verkefnaskil, sem og almennt framlag hvers starfsmanns viðað sinna þeim verkefnum sem undir skrifstofuna heyri. Þá hafi verið lagt mat ápersónulega færni eins og ástundun, frumkvæði í starfi, samstarf við aðrastarfsmenn og viðskiptavini og almenn áhrif á starfsmannahópinn, bæði innanskrifstofunnar og í ráðuneytinu í heild. Uppsögn stefnanda hafi verið ákveðinað lokinni þessari ítarlegu greiningu á starfsemi ráðuneytisins og verkefnum,hún hafi verið unnin með faglegum hætti og komið til vegna kröfu um hagræðinguog sparnað sem ráðuneytinu hafi verið gert að framfylgja.Stefndibendir jafnframt á að lagatexti og lögskýringargögn með 30. gr. laga nr.94/1986, sem gildi um opinbera starfsmenn, leiði ekki til þess að uppsögntrúnaðarmanns sé ávallt ólögmæt, verði á annað borð litið svo á að stefnandihafi gegnt stöðu trúnaðarmanns. Í 4. mgr. 30. gr. segi að þegar trúnaðarmaðursé valinn úr hópi starfsmanna, sem ráðnir eru með uppsagnarfresti, skuli hann„að öðru jöfnu“ ganga fyrir um að halda vinnunni. Sé orðalagið ekkiófrávíkjanlegt og ekkert komi heldur fram í ákvæðinu um að það gildi í þeimtilvikum þegar fækka þurfi starfsmönnum vegna hagræðingar. Stefndivísar til þess að ákvæði 2. málsliðar 11. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélögog vinnudeilur, sem gildi um starfsmenn á almennum vinnumarkaði, sé hins vegarorðað með öðrum hætti en þar segi: „Núþarf atvinnurekandi að fækka við sig verkamönnum, og skal þá trúnaðarmaður aðöðru jöfnu sitja fyrir um að halda vinnunni.“Orðalagframangreindra ákvæða 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986 og 2. málsliðar 11. gr.laga nr. 80/1938 sé mismunandi og að mati stefnda leiði það til þess að réttarstaðaog vernd trúnaðarmanna samkvæmt þeim kunni að vera mismunandi. Ákvæði 4. mgr.30. gr. laga nr. 94/1986 sé undantekningarákvæði frá þeirri meginreglu, semkomi fram í 43. gr. laga nr. 70/1996, að forstöðumanni stofnunar sé heimilt aðsegja starfsmanni upp störfum eftir því sem mælt sé fyrir um íráðningarsamningi. Slík undantekningarákvæði verði að vera skýrt ogafdráttarlaust orðuð og þau beri að skýra samkvæmt orðanna hljóðan eða meðþröngri lögskýringu. Við skýringu og túlkun 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986séu menn bundnir við orðalag ákvæðisins og geti ekki gefið sér að hægt sé aðtúlka það svo að það hafi sömu þýðingu og orðalag annars ákvæðis í öðrum lögumsem ætlað sé að gilda um aðra starfsmenn en þá sem falli undir lög nr. 94/1986.Að mati stefnda sé það ekki tæk lögskýring að ætla að ákvæði 2. málsliðar 11.gr. laga nr. 80/1938 skuli koma til fyllingar framangreindu ákvæði 4. mgr. 30.gr. laga nr. 94/1986 um tiltekin atriði sem ekki komi fram í texta síðarnefndulaganna. Þannig sé ekkert sem bendi til þess að ákvæði 4. mgr. 30. gr. laga nr.94/1986 gildi þegar fækka þurfi starfsmönnum, líkt og gildi um ákvæði 2.málsliðar 11. gr. laga nr. 80/1938.Stefndibyggir á því, að sérstaklega hafi verið litið til þess í greiningarvinnuráðuneytisins hvort mögulegt væri að færa stefnanda til í starfi innan ráðuneytisins en sú könnunhafi leitt í ljós að það væri ekki mögulegt. Annað starf hafi ekki verið fyrirhendi í ráðuneytinu og í því sambandi bendir stefndi á að með umræddumhagræðingaraðgerðum hafi einnig verið fækkað störfum á öðrum skrifstofumráðuneytisins. Því sé hins vegar ranglega haldið fram í stefnu að mat á þvíhverjum yrði sagt upp, hefði einungis náð til starfsmanna á skrifstofunni semstefnandi hafi starfað á. Greiningarvinna stefnda hafi farið fram á öllumskrifstofum ráðuneytisins og hún hafi leitt til fækkunar skrifstofa ogsameiningar við aðrar, auk þess semstarfsmönnum ráðuneytisins hafi fækkað um fjóra og aðrir hafi fengið lægrastarfshlutfall eða farið á eftirlaun. Stefndimótmælir því, að hann hafi brotið gegn reglum stjórnsýslulaga og óskráðumreglum stjórnsýsluréttar við málsmeðferð sína. Þá hafi stefnandi ekki sýnt framá að lögmætisregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin. Hvorki hafi verið umað ræða brot gegn ákvæðum laga nr. 94/1986 né ákvæðum laga nr. 70/1996.Jafnframt mótmælir stefndi því að hann hafi brotið gegn réttmætisreglustjórnsýsluréttar með því að segja stefnanda upp störfum án málefnalegrarástæðu. Í öllum undirbúningi og framkvæmd þeirra aðgerða, sem farið hafi veriðí innan ráðuneytisins í janúar 2014, vegna kröfu Alþingis um hagræðingu ogsparnað, hafi verið gætt að skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins,þ.m.t. rannsóknarreglu, jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Íþessu sambandi vísar stefndi til framlagðs svarbréfs ráðuneytisins til lögmannsstefnanda sem dagsett er 21. mars 2014.Stefndihafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulagameð þeirri greiningarvinnu sem hafi farið fram og hún hafi leitt tilskipulagsbreytinga á öllum skrifstofum ráðuneytisins. Því verði ekki séð að meðhenni og hagræðingaraðgerðum í kjölfar hennar hafi verið brotið gegnjafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Uppsögn fjögurra starfsmanna hafi veriðóhjákvæmileg, auk þess sem aðrir hafi þurft að sæta því að vera færðir í lægrastarfshlutfall og færast úr skrifstofustjórastöðum í stöðu sérfræðinga sem séulægra settir. Stefndibendir á að hagræðingaraðgerð, sem ráðuneytið hafi staðið frammi fyrir, hafiverið afar umfangsmikil. Samkvæmt 12. gr. stjórnsýslulaga skuli stjórnvald þvíaðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að sé stefnt, verðiekki náð með öðru og vægara móti. Þá skuli gæta þess að fara ekki strangar ísakirnar en nauðsyn beri til. Fjárveiting til reksturs aðalskrifstofuráðuneytisins hafi lækkað verulega og fyrir liggi að um verulegar breytingarvar að ræða á rekstri ráðuneytisins á árinu 2014. Að mati stjórnendaráðuneytisins yrði ekki hjá því komist að fara í viðamikla endurskipulagningu ábæði starfsemi og rekstri en ljóst sé af gögnum málsins að ráðist hafi verið íviðamiklar breytingar á skipuriti, auk þess sem áður hefði verið gripið tilýmissa viðamikilla hagræðingaraðgerða innan ráðuneytisins og leitast við aðskera niður í rekstri eins og hægt var, án þess að segja upp starfsmönnum. Þegar hins vegar gerð hafi verið enn frekarihagræðingarkrafa í desember 2013 hafi stefndi metið það svo, að ekki yrði hægtað ná settu markmiði með öðru og vægara úrræði en uppsögn í þessu tilviki. Samkvæmt1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 þurfi ekki að veita starfsmanni andmælaréttvið uppsögn vegna skipulagsbreytinga og hafi því ekki verið um að ræða brotgegn 13. gr. stjórnsýslulaga að ræða. Að sama skapi verði ekki heldur talið aðskylt hafi verið að upplýsa stefnanda um umrædda greiningarvinnu og því hafistefndi ekki brotið gegn 14. gr. stjórnsýslulaga um tilkynningaskyldu, néheldur gegn upplýsingareglu 15. gr. laganna.Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að uppsagnarákvörðun hafi í raun veriðbyggð á atriðum sem eigi undir 21. gr. laga nr. 70/1996 og því hafi ráðuneytinuborið að veita stefnanda áminningu. Við ákvörðun um uppsögn stefnanda hafieingöngu verið byggt á ástæðum, sem vörðuðu skipulagsbreytingarnar íráðuneytinu, en að engu leyti hafi verið byggt á öðrum ástæðum sem varði störfstefnanda eða meintar ávirðingar á hendur honum í starfi. Tekur stefndi fram aðá fundi ráðuneytisstjóra með fulltrúum stéttarfélags stefnanda í loks árs 2013,hafi verið fallið frá því að veita stefnanda áminningu eða gera eitthvað frekarí máli vegna meintra ávirðinga á hendur stefnanda vegna meintraóviðurkvæmilegra ummæla um tiltekið starfsfólk Matvælastofnunar í einkasamtaliá haustfundi heilbrigðissvæðanna. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að upp hafikomið tilvik í starfi hans sem gætu gefið tilefni til áminningar eftir aðfallið var frá fyrrgreindu máli, þ.e. frá lokum árs 2013 til 29. janúar 2014.Stefndiáréttar, að sá skilningur hafi verið lagður í 34. gr. laga nr. 70/1996 aðgreinin taki til niðurlagningar á stöðu vegna atvika sem ekki varðistarfsmanninn sjálfan. Þannig sé það frumákvörðun að leggja niður stöðu vegnaannarra óviðráðanlegra ytri atvika, svo sem vegna kröfu um niðurskurð. Ákvörðunum niðurlagningu stöðu sé þannig ekki tekin vegna einhverra atvika, sem varðistarfsmanninn sjálfan, heldur vegna þess að leggja verði niður stöðu þar sem rekstrarstaðakalli á það. Það leiði til þess að þegar forstöðumenn standi frammi fyrir valiá því, hvaða starfsmönnum eða starfsmanni skuli sagt upp, byggi það mat aftur ámóti óhjákvæmilega að einhverju leyti á atvikum sem varði starfsmanninnpersónulega, svo sem afköst í starfi eða árangur, en ákvörðun sem þessi verðiávallt að byggjast á því, hvernig markmiðum og tilgangi í starfsemi viðkomandistofnunar verði náð á sem bestan og hagkvæmastan hátt. Stefnandi hafi samkvæmtframansögðu ekki fært fram neinar sannanir fyrir því að uppsögn hans hafi veriðbyggð á atriðum sem heyri undir 21. gr. laga nr. 70/1996.Stefndimótmælir sem rangri og ósannaðri fullyrðingu stefnanda að rekstrarleg rök hansfyrir uppsögn stefnanda haldi ekki með vísan til mikils tímabundinssérfræðikostnaðar ráðuneytisins. Hagræðingarkrafa fjárlaga fyrir árið 2014 hafibeinst að aðalskrifstofum ráðuneytanna. Aðalskrifstofa atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins sé skráð undir fjárlagalið 04-101 en undir hann fallialmennur rekstur ráðuneytisins og laun starfsmanna. Fjárlagaliður ráðuneytisinsnr. 04-190 nefnist „ýmis verkefni“ en þar séu m.a. bókfærðar greiðslur tilýmissa nefnda, þ.m.t. lögbundinna úrskurðarnefnda á vegum ráðuneytisins ásamtEndurskoðendaráði, Eftirlitsnefnd félags fasteignasala o.fl. Öll vinnaúrskurðarnefndanna, auk Endurskoðendaráðs og Eftirlitsnefndar félagsfasteignasala, færist sem ráðgjafarþjónusta á lið nr. 04-190 en rúmlega 90milljónir af þeim rúmlega 100 milljónum, sem stefnandi vísi til í stefnu sinniað hægt hefði verið að skera niður, hafi verið greiddar af lið nr. 04-190 enekki af lið nr. 04-101, sem sé aðalskrifstofa ráðuneytisins. Hér sé að miklu leytium að ræða lögbundin verkefni og svigrúm til niðurskurðar vegna þeirra sétakmarkað.Ráðuneytinusem framkvæmdavaldi sé skylt að framkvæma lögin í samræmi við orðalag þeirra oghafi ekkert svigrúm til að breyta eða færa einstaka kostnaðarliði milli fjárlagaliða,heldur beri að framkvæma hvern og einn kostnaðarlið í samræmi við orðalagviðkomandi fjárlagaliðar. Ef gera eigi breytingar á einstökum fjárlagaliðum,verði það aðeins gert með breytingu á fjárlögum sem Alþingi samþykki í samræmivið þær reglur sem um það gildi. Vísar stefndi að þessu leyti einnig til 41. og42. gr. stjórnarskrárinnar og laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis, sbr. oglög nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins með síðari breytingum.Stefndiáréttar að til aðkeyptrar sérfræðiþjónustu komi einkum í þeim tilvikum þegarljóst sé að þekkingu skorti í ráðuneytinu á tilteknum sérfræðisviðum til aðvinna tiltekin afmörkuð verkefni sem krefjist slíkrar sérfræðiþekkingar.Stefndimótmælir kröfu stefnanda um skaðabætur með þeim rökum að uppsögn stefnanda hafiverið byggð á lögmætum og málefnalegum forsendum. Stefnandi geti ekki vænstþess að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka opinbers starfsmanns ensamkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996 hafi forstöðumaður rétt til þess aðsegja upp starfsmanni í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings. Ekki hafi veriðsýnt fram á tjón stefnanda vegna þessa, auk þess sem stefnandi beri að takmarkatjón sitt en ekki hafi verið sýnt fram á að hafi hann gert það. Þá hafistefnandi ekki lagt fram nein gögn því til staðfestingar að ógerningur sé fyrirhann að fá vinnu við hæfi en atvinnuleysi sé nú með því lægsta sem þekkst hafilengi. Verðiekki fallist á sýknukröfu stefnda, krefst hann þess til vara krafist að krafastefnanda verði lækkuð verulega. Stefndi telur að taka verði tillit til þesstil lækkunar hafi stefnandi notið greiðslna úr atvinnuleysistryggingarsjóði.Jafnframt verði að meta það til lækkunar að krafa stefnanda sé sett fram ánþess að dregin hafi verið frá lögbundin staðgreiðsluskylda, sem renni íríkissjóð, en í því samhengi sé bent á að ekki sé greiddur skattur afskaðabótum. Auk þess verði að draga frá aðrar launatengdar greiðslur, sem ekkirenni til stefnanda, t.d. greiðslur í styrktarsjóð, orlofssjóð,starfsmenntunarsjóð og starfsþróunarsetur. Þá telur stefndi jafnframt að efdómurinn fallist á að önnur launatengd gjöld, svo sem framlög í lífeyrissjóð ogséreignarsjóð, skuli metin til skaðabóta, líkt og farið sé fram á í stefnu, þáskuli slík upphæð renna til lífeyrissjóðs sem og að stefnandi þurfi þá aðstanda skil á sínu framlagi til lífeyrissjóðs.Stefndimótmælir miskabótakröfu stefnanda með vísan til framangreinds. Stefnandi hafiekki sýnt fram á að í ákvörðun stefnda hafi falist ólögmæt meingerð gegnfrelsi, friði, æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Þásé miskabótakrafan vanreifuð og styðjist ekki við nægileg gögn. Ákvörðunstefnda um að segja stefnanda upp hafi ekki falið í sér ólögmæta meingerð gegnpersónu stefnanda, enda hafi hún eingöngu grundvallast á sjónarmiðum vegnaniðurskurðar í rekstri ráðuneytisins. Ákvörðunin hafi því verið lögmæt og byggðá málefnalegum sjónarmiðum og beri því að sýkna stefnda af miskabótakröfustefnanda.Tilvara, verði ekki fallist á sýknukröfu, sé þess krafist að miskabætur verðilækkaðar verulega, enda sé miskabótakrafan vanreifuð og í engu samræmi viðdómafordæmi.Tilstuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísar hann í öllum tilvikum til XXI.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.VViðaðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur stefnandi málsins, Kristinn Hugason, ogKristján Skarphéðinsson, ráðuneytisstjóri í atvinnuvega- ognýsköpunarráðneytinu. Þá gáfu skýrslur vitnin, Hanna Dóra Hólm Másdóttir,fyrrverandi formaður Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, HalldórKarl Valdimarsson, framkvæmdastjóri þjónustuskrifstofu félags háskólamenntaðrastarfsmanna Stjórnarráðsins, Guðrún Gísladóttir, skrifstofustjóri íatvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, og Kristín Edda Sigfúsdóttir,trúnaðarmaður félags starfsmanna stjórnarráðsins. Verða skýrslur þeirra raktareins og þurfa þykir.Samkvæmt1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins,hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftirþví sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Í framlögðum ráðningarsamningistefnanda kemur fram að gagnkvæmur uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir og miðastvið mánaðamót. Ágreiningslaust er og ljóst af gögnum málsins að stefnanda varmeð bréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, dagsettu 29. janúar 2014,sagt upp störfum með fjögurra mánaða fyrirvara miðað við næstu mánaðamót þar áeftir. Ágreiningur aðila í máli þessulýtur að því, hvort uppsögn stefnanda úr starfi sínu sem sérfræðingur áskrifstofu matvæla, landbúnaðar- og byggðamála í atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytinu hinn 29. janúar 2014 hafi verið ólögmæt og hvortforsendur að baki uppsögninni standist eða hafi verið nægilegar til uppsagnar.Stefnandi byggir á því að við uppsögn hans hafi hvorki verið gætt að reglum lagaum vernd trúnaðarmanna stéttarfélaga, auk þess sem ekki verið farið að skráðumog óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins. Stefnandi byggir í fyrsta lagi áþví að hann hafi verið trúnaðarmaður og því notið verndar samkvæmt ákvæðum 2.og 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.Stefndi mótmælir þessu og vísar til þess að ósannað sé að stefnandi hafi veriðkosinn trúnaðarmaður í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, svo sem beri aðgera samkvæmt fyrirmælum 28. gr. laganna. Stefnandi geti því ekki notið þeirrartrúnaðarmannaverndar sem mælt sé fyrir um í 30. gr. sömu laga. Í málinu liggur frammitilkynning frá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins tilsjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins, dagsett 28. október 2010, um aðKristinn Hugason hafi verið kosinn trúnaðarmaður samkvæmt 28. gr. laga nr.94/1986. Þá er meðal gagna málsins tölvupóstur Hönnu Dóru Hólm Másdóttur,þáverandi formanns framangreinds félags, til allra starfsmanna í atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytinu, sem sendur var 28. september 2012, rétt eftir að hiðnýja ráðuneyti var stofnað. Um er að ræða tilkynningu um að trúnaðarmennfélagsins í ráðuneytinu séu Anna S. Gunnarsdóttir og Kristinn Hugason. Ískýrslu Hönnu Dóru Hólm fyrir dóminum kom fram að hún hefði litið svo á að meðþessari tilkynningu hefði staða stefnanda sem trúnaðarmanns í ráðuneytinu veriðendurnýjuð. Loks liggur fyrir í málinu tölvupóstur stefnanda til félagsmanna íFélagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá ráðuneytinu frá 23.september 2013 þar sem hann vekur athygli á því að það sé orðið tímabært aðskipa tvo trúnaðarmenn úr röðum þeirra. Hann kveðst vera fús til að starfaáfram sé vilji til þess hjá félagsmönnum en jafnframt óskar hann eftir tillöguum annan trúnaðarmann. Síðan er talað um að hægt sé að „klára þetta mál í viku42“ eða síðar. Fram kom í skýrslu Hönnu Dóru Hólm að enginn starfsmaður hefðiboðið sig fram sem trúnaðarmaður og því hefði ekki komið til þess að fundurhefði verið haldinn í kjölfar þessa bréfs stefnanda. Hafi hún því litið svo áað frá áramótum 2012/2013 hefði stefnandi verið eini trúnaðarmaðurinn íráðuneytinu og kæmi það fram á heimasíðu stéttarfélagsins. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laganr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, er starfsmönnum heimilt aðkjósa úr sínum hópi einn trúnaðarmann á vinnustað þar sem eru a.m.k. fimmstarfsmenn en tvo þar sem starfa 50 eða fleiri. Síðan er mælt fyrir um að það skuli kjósa trúnaðarmenntil tveggja ára í senn og að val trúnaðarmanna skuli tilkynnt vinnuveitanda ogstjórn stéttarfélags þegar í stað. Af ákvæðunum verður ráðið að starfsmönnum séekki skylt að velja sér trúnaðarmann en jafnljóst er að sé það gert, beri aðláta fara fram kosningu með þeim hætti sem þar er lýst. Aðþví virtu, sem hér hefur áður verið rakið um þau gögn varðandi trúnaðarmenn íráðuneytinu sem liggja frammi í málinu, er ljóst að stefnandi var ekki kosinntrúnaðarmaður í formlegri kosningu á síðustu tveimur árum áður en honum varsagt upp störfum í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, svo sem framangreintlagaákvæði mælir fyrir um. Eingöngu var um það að ræða að öllum starfsmönnumráðuneytisins var tilkynnt um að stefnandi væri trúnaðarmaður rétt eftir aðráðuneytið var stofnað eftir sameiningu ráðuneyta í september 2012. Ákvæði1. mgr. 28. gr. laga nr. 94/1986 verða hins vegar ekki skilin á annan veg enþann, að það beri undantekningarlaust að fara fram kosning trúnaðarmanns tiltveggja ára í senn. Það var ekki gert. Trúnaðarmenn njóta sérréttinda og verndarsamkvæmt ákvæðum 30. gr. laganna, umfram aðra starfsmenn, m.a. með ákvæði 4.mgr. lagagreinarinnar sem mælir fyrir um að trúnaðarmenn skuli að öðru jöfnusitja fyrir um að halda vinnunni. Þegar litið er til þeirrar sérstöku verndar,sem trúnaðarmönnum er tryggð umfram aðra starfsmenn í ákvæðum 30. gr. laganna,verður að skýra ákvæði um trúnaðarmenn þröngri lögskýringu. Í ljósi allsframangreinds verður því ekki litið svo á að stefnandi hafi haft stöðu kjörinstrúnaðarmanns í skilningi ákvæða V. kafla laga nr. 94/1986. Í ljósi hinna skýrulagaákvæða um aðferð við val trúnaðarmanns, þykir ekki breyta þeirri niðurstöðuþótt bæði Kristján Skarphéðinsson, ráðuneytisstjóri í atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytinu, og Guðrún Gísladóttir, skrifstofustjóri í sama ráðuneyti,hafi litið svo á að stefnandi væri trúnaðarmaður og átt með honum fund vegnafyrirhugaðra starfsmanna í janúar 2014. Verður ábyrgð á því að ekki var staðiðað vali á trúnaðarmanni í samræmi við ákvæði laga ekki lögð á ráðuneytið semvinnuveitanda og verður ekki séð að það hafi verið ráðuneytisins að gerasérstakar athugasemdir við stöðu mála að þessu leyti. Með sömu rökum verðurheldur ekki talið að tilkynning formanns Félags starfsmanna háskólamenntaðrastarfsmanna Stjórnarráðsins um stefnanda sem trúnaðarmann, sem send var öllumstarfsmönnum ráðuneytisins í september 2012, geti ráðið hér úrslitum, enda varekki um að ræða lögboðna tilkynningu um kjör stefnanda sem trúnaðarmanns. Aðþessu virtu verður að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að við uppsögn hanshafi ekki verið gætt að reglum laga um vernd trúnaðarmanna stéttarfélaga. Komaþví ekki til frekari skoðunar sjónarmið stefnanda sem lúta að stöðu hans semtrúnaðarmanns.Óumdeiltvirðist að við lokavinnslu frumvarps til fjárlaga 2014 í desember 2013 hafiAlþingi gert kröfu um frekari hagræðingu á aðalskrifstofum atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins um 5% til viðbótar fyrri kröfu frá hausti 2013 um 1,5%sparnað, svo sem lýst er í rökstuðningi ráðuneytisins fyrir uppsögn stefnandafrá 14. febrúar 2014. Þar segir jafnframt að ástæður uppsagnar stefnanda megifyrst og fremst rekja til þessarar viðbótarhagræðingarkröfu Alþingis sem hafiþýtt 40 milljóna króna sparnað til viðbótar fyrri hagræðingu. Hafi fjárframlögtil aðalskrifstofu ráðuneytisins því lækkað samtals um 53 milljónir króna ámilli ára. Í svarbréfi ráðuneytisins 21. mars sama ár við bréfi lögmannsstefnanda frá 3. sama mánaðar er því lýst, að óformlegur starfshópur hafi veriðstofnaður innan stjórnarráðsins til að koma með tillögur um það, hvernig unntværi að bregðast við auknum sparnaðarkröfum á hendur ráðuneytunum. Tillögurhópsins hafi m.a. falið í sér að horft yrði til endurmats á verkefnum ogþjónustustigi ráðuneytanna. Í kjölfarið hafi komið til víðtækra breytinga ástarfsmannahaldi stjórnarráðsins sem hafi snert tæplega 50 einstaklinga enýmist hafi verið um að ræða uppsagnir, lægra starfshlutfall, tilfærslu ístörfum, að starfslokum væri hraðað og að tilkynnt var að tímabundnirráðningarsamningar yrðu ekki framlengdir. Framkom í vætti þeirra Kristjáns Skarphéðinssonar ráðuneytisstjóra og GuðrúnarGísladóttur skrifstofustjóra að óumflýjanlegt hefði verið að fækka starfsfólkiráðuneytisins vegna hinnar auknu sparnaðarkröfu fjárveitingarvaldsins. Hefðiþví verið farið í ítarlega greiningarvinnu og gagnaöflun um alla vinnu íráðuneytinu sem og verkefnastöðu til framtíðar. Kom fram hjá Guðrúnu aðstarfsmenn hefðu verið látnir fylla út eyðublöð með starfslýsingum sínum ogsíðan hefðu skrifstofustjórar farið yfir verkefnastöðuna. Íframangreindum rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda kemur fram aðgreiningarvinnan hafi leitt í ljós að mest svigrúm hefði verið til fækkunar ástöðugildum á skrifstofu matvæla, landbúnaðar og byggðamála þar sem stefnandistarfaði. Segir jafnframt að við matið hafi verið horft til þeirra skilgreinduverkefna, sem væru á forræði skrifstofunnar, og jafnframt hefði verið litið tilþeirrar faglegu þekkingar, sem nauðsynlegt væri að sérfræðingar skrifstofunnarhefðu til að bera, sem og verkefnastöðu hvers starfsmanns fyrir sig. Út fráframangreindu hafi verið lagt mat á það, hvaða þekking væri til staðar hjásérfræðingum skrifstofunnar og hvernig sú þekking nýttist við að vinna að þeimverkefnum sem væru á forræði hennar. Í þeim tilgangi hafi málaskrá ráðuneytisinsverið skoðuð til að fá yfirlit yfir það, hvaða mál væru í gangi hjá hverjum ogeinum starfsmanni, skráning á vinnutíma og staða vinnuskyldu yfirfarin. Þá hafiverið farið yfir það með skrifstofustjóra, hvernig starfsmenn stæðu viðverkefnaskil sem og almennt framlag hvers starfsmanns við að sinna verkefnumskrifstofunnar. Síðan er tekið fram að lagt hafi verið mat á persónulega færnieins og ástundun, frumkvæði í starfi, samstarf við aðra starfsmenn ogviðskiptavini og almenn áhrif á starfsmannahópinn, bæði innan skrifstofu og íráðuneytinu í heild. Í lok bréfsins segir síðan: „Með tilliti tilhagræðingarkröfu til aðalskrifstofu ráðuneytisins og til stöðu þeirra verkefnasem þér hafið einkum gegnt á undanförnum árum, sem og þeirrar faglegu þekkingarsem nauðsynlegt er að starfsmenn skrifstofunnar hafi yfir að ráða og hvernig súþekking nýtist við að vinna þau verkefni sem eru á forræði hennar varniðurstaðan sú að yður yrði sagt upp störfum.“Afframlögðu yfirliti yfir hagræðingu hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti 2014kemur fram að hagræðingaraðgerðirnar höfðu í för með sér breytingar á öllum sjöskrifstofum ráðuneytisins. Stöðugildum á þremur þeirra fækkaði, tværskrifstofur voru lagðar niður en starfsmönnum á tveimur skrifstofum, þ.e.skrifstofu iðnaðar og orkumála og skrifstofu fjárlaga og árangursstjórnunar,var fjölgað í kjölfar þess að verkefni annarra skrifstofa voru færð yfir tilþeirra. Á skrifstofu matvæla, landbúnaðar og byggðamála var stöðugildum fækkaðum eitt, án þess að verkefni væru færð annað. Áframlögðum lista yfir sérfræðinga og helstu störf þeirra á skrifstofu matvæla,landbúnaðar og byggðamála í janúar 2014 kemur fram að helstu verkefni stefnandahafi lotið að vinnu við dýravelferð, búfjárhald og undirbúning nýrrar löggjafará því sviði. Þá hafi hann unnið við matvælamál, séð um samskipti viðMatvælastofnun og setið í norrænum nefndum á því sviði. Stefnandi hafi einnigunnið við ýmis landbúnaðarmál á sviði búfjárræktar og jarðræktar, auk þess semhann hefði áður annast málefni íslenska hestsins og unnið í nefndum umútflutning hrossa og um þróunarframlag til hrossaræktar. Jafnframt kemur þarfram að menntun hans hafi einkum nýst vel á sviði hrossaræktar og viðendurskoðun á dýravelferðarlöggjöfinni. Síðan segir: „Þessi vinna er nú að bakiog vinna við setningu reglugerða vel á veg komin og verður unnin að mestu leytiaf lögfræðingum skrifstofunnar. Þá hefur Kristinn komið að eftirlits- ogsamræmingarhlutverki varðandi matvælaöryggismál gagnvart Matvælastofnun ogheilbrigðiseftirliti sveitarfélaga. Innleiðing á aðalköflum matvælalöggjafarESB er lokið og reiknað er með að afskipti ráðuneytisins verði einkum fólgin íúrskurðum vegna stjórnsýslukæra sem eru unnir af þar til bærum lögfræðingum.Málefni íslenska hestsins hafa verið flutt frá Kristni vegna hættu áhagmunaárekstrum.“ Af hálfu stefnanda hafa ekki verið gerðar efnislegarathugasemdir við þessar lýsingar í skjalinu. Þá kom fram í framburði KristjánsSkarphéðinssonar ráðuneytisstjóra að eftir greiningarvinnu ráðuneytisins hefðiverið talin þörf á aukinni lögfræðiþekkingu í ljósi þess að fyrir lægi aðframundan væri frekari lögfræðileg vinna við reglugerðir en áður hefðiverið. Samkvæmt2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna,ber forstöðumaður ábyrgð á að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar, semhann stýrir, sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir áárangursríkan hátt. Að framangreindu virtu er ljóst að yfirstjórn atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytisins komst að þeirri niðurstöðu, eftir að áðurraktarsparnaðarkröfur Alþingis í fjárlagafrumvarpi 2014 lágu fyrir, að nauðsynlegtværi að fækka starfsmönnum ráðuneytisins. Litið hefur verið svo á að játa beriforstöðumönnum rúmar heimildir við slíkar aðstæður og sætir slík ákvörðun ekkiöðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til, þurfa að vera ísamræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Ekki er í lögum nr. 70/1996að finna reglur um það, hvað skuli ráða vali forstöðumanna á starfsmanni semsegja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir en ljóst er að vali þeirra erusettar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar. Stefnandibyggir á því, að stefnda hafi verið unnt að grípa til vægari úrræða enuppsagnar með því að verða við ósk stefnanda um að vera færður til í starfiyfir á skrifstofu sjávarútvegs og fiskeldis. Hér verður að líta til þess semfram kemur í gögnum málsins og framburði þeirra Kristjáns Skarphéðinssonar ogGuðrúnar Gísladóttur um að hagræðing innan ráðuneytisins hafi náð til allraskrifstofa þess og að skrifstofa sjávarútvegs og fiskeldis hafi sætt fækkun umeitt stöðugildi. Kváðu þau Kristján og Guðrún það vera ástæðu þess að tilfærslastefnanda í starfi hefði ekki verið möguleg. Af hálfu stefnanda hafa ekki veriðfærð fram frekari rök fyrir því að slík tilfærsla hefði allt að einu getaðkomið til greina. Að því gættu og öllu framangreindu virtu verður ekki fallistá það með stefnanda að ómálefnalegar ástæður hafi ráðið því að hann var ekkifærður til í starfi og að með því hafi ekki verið gætt meðalhófs. Í ljósi þess,sem rakið hefur verið um greiningarvinnu ráðuneytisins á öllum skrifstofum þessvegna hagræðingarkröfu fjárveitingarvaldsins, er það mat dómsins að stefnandahafi ekki tekist að færa fyrir því haldbær rök að stefnda hefði verið unnt aðná þeirri hagræðingu með öðrum og vægari hætti. Sjónarmið stefnanda sem lúta aðaðkeyptri sérfræðiþjónustu ráðuneytisins eða öðrum útgjöldum þykja ekki heldur studdhaldbærum rökum og þykja því engu breyta að þessu leyti.Stefnandibyggir kröfu sína jafnframt á þeirri málsástæðu að uppsögn hans hafi í raun áttrætur að rekja til ávirðinga í hans garð og frammistöðu hans í starfi. Hafi þvíátt að veita stefnanda áminningu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 og gefahonum færi á að bæta sig, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga, áður en gripið vartil uppsagnar hans. Stefnandi bar um það fyrir dóminum að þeim KristjániSkarphéðinssyni ráðuneytisstjóra hefði gengið illa að starfa saman og vísaðitil þess að haustið 2013 hefði hann verið kallaður á fund hjá Kristjáni vegnaummæla sem hann hefði látið falla utan ráðuneytisins. Sú uppákoma og almennirsamstarfserfiðleikar þeirra Kristjáns hafi því verið raunveruleg ástæðauppsagnar hans en ekki hagræðingarsjónarmið. Þessu hefur stefndi mótmælt ogvísað til þess að uppsögnin hafi einungis komið til vegna hagræðingarkröfuAlþingis. Hvorki Kristján Skarphéðinsson né Guðrún Gísladóttir könnuðust viðsamstarfserfiðleika þeirra stefnanda og Kristjáns. Vitnið, Halldór KarlValdimarsson, framkvæmdastjóri þjónustuskrifstofu Félags háskólamenntaðrastarfsmanna Stjórnarráðsins, sem sat fund þeirra stefnanda og Kristjáns ásamtlögfræðingi félagsins, kvað hafa komið fram á fundinum að verið væri að íhugaáminningu stefnanda vegna tiltekinna ummæla, án þess þó að hún hefði verið fyrirhuguð.Hann hefði síðar fengið tilkynningu um að ekki yrði áminnt. Aðspurður kvaðsthann ekki geta metið hvort „andað hefði köldu“ milli stefnanda ográðuneytisstjórans, svo sem stefnandi héldi fram. Engraannarra gagna nýtur við um hugsanlegan ágreining stefnanda og KristjánsSkarphéðinssonar og er ósannað að tengsl séu á milli uppsagnar stefnanda ogþeirrar áminningar hans, sem fyrir liggur að kom til tals haustið 2013 áður enaukin hagræðingarkrafa Alþingis var gerð á hendur ráðuneytinu. Þá er ekkert komiðfram sem rennir haldbærum stoðum undir það, að eitthvað annað en hagræðing írekstri ráðuneytisins hafi ráðið því að stefnanda var sagt upp störfum. Í ljósialls þess, sem rakið hefur verið, verður heldur ekki fallist á það meðstefnanda að ummæli í rökstuðningi ráðuneytisins um að við val á því, hverjumskyldi sagt upp vegna hagræðingarsjónarmiða, hafi verið litið til atriða ersnerta persónulega færni, ástundun, frumkvæði í starfi, samtarf og áhrif ástarfsmannahópinn, sýni fram á að fyrir uppsögn hans hafi legið aðrar ástæðuren þær að fækka þyrfti starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri. Íljósi þeirra sjónarmiða, sem fram koma í rökstuðningi ráðuneytisins fyriruppsögn stefnanda, og þegar litið er til þeirra fyrirliggjandi gagna umgreiningarvinnu, sem unnin var innan ráðuneytisins áður en til uppsagnarinnarkom, verður að fallast á það með stefnda að fram hafi farið ítarleggreiningarvinna í aðdraganda uppsagnarinnar og að ákvörðun um hana hafi veriðreist á málefnalegum sjónarmiðum. Þá er það mat dómsins að meðgreiningarvinnunni og þeim gögnum, sem ráðuneytið aflaði við þá vinnu, hafiráðuneytið uppfyllt skyldur sínar samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarinssem fram kemur í 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með vísan til framangreindsog þess, sem að áður er rakið um fækkun stöðugilda á öllum skrifstofumráðuneytisins, verður heldur ekki fallist á það með stefnanda að ekki hafiverið gætt meðalhófs að stjórnsýslurétti þegar ákvörðun um uppsögn hans vartekin. Samkvæmt2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á aðtjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi ef hún stafar af því aðstarfsmönnum er fækkað vegna hagræðingar í rekstri stofnunar, svo sem hér ávið. Því verður ekki fallist á það með stefnanda að brotið hafi verið gegnandmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með sömu rökum verður heldurekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum 14. og 15.gr. laganna. Aðöllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að við uppsögn stefnandahafi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið farið að lögum, bæði við undirbúningákvörðunar um uppsögn og við framkvæmd hennar, og að hún hafi verið reist ámálefnalegum sjónarmiðum og því réttmæt og í samræmi við góða stjórnsýsluhætti.Verður því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þráttfyrir þessa niðurstöðu er það mat dómsins að rétt sé að málskostnaður milliaðila falli niður. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaf kröfum stefnanda, Kristins Hugasonar, í þessu máli.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 69/2009
Eignaskattur Aðfinnslur Fasteign Hefð Þjóðlenda Gjafsókn
J, D, V og A kröfðust þess að ógiltur yrðiúrskurður óbyggðanefndar 29. maí 2007 að því er varðar þjóðlendu á nánartilgreindu svæði innan marka fyrrum Skeggjastaðahrepps. Kröfðust þau jafnframtviðurkenningar á því að landsvæðið væri hluti jarðarinnar G og háðeinkaeignarrétti þeirra. J, D, V og A studdu kröfur sínar við landamerkjabréf,sem gert var fyrir jörðina G árið 1921 og þinglesið ári síðar. Í byggði hinsvegar á því að leggja bæri til grundvallar eldra landamerkjabréf fyrir jörðina,þinglesið 1891. Samkvæmt því bréfi náði jörðin mun skemmra til suðurs en í hinuyngra bréfi. J, D, V og A héldu því fram að yngra bréfið hefði komið í staðþess eldra, sem eftir það hefði ekkert gildi haft. Tengsl þeirra, semundirrituðu eldra bréfið, við jörðina G væru óljós og vefengdu J, D, V og A aðþeir hefðu haft umboð til þess verks. Þá hefði bréfið falið í sérmálamyndagerning til að fullnægja formreglum gagnvart stjórnvöldum. Í hafnaðiþví að um málamyndagerning hefði verið að ræða, bréfið hefði þvert á móti veriðí samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga að öðru leyti en því að þaðhefði ekki fremur en yngra bréfið verið áritað um samþykki vegna aðliggjandisvæða til suðurs. Hafnað var málsástæðu J, D, V og A um að þau sem undirrituðubréfið hefðu ekki verið til þess bær, en einnig yrði heldur ekki framhjá þvílitið að slík bréf hefðu ekki átt að vera tæk til þinglestrar nema þau stöfuðufrá þeim, sem höfðu þinglesnar eignarheimildir yfir viðkomandi eignum. Þá varþví ennfremur hafnað að um málamyndagerning hefði verið að ræða, þar sem ekkertværi fram komið um að lokið hefði verið við gerð landamerkjabréfs G til þesseins að komast undan viðurlögum án tillits til réttmætis þess, sem gert var.Ekki var fallist á að með yngra bréfinu hefði verið skýrður óljós texti eldrabréfs, enda væri texti eldra bréfsins skýr og engin þörf af þeim sökum á aðgera nýtt bréf. Talið var að engra heimilda nyti við sem bent gætu til þess aðlandið, sem deilt var um, hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti eðaað það væri hluti jarðarinnar G. Áðurnefnd gögn málsins bentu þvert á móti tilþess að merkjum jarðarinnar væri rétt lýst í hinu eldra bréfi og ekkert værifram komið, sem rennt gæti stoðum undir lýsingu yngra bréfsins að því leyti semþar var gengið lengra inn til landsins en gert var í eldra bréfi. Þá varmálsástæðum J, D, V og A, sem studdust við hefð, væntingar þeirra og brot ámeðalhófsreglu og jafnræðisreglu jafnframt hafnað með vísan til forsendnahéraðsdóms. Var Í sýkn af kröfum J, D, V og A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason,Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson setturhæstaréttardómari. Áfrýjendurskutu málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2009. Þeir krefjast þess að ógilturverði úrskurður óbyggðanefndar 29. maí 2007 að því er varðar þjóðlendu áeftirgreindu landsvæði: „Frá þeim stað þar sem línan sem dregin er úr vörðu viðKistufellslæk og í Hölknárdrög sker sveitarfélagamörk er sveitarfélagamörkumfylgt til austurs þar til kemur að hornmarki Gunnarsstaða og Þorvaldsstaða íHágangaurð svo sem það er teiknað í kröfulýsingum gagnaðila íslenska ríkisins.Þaðan er kröfulínu sömu aðila fylgt í Sellækjardrög en þaðan er farið íSauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þar til hún fellur í Hölkná. Þaðan er farið meðHölkná í Hölknárdrög og þaðan á fyrstnefndan stað þar sem línan sem dregin erúr vörðu við Kistufellslæk og í Hölknárdrög, sker sveitarfélagamörk.“ Þákrefjast áfrýjendur viðurkenningar á því að framangreint svæði sé hlutijarðarinnar Gunnarsstaða í Langanesbyggð og háð einkaeignarrétti þeirra. Þeirkrefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 umþjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnumbreytingum skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land teljist tilþjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hlutaþjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innanþjóðlendna. Nefndin ákvað 1. mars 2004 að taka til meðferðar landsvæði ánorðausturlandi, sem hún afmarkaði með þeim hætti, sem nánar var lýst í dómiHæstaréttar í máli nr. 102/2009 uppkveðnum 24. september 2009, en það var hiðfyrsta sem kom til kasta réttarins vegna úrskurðar óbyggðanefndar um mörkþjóðlendu og eignarlanda í þessum landshluta. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið. Nefndin birti kröfugerð stefnda 28.desember 2004, 7. janúar 2005 og 9. sama mánaðar í samræmi við ákvæði 2. mgr.10. gr. laga nr. 58/1998 og skoraði á þá, sem teldu til eignarréttinda á þvílandsvæði sem féll innan kröfusvæðis stefnda, að lýsa kröfum sínum fyrir 31.mars 2005. Sá frestur var framlengdur til maí sama ár. Fjölmargar kröfur ogathugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 kynnti óbyggðanefnd þá ákvörðun sínaað fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var eitt þeirra nr. 4/2005 umþjóðlendur í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, en tveirhinir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð.Tók málið meðal annars til landsvæða sem áfrýjendur, eigendur jarðarinnarGunnarsstaða í fyrrum Skeggjastaðahreppi og býlanna Hölknár, Veðramóta I ogVeðramóta II, sem skipt hefur verið út úr Gunnarsstöðum, töldu til eignarlandasinna. Óbyggðanefnd kvað upp úrskurð í málinu 29.maí 2007 og varð niðurstaðan sú að fallist var á kröfur stefnda að hluta. Aðþví er varðar sérstaklega land innan marka fyrrum Skeggjastaðahrepps varniðurstaða nefndarinnar sú að þjóðlenda væri á fjórum nánar tilteknum svæðum,sem eigendur jarða höfðu í öllum tilvikum gert tilkall til beins eignarréttaryfir. Eitt þeirra tók til lands, sem áfrýjendur töldu hluta eignarlandsGunnarsstaða, en þar lagði óbyggðanefnd til grundvallar að land sunnan línu fráSellækjardrögum að Sauðárdrögum og síðan með Sauðá þar til hún fellur í Hölknáteldist vera þjóðlenda. Krafa stefnda á þessum stað var þannig tekin til greinaað hluta, en kröfulína hans hafði verið dregin nokkru norðar. Samkvæmt úrskurðióbyggðanefndar taldist þetta svæði innan þjóðlendu vera í afréttareignGunnarsstaða. Áfrýjendur höfðuðu málið 15. janúar 2008 ogkröfðust þess í senn að „ógilt verði með dómi sú niðurstaða óbyggðanefndar, aðlandsvæði það sem afmarkað er hér á eftir þ.e. norðurhlíðar Ytra-Hágangs, séþjóðlenda“ og jafnframt „viðurkenningar á því með dómi að framangreint svæði ínorðurhlíðum Ytri-Hágangs ... sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða og sé háðeinkaeignarrétti stefnenda sem eigenda Gunnarsstaða.“ Stefndi krafðist sýknu oglýsti yfir að hann myndi una því að ekki hafi verið fallist á kröfu hans umnorðurmörk þjóðlendu. Með hinum áfrýjaða dómi var sýknukrafa stefnda tekin tilgreina. Krafa áfrýjenda fyrir Hæstarétti er sú sama og gerð var fyrirhéraðsdómi. II Áfrýjendur styðja kröfur sínar viðlandamerkjabréf, sem gert var fyrir jörðina Gunnarsstaði 12. desember 1921 ogþinglesið 31. júlí 1922. Samkvæmt því bréfi var merkjum jarðarinnar lýst tilsuðurs með þeim hætti að innan þeirra féll landsvæði, sem samkvæmt úrskurðióbyggðanefndar telst til þjóðlendu, en afmörkunar jarðarinnar samkvæmt bréfinuer nánar getið í hinum áfrýjaða dómi. Áður hafði verið gert landamerkjabréffyrir Gunnarsstaði, sem er ódagsett en þinglesið 9. júlí 1891. Samkvæmt þvínáði jörðin mun skemmra til suðurs en í hinu yngra bréfi. Mörkum var þar lýstsvo að þau væru úr norðri þaðan sem Sellækur rennur í Hölkná, en síðan eftirHölkná til suðurs þar til „Sauðá fellur í hana og upp eftir henni í efstu drög;þaðan í Sellækjardrög og eptir þeim læk aptur í Hölkná“, en lækurinn eróumdeilt í mörkum að austan og Hölkná að vestan. Í úrskurði óbyggðanefndar oghéraðsdómi var niðurstaða um mörk þjóðlendu reist á þeirri lýsingu ásuðurmörkum jarðarinnar, sem eldra landamerkjabréfið hafði að geyma. Áfrýjendur halda fram að yngra bréfið hafikomið í stað þess eldra, sem eftir það hafi ekkert gildi haft. Þá séu tengslþeirra, sem undirrituðu eldra bréfið, við jörðina Gunnarsstaði óljós ogvefengja áfrýjendur að þeir hafi haft umboð til þess verks. Bréfið hafi falið ísér málamyndagerning til að fullnægja formreglum gagnvart stjórnvöldum og sýntsé fram á að sá eða þeir, sem sömdu það, hafi verið lítt staðkunnugir. Kort,sem fylgt hafi úrskurði óbyggðanefndar, sé rangt, einkum að því er varði upptökSauðár, sem séu mun sunnar en óbyggðanefnd hafi lagt til grundvallar og hiðsama gildi um örnefnið Hölknárdrög. Lög um landamerki o.fl. nr. 41/1919 hafileyst af hólmi landamerkjalög nr. 5/1882, en í yngri lögunum sé mælt fyrir umað landamerkjaskrá skuli afhent hreppstjóra til rannsóknar, sem auki gildilandamerkjabréfa. Yngra bréfið fyrir Gunnarsstaði hafi verið gert eftir gildistökulaga nr. 41/1919. Niðurstaða óbyggðanefndar gangi að auki gegn því, sem teljaverði eðlileg landamerki til suðurs gagnvart næstu jörðum, vatnaskilum ogsveitarfélagamörkum. Þá beri að skýra óljósan texta eldra landamerkjabréfsinsstefnda í óhag en ekki áfrýjendum. Þeir síðastnefndu telja að allt deilusvæðiðhafi verið numið í öndverðu og skilyrði séu jafnframt uppfyllt til að þeir hafieignast landið fyrir hefð. Réttmætar væntingar þeirra leiði til sömuniðurstöðu. Þá hafi stefndi gengið of langt með kröfugerð sinni að því virtu aðtilgangur með setningu laga nr. 58/1998 sé óljós og stefndi jafnframt brotiðjafnræðisreglu gagnvart áfrýjendum. Stefndi byggir á því að leggja beri eldralandamerkjabréfið til grundvallar niðurstöðu um mörk eignarlands og þjóðlendu,enda hafi ekki verið unnt með gerð nýs landamerkjabréfs að auka einhliða viðrétt landeiganda umfram það, sem eldri heimildir kváðu á um. Engar heimildirséu fyrir því að deilusvæðið hafi verið numið í öndverðu og eldralandamerkjabréfið bendi jafnframt ótvírætt til að það hafi ekki veriðundirorpið beinum eignarrétti. Stefndi hafnar því að eldra bréfið hafi falið ísér málamyndagerning, en það hafi þvert á móti verið í samræmi við ákvæðiþágildandi laga nr. 5/1882 að öðru leyti en því að það hafi ekki fremur enyngra bréfið verið áritað um samþykki vegna aðliggjandi svæða til suðurs.Stefndi hafnar því jafnframt að landamerkjabréf, sem gerð voru eftir gildistökulaga nr. 41/1919, feli í sér ríkari sönnun um merki en bréf gerð í tíð eldrilaga. Hann telur heimildir ekki benda til annars en að þrætulandið hafieingöngu verið nýtt með takmörkuðum hætti og þá einkum til beitar og fjallskilhafi verið á hendi sveitarfélags. Gögnum, sem hér um ræðir, og málsástæðumaðilanna eru gerð nánari skil í hinum áfrýjaða dómi. III Við úrlausn málsins verður litið tilþess að eftir gildistöku laga nr. 58/1998 hafa í Hæstarétti verið kveðnir uppdómar í allmörgum málum, þar sem skorið hefur verið úr ágreiningi um mörkþjóðlendna og eignarlanda á suður-, suðaustur- og austurlandi, en hinn fyrstiþessara dóma var í máli nr. 48/2004. Þeir eru fordæmi við úrlausn málsins aðþví leyti, sem í þeim var fjallað um almenn atriði sem reynir á með sama hættinú. Í II. kafla dóms í máli nr. 48/2004 var rakið tilefni setningar laga nr.58/1998, efni þeirra og réttarstaðan fyrir gildistöku þeirra að því er varðareignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda. Meðal annars var fjallaðsérstaklega um dóma Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 1584 og 1955, bls. 108,þar sem deilt var um beinan eignarrétt að afrétti og fengin niðurstaða umlagalega stöðu slíkra landsvæða. Í dóminum var jafnframt gerð grein fyrirskilgreiningu laga nr. 58/1998 á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru tilað lýsa eignarréttindum yfir landi, en það eru eignarland, þjóðlenda ogafréttur. Þar var einnig vikið að óbyggðanefnd, skipan hennar og hlutverki, svoog reglum sem gilda um meðferð mála fyrir nefndinni. Í niðurstöðu í VII. kafla dómsins ímáli nr. 48/2004 um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almennaafstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar ásvæði, sem í þeim væri lýst. Þar var sagt að almennt skipti máli hvort um væriað ræða jörð eða annað landsvæði og einnig að landamerkjabréf fyrir jörð felialmennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þóttjafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þó var talið að það ykialmennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandijarða. Hins vegar yrði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fyrir gildistökulaga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beinseignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú kallast þjóðlenda.Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátumenn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það, sem veriðhafði. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir, sem fallið geti aðlýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á viðstaðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í síðari dómum réttarinshefur enn verið áréttuð þýðing þess að landsvæði teljist vera innan lýstramerkja samkvæmt landamerkjabréfum og að þau hafi stuðning af öðru og þá einkumeldri heimildum. Við úrlausn máls þessa ber að hafa þetta í huga. IV Jörðin Djúpilækur liggur aðGunnarsstöðum að austanverðu, en síðarnefnda jörðin mun hafa verið byggð úrlandi Djúpalækjar á þriðja áratug 19. aldar og tilheyrt henni fram eftir þeirriöld. Austan Djúpalækjar eru Þorvaldsstaðir, en eins og merkjum Gunnarsstaða varlýst í landamerkjabréfi þinglesnu 1891 lágu lönd tveggja síðastnefndra jarðaekki saman. Skeggjastaðir eru austan Þorvaldsstaða. Vestan Gunnarsstaða erMiðfjörður og vestan að þeirri jörð liggur Kverkártunga. Allar framantaldarjarðir liggja inn af Bakkaflóa. Eldra landamerkjabréfið fyrirGunnarsstaði undirrituðu Stefán Pjetursson, Matthildur Þorsteinsdóttir og JónHalldórsson „fyrir hönd Mad. Ólafar Stefánsdóttur í Krossavík.“ Áfrýjendurbyggja á því að tengsl þessa fólks við jörðina séu óljós, svo sem áður vargetið, og meðal annars þess vegna eigi bréfið að víkja fyrir yngralandamerkjabréfi. Til stuðnings þessari málsástæðu hafa þeir lagt fyrirHæstarétt bréf Héraðsskjalasafns Austfirðinga 23. október 2009, þar sem vísað vartil heimilda um að Jakob Jónasson og Þórdís Jósefsdóttir hafi verið ábúendur áGunnarsstöðum 1864 til 1907. Barna þeirra er getið, en þeirra á meðal varEiríkur, sem undirritaði yngra landamerkjabréfið 1921. Í manntali 1880 og 1890hafi Jakob og Þórdís verið skráð ábúendur á Gunnarsstöðum, en 1880 hafi veriðtvíbýlt á jörðinni og þar hafi þá einnig búið Helgi Jónsson og ÓlöfÞorsteinsdóttir. Árið 1890 hafi aftur verið orðið einbýlt á Gunnarsstöðum. Ímanntali 1901 hafi að þessu leyti verið óbreytt staða, en í manntali 1910 hafiEiríkur Jónsson verið nefndur „sjálfseignarbóndi“ á jörðinni, „sem bendirótvírætt til þess að hann hafi átt Gunnarsstaði á þessum tíma, þó ekkert komifram um hvenær hann eignaðist jörðina.“ Við flutning málsins fyrir Hæstarétti varaf hálfu áfrýjenda sérstaklega bent á að Jakob Jónasson hafi ekki undirritaðeldra landamerkjabréfið þótt hann hafi verið ábúandi á Gunnarsstöðum þegarbréfið var gert og sennilega eigandi jarðarinnar. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað tilgagna, sem veita upplýsingar um stöðu Gunnarsstaða um miðja 19. öld. Um þaðsegir að samkvæmt jarðamati 1849 tilheyri afbýlið Gunnarsstaðir jörðinniDjúpalæk og jörðin eigi „afrétt“ fyrir sig. Í ritinu Sveitir og jarðir íMúlaþingi segi um Djúpalæk að jörðin sé bændaeign frá fornu fari ogGunnarsstaðir hjáleiga þaðan og vísað meðal annars um það til fasteignamats1861. Landamerkjabréf hafi verið þinglesið fyrir Djúpalæk 9. júlí 1891, en áðurer fram komið að landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði var þinglesið sama dag. LandamerkjabréfDjúpalækjar undirrituðu Jón Halldórsson „fyrir hönd Mad. Ólafar Stefánsdóttur íKrossavík“, Stefán Pjetursson, Matthildur Þorsteinsdóttir og GuðríðurÁrnadóttir, sem þá var eigandi Þorvaldsstaða. Að þeirri síðasttölduundanskilinni undirrituðu hin sömu landamerkjabréf fyrir bæði Djúpalæk ogGunnarsstaði, sem þinglesin voru 9. júlí 1891. Að því er varðar Þorvaldsstaði segir íúrskurði óbyggðanefndar að landamerkjalýsing fyrir jörðina 14. júlí 1890 ogskýrsla um áreið á merki hennar og Djúpalækjar 22. júní 1883 hafi veriðþinglesin 16. júlí 1892. Eigandi Þorvaldsstaða, fyrrnefnd Guðríður Árnadóttir,og Jón Halldórsson, eigandi Skeggjastaða og umráðamaður Skeggjastaðakirkju,hafi ritað undir landamerkjalýsinguna. Í skjali um áreiðina segir að hún hafiverið gerð „eptir beiðni eiganda og ábúanda Þorvaldsstaða Árna bóndaÞorkelssonar og að viðstöddum Gunnlögi presti Halldórssyni sem umboðsmannieiganda Djúpalækjar, Ólafar Stefánsdóttur í Krossavík“. Kom fram að þau, semundirrituðu þetta skjal 1883, væru með því að lýsa áliti sínu um réttlandamerki milli Þorvaldsstaða og Djúpalækjar, en meðal þeirra hafi verið St.Pjetursson, Jakob Jónasson, Árni Þorkelsson og Ólöf Stefánsdóttir. Meðal málskjala liggur loks fyrirlandamerkjabréf fyrir jörðina Miðfjörð frá 1. apríl 1884. Undir það ritaðiMatthildur Þorsteinsdóttir, en við önnur nöfn á skjalinu eru færðar svofelldarathugasemdir eða skýringar: Árni Þorkelsson „eigandi Kverkártungu“, St.Pjetursson „eptir fullmakt“ og Jakob Jónasson „ábúandi“. Ljósrit af blaðsíðu Gunnarstaða íveðmálaregistri fyrir Norður-Múlasýslu er meðal málskjala en ekkert verðurráðið af því um eignarhald á jörðinni í lok 19. aldar, enda er fyrsta færslanþar um jörðina frá árinu 1924. Því er í þeim efnum ekki við annað að styðjast enþær heimildir, sem rannsókn óbyggðanefndar leiddi í ljós og að framan vargetið. Skiptir þá máli bæði það, sem snýr beint að Gunnarsstöðum, og einnigþað, sem fram er komið um jarðir, sem liggja næst þeim. Varðandi umboð þeirra,sem rituðu undir eldra landamerkjabréfið fyrir Gunnarsstaði, verður að ályktaað Matthildur Þorsteinsdóttir hafi með því samþykkt landamerkin fyriraðliggjandi jörð að vestan, Miðfjörð. Af gögnum málsins verður ráðið að StefánPjetursson hafi verið hreppstjóri, en nafn hans virðist koma víða fyrir álandamerkjabréfum, sem gerð voru á svæðinu á þessum tíma. Sá þriðji, semundirritaði bréfið, var Jón Halldórsson á Skeggjastöðum fyrir hönd ÓlafarStefánsdóttur. Hún var samkvæmt áðurröktum gögnum eigandi Djúpalækjar á þeimtíma, sem Jón Halldórsson undirritaði fyrir hennar hönd landamerkjabréf fyrirbáðar jarðirnar, sem þinglesin voru sama dag. Áður var þess getið aðGunnarsstaðir voru lengst af ekki sjálfstæð jörð heldur hjáleiga frá Djúpalækog ekki er fram komið að á því hafi orðið breyting áður en landamerkjabréfiðvar gert, sem þinglesið var 1891. Jakob Jónasson var í landamerkjabréfi fyrirMiðfjörð 1884 skráður sem ábúandi en ekki eigandi nágrannajarðarinnarGunnarsstaða og hans er hvergi getið í fram komnum heimildum sem eiganda jarðarinnar.Sú heildarmynd, sem rannsókn óbyggðanefndar leiðir í ljós og að framan varlýst, rennir eindregið stoðum undir að Ólöf Stefánsdóttir hafi verið eigandibæði Gunnarsstaða og Djúpalækjar þegar landamerkjabréfin voru gerð og þauþinglesin 1891. Framhjá því verður heldur ekki litið að slík bréf hefðu ekkiátt að vera tæk til þinglestrar nema þau stöfuðu frá þeim, sem höfðu þinglesnareignarheimildir yfir viðkomandi eignum. Samkvæmt því verður hafnað málsástæðuáfrýjenda, sem er á því reist að þau sem undirrituðu eldra landamerkjabréfiðhafi ekki verið til þess bær og að Jakob Jónasson hafi þá verið eigandiGunnarsstaða. V Af hálfu áfrýjenda er jafnframt á þvíbyggt að hafna beri eldra landamerkjabréfinu þar eð í því hafi falistmálamyndagerningur til að fullnægja formreglum. Þegar það var gert hafi veriðliðinn alllangur tími frá því lög nr. 5/1882 tóku gildi, en samkvæmt 5. gr.laganna skyldi það varða sektum ef skyldur samkvæmt 1. til 4. gr. þeirra væruvanræktar. Um þetta er þess að gæta að þegar bréfið var gert var ekki enn lokiðvið að semja og þinglesa landamerkjabréf fyrir allar nágrannajarðir, en bréffyrir Þorvaldsstaði var þinglesið í júlí 1892. Ekkert er fram komið um að lokiðhafi verið við gerð landamerkjabréfs Gunnarsstaða til þess eins að komast undanviðurlögum án tillits til réttmætis þess, sem gert var, en til þess verður ogað líta að slík viðurlög hefðu fallið á eiganda eða umráðamann jarðarinnar, semgat ekki haft hagsmuni af því að skerða réttindi sín með efni bréfsins. Í fyrridómsmálum varðandi mörk þjóðlendu og eignarlanda er að finna dæmi umlandamerkjabréf fyrir jarðir, sem gerð voru á árunum 1890 til 1900, en í engutilviki hafa tafir á að ljúka gerð landamerkjabréfs að virtum áskilnaði laganr. 5/1882 um tímamörk leitt til þess að dregið hafi úr gildi bréfsins. Þessimálsástæða áfrýjenda kemur því ekki frekar til álita við úrlausn málsins. Í málatilbúnaði áfrýjenda er jafnframtá því byggt að með yngra landamerkjabréfinu hafi verið skýrður óljós textieldra bréfs og að full þörf hafi verið á að gera nýtt bréf. Á þetta verður ekkifallist, enda er texti eldra bréfsins skýr og engin þörf af þeim sökum á aðgera nýtt bréf. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður jafnframt hafnað þeimrökum áfrýjenda að taka beri yngra bréfið fram yfir hið eldra vegna formkrafna,sem gerðar séu í lögum nr. 41/1919 um það hvernig standa beri að gerðlandamerkjabréfs, sem ekki hafi verið að finna í lögum nr. 5/1882. Í Landnámabók greinir ekki frá því hvelangt inn til fjalla landnám náði á þessu svæði, en í úrskurði óbyggðanefndarkemur fram að frá bæjarstæði Gunnarsstaða séu tæpir 14 km í beinni loftlínusuður að tindi Ytri­-Hágangs, sem er yfir 900 m að hæð. Engra heimilda nýturvið sem bent geta til þess að landið, sem deilt er um í málinu, hafi nokkurntíma verið háð beinum eignarrétti eða að það sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða.Áðurnefnd gögn málsins benda þvert á móti til þess að merkjum jarðarinnar sérétt lýst í hinu eldra bréfi og ekkert er fram komið, sem rennt getur stoðumundir lýsingu yngra bréfsins að því leyti sem þar er gengið lengra inn tillandsins en gert var í eldra bréfi. Skilyrði voru ekki til að færa mörkjarðarinnar einhliða út fyrir þau, sem áður höfðu verið, svo sem gert var íyngra bréfinu. Um það vísast að öðru leyti til þess, sem greinir í kafla III aðframan um skýringu á landamerkjabréfum jarða í fyrri dómum Hæstaréttar, þar semskorið hefur verið úr um mörk þjóðlendna og eignarlands. Málsástæðum áfrýjenda,sem styðjast við hefð, væntingar þeirra og brot á meðalhófsreglu ogjafnræðisreglu er jafnframt hafnað með vísan til forsendna héraðsdóms. Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið aðörnefninu Sauðárdrögum með þeim orðum að inn af Urðarbrúnum suður aðYtri-Hágangi halli landi til norðurs og kallist það Sauðárdrög, en þar falliallnokkrir lækir. Af þessari lýsingu og að virtum uppdrætti vatnamælingasviðsOrkustofnunar, sem óbyggðanefnd studdist meðal annars við, fæst ekki séð að húnhafi staðsett Sauðárdrög ranglega við úrlausn málsins. Í úrskurði óbyggðanefndar er tekið framað land, sem telst þjóðlenda og lýst er í kröfugerð áfrýjenda hér að framan, séafréttareign Gunnarsstaða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr.58/1998. Sú niðurstaða hefur ekki verið borin undir dómstóla til endurskoðunar. Samkvæmt öllu framanröktu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, engjafsóknarkostnaður áfrýjenda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir ídómsorði. Það athugast að í atvikalýsingu íhéraðsdómi er greint frá kröfugerð stefnda fyrir óbyggðanefnd og hermt að húnvarði Gunnarsstaði. Þessi misvísandi lýsing, sem tekin var upp úrhéraðsdómsstefnu og áfrýjendur leituðust við að leiðrétta undir rekstri málsinsí héraði, varðar að sönnu Gunnarsstaði, en sú jörð er í Svalbarðshreppi viðÞistilfjörð og kemur úrlausnarefni málsins ekki við. Í málinu hafa aðilarnir aðauki lagt fram fjölda skjala, sem snúa að þeirri jörð, og er þau enn að finna ímálsgögnum, sem lögð voru fyrir Hæstarétt. Dómsorð: Héraðsdómurskal vera óraskaður. Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Jóns Sigurðssonar, Dýrleifar Ásgeirsdóttur,Vesturfara ehf. og Austurfara ehf., greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns þeirra, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2008. Mál þetta sem tekið var til dóms 5. nóvember sl., erhöfðað með stefnu birtri 15. janúar 2008. Stefnendur eru Jón Sigurðsson, Selbraut 15,Seltjarnarnesi, Dýrleif Ásgeirsdóttir, Hrísalundi 16g Akureyri, Vesturfararehf., Stórhöfða 23, Reykjavík og Austurfarar ehf., Stórhöfða 23, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnendur krefjast þess að ógilt verði með dómi súniðurstaða óbyggðanefndar, að landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ.e.norðurhlíðar Ytra-Hágangs, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið7. gr. laga nr. 58/1998: Frá þeim stað þar sem línan sem dregin er úr vörðuvið Kistufellslæk og í Hölknárdrög sker sveitarfélagamörk ersveitarfélagamörkum fylgt til austurs þar til kemur að hornmarki Gunnarsstaðaog Þorvaldsstaða í Hágangaurð svo sem það er teiknað í kröfulýsingu gagnaðilaíslenska ríkisins. Það er kröfulínu sömu aðila fylgt í Sellækjardrög en þaðaner farið í Sauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þar til hún fellur í Hölkná. Þaðan erfarið með Hölkná í Hölknárdrög og þaðan á fyrstnefndan stað þar sem línan semdregin er úr vörðu við Kistufellslæk og í Hölknárdrög sker sveitarfélagamörk. Jafnframt er krafist viðurkenningar á því með dómiað framangreint svæði í norðurhlíðum Ytri-Hágangs innan þeirra merkja sem aðofan er lýst og dregin eru á landakort, sem lagt verður fram við þingfestingumálsins, sé hluti jarðarinnar Gunnarsstaða og sé háð einkaeignarrétti stefnendasem eigenda Gunnarsstaða. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eins ogmál þetta sé ekki gjafsóknarmál. Stefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllumdómkröfum stefnenda. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlaususamkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að hvor aðili um sig beri sinnkostnað af málinu. Málsatvik. Stefnendur eru eigendur Gunnarsstaða í Langanesbyggðog á hver þeirra ¼ hluta jarðarinnar. Úr upphaflegu landi Gunnarsstaða vorubyggð þrjú nýbýli, Hölkná, Veðramót II, Veðramót I og síðan Gunnarsstaðir.Landi hinna upprunalegu Gunnarsstaða er óskipt. Lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda,þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998 tóku gildi 1. júlí 1998, sbr. lög nr.65/2000, 7/2005 og 19/2006. Í greindum lögum er kveðið á um hlutverkóbyggðanefndar, sem stofnað var til með 7. gr. laganna. Með bréfi 1. mars 2004tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun að taka til umfjöllunarafmarkað landsvæði á Norðausturlandi. Landsvæði þetta er í aðalatriðum afmarkaðað vestanverðu af Jökulsá á Fjöllum þó þannig að svokölluð Krepputunga austanJökulsár og vestan Kreppuár var skilið undan svæðinu. Að austan afmarkastsvæðið af Lagarfljóti þangað sem Gilsá rennur í það, síðan fylgja mörkin Gilsáog austurmörkum Fljótsdalshrepps. Að sunnan afmarkast svæðið m.a. af Vatnajökliog norðan af hafi. Þjóðlendukröfusvæði þessu var síðan skipt í fimm málnr.1-5/2005. Gunnarsstaðir falla undir mál nr. 4/2005, Svalbarðshreppur,Þórshafnarhreppur og Skeggjastaðahreppur. Fjármálaráðherra fékk frest til 1. ágúst 2004 til aðlýsa kröfum og var sá frestur framlengdur til 15. október 2004 og síðan til 12.nóvember 2004. Kröfulýsingar fjármálaráðherra á svæðinu voru birtar íLögbirtingablaði 28. desember 2004 og víðar. Þá var skorað á þá sem teldu tileignarréttinda á svæðinu sem féllu innan ríkisins að lýsa kröfum sínum fyriróbyggðanefnd eigi síðar en 31. mars 2005 og bárust síðustu kröfulýsingarnar ímaí 2005. Úrskurður í máli 4/2005 var kveðinn upp 29. maí 2007. Á því svæði sem hér skiptir máli gagnvartGunnarsstöðum var kröfulýsing íslenska ríkisins sú, að frá punkti 2 þar semHávarðsdalsá rennur í Hafralónsá, er farið í punkt 3 þar sem Grasmannalækurrennur úr Bræðravötnum og þaðan er læknum fylgt að Hölkná, og eftir henniliggur línan að innri landamörkum Hafurstaða og þeim fylgt í Balafellsbrún. Jörðin Gunnarsstaðir er, samkvæmt því sem segir íritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi, upphaflega hjáleiga frá Djúpalæk ogbændaeign. Jörðin nær norðan frá hafi suður að Hágöngum og er talin u.þ.b. 18km. frá norðri til suðurs, en breidd landsins innst er 5,5 km við Sauðhöfða.Mýrlendi fylgir Hölkná allt að Hölknárdrögum skammt norðaustur af Hágangi. Landsvæði það sem ágreiningur er um milli málsaðilaer í óskiptri sameign jarðanna Hölknár, Gunnarsstaða, Veðramóta I, og VeðramótaII. Verður því fjallað um svæðið, sem ágreiningur er um, sem land Gunnarsstaða. Landamerki Gunnarsstaða voru upphaflega þinglesin 9.júlí 1891 og er þá þannig lýst: ,,Að norðan ræður Hölkná frá því er Sellækur rennurí hana, upp eptir þar til Sauðá fellur í hana og upp eptir henni í efstu drög;þaðan í Sellækjardrög og eptir þeim læk aptur í Hölkná.“ Undir þessa lýsingu eru sögð rita Jón Halldórssonf.h. Ólafar Stefánsdóttur í Krossavík. Ennfremur skrifuðu Stefán Pétursson ogMatthildur Þorsteinsdóttir undir. Núgildandi landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði vargert 12. desember 1921 og það þinglesið á Skeggjastaðamanntalsþingi 31. júlí1922. Í bréfinu er landamerkjum jarðarinnar lýst þannig: ,,Að austan eru merkin úr vörðu sem stendur ásjávarbakkanum rétt austur við Árvík, þaðan beina stefnu í svonefndaValgerðartóft, sem er á Hávaðanum austan við Hölkná, þaðan beina stefnu íStórusteina á Jarðbakkanum. Úr Stórusteinum norðvestur í Sellæk neðanvert viðLitla-Kíl. Úr því ræður Sellækur inn á móts við Bláfjall. Þá tekur viðSellækjardrag og hágangsröð eystri, þaðan í eystra hágangshorn. ... Silungsveiði tilheyrir jörðinni að hálfu innan viðSellækjarós. Að vestan skiptir Hölkná frá fjalli til fjöru.“ Undir landamerkjabréfið ritað Eiríkur Jakobsson,eigandi Gunnarsstaða. Það var samþykkt af Einari Einarssyni, eiganda Djúpalækjar,sem liggur austan við Gunnarsstaði. Það var enn fremur samþykkt af JónasiPálssyni, eiganda að hálfum Miðfirði, en Miðfjörður liggur vestan viðGunnarsstaði. Þá var það og undirritað af Þorbjörgu Þorsteinsdóttur, sem áttihálfa jörðina Miðfjörð. Jarðirnar Hámundarstaðir og Hvammsgerði íVopnafjarðarhreppi eiga sameiginleg landamerki með Gunnarsstöðum að sunnan. Ílandamerkjabréfum beggja jarðanna frá 1885 og 1884 er merkjum þessara jarðalýst norður í Hágangsröð, en merkjum Gunnarsstaða er einnig lýst suður íHágangsröð. Eigendur eða ábúendur jarðanna í Vopnafirði skrifuðu þó ekki upp álandamerkjabréf Gunnarsstaða. Landamerkjabréfi Gunnarsstaða var þinglýst áSkeggjastaðamanntalsþingi, en landamerkjabréfum jarðanna Hámundarstaða ogHvammsgerðis var þinglýst í Vopnafjarðarmanntalsþingi 14. júlí 1885 og 11. júní1886. Nágrannajarðir Gunnarsstaða til austurs eruDjúpilækur, Þorvaldsstaðir, Skeggjastaðir og Nýibær. Gunnarsstaðir,Þorvaldsstaðir, Skeggjastaðir og Nýibær ná suður að sveitarmörkum Skeggjastaðahreppsog Vopnafjarðarhrepps. Sunnan sveitarmarka milli þessara hreppa eru jarðirnarHámundarstaðir og Hvammsgerði. Óbyggðanefnd hefur fallist á að sveitarmörk réðulandamerkjum milli Nýjabæjar og Skeggjastaða annars vegar og Hámundarstaða hinsvegar. Óbyggaðnefnd dregur síðan línu á merkjum Skeggjastaða að austan ogÞorvaldsstaða að vestan beint í norður og þaðan í norðvestur yfir landÞorvaldsstaða. Því næst dregur óbyggðanefnd línu á landamerkjum Þorvaldsstaðaog Djúpalækjar nánast í suður í syðsta landamerkjapunkt Djúpalækjar. Íniðurstöðu óbyggðanefndar segir um framhald línunnar: ...,,þaðan er kröfulínu sömu aðila fylgt íSellækjardrög en þaðan er farið í Sauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þar til húnfellur í Hölkná. Þaðan er farið með Hölkná í Hölknárdrög og þaðan áfyrstnefndan stað... “ Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur kveða að ekki verði hjá því komist aðlíta til þess hvernig háttað sé landamerkjum jarða bæði í Skeggjastaðahreppi ogí Vopnafjarðarhreppi á því landsvæði sem hér skipti máli. Sé þá rétt að lítatil landamerkjabréfa Nýjabæjar, Skeggjastaða, Þorvaldsstaða, Gunnarsstaða ogMiðfjarðar í Skeggjastaðahreppi. Jafnframt sé óhjákvæmilegt að líta tillandamerkjabréfa Hámundarstaða, Hvammsgerðis, Hróaldsstaða II, Hróaldsstaða I,Áslaugarstaða og Leifsstaða í Vopnafjarðarhreppi og jafnvel einnigÞorvaldsstaða og Ytri- og Fremri-Hamars í sama hreppi. Tilgreindar jarðir íSkeggjastaðahreppi annars vegar og tilgreindar jarðir í Vopnafjarðarhreppi hinsvegar eigi sér sameiginleg landamerki og hafi óbyggðanefnd fallist á að þaðeigi við um landamerkin milli Hámundarstaða annars vegar og Nýjabæjar ogSkeggjastaða hins vegar. Óbyggðanefnd telji hins vegar rétt að skerða syðstahluta lands Þorvaldsstaða, Gunnarsstaða og Miðfjarðar í Skeggjastaðahreppi ogeinnig vestasta hluta lands Hvammsgerðis, Hróaldsstaða II, Hróaldsstaða I ogÁslaugarstaða í Vopnafjarðarhreppi. Með þessu móti takist óbyggðanefnd aðúthluta stefnda, íslenska ríkinu, óreglulegri sneið úr landi sumra jarðanna íSkeggjastaðahreppi og Vopnafjarðarhreppi. Sveitarfélagsmörk á milliSkeggjastaðahrepps og Vopnafjarðarhrepps eigi sér eðlilega og röklega skýringu,enda séu þau mörk dregin á landamerkjum jarðanna í hvorum hreppi fyrir sig ogsveitarfélagamörkin fylgi því landamerkjum jarðanna, svo sem tíðkanlegt sé,vítt og breitt um Ísland. Með niðurstöðu óbyggðanefndar séu sveitarfélagamörkdregin um svonefnda þjóðlendu, þ.e. ríkisland það sem nefndin telji að hafiorðið til við afmörkun nefndarinnar á landamerkjum jarðanna á þessu landsvæði. Landamerki Miðfjarðar séu sem hér segir, samkvæmtlandamerkjabréfi 20. desember 1921: ,,Kistufellslækur að vörðu, sem stendur á hól viðlækinn og þaðan beina leið að Hölknárupptökum, síðan Hölknár til sjávar.“ Landamerkjabréf fyrir Þorvaldsstaði er frá 12.desember 1921 og þinglýst 31. júlí 1922 og er merkjum til suðurs lýst þannig íkröfulýsingu Þorvaldsstaða fyrir óbyggðanefnd samkvæmt bréfinu: ...,,þaðan beina línu í upptök Seljalækjar (p 3) ogþaðan á móti Gunnarsstöðum á punkt á hreppamörkum (p 4) þaðan eftirhreppamörkum að Skeggjastaðalandi (p 5 )“... Við kaup Brynjólfs biskups á Þorvaldsstöðum 22.ágúst 1669 er merkjum jarðarinnar til suðurs lýst þannig ,,... uppe í háfjöllsem wötn mega deila... “ Landamerkjabréf fyrir Skeggjastaði var gert 28.desember 1921. Þar er landamerkjum lýst þannig að land jarðarinnar og landHámundarstaða í Vopnafjarðarhreppi liggi saman. Gert var landamerkjabréf fyrir Bakka 15. desember1921 og landamerki Bakka og Nýjabæjar voru skráð 15. desember 1921 og þinglesið31. júlí 1922. Í kröfulýsingu fyrir jörðina Nýjabæ fyrir óbyggðanefnd ermerkjum til suðurs lýst þannig og er farið eftir landamerkjabréfinu: ... ,,þaðan eftir ánni að Efra-Hölknárlóni (p 4)þaðan í syðri enda Bakkanúps ( p 5) þaðan í tangann í Miðheiðarvatni (p 6)þaðan beint í Skálafjöll og af vestasta Skálafjalli (p 7) í læk sem rennurfyrir norðan hann ( p 8 ). “... Samkvæmt ofangreindu liggi lönd Nýjabæjar ogHámundarstaða í Vopnafirði saman. Lönd Gunnarsstaða, Þorvaldsstaða,Skeggjastaða og Nýjabæjar liggi sameiginlega að línu þeirri sem markisveitarmörk Skeggjastaðahrepps og Vopnafjarðarhrepps, en sunnan línunnar séulönd jarðanna Hámundarstaða og Hvammsgerðis. Sveitamörk og jarðamörk falli þvísaman eins og eðlilegt sé og jafnframt séu mörkin þar sem vötn falli annarsvegar til norðurs og hins vegar til suðurs, þ.e. mörkin séu á vatnaskilum. Þegar hugað sé að merkjum jarðanna eins og þau erudregin samkvæmt landamerkjabréfum jarðanna birtist sannfærandi mynd af samspililandamerkja jarða, hreppaskila og náttúru. Það eigi hins vegar ekki við umkröfulínu ríkisins eða úrskurðarlínu óbyggðanefndar. Stefnendur benda á að í úrskurði óbyggðanefndar, þarsem vísað sé í eldra landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði, segi að fyrirliggjandigögn bendi hins vegar ekki til annars en að landamerkjum Gunnarsstaða sé réttlýst í landamerkjabréfinu. Enga greinargerð sé að finna í forsendumúrskurðarins um það hvaða fyrirliggjandi gögn bendi til að landamerkjumjarðarinnar sé réttar lýst í eldra en yngra landamerkjabréfi og sé þessistaðhæfing nefndarinnar því órökstudd og verði því ekki lögð til grundvallarákvörðun landamerkja jarðarinnar. Þó sé bent á af hálfu nefndarinnar að ekkihafi verið leidd í ljós nein not af hinu umdeilda landi sem nefndin telji veraþjóðlendu, sem stofnað hafi til beins eignarréttar. Stefnendur benda á að þaunot sem höfð voru af landinu hafi verið þau einu not sem unnt var að hafa aflandi þessu og önnur not hafi fram til þessa ekki átt við, með hliðsjón afefnahagsstarfsemi í landbúnaði og tækniþekkingu fyrri tíma. Stefnendur ogforverar þeirra hafi nýtt land þetta og náttúruauðæfi með þeim hætti sem aðstæður og þekking hvers tíma hafi leyft.Engin hugsanleg not hafi verið undanskilin. Þetta hafi þýðingu í fyrsta lagiþegar hugað sé að sönnun á eignarrétti stefnenda og forvera þeirra álandsvæðinu. Í afstöðu nefndarinnar og niðurstöðu felist aðstefnendur eigi einir réttindi í landi því sem kallað sé þjóðlenda. Aðrir eigiþar hvorki beitarrétt né önnur réttindi fyrir utan þjóðlenduréttindi ríkisinsað mati nefndarinnar. Landvæðið sé því ekki afréttur í lagaskilningi. Afréttursé land sem er í óskiptri sameign tveggja jarða eða fleiri, en einulögfræðilegu skilgreininguna á hugtakinu afréttur sé að finna í Jónsbók og ráðihún úrslitum hér. Landsvæðið sé því þegar af þeirri ástæðu óaðskiljanlegurhluti jarðarinnar. Í öðru lagi sé það rangt hjá nefndinni að þau notsem að framan er lýst, stofni ekki til eignarréttar. Með þeim notum sé fullnægtskilyrðum laga á tímabilinu frá 1281 til okkar daga um eignarhefð. Stefnendur fallast ekki á þá túlkun óbyggðanefndar áeldra landamerkjabréfinu, sem birtist í því hvernig hún marki suðurmörkGunnarsstaða. Í bréfinu er tekið fram að jörðin nái í efstu drög, en með því séátt við að jörðin nái að vatnaskilum í suður á móts við land Hámundarstaða ogHvammsgerðis. Við mat á þessu verði að hafa í huga að engin gögn fyrirfinnistum að á milli jarðanna í Skeggjastaðahreppi og Vopnafjarðarhreppi hafi veriðafréttarland í lagaskilningi, þ.e. sameignarland tveggja jarða eða fleiri. Hverjörð hafi fullnýtt sitt land og ekki þurft beitilönd utan jarðarmarka. Meðyngra bréfinu sé verið að orða landamerkjalýsinguna með þeim hætti að húnmisskiljist ekki, merkjalýsingin sé gerð skýrari. Hugsanlegt sé að óbyggðanefndtelji vatnaskil á svæðinu annars staðar en stefnendur telji. Þá færi óbyggðanefnd þau rök fyrir niðurstöðu sinniað bæði hið eldra og hið yngra landamerkjabréf séu undirrituð af eigendumjarðarinnar, en það sé ekki rétt. Óljóst sé hver hafi verið tengsl þeirra sem undirritaðhafi eldra bréfið við jörðina. Það sé hins vegar rétt hjá nefndinni að máliskipti hvort eigandi jarðar undirriti landamerkjabréf eða ekki. Það hafieigandinn sannanlega gert 1921 og sé gildi þess bréfs því meira en hins eldra. Óbyggðanefnd staðhæfi að ekkert hafi komið fram semrenni stoðum undir lýsingu yngra bréfsins að því marki sem hún gangi lengra inntil landsins en lýsing eldra bréfsins. Þess sé fyrst að geta að vefengt sé aðyngra bréfið gangi lengra en eldra bréfið. Þess utan styðjist yngra bréfið viðefnahagsleg, söguleg og náttúruleg rök. Mörk hreppa og jarða falli saman. Þaufalli í meginatriðum saman við vatnaskil þar sem þannig hátti til. Þá hafióbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að enginn sameiginlegur afréttur sé ásvæðinu, þ.e. afréttur sem nefndin nefni stundum ranglega ,,samnotaafrétt“.Nefndin hafi ekki heldur komist að þeirri niðurstöðu að um almenning sé að ræðamilli samliggjandi jarða í Skeggjastaðahreppi og Vopnafjarðarhreppi. Af þvíleiði að ekki sé um annað að ræða en að landið sé hluti af jörðunum. Að skiptaþessu landi upp í einstaka aðskilda afrétti, sem hver um sig tilheyri sinnijörð, eigi sér hvorki stoð í réttarreglum né sögulegum heimildum. Stefnendur kveða að setning landamerkjalaga 1882hafi borið vitni um viðleitni löggjafans í lok nítjándu aldar og byrjun þeirrartuttugustu að skapa traustan grundvöll undir fasteignamat, veðsetningu, sölu ogskattlagningu jarða og annarra fasteigna. Þessi atriði séu í reynd undirstaðakerfis eignarréttar, markaðsbúskapar og viðskipta í réttarríki. Þótt setninglandamerkjalaga nr. 5/1882 hafi vissulega verið mikilvægt brautryðjendaverkhafi í reynd ekki verið komið á fastri og áreiðanlegri skipan laga og reglna umlandamerki og framkvæmd þeirra fyrr en með lögum um landamerki o.fl. nr.41/1919, sem enn séu að stofni til í gildi, hvað varði landamerki,merkjalýsingu og viðhald merkja. Landamerkjalögin frá 1882 hafi ekki náðtilgangi sínum vegna margvíslegra bresta í framkvæmd þeirra. Í ljósi þeirrarreynslu hafi verið sett ný lög um landamerki 1919, lög nr. 41/1919 þar sem bæðihafi verið skerpt á efnisákvæðum og formsatriðum til þess að tryggja betriframkvæmd. Nýja löggjöfin hafi verið vandlega undirbúin og hafi ríkisstjórninfengið lagadeild Háskóla Íslands til að semja frumvarp til nýrralandamerkjalaga. Stefnendur kveða að þegar menn reyna nú að túlkalandamerkjaskrár sem gerðar hafi verið til málamynda fyrir meira en hundraðárum verði óvissan um gildi þeirra enn meira. Landamerkjaskrár sem gerðar hafiverið á grundvelli laga nr. 5/1882 hafi á stundum verið samdar af aðilum fjarrivettvangi, oft með óljóst eða ekkert umboð frá landeigendum til þess aðstaðfesta merkjalýsinguna og skrána í heild. Til þess að bæta úr þessum ágöllum hafi því ákvæðiverið bætt í lögin frá 1919 að landamerkjaskrár skuli afhenda hreppstjóra, errannsaka skyldi hvort allir aðilar hafi samþykkt hana og afhenda hana að þvíbúnu sýslumanni til þinglýsingar. Hafi þetta verið gert til þess að tryggja aðskrárnar yrðu löglegar. Þetta sé ef til vill mikilvægasta breytingin sem gerðhafi verið með lögum nr. 41/1919. Þau skylda bæði hreppstjóra og sýslumenn tilað gæta þess sérstaklega að lögunum sé fylgt. Þannig sé ábyrgð hins opinbera áréttri framkvæmd laganna ákveðin mikli skýrar en áður og þar með sönnunargildilandamerkjaskráa um eignarrétt aukið að mun. Önnur mikilvæg breyting sem gerð hafi verið árið1919 varði skyldu eigenda og fyrirsvarsmanna jarða, afrétta og annarra óbyggðralendna til merkjasetningar og skráningar landamerkja milli jarða og óbyggðralendna. Skyldi sama regla gilda um þessi mörk og mörk milli jarða ef sákrefðist þess sem land á að afrétti eða óbyggðri lendu, sbr. 1. gr. laga nr.41/1919. Samkvæmt lögunum frá 1882 átti almenna reglan um merkjasetningu ogskráningu marka milli jarða annars vegar og afrétta og óbyggða hins vegareinungis gilda ,,að því leyti sem því verður við komið,“ eins og segi í 1. gr.laga nr. 5/1882. Þessar breytingar séu sérstaklega mikilvægar fyrir þaðúrlausnarefni sem hér sé til umfjöllunar. Aðdragandi lagasetningarinnar nr. 41/1919 hafi veriðfrumvarp sem borið hafi verið upp á Alþingi árið 1917 að tilhlutan formannsBúnaðarfélags Íslands. Aðalstefna þess frumvarps hafi verið sú að ölllandamerki skyldu rannsökuð að nýju og allar landamerkjaskrár gerðar að nýju. Ílögum nr. 41/1919 hafi ekki verið gengið svo langt hvað þetta varði. Í 2. gr.laga nr. 41/1919 sagði að hafi merkjaskrá verið löglega gerð og þinglesin áðuren lögin komu til framkvæmda þurfi ekki að gera hana að nýju, enda séu þaumerki glögg og ágreiningslaus sem þá voru sett. Af þessu megi draga þá ályktunað landamerkjaskrár, sem gerðar hafa verið á grundvelli laga nr. 41/1919, þegarí kjölfar lagasetningarinnar og innan tilskilins frests sem settur var í tvö árí lögunum, hafi einmitt verið gerðar til þess að koma landamerkjum í rétt horfog bæta úr göllum á fyrri landamerkjaskrám. Hlutverk hreppstjóra samkvæmt hinumnýjum lögum hafi án efa skipt sköpum hvað þetta varði. Þegar horft sé til baka yfir sögu lagasetningar umlandamerki og framkvæmd laganna frá 1882 og litið til þeirra margvíslegu ogalkunnu galla á framkvæmd þessara fyrstu laga um þetta efni hér á landi, þ.e.laga nr. 5/1882, verði ekki séð hvers vegna óbyggðanefnd skuli í úrskurði sínumtaka frekar mark á landamerkjabréfi sem gert hafi verið á grundvelli laga nr.5/1882, en landamerkjabréfi sem samið hafi verið eftir lagabæturnar sem gerðarvoru með lögum nr. 41/1919. Stefnendur kveða að eldra landamerkjabréf fyrirGunnarsstaði, sem gegni lykilhlutverki í úrskurði óbyggðanefndar sé einmittglöggt dæmi um brestina í framkvæmd landamerkjalaganna frá 1882 sem úr hafiverið bætt með lögum nr. 41/1919. Það sé til marks um sleifarlag við framkvæmdlaganna frá 1882 að eldra landamerkjabréf Gunnarstaða hafi ekki verið þinglesiðfyrr en 9. júlí 1891, næstum áratug eftir setningu laga nr. 5/1882, þrátt fyrirákvæði 5. gr. þeirra laga að skráningarskyldu skyldi fullnægt innan fimm árafrá gildistöku laganna að viðlögðum sektum. Sýslumaður hafi að vísu veriðskyldugur að grennslast fyrir um framkvæmd landamerkjalaganna á manntalsþingum,en aðild hans að framkvæmdinni hafi verið næsta óbein og fjarlæg. Þetta hafieinmitt verið eitt þeirra atriða sem úr hafi verið bætt með lögunum frá 1919með auknu hlutverki hreppstjóra og sýslumanna í framkvæmdinni eins og fram komihér að ofan. Líklegt virðist að sýslumenn hafi reynt að fá gerðarlandamerkjaskrár a.m.k. til málamynda til þess að sýna að eitthvað væri aðhafstí þessu efni í þeirra sýslum, þótt hægt gengi. Þegar skoðaðar séuundirskriftirnar undir þessu eldra bréfi komi í ljós að óvissa ríki um þaðhverjir hafi undirritað bréfið og hvert umboð þeirra eða eignatengsl viðGunnarstaði eru. Þrjú nöfn eru undir bréfinu, Jón Halldórsson, sem sagður erskrifa undir fyrir hönd Maddömu Ólafar Stefánsdóttur í Krossavík (íVopnafirði?), Matthildur Þorsteinsdóttir, sem sögð er hafa verið fyrrumhúsfreyja í Miðfirði, og loks Stefán Pétursson, en um hann segir í forsendumúrskurðar óbyggðanefndar, að „hann gæti hafa verið eigandi Djúpalækjar eðaumboðsmaður hans“. Það sé athyglisvert að enginn þeirra þriggja sem undirlandamerkjabréfið skrifi verði með vissu talinn eigandi eða ábúandiGunnarsstaða eða aðliggjandi jarða, eða staðkunnugur í landi Gunnarsstaða.Margt bendi því til þess að landamerkjabréfið frá 1891 hafi veriðmálamyndagerningur til þess að fullnægja formsatriðum gagnvart stjórnvöldum enekki gert af staðkunnugum mönnum með skýra hagsmunaaðild að málinu. Óneitanlegarýri þetta heimildargildi landamerkjabréfsins frá 1891. Þessi skoðun styrkist þegar litiðsé til þess að eldra landamerkjabréf fyrir Miðfjörð sem liggi að Hölkná aðvestan og þar með að Gunnarsstöðum lýsi merkjum milli Miðfjarðar ogGunnarsstaða mun lengra til suðurs en gert sé í eldra landamerkjabréfiGunnarsstaða frá 1891. Þetta landamerkjabréf fyrir Miðfjörð hafi verið gert 1.apríl 1884 og þinglýst 26. júní sama ár, þ.e.a.s. vel innan fimm áraskráningarfrestsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 5/1882. Þeir sem skrifi undirþetta landamerkjabréf séu flestar miklu nær vettvangi en þeir sem riti undireldra landamerkjabréf Gunnarsstaða. Undir bréfið skrifa MatthildurÞorsteinsdóttir, eigandi Miðfjarðar, Árni Þorkelsson, eigandi Kverkártungu,Jakob Jónasson, ábúandi Gunnarsstaða, og Stefán Pétursson, eftir fullmakt.Hyggist stefndi byggja á eldra bréfinu fyrir Gunnarsstaði verði hann að sannatengsl undirskrifenda við jörðina Gunnarsstaði í stað þess að láta ágiskanirduga. Tímasetning yngra landamerkjabréfsins fyrir Gunnarsstaði og það að undirþað riti eigandi/ábúandi viðkomandi jarðar og eigendur og ábúendur aðliggjandijarða geri yngra landamerkjabréfið sýnu trúverðugra en hið eldralandamerkjabréf Gunnarsstaða og sönnunargildi þess sé því allt annað og meira.Í eldra landamerkjabréfi Miðfjarðar er austurmörkum þeirrar jarðar lýst svo aðþau séu frá „Hölknárós og svo uppeftir henni í norðasta Hágangshorn“.Stefnendur benda á að þetta séu einmitt vesturmörk Gunnarstaða eins og þeim sélýst í yngra landamerkjabréfinu frá 1921. Enda er viðmiðun við Hölkná semskiptir löndum milli jarðanna frá fjöru til fjalls í alla staði eðlileg oggreinilega gamalgróin. Sama máli gegnir um Ytri-Hágang í suðri sem ásamt Hölknáer sterkasta kennileitið í landi Gunnarsstaða. Tilvísun til Sauðár, sem erlítill hliðarlækur Hölknár, í eldra landamerkjabréfi Gunnarsstaða tilskilgreiningar á vestur- og suðurmörkum Gunnarsstaðalands virðist komin inn ímerkjalýsinguna sakir ókunnugleika þeirra sem sömdu merkjaskrána 1891 ástaðháttum á mörkum landa Gunnarsstaða og Miðfjarðar, enda er hvorki vitnað tilSauðár í landamerkjaskrám Miðfjarðar frá 1884 né 1921 sem hefði aukið nokkruvið land Miðfjarðar til austurs. Reyndar virðist landabréfum þeim sem til eruaf þessu landssvæði ekki bera vel saman um farveg Sauðár og enn síður um þaðhvar séu „efstu drög“ Sauðár, sem vitnað er til í eldri landamerkjabréfiGunnarstaða. Samkvæmt korti GeodætiskInstitut í mælikvarða 1:100000, sem Landmælingar Íslands gáfu út 1933,endurskoðuðu 1980 og gerðu á örnefnaleiðréttingar 1986, virðast efstu drögSauðár liggja a.m.k. jafnsunnarlega og efstu Hölknárdrög. Kortið sem fylgirúrskurði óbyggðanefndar virðist sýna upptök Sauðár norðar og farveg hennar íheild austar en kort Geodætisk Institut. Hyggist stefndi byggja á kortióbyggðanefndar hafi hann sönnunarbyrðina um að drögin liggi ekki sunnar eins ogönnur kort sýni og hér sé miðað við. Þegar litið er til staðhátta virðistólíklegt að Sauðá hafi nokkurn tíma verið valin í raun og veru sem landamerkimilli Gunnarsstaða og Miðfjarðar. Allar aðstæður mæli þar frekar með Hölkná. Í forsendum úrskurðaróbyggðanefndar segi: „Í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882 var gertlandamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði. Fyrirliggjandi gögn benda til þess aðlandamerkjum jarðarinnar sé þar rétt lýst og finnast ekki eldri heimildir semmæla því í mót.“ Stefnendur kveða þennan málflutning villandi. Orðalagið „Íkjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882...“ rími ekki vel við þástaðreynd að landamerkjabréfið var gert næstum tíu árum eftir aðlandamerkjalögin voru samþykkt á Alþingi. Óbyggðanefnd vitni ekki beint tilneinna gagna sem bendi til þess að landamerkjum sé þar rétt lýst en láti í þaðskína að slík gögn séu til með orðalaginu „Fyrirliggjandi gögn o.s.frv. ...“Þetta séu fullyrðingar án rökstuðnings. Þvert á móti megi leiða líkur að því aðlandamerkjabréfið frá 1891 hafi verið ófullkomið og án heimildargildis. Þávirðist landamerkjabréf fyrir Miðfjörð frá 1884 styðja þá skoðun að Hölkná ogHölknárdrög hafi skipt löndum milli Miðfjarðar og Gunnarsstaða frá fjöru tilfjalls þegar á nítjándu öld. Þar sé einmitt fundin eldri heimild sem mæli gegnlandamerkjaskránni fyrir Gunnarsstaði frá 1891. Þá segi í forsendum úrskurðaróbyggðanefndar að annað landamerkjabréf hafi síðan verið gert fyrirGunnarsstaði eftir gildistöku landamerkjalaga nr. 41/1919. Þar séu landamerkijarðarinnar að austanverðu dregin nokkru sunnar en í eldra bréfinu og aðfyrirliggjandi gögn bendi ekki til annars en landamerkjum Gunnarsstaða sé rétt lýst í eldralandamerkjabréfinu. Stefnendur kveða að enn sé hér vitnað til „fyrirliggjandigagna“ til sönnunar án þess að nokkur grein sé fyrir þeim gerð. Eins og framhafi komið hér að framan bendi fyrirliggjandi gögn um landamerki Miðfjarðareins og þau voru skráð 1884 einmitt til þess að landamerki milli Gunnarsstaðaog aðliggjandi jarða hafi frá upphafi náð lengra til suðurs en lýst er í eldralandamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891, eins og nefndin túlkar það. Þá sé ástæðatil þess að benda á að í rökstuðningi sínum taki óbyggðanefnd ekkert tillit tilþess að landamerkjabréf sett í kjölfar gildistöku laga um landamerki nr.41/1919 hljóti að hafa meira heimildargildi en eldri landamerkjabréf vegnaþeirra lagabóta og vandaðri framkvæmdar sem ákveðin var með þeim lögum, endahafði verið bent á margvíslega bresti í framkvæmd eldri laga frá 1882 sem úrvar bætt með lögunum 1919. Í forsendum úrskurðaróbyggðanefndar segi ennfremur að bæði landamerkjabréfin, hið eldra og hiðyngra, hafi verið undirrituð af eigendum jarðarinnar, þinglesin og færð ílandamerkjabók og ekki sé að sjá að fram hafi komið athugasemdir yfirvalda eðaágreiningur við nágranna. Hvað varði undirskriftirnar undir bréfin vísast tilþess sem að framan sagði um undirskriftirnar undir eldra bréfið sem virðastekki standa undir lýsingu óbyggðanefndar. En undirskriftirnar undir yngra landamerkjabréfiðgeri það vissulega. Í nýja landamerkjabréfinu, sem gert var innan tveggja árafrá gildistöku laga nr. 41/1919, þ.e. 12. desember 1921 og þinglýst 31. júlí1922, fólst einmitt að þörf var talin á að gera nýja landamerkjaskrá í staðþeirrar gömlu sem þar með má ætla að hafi hvorki verið glögg né ágreiningslaus,sbr. ákvæði 2. gr. laga nr. 41/1919. Meðal annars vegna þessara lagaákvæða séalls ekki unnt að líta svo á að gefa megi eldri landamerkjaskrá sama gildi,hvað þá meira gildi en hinni yngri. Í úrskurði óbyggðanefndar ségefið í skyn, að við gerð landamerkjabréfsins 1921 hafi landeigendur einhliðareynt að auka við land sitt með því að færa landamerki lengra til suðurs engreindi í eldra landamerkjabréfi. Í þessu felist sú lögskýringarleið að ætíðberi án nokkurra sönnunargagna að hafa að forsendu í ágreiningsmálum milliborgaranna og ríkisins, að borgararnir séu óheiðarlegir. Þetta sé óheimillögskýring og hin rétta sé sú að líta svo á að sönnunargögn hafi orðið til meðheiðarlegum hætti þar til annað sannist. Sönnunarbyrðin um óheiðarleikann hvíliá þeim sem beri hann fyrir sig. Staðhæfingu nefndarinnar um einhliða færsluverði með öllu að hafna. Áhersla er lögð á að sýslumönnumog hreppstjórum hafi lögum samkvæmt borið að gæta almannahagsmuna við skráningumerkja. Þetta gefi landamerkjabréfinu frá 1921 aukið gildi, ekki síst hvaðvarði suðurmörk landareignar Gunnarstaða. Mikilvægt sé að halda því tilhaga að landamerkjabréfið frá 1921 hafi verið grundvöllur fyrir fasteignamat,veðsetningu, sölu og skattlagningu Gunnarsstaðajarða í 86 ár og ekki sætt allanþann tíma athugasemdum yfirvalda eða valdið ágreiningi milli nágranna hvaðvarði landamerki Gunnarsstaða. Engin rök mæli með því að byggja á eldralandamerkjabréfi frá 1891 til þess að skilgreina mörk eignarlands jarðarinnar.Úrskurður óbyggðanefndar gangi þvert á tilgang laga um landamerki sem séeinmitt að skapa traustan grundvöll fyrir skráningu eigna, eignarrétt ogmarkaðsviðskipti með jarðeignir og aðrar fasteignir. Hér sé því umgrundvallaratriði í íslenskri samfélagsgerð að ræða í orðsins fyllstu merkingu. Verði talið, að hinum formlegueignarheimildum stefnenda sé að einhverju leyti svo áfátt að þær verði ekkilagðar til grundvallar efnisdómi í máli þessu, þá er því haldið fram að sýnthafi verið fram á hér að framan að uppfyllt séu hefðarskilyrði laga, ekkiaðeins samkvæmt hefðarlögunum frá 1905, heldur og samkvæmt eldri lögum, þar ámeðal Jónsbókarákvæðum um hefð frá 1281 og Norsku lögum Kristjáns V. sem hérvar beitt um hefð. Óumdeilt er að eigendur og ábúendur Gunnarsstaða og þar áundan Djúpalækjar hafi fullnýtt um aldir það land jarðarinnar sem óbyggðanefndtelur vera þjóðlendu. Stefnendur og forverar þeirrahafi einnig mátt treysta því að land þeirra innan þinglesinna merkja yrði ekkiskert af hinu opinbera valdi. Merkin séu þinglesin með staðfestingu hinsopinbera valds, það hafi veitt veðlán út á jörðina innan merkja og í hvívetnahagað sér gagnvart stefnendum og forverum þeirra sem eigendum alls lands innanþinglesinna merkja. Slíkar væntingar skapi stefnendum rétt, sem þeir verði ekkisviptir. Þá beri að hafa í huga aðstefnendur hafi verið í góðri trú um eignarheimild sína. Gunnarsstaðir og þærjarðir sem skipt hefur verið úr jörðinni hafi sætt aðilaskiptum bæði við kaupog fyrir erfð. Samkvæmt opinberum gögnum, þ.e. gildandi landamerkjabréfi frá1921, séu landamerki jarðarinnar skýr og óumdeilanleg. Frásagnir forverastefnenda voru í samræmi við hið skráða, viðtekna og opinbera sönnunargagn ummerkin. Veðsetningar jarðarinnar miðuðust og við greind landamerki samkvæmtbréfinu frá 1921. Stefnendur hafi mátt treysta því er þeir eignuðust hlutdeildí Gunnarsstöðum, að landamerkjunum væri rétt lýst og þriðji aðili gæti ekkigert tilkall til hlutdeildar í landi jarðarinnar innan merkja og á það jafntvið um einkaaðila og opinbera aðila. Dómstólum sé skylt að lögum að veita hinnigóðu trú stefnenda um landamerkin lagavernd. Stefnendur kveða aðsönnunarbyrðin um það að stefndi hafi ekki gengið of langt á hagsmuni stefnendahvíli á stefnda. Stefnendur telja að tilgangur þjóðlendulaganna, eins ogfjármálaráðherra hafi túlkað þau með kröfugerð sinni fyrir óbyggðanefnd ogdómstólum, sé sá að afla íslenskaríkinu lands og landsnytja án endurgjalds og sniðganga þannigeignarnámsákvæði stjórnarskrárinnar. Þetta sé gert í því skyni að komast hjáþví að greiða fullt verð fyrir landið og landsnytjarnar eins og áskilið sé ígreindu ákvæði stjórnarskrárinnar. Stefnendur byggja á því að þeirhafi ekki notið jafnræðis gagnvart íslenska ríkinu. Eigi það við um aðrarákvarðanir óbyggðanefndar á svæðinu þar sem ekki sé fallist á sjónarmiðríkisins um að víkja til hliðar merkjum jarða og úrskurða hluta lands þeirra aðþjóðlendu. En einnig eigi það við um landeigendur annars staðar á landinu, semekki sé gert að sanna eignarrétt sinn með sama hætti og stefnendum. Í öllumviðskiptum ríkisins við aðra land- og lóðaeigendur taki ríkið mið af þeirriviðteknu reglu, að leggja beri þinglýstar eignarheimildir til grundvallar umeignarrétt og merki landa og lóða og að sá sem vefengi þannig sannaðaneignarrétt hafi sönnunarbyrðina um að þinglesnar heimildir séu rangar. Einungisí svokölluðum þjóðlendumálum krefjist ríkið þess að eigendur jarða meðþinglesin merki leggi fram sönnunargögn um eignarrétt sinn – önnur en þau semlögbundin eru – og forvera sinna allt aftur á landnámsöld og alltént ekki afturtil fyrri alda. Krafa um slíka sönnunarbyrði sé óheimil að lögum og hún sé svoþungbær að undir henni geti landeigendur almennt ekki risið. Verði svo þungbærsönnunarbyrði lögð á stefnendur jafngildi það eignarnámi án bóta. Hafa verði í huga við mat ávíðnæmi jarðarinnar, að aðstæður hafi verið aðrar þegar land þetta var numiðinnan núverandi merkja á landnámsöld. Veður voru blíðari og gróður varsamfelldari og teygði sig langt til fjalla. Landnámið miðaðist því viðþáverandi aðstæður og nýtingarmöguleika. Stefnendur búi við hefðbundinsönnunargögn um eignarrétt sinn að jörðinni Gunnarsstöðum. Slík sönnunargögnhafi ekki verið vefengd í dómsmálum um eignarrétt að fasteignum og mörk þeirrafyrr en í svonefndum þjóðlendumálum. Íslenska ríkið geri tilkall tileignarréttinda innan þinglesinna merkja jarðarinnar Gunnarsstaða.Eignarréttindi þessi njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Þarsem ríkið er eignartilkallsmaðurinn í málinu hafi það sönnunarbyrðina um aðeignarheimildir stefnenda séu svo gallaðar eða þeim sé svo áfátt að einhverjuleyti, að við þær verði ekki stuðst í dómsmáli um eignarrétt stefnenda og mörkjarðarinnar. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins. Af hálfu stefnda er á því byggt að landsvæði það semmál þetta varðar sé svæði utan eignarlanda og teljist þannig vera þjóðlenda ísamræmi við úrskurð óbyggðanefndar á svæðinu, sbr. 1. og 2. gr. laga nr.58/1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei veriðundirorpið beinum eignarrétti og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti.Að mati stefnda hvíli sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum að sýna fram átilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Stefndi bendir á að óbyggðanefnd byggi úrskurð sinná umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum. Sé niðurstaðan byggð ákerfisbundinni leit nefndarinnar að gögnum og á framlögðum gögnum frámálsaðilum. Þá hafi einnig verið byggt á skýrslum sem gefnar hafi verið fyrirnefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið ótvírætt að við gildistöku laga nr. 58/1998,hafi landsvæði það sem um er deilt í máli þessu, talist til afrétta samkvæmtþeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt var miðað við fram til þesstíma. Stefndi bendir á að til séu tvö landamerkjabréffyrir jörðina Gunnarsstaði. Annars vegar sé um að ræða ódagsett landamerkjabréfsem þinglýst hafi verið 9. júlí 1891, en hins vegar bréf 12. desember 1921, semþinglýst hafi verið 31. júlí 1922. Landamerkjabréfunum beri hins vegar ekki aðöllu leyti saman um merki, einkum til suðurs. Eldra bréf fyrir Gunnarsstaði lýsi merkjum tilsuðurs, gagnvart ágreiningssvæði í Vopnafjarðarhreppi, þannig að farið sé úrSauðárdrögum og ,,þaðan í Sellækjardrög og eptir þeim læk aptur í Hölkná...“.Samkvæmt yngra landamerkjabréfi Gunnarsstaða séu merki til suðurs miðuð við,,Sellækjardrag og hágangsröð eystri, þaðan í eystri hágangshorn “. Hvorugtbréfanna sé áritað vegna landsvæðis til suðurs. Hið sama eigi við um lýsingu Gunnarsstaða tilausturs. Samkvæmt eldra landamerkjabréfi jarðarinnar séu merki til austursmiðuð við Sellækjardrög, í samræmi við merkjalýsingu jarðarinnar Djúpalækjarsamkvæmt ódagsettu landamerkjabréfi jarðarinnar þinglýstu 9. júlí 1891 og bréfidagsettu 12. desember 1921. Hins vegar sé í yngra bréfi vegna Gunnarsstaðaausturmerki sögð vera frá ,,...Sellæk neðanvert við Litla-Kíl. Úr því ræðurSellækur inn á móts við Bláfjall. Þá tekur við Sellækjardrag og hágangsröðeystri...“ Samkvæmt þessu sé ljóst að suður- og austurmörkumGunnarsstaða sé lýst mun skemur inn til landsins en í hinu eldra bréfi, þar semannars vegar er miðað við Sauðá í suðri, en Sellækjardrög í austri. Ekki sé þvísamræmi hvað þetta varði í lýsingum bréfanna. Stefndi kveðst vera sammála þeirri niðurstöðuóbyggðanefndar að þrátt fyrir tilvist þinglýsts landamerkjabréfs fyrir jörð,verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréfhafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a.niðurstöður Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Þá verði við mat á gildi landamerkjalýsingarjarðarinnar að horfa til þess að enginn hafi ritað samþykki sitt vegna markajarðarinnar til suðurs, þ.e. vegna aðliggjandi jarða í Vopnafjarðarhreppi. Við mat á gildi landamerkjabréfa beri að gæta að þvíað landamerkjabréf feli fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en íþví felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskoraðeignarland. Þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildiþinglýsingarinnar af því að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandieigi. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Sæki lýsinglandamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins,sbr. t.d. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Af hálfu stefnda sé kröfugerð stefnenda, sem byggðer á lýsingu landamerkja samkvæmt hinu yngra landamerkjabréfi jarðarinnar þvíhafnað. Fyrirliggjandi heimildir bendi ekki til annars, en að landamerkjumGunnarsstaða sé rétt lýst í hinu eldra landamerkjabréfi. Lýsing eldra bréfsinssé mjög skýr og svo mikið beri á milli að telja verði að hún mæli mót lýsinguyngra bréfsins að þessu leyti. Engar heimildir geti því talist renna stoðum undirlýsingu yngra bréfsins að því marki sem hún gangi lengra inn til landsins enlýsing hins eldra bréfs, en jarðarinnar sé fyrst getið í heimildum í byrjun 19.aldar. Á hinn bóginn hafi ekkert komið fram sem mæli gegn lýsingu á merkjumjarðarinnar í eldra bréfinu. Bent er á að því sé ekki lýst í Landnámu hversulangt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði nái. Ólíklegt verðiað teljast að land á umþrættu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum meðhliðsjón af staðháttum og fjarlægðum. Í samræmi við dómafordæmi teljist heimildaskorturhvað þetta varði leiða til þess að álíta verði ósannað að heiðarlönd ogöræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé þetta til samræmis við þá reglu semráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands,verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildaskorturleiði til þess að álitið verði ósannað að heiðarlönd hafi verið numin íöndverðu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málunum 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði)og 48/2004. Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim slíkuhaldi fram. Ekki verði annað séð en að réttur stefnenda til hinsumþrætta landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að landsvæðið hafi verið tekiðtil sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði talið að svæðið hafi verið numið í öndverðuhafi það ekki verið numið til eignar, heldur eingöngu til takmarkaðra nota, svosem afréttarnota. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sérákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök,afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomuþeirra. Meðan landsvæði hafi gefið eitthvað af sér, hafi hagsmunir legið tilþess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru, sbr. m.a. dómHæstaréttar í málinu nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Verði hins vegar talið að svæðið kunni að hafa aðhluta eða að öllu leyti verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti,byggi stefndi á til vara, að allar líkur séu á því að slíkt eignarhald hafifallið niður en svæðið hafi verið tekið til takmarkaðra nota, þ.e.afréttarnota. Þó að talið yrði að til beins eignarréttar hafi stofnast íöndverðu, liggi ekkert fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Engin gögn liggi fyrir um að svæðið hafi verið nýtttil annars en sumarbeitar fyrir búfé, og e.t.v. annarra takmarkaðra nota. Þyki það einnig styðja þau sjónarmið að til beinseignarréttar hafi ekki stofnast á svæðinu að fjallskil hafi verið á hendisveitarfélags, landsvæðið ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leita fráöðrum jörðum án hindrana. Um afréttarnotkun og fjallskil hafi snemma veriðsettar opinberar reglur, sem sveitarstjórnum hafi verið falið að annastframkvæmd á. Sé því fallist á með óbyggðanefnd að þetta þykibenda til þess að á svæðinu, þ.e. sunnan Sauðár sé afréttur, þó svo að þaðkunni að vera í afréttareign stefnenda, Gunnarsstaða. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að staðhættir ogfjarlægð frá byggð bendi til þess að landið hafi ekki verið numið í öndverðueða teljist lúta beinum eignarrétti. Umþrætt landsvæði liggi að mestu í 300-500 metra hæðyfir sjávarmáli. Hæst rísi landið syðst á svæðinu í Ytri-Hágangi. Nyrst ásvæðinu liggi Urðarbrúnir, en úr þeim renni Sauðá til norðurs í Sauðhöfðalæk.Upp af Urðarbrúnum liggi tvær hæðarnibbur sem kallist Sauðahöfðar og séu þeirsamfastir að sunnan og austan. Syðri nibban sé Efri-Sauðhöfði og sú nyrðri séNeðri-Sauðhöfði. Inn af Urðarbrúnum suður að Ytri-Hágangi halli landi tilnorðurs og kallist það Sauðárdrög en þar falli allnokkrir lækir. Frá bæjarstæðiGunnarsstaða suður að toppi Ytri-Hágangs séu tæpir 14 km í beinni loftlínu. Að teknu tilliti til staðhátta, víðáttu, gróðurfarsá svæðinu og hæðar þess yfir sjó, virðist því augljóst að svæðið hafi ekkiverið nýtt til annars en beitarafnota. Ekki verði talið að skilyrði eignarhefðar séu fyrirhendi, m.a. með vísan til framanritaðra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhættiog eldri heimildir. Nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru ensumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinnaeignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málunum nr.47/2007 og 48/2004. Þá hafni stefndi því einnig að réttmætar væntingargeti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á svæðinu. Sú regla verðileidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari að löggjafinn sé einnbær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslögþurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmannastjórnsýslunar geti ekki leitt af sér slík yfirráð nema sérstök lagaheimildhafi verið fyrir hendi, þar með talið það að þjóðlenda hafi verið látin afhendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldiðsé fram. Þar að auki verði væntingarnar að vera réttmætar, þ.e. menn geti ekkihaft væntingar til að öðlast frekari og meiri réttindi en þeir geti mögulegaátt rétt á. Ef því hátti þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a.heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beinseignaréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Með vísan til þessa alls telji stefndi að ekki hafiverið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2005 hvað varðihið umþrætta svæði, hafi verið röng. Ljóst sé að einstakir hlutar þess svæðissem hér hafi verið fjallað um, séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæðitaki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæði þaðsem hér sé til meðferðar, verði því talið falla undir skilgreininguna,,landsvæði ... sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“,sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Engin gögn liggi fyrir um að landsvæði þetta hafihaft mismunandi eignarréttarlega stöðu. Telji stefndi því að landsvæði það semhér sé til umfjöllunar, svo sem það er afmarkað í kröfugerð stefnenda og farisaman við niðurstöður óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr.,einnig a- lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Niðurstaða. Meginágreiningur máls þessa lýtur að vægi tveggjalandamerkjabréfa fyrir jörðina Gunnarsstaði, annars vegar bréfs sem þinglýstvar 9. júlí 1891 og hins vegar bréfs sem dagsett er 12. desember 1921 ogþinglýst var 31. júlí 1922, en bréfunum ber ekki að öllu leyti saman um merki,einkum til suðurs og austurs. Samkvæmt eldra bréfinu eru merki til suðurs miðuðvið efstu drög Sauðár og ,,þaðan í Sellækjardrög og eptir þeim læk aptur íHölkná“. Í yngra bréfinu er merkjum til suðurs hins vegar lýst svo að miðað sévið Sellækjardrög og ,,hágangsröðeystri, þaðan í eystra hágangshorn.“ Hvorugt bréfanna er áritað vegnalandsvæðis til suðurs. Samkvæmt eldra landamerkjabréfi jarðarinnar eru merkijarðarinnar til austurs miðuð við Sellækjardrög, en í hinu yngra bréfi eruausturmerki sögð vera frá ,,Sellæk neðanvert við Litla-Kíl. Úr því ræðurSellækur inn á móts við Bláfjall. Þá tekur við Sellækjardrag og hágangsröðeystri ...“ Þannig er suður- og austurmörkum Gunnarsstaða lýstmun skemur inn til landsins í hinu eldra bréfi en hinu yngra. Í úrskurði óbyggðanefndar nr. 4/2005 kemur fram aðþau Ólöf Stefánsdóttir í Krossavík, Stefán Pétursson og MatthildurÞorsteinsdóttir hafi skrifað undir landamerkjabréfið frá 9. júlí 1891, enMatthildur hafi verið fyrrum húsfreyja í Miðfirði og Stefán gæti hafa veriðeigandi Djúpalækjar eða umboðsmaður hans. Þá kemur einnig fram í úrskurðinefndarinnar að undir landamerkjabréf Gunnarsstaða frá 12. desember 1921 hafiskrifað Eiríkur Jakobsson, eigandi Gunnarsstaða, og það hafi verið samþykkt afEinari Eiríkssyni, eiganda Djúpalækjar, Jónasi Pálssyni eiganda að hálfumMiðfirði og Þorbjörgu Þorsteinsdóttur sem átt hafi hálfan Miðfjörð. Af hálfu stefnenda hefur verið á það bent að meirivafi leiki á umboði eða eignatengslum þeirra við Gunnarsstaði, sem undirrituðueldra landamerkjabréfið, en þeirra sem undirrituðu yngra landamerkjabréfið. Þáhefur verið á það bent af hálfu stefnenda að hið eldra landamerkjabréf hafiverið gert næstum tíu árum eftir gildistöku landamerkjalaga frá 1882, en hiðyngra hafi verið gert innan tveggja ára frá gildistöku landamerkjalaganna nr.41/1919 og auki það gildi hins yngra landamerkjabréfs, sem heimildar fyrireignarrétti stefnenda. Jafnframt hefur verið á það bent af hálfu stefnenda aðlandamerkjabréf frá 1884, sem gert var fyrir jörðina Miðfjörð, styðji þá skoðunstefnenda að Hölkná og Hölknárdrög hafi skipt löndum milli Gunnarsstaða ogMiðfjarðar frá fjöru til fjalls. Við mat á gildi framangreindra landamerkjabréfa semheimildar fyrir eignarrétti stefnenda verður að halda því til haga aðlandamerkjabréf fela í sér sönnun um mörk milli eigna, en fela ekki í sérfortakslausa sönnun þess að allt land innan merkja sé óskorað eignarland.Vegast á mörg sjónarmið við mat á gildi landamerkjabréfa sem heimildar fyrireignarrétti og ítrekað hefur verið í dómafordæmum Hæstaréttar að meta þurfigildi sérhvers landamerkjabréfs sérstaklega. Hið yngra og hið eldralandamerkjabréf jarðarinnar Gunnarsstaða eru ekki samhljóða um merki til suðursog austurs. Dregur það úr gildi yngra landamerkjabréfs fyrir Gunnarsstaði, aðefni eldra bréfsins fellur ekki að lýsingu merkja í yngra landamerkjabréfinuhvað varðar mörk til suðurs og austurs. Þá dregur úr gildi þess að hvorki yngrané eldra bréfið er áritað af eigendum landsvæða til suðurs. Einnig ber að horfatil þess við mat á vægi hvors bréfs um sig, að lýsing í eldra bréfinu er mjögskýr og að með gerð nýja landamerkjabréfsins var ekki einhliða unnt að aukarétt eigenda landsins umfram það sem eldri heimildir kváðu á um. Þegar horft ertil allra þeirra þátta sem skipt geta máli við mat á gildi landamerkjabréfannatveggja verður heldur ekki dregin einhliða ályktun af mörkum Gunnarsstaða ogMiðfjarðar samkvæmt landamerkjabréfi Miðfjarðar frá 1. apríl 1884. Er þvífallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar í máli nr. 4/2005 að ekki sé í ljósleitt að land sunnan þeirra marka sem miðað er við í eldra landamerkjabréfiGunnarsstaða hafi verið innan landamerkja Gunnarsstaða fyrir gerð yngrabréfsins árið 1921. Eldra landamerkjabréf fyrir Gunnarsstaði er gert ítíð eldri landamerkjalaga, en stefnendur hafa haldið því fram aðlandamerkjaskrár sem gerðar voru á grundvelli landamerkjalaga nr. 5/1882 hafioft verið samdar af aðilum fjarri vettvangi og oft með óljóst eða ekkert umboðfrá landeigendum til þess að staðfesta merkjalýsingu. Með nýjumlandamerkjalögum frá 41/1919, hafi verið gerð sú mikilvæga breyting aðlandamerkjaskrár skyldi afhenda hreppstjóra sem rannsaka skyldi hvort alliraðilar hefðu samþykkt hana og afhenda hana að því búnu til sýslumanns tilþinglýsingar. Hér ber að líta til þess að samkvæmt 3. gr. laga nr. 5/1882 vareigandi eða umráðamaður hverrar jarðar skyldur að skrásetja nákvæma lýsingu álandamerkjum jarðar sinnar. Merkjalýsinguna átti að sýna hverjum þeim sem landátti til móts við hann og eigendum lands þess er hann teldi jörð sína eiga ítakí og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð. Þannigvoru engar efnislegar breytingar gerðar með hinum nýju lögum, varðandi skyldulandeigenda til að fá áritaða lýsingu á merkjum aðliggjandi jarða. Breytingarþær sem gerðar voru með hinum nýrri lögum geta þannig ekki aukið sönnunargildilandamerkjaskráa um eignarrétt. Stefnendur hafa haldið því fram að sýnt hafi veriðfram á að uppfyllt séu í máli þessu hefðarskilyrði laga, ekki aðeins samkvæmthefðarlögum, heldur og samkvæmt eldri lögum, þar á meðal Jónsbókarákvæðum umhefð frá 1281 og Norsku lögum Kristjáns V. Landsvæði það sem stefnendur telja til eignarlands,er í um 300-500 metra hæð yfir sjávarmáli. Hæst rís landið syðst á svæðinu íYtri-Hágangi. Inn á landsvæðið getur búfénaður leitað án hindrana og óumdeilter að landsvæðið hefur verið nýtt af eigendum Gunnarsstaða til beitar ogannarra venjubundinna afréttarnota, en ekkert liggur fyrir í málinu um neinönnur not eigenda Gunnarsstaða af landinu. Í ljósi framangreinds er ekkifallist á að stefnendur hafi fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar álandinu hafi verið fullnægt með þeim afréttarnotum sem eigendur Gunnarsstaðahöfðu af því. Þá benda stefnendur á að þeir og forverar þeirrahafi mátt treysta því að land þeirra innan þinglesinna merkja yrði ekki skertaf hinu opinbera valdi. Gróðurfar á hinu umþrætta landsvæði, nýting eigendaGunnarsstaða á landinu svo og staðhættir landsvæðisins og hæð þess yfirsjávarmáli, benda ekki til beins eignarréttar stefnenda yfir landinu. Þá berekki saman þinglesnum landamerkjabréfumfyrir Gunnarsstaði, um mörk til suðurs og austurs. Í ljósi framangreindsverður ekki séð að stefnendur hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að beinneignarréttur hafi unnist að landi því sem um er deilt í málinu. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að meðalhófs hafiekki verið gætt gagnvart stefnendum, ber að horfa til þess að með lögum nr.58/1998 var ekki stefnt að því að skerða eignarrétt eða raska á annan háttréttindum með því að taka eignir af mönnum, heldur að ganga úr skugga um hvortviðhlítandi heimildir væru fyrir eignarrétti. Ekki verður því fallist á þámálsástæðu stefnenda að stefndi hafi gengið of langt á hagsmuni stefnenda í þvískyni að ná því markmiði sem að er stefnt með lögum um þjóðlendur. Með vísan til framangreinds tilgangs laganna nr.58/1998 verður heldur ekki fallist á að jafnræðisregla hafi verið brotingagnvart stefnendum, enda gildir sú regla sem endranær, eins og ítrekað hefurkomið fram í dómum hæstaréttar, að sá sem telur til eignarréttinda yfir landiverður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Þegar allt framangreint er virt er hafnað kröfustefnenda, en fallist á kröfu stefnda um að staðfestur verði úrskurðuróbyggðanefndar frá 29. maí 2007, í máli nr. 4/2005, þannig að miðað verði viðað þjóðlendulína verði dregin með svofelldum hætti: Frá þeim stað þar sem línan sem dregin er úr vörðuvið Kistufellslæk og í Hölknárdrög sker sveitarfélagamörk ersveitarfélagamörkum fylgt til austurs þar til kemur að hornmarki Gunnarsstaðaog Þorvaldsstaða í Hágangaurð svo sem það er teiknað í kröfulýsingum gagnaðilaíslenska ríkisins. Þaðan er kröfulínu sömu aðila fylgt í Sellækjardrög en þaðaner farið í Sauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þar til hún fellur í Hölkná. Þaðan erfarið með Hölkná í Hölknárdrög og þaðan á fyrstnefndan stað þar sem línan, semdregin er úr vörðu við Kistufellslæk og í Hölknárdrög, sker sveitarfélagamörk. Í ljósi atvika málsins er rétt að málskostnaðurfalli niður milli aðila. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, sem er þóknunlögmanns þeirra, og er hæfilega ákveðin 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til greiðsluvirðisaukaskatts af málskostnaði. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður uppþennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfum stefnenda, Jóns Sigurðssonar, Dýrleifar Ásgeirsdóttur, Vesturfara ehf.,og Austurfara ehf., og er staðfestur úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007í máli nr. 4/2005, þar sem þjóðlendulína er dregin með svofelldum hætti: Fráþeim stað þar sem línan sem dregin er úr vörðu við Kistufellslæk og íHölknárdrög sker sveitarfélagamörk er sveitarfélagamörkum fylgt til austurs þartil kemur að hornmarki Gunnarsstaða og Þorvaldsstaða í Hágangaurð svo sem þaðer teiknað í kröfulýsingum gagnaðila íslenska ríkisins. Þaðan er kröfulínu sömuaðila fylgt í Sellækjardrög en þaðan er farið í Sauðárdrög. Þá er Sauðá fylgt þartil hún fellur í Hölkná. Þaðan er farið með Hölkná í Hölknárdrög og þaðan áfyrstnefndan stað þar sem línan, sem dregin er úr vörðu við Kistufellslæk og íHölknárdrög, sker sveitarfélagamörk. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, sem er þóknunlögmanns þeirra, 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 432/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Ár 2004, fimmtudaginn 28. október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 11. nóvember 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og hann leystur undan heimsóknar- og fjölmiðlabanni meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili hefur ekki borið þann hluta varakröfu sinnar, sem varðar heimsóknar- og fjölmiðlabann, undir héraðsdóm, sbr. 75. gr. laga nr. 19/1991. Verður þeim hluta varakröfu hans því vísað frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 256/2001
Kærumál Lögbann Hlutafélag
Ágreiningur reis um ákvörðun stjórnar LÍ hf. að kaupa hlutafé J í F ehf. og greiða það með hlutafé í fyrrnefndu félagi. Héraðsdómur hafnaði kröfu L, A og G, eigenda 17,3% af heildarhlutafé LÍ hf., um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að synja um lögbann við því að J hagnýtti sér þann rétt, sem fylgdi hlutafjáreign hans í LÍ hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti vegna kaupanna. Jafnframt var synjað um lögbann við því að J ráðstafaði umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila og að sýslumaður tæki afstöðu til þess hvort og hvernig J yrði gert skylt að afhenda hlutina til varðveislu meðan lögbannið stæði. Hæstiréttur felldi úrskurðinn úr gildi. Var fallist á með sóknaraðilum að sérfræðimat samkvæmt lögum nr. 2/1995 hefði átt að liggja fyrir þegar ákvörðun var tekin um kaupin. Þá var byggt á því að áður en kaupin fóru fram kröfðust L, A og G hluthafafundar LÍ hf. í því skyni að allir hluthafar ættu þess kost að taka afstöðu til kaupa félagsins á hlutum í F ehf. Taldi Hæstiréttur að skilyrðum hlutafélagalaga og samþykkta LÍ hf. hefði verið fullnægt til að L, A og G gætu krafist fundarins. Stjórn LÍ hf. hefði verið í aðstöðu til að boða til fundarins svo fljótt sem auðið yrði og við þessar aðstæður hefði stjórninni verið óheimilt að ákveða sjálf og ganga frá kaupum á öllu hlutafé í F ehf. áður en slíkur fundur var haldinn, svo sem löglega hefði verið krafist.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 22. júní sama árs um að synja um lögbann við því að varnaraðili hagnýti sér þann rétt, sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Íslands hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnvirði 170.000.000 krónur. Jafnframt var synjað um lögbann við því að varnaraðili ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila og að sýslumaður taki afstöðu til þess hvort og hvernig varnaraðila verði gert skylt að afhenda honum hlutina til varðveislu meðan lögbannið standi, sbr. lög nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni þeirra og að varnaraðila verði gert að greiða hæfilegan málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og að sóknaraðilum verði gert að greiða sér kærumálskostnað. I. Málsaðilar eru allir hluthafar í Lyfjaverslun Íslands hf. Er rakið í hinum kærða úrskurði að ágreiningur þeirra varði þá ákvörðun stjórnar félagsins í júní 2001 að kaupa hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf., sem greitt var 20. sama mánaðar með hlutafé í fyrrnefnda félaginu að nafnverði 170.000.000 krónur. Bera gögn málsins með sér að áform hafi verið uppi um kaup á hlutafé í Frumafli ehf. í alllangan tíma. Er í úrskurði héraðsdómara meðal annars greint frá yfirlýsingu 24. janúar 2001 og ódagsettu minnisblaði, sem vísað var til í yfirlýsingunni. Í minnisblaðinu segir meðal annars að Lyfjaverslun Íslands hf. kaupi 44,44% af hlutafé í Frumafli ehf. og greiði fyrir það með 80.000.000 krónum í hlutafé í Lyfjaverslun Íslands hf., en eigi kauprétt í tiltekinn tíma að öðrum hlutum í félaginu gegn greiðslu, sem þar er nánar lýst. Af kaupum í Frumafli ehf. með formlegri ákvörðun stjórnar varð þó ekki fyrr en í júní 2001. Í janúar það ár keypti Lyfjaverslun Íslands hf. hlut sóknaraðilans Aðalsteins í A. Karlssyni ehf. og greiddi fyrir meðal annars með hlutafé í fyrrnefnda félaginu. Af gögnum málsins verður ráðið að kaupin hafi verið gerð með fyrirvara um að hluthafafundur í Lyfjaverslun Íslands hf. samþykkti þau. Sá fundur var haldinn 24. janúar 2001 og var þar samþykkt heimild til að auka hlutafé í félaginu um 300.000.000 krónur. Í samþykktinni fólst jafnframt að stjórninni væri heimilt „að gefa út nýju hlutina í tengslum við samruna, í skiptum fyrir hlutafé í öðrum félögum eða sem greiðslu vegna kaupa á eignum og rekstri.“ Í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að efni áðurnefnds minnisblaðs hafi ekki verið lagt fram til umræðu á hluthafafundinum 24. janúar 2001. Málið hafi alls ekki borið þar á góma og áform um kaup á Frumafli ehf. hafi ekki verið kynnt hluthöfum á fundinum. Af hálfu varnaraðila er á það bent að stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi í kjölfar breytinga á samþykktum félagsins í mars 2000 varðandi tilgang þess fengið áhuga á því að ná samningum um kaup á þrem félögum, þ.e. Frumafli ehf., A. Karlssyni ehf. og Thorarensen Lyfjum ehf. Þegar kom að því að kaup voru gerð hafi núverandi og fyrrverandi stjórn félagsins stuðst við eigið mat um hvert væri ásættanlegt kaupverð, en ekki leitað eftir mati óháðra og hlutlausra manna. Líta verði til ákvörðunar um kaupverð á Frumafli ehf. í samhengi við kaupverð á hinum félögunum, en í öllum tilvikum hafi verið greitt mun hærra verð en nam eigin fé þeirra. Mismunur þess og kaupverðsins hafi falist í óefnislegum verðmætum í félögunum, svo sem samlegðaráhrifum, samkeppnisaðstöðu, vaxtarmöguleikum og fleiru af því tagi. Þessir samningar, sem alla megi rekja til hluthafafundarins í janúar 2001, hafi falið í sér að allt kaupverð Frumafls ehf. hafi verið greitt með hlutafé í Lyfjaverslun Íslands hf., en að hluta í hinum félögunum. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðilanna eru raktar í hinum kærða úrskurði. II. Meðal málsástæðna sóknaraðila er að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 37. gr., sbr. 5.-8. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 áður en stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. ákvað að kaupa hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf. Umrædd lagaákvæði hafi meðal annars að geyma fyrirmæli um hvaða skilyrði þurfi að vera uppfyllt ef greiða skuli nýja hluti í félagi á annan hátt en með reiðufé og skuli settar reglur um það í ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Þá verði að liggja fyrir sérfræðiskýrsla, þar sem meðal annars komi fram lýsing á greiðslu, sem tekið sé við, og upplýsingar um aðferðina, sem notuð sé við mat á henni. Í skýrslunni skuli jafnframt koma fram yfirlýsing um að verðmæti, sem tekið sé við, svari að minnsta kosti til umsamins endurgjalds fyrir þau. Skýrslan skuli gerð af einum eða fleiri óháðum, sérfróðum mönnum, annað hvort löggiltum endurskoðendum, lögmönnum eða öðrum sérfróðum mönnum, sem dómkvaddir hafi verið. Kveða sóknaraðilar nefnd ákvæði í lögum nr. 2/1995 hafa verið sett til að fullnægja skuldbindingum samkvæmt 2. félagaréttartilskipun nr. 77/91/EBE frá 13. desember 1976, sem vitnað sé til í XXII. viðauka EES-samningsins. Verði íslensk lög skýrð til samræmis við skuldbindingar, sem Ísland hafi gengist undir í þeim samningi eftir því sem framast sé unnt. Í nefndri tilskipun komi glöggt fram að þeir sérfræðingar, sem hér um ræðir og geri skýrslu, skuli vera tilnefndir eða að minnsta kosti samþykktir af stjórnvaldi eða dómara. Stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi ekki gætt þessa er kaup á Frumafli ehf. voru ráðin. Þá sé ljóst af tilskipuninni að skýrsla sérfræðinga þurfi að liggja fyrir áður en ákvörðun sé tekin um hlutafjárhækkun. Það skilyrði sé hér heldur ekki uppfyllt. Ákvörðun stjórnarinnar um kaup á Frumafli ehf. hafi ekki verið tekin 20. júní 2001, eins og héraðsdómari virðist ganga út frá, heldur 11. sama mánaðar. Skýrslur tveggja endurskoðenda, sem stjórnin hafi fengið til að leggja mat á kaupin, hafi þá ekki legið fyrir. Lögmaður varnaraðila ritaði stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. bréf 11. júní 2001 og krafðist efnda á skuldbindingu, sem hann taldi félagið hafa gengist undir 24. janúar sama árs um kaup á hlutafé varnaraðila í Frumafli ehf. við tilteknu verði. Samdægurs var haldinn fundur í stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. og er í úrskurði héraðsdómara tekin upp orðrétt bókun stjórnarinnar varðandi erindi lögmannsins. Var því lýst yfir að stjórnin teldi félagið skuldbundið til að kaupa hlutaféð í samræmi við skilmála, sem getið sé í áðurnefndu minnisblaði. Síðan segir: „Jafnframt ákveður stjórn félagsins að nýta kauprétt á öllu hlutafé í Frumafli hf. eins og fram kemur í ofangreindu minnisblaði. Stjórnin veitir stjórnarformanni og forstjóra félagsins fullt umboð til að ganga frá nauðsynlegum gögnum til að efna samninginn að fullu og tilkynna til Verðbréfaþings Íslands.“ Liggur fyrir í málinu yfirlýsing Verðbréfaþings Íslands 12. júní 2001 um að stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. hafi tilkynnt því að staðfestur hefði verið samningur vegna kaupa á Frumafli ehf. Enn var haldinn fundur í stjórninni 20. júní 2001 þar sem endanlega var gengið frá kaupunum og meðal annars bókað að stjórnin samþykkti að gefa út hlutafé að nafnvirði 170.000.000 krónur. Ákvörðun stjórnar Lyfjaverslunar Íslands hf. 11. júní 2001 laut að því án nokkurs fyrirvara að kaupa allt hlutaféð í Frumafli ehf. við tilteknu verði. Var hún ekki takmörkuð við þau 44,44% hlutafjárins, sem getið var í upphafi hins áðurnefnda ódagsetta minnisblaðs, heldur tók hún einnig til afgangsins, sem félagið átti rétt til að kaupa samkvæmt minnisblaðinu. Var stjórnarformanni og forstjóra félagsins falið að ganga frá nauðsynlegum skjölum þar að lútandi. Þessi ákvörðun var tekin áður en aflað hafði verið sérfræðiskýrslu löggilts endurskoðanda samkvæmt 37. gr. sbr. 5.-8. gr. laga nr. 2/1995, en stjórnin leitaði fyrst 12. júní 2001 eftir því við Guðmund Sveinsson, löggiltan endurskoðanda, að hann gerði slíka skýrslu. Er skýrsla hans til stjórnarinnar dagsett 18. sama mánaðar sem og bréf Guðmundar Snorrasonar, löggilts endurskoðanda, en gerð er grein fyrir efni þessara gagna í hinum kærða úrskurði. Verður fallist á með sóknaraðilum að þegar af þessari ástæðu hafi ekki verið uppfyllt skilyrði laga nr. 2/1995 til að stjórnin mætti ákveða kaup á öllu hlutafénu fyrir tiltekið verð, svo sem gert var og áður er komið fram. III. Í hinum kærða úrskurði er getið bréfs þáverandi lögmanns sóknaraðila 31. maí 2001 til Lyfjaverslunar Íslands hf., þar sem þess var krafist fyrir þeirra hönd að boðað yrði til hluthafafundar í því skyni meðal annars að allir hluthafar ættu þess kost að taka afstöðu til þess hvort félagið keypti hluti í Frumafli ehf. af varnaraðila og öðrum fyrir allt að 860.000.000 krónur. Var dagskrá hluthafafundarins nánar tilgreind í bréfinu. Þar mun einnig hafa komið fram að sóknaraðilar væru skráðir fyrir 17,3% af heildarhlutafé félagsins. Erindið var kynnt á stjórnarfundi 31. maí 2001 og bókað að stjórnarformanni væri falið að boða fundinn við fyrsta tækifæri. Núverandi lögmaður sóknaraðila sendi Lyfjaverslun Íslands hf. bréf 5. júní sl. þar sem þess var meðal annars krafist að engar tilraunir yrðu gerðar til að ráðstafa óráðstöfuðu hlutafé, 170.000.000 krónum, áður en hluthafafundurinn yrði haldinn. Á fundi stjórnar félagsins 11. sama mánaðar var bókað að stjórnin samþykkti að boða til hluthafafundar í félaginu 10. júlí 2001 kl. 16.00. Skyldi þar meðal annars tekinn til umfjöllunar samningur við Frumafl ehf. í samræmi við óskir frá hluthöfum. Á þessum sama fundi ákvað stjórnin að kaupa allt hlutaféð í Frumafli ehf., svo sem rakið er í II. kafla að framan. Í 85. gr. laga nr. 2/1995 er mælt fyrir um að hluthafafund í félagi skuli boða innan 14 daga ef kjörnir endurskoðendur eða hluthafar, sem ráða yfir minnst 1/10 hlutafjárins krefjast þess skriflega. Efnislega samsvarandi ákvæði er í 13. gr. samþykkta fyrir Lyfjaverslun Íslands hf. Skilyrðum þessara ákvæða var fullnægt til að sóknaraðilar gætu krafist þess að kaup á hlutafé í Frumafli ehf. yrðu borin undir hluthafafund í Lyfjaverslun Íslands hf. Hluthafafundur fer með æðsta vald í málefnum hlutafélags samkvæmt því, sem lög og samþykktir þess ákveða, og fara hluthafar með ákvörðunarvald sitt í málefnum félagsins á hluthafafundum. Getur hluthafafundur tekið til umfjöllunar sérhvert málefni, sem varðar félagið, og tekið ákvarðanir um það. Ber þá stjórn félagsins að fara eftir því. Var stjórn Lyfjaverslunar Íslands hf. sjálf í aðstöðu til að boða til fundarins svo fljótt sem auðið yrði. Við þessar aðstæður var stjórninni óheimilt að ákveða sjálf og ganga frá kaupum á öllu hlutafé í Frumafli ehf. áður en slíkur fundur yrði haldinn, svo sem löglega hafði verið krafist. Er þá jafnframt litið til þess að kaupin gátu verið til þess fallin að raska rétti hluthafa samkvæmt 76. gr. laga nr. 2/1995, en samkvæmt þeirri grein laganna ber félagsstjórn að gæta hagsmuna allra hluthafa félagsins. Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, verður að telja skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 fullnægt til þess að lögbannskrafa sóknaraðila megi ná fram að ganga, enda eiga ákvæði 3. mgr. sömu greinar ekki við í máli þessu. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og kröfur sóknaraðila teknar til greina. Varnaraðili skal greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili, Jóhann Óli Guðmundsson, hagnýti sér þann rétt, sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Íslands hf., sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnverði 170.000.000 krónur, eða ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila. Ennfremur er lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að taka afstöðu til þess um leið og lögbannið verður lagt á, hvort og hvernig varnaraðila verður gert skylt að afhenda sýslumanni hlutinn til varðveislu meðan lögbannið stendur, sbr. lög nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Varnaraðili greiði hverjum sóknaraðila, Lárusi L. Blöndal. Aðalsteini Karlssyni og Guðmundi A. Birgissyni samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2001. Sóknaraðilar eru Lárus L. Blöndal, kt. 051161-2899, Rjúpnahæð 3, Garðabæ, Aðalsteinn Karlsson, kt. 121146-2749, Flókagötu 59, Reykjavík og Guðmundur A. Birgisson, kt., 010761-2049, Lækjarási 5, Reykjavík. Varnaraðili er Jóhann Óli Guðmundsson, kt. 020954-5829, Gíbraltar. Eftirleiðis verður ýmist vísað til hans sem varnaraðila eða sem JÓG. Sóknaraðilar verða nafngreindir, ef ástæða þykir, en annars verður vísað til þeirra sem sóknaraðila. Dómkröfur: Sóknaraðilar krefjast þess, að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að synja um lögbann í máli nr. L-19/2001 og að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni sóknaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila. Í beiðni sóknaraðila til sýslumanns í máli L-19/2001, sem vísað er til í kröfum þeirra hér fyrir dómi, var þess krafist, að lögbann yrði lagt við því, að varnaraðili hagnýti sér þann rétt, sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Ísands hf., kt. 430269-4029, Borgartúni 7, Reykjavík (eftirleiðis LÍ), sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnvirði 170.000.000 króna. Jafnframt er krafist lögbanns við því, að gerðarþoli ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila. Einnig er þess krafist, að lagt verði fyrir sýslumann að taka afstöðu til þess, um leið og lögbannið verður ákveðið , hvort og hvernig gerðarþola skuli gert skylt að afhenda sýslumanni hlutina til varðveislu, sbr. lög nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa, meðan lögbannið stendur. Varnaraðili gerir aðallega þá dómkröfu, að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hafnað verði kröfu sóknaraðila um lögbann og að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 22. júní 2001 um að synja sóknaraðilum um lögbann við því að varnaraðili, Jóhann Óli Guðmundsson, hagnýti sér þann rétt sem fylgir hlutafjáreign hans í Lyfjaverslun Íslands hf., kt. 430269-4029, Borgartúni 7, Reykjavík, sem honum var afhent til ráðstöfunar með rafrænum hætti 20. júní 2001 samtals að nafnvirði 170.000.000 króna og jafnframt að varnaraðili ráðstafi umræddri hlutafjáreign til 3ja aðila. Einnig að lagt verði fyrir sýslumanninn að taka afstöðu til þess um leið og lögbannið verður, hvort og hvernig varnaraðila skuli gert skylt að afhenda sýslumanninum hlutina til varðveislu. Varnaraðili krefst einnig málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Sóknaraðili vísaði málinu til dómsins hinn 25. júní sl. með bréfi lögmanns sóknaraðila, sem dagsett er sama dag. Málið var tekið til úrskurðar 2. júlí sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Málavextir, málsástæður og lagarök: Nauðsynlegt er að gera allítarlega grein fyrir aðdraganda þeirra viðskipta, sem mál þetta fjallar um og krafa sóknaraðila lýtur að. Eftirfarandi málavaxtalýsing er byggð á framlögðum gögnum og málflutningi lögmanna málsaðila. Á aðalfundi LÍ árið 2000 var tilgangi félagsins breytt í því skyni að gera starfsemi þess fjölbreyttari. Stjórn LÍ falaðist eftir kaupum á einkahlutafélaginu A. Karlssyni ehf. Samningar tókust um kaupin í janúar þessa árs. Í yfirlýsingu, dags. 24. janúar sl., sem liggur frammi í málinu og undirrituð er af meiri hluta þáverandi stjórnarmanna í LÍ og Aðalsteini Karlssyni sem seljanda er endanlega gengið frá kaupum á hlut Aðalsteins í A. Karlssyni ehf. þó með fyrirvara um samþykki hluthafafundar um hlutafjáraukningu í LÍ. Niðurlag yfirlýsingarinnar er svohljóðandi: ,,Þá lýsir Aðalsteinn Karlsson því yfir að hann muni ekki gera athugasemdir sem verðandi hluthafi í Lyfjaverslun Íslands hf. við það að samið verði við Frumafl ehf. vegna svokallaðs “Sóltúnsmáls” í samræmi við óformlegt samkomulag milli stjórna Lyfjaverslunar og Frumafls, sbr. ódagsett minnisblað. Þá skuldbindur Aðalsteinn Karlsson sig til þess að andmæla ekki nýtingu frekari kaupréttar á viðbótarhlutfé í Frumafli hf. ef meirihluti stjórnar Lyfjaverslunar Íslands hf. samþykkir að nýta kaupréttinn “. Undir þessa yfirlýsingu ritar varnaraðili sem stærsti hluthafi í LÍ: Það ódagsetta minnisblað, sem vísað er til í yfirlýsingunni er svohljóðandi: ,, MINNISBLAÐ. LÍ kaupir 44,44% af hlutafé Frumafls og greiðir með 80 milljónum í hlutafé LÍ. LÍ fær kauprétt á 27,78% af hlutafé Frumafls til 6 mánaða, frá undirriun samnings, og kauprétt á öðrum 27,78% til 12 mánaða. Viðmiðunargengi verður 4,78, eins og áður hafði verið ákveðið. Nýta má allan kauprétt innan 6 mánaða. Nýti LÍ sér ekki kauprétt sinn fær fyrirtækið forkaupsrétt til fimm ára, að óseldum hlutum. Afkomutenging Sóltúnsverkefnisins fellur út. Seljandi tekur áhættu af hærri vöxtum en gert er ráð fyrir í áætlun, að mestu eða öllu leyti (hér er svigi dreginn um orðin ,,mestu eða” og einhver ólæsilegur texti handritaður, innskot dómara). Seljandi ábyrgist að Heilbrigðisráðuneytið heimili uppskipti Securitas í Frumafl og Securitas. Verði töf á að starfsemi Sóltúns hefjist skal tekið tillit til þeirra fjárhagslegu afleiðinga sem það hefur á verkefnið. Ráðningarsamningur verður gerður við Hannes Guðmundsson, auk þess sem samningur hefur verið gerður við Önnu Birnu Jensdóttur framkvæmdastjóra Sóltúns.” Upphafsstafir fimm stjórnarmanna í þáverandi stjórn LÍ hafa verið ritaðir undir minnisblaðið. Á hluthafafundi, sem haldinn var í LÍ hinn 24. janúar sl. var samþykkt að veita stjórn félagsins heimild til að hækka hlutafé þess um allt að 300 milljónir króna. Þessi samþykkt fól í sér breytingu á 4. gr. samþykkta félagsins. Í niðurlagi greinarinnar segir svo eftir þær breytingar, sem á henni voru gerðar. ,,Stjórninni er heimilt að gefa út nýju hlutina í tengslum við samruna, í skiptum fyrir hlutafé í öðrum félögum eða sem greiðslu vegna kaupa á eignum og rekstri.” Á stjórnarfundi í LÍ, sem haldinn var 22. maí sl. var fjallað um málefni Frumafls efh. Þar er bókað undir lið 7 í fundargerð. ,,Formaður dreifði greinargerð sinni um þjónustuverkefni í heilbrigðiskerfinu og kaup á Frumafli hf. Einnig matsskýrslu frá Birki Leóssyni endurskoðanda þar sem framtíðarhagnaður verkefnisins er núvirtur með mismunandi forsendum. Samþykkt var að formaður hefði samband við Árna Tómasson, bankastjóra Búnaðarbanka, viðskiptabanka félagsins, um að fá ráðgjöf við að verðmeta verkefnið.” Því er haldið fram af hálfu sóknaraðilans, Lárusar L. Blöndals, að þessi leið hafi verið valin vegna gagnrýni hans á verði því, sem fyrirhugað væri að greiða hluthöfum Frumafls ehf. Hafi hann gert tillögur um að fengnir yrðu hlutlausir matsmenn til að meta verðmæti félagsins. Fyrirhugað var að halda stjórnarfund í LÍ 29. maí sl. Þeim fundi var frestað með svonefndu rafbréfi (tölvupósti) til stjórnarmanna. Þar segir m.a. að rétt sé að fresta Frumaflsmálinu vegna fjarveru stjórnarmanna, þar til allir aðalmenn geti verið viðstaddir afgreiðslu þess. Að kveldi sama dags, þ.e. 29. maí sl., kveðst sóknaraðilinn, Lárus, hafa móttekið fundarboð frá formanni stjórnar LÍ, þar sem hann var boðaður til stjórnarfundar 31. maí sl. Legið hafi fyrir að hann væri á förum til útlanda í þriggja vikna orlof. Í fundarboðinu, sem liggur frammi í málinu, segir m.a. að nauðsynlegt sé að taka til afgreiðslu mál, sem hafi verið til umfjöllunar á síðustu tveimur stjórnarfundum, þ.e. samning LÍ við Frumafl ehf. Önnur mál eru einnig tilgreind, s.s. frágangur á samningi um kaup á Thorarensen Lyfjum hf. Í fundarboðinu kemur enn fremur fram, að munnlegt svar hafi borist síðdegis frá Búnaðarbankanum varðandi málefni Frumafls efh., sem þegar hafi verið kynnt stjórnarmönnum og fáist staðfest bréflega daginn eftir. Lárusi L. Blöndal var boðið að taka þátt í fundarstörfum í gegnum fundarsíma og símanúmer tilgreind, sem hann gæti hringt í, en einnig væri hægt að hringja í hann þegar fundur hæfist, ef hann gæfi upp símanúmer sitt. Að lokum kemur fram í fundarboðinu, að varamaður yrði boðaður í hans stað, ef hann sæi sér ekki fært að taka þátt í fundarstöfum. Indriði Þorkelsson hdl., þáverandi lögmaður Lárusar, ritaði stjórnarformanni LÍ bréf, sem honum var afhent persónulega að kveldi 30. maí sl. Í bréfinu er því mótmælt að fjallað verði um samninginn um kaup á Frumafli ehf. og bent á efni rafbréfsins frá 29. sama mánaðar um að fresta afgreiðslu málsins, þar til allir aðalmenn gætu setið stjórnarfund. Einnig er þar lýst andstöðu Lárusar við því að gengið sé frá umræddum samningi, þar til fyrir liggi hlutlaust mat á verðmæti Frumafls ehf. Þessu bréfi fylgdi sami lögmaður eftir með öðru bréfi dags. 31. maí sl. Það bréf er ritað í umboði allra sóknaraðila. Í bréfinu er þess óskað í nafni sóknaraðila, sem skráðir séu fyrir 17,3% af heildarhlutafé félagsins, að boðað verði til hluthafafundar í því skyni að allir hluthafar eigi þess kost að taka afstöðu til þess, hvort LÍ eigi að kaupa hluti í Frumafli hf. af varnaraðila, og öðrum fyrir allt að 860 milljónir króna. Dagskrá hluthafafundarins var tilgreind í bréfinu þannig: 1. Tillaga um vantraust á stjórn félagsins. 2. Stjórnarkjör. 3. Fyrirhuguð kaup Lyfjaverslunar Íslands hfl., á hlutum í Frumafli hf. 4. Önnur mál. Stjórn LÍ hélt fund 31. maí sl. eins og boðað hafði verið. Í upphafi fundarins var efni síðara bréfs þáverandi lögmanns sóknaraðila kynnt. Ákveðið var að gera Verðbréfaþingi Íslands kunnugt um yfirstandandi samningaviðræður við hluthafa Frumafls efh. þar sem stjórnarmaður hafði látið tilteknum hluthöfum í té trúnaðarupplýsingar, eins og þar er bókað. Einnig var ákveðið að fresta afgreiðslu um málefni Frumafls ehf. að beiðni sóknaraðila. Þá var og ákveðið að boða til hluthafafundar í samræmi við fram komnar óskir þeirra. Stjórn LÍ tilkynnti þann 1. júní sl. Verðbréfaþingi Íslands að niðurstöður samnings við eigendur Frumafls ehf. yrðu fljótlega lagðar fyrir hluthafafund í félaginu. Núverandi lögmaður sóknaraðila, Jón Steinar Gunnlaugsson hrl., ritaði því næst stjórnarformanni LÍ bréf, dags. 5. júní sl., í nafni sóknaraðilans, Lárusar, og áréttaði þá kröfu umbj. síns, að ekkert yrði aðhafst í Frumaflsmálinu, fyrr en fyrir lægi mat hlutlausra manna um verðmæti félagsins. Einnig var þess beiðst að engar tilraunir yrðu gerðar til að ráðstafa óráðstöfuðu hlutafé, 170 milljónum króna, áður en hluthafafundurinn yrði haldinn. Hann óskaði enn fremur eftir því að fá afhent öll gögn um verðmat Búnaðarbankans, svo og að honum yrði sent f.h. Lárusar fundarboð á stjórnarfundi í LÍ, þar til umbj. hans væri kominn til landsins. Næst gerist það, að lögmaður varnaraðila ritar stjórnarformanni LÍ bréf, dags. 11. júní sl. og hótaði málsókn yrði ekki endanlega gengið frá samningi um kaup á hlutabréfum umbj. hans í Frumafli ehfl. í samræmi við þríhliða samkomulag milli JÓG, þáverandi stjórnar LÍ og Aðalsteins Karlssonar frá 24. janúar sl. og áðurnefnt ódagsett minnisblað, sem að hans mati fæli í sér bindandi samningsígildi um verð og fyrirkomulag á kaupum félagsins á Frumafli hf. Stjórnarformaður LÍ boðaði til stjórnarfundar af þessu tilefni, sem haldinn var 11. júní sl. Mættir voru á fundinum sex stjórnarmenn, þar af varastjórnarmaðurinn, Ólafur Jónsson, sem boðaður hafði verið í forföllum sóknaraðilans Lárusar og varastjórnarmaðurinn, Ásgeir Bolli Kristinsson. Í fundargerð er eftirfarandi bókað, að því er varðar kaup á hlutafé Frumafls hf. ,,Fyrir fundinum liggur bréf frá Hróbjarti Jónatanssyni hrl. lögmanni Jóhanns Óla Guðmundssonar dags. 11. júní þar sem þess er m.a. krafist að félagið staðfesti að komist hafi á samningur á milli Lyfjaverslunar Íslands hf. og Jóhanns Óla Guðmundssonar um kaup á hlutafé Frumafls hf. og að gefið verði út hlutafé til Jóhanns í samræmi við skyldur aðila. Stjórn félagsins lítur svo á að félagið hafi með yfirlýsingu dagsettri 24. janúar 2001 og minnisblaði stjórnar sem fylgdi þeirri yfirlýsingu skuldbundið sig til að kaupa hlutafé í Frumafli hf. í samræmi við þá skilmála sem þar koma fram. Jafnframt ákveður stjórn félagsins að nýta kauprétt á öllu hlutafé í Frumafli hf. eins og fram kemur í ofangreindu minnisblaði. Stjórnin veittir stjórnarformanni og forstjóra félagsins fullt umboð til að ganga frá nauðsynlegum gögnum til að efna samninginn að fullu og tilkynna til Verðbréfaþings Íslands.” Einnig var ákveðið á fundinum að boða til hluthafafundar í LÍ 10. júlí n.k. Sóknaraðilar lögðu fram lögbannsbeiðni hjá sýslumanninum í Reykjavík hinn 12. júní sl. og kröfðust þess að lagt yrði lögbann við því að LÍ geri kaupsamning við JÓG fyrir hönd hluthafa í frumafli um kaup á hlutafénu og við því, að LÍ ráðstafi til JÓG, eða annarra seljenda, hlutafé í LÍ sem endurgjald samkvæmt slíkum samningi. Síðar mun lítillega vikið að þessu máli, sem rekið er hér fyrir dómi samhliða máli þessu, eins og ástæða þykir. Stjórn LÍ leitaði álits Magnúsar Thoroddsen hrl. á réttarstöðu félagsins gagnvart eigendum Frumafls hf. á grundvelli áðurnefnds ódagsetts minnisblaðs stjórnar og yfirlýsingarinnar frá 24. janúar sl. Álitsgerð Magnúsar er dagsett 15. júní sl. Niðurstaða hans er orðrétt á þessa leið: Kominn er á bindandi samningur um það, að Lyfjaverslun Íslands h/f kaupi 44,44% af hlutafé Frumafls hf. og greiði fyrir það með 80 milljónum í hlutafé L.Í. h/f með hugsanlegum reikningsfrávikum vegna fyrirvara um vexti í minnisblaði stjórnarinnar. Þar sem ég lít svo á, að komist hafi á bindandi samningur milli félaganna, yrði L.Í. bótaskylt gagnvart Frumafli h/f, samkvæmt almennum reglum skaðabóta- og samningaréttar, ef það neitaði að standa við samninginn. Í yfirlýsingu dagsettri 24. janúar sl. (sjá bls. 2 að framan) skuldbindur sóknaraðilinn, Aðalsteinn Karlsson, sig til að gera engar athugasemdir við það að samið verði við Frumafls vegna svokallaðs Sóltúnsmáls í samræmi við óformlegt samkomulag milli stjórna LÍ og Frumafls hf., sbr. ódagsett minnisblað. Eins og áður er getið undirritaði varnaraðili einnig þessa yfirlýsingu. Sýnt þykir, að minnisblaðið hefur legið fyrir við undirritun yfirlýsingarinnar. Í minnisblaðinu er skýrt kveðið á um það, að LÍ muni kaupa þar tilgreindan hluta í Frumafli hf. á ákveðnu verði og eigi þess einnig kost að kaupa það hlutafé, sem eftir stendur, á sama verði, að því er virðist. Skoða verður þetta minnisblað, sem tilboð stjórnar LÍ um kaup á Frumafli hf. á þeim kjörum, sem þar er getið og með þeim fyrirvörum, sem þar er að finna. Tilboðið komst til vitundar varnaraðila í síðasta lagi við undirritun yfirlýsingarinnar 24. janúar sl. Engin tímamörk er að finna í tilboðinu gagnvart varnaraðila. Ljóst er, að sóknaraðilinn, Aðalsteinn Karlsson, hefur skuldbundið sig til að hafa engin afskipti af kaupum stjórnar LÍ á Frumafli hf. Einnig liggur fyrir, að sóknaraðilinn Lárus átti þátt í að semja umrædda yfirlýsingu og var kunnugt um efni hennar. Skuldbinding LÍ, samkvæmt minnisblaðinu, er þó háð því skilyrði, að reglum hlutafélagalaga verði fylgt um verðmat á andvirði Frumafls hf., sbr. 37. gr. hlutafélagalaga. Stjórn félagsins hafði á hluthafafundinum 24. janúar sl. samhliða hækkun hlutafjár félagsins aflað sér heimildar til ,,að gefa út nýju hlutina í tengslum við samruna, í skiptum fyrir hlutafé í öðrum félögum eða sem greiðslu vegna kaupa á eignum og rekstri.” Samningur sá, sem LÍ gerði við varnaraðila 20. júní sl., er í samræmi við það, sem fram kemur í minnisblaðinu, hvað varðar verð og önnur þau ákvæði hans, sem um er getið á minnisblaðinu, eftir því sem best verður séð. Eins og áður er vikið að hafði stjórn félagsins áður aflað sérfræðiskýrslu Guðmundar Sveinssonar, löggilts endurskoðanda og fengið umsögn nafna hans Snorrasonar, sem einnig er löggiltur endurskoðandi um skýrslu hins fyrrnefnda. Þá hafði stjórnin fengið álit Magnúsar Thoroddsen hrl. Það er mat dómsins, að stjórn LÍ hafi þannig fullnægt lagaskilyrðum hlutafélagalaga, samkvæmt 37. gr. hfl., sbr. 5. og 6-8. gr. sömu laga. Hafnað er kröfu sóknaraðila um að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að synja um lögbann í máli nr. L-19/2001. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 253/2007
Ölvunarakstur Sönnun
X var gefið að sök að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis á bifreiðarstæði við Frakkastíg í Reykjavík. Hann neitaði að hafa ekið bifreiðinni og kvaðst aðeins hafa ætlað að sofa þar og spara sér hótelkostnað. Vitni báru að þau hefðu séð bifreiðina hreyfast úr stað þar sem henni var lagt í bifreiðastæði. Þegar lögreglan kom að var hún ekki í gangi en kveikt á útvarpi og vél og púströr var heitt. Þá báru lögreglumennirnir að X hefði verið sofandi þegar þá bar að garði. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þrátt fyrir neitun X hefði ekki verið rannsakað hvort mögulegt hefði verið að bifreiðin hefði hreyfst án þess að henni hefði verið ekið. Hefði X ekki verið við akstur þegar lögreglumennirnir komu að og hefðu vitni ekki getað borið um af hvaða orsökum bifreiðin hreyfðist. Þótti því ósannað að bifreiðin hefði verið í gangi þegar hún færðist úr stað og því ekki komin fram nægileg sönnun fyrir því að K hefði gerst sekur um þá háttsemi sem greindi í ákæru. Hann var því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og að fengnu áfrýjunarleyfi Hæstaréttar, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu og viðurlög. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar. Ákærða er gefið að sök að hafa ekið bifreið á bifreiðastæði við Frakkastíg í Reykjavík að morgni 20. ágúst 2006. Er málsatvikum lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með vætti þriggja stúlkna er sannað að ákærði var sofandi í ökumannssæti bifreiðarinnar þegar þær komu á bifreiðastæðið. Þær töldu vél bifreiðarinnar þá hafa verið í gangi. Tilkynntu þær lögreglu um bifreiðina. Stúlkurnar báru fyrir dómi að bifreiðin hefði verið alveg inni í stöðureit og að þær hafi séð hana hreyfast lítið eitt áfram. Verður helst ráðið að þær hafi séð þetta í þann mund að ein þeirra var að tala við lögregluna í síma. Samkvæmt vætti tveggja lögregluþjóna var ákærði sofandi í ökumannssæti og var vakinn þegar lögregla kom á vettvang. Bifreiðin var þá ekki í gangi, en kveikt var á útvarpi og vél og púströr voru heit. Af ljósmynd sem lögregla tók sést að bifreiðin stendur framarlega í stöðureitnum og getur sú staða samrýmst því að bifreiðin hafi færst lítið eitt áfram eins og vitnin báru. Ákærði, sem er búsettur úti á landi, neitaði strax að hafa ekið eða hafa haft í hyggju að aka bifreiðinni og kvaðst aðeins hafa ætlað að sofa þar og spara sér þannig hótelkostnað. Þrátt fyrir neitun ákærða rannsakaði lögregla ekki hvort mögulegt væri að bifreiðin hefði hreyfst án þess að vera ekið. Ekkert liggur fyrir í málinu um hversu mikill halli er á bifreiðastæðinu þar sem bifreiðin var, ekkert var skráð um það hvort bifreiðin var í gír og handbremsu, hvort ljós voru kveikt og hvernig staða ökumannssætis var. Ljóst er að þegar lögregla kom á vettvang var ákærði ekki við akstur og vitnin gátu ekki borið um af hvaða orsökum bifreiðin hreyfðist. Ósannað er að bifreiðin hafi verið í gangi þegar hún færðist úr stað. Sönnunarbyrði um atvik sem eru sakborningi í óhag hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vísan til 46. gr. sömu laga telst ekki fram komin nægileg sönnun fyrir því að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í ákæru. Verður hann því sýknaður. Samkvæmt 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður allur sakarkostnaður málsins í héraði og áfrýjunarkostnaður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn saka. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins samtals 567.153 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 498.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 8. janúar 2007, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík, 27. nóvember sl., á hendur X, [kt. og heimilisfang], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni Y, með einkamerkinu Z, að morgni sunnudagsins 20. ágúst 2006, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,25‰) um bifreiðastæði við Frakkastíg í Reykjavík. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006. Verjandi ákærða krefst sýknu. Þá er þess krafist að þóknun verjanda og sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. I. Að morgni sunnudagsins 20. ágúst 2006, kl. 7:16, barst lögreglunni tilkynning um mjög ölvaðan mann á bifreiðastæði við Iðnskólann, sem gerði sig líklegan til að aka af stað í bifreið sinni. Fram kom að skráningarnúmer bifreiðarinnar væri „[Z]“. Í frumskýrslu lögreglu segir að þegar á vettvang hafi verið komið hafi mátt sjá karlmann í ökumannssæti bifreiðarinnar. Slökkt hafi verið á vél hennar en vélarhlíf og púströr verið heitt. Enn fremur hafi mátt sjá að rúður bifreiðarinnar voru móðulausar ólíkt öðrum kyrrstæðum bifreiðum í grenndinni. Þá hafi kveikjulás­lyklar bifreiðarinnar verið í „svissinum“ og útvarpið í gangi. Ökumaður bifreiðarinnar, ákærði í máli þessu, hefði rankað við sér þegar lögreglan bankaði á rúðuna á bifreiðinni. Á vettvangi hefði hann neitað að gangast undir öndunarpróf og sagt óþarft að blása því hann væri „fullur“. Á vettvangi hittist fyrir tilkynnandinn, A, en með henni voru B og C. Kvað A þær hafa tekið eftir að maður hefði sofið undir stýri í umræddri bifreið með skráningarnúmerið Z. Hefði bifreiðin verið í gangi. Kvaðst hún hafa séð ökumanninn aka bifreiðinni aðeins áfram en sofnað aftur undir stýri. Ákærði var handtekinn og færður á lögreglustöðina að Hverfisgötu. Hann var mjög ósáttur við handtökuna og kvaðst aldrei hafa ætlað að aka bifreiðinni af stað. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af ákærða að morgni 20. ágúst sl., kemur fram að ákærði hafi aðeins ætlað að ylja sér og því sett bifreiðina í gang í smástund, en hafi verið búinn að slökkva á bifreiðinni og verið sofandi er lögregla kom. Ákærði neitaði að rita undir skýrsluna. Ákærði blés í S-D2 öndunarprófsmæli á lögreglustöðinni kl. 7:59 og sýndi hann 1,29‰. Tvö blóðsýni voru tekin úr ákærða, fyrst kl. 8:30 og síðan kl. 9:30, auk þvagsýnis. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar mældist áfengismagn í blóði ákærða, samkvæmt fyrra sýninu, 1,25‰, en seinna sýninu 1,02‰. Alkóhól í þvagsýni mældist 1,82‰. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna málsins hinn 31. október sl. Neitaði hann því að hafa ekið bifreiðinni undir áhrifum áfengis umrætt sinn. Hann kvaðst hafa farið í bifreið sína, sest í ökumannssætið, lagt bak þess eins mikið niður og hægt var og sofnað. Aðspurður neitaði hann því alfarið að hafa gangsett bifreiðina. Hafi bifreiðin hreyfst hljóti hann að hafa stigið á kúplinguna í svefni. II. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá að hann hefði farið með syni sínum á menningarnótt í Reykjavík. Til hafi staðið að fara heim um miðnætti en sonur hans þá ekki viljað fara heim. Þeir hefðu því í sameiningu ákveðið að vera áfram í Reykjavík til sunnudags og gista hjá frændfólki. Kvaðst ákærði hafa hringt í son sinn undir morgun og hvatt hann til að fara í bifreiðina og leggja sig þar því ekki tæki því að gista á hótelherbergi þar sem komið væri fram undir morgun. Ákærði kvaðst hafa viljað spara gistikostnað. Hann hefði skilið eftir lykil í bifreiðinni svo sonur hans kæmist inn í hana ef þeir kæmu ekki saman í hana á réttum tíma. Sonur hans hefði þá sagst ætla heim með vini sínum. Hefði verið ákveðið að ákærði myndi sækja son sinn þangað um hádegið. Ákærði kvaðst hafa farið á dansleik og að því loknu farið í bifreið sína til að hvíla sig. Á leiðinni hefði hann hitt mann við blaðburð og fengið Fréttablaðið. Hann kvaðst hafa sest í ökumannssætið, hallað því aftur og litið í Fréttablaðið. Brátt hefði hann sofnað. Sagði hann að ekki hefði staðið til neitt ólögmætt. Ákærði kvaðst hafa fundið að sonur hans hefði komið í bifreiðina þar sem smáylur hafi verið í henni. Ákærði hefði hringt í son sinn eða sent honum smáskilaboð. Sonur hans hefði þá sagst hafa beðið í bifreiðinni í smástund þar til hann fór með félaga sínum. Seinna hefði lögreglan vakið ákærða og honum orðið hverft við. Auk þess hefði hann orðið reiður vegna þeirrar truflunar sem hann hefði orðið fyrir. Hann hefði greint lögreglunni frá því að hann hefði ekki ekið bifreiðinni og ætlaði ekki að aka henni. Hann hefði ætlað að hlýja sér og lagst svo til svefns. Ákærði kvaðst hafa farið strax í vörn þar sem fyrir lá að sonur hans fengi æfingaleyfi næstu vikurnar. Kvaðst ákærði vera mjög andvígur akstri undir áhrifum áfengis. Væri fráleitt að hann hafi ætlað að aka bifreiðinni enda hefði hann þá verið farinn fyrir löngu hefði slíkt staðið til. Aðspurður um skýringu á því að bifreiðin hafi færst til sagði ákærði útilokað að hún hafi gert það. Reyndar hefði hann sett útvarpið á, en hann hefði ekki keyrt bifreiðina, sett hana í gang eða fært hana. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við að bifreiðin færðist til. Hann sagði vegna framburðar vitnis fyrir lögreglu, um að hann hefði legið fram á stýrið, að hann hafi ekki gert það. Þegar ákærði var inntur eftir því hvort snúa þurfi lyklinum til að kveikja á útvarpinu sagði hann að það þurfi að snúa honum „um einn“. Ákærði gat ekki gert grein fyrir því hvernig hann hafði lagt bifreiðinni. Þegar borið var undir ákærða misræmi í framburði hans fyrir dómi um að hafa aldrei ræst bifreiðina og því sem fram kom hjá lögreglu um að hann hefði gert slíkt, sagði ákærði að skýring þess væri sú að hann hefði ekki viljað blanda syni sínum í málið þar sem það gæti skaðað hann vegna æfingaleyfis. Aðspurður hvort hugsanlegt væri að ákærði hefði rekist í kúplingu bifreiðarinnar, sem var beinskipt, kvaðst hann ekki minnast slíks en gat ekki útilokað það. Þegar ákærði var inntur eftir framburði sínum hjá lögreglu, þess efnis að hafi bifreiðin hreyfst hljóti hann að hafa stigið á kúplinguna, sagði hann að þetta gæti verið eina skýringin á því að bifreiðin hafi eitthvað færst úr stað, en hann ræki ekki minni til þess. Vitnið, A, greindi frá því að hún hefði farið ásamt tveimur öðrum stúlkum í bifreið sem var á bifreiðastæði við Iðnskólann í Reykjavík. Þar hefðu þær tekið eftir bifreið sem hafði verið bakkað inn í stæði. Bifreiðin hefði verið í gangi, vélarhljóð hefði heyrst, og maður hallað sér fram á stýrið. Þær hefðu farið í bifreið B sem stóð við næsta eða þarnæsta stæði og bakkað henni út úr stæðinu. Vitnið, sem sat í farþegasætinu ökumannsmegin, hefði hringt í lögregluna og sagt B að fara aðeins lengra svo ákærði myndi ekki aka á þær ef hann færi af stað. Þær hefðu beðið aðeins og lögreglumaður hringt í þær til að spyrja nánar um staðsetningu. Í sama mund hefði bifreið ákærða farið aðeins áfram og hún sagt við lögreglumanninn að hann væri að fara af stað og hann sagt að lögregla væri á leiðinni. Þegar vitnið hefði lagt á hafi bifreiðin stansað eftir að hafa færst fram úr stæðinu um 1-2 metra og svo hefði drepist á bifreiðinni. Vitnið taldi að bifreiðin hafi ekki verið í gangi þegar lögreglan kom á vettvang. Aðspurð, hvort vélarhljóð hefði heyrst í bifreið ákærða er hún færðist til eða hvort hún hefði runnið, gat vitnið ekki sagt til um það þar sem hún hefði setið inni í bifreið B. Um það hvernig bifreið ákærða hefði verið bakkað í stæðið, er þær komu fyrst að henni, sagði vitnið að hún hefði verið vel inni í stæðinu. Um staðsetningu bifreiðar B, er bifreið ákærða fór af stað, sagði hún að þær hefðu verið tveimur stæðum til hliðar þannig að ein bifreið hefði verið á milli þeirra. Vitnið kvaðst hafa séð framenda bifreiðarinnar koma fram. Aðspurð í hvaða stöðu ökumannssætið var í bifreið ákærða, hvort það hefði hallað fram eða aftur, minnti vitnið að það hefði verið í venjulegri stöðu. Vitnið kvaðst hafa verið undir nokkrum áhrifum áfengis. Vitnið, B, skýrði svo frá að hún hafi verið að koma frá vinnu á veitingastað um menningarnótt. Hún hefði lagt bifreið kærasta síns á bifreiðastæði við Iðnskólann í Reykjavík. Þar hafi hún séð bifreið sem var bakkað inn í stæði og mann sofandi undir stýri. Kveikt hefði verið á bifreiðinni og ljósin á. Vitnið minnti að útvarpið hefði verið í gangi. Sagði vitnið að þeim hefði ekki litist á þetta og því hringt á lögreglu. Þegar þær hefðu verið að tala við lögregluna hafi bifreiðin farið af stað og þær sagt lögreglunni að maðurinn væri að aka af stað. Lögreglan hefði sagt að hún væri á leiðinni. Eftir að bifreiðin hefði keyrt smá hefði hún stöðvast. Bifreiðin hefði ekki farið langt út úr stæðinu, eða um einn metra. Aðspurð hvort vélarhljóð hefði heyrst í bifreiðinni er hún fór af stað, eins og bifreiðinni hefði verið gefið inn, kvaðst vitnið ekki hafa heyrt það þar sem hún sat inni í bifreið. Fram kom að er þær komu á bifreiðastæðið hafi ein bifreið verið á milli bifreiðar ákærða og bifreiðarinnar sem vitnið var á. Vitnið hefði síðan fært bifreið sína í bifreiðastæði hinum megin til hliðar við bifreið ákærða og ein bifreið verið á milli þeirra. Þær hefðu séð bifreið ákærða færast til eftir að þær skiptu um stæði. Sagði vitnið að búið hafi verið að drepa á bifreið ákærða þegar lögregla kom á vettvang. Aðspurð hvort ökumannssætið í bifreið ákærða hafi hallað aftur sagði vitnið að það hefði ekki verið afturhallandi. Vitnið, C, kvaðst hafa farið að bifreið stúlku, sem ætlaði að keyra hana heim, og hafði verið lagt á bifreiðastæði við Iðnskólann. Þar hefði vitnið séð mann með höfuð á stýrinu líkt og hann væri sofandi. Svo hefðu þær séð að hann var að fara að leggja af stað og þær hringt á lögreglu. Þegar vitnið var nánar innt eftir atvikum sagði hún að bifreiðin hefði verið kyrrstæð og minnti að bifreiðin hefði verið í gangi. Maðurinn hefði reist sig upp og bifreiðin hreyfst um einn metra, eða þrjú skref. Vitnið minnti að ákærði hefði séð þær. Svo hefði lögreglan komið. Gat vitnið ekki sagt til um hvort bifreið ákærða var í gangi er lögregla kom á vettvang eða hvort bifreiðinni hefði verið gefið inn er hún hreyfðist eða hvort hún hefði runnið. Vitnið sagði að ljós hefðu verið á bifreiðinni er hún fór af stað. Fram kom að þær hefðu fært bifreiðina sem þær voru á um nokkur stæði þannig að ein bifreið var á milli þeirra. Sagði vitnið að bifreið ákærða hefði hreyfst áður en þær færðu sig milli stæða. Þegar vitninu var bent á að sú frásögn væri ekki í samræmi við frásögn annarra vitna, um að bifreiðin hefði færst eftir að þær fluttust í annað stæði, sagði vitnið að hún hefði skýrt frá eins og hún myndi eftir þessu en kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og þetta væri því aðeins í móðu. Vitnið, D, sonur ákærða, sagði að hann hefði farið umrætt sinn ásamt föður sínum í miðbæ Reykjavíkur. Þegar vel hafi verið liðið á nóttina hefði ákærði hringt í sig og spurt hvort hann vildi fara inn í bifreiðina og jafnvel sofa þar. Vitnið hefði sagt að hann þyrfti kannski að fara þangað því félagi hans ætlaði að hringja í hann eftir um hálftíma. Vitnið hefði kveikt á bifreiðinni, en ákærði hefði sagt sér að lykilinn væri í henni. Hann hefði verið með „allt í botni“ því kalt hefði verið úti. Eftir u.þ.b. hálftíma hefði félagi vitnisins hringt og beðið sig um að gista hjá sér. Vitnið hefði drepið á bifreiðinni og farið úr henni. Hann kvaðst ekki hafa hitt ákærða, en þeir verið í símasambandi. Ákærði hefði svo hringt í vitnið um hádegi og þeir haldið til Selfoss. Aðspurður um áform þeirra umrædda nótt sagði vitnið að þeir hefðu ætlað að gista hjá frænda þeirra, en ekki náð í hann. Aðrir möguleikar hefðu verið fyrir hendi en ekkert verið fastákveðið. Vitnið, Martha Sandholt Haraldsdóttur lögreglukona, skýrði svo frá að tilkynnt hefði verið um sofandi mann undir stýri á bifreiðastæðinu við Iðnskólann í Reykjavík. Vitnið hefði farið á vettvang og fyrst rætt við þrjár stúlkur sem þar voru. Stúlkurnar hefðu greint frá því að bifreiðin hefði færst úr stað og síðan hefði maðurinn sofnað aftur. Lögreglan hefði bankað á rúðu bifreiðarinnar og vakið ökumanninn. Aðspurð gat vitnið ekki sagt til um í hvaða stöðu ökumannssætið hefði verið. Sagði vitnið að bifreiðin hefði verið 1 - 1 ½ metra of framarlega í stæðinu og mynd verið tekin af því. Um aðstæður á bifreiðastæðinu sagði vitnið að aðeins væri halli á stæðinu. Aðspurð sagði vitnið að bifreiðin hefði ekki verið í gangi er lögreglumenn komu á vettvang. Lyklar hefðu verið í „svissinum“ en vél bílsins og púst hefði verið heitt. Þá hefði ákærði sagt að hann hefði verið með bifreiðina í gangi og stúlkurnar sagt það líka. III. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök. Fyrir dómi greindi hann frá því að hafa farið í bifreið sína undir morgun að aflokinni skemmtun á menningarnótt til að spara gistikostnað. Þar hafi hann hallað ökumannssætinu aftur og sofnað. Hann kveðst hafa sett útvarpið á en neitaði því alfarið að hafa gangsett bifreiðina eða fært hana úr stað. Þá neitaði hann því að hafa lagst fram á stýrið. Framburður ákærða stangast í veigamiklum atriðum á við framburð þriggja vitna sem staðhæfðu fyrir dómi, með sama hætti og fyrir lögreglu, að bifreið ákærða, sem var bakkað inn í bifreiðastæði, hafi verið í gangi er þær komu þarna að og ákærði hallað sér fram á stýrið. Báru tvö vitnanna að ökumannssætinu hafi ekki verið hallað aftur heldur verið í venjulegri stöðu. Hafa vitnin borið að bifreið ákærða hafi færst úr stað um 1-2 metra út úr bifreiðastæðinu. Vitnin gátu ekki fullyrt hvort vélarhljóð hefði heyrst er bifreið ákærða færðist úr stað þar sem þær sátu inni í bifreið og gátu ekki heyrt slíkt. Samkvæmt vitnisburði lögreglukonu voru lyklarnir í kveikju­lásnum og vél bifreiðarinnar og púst heitt. Fyrir liggur mynd af bifreið ákærða, sem lögregla tók á vettvangi, og sýnir að bifreið ákærða stendur út úr bifreiðastæðinu þannig að framhjól hennar eru komin fram fyrir stæðið. Ákærði hefur verið reikull í framburði um að hafa ekki gangsett bifreiðina. Þannig kemur fram í gögnum málsins að hann hafi greint frá því fyrir lögreglu að hafa sett bifreiðina í gang í smástund til að ylja sér og fyrir dómi bar lögreglukona sem fór á vettvang að ákærði hefði skýrt frá því að hafa gangsett bifreiðina. Þetta misræmi í framburði ákærða fyrir lögreglu og dómi þykir draga nokkuð úr trúverðugleika framburðar hans. Ákærði gaf þá skýringu á misræmi í framburði sínum að hann hafi ekki viljað blanda syni sínum í málið sem átti að fá æfingaleyfi til aksturs. Sonur ákærða bar fyrir dómi vitni um að hafa farið í bifreiðina áður en ákærði fór í hana og gangsett hana. Framburð vitnisins verður að virða í því ljósi að hann er sonur ákærða. Þegar virtur er samhljóma og staðfastur framburður vitna, um að bifreið ákærða hafi verið í gangi á bifreiðastæðinu og bifreiðin svo færst til, auk þess að vél bifreiðarinnar og púst hafi verið heitt, og að gættu öðru því sem hér hefur verið rakið, telst sannað, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að bifreið ákærða hafi færst úr stað. Ólíklegt þykir að bifreiðin hafi færst svo mikið úr stað sem raun ber vitni við að ákærði hafi stigið á kúplinguna enda rekur hann ekki minni til þess að hafa gert slíkt og ekkert liggur fyrir um í hvaða gír bifreiðin var. Þá er halli á bifreiðastæðinu óverulegur. Samkvæmt niðurstöðum úr alkóhólrannsókn var magn áfengis í blóði ákærða 1,25%. Ákærði hefur því gerst sekur um akstur undir áhrifum áfengis og varðar brot hans við 1., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Ákærði er fæddur í september 1965. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann með dómi 21. október 2003 dæmdur í þriggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr., 232. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur ekki gerst sekur um brot sem þýðingu hefur við ákvörðun refsingar nú. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi 8 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá verður ákærði með vísan til 101. og 102. gr. umferðarlaga, með áorðnum breytingum, sviptur ökurétti í 12 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, alls 190.966 kr. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað er um að ræða kostnað vegna blóðtöku og alkóhólrannsóknar, alls 53.767 kr., og 33.615 kr. þóknun verjanda á rannsóknarstigi. Þóknun verjanda fyrir dómi þykir hæfilega ákveðin 103.584 kr., að meðtöldum virðisauka­skatti. Verður þóknun verjanda á rannsóknarstigi og fyrir dómi tiltekin í einu lagi í dómsorði með hliðsjón af 1. mgr. 168. gr. laga nr. 19/1991, með áorðnum breytingum, sbr. og 2. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 44. gr. i. sömu laga. Sturla Þórðarson flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, X, greiði 100.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 8 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði er sviptur ökurétti í 12 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 190.966 krónur í sakarkostnað, þar með talin 137.199 króna þóknun skipaðs verjanda hans, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 787/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. desember 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 18.desember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness miðvikudaginn 13.desember 2017Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 18. desember2017, kl. 16:00 og að honum verði gert að sæta einangrun á meðan á því stendur.Varnaraðilimótmælir kröfunni og krefst þess að kröfu lögreglustjóra verði hafnað. Ígreinargerð með kröfunni kemur fram að Lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafiborist kæra frá Íslandsbanka í gær um að varnaraðili hefði misfarið með fundiðfé. Varnaraðili hafði sem framkvæmdastjóri [...] kt. [...], óskað eftirframlengingu á yfirdrætti á bankareikningi nr. [...], sem félagið sé með hjá [...],að fjárhæð 2,6 milljónum kóna. Fyrir mistök hafi [...] sett inn heimild áreikninginn að fjárhæð 26 milljónir króna. Hafi varnaraðili hagnýtt sér þettaog millifært í tveimur færslum 22 milljónir þann 8. desember sl. yfir á persónulegan reikning sinn sem sé í [...].Sama dag hafi varnaraðili farið í [...] og tekið út 22 milljónir króna íreiðufé.Varnaraðilihafi verið handtekinn 12. desember síðastliðinn og tekin af honum skýrsla samadag, þar sem varnaraðili játi verknaðinn. Þar komi fram að hann hafi millifærtfjárhæðina og tekið hana út. Einnig komi fram að hann hafi síðan lagt innumtalsverðar fjárhæðir á að minnsta kosti tvo aðila Húsleithafi verið gerð á heimili varnaraðila þar sem hafi verið haldlagðar ein milljónog 50 þúsund krónur. Næstu skref í málinu séu þó nokkrar aðgerðir í þágurannsóknar málsins.Samkvæmtframansögðu og með vísan til gagna málsins telji lögreglustjóri miklar líkur áþví að varnaraðili hafi gerst sekur um að misnota aðstöðu sína og hagnýtt sérþessa fjármuni. Sé því fram kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi meðætlaðri refsiverðri háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 246. og 247.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Telji lögreglustjóri nauðsynlegt að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á meðan málhans er til rannsóknar hjá lögreglu. Rannsóknmálsins sé á frumstigi. Lögregla vinni nú að því í fyrsta lagi að rannsaka þáaðila sem kærði millifærði fjármunina til og að finna þá til að yfirheyra vegnamálsins. Einnig til að varpa ljósi á þaðhvort þeir aðilar sem varnaraðili millifærði fjármunina til séu samskekirvarnaraðila í máli þessu eða hafi verið að hylma yfir með honum. Í því skynihyggist lögregla meðal annars afla upplýsinga frá fjarskiptafyrirtækjum ogfjármálastofnunum, auk annarra atriða sem lögregla telji að séu mikilvæg vegnarannsóknar málsins. Í öðru lagi telji lögregla sig þurfa svigrúm til aðrannsaka nánar, áður en varnaraðili verði látinn laus úr haldi lögreglu, hvortað hægt sé að endurheimta fjármunina. Lögreglustjóri telji einsýnt að ætla aðvarnaraðili kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka gangihann laus. Að sama skapi telji lögregla hættu á að varnaraðili verði beitturþrýstingi af hugsanlegum samverkamönnum og að reynt verði að hafa áhrif á hann.Meðvísan til alls framangreinds a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála og 246. og 247. gr.a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 teljilögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að varnaraðila verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 18. desember 2017. Þesser einnig krafist að varnaraðila verði gert að sæta einangrun á meðangæsluvarðhaldi stendur, sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, með vísan til framangreindra rannsóknarhagsmuna. Samkvæmtframangreindu og rannsóknargögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóraað varnaraðili sé undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing erlögð við. Rannsókn málsins er skammt á veg komin og því ljóst að varnaraðiligetur, haldi hann óskertu frelsi sínu, torveldað rannsókn málsins með því aðafmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eðavitni. Er þannig fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Að virtum rannsóknarhagsmunum ber að fallast á kröfulögreglustjóra um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum eins oghún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. Úrskurðarorð:Varnaraðili,X, sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 18.desember 2017, kl. 16:00.Varnaraðilisæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 106/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 304/2006
Samkeppni Heilbrigðismál
Gerður var samningur milli LHS og heilsugæslunnar í Reykjavík þess efnis að rannsóknarstofnun sjúkrahússins tæki við rannsóknum fyrir heilsugæsluna á tilteknum sviðum. Áður hafði R sinnt slíkum rannsóknum fyrir heilsugæsluna í Mjódd og Grafarvogi. R krafðist þess að Samkeppnisstofnun tæki málið til athugunar. Samkeppnisráð taldi ekki ástæðu til að hafast frekar að vegna málsins og var sú ákvörðun staðfest hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála 27. apríl 2005. R krafðist þess fyrir dómi að fyrrnefndur úrskurður áfrýjunarnefndarinnar yrði felldur úr gildi. Taldi R að samningur LHS og heilsugæslunnar í Reykjavík hefði heimilað samkeppnisyfirvöldum að grípa til aðgerða á grundvelli b. liðar 1. mgr. 17. gr. og 14. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Með dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða áfrýjuarnefndarinnar að 3. mgr. 42. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu, hefði að geyma sérákvæði sem heimilaði ráðherra að ákveða hvort eða í hvað miklum mæli heilbrigðisyfirvöld keyptu tiltekna rannsóknarþjónustu af einkaaðilum og væri því ekki skilyrði til að beita b. lið 17. gr. Þá var og staðfest að ekki hefði verið skilyrði til að beita heimild 14. gr. þágildandi samkeppnislaga þar sem sú þjónusta sem rannsóknarstofnun LHS veitti heilsugæslunni í Reykjavík væri aðeins í þágu hins opinbera heilbrigðiskerfis en ekki á frjálsum markaði. Var kröfu R því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2006. Hann krefst þess að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 27. apríl 2005 í máli nr. 6/2005 verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 16. ágúst 2006. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Hinn 1. júní 2004 ritaði aðaláfrýjandi, sem er einkarekin rannsóknastofa á sviði blóð- og meinefnafræði, bréf til Samkeppnisstofnunar. Var þar vakin athygli á því að í dagblaðsfrétt hefði þá nýlega verið greint frá fyrirhuguðum breytingum þess efnis að Landspítali háskólasjúkrahús tæki við rannsóknum fyrir heilsugæslustöðvarnar í Reykjavík, en væntanlega væri þar átt við að rannsóknastofnun sjúkrahússins tæki við rannsóknunum. Kom fram í bréfinu að áfrýjandi hefði sinnt þessum rannsóknum fyrir heilsugæslustöðvarnar í Mjódd og Grafarvogi. Taldi hann hættu á að með þessu væri brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga og krafðist þess að Samkeppnisstofnun tæki fyrirhugaðan flutning rannsókna frá heilsugæslustöðvunum til rannsóknastofnunar sjúkrahússins til athugunar. Með bréfi 7. júlí sama ár færði áfrýjandi frekari rök fyrir kröfu sinni og vísaði í þeim efnum til samnings um rannsóknaþjónustu milli heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítala háskólasjúkrahúss 20. apríl 2004. Taldi hann ákvæði samningsins sýna að Landspítali háskólasjúkrahús hefði beitt yfirburðum til að hafa af sér viðskipti við heilsugæslustöðvarnar í Grafarvogi og Mjódd. Eftir að hafa aflað umsagna frá heilsugæslunni í Reykjavík, Landspítala háskólasjúkrahúsi og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, upplýsinga frá Tryggingastofnun ríkisins og athugasemda aðaláfrýjanda við fram komnar umsagnir tók samkeppnisráð þá ákvörðun 18. febrúar 2005 að ekki væri „ástæða til að hafast frekar að vegna máls þessa.“ Aðaláfrýjandi kærði þessa ákvörðun samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 17. mars 2005. Að fenginni greinargerð samkeppnisráðs og athugasemdum aðaláfrýjanda við hana kvað áfrýjunarnefndin upp þann úrskurð 27. apríl 2005 að hin kærða ákvörðun skyldi standa óhögguð. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 26. október 2005 til að fá þeim úrskurði hrundið. II. Í b. lið 1. mgr. 17. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. nú b. lið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 44/2005, var kveðið á um að samkeppnisráð gæti gripið til aðgerða gegn athöfnum opinberra aðila að því marki sem þær kynnu að hafa skaðleg áhrif á samkeppni að því tilskildu að sérlög hefðu ekki að geyma sérstakar reglur um heimild eða skyldu til slíkra athafna. Greinir aðila á um hvort skilyrði hafi verið til að beita þessari heimild af hálfu samkeppnisráðs. Með 3. mgr. 42. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 154/2001, er kveðið á um að ráðherra marki stefnu um forgangsröðun verkefna í heilbrigðisþjónustu. Er ráðherra heimilt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að framfylgja þeirri stefnu, stuðla að aukinni hagkvæmni og tryggja gæði heilbrigðisþjónustu. Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 154/2001, eru forsendur að baki ákvæðinu skýrðar og meðal annars tekið fram að nauðsynlegt sé að tryggja að heilbrigðisyfirvöld geti stýrt því hve mikla heilbrigðisþjónustu af tiltekinni tegund þau vilja kaupa, fyrir hvaða verð og hvar slík heilbrigðisþjónusta skuli veitt. Samkvæmt þessu er ljóst að það er á valdi heilbrigðisyfirvalda að ákveða hvort eða í hvað miklum mæli þau kaupa tiltekna rannsóknaþjónustu af einkaaðilum. Þeirri heimild beitti ráðherra er hann lagði á vormánuðum 2004 fyrir heilsugæsluna í Reykjavík og Landspítala háskólasjúkrahús að gera samning um rannsóknaþjónustu. Aðila greinir einnig á um hvort skilyrði hafi verið fyrir því að samkeppnisyfirvöld beittu heimild 14. gr. þágildandi samkeppnislaga, sbr. nú 14. gr. laga nr. 44/2005, til að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað þess hluta rekstrar rannsóknarstofnunar Landspítala háskólasjúkrahúss, sem varðar þjónustu við sjúkrahúsið, frá þeim hluta rekstrarins sem er í frjálsri samkeppni. Eins og að framan er rakið var tilefni kvörtunar aðaláfrýjanda til samkeppnisyfirvalda samningur heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítala háskólasjúkrahúss um rannsóknaþjónustu fyrir heilsugæsluna og þau áhrif sem hann hefði á viðskipti aðaláfrýjanda við heilsugæsluna í Grafarvogi og í Mjódd. Snerist málatilbúnaður aðaláfrýjanda á öllum stigum stjórnsýslumeðferðar málsins eingöngu um þetta og sér þess hvergi merki í málatilbúnaði hans fyrir samkeppnisyfirvöldum að krafa hans eða kvartanir beindust einnig að viðskiptum rannsóknarstofnunar Landspítala háskólasjúkrahúss við sérfræðilækna með greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins. Að sama skapi vörðuðu umsagnir til samkeppnisráðs nær eingöngu framangreindan samning um rannsóknaþjónustu fyrir heilsugæsluna í Reykjavík. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem aðaláfrýjandi krefst ógildingar á, varðar þannig eingöngu þá ákvörðun heilbrigðisyfirvalda er laut að rannsóknaþjónustu fyrir heilsugæsluna í Reykjavík, en með honum er ekki tekin afstaða til álitaefna er kunna að leiða af þjónustu rannsóknarstofnunar Landspítala háskólasjúkrahúss við sérfræðilækna. Verður úrlausn um kröfu aðaláfrýjanda um ógildingu þess úrskurðar því ekki reist á málsástæðu er varðar þjónustu Landspítala háskólasjúkrahúss við sérfræðilækna. Sú þjónusta sem rannsóknarstofnun Landspítala háskólasjúkrahúss veitir heilsugæslunni í Reykjavík er aðeins í þágu hins opinbera heilbrigðiskerfis en ekki á frjálsum markaði. Voru því ekki forsendur til að beita heimild 14. gr. þágildandi samkeppnislaga til að krefjast fjárhagslegs aðskilnaðar í tilefni af erindi aðaláfrýjanda til samkeppnisyfirvalda. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Rannsóknarstofan í Mjódd sf., greiði gagnáfrýjanda, Samkeppniseftirlitinu, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 24. apríl sl., var höfðað 26. október 2005 af Rannsóknarstofunni í Mjódd, Þönglabakka 6, Reykjavík, á hendur Samkeppniseftir­litinu, Rauðarárstíg 10, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 27. apríl 2005 í máli nr. 6/2005, Rannsóknarstofan í Mjódd gegn samkeppnisráði, verði felldur úr gildi. Jafnframt er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda máls­kostnað að skaðlausu í samræmi við málskostnaðaryfirlit. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfu stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað í samræmi við málskostnaðarreikning. Af hálfu stefnanda er því lýst í stefnu að Rannsóknarstofan í Mjódd sf. hafi verið stofnuð 1986 og hafi upphaflega heitið Rannsóknastofa Læknasetursins, en frá árinu 1995 hafi rannsóknarstofan verið rekin sem Rannsóknarstofan í Mjódd (RAM). Stefn­andi annist ýmsar rannsóknir á sviði blóðfræði og meinefnafræði og hafi til ársins 2005 gert samkomulag við Tryggingastofnun ríkisins um greiðslu á rannsóknum sem gerðar væru á vegum stefnanda. Meðal viðskiptavina stefnanda árið 2004 hafi verið Heilsu­gæslustöðvarnar í Mjódd, Efsta­leiti og Grafarvogi, en aðrir viðskiptavinir stefn­anda hafi að staðaldri verið um 100 sérfræðilæknar, sjálfstætt starfandi heimilislæknar, stofnanir og lyfjafyrirtæki. Sjálfstætt starfandi sérfræðingar og heilsugæslustöðvar óski eftir þessum rannsóknum fyrir sjúklinga sína. Tryggingastofnun greiði rannsóknir fyrir þá sjúklinga sem vísað er frá sjálfstætt starfandi sérfræðingum en heilsugæslu­stöðvar greiði rannsóknir fyrir þá sjúklinga sem vísað er þaðan með því fé sem stöðvunum sé markað á fjárlögum. Sjúklingurinn sjálfur greiði ávallt ákveðið gjald fyrir rannsókn hverju sinni og sé hinn eiginlegi viðskiptavinur. Bæði rannsóknarstofur sjúkrahúsa og einkareknar rannsóknarstofur selji sömu eða sambærilega þjónustu og stefnandi. Kaupendum rannsókna, m.a. heilsugæslustöðvum og sjálfstætt starfandi sér­fræðingum, sé frjálst að velja þær rannsóknarstofur sem þyki hentugast hverju sinni með tilliti til verðs og gæða. Fyrir hendi sé samkeppni milli þessara aðila um að veita rannsóknarþjónustu utan spítala. Samningur var gerður milli Heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítala-háskóla­sjúkrahúss 20. apríl 2004 um rannsóknarþjónustu sem leiddi til þess að stefnandi átti þess ekki kost að veita framangreindum heilsugæslustöðvum áfram þá þjónustu sem hann hafði fram að þeim tíma veitt þeim. Af því tilefni beindi stefnandi erindi til Samkeppnisstofnunar 1. júní og 7. júlí sama ár þar sem þess var farið á leit að Samkeppnisstofnun tæki þegar til athugunar fyrirhugaðan flutning rannsókna frá heilsugæslustöðvum til Rannsóknarstofnunar Landspítalans og kannaði sérstaklega þá samninga sem gerðir hefðu verið um þessar rannsóknir. Í síðara erindi stefnanda var vísað til þess að með samningnum frá 20. apríl sama ár væru boðin óeðlileg viðskiptakjör sem skekktu samkeppnislega stöðu sjálfstæðra rannsóknarstofnana. Stefnandi telji verulegar líkur á því að samningurinn brjóti gegn 14. gr. samkeppnis­laga. Með ákvörðun samkeppnisráðs 18. febrúar 2005 var ekki talin ástæða til að hafast frekar að vegna málsins. Stefnandi kærði ákvörðunina til áfrýjunarnefndar sam­keppnismála sem kvað upp úrskurð 27. apríl 2005 þar sem ákvörðun samkeppnisráðs var staðfest. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til ógildingar á framangreindum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefnandi telur úrskurðinn ólögmætan þar sem hann væri ekki byggður á réttum lagaskilningi og þar sem réttra aðferða hefði ekki verið gætt við úrlausn málsins. Af hálfu stefnda er byggt á því að engin lagaheimild væri fyrir því að samkeppnisyfirvöld gripu til aðgerða samkvæmt samkeppnislögum vegna samnings­ins frá 20. apríl 2004. Úrskurðurinn sem stefnandi krefjist að felldur verði úr gildi væri byggður á viðeigandi lagareglum og réttra málsmeðferðarreglna hefði verið gætt. Stefnandi hefur höfðað málið gegn stefnda þar sem stefnda tók við verkefnum Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráð var lagt niður með samkeppnislögum nr. 44/2005 sem tóku gildi 1. júlí 2005. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að hann hafi frá upphafi lagt mikla áherslu á gæði í rannsóknum sínum og hagkvæmni í rekstri, en í síðustu óháðum rannsóknum Bio-Rad Laboratories hafi stefnandi verið í 37. sæti af 473 rannsóknarstofum, sem teknar hafi verið til rannsóknar, og í fyrsta sæti meðal íslenskra rannsóknarstofa. Eftir að rannsóknarstofur í einkaeigu hafi hafið starfsemi á þessum markaði hafi jafnframt orðið veruleg verðlækkun á rannsóknarþjónustu, í sumum tilfellum allt að 60%. Tilkoma einkarekinna rannsóknarstofa hafi þannig tryggt aukin gæði og hagkvæmni í rekstri og leitt til mikils sparnaðar fyrir sjúklinga og heilbrigðiskerfið í heild. Núverandi einingaverð, 139 krónur, sé miðað við hámarksgæði og hámarks­hagkvæmni í rekstri, en lítið sé hægt að bregða út frá þessu verði án niðurgreiðslna. Með bréfi 15. apríl 1999 hafi Ríkisspítalar leitað eftir áliti Samkeppnisstofnunar á skipan nýrrar rannsóknarstofnunar innan spítalanna. Í bréfinu komi fram að ætlunin væri að koma á fót sérstakri stofnun í eigu spítalans sem hefði það hlutverk að reka rannsóknarstofur í nokkrum greinum. Þar komi jafnframt fram að ráðgert væri að aðskilja rekstur rannsóknarstofanna frá öðrum rekstri Ríkisspítala og líta á viðskipti þeirra sem viðskipti óskyldra aðila. Gert hafi verið ráð fyrir því að einstakar deildir spítalans leituðust við að eiga viðskipti við þá aðila sem hagstæðust kjör byðu og að Rannsóknarstofnun Landspítalans myndi starfa í samkeppni við aðrar rannsóknar­stofur í einkaeigu. Samkvæmt þessu hafi ekki verið ætlunin að stofna sérstaka deild innan Ríkisspítalanna, sem annast myndi allar rannsóknir spítalanna, heldur sjálfstæða stofnun í samkeppnisrekstri við aðra aðila á sama markaði, m.a. einkaaðila. Ætlunin hafi og verið sú að einstakar deildir innan spítalans tækju sjálf­stæða ákvörðun hverju sinni um hvort leitað yrði til umræddrar stofnunar eða annarra sem byðu hagstæðari kjör með tilliti til verðs og gæða. Sömu sjónarmið hafi verið ítrekuð í bréfi 15. nóvember 1999 fyrir hönd Land­spítalans. Þar komi fram að Rannsóknarstofnun Landspítalans yrði sjálfstæð stofnun og fjárhagur hennar aðskilinn frá fjárhag spítalans en hún myndi stuðla að aukinni samkeppni. Við útgáfu gjaldskrár hinnar nýju stofnunar yrði við það miðað að tekjur nægðu til að mæta gjöldum og eðlilegum arðsemiskröfum eiganda hennar, Landspítala Íslands. Væri ekkert tilefni til að ætla að stofnunin léti önnur sjónarmið ráða, en ef svo færi gætu samkeppnisyfirvöld gripið inn í að fullnægðum laga­skilyrðum. Þessi fjár­hagslegi aðskilnaður væri í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um fjárhagslegan aðskilnað þess hluta ríkisrekstrar sem væri í samkeppni við aðra aðila og þess hluta sem væri það ekki. Á hafi verið bent að rekstur rannsóknarstofunnar skyldi standa undir sér án stuðnings ríkisins og væri til þess fallinn að efla samkeppni. Markmiðið hafi því augljóslega verið að koma á fót ríkisstofnun í samkeppnisrekstri við aðrar rannsóknarstofur, m.a. einkareknar rannsóknarstofur. Með bréfi 10. janúar 2000 hafi forstjóri Landspítalans lýst því yfir að RLSH myndi starfa með sama fyrirkomulagi og verið hefði og að í því fælist að stofnunin myndi þjónusta sömu aðila og rannsóknarstofur spítalans hefðu gert til þess tíma. Væri einungis um að ræða innri hagræðingu spítalans sem væri gerð m.a. í þeim til­gangi að efla kostnaðarvitund starfsmanna. Samkeppnisstofnun hafi lokið málinu með bréfi 15. febrúar 2000 og talið að starfsemi RLSH væri ekki ætlað að keppa í ríkari mæli frá því sem áður var við einkareknar rannsóknarstofur og ef breyting yrði þar á myndu Ríkisspítalar upplýsa Samkeppnisstofnun um þá áætlun. Samkeppnisstofnun hafi því ekki talið ástæðu til þess að aðhafast í málinu. Með þessu hafi mátt ætla að Samkeppnisstofnun hafi talið að RLSH ætti að starfa fyrir Ríkisspítalana en ekki aðra og að um innri hagræðingu LSH væri að ræða. Í bréfi heilbrigðisráðherra 4. júlí 2001 komi fram að rannsóknarstofur sjúkrahús­anna í Reykjavík skyldu vera aðskildar frá rekstri sjúkrahúsanna. Allar rannsóknir ættu að vera verðlagðar með hliðsjón af eðlilegum rekstrarkostnaði. Rannsóknarstofur væru seljendur viðkomandi rannsókna, jafnt rannsóknarstofur sjúkrahúsa sem einkareknar rannsóknarstofur, og að viðkomandi kaupendum rannsókna væri að sjálf­sögðu frjálst að velja rannsóknarstofur eftir því sem hentugast þætti. Með samningi 20. apríl 2004 hafi Heilsugæslan í Reykjavík gert samning við Rannsóknarstofnun Landspítalans um að rannsóknarstofnunin annaðist rannsóknir á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði, sýkla- og veirufræði og ónæmisfræði, en til þess tíma hafi stefnandi sinnt rannsóknum á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði fyrir Heilsugæslustöðina í Mjódd, Efra-Breiðholti, Hraunbæ og Grafarvogi. Af rannsóknum á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði hafi verið gefinn 25% afsláttur af einingarverði af fyrstu 440 þúsund einingunum (105 krónur einingin) og 19% afsláttur til viðbótar af einingum umfram það (85 krónur einingin). Þarna sé um að ræða umtalsvert lægra einingarverð en stefnandi fái fyrir rannsóknir sínar. Minni eða nær enginn afsláttur hafi hins vegar verið veittur af rannsóknum sem Rann­sóknarstofnun LSH hafi haft einokunarstöðu til rannsóknar á, auk þess sem gjaldskrá sem um þær gildi sé mjög há fyrir. Samningurinn kveði jafnframt á um að ekkert gjald væri tekið fyrir blóðtöku af sjúklingum upp að 75 þúsund einingum og að innheimt rannsóknargjald af sjúklingum rynni til heilsugæslu­stöðvanna, en ekki rannsóknarstofnunarinnar, sem í reynd feli í sér viðbótarafslátt sem nemi um 8-9%. Samningurinn hafi leitt til þess að framangreindar Heilsugæslustöðvar hafi hætt viðskiptum við stefnanda, en um hafi verið að ræða árleg viðskipti fyrir um 30 milljónir króna. Jafnframt hafi verið komið í veg fyrir að stefnandi gæti aflað sér frekari viðskipta við aðrar heilsugæslustöðvar í Reykjavík. Samkvæmt fjárhagsáætlun Landspítala-háskólasjúkrahúss fyrir árið 2005 sé reiknað með að Rannsóknarstofnun LSH verði rekin með um 77 milljóna króna tapi. Þetta verði væntanlega bætt með tilfærslu frá almennu rekstrarfé spítalans eða með viðbótarfjárframlagi á fjárlögum. Þessi háttsemi sé í ósamræmi við bréf Landspítalans 15. nóvember 1999 þar sem m.a. komi fram að við útgáfu gjaldskrár Rannsóknarstofnunar LSH yrði við það miðað að tekjur myndu nægja til að mæta gjöldum og eðlilegum arðsemiskröfum eiganda hennar og mikil áhersla á það lögð að rannsóknar­stofnunin yrði fjárhagslega aðskilin öðrum rekstri, ella væri samkeppnis­yfir­völdum heimilt að grípa inn í. Stefnandi hefði gert samning við Tryggingastofnun ríkisins 15. mars 2001 sem enn sé í gildi að grunni til. Í 12. gr. hans komi fram að Tryggingastofnun sé hvenær sem er heimilt að beina viðskiptum sínum til annarra rannsóknarstofa sem bjóði hag­stæðustu kjör á rannsóknum. Þó hafi stefnanda verið heimilt samkvæmt samningnum að ganga inn í þau kjör. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að ganga inn í um­ræddan samning Heilsugæslunnar í Reykjavík við Rannsóknarstofnun LSH frá 20. apríl 2004, sem hann hefði þó væntanlega ekki gert enda væru rannsóknir á grundvelli samningsins að öllum líkindum verulega niðurgreiddar af hálfu Landspítalans með opinberum fjárfram­lögum. Stefnandi hafi því leitað til Samkeppnisstofnunar með bréfi 7. júlí 2004. Hann hafi talið LSH beita yfirburðum sínum til að hafa af stefnanda viðskipti við heilsugæslu­stöðvarnar í Grafarvogi og Mjódd, annars vegar með því að veita meiri afslátt af sambærilegum rannsóknum og stefnandi hefði til þess tíma sinnt en af öðrum rannsóknum, og hins vegar með því að láta rannsóknargjald renna til heilsugæslu­stöðvanna. Með samningunum hafi stefnandi talið að LSH byði óeðlileg viðskiptakjör og að samkeppnisstaða hans væri skekkt vegna þessa. Stefnandi hafi talið spítalann ekki standa við þau fyrirheit sem bréf Samkeppnisstofnunar 15. febrúar 2000 hafi verið byggt á. Stefnandi hafi talið rétt að mælt yrði fyrir um fjárhagslegan aðskilnað á rekstri rannsóknarstofnunar LSH frá öðrum rekstri Landspítalans. Í niðurstöðu samkeppnisráðs 18. febrúar 2005 hafi verið talið að sú ráðstöfun heilbrigðisyfirvalda að fela Rannsóknarstofnun LSH að annast allar rannsóknir fyrir Heilsugæsluna í Reykjavík á tilteknum sviðum byggðist á sérákvæði 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 og að ákvæðið gengi framar ákvæðum samkeppnislaga. Samkeppnisráð hafi talið á valdsviði heilbrigðisyfirvalda að ákveða hvort eða í hve miklum mæli þau keyptu tiltekna rannsóknarþjónustu af einkaaðilum. Þegar af þessari ástæðu hafi ekki talist heimilt fyrir samkeppnisyfirvöld að hafa bindandi afskipti af umræddri aðgerð, m.a. á grundvelli þágildandi 17. gr. sam­keppnislaga. Samkeppnisráð hafi talið að hlutlægar og málefnalegar ráðstafanir, sem miði að því að takmarka kostnað hins opinbera af heilbrigðisþjónustu eða lúti að ákvörðun um hvort eða hve mikið sé keypt af tiltekinni þjónustu, gangi ekki gegn markmiði samkeppnislaga ef einkaaðilum í sambærilegri stöðu sé ekki mismunað í slíkum ráðstöfunum. Engar vísbendingar hafi talist vera fyrir hendi um slíka mismunun í málinu og því ekki tilefni til að beita heimildum d-liðar 2. mgr. 5. gr. þágildandi samkeppnislaga. Jafnframt komi fram að samkeppnisráð hafi ekki talið sig bært til þess að úrskurða í málinu þar sem úrlausnarefnið væri utan gildissviðs þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Ráðið hafi talið að umrædd rannsóknarstofnun væri ekki í frjálsri samkeppni við rannsóknarstofur í einkarekstri þar sem Rannsóknar­stofnun LSH seldi aðeins rannsóknir til Landspítala-háskólasjúkrahúss, Trygginga­stofnunar ríkisins og ýmissa heilbrigðisstofnana. Þar sem þessir kaupendur rannsókna væru allir innan hins opinbera heilbrigðiskerfis þá hafi sala á þjónustu rannsóknar­stofnunarinnar til þeirra ekki talist fara fram á markaði og að stefnandi væri þar af leiðandi ekki í samkeppni við stofnunina um sölu á rannsóknum. Því hafi verið talið að lagaheimild skorti til þess að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað. Þessi niðurstaða samkeppnisráðs byggist þannig á því í fyrri hluta niðurstöðunnar að um samkeppni á markaði sé að ræða sem falli undir samkeppnislög en að sérákvæði laga um heilbrigðisþjónustu heimili að hún sé takmörkuð. Í seinni hluta hennar sé síðan komist að þeirri niðurstöðu að umrædd rannsóknarþjónusta falli ekki undir samkeppnislög þar sem enginn markaður sé fyrir hendi. Sami markaður hafi verið til umfjöllunar í báðum tilfellum. Stefnandi hafi kært þennan úrskurð til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 17. mars 2005, sem hafi kveðið upp úrskurð í málinu 27. apríl s.á. í máli nr. 6/2005, en niður­staða nefndarinnar hafi verið kynnt stefnanda með bréfi 3. maí s.á. Áfrýjunarnefndin hafi talið að 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990, ásamt ýmsum öðrum ákvæðum laga um heilbrigðisþjónustu, kvæði á um sérstakt lagakerfi, sem gilti fyrir markaðinn í málinu, þ.e. kaup heilsugæslustofnana ríkisins á rannsóknarþjónustu sem tengdist heilsugæslu. Slík sérákvæði gengju framar ákvæðum samkeppnislaga. Með vísan til þessa og með skírskotun til forsendna hinnar kærðu ákvörðunar hafi áfrýjunarnefndin talið að það væri á valdi heilbrigðisyfirvalda að ákveða hvort eða í hve miklum mæli þau keyptu tiltekna rannsóknarþjónustu af einkaaðilum. Niðurstaða samkeppnisráðs hafi því verið staðfest um að ekki væri grundvöllur til að hafa afskipti af umræddri aðgerð á grundvelli samkeppnislaga. Jafnframt hafi áfrýjunarnefndin talið að enginn vafi væri á því að bæði Landspítalinn og Heilsugæslan í Reykjavík væru hluti af starfsemi heilbrigðisþjónustu hér á landi sem lyti yfirstjórn ráðherra samkvæmt lögum um heil­brigðis­þjónustu. Sama hafi verið talið gilda um Rannsóknar­stofnun LSH enda hafi starfsemi hennar talist nátengd starfsemi heilbrigðisyfirvalda. Rannsóknarstofnunin veitti ekki þjónustu á almennum samkeppnismarkaði heldur aðeins í þágu hins opinbera heilbrigðiskerfis. Með vísan til þessa og þeirra raka sem fram komi í ákvörðun samkeppnisráðs hafi ekki talist lagagrundvöllur fyrir því að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað á milli rannsókna­starfsemi Landspítalans og annarr­ar starfsemi sjúkrahússins, sbr. 14. gr. þágildandi samkeppnislaga. Stefnandi telji niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála og að sínu leyti sam­keppnisráðs ranga þar sem byggt sé á röngum lagaskilningi ásamt því að lögmætra aðferða hafi ekki verið gætt við meðferð málsins. Sala Rannsóknarstofnunar LSH á rannsóknarþjónustu falli tvímælalaust undir ákvæði samkeppnislaga og hafi stefnanda verið nauðugur einn kostur að höfða málið til ógildingar á úrskurði áfrýjunar­nefndarinnar. Stefnandi byggi á því að markaðurinn, sem til umfjöllunar sé í máli þessu, sé sala á rannsóknarþjónustu til aðila heilbrigðiskerfisins utan spítala á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði. Um skaðlega undirverðlagningu sé að ræða sem hafi áhrif á samkeppni á markaði. Samningur Landspítalans við Heilsugæsluna í Reykjavík 20. apríl 2004 heimili sam­keppnisyfirvöldum að grípa til aðgerða á grundvelli 17. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Undirverðlagningin sé skaðleg en hún sé niðurgreidd með almennu rekstrarfé Landspítalans eða með viðbótarfram­lagi á fjárlögum. Samkeppnisyfir­völdum hafi verið skylt að taka málið til efnislegrar meðferðar og hafi samningurinn átt undir þágildandi samkeppnislög nr. 8/1993, sbr. nú lög nr. 44/2005. Ágreiningur sé um það hvort 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 feli í sér sérreglu, sem gangi framar ákvæðum samkeppnislaga, en þetta sé grundvallaratriði málsins. Vegna þessa lagaákvæðis hafi samkeppnisyfirvöld ekki talið sig bær til þess að taka málið til skoðunar á grundvelli samkeppnislaga. Laga­ákvæðið kæmi því í veg fyrir að rannsakað yrði hvort um óheimila tilfærslu á fjár­munum til niðurgreiðslu á rannsóknarþjónustu í samkeppnisrekstri hefði verið að ræða. Stefnandi sé í samkeppnisrekstri og rekstur Rannsóknarstofnunar LSH eigi undir samkeppnislög. Ekkert liggi fyrir um að samningurinn hafi eitthvað með for­gangsröðun verkefna innan heilbrigðisþjónustunnar að gera, ekki hafi verið sýnt fram á að af samningnum leiddi aukin hagkvæmni og ekkert liggi fyrir um gæði þjónustunnar sem veitt sé. Eftir að rekstri samkeppnismálsins lauk hafi stefnda kveðið upp úrskurð 11. október 2005 í máli nr. 8/2005. Það mál hafi snúist um kvörtun Sálfræðingafélags Íslands vegna þeirrar ráðstöfunar Tryggingastofnunar ríkisins að semja við geðlækna um greiðsluþátttöku vegna kostnaðar sjúkratryggðra en ekki klínískra sálfræðinga. Sál­fræð­ingafélag Íslands hafi talið að klínískir sálfræðingar og geðlæknar störfuðu á sama markaði þegar um væri að ræða meðferð á geðrænum vandamálum, sem ekki fæli í sér lyfjagjöf, og að samningar Tryggingastofnunar ríkisins takmörkuðu sam­keppni milli þessara aðila. Í niðurstöðu stefnda komi fram að vilji löggjafans hafi ekki staðið til þess að heilbrigðisyfirvöld væru við beitingu 3. mgr. 42. gr. laga um heil­brigðisþjónustu nr. 97/1990 að öllu leyti óbundin af ákvæðum samkeppnislaga og að þetta ákvæði fæli ekki í sér heimild eða skyldu til þess að mismuna keppinautum í heilbrigðisþjónustu. Stefnda hafi talið að um mismunun keppinauta væri að ræða sem færi gegn markmiði samkeppnislaga. Í úrskurðinum hafi stefnda ekki talið mál stefnanda eðlislíkt, en þar hafi aðeins verið til skoðunar hvort heilbrigðisyfirvöldum væri heimilt að velja milli þess að láta vinna ákveðin verk á eigin stofnunum eða að semja við einkaaðila um að inna verkin af hendi. Stefnda virtist þannig hafa byggt á þeirri lagatúlkun að Rannsóknarstofnun LSH og stefnandi væru ekki keppinautar á heilbrigðismarkaði og að Rannsóknarstofnun LSH, Tryggingastofnun ríkisins og Heilsugæslan í Reykjavík séu einn og sami aðilinn. Málsaðilar séu því á einu máli um það að 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 veiti ekki heimild til þess að mismuna keppinautum en ósammála um það hvort aðilar í máli þessu teljist keppinautar á heilbrigðismarkaði og sé þetta ágreiningsefni því til úrlausnar í málinu. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé ógildanlegur þar sem málið hafi ekki verið nægilega upplýst áður en það hafi verið tekið til úrskurðar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Engar fullnægjandi upplýsingar um hagkvæmni liggi fyrir. Við mat á hagkvæmni beri að líta til alls kostnaðar sem til falli vegna verka sem unnin séu af ríkisstofnun, meðal annars niðurgreiðslna ef svo beri undir. Engar upplýsingar liggi fyrir um kostnað af rannsóknum Rannsóknarstofnunar LSH og hver beri þennan kostnað að lokum. Þá liggi engar upplýsingar fyrir um gæði rannsókna, annars vegar hjá stefnanda og hins vegar hjá Rannsóknarstofnun LSH. Stefnandi skipi sér að jafnaði í efstu sæti þegar gæðamælingar fari fram. Ranglega hafi verið ályktað að um hagkvæma ráðstöfun hafi verið að ræða, enda liggi ekki fyrir fullnægjandi gögn því til stuðnings. Úrskurðurinn sé jafnframt ógildanlegur þar sem áfrýjunarnefndin hafi ranglega litið svo á að Landspítalinn, Heilsugæslan í Reykjavík og Tryggingastofnun séu einn og sami aðilinn og komist ranglega að þeirri niður­stöðu að ekki sé fyrir hendi samkeppni milli stefnanda og Rannsóknarstofnunar LSH um rannsóknarþjónustu sem veitt sé aðilum utan sjúkrahúsanna. Stefnandi og Rann­sóknar­stofnun LSH séu í samkeppni um rekstur á rannsóknarþjónustu þegar um sé að ræða rannsóknir fyrir aðila utan sjúkrahúsanna, m.a. við sjálfstætt starfandi sérfræðilækna og Heilsugæsluna í Reykjavík. Þjónusta Rannsóknarstofnunar LSH falli undir ákvæði samkeppnislaga og hamli því m.a. að starfsemin sé niðurgreidd af hálfu Landspítalans. Engin ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 heimili niðurgreiðslu á þeirri þjónustu sem Rannsóknarstofnun LSH vinni fyrir aðila utan spítalans með sjálfstæðar fjárheimildir, s.s. Heilsugæsluna í Reykjavík. Heilsugæslan í Reykjavík og Landspítalinn séu tveir ólíkir lög­aðilar, með ólíka kennitölu, sjálfstæða stjórn og sjálfstæðan fjárhag, sem markaður sé í fjárlögum. Samningur milli þessara aðila 20. apríl 2004 sé einkaréttarlegur samningur um kaup á þjónustu fyrir ákveðið verð milli óskyldra aðila. Rannsóknarstofnun LSH sé ekki deild innan Heilsugæslunnar í Reykjavík og starfsmenn rannsóknarstofnunarinnar séu ekki launþegar heilsugæslunnar, en hún greiði ekki húsnæðiskostnað eða annan rekstrar­kostnað rannsóknarstofnunarinnar. Heilsugæslan greiði hins vegar ákveðið verð fyrir þjónustu samkvæmt samningi aðila. Allt þetta bendi ljóslega til þess að um ótengda aðila sé að ræða. Skipti þá engu máli þótt svo vilji til að málefni beggja aðila lúti eftirliti sama ráðherra. Fjarri lagi sé að halda því fram að rannsóknir Rannsóknar­stofnunar LSH séu rannsóknir til eigin nota eða byggðar á einhvers konar stjórnvalds­ákvörðun með heimild í 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990. Með sama rökstuðningi, sem stefnandi telji ekki standast, falli öll viðskipti milli allra opinberra aðila, sem lúti boðvaldi ráðherra eða ríkisstjórnar­innar, utan ákvæða sam­keppnis­laga þar sem hann sé í eigu sama aðila, íslenska ríkisins. Fyrir liggi að samkeppni sé fyrir hendi. Stefnandi hafi gert samning við Tryggingastofnun ríkisins um blóðmeina- og efnameinafræðirannsóknir og skyldar rannsóknir utan sjúkrahúsa fyrir sjúkratryggða einstaklinga samkvæmt lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar. Samningurinn feli í sér að Tryggingastofnun greiði fyrir allar rannsóknir sem framkvæmdar eru samkvæmt beiðnum lækna utan sjúkrahúsa. Þessi samningur hafi ekki að geyma neins konar hámark, þótt kveðið sé á um ákveðinn afslátt þegar rannsóknir fari umfram ákveðinn einingafjölda. Trygginga­stofnun, sem greiði rannsóknir fyrir hönd sjúkratryggðra, geri ekki upp á milli rekstrar­forms eða skyldi aðila til þess að velja eina rannsóknarstofnun fremur en aðrar. Stefnandi sé þess vegna jafn settur Rannsóknarstofnun LSH og augljóslega í sam­keppni við hana um rannsóknir fyrir aðila utan sjúkrahúsanna. Á árinu 2004, sbr. bréf Tryggingastofnunar 13. september 2005, hafi Tryggingastofnunin til dæmis greitt um 135 milljónir króna til Rannsóknarstofnunar LSH fyrir rannsóknir sem vísað hafi verið til hennar frá sjálfstætt starfandi sérfræðingum, sem allt eins hefði getað verið vísað til stefnanda. Þessar rannsóknir væru jafnframt niðurgreiddar af hálfu spítalans og seldar á sama verði og þær væru seldar til Heilsugæslunnar í Reykjavík, sem geri stefnanda enn erfiðara fyrir að keppa á umræddum markaði. Heilbrigðisráðherra hafi talið að rannsóknarstofnanir innan ríkisrekinna spítala séu í samkeppni við einkareknar rannsóknarstofur um rannsóknir utan spítala. Í bréfi hans 12. janúar 2000 komi fram að rannsóknarstofur stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík væru orðnar fjárhagslega sjálfstæðar og seldu þjónustu til sinna viðskiptavina. Jafnframt hafi hann tekið fram í bréfi 4. júlí 2001 að rannsóknarstofnanir sjúkrahúsanna í Reykjavík skyldu vera aðskildar frá rekstri sjúkrahúsanna. Skyldu allar rannsóknir vera verðlagðar með hliðsjón af eðlilegum rekstrarkostnaði. Rannsóknarstofur væru seljendur viðkomandi rannsókna og hafi þar jafnt verið vísað til rannsóknarstofa sjúkra­húsa og einkarekinna. Fram komi að viðkomandi kaupendum rannsókna væri að sjálfsögðu frjálst að velja þær rannsóknarstofur sem hentugast þætti. Af þessum ummælum megi skýr­lega leiða að það hafi verið ætlun heilbrigðisráðherra að sam­keppni yrði um rekstur rannsóknarstofa utan spítala, t.d. vegna viðskipta við sjálfstætt starfandi sérfræðinga og heilsugæslu­lækna. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið hafi síðar beitt sér fyrir viðræðum milli Heilsugæslunnar í Reykjavík og Land­spítalans, sbr. bréf 1. maí 2004, þar sem fram komi að lagt hafi verið fyrir báða aðila að ná samkomulagi um verð og þjónustu. Engar fyrirskipanir hafi verið gefnar um að samkomulagi yrði að ná. Semja hafi þurft um verð og þjónustu, líkt og gerðist á almennum markaði. Bendi því ekkert til þess að heilbrigðisráðherra eða ráðuneytið hafi brugðið út af þeirri stefnu sem fram komi í bréfum 12. janúar 2000 og 4. júlí 2001. Á sama hátt hafi Landspítalinn litið svo á að verið væri að setja á fót rannsóknar­stofnun í samkeppnisrekstri þegar Rannsóknarstofnun LSH var stofnuð. Í því sam­bandi megi vísa til bréfa Landspítalans 15. ágúst 1999 og 15. nóvember sama ár til samkeppnisyfirvalda, þar sem fram komi að ætlunin með stofnun Rann­sóknar­stofn­unar LSH væri að koma á fót sérstakri rannsóknarstofnun sem væri fjárhagslega aðskilin frá öðrum rekstri spítalans. Þetta væri í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um fjárhagslegan aðskilnað þess hluta ríkisrekstrar, sem væri í samkeppni við aðra aðila, frá öðrum sem væru það ekki. Litið yrði á viðskipti milli þessara aðila sem viðskipti óskyldra aðila og að hver einstök deild spítalans skyldi taka sjálfstæða ákvörðun um kaup á þessari þjónustu og eiga viðskipti við þann aðila sem hagstæðust kjör byði hverju sinni. Jafnframt hafi spítalinn tekið fram að rannsóknarstofan yrði rekin án stuðnings ríkisins þannig að tekjur myndu nægja til þess að mæta gjöldum og eðlilegum arðsemiskröfum eiganda hennar. Síðar hafi spítalinn tekið fram í bréfi 10. janúar 2000 að um innri hagræðingu væri að ræða sem myndi ekki auka samkeppni við einkareknar rannsóknarstofur. Þetta sé rangt. Rannsóknarstofnunin hafi bætt við sig viðskiptavinum og aukið þannig samkeppni við stefnanda þegar um væri að ræða rannsóknir fyrir aðila utan sjúkrahúsanna. Rannsóknarstofnun LSH hafi veitt umtals­verðan viðbótarafslátt, einvörðungu fyrir þær rannsóknir sem hún hafi sinnt í sam­keppnis­rekstri, en nær engan á öðrum sviðum, þar sem hún hafi einokunarstöðu. Engar sann­færandi röksemdir hafi verið færðar fram sem réttlæti slíkt. Bendi þetta eindregið til þess að rannsóknarstofnunin hafi réttilega talið að hún hefði verið í sam­keppni við stefnanda og þyrfti að bjóða betri kjör. Rannsóknarstofnuninni hafi hins vegar verið óheimilt að niðurgreiða rannsóknir fyrir Heilsugæsluna í Reykjavík og sjálfstætt starfandi sérfræðinga vegna reglna samkeppnisréttarins. Allt framangreint verði einnig að skoða í ljósi þess hvernig löggjafinn sjálfur hafi ætlast til að ákvæði 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 yrði túlkað gagnvart ákvæðum samkeppnislaga. Í nefndaráliti heilbrigðis- og tryggingarnefndar um frumvarpið, er lögfesti ákvæðið, komi fram að ekkert í ákvæðum frumvarpsins gæfi tilefni til þess að ætla að með því væri ætlunin að gera upp á milli rekstrarforma í heilbrigðisþjónustu, enda stæðist slík stefnumörkun ekki ákvæði laga. Brýnt hafi verið talið að jafnræðis og óhlutdrægni væri gætt þannig að rekstrar- og samkeppnisstaða aðila væri tryggð. Nefndin hafi skýrlega tekið fram að ákvæði 3. mgr. 42. gr. ætti ekki að koma í veg fyrir beitingu samkeppnislaga í atvinnustarfsemi á sviði heilbrigðis­þjónustu. Sérstaklega hafi verið áréttað að ráðherra væri bundinn af samkeppnislögum vegna hinnar svokölluðu lögmætisreglu við ákvarðanatöku, byggða á ákvæðinu. Nefndin hafi þannig sérstaklega tekið afstöðu til þessa álitaefnis og vilji löggjafans sé skýr hvað varði beitingu 3. mgr. 42. gr. laganna gagnvart samkeppnislögum. Heimild sé til þess að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað, sbr. 14. gr. þágild­andi samkeppnislaga nr. 8/1993. Samkeppni sé augljóslega fyrir hendi um rannsóknar­þjónustu sem veitt sé aðilum utan sjúkrahúsanna, m.a. milli stefnanda og Rannsóknar­stofnunar LSH. Stefnandi keppi á þessum markaði vegna samninga sinna við Trygg­inga­stofnun ríkisins. Ekki sé hægt að líta svo á að Landspítalinn, Heilsugæslan í Reykjavík eða Tryggingastofnun séu einn og sami aðilinn og að rannsóknir séu af þeim sökum í eigin þágu hins opinbera heilbrigðiskerfis. Um allt of rúma skýringu sé að ræða af hálfu áfrýjunarnefndar samkeppnismála og beri því að ógilda úrskurðinn. Sömu málsástæður eigi við að öðru leyti um kröfu um fjárhagslegan aðskilnað, sbr. 14. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993, eins og fram hafi komið vegna skað­legrar undirverðlagningar. Samkeppni sé fyrir hendi og um markað sé að ræða. Samkeppnisráð hafi talið í úrskurði sínum 16. febrúar 1996 í máli nr. 2/1996 að einkarekin apótek væru í samkeppni við sjúkrahúsapótek og að fjárhagslegur aðskiln­aður á grundvelli samkeppnislaga yrði að fara fram á milli sjúkrahúsapóteka og annarrar starfsemi sjúkrahúsa. Staðan eigi ekki að vera önnur þegar um rannsóknar­stofur spítalanna sé annars vegar að ræða og einkareknar rannsóknarstofur hins vegar. Sjúkra­húsin hafi rekið umrædd apótek sem nokkurs konar deildir innan spítalans og greiðslur fyrir lyf hafi að mestu komið frá Tryggingastofnun, allt opinberir aðilar innan hins opinbera heilbrigðiskerfis. Þar sem einkarekin apótek hafi þjónað sama hlut­verki og einnig fengið greiðslur frá Tryggingastofnuninni hafi samkeppni talist vera fyrir hendi milli þessara aðila. Enginn greinarmunur verði gerður milli þessara tilvika og sé það t.d. algerlega hliðstætt við það tilvik þegar sjálfstætt starfandi sér­fræð­ingar vísi sjúklingum í rannsóknir hjá Rannsóknarstofnun LSH eða stefnanda og Trygginga­stofnun greiði kostnaðinn fyrir sjúklinga í báðum tilfellum. Þá verði niður­staðan sú sama varðandi kaup heilsugæslunnar á rannsóknarþjónustu, enda sé Heilsu­gæslan í Reykjavík fjárhagslega sjálfstæður aðili og óskyldur Landspítalanum, rétt eins og Tryggingastofnun ríkisins. Því sé rétt, auk framanraktra málsástæðna, að ógilda úrskurðinn á grundvelli 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að Rannsóknarstofnun Landspítalans (síðar Rannsóknarstofnun Landspítala-háskólasjúkrahúss og frá 1. febrúar 2005 Rann­sóknarsvið Landspítala-háskólasjúkrahúss) hafi verið sett á stofn árið 1999, eins og nánar sé lýst í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 27. apríl 2005 og ákvörðun samkeppnisráðs 18. febrúar 2005. Um sé að ræða deild innan Landspítalans sem hafi afmarkaðan fjárhag en sé þrátt fyrir nafngiftina ekki sjálfstæð stofnun. Á árunum 1999-2004 hafi stofnunin sinnt ýmsum rannsóknum, þ.á m. á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði fyrir spítalann, Tryggingastofnun ríkisins og aðrar heil­brigðisstofnanir. Í ársbyrjun 2004 hafi Heilsugæslan í Reykjavík ákveðið að endurskipuleggja rannsóknarstarfsemi á sínum vegum. Fram til þess tíma hefði stofnunin hvort tveggja stundað eigin rannsóknir á sviði blóð- og klínískrar lífefnafræði og keypt þær af einkareknum rannsóknarstofum. Með bréfi til heilbrigðis- og tryggingamálaráðu­neytisins 27. janúar 2004 hafi stofnunin tilkynnt ráðagerð sína um að leggja niður litlar rannsóknarstofur á einstökum heilsugæslustöðvum og koma á fót miðlægri rann­sóknar­stofu í Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg. Ráðuneytið hafi hins vegar beitt sér fyrir því að Heilsugæslan í Reykjavík og Landspítalinn sömdu um að Rannsóknar­stofnun Landspítalans annaðist framangreindar rannsóknir fyrir Heilsugæsluna þar sem vinnslugeta rannsóknarstofa annarra heilbrigðisstofnana hefði ekki verið nýtt nema að takmörkuðu leyti. Samningur um rannsóknarþjónustuna hafi verið undir­ritaður 20. apríl 2004 og hafi hann orðið tilefni erindis stefnanda til Samkeppnis­stofnunar. Að undangenginni ítarlegri athugun á erindi stefnanda hafi samkeppnisráð ákveðið 18. febrúar 2005 að ekki væri ástæða til að hafast frekar að í málinu. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest niðurstöðu samkeppnisráðs í úrskurði 27. apríl s.á. Þar séu málavextir raktir og í ákvörðun samkeppnisráðs. Krafa stefnda sé reist á því að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála, þar sem ákvörðun samkeppnisráðs sé staðfest, sé í samræmi við samkeppnislög nr. 8/1993 og lög nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Samkvæmt því hafi samkeppnisyfirvöld skort heimild til að grípa til aðgerða á grundvelli b-liðar 1. mgr. 17. gr. samkeppnis­laga, sbr. 9. gr. laga nr. 107/2000, og 14. gr. sömu laga í tilefni af erindi stefnanda. Að því er snertir heimild samkeppnisráðs til að grípa til bindandi íhlutunar gegn ráðstöfun opinberra aðila á grundvelli b-liðar 1. mgr. 17. gr. samkeppnislaga byggi stefndi á því að ráðherra hafi á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 97/1990, sbr. 1. gr. laga nr. 154/2001, verið heimilt að beita sér fyrir því að Heilsugæslan í Reykjavík og Landspítalinn semdu um rannsóknir í blóð- og klínískri meinefnafræði. Með þessu lagaákvæði væri heimild í sérlögum fyrir umræddri ráðstöfun. Enda þótt ákvæði samkeppnislaga nái til heilbrigðisþjónustu feli framangreint ákvæði laga nr. 97/1990 í sér heimild fyrir ráðherra til að taka ákvörðun um hvaða aðili veiti heilbrigðis­þjónustu, eins og hún sé skilgreind í 2. mgr. 1. gr. laganna, hvort heldur sem viðkomandi aðili sé heilbrigðisstofnun eða einkaaðili, t.d. einkarekin rannsóknarstofa. Hafi Hæstiréttur Íslands í dómum sínum frá 29. október 1998 í máli nr. 101/1998 (íslenska ríkið gegn Árna Ingólfssyni og gagnsök) og 29. apríl 2004 í máli nr. 465/2003 (Íslenskur markaður gegn Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. og samkeppnisráði) talið að heimildir í sérlögum geti gengið framar ákvæðum samkeppnislaga. Með lögum nr. 154/2001, sem hafi breytt lögum nr. 97/1990, hafi verið stefnt að því að auka svigrúm heilbrigðisyfirvalda til ráðstafana af þeim toga sem hér um ræði. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að breytingalögunum, segi að nauðsynlegt sé „að tryggja að heilbrigðisyfirvöld geti stýrt því hve mikla heilbrigðisþjónustu af tiltekinni tegund þau vilji kaupa, fyrir hvaða verð og hvar slík heilbrigðisþjónusta skuli veitt.“ Þá sé bent á að mikilvægt sé „að fagleg rök og hagkvæmni ráði því hvar þjónusta sé veitt en ekki ákvarðanir einstakra heilbrigðisstarfsmanna eða hópa“ og að sama gildi „í þeim tilvikum sem sérhæfð starfsemi er þess eðlis að heppilegra er að hún fari fram á sjúkrahúsum eða hagkvæmara að hún sé á einum stað.“ Ráðherra geti samkvæmt því ákveðið að heilbrigðisstofnanir, sem undir hann heyri samkvæmt lögunum, sinni sjálfar nánar tilteknum verkefnum, þar á meðal rannsóknum, í stað þess að kaupa slíka þjónustu af einkaaðilum. Í því sambandi skipti ekki máli hvort þjónustan sé til eigin nota fyrir viðkomandi heilbrigðisstofnun eða veitt annarri heilbrigðisstofnun og hvort það sé gert gegn gjaldi eður ei. Aftur á móti gegni öðru máli um slíkar aðgerðir sem raski samkeppnisstöðu milli einkaaðila, líkt og reynt hafi á í máli heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins gegn stefnda sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi kveðið upp úrskurð í 5. janúar 2006. Skilyrðin fyrir beitingu 3. mgr. 42. gr. laga nr. 97/1990 séu þau að ráðherra eigi endanlegt mat um það hvort samningurinn sem um ræði hafi stuðlað að aukinni hagkvæmni í heilbrigðisþjónustu. Samkeppnisyfirvöld meti aðeins hvort ráðstöfun hafi heimild í sérlögum sem gangi framar samkeppnislögum. Á hinn bóginn meti þau ekki hvort skilyrðin, sem sett séu fyrir slíkri ráðstöfun, séu í raun og veru fyrir hendi. Þessi skilningur sé í samræmi við áðurnefndan dóm Hæstaréttar 29. apríl 2004 í máli nr. 465/2003. Þeirri málsástæðu sé því mótmælt að samkeppnisyfirvöld hafi ekki aflað fullnægjandi upplýsinga áður en ákvörðun var tekin í málinu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkeppnisyfirvöldum hafi verið óskylt að afla ítarlegri gagna en gert hafi verið. Undanþágan í ákvæði samkeppnislaga eigi við í þessu tilviki. Stefndi mótmæli því að fyrirætlanir heilbrigðisyfirvalda fyrir gildistöku laga nr. 154/2001 hafi þýðingu fyrir úrslit málsins. Það hafi heldur ekki þýðingu við beitingu b-liðar 1. mgr. 17. gr. samkeppnislaga hvort Landspítalinn og Heilsugæslan í Reykja­vík séu einn og sami aðilinn. Ákvæðið áskilji aðeins að lagaheimild sé til aðgerða og sé hún í 3. mgr. 42. gr. laga nr. 97/1990 sem eftirláti ráðherra að meta til hvaða ráð­staf­ana sé nauðsynlegt að grípa í því skyni að stuðla að aukinni hagkvæmni heil­brigðis­þjónustu. Samkvæmt framansögðu eigi undanþágan í b-lið 1. mgr. 17. gr. samkeppnislaga við um tilvikið sem um ræði og því skorti stefnda heimild til að grípa til aðgerða gegn Landspítala-háskólasjúkrahúsi á grundvelli lagaákvæðisins. Heimild samkeppnisráðs til að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað á grundvelli 14. gr. samkeppnislaga takmarkist af því að Landspítalinn (Rannsóknar­stofnun Landspítala-háskólasjúkrahúss/Rannsóknarsvið Landspítala-háskólasjúkra­húss) sé ekki í frjálsri samkeppni við aðrar rannsóknarstofur. Við mat á því hvort um sé að ræða frjálsa samkeppni skipti ekki máli þótt spítalinn veiti Heilsugæslunni í Reykjavík þjónustu sem hún hafi áður keypt í einhverjum mæli af öðrum aðilum. Heilbrigðis- og trygginga­málaráðuneytið fari með yfirstjórn heilbrigðis­mála, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 97/1990. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna taki heilbrigðisþjónusta meðal annars til hvers kyns heilsugæslu, lækningarannsókna, lækninga og hjúkrunar í sjúkrahúsum. Þannig taki lögin bæði til Landspítalans og Heilsugæslunnar. Á grund­velli laganna geti heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið meðal annars flutt verkefni milli stofnana eða lagt fyrir þær að hafa samvinnu um einstök verkefni. Skipti því engu máli þótt einstakar stofnanir séu reknar sem sjálfstæðir lögaðilar. Heilbrigðis­stofnanir samkvæmt lögunum geti ekki talist keppinautar í skilningi samkeppnislaga. Umrædd starfsemi sé hluti af eigin starfsemi heilbrigðisyfirvalda, en sé ekki rekstur í frjálsri samkeppni. Í eigin starfsemi felist framkvæmd á tiltekinni þjónustu eða verki sem viðkomandi hafi þörf fyrir í starfsemi sinni. Bæði Landspítalinn og Heilsugæslan í Reykjavík inni af hendi heilbrigði­þjónustu, sem byggist á rann­sóknum, en í því sambandi sé vísað til 1. mgr. 24. gr. og 2. töluliðar 19. gr. laga nr. 97/1990. Af þessu leiði að heilbrigðisyfirvöld taki sjálf ákvarðanir um hvort þjónusta, sem sé nauðsynleg í rekstri heilbrigðisstofnana, sé veitt af þeim sjálfum eða af hálfu utanaðkomandi aðila. Það breyti ekki niðurstöðunni hvort einkafyrirtæki geti veitt umrædda þjónustu eða hvort ákvörðun heilbrigðisyfirvalda sé fjárhagslega hag­kvæm. Jafnframt sé byggt á því að ákvæði 14. gr. samkeppnislaga taki ekki til fyrirtækis eða stofnunar sem aðeins hafi með höndum verkefni fyrir þann sem fari með yfirráð yfir fyrirtækinu eða stofnuninni eða fyrir aðra aðila sem lúti sömu yfirráðum. Samkvæmt framansögðu skorti stefnda heimild til að kveða á um fjárhagslegan aðskilnað milli Landspítalans og Rannsóknarstofnunar hans á grundvelli 14. gr. sam­keppnislaga. Krafa stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda styðjist við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með samningi Heilsugæslunnar í Reykjavík og Landspítala-háskólasjúkrahúss 20. apríl 2004 var ákveðið að Rannsóknarstofnun spítalans annaðist allar rannsóknir fyrir heilsugæsluna en með því voru tilteknar rannsóknir, sem stefnandi hafði til þess tíma haft með höndum, ekki lengur gerðar hjá honum og varð stefnandi því af þeim við­skiptum. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 17. gr. þágildandi samkeppnislaga, sbr. 9. gr. laga nr. 107/2000, var samkeppnisráði heimilt að grípa til aðgerða gegn athöfnum opin­berra aðila að því marki sem þær kynnu að hafa skaðleg áhrif á samkeppni að því tilskildu að sérlög hefðu ekki að geyma sérstakar reglur um heimild eða skyldu til slíkra athafna. Stefnandi óskaði eftir því að gripið yrði til aðgerða vegna samningsins með beiðni til Samkeppnisstofnunar um mitt ár 2004, en því var hafnað eins og hér að framan hefur verið lýst. Stefnandi kærði ákvörðunina til áfrýjunarnefndar samkeppnis­mála sem kvað upp úrskurð 27. apríl 2005 þar sem ákvörðun samkeppnisráðs var staðfest. Stefnandi krefst ógildingar úrskurðarins sem hann telur ólögmætan þar sem hann sé ekki byggður á réttum lagaskilningi og þar sem réttra aðferða hefði ekki verið gætt við úrlausn málsins. Í bréfi Heilsugæslunnar til heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 27. janúar 2004 er rakið að Heilsugæslan hafi ákveðið að hrinda í framkvæmd breytingum er varði endurskipulagningu starfsemi sinnar í læknisfræðilegum rannsóknum. Þessi starf­­semi hafi verið dreifð um höfuðborgarsvæðið, en hugmyndin sé að sameina minni rann­­sóknarstofur í eina stærri og sé það gert til þess að auka hagkvæmni, spara útgjöld og bæta árangur í starfi. Ætlunin sé að breytingin verði að fullu komin til framkvæmda 1. apríl það ár. Af þessu varð þó ekki en fram hefur komið að ráðuneytið beitti sér fyrir því að viðræður fóru fram milli Heilsugæslunnar og Landspítalans sem leiddu til þess að framangreindur samningur var gerður um að spítalinn annaðist klínískar þjónustu­rannsóknir fyrir Heilsugæsluna og voru framangreind áform hennar þar með aflögð, eins og fram kemur í bréfi heilbrigðisráð­herra til landlæknis 1. maí sama ár. Af hálfu stefnda er því haldið fram að heimild ráðherra til þessa sé í 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 90/1997, sbr. 1. gr. laga nr. 154/2001, en þar segir að ráðherra marki stefnu um forgangsröðun verkefna í heilbrigðisþjónustu og að honum sé heimilt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að framfylgja stefnu um forgangsröðun, stuðla að aukinni hagkvæmni og tryggja gæði heilbrigðisþjónustu. Þar með hafi ráðherra haft heimild samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu til að ákveða slíka tilhögun á læknisfræði­legum rannsóknum sem samningurinn frá 20. apríl 2004 taki til. Þessar ráðstafanir, sem ráðherra hafi gripið til, falli undir undanþáguna, sem kveðið sé á um í b-lið 1. mgr. 17. gr. þágildandi samkeppnis­laga nr. 8/1993, sbr. 9. gr. laga nr. 107/2000, sbr. og 16. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, en þegar undanþágan eigi við verði ekki gripið til aðgerða af hálfu samkeppnisyfirvalda samkvæmt lagaákvæðinu. Samkeppnisráð hafi þar með skort heimild til að grípa til aðgerða. Ekkert annað hefur komið fram í málinu en að þessari tilhögun, sem leiddi af samningnum um að rannsóknir á vegum Heilsugæslunnar skyldu fara fram á Rann­sóknarstofnun Landspítalans, hafi verið komið á gagngert í þeim tilgangi að stuðla að aukinni hag­kvæmni í lögboðinni heilbrigðisþjónustu. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að ekki liggi fyrir fullnægjandi gögn um að ráðstöfun þessi hafi verið hagkvæm. Í bréfi landlæknis til heilbrigðisráðherra 4. mars 2004 kemur þó fram að samkvæmt upplýsingum Landspítalans sé vinnslugeta rannsóknarstofa spítalans í blóðmeinafræði og klínískri lífefnafræði langt umfram fyrirsjáanlegar rannsóknarþarfir 290.000 manna samfélags en á þessu er byggt af hálfu stefnda. Þegar þetta er virt verður að telja rétt að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að tilgangurinn með samningnum, og því fyrirkomulagi á rannsóknum sem í honum fólst, hafi verið sá að auka hagkvæmni í heilbrigðisþjónustunni. Heimildir ráðherra til að grípa til ráðstafana samkvæmt 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðis­þjónustu, sbr. 1. gr. laga nr. 154/2001, eiga við um alla heil­brigðisþjónustu, sem veitt er samkvæmt þeim lögum, en henni til­heyrir starfsemi heilsu­gæslustöðva, sbr. 1. mgr. 12. gr. laganna, og sjúkrahúsa, sbr. 1. mgr. 23. gr. þeirra. Aðgreining, sem vísað er til af hálfu stefnanda, á starfsemi heilsu­gæslustöðva annars vegar og Landspítalans hins vegar eða að heilsugæslu­stöðvarnar greiði fyrir rannsóknarþjónustuna, sem veitt er á Landspítalanum, hefur því engin áhrif á framangreinda túlkun á efni lagagreinarinnar um heimildir ráðherra til að auka hagkvæmni með þeim hætti sem gert var með samningnum. Fyrirætlanir um að rann­sóknarstofnunin ætti að vera aðgreind frá annarri starfsemi spítalans breyta heldur ekki framangreindri túlkun á þessari lagareglu. Sama á við um lögskýringargögn, sem vísað er til af hálfu stefnanda, en þau verða ekki skýrð þannig að þau breyti þessari lagatúlkun. Af framangreindu leiðir að líta verður þannig á að ráðherra hafi með athöfnum, sem felast í umræddum samningi og stefnandi telur tilefni til aðgerða gegn samkvæmt sam­keppnislögum, beitt sérreglu 3. mgr. 42. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 90/1997, sbr. 1. gr. laga nr. 154/2001. Jafnframt verður að telja að þessar athafnir falli undir undanþáguna sem lýst er í b-lið 1. mgr. 17. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. 9. gr. laga nr. 107/2000, sbr. einnig 16. gr. núgildandi samkeppnislaga nr. 44/2005, um að aðeins verði gripið til aðgerða samkvæmt lagaákvæðinu að í sérlögum væru ekki sérstakar reglur um heimild opinberra aðila til þeirra athafna sem um væri að tefla. Eru því ekki lagaskilyrði fyrir því að gripið verði til aðgerða samkvæmt þessu ákvæði samkeppnislaga eins og stefnandi heldur fram að samkeppnisyfirvöldum beri að gera. Úrskurðurinn sem stefnandi krefst ógildingar á er byggður á þessu. Samkvæmt því verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að niðurstaða áfrýjunar­nefndar samkeppnismála hafi ekki verið byggð á réttum lagaskilningi að þessu leyti. Eins og lýst er í úrskurðinum, sem krafist er að felldur verði úr gildi, veitir Rannsóknarstofnun Landspítalans ekki þjónustu á almennum markaði heldur aðeins í þágu hins opinbera heilbrigðiskerfis. Þegar af þeim sökum þykir ljóst að ekki hefur verið um samkeppnisrekstur að ræða sem 14. gr. þágildandi samkeppnislaga gæti tekið til. Fyrirmæli í bréfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra frá 12. janúar 2000, sem vísað er til af hálfu stefnanda, um rekstrarlegan aðskilnað rannsóknarstofa Ríkis­spítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur, breyta engu í þessu efni enda felst ekki í því sem þar kemur fram að rannsóknarstofan veiti þjónustu á almennum markaði. Jafn­ræðis­reglan, sem stefnandi vísar til, á heldur ekki við um þetta úrlausnarefni og hefur tilvísun stefnanda til hennar því engin áhrif á þessa niðurstöðu. Samkvæmt þessu eru ekki lagaskilyrði til þess að mælt verði fyrir um fjárhagslegan aðskilnað á milli rannsóknarstarfsemi Landspítalans og annarrar starfsemi hans samkvæmt þessari lagagrein. Þá verður heldur ekki fallist á að brotnar hafi verið málsmeðferðarreglur við úrlausn málsins, eins og stefnandi heldur fram. Það er mat dómsins að fullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir þegar ákveðið var að ekki væri heimilt samkvæmt lögum að grípa til aðgerða vegna samningsins frá 20. apríl 2004. Efni samningsins var ljóst og fyrir liggur hver markmið hans voru og tilgangurinn með því sem í honum fólst, eins og þegar hefur komið fram og hér hefur verið rakið. Þar með lágu fyrir fullnægjandi upplýsingar til þess að unnt væri að ákveða hvort skilyrði væru til aðgerða samkvæmt samkeppnislögum vegna samningsins. Samkvæmt þessu verður að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að málið hafi ekki verið nægilega upplýst áður en það var tekið til úrskurðar og að með því hafi verið brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga. Að öllu þessu virtu ber að hafna kröfu stefnanda um að framangreindur úrskurður verði fellur úr gildi. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að máls­kostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Kröfu stefnanda, Rannsóknarstofunnar í Mjódd hf., um að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 27. apríl 2005 í máli nr. 6/2005 er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 324/2005
Kærumál Faðerni Börn Mannerfðafræðileg rannsókn
Tekin var til greina krafa Y um að mannerfðafræðileg rannsókn færi fram á honum og X og lífsýni úr A til sönnunarfærslu í máli sem hann hafði höfðað til ógildingar á faðernisviðurkenningu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2005, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að mannerfðafræðileg rannsókn færi fram á aðilum málsins og lífsýni úr A. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að hin umbeðna rannsókn nái fram að ganga. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins munu aðilar málsins hafa verið í sambúð en upp úr henni slitnað árið 1975. Sóknaraðili ól soninn A [...] 1976 og gekkst varnaraðili við faðerni barnsins með skriflegri yfirlýsingu sinni fyrir fulltrúa dómara 28. júní sama ár. A lést [...] 2002. Í héraðsdómsstefnu var því lýst að varnaraðili hefði haft efasemdir um faðerni barnsins og eftir andlát A hafi hann látið rannsaka barnatönn úr A ásamt lífsýni úr honum sjálfum hjá sænskri rannsóknarstofnun. Niðurstaða þessarar stofnunar hafi verið sú að hann gæti ekki verið faðir þess barns sem tönnin væri úr. Í stefnunni benti varnaraðili á að þrátt fyrir að þessi rannsókn væri ekki tæk sem sönnun þess að hann væri ekki faðir barnsins, gæfi hún hins vegar fullt tilefni til þess að kanna málið frekar og yrði við rekstur málsins gerð krafa um að fram færi mannerfðafræðileg rannsókn á lífssýnum úr sér, sóknaraðila og A. Sóknaraðili hefur haldið uppi vörnum í málinu. Fyrir héraðsdómi krafðist hún aðallega frávísunar á málinu en til vara sýknu. Með úrskurði héraðsdóms 14. júní 2005 var kröfu sóknaraðila um frávísun málsins hafnað. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 23. júní sama ár krafðist varnaraðili að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð. Gegn andmælum sóknaraðila féllst héraðsdómari á kröfuna með hinum kærða úrskurði. Í máli þessu neytir varnaraðili þeirrar heimildar sem honum er veitt í 2. mgr. 21. gr. barnalaga til að höfða mál til ógildingar á fyrrgreindri faðernisviðurkenningu. Í slíkum tilvikum gildir sú regla samkvæmt 3. mgr. þeirrar lagagreinar að málinu skuli beint að móður barns. Samkvæmt 15. gr. barnalaga getur mannerfðafræðileg rannsókn farið fram til að leita sönnunar í dómsmáli, sem rekið er til ógildingar á faðernisviðurkenningu. Þar sem fyrrgreind skilyrði eru uppfyllt verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, X, greiði varnaraðila, Y, 80.000 krónur í kærumálskostnað. Sóknaraðili er Y, en varnaraðili er X. Sóknaraðili krefst þess að mannerfðafræðileg rannsókn, svo sem kveðið er á um í 15. gr. barnalaga nr. 76/2003, verði gerð á aðilum málsins og lífssýni, sem til er frá A, sem lést þann [...] 2002. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði að slík rannsókn fari fram. Helstu málavextir eru að málsaðilar voru í sambúð en slitu henni á árinu 1975. Varnaraðili ól son [...] 1976 er skírður var A. Sóknaraðili undirritaði yfirlýsingu um að hann væri faðir A hjá dómara 28. júní 1976 og var þá úrskurðað að sóknaraðili skyldi greiða meðlag með barninu frá fæðingu þess til fullnaðs 17 ára aldurs þess. Sóknaraðili greinir frá því að hann hafi farið fram á að faðernið yrði sannað með blóðrannsókn, en varnaraðili hefði neitað að undirgangast slíka rannsókn. Sóknaraðili hafi þá kosið að treysta því að A væri sonur hans og undirritað faðernis-viðurkenningu. Þá greinir sóknaraðili frá því að grunur um að hann væri ekki faðir A hafi alltaf aukist hjá honum með aldrinum og er DNA rannsóknir urðu almennar hafi hann fengið þau svör hjá Landspítalanum að DNA rannsókn yrði ekki gerð nema með leyfi móður. Þar sem hann hafi vitað að varnaraðili myndi ekki fallast á það, hafi hann ekki farið fram á það, en haft í huga að sannreyna málið seinna, þegar A væri orðinn nógu gamall til að taka ákvörðun um það sjálfur með honum. Er A lést [...] 2002 - en hann var þá búsettur [...]- kveðst sóknaraðili hafa farið að kanna málið á eigin spýtur. Hafi hann fengið þær upplýsingar hjá Marlik Gregersen, lækni við Retsmedisinsk Institut í Danmörku, að þar væru varðveitt lífssýni frá A, en að ekki mætti nota þau til rannsókna nema eftir fyrirmælum þar til bærra yfirvalda. Sóknaraðili kveðst hafa geymt hjá sér barnatennur A frá æskuárum hans. Hafi hann látið rannsaka tönn ásamt lífssýni frá honum sjálfum hjá sænskri rannsóknarstofnun. Niðurstaða þessarar stofnunar hafi verið sú að hann gæti ekki verið faðir þess barns, sem tönnin væri frá. Sóknaraðili byggir á því að dómsmál til vefengingar á faðerni barns eða ógildingar á faðernisviðurkennin fari samkvæmt III. kafla barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 15. gr. laganna geti hann krafist þess að dómari ákveðið með úrskurði að mannerfðafræðileg rannsókn skuli fara fram á aðilum máls og barninu, sbr. 22. gr. sömu laga. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi ekki heimild til að krefjast þess að mannerfðafræðileg rannsókn verði gerð á varnaraðila og lífsýni, sem til sé frá A. Varnaraðili vísir til dóms Hæstaréttar nr. 174/2005 í því sambandi. Ályktunarorð: Í dómi Hæstaréttar nr. 174/2005 var því hnekkt að nýta mætti lífsýni úr látinni móður varnaraðila málsins og látnum föður sóknaraðila málsins við mannerfðafræðilega rannsókn til sönnunarfærslu í faðernismáli, sem varnaraðili rak á hendur sóknaraðilum. Hér er hins vegar ekki um dómsmál til feðrunar barns að ræða, sbr. II. kafla barnalaga nr. 76/2003, svo sem var í því tilviki sem Hæstiréttur fjallaði þá um, heldur dómsmál til vefengingar á faðerni barns eða ógildingar á faðernisviðurkenningu samkvæmt III. kafla sömu laga. Ákvæði 2. mgr. 10 gr. laganna sem Hæstiréttur vísar til í málinu nr. 174/2005 eiga því ekki við málsókn þá er hér um ræðir. Fallist verður á með sóknaraðila að full lagastoð sé fyrir því að ákveðið verði með úrskurði að mannerfðafræðileg rannsókn fara fram á aðilum máls og lífsýni frá látnum syni sóknaraðila, A. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Mannerfðafræðileg rannsókn skal fara fram á lífsýni frá A, sem lést [...] 2002, og aðilum þessa máls, Y og X.
Mál nr. 64/2007
Kærumál Aðför
J ehf. krafðist ógildingar á fjárnámi, sem gert hafði verið í fasteign félagsins að beiðni K hf., á grundvelli skuldabréfs, sem U ehf. hafði gefið út árið 1998. Ekki var fallist á þær málsástæður J ehf. að K hf. hefði framselt skuldabréfið og gæti því ekki krafist fjárnáms á grundvelli þess eða að tryggingarbréf, sem hvíldi á umræddri fasteign, hafi einungis átt að tryggja nánar tilgreinda skuld á tveimur tékkareikningum. Þá var ekki talið að J ehf. hefði fært fram haldbær rök fyrir því að K hf. hefði borið að ráðstafa söluandvirði tiltekinnar fasteignar til greiðslu á umræddu skuldabréfi og að bréfið væri af þeim sökum að fullu greitt. Var kröfu félagsins því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. janúar 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fjárnám, sem sýslumaðurinn á Sauðárkróki gerði hjá honum 20. júlí 2006 að kröfu varnaraðila, yrði fellt úr gildi. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að ofangreint fjárnám verði fellt úr gildi en til vara að það verði látið ná til lægri fjárhæðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ágreiningur málsaðila lýtur að fjárnámi, sem sýslumaðurinn á Sauðárkróki gerði í fasteign sóknaraðila að Kaupvangstorgi 1, Sauðárkróki, á grundvelli skuldabréfs, sem Umboðsþjónusta Brynjars ehf. gaf út 9. janúar 1998, upphaflega að fjárhæð 3.000.000 króna. Fyrir liggur að sóknaraðili gaf út tryggingarbréf 26. nóvember 2004 með veði í framangreindri fasteign, sem samkvæmt viðauka við það sama dag, var meðal annars til tryggingar á öllum skuldum Umboðsþjónustu Brynjars ehf. við varnaraðila. Kemur fram í stöðluðum skilmálum skuldabréfsins að heimilt sé að gera aðför til fullnustu skuldarinnar án undangengins dóms eða réttarsáttar. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili fært fram málsástæðu sem lýtur að gildi framsals varnaraðila á tilgreindum kröfum og tryggingarréttindum til Landsbanka Íslands hf. Um er að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 150 gr. sömu laga og 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Sóknaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir því að varnaraðila hafi borið að ráðstafa söluandvirði Suðurgötu 1, Sauðárkróki, fyrst til greiðslu á fyrrgreindu skuldabréfi frá 9. janúar 1998 í stað þess að ráðstafa fjárhæðinni til greiðslu skuldar á tékkareikningi Umboðsþjónustu Brynjars ehf. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Júllinn ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 451/2005
Leigusamningur Vörslur Ábyrgð
Aðilar deildu um hvort I bæri á grundvelli samninga þeirra að greiða G leigu vegna krana í þann tíma sem hann var ónothæfur, en kraninn hafði skemmst verulega þegar verið var að hífa hann um borð í skip í eigu S þann 3. maí 2004. Talið var að skilja yrði samninga aðila með þeim hætti að I hefði skuldbundið sig til að útvega og greiða fyrir flutning kranans, auk þess að tryggja hann með nánar tilgreindum hætti. Að virtu eðli og orðalagi samninganna var ekki talið að vörslur kranans hefðu verið hjá I þann 3. maí 2004 þannig að hann gæti borið ábyrgð á því tjóni sem krafa G laut að. Var I því sýknaður af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. október 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 41.003.513 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. nóvember 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er greint frá málsatvikum og málsástæðum aðila. Eins og þar kemur fram féll krani í eigu áfrýjanda til jarðar og skemmdist verulega þegar verið var að hífa hann um borð í skip í eigu Samskipa hf. 3. maí 2004. Kraninn var fluttur til Hollands til viðgerðar og kom hann aftur til landsins 6. október 2004. Ágreiningur aðila snýst um hvort stefnda beri á grundvelli samninga aðila að greiða áfrýjanda leigu vegna kranans í þá 127 daga sem hann var ónothæfur. Áfrýjandi lagði fram í málinu fjölda skjala á ensku, þar á meðal ofangreinda tvo samninga, en eins og fram er komið laut ágreiningur aðila að túlkun tiltekinna ákvæða þeirra. Bar áfrýjanda því að leggja samningana fram í íslenskri þýðingu, sbr. 3. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, G.P. Kranar ehf., greiði stefnda, Impregilo SpA Ísland, útibú, samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 20. september sl. er höfðað með stefnu birtri 9. desember sl. Stefnandi er G.P Kranar ehf., Skútahrauni 2a, Hafnarfirði. Stefndi er Impregilo SpA Ísland, útibú, Lynghálsi 4, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 41.003.513 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. nóvember 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara er gerð sú krafa að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. MÁLSATVIK OG MÁLSÁSTÆÐUR: Með samningi dagsettum 29. apríl 2004 tók stefndi á leigu 72 tonna Liebherr krana með skráningarnúmerinu VG-539, hjá Grænafelli ehf., kt. 571002-2640, Leiruvogi 2, Reyðarfirði. Var kraninn tekinn á leigu til afnota fyrir stefnda við byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Samkvæmt samningnum átti notkunartími hans að vera 10 tímar á dag og leigugjaldið miðað við þá notkun átti að nema € 3.500,00 á dag. Á meðan á flutningi kranans stæði frá Reykjavík til Reyðarfjarðar og til baka og á meðan hann biði flutnings átti stefndi aðeins að greiða 70% af umsömdu leigugjaldi. Stefnandi kveður ástæðu þessa lægra gjalds hafa verið þá að gert hafi verið ráð fyrir því að ekki félli til launakostnaður vegna stjórnanda kranans á meðan hann væri á skipsfjöl. Kraninn hafi verið afhentur stefnda í Reykjavíkurhöfn hinn 3. maí 2004 en stefndi hefði falið Samskipum h.f. að flytja hann austur á Reyðarfjörð. Þegar verið var að hífa kranann um borð í m/s Skaftafell vildi það óhapp til að stroffur slitnuðu með þeim afleiðingum að kraninn féll til jarðar og stórskemmdist. Eftir að skemmdirnar á krananum höfðu verið metnar af fulltrúum stefnanda, stefnda, skipafélagsins og umboðsaðila framleiðanda kranans, var ákveðið að flytja hann til Hollands til viðgerðar í verksmiðjum Liebherr. Þegar kraninn hafi komið til Hollands hafi komið í ljós að útflutningsskjöl þau sem fylgdu honum hafi verið ófullnægjandi. Hollensk tollayfirvöld hafi gert kröfu til þess að sett yrði trygging sem næmi € 30.000,00 og neitað Liebherr um að taka hann inn í landið. Hafi stefnandi leitað til stefnda um að hann legði fram þessa tryggingu en hann hafnað því. Í framhaldinu hafi Liebherr greitt þessa tryggingu og krafist í kjölfarið innágreiðslu á verkið sem næmi € 60.000,00 en í þeirri fjárhæð var hafi tryggingin verið innifalin. Stefnandi hafi skrifað stefnda hinn 13. júlí s.l. og óskað eftir því að hann eða tryggingafélag hans legði fram þessa tryggingu en stefndi hafnað því í bréfi dags. 30. júlí 2004. Stefnandi hafi greitt þessa fjárhæð til Liebherr til að koma í veg fyrir að frekari tafir yrðu á viðgerðinni. Að lokinni viðgerðinni hafi Liebherr krafist greiðslu á € 105.000,00 sem lokagreiðslu fyrir viðgerðarvinnuna. Hafi greiðsla þessarar fjárhæðar verið skilyrði fyrir afhendingu kranans. Enn hafi stefnandi snúið sér til stefnda með kröfu um að hann greiddi þessa fjárhæð eða setti tryggingu fyrir henni. Stefndi hafi hafnað því einnig og hafi svo farið að lokum að stefnandi hafi greitt þessa fjárhæð til að flutningur kranans heim gæti hafist. Þannig hafi stefnandi greitt allt tjón, bæði beint og óbeint, sem af þessu slysi hafi hlotist þrátt fyrir að stefndi og tryggingafélag hans hafi gengist við ábyrgð sinni á tjóninu. Stefndi hafi þannig aldrei lagt neitt af mörkum til að flýta viðgerðinni og takmarka með því tjónið. Kraninn hafi verið fluttur út á vegum stefnda og það verið á ábyrgð hans að rétt væri að því staðið. Stefnanda verði því ekki kennt um það ef flutningsskjöl hafi ekki verið í lagi enda hafi hann ekkert komið að flutningi kranans til Hollands. Kraninn hafi komið til landsins að lokinni viðgerð hinn 6. október s.l. Alls hafi kraninn því verið frá vinnu í 127 daga. Stefnandi málsins sé umráðamaður kranans samkvæmt kaupleigusamningi við þinglýstan eiganda hans, Lýsingu h.f. Hann hefði leigt Grænafelli ehf. hann til framleigu við framkvæmdirnar á Austurlandi. Með samkomulagi dags. 22. júlí 2004 framseldi Grænafell ehf. allar kröfur sínar samkvæmt fyrrgreindum leigusamningi til stefnanda og um leið féll stefnandi frá öllum kröfum á Grænafell ehf. vegna leigu kranans. Hinn 12. október s.l. gerði stefnandi stefnda reikning vegna leigu kranans á grundvelli fyrrgreinds leigusamnings. Með hliðsjón af ákvæðum samningsins um lægri leigu fyrir kranann á meðan hann væri í flutningi, gerir stefnandi kröfu um fullt leigugjald fyrir kranann í 63 daga eða 305.515 krónur á dag en um hlutagjald 213.861 krónur fyrir 64 daga. Sé þá lagt til grundvallar að stefnandi hafi átt kost á því að takmarka tjón sitt með því að segja upp kranastjóranum með lögmæltum uppsagnarfresti. Við reikningsgerðina sé miðað við gengi Evrunnar hinn 12. október 2004, þ.e.a.s. daginn sem reikningurinn var gefinn út. Stefndi hafi mótmælt kröfu stefnanda þegar í stað með ýmsum rökum sem flest beinist að því að tafir á flutningi kranans til Hollands og tafir á viðgerð þar, hafi verið á ábyrgð stefnanda. Stefnandi hafni þessu þar sem kraninn hafi verið í vörslum stefnda þegar tjónið varð og ekki verið afhentur stefnanda aftur fyrr en hann hafi komið til landsins eftir viðgerðina. Það var flutningafyrirtækið Samskip h.f., sem var viðskiptavinur stefnda, sem flutt hafi kranann til Hollands, væntanlega að undirlagi stefnda en án nokkurs samráðs við stefnanda og hafi stefnandi aldrei átt neinn kost á því að hafa nokkur afskipti af þeim flutningi. Stefndi hafi einnig borið fyrir sig Force Majeure og telji að óviðráðanlegar ytri aðstæður hafi valdið tjóninu á krananum og haft í för með sér að ekki hafi verið unnt að efna leigusamninginn samkvæmt upphaflegu efni sínu. Þessu sé hafnað með vísan til þess að fyrir liggi að tjónið hafi orðið þegar starfsmenn Samskipa h.f. hafi verið að hífa kranann um borð í skip. Eingöngu handbrögð þeirra sjálfra hafi orðið þess valdandi að kraninn féll niður enda hafi ytri aðstæður verið hinar ákjósanlegustu í byrjun maí. Stefndi hafi ekki sagt upp leigusamningnum né heldur tilkynnt um nokkrar breytingar á samningssambandi aðila. Hann hafi aldrei beint því til stefnanda að hann tæki við krananum að nýju og aldrei afsalað sér ábyrgð á tjóninu eða viðgerð kranans. Þvert á móti hafi hann lýst yfir ábyrgð sinni á þessu. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir hafi stefndi ekki orðið við því að greiða inná viðgerðina til Liebherr sem aftur hafi orðið til þess að tefja það að viðgerð hæfist. Til að forða frekara tjóni en orðið var hafi stefnandi gripið til þess ráðs að leggja fram € 60.000 til að viðgerðin hæfist. Stefndi hafi á engu stigi þessa máls orðið við áskorunum stefnanda um að axla ábyrgð á málinu og leggja fram þá fjármuni sem nauðsynlegir hafi verið til þess að flýta heimkomu þessa verðmæta framleiðslutækis. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda fyrst og fremst á fyrrgreindum leigusamningi um kranann. Langtíma samningur hefði verið gerður um kranann og leigugjaldið verið ákveðið. Fyrir liggi því hvaða tekjum hann hefði skilað hefði tjónið ekki orðið á krananum. Stefnandi krefjist þess að stefndi efni þennan samning af sinni hálfu og greiði leigugjald fyrir kranann frá því að hann tók við honum hinn 3. maí og þar til hann skilaði honum í raun til stefnanda hinn 6. október s.l. en þá fyrst hafi stefnandi átt kost á því að koma honum í leigu á ný. Í annan stað styðji stefndi kröfur sínar við sjónarmið skaðabótaréttarins um fullar bætur. Kraninn hafi skemmst á meðan stefndi bar ábyrgð á honum. Hann beri ábyrgð á tjóninu gagnvart stefnda burtséð frá því hvort sökin liggi hugsanlega hjá flutningafyrirtækinu. Hluti af tjóni stefnanda sé að sjálfsögðu missir tekna af krananum allan þann tíma sem liðið hafi frá því að stefndi tók við honum og þar til hann hafi komið til landsins á ný að lokinni viðgerð. Þetta tjón beri stefnda að bæta stefnanda að fullu. Fjárhæð tjónsins liggi fyrir samkvæmt leigusamningnum en hann skeri úr um það hverjar tekjur stefnanda hefðu orðið af útleigu kranans á þessu tímabili. Þar sem stefnda hafi borið að greiða olíu og annan rekstrarkostnað kranans en launakostnað stjórnandans sé ekki um neinn frekari frádrátt að ræða vegna sparaðra útgjalda en þegar hafi verið tekið tillit til í kröfugerð stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á almennum reglum samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða og efndir fjárskuldbindinga. Jafnframt vísar hann til reglna skaðabótaréttarins um bætur vegna tjóns af völdum réttarbrota innan og utan samninga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því í fyrsta lagi að samningur aðila hafi ekki verið leigusamningur með því efni sem stefnandi heldur fram, heldur hafi samningurinn um "Equipment for Hire" einungis verið um vinnuvélaleigu með stjórnanda, þ.e. að starfsmenn Grænafells skyldu vinna tiltekin verk á kranatækjum sínum á vinnusvæði stefnda á Kárahnjúkum skv. nánari fyrirmælum stefnda., sbr. gr. 2. 2. og 2. 5. í samningnum. Bæði Grænafell ehf. og stefnandi stundi þá starfsemi að leigja út vinnuvélar ásamt stjórnanda, sbr. útskrift af skráningu í Hlutafélagaskrá. Í því felist að kraninn sem slíkur sé ekki leigður og afhentur í vörslur stefnda heldur sé vinnuvélaþjónustan sem slík seld af Grænafelli ehf. til stefnda. Kranar þeir sem samningur aðila taki til skyldu því ávallt vera í vörslum Grænafells en aldrei hjá stefnda, eðli málsins samkvæmt, þar sem stjórnun krananna og umsjón hafi alfarið verið á hendi Grænafells. Hafi alls ekki verið gert ráð fyrir að stefndi léti sína starfsmenn stjórna krananum. Þessu til staðfestu er m.a. sú staðreynd að Grænafell skyldi taka CPE tryggingu á kranatækin á vinnusvæðinu til þess að mæta hugsanlegu tjóni sem hlytist af meðferð Grænafells á tækjunum á vinnusvæðinu. Skyldur stefnda skv. samningnum hafi einvörðungu verið að greiða tiltekið daggjald fyrir kranavinnu skv. þeim skilmálum sem nánar hafi verið kveðið á um í samningnum, eftir að kraninn hafi verið kominn í notkun á vinnusvæðinu svo og greiða fyrir flutning kranans frá Reykjavíkurhöfn og stjórnenda hans auk þess að taka umsamdar tryggingar í þágu Grænafells. Í samningnum sé hvergi tekið fram að kranatækin skyldu fara sem slík í vörslur stefnda á einhverjum tíma og vera á ábyrgð hans. Af þessum ástæðum sé algerlega röng sú staðhæfing stefnanda, sem allur málatilbúnaður stefnanda byggist á, að stefndi hefði tekið hinn umrædda krana í sínar vörslur í Reykjavíkurhöfn þann 3. maí 2004 og haft hann í sínum vörslum er tjónið varð. Kraninn hafi verið í vörslum stefnanda þegar tjónið varð, það hafi verið starfsmenn stefnanda sem fluttu hann á hafnarsvæðið og höfðu umsjón með flutningi kranans um borð í m/s Skaftafell ásamt starfsmönnum Samskips, eins og komi fram í lögregluskýrslu og hafi starfsmenn stefnda þar hvergi komið nærri enda alfarið mál stefnanda að flytja kranann á vinnusvæðið, sbr. það að ef kraninn hefði verið fluttur á Reyðarfjörð hefðu starfsmenn Grænafells tekið við honum úr skipinu og komið honum á vinnusvæðið. Skylda stefnda hafi aðeins verið sú að sjá um að bóka og greiða fyrir flutning kranans með Samskipum. Að öðru leyti hafi flutningur kranans alfarið verið mál stefnanda. Í öðru lagi er byggt á því að greiðsluskylda af hálfu stefnda hafi ekki stofnast þar sem tækið hafi aldrei farið af stað í flutning og hafi aldrei verið nýtt á vinnusvæðinu í þágu stefnda. Í gr. 3.1. í samningnum sé kveðið á um að gildistaka samningsins sé háð byrjun starfrækslu kranans á vinnusvæðinu. Af því leiði að vegna tjónsins hafi þessi tiltekni krani aldrei farið í þjónustu stefnda og engin greiðsluskylda stofnast hans vegna. Af samningnum sé ljóst að Grænafell skyldi einvörðungu eiga rétt til leigugjalds fyrir kranann í samræmi við unnar vinnustundir á krananum á vinnusvæðinu, sbr. gr. 4. 1. og 4. 2. þar sem fram komi að reikningsgerð skuli fara fram 15 dögum eftir að byrjað sé að nota kraninn á vinnusvæðinu. Í gr. 4. 3. komi skýrt fram að ekkert gjald skuli greiðast fyrir tækið ef það sé í ónothæfu ástandi. Sú grein byggi á þeirri forsendu að tækið sé á vinnusvæðinu en bili. Af þessu leiði að þar sem kraninn hafi aldrei farið á vinnusvæðið hafi ekki stofnast greiðsluskylda fyrir stefnda. Hafa beri í huga að samkvæmt samningnum hafi Grænafelli borið að leggja til annað tæki í stað þess sem kynni að bila á vinnusvæðinu. Í samræmi við þetta hafi stefnanda auðvitað borið skylda til þess að flytja annan krana á vinnusvæðið í stað þess sem skemmdist við flutning um borð í m/s Skaftafell. Það hafi stefnandi ekki gert og hafi stefndi orðið að leita annað. Í samkomulaginu frá 29. apríl 2004 komi fram sú krafa Grænafells að 70% daggjalds skylda greiðast fyrir flutningstíma kranans. Aldrei hafi stofnast greiðsluskylda á grundvelli þessa þar sem flutningur kranans hafi aldrei hafist frá Reykjavík en flutning beri að telja frá og með þeirri stundu að skip leggur úr höfin. Í þessu efni beri að hafa í huga að einu skyldur stefnda skv. samningnum, aðrar en þær að greiða daggjald fyrir mann og tæki á vinnusvæðinu, hafi verið að sjá um að bóka og greiða fyrir flutning kranans frá Reykjavík að Kárahnjúkum, og svo að kaupa tryggingar í þágu Grænafells. Við þessar skyldur hafi stefndi staðið. Stefnandi eigi því engar fjárkröfur á hendur stefnda umfram það sem kunni að fást bætt út úr tryggingunni. Vekja beri athygli á því að ekki sé byggt á því af hálfu stefnanda að stefndi hafi vanrækt samningsskyldur sínar um kaup á tryggingum í þágu stefnanda. Ákvörðun um viðgerð kranans hafi alfarið verið tekin af Grænafelli/stefnanda, eðli málsins samkvæmt. Í samningnum sé kveðið á um það í gr. 2. 10, að ef tæki bilaði á vinnusvæðinu skyldi engin leiga greidd á meðan tækið væri í viðgerð og skyldi stefnandi skipta tækinu út ef viðgerð tækist ekki innan 7 daga. Í gr. 2. 7. segi að öll viðgerðarvinna og viðhaldsvinna við tækin sé á ábyrgð Grænafells. Ljóst sé því að undir engum kringumstæðum skyldi stefndi annast um viðgerð þeirra krana sem samningurinn tók til. Fullyrðingar stefnanda þess efnis að stefnda hafi borið að flytja kranann til viðgerðar og sjá um skjalagerð og greiðslur á viðgerðarkostnaði séu í algeru ósamræmi við samning aðila. Með því að stefnandi hafi ekki látið stefnda í té annað tæki í stað hins bilaða krana eins og samningur aðila kveði skýrlega á um, hafi hann vanefnt samninginn. Fallist dómurinn á það að kraninn hafi komist í vörslur stefnda við það eitt að hann skyldi taka að sér bókun og greiðslu flutnings frá Reykjavík að Kárahnjúkum, er byggt á því að ábyrgð hans sé bundin við þau réttindi sem hinar samningsbundnu tryggingar kunni að veita stefnanda. Er bent á að stefnandi hafi væntanlega krafið tryggingafélag stefnda og eða Samskip um tjónabætur og fengið þannig allt tjón sitt bætt. Þá er og bent á að samningurinn kveði á um mjög rúmar Force Majeure ábyrgðarleysisástæður. Í samningnum sé gert ráð fyrir að aðilar losni undan ábyrgð vegna tjónsatvika sem þeir hafi ekki vald á. Ef ekki verður talið að Force Majeure ákvæðið samningsins eigi við um tjónsatburðinn er á því byggt að þrátt fyrir dómurinn líti svo á að stefndi hafi haft vörslur kranans hafi Grænafell/stefnandi borið áhættuna af því að kraninn skemmdist af ástæðum sem stefnda verði ekki um kennt. Þetta sé í samræmi við almennar reglur í leigurétti um að leigusali beri áhættuna af því að leiguandlagið ferst eða skemmist af tilviljun á meðan leigutími varir, einnig eftir að afhending hefur farið fram og leigutaki tekið við vörslum hins leigða. Er í þessu sambandi enn bent á tilgang aðila málsins með því að stefndi keypti tryggingar í þágu Grænafells/stefnanda. En þeim tryggingum hafi m.a. verð ætlað að mæta tjóni á krananum í flutningi. Ábyrgð stefnda sé því skv. samningnum takmörkuð við úrlausn tryggingarfélagsins ef til tjóns kemur í flutningi. Töluleg kröfugerð sé í engu samræmi við samninga aðila og raunar fjarstæðukennd. Í fyrsta lagi sé krafan sótt í íslenskum krónum, þrátt fyrir að umsamið endurgjald sé í Evrum. Í öðru lagi krefji stefnandi um fullt leigugjald eins og verið hefði ef stefnandi hefði notað kranann á vinnusvæðinu í þágu stefnda. Stefnukrafan sé þannig fengin að margfaldað sé, annars vegar gjald sem nemi 10 klst. vinnu pr. dag á vinnusvæðinu, 305.515 krónur á dag með 63 daga notkun, alls 19.247.445 krónur og hins vegar, með því að margfalda 70% af fullu tímagjaldi 213.861 krónur á dag með 64 daga notkun, alls 13.687.104 krónur. Að viðbættum virðisaukaskatti fáist út stefnufjárhæðin. Um sé að ræða 127 daga tímabil frá 3 mái 2004 þar til kraninn kom til landsins úr viðgerð þann 6. október 2004. Í fyrsta lagi sé ljóst að stefnandi eigi ekkert tilkall til leigugjalds úr hendi stefnda þar sem kraninn hafi aldrei komist á vinnusvæðið og aldrei verið nýttur þar í þágu stefnda, eins og samningurinn mæli fyrir um. Greiðsluskylda vegna afnota í 63 daga hafi því alls ekki stofnast. Í öðru lagi sé ljóst að hlutagreiðslan í 64 daga eigi við engin rök að styðjast. Bersýnilegt sé að stefnandi krefji stefnda um gjald fyrir þann tíma sem tekið hafi að flytja kranann til Hollands til viðgerðar, þ.m.t. þann tíma sem kraninn hafi verið í reiðileysi í höfn í Hollandi vegna skorts á fullnægjandi innflutningspappírum inn í Holland. Þessi kröfugerð sé fráleit í ljósi þess að skylda stefnda hafi einungis lotið að því að greiða hlutagjald á meðan kraninn væri í flutningi frá Reykjavík að vinnusvæðinu að Kárahnjúkum. Aldrei hafi komið til þess flutnings eins og áður greini. Það sé á ábyrgð stefnanda sem eiganda kranans að koma honum í notkunarhæft ástandi. Viðgerðartíminn verði undir engum kringumstæðum á kostnað stefnda. Staðhæfingar stefnanda um að kraninn hafi verið fluttur til Hollands til viðgerða á vegum stefnda og að það hafi verið stefnda um að kenna að flutningsskjöl hafi verið ófullnægjandi séu beinlínis rangar. Verði talið að greiðsluskylda sé til staðar af hálfu stefnda er ljóst að lækka beri fjárkröfur stefnanda verulega. NIÐURSTAÐA Stefnandi ber fyrir sig að samkvæmt samningi frá 29. apríl 2004 og samningi frá 12. júlí 2003 milli stefnda og Grænafells ehf., en stefnandi hefur fengið kröfur Grænafells á hendur stefnda framseldar samkvæmt samkomulagi frá 22. júlí 2004, beri stefnda að greiða leigu fyrir 72 tonna Liebherr krana frá 3. maí 2004 til 6. október sama árs. Samkvæmt samkomulagi Grænafells ehf. og stefnda skyldi stefndi annast flutning á bílkrananum frá Reykjavík til Reyðarfjarðar og kaupa tryggingu á tækið meðan á flutningi stæði frá skipshlið í Reykjavík að skipshlið á Reyðarfirði, þar á meðal meðan á hífingu stæði. Er verið var að hífa bílkranann um borð í skip í Reykjavíkurhöfn féll hann og skemmdist svo að hann varð ónothæfur. Vegna þessa var Grænafelli ehf. ekki unnt að uppfylla þær skyldur sem á því fyrirtæki hvíldu samkvæmt samningi aðila, þ.e. að sjá til þess að á virkjanasvæðinu væri bílkrani með stjórnanda sem stefndi gæti beitt við þau verk sem þar skyldu unnin. Ekki er um það deilt að stefndi keypti tryggingu eins og um var samið og að flutningur á krananum var undirbúinn og að stefndi stóð þannig við skuldbindingar sínar samkvæmt samningi aðila að öðru leyti en því að stefnandi telur að hann hafi vanefnt greiðsluskyldu sína samkvæmt samningi aðila. Í samningi aðila frá 12. júlí 2003, grein 2. 10, segir að komi til veruleg bilun eða að tæki verði ónothæft svo nemi meira en tveimur vinnudögum og ef tæki vinni ekki eðlilega skuli eigandi þess gera við eða skipta um tæki innan 7 vinnudaga frá því að bilunar verður vart. Á þeim tíma skuli ekki innheimta leigu. Ljóst má vera að bílkraninn varð ekki notaður vegna óhappsins og fram kemur að stefnandi eða Grænafell hlutaðist ekki til um að útvega stefnda tæki í staðinn og stóð þannig ekki við skyldur sínar samkvæmt samningi þeim sem hann vill byggja á hér, en samkvæmt tilvitnuðu samningsákvæði skyldi hann gera það. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að hann geti byggt kröfur á hendur stefnda á samningum aðila frá 27. apríl 2004 og 12. júlí 2003. Kemur þá til úrlausnar hvort stefndi hafi borið ábyrgð á krananum eftir að hann var kominn að skipshlið í Reykjavíkurhöfn. Ekki er sýnt fram á það að stefndi hafi með sérstakri yfirlýsingu tekist á hendur ábyrgð á tjóni sem kynni að verða ef bílkrananum enda þótt hann hafi annast um að kraninn væri tryggður. Þá leiða almennar reglur um leigu ekki til þess að áhættan hafi færst yfir á stefnda er bílkraninn var kominn að skipshlið. Er því ekki fallist á það með stefnanda að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum vegna tjóns þess er varð á krananum. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 750.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Impregilo Spa Íslandi, skal sýkn af kröfum stefnanda, GP Krana ehf. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 552/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. júlí 2016sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst 2016. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 31. júlí 2016 þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. ágúst 2016 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkursunnudaginn 31. júlí 2016 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 5. ágúst nk., kl. 16.00, og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Ígreinargerð kemur fram að 31. júlí 2016 hafi lögregla fengið upplýsingar fráNeyðarlínunni um að óskað hefði verið eftir sjúkrabifreið að [...], Reykjavík, vegna hugsanlegrar nauðgunar ástúlku. Stuttu síðar hafi borist tilkynning að kærði, X, væri staddur í [...] úti í sjó og ætlaði að drekkja sér í [...] vegna þess að hann ætti yfir höfði sér ákærufyrir nauðgun. Lögreglumennhafi farið á vettvang að [...]þar sem húsráðandi, A, hafi tekið á móti þeim og sagt að inni hjá sér væristúlka sem hefði verið nauðgað af kærða. Inni í húsinu hafi lögreglumenn hittfyrir brotaþola, B, kt. [...]. Ískýrslu lögreglu komi fram að hún hafi verið í miklu uppnámi og grátið mikið.Hún hafi tjáð lögreglu að kærði sem hún þekkti ekki mikið hefði nauðgað sérskömmu áður. Hún hafi sagt kærða hafa lamið sig og hent sér í veggi. Þá hafihann neytt hana til að eiga við hann munnmök, „totta sig“ og síðan hafi hanneinnig nauðgað henni. Hún segist hafa öskrað eins og hún hafi getað á hjálp ogá einhverjum tímapunkti hafi þeir sem voru í samkvæminu lamið á hurðina hjáþeim en kærði hafi þá haldið fyrir munn hennar og sagt að þetta væri í lagi. Þáhafi kærði einnig reynt að kyrkja hana. Þá komi fram í frumskýrslu lögreglu aðbrotaþoli hafi losnað frá kærða og komist út og hlaupið allsnakin yfir í húsiðþar sem fólkið hafi verið. Þá hafi brotaþoli verið með sjáanlega áverka íandliti, sprungna efri og neðri vör auk þess sem hún hafi verið aum í öllumlíkamanum. Brotaþolihafi síðan verið flutt á neyðarmóttöku í sjúkrabifreið. Lögreglumennhafi séð kærða þar sem hann hafi staðið í flæðamálinu í [...] neðan [...]. Kærði hafi verið í mjög annarlegu ástandi og talað um að hann væri ofvondur fyrir þennan heim. Kærði hafi í sífellu talað um að hann þyrfti að talavið geðlækninn sinn vegna þess að hann væri hættulegur. Þá hafi hann talað umað hann vildi taka líf sitt og að hann hefði ekki áhuga á að lifa lengur íþessum heimi. Ífrumskýrslu komi fram að vitni hafi sagt brotaþola og kærða, X hafa mætt ísamkvæmið. Skyndilega hafi vitnið og aðrir heyrt mikil öskur í kvenmanni oghafi þeim ekki litist á það því það hafi líkst því að verið væri að ganga ískrokk á henni. Þeir hafi síðan áttað sig á því að þetta hafi komið fráherberginu í bílskúrnum. Þegar lamið hafi verið á herbergishurðina og beðiðhafi verið um að opna dyrnar hafi kærði svarað úr herberginu að þetta væri alltí lagi þau væru bara að stunda kinkí kynlíf. Angistarópin í brotaþola hafiverið slík að þetta hafi ekki verið tekið trúanlegt. Skyndilega hafi brotaþolikomið hlaupandi inn í hús allsnakin og hágrátandi og kærði sést fara fráhúsinu. Í framhaldinu hafi verið haft samband við Neyðarlínuna.Íframburðarskýrslu af brotaþola, B, komi fram að hún og kærði, X, hafi þekkst íu.þ.b. ár og hafi mælt sér mót í [...] í [...] og hann ætlaðað fara með hana í partí einhvers staðar í [...]. Þau hafi hins vegar farið í [...] í [...]. Þau hafi fariðinn í herbergi þar sem hann hafi sagt henni að hann vildi bara tala við hana.Þegar inn hafi verið komið hafi kærði hins vegar klætt hana úr fötunum þráttfyrir mótmæli hennar. Kærði hafi tekið hana hálstaki og hótað að hálsbrjótahana ef hún öskraði. Kærði hafi gripið um háls hennar með báðum höndum og neytthana til þess að veita sér munnmök. Hún hafi öskrað nokkrum sinnum. Þá hafi hálstakiðverið svo fast að hún hafi ekki náð að anda á meðan auk þess sem hann hafitroðið lim sínum langt inn í kok hennar. Þá hafi hann auk þessa snert kynfærihennar og farið með fingur inn í þau þrátt fyrir mótmæli hennar. Hann hafieinnig hótað því að brjóta á henni hausinn ef hún hefði þennan hávaða en húnhafi öskrað þegar hún hafi getað á meðan á þessu öllu hafi staðið. Kærði hafieinnig haldið henni niðri á gólfinu og haldið fyrir vit hennar þannig að húnhafi ekki náð að anda. Hún hafi síðan náð að losa sig og hlaupa allsnakin út úrherberginu rakleiðis inn í stofu í húsinu þar sem allir hafi verið. Brotaþolisegist margsinnis hafa sagt kærða að hætta auk þess sem hún hafi grátið enkærði hafi alltaf haldið áfram. Þá hafi komið fram að brotaþola hafi liðið mjögilla á meðan á þessu hafi staðið og haldið að hún væri að deyja þegar kærðihafi ítrekað þrengt að hálsi hennar, jafnframt því sem kærði hafi í einhverskipti tekið fyrir munn hennar og nef. Þá hafi brotaþoli sagt að liðið hafiyfir hana í smástund þegar kærði hafi þrengt að hálsi hennar. Mál008-2016-9899.Þá megisjá í dagbók lögreglu mál 008-2016-9899 þar sem kærði sé grunaður umkynferðisbrot gegn ungri stúlku fæddri árið [...] fyrir nokkrum dögum, eða mánudaginn 25. júlísl. Fram komi í dagbók lögreglu að X hafi fengið viðtal við lækni og að hanneigi pantað inn á göngudeild geðdeildar þann 9. eða 10. ágúst. ÍNM-gögnum kemur fram að brotaþoli hafi verið með áverka á hálsi, bak við eyruog á brjósti.Kærði hafineitað sök í skýrslutöku. Hann hafi sagt að þau hafi haft samfarir og hann hafisett fingur í leggöng hennar. Kærði hafi tekið fram að hann hafi verið svoölvaður að hann hafi ekki getað fengið sáðlát. Svo hafi gerst eitthvaðdramatískt, hún hafi hlaupið út úr herberginu nakin og hann hlaupið út í sjó ogætlað að fremja sjálfsvíg. Kærði neiti að hafa beitt ofbeldi. Varðandi áverkahennar kveði kærði þá geta verið vegna nauðgunar sem hún hafi orðið fyrir ísíðustu viku af öðrum strák. Kærði hafi ekkigetað skýrt það frekar. Kærði fullyrði að brotaþoli hafi veitt samþykki sitt ogsagt já að hún vildi ríða. Rannsóknmálsins sé á frumstigi. Það liggi fyrir lögreglu að yfirheyra brotaþola ogsakborning frekar, auk þess sem taka þurfi frekari skýrslur af vitnum. Samkvæmtrannsóknargögnum málsins liggi kærði nú undir undir rökstuddum grun um að hafanauðgað brotaþola, B, að [...],Reykjavík. Þyki því brýnt með hliðsjón af gögnum málsins og rökstuddumgrunsemdum lögreglu að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi með því að varnaþví að ákærði gangi laus en veruleg hætta sé á að hann torveldi rannsóknmálsins með því að hafa áhrif, ef hann fái að fara frjáls ferða sinna. Ætlaðsakarefnið sé einkum talið varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940.Með vísantil framangreinds, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála og b-liðar 1. mgr 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga,sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram.Niðurstaða:Með vísantil greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn framrökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsingliggur við. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi.Af því sem fram hefur komið fyrir dómi þykir ljóst að rannsóknarhagsmunirkrefjist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsóknfer fram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hannlaus, svo sem með því að afmá merki eftir brot eða hafa áhrif á vitni ogbrotaþola. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaer því fullnægt svo fallast megi á kröfu lögreglustjórans um að kærði sætigæsluvarðhaldi. Eins og máli þessu er háttað koma önnur úrræði ekki í staðgæsluvarðhaldsins. Ekki þykir tilefni til að markagæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er.Þá hefur sækjandi fært að því fullnægjandi rök, sbr. ogskilyrði b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 aðnauðsynlegt sé að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu, krafan tekin til greinaeins og í úrskurðar­orði greinir. Ú RS K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. ágúst nk,. kl.16.00.Kærði skalsæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 670/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 306/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Ríkissaksóknari krefst þess að ákærða, X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar hjá héraðsdómi, þó eigi lengur en til föstudagsins 28. júní nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til „föstudagsins“ 28. júní 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Hinn 28. júní 2008 ber upp á laugardag, en ekki föstudag eins og segir í úrskurði héraðsdóms. Verður gæsluvarðhaldinu markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. júní 2008, kl. 16.
Mál nr. 19/2019
Samningur Veð Uppgjör Endurgreiðsla ofgreidds fjár Fyrning Mótbárumissir
G höfðaði mál á hendur L hf. til endurgreiðslu á vöxtum sem hún taldi sig hafa ofgreitt í tengslum við uppgjör tveggja veðskuldabréfa útgefnum af eiginmanni hennar 10. mars 2001 og 27. nóvember 2003 og tryggð með veði í fasteign G. Meginágreiningur málsins laut að túlkun á samkomulagi lántaka og L hf. um uppgjör á skuldbindingum samkvæmt veðskuldabréfunum og yfirlýsingu sem G gaf út sama dag. Á grundvelli samkomulagsins og yfirlýsingarinnar innti G af hendi greiðslur síðari hluta árs 2016 sem hún taldi hafa falið í sér greiðslu á kröfu sem hefði að hluta til verið fyrnd. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í ljósi þess að lántaki hefði áður borið fyrir sig að vextir af lánunum væru fyrndir yrði samkomulagið skilið þannig að hann hefði fallið frá þeim andmælum og samið endanlega og með bindandi hætti um hvernig uppgjörinu yrði hagað. Tekið var fram að G hefði ekki átt beina aðild að umræddu uppgjörssamkomulagi og hefði hvorki gengist undir skyldur samkvæmt því gagnvart L hf. með yfirlýsingu þeirri sem hún hefði gefið út né með öðru móti. Af því leiddi að hún gæti haft uppi allar mótbárur sem fyrir hendi voru gegn kröfum L hf., enda væri sá réttur hennar sem veðþola sjálfstæður eftir meginreglum fjármunaréttar. Hins vegar hefði G, í stað þess að hafa uppi mótbárur gegn kröfum L hf., ráðstafað greiðslum til hans án fyrirvara. Til þess hefði þó verið brýnt tilefni í ljósi aðdragandans sem fólst meðal annars í því að L hf. beindi að henni greiðsluáskorunum. Einnig hefði hún veitt tveimur nafngreindum mönnum umboð til að fá allar upplýsingar um skuldir hjá L hf. sem hvíldu á eign hennar og ekkert hefði komið fram í málinu sem benti til að upplýsingum af hálfu L hf. hefði verið áfátt. Að þessu gættu var talið að G gæti ekki fyrirvaralaust gert upp við L hf. veðskuldina í trausti þess að geta síðar beint endurkröfu að honum. Var L hf. því sýknaður af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur BörkurÞorvaldsson og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2019. Hún krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 41.696.543 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2017 til greiðsludags. Þákrefst hún málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.I Meginágreiningur málsins lýtur að túlkun á samkomulagieiginmanns áfrýjanda, Jóns Gunnars Zöega, og stefnda 6. september 2016 umuppgjör á skuldbindingum samkvæmt tveimur veðskuldabréfum, útgefnum 10. mars2001 og 27. nóvember 2003, er Jón Gunnar var skuldari að, sem og yfirlýsingusem áfrýjandi gaf út sama dag og samkomulagið var gert, en skuldabréfin vorutryggð með veði í fasteign áfrýjanda að Reynimel 29, Reykjavík. Á grundvellisamkomulagsins og yfirlýsingarinnar innti áfrýjandi af hendi greiðslur síðarihluta árs 2016 sem hún telur hafa falið í sér greiðslu á kröfu sem hafi aðhluta til verið fyrnd. Í samræmi við það hefur hún uppi endurkröfu á hendurstefnda.IISamkvæmtgögnum málsins gaf eiginmaður áfrýjanda út þau veðskuldabréf sem mál þettalýtur að, hið fyrra 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf. að fjárhæð20.000.000 króna og hið síðara 27. nóvember 2003 til Landsbanka Íslands hf. (núLBI ehf.) að fjárhæð 40.000.000 króna. Með tveimur viðaukum við veðskuldabréfin2004 og 2005 var lánunum breytt þannig að eftirstöðvarnar skyldu miðast viðgengi japansks jens. Fyrra veðskuldabréfið var framselt Landsbanka Íslands hf. árið 2005 og komustbæði veðskuldabréfin í eigu stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9.október 2008, sem tekin var í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir valdhluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfirþað skilanefnd. Veðskuldabréfin voru bæði tryggð með veði í fasteign í eiguáfrýjanda að Reynimel 29 í Reykjavík. Lántakigreiddi afborganir af lánunum til og með desember 2007 en eftir það var ekkertgreitt fyrr en við uppgjör haustið 2016 er greiðsla barst vegna sölu áfrýjandaá þeirri eign, er stóð til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Af hálfu stefndaer því haldið fram að skuldari hafi sótt um lækkun lánanna eftir svokallaðri110% leið. Af hálfu áfrýjanda er því hins vegar haldið fram að lántaki hafihafnað útreikningi stefnda byggðum á þeirri leið. Samkvæmtgögnum málsins voru lán þau sem mál þetta lýtur að lækkuð í mars 2012 ágrundvelli þess útreiknings. Þá endurreiknaði stefndi 27. ágúst 2013 þau lánsem málið lýtur að í kjölfar dóma Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr.600/2011 og 18. október sama ár í máli nr. 464/2012 með tilliti tilfullnaðarkvittana vegna vaxta. Niðurstaða þess endurreiknings voru lántakaóhagfelldari en sá endurreikningur sem byggðist á fyrri útreikningi sem gerðurvar samkvæmt fyrrgreindri 110% leið og lagði stefndi síðarnefndan útreikningtil grundvallar um ætlaða skuld lántaka við stefnda. Á milli lántaka og stefndafóru fram bréfaskipti frá febrúar 2013 til febrúar 2014, þar sem lántaki óskaðieftir að endurfjármagna skuldbindingar sínar, en úr því varð ekki. Þá liggjafyrir í málinu greiðsluáskoranir sem lántaka og áfrýjanda voru sendar 4. mars2014. Fór svo að lántaki höfðaði mál áhendur stefnda 20. mars 2014 og krafðist þess að viðurkennt yrði að skuld hanssamkvæmt framangreindum veðskuldabréfum hefði verið að tiltekinni fjárhæð miðaðvið 10. desember 2007. Með héraðsdómi 30. júní 2015, sem ekki var áfrýjað, varviðurkennt að veðskuldabréf, upphaflega að höfuðstól 20.000.000 króna hefðiverið að eftirstöðvum 13.428.465 krónur 10. desember 2007 og að veðskuldabréf,upphaflega að höfuðstól 40.000.000 króna hefði sama dag verið að eftirstöðvum35.196.242 krónur.Meðbréfi 5. janúar 2016 til stefnda fór lántaki fram á að greiða framangreindarskuldir miðað við að höfuðstóll þeirra í ársbyrjun 2011 væri sá sami og hannhefði verið 1. janúar 2008 og að vextir fyrir árin 2008 til 2012 væru fyrndir. Stefndihafnaði því, en með tölvubréfi 7. mars sama ár bauð hann lántaka að gera uppframangreindar skuldbindingar með eingreiðslu að fjárhæð 100.000.000 króna, efgreitt væri fyrir 31. mars 2016. Ekki varð af því og sendi stefndi greiðsluáskoranirtil lántaka og áfrýjanda 13. apríl 2016. Með umboði 12. ágúst sama ár veittiáfrýjandi Birni Zöega og Sverri Hermannsyni umboð til að fá ,,allar upplýsingarum ábyrgðarskuld mína hjá Landsbankanum hf., áhvílandi á 1. veðréttifasteignarinnar, Reynimelur 29, Reykjavík, svo og að semja um framangreindaskuld.“ Mun stefndi hafa samþykkt að bíða með að krefjast nauðungarsölu áfasteigninni, svo að áfrýjandi gæti freistað þess að selja eignina frjálsrisölu. Eignin var seld á frjálsum markaði síðari hluta ársins 2016 og vargreiðslum vegna hennar ráðstafað til stefnda, samtals 104.550.632 krónum.IIIStefndiog lántaki gerðu með sér uppgjörssamkomulag 6. september 2016. Í upphafsorðumþess greinir að samhliða samkomulaginu undirriti áfrýjandi, sem þinglýstureigandi Reynimels 29, Reykjavík, yfirlýsingu þess efnis að hún samþykki aðframselja Landsbankanum greiðslur samkvæmt kaupsamningi, alls 100.000.000 krónaauk vaxta með kjörvaxtaflokki 0 frá 1. apríl 2016 til greiðsludags. Gegngreiðslu þeirrar fjárhæðar skyldi stefndi létta áhvílandi veðskuldum af fasteigninni.Í framhaldinu segir svo að stefndi ,,og viðskiptamaður hafa komist aðsamkomulagi, sem felur í sér að viðskiptamaður greiðir til Landsbankans allskr. 100.000.000.- auk vaxta með kjörvaxtaflokki 0 frá 01.04.2016 tilgreiðsludags, um er að ræða fullnaðaruppgjör á skuldum sem eru áhvílandi áReynimel 29 ... og staðfesta aðilar með undirritun sinni að þeir eigi ekkifrekari kröfur hvor á annan í tengslum við og vegna þeirra skulda semsamkomulag þetta tekur til.“Í 1. gr.samkomulagsins eru tilgreindar þær skuldir sem það nær til, en þær hafi 18. ágúst2016 numið samanlagt 150.775.018 krónum og skiptist annars vegar íveðskuldabréf sem væri 38.641.780 krónur og hins vegar veðskuldabréf sem væri112.133.238 krónur. Í 2. gr. samkomulagsins sem ber yfirskriftina ,,Skyldurviðskiptamanns“ segir að viðskiptamaður skuldbindi sig til að greiða Landsbankanumalls 100.000.000 króna auk tilgreindra vaxta til greiðsludags. Þá segir aðgreiðslan verði ,,greidd eftir því sem greiðslur berast vegna sölu áveðandlaginu Reynimel ... en heildargreiðslan skal vera að fullu greidd ísíðasta lagi 01.02.2017.“ Í 4. gr. samkomulagsins eru tilgreindar þærveðskuldir sem Landsbankinn skuldbatt sig til aflétta að uppfylltum skilyrðumsamkvæmt samkomulaginu, en þar á meðal voru þær skuldir sem mál þetta lýtur að.Í 5. gr. segir meðal annars að ,,[a]ðilar samnings þessa eru sammála um að umfullnaðaruppgjör er að ræða. Við greiðslu viðskiptamanns samkvæmt 2. gr. áhvorugur aðila kröfu á hinn umfram það sem kemur fram í samningi þessum.“ Ekkieru efni til að rekja aðrar greinar samkomulagsins, en undir það rituðu lántakinnog tveir starfsmenn Landsbankans. Eins oggreindi í upphafsorðum samkomulagsins ritaði áfrýjandi undir yfirlýsingu samadag og það var gert. Í yfirlýsingunni segir að hún samþykki ,,að framseljaLandsbankanum greiðslur skv. kaupsamningi að fjárhæð kr. 100.000.000.- aukvaxta samkvæmt kjörvaxtaflokki 0 frá 01.04.2016 til greiðsludags, vegna fasteignarinnarað Reynimel 29 ... í samræmi við skilyrt veðleyfi sem gefið verður út vegnasölu á fasteigninni auk greiðslna sem berast skv. kaupsamningi, að frádregnumsölukostnaði, eigi síðar en þann 01.02.2017. Að uppfylltu ofangreindu skilyrðiog skilyrtu veðleyfi mun Landsbankinn aflétta neðangreindum veðskuldum þegarkaupsamningsgreiðslum kr. 100.000.000.- ... hefur verið ráðstafað inn ááhvílandi veðskuldir.“ Þá voru taldar þær veðskuldir sem stefndi skyldiaflétta, en þar á meðal voru veðskuldabréf þau sem málið lýtur að. Undiryfirlýsinguna ritaði áfrýjandi ásamt starfsmanni stefnda og vottur að henni varannar þeirra sem vottað hafði fyrrgreint samkomulag.Hinnáfrýjaði dómur var kveðinn upp 22. febrúar 2019 og var með honum staðfestur héraðsdómur21. júní 2018 um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.IV Áfrýjandireisir málatilbúnað sinn á því í fyrsta lagi að hluti kröfu stefnda feli í sérfyrnda vexti. Í öðru lagi geti stefndi eingöngu leitað fullnustu dráttarvaxtaog innheimtukostnaðar hjá áfrýjanda tveimur vikum eftir að henni var sannanlegagefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr.32/2009 um ábyrgðarmenn, en það hafi stefndi vanrækt. Áfrýjanda hafi fyrst íapríl 2016 verið tilkynnt um stöðu skuldarinnar og gefinn kostur á að greiðagjaldfallna afborgun og því sé eingöngu heimilt að reikna vexti og kostnaðeftir það tímamark. Í þriðja lagi er á því byggt að stefndi geti eingöngukrafist vaxta sem féllu í gjalddaga einu ári áður en beiðni um nauðungarsöluvar sett fram, sbr. b. lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, en jafnamegi þeirri aðferð sem stefndi hafi beitt í málinu til þess að fá fullnustu viðnauðungarsölu. Áfrýjandibendir á að hún sé ekki aðili að samkomulagi stefnda og lántaka. Meginreglasamningaréttar sé að enginn geti unnið beinan og sjálfstæðan rétt samkvæmtsamkomulagi sem hann er ekki aðili að og breyti réttarreglur umþriðjamannslöggerninga ekki þeirri grundvallarreglu. Áfrýjandi sé því óbundinaf samkomulaginu og ekki sé unnt að svipta hana réttinum til að hafa uppimótbáru gegn fjárhæðinni. Geti hún því endurheimt þá fjárhæð sem ofgreidd hafiverið. Í yfirlýsingu þeirri er hún gaf samhliða samkomulaginu sé ekki að finnasamþykki hennar eða viðurkenningu um réttmæti fjárhæðarinnar. Almenna reglan séað ábyrgðarmaður geti haft uppi allar mótbárur, jafnvel þótt aðalskuldari hafifallið frá þeim. Þessi regla eigi við um veðsala jafnt sem ábyrgðarmann, endaséu reglur veðréttar og kröfuréttar um ábyrgðir algerlega samhljóða um það. Áfrýjandivísar til þess að matið á því hvort endurgreiðslukrafa nái fram að ganga séheildstætt og ráðist af atvikum. Telur áfrýjandi að leggja beri til grundvallarað stefndi hafi vitað frá upphafi innheimtuaðgerða sinna að skuldari bæri fyrirsig að vextir eldri en fjögurra ára væru fyrndir. Stefndi hafi því verið ívondri trú. Einnig hafi verið mikill aðstöðumunur með aðilum, stefndi sé einstærsta fjármálastofnun á Íslandi en áfrýjandi eftirlaunaþegi. Þá hafi greiðslahennar verið knúin fram í skugga hótana um nauðungarsölu fasteignarinnar. Jafnframtvísar áfrýjandi til sanngirnis- og réttlætisraka sem 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé reist á. 2Af hálfustefnda er á því byggt að uppgjörssamkomulag lántaka og stefnda sem ogfyrirvaralaus yfirlýsing áfrýjanda séu bindandi og standi kröfum hennar í vegi.Ekki sé unnt að líta á yfirlýsinguna án tengsla við uppgjörssamkomulagið. Íyfirlýsingunni hafi beinlínis falist samþykki og viðurkenning á fjárhæð skuldalántaka, sem tryggðar voru með veði ífasteign áfrýjanda og þar með viðurkenning hennar á réttmæti kröfu stefnda. Þvíséu ekki uppfyllt skilyrði endurheimtu. Áfrýjanda hafi hlotið að vera kunnugtum efnisinntak og forsendur uppgjörssamkomulagsins. Hafi áfrýjandi og lántaki,sem ekki hafi vefengt skuldbindingu sína samkvæmt uppgjörssamkomulaginu, þvístaðið saman að efndum fyrirvaralaust og án athugasemda. Hafi áfrýjandi þvífyrirgert rétti til þess að bera fyrir sig meinta fyrningu vaxta eða berabrigður á framangreindar ráðstafanir og jafnframt hafa uppi endurheimtukröfu. Þábendir stefndi á að endurútreikningur lánanna og þar með uppgjörsdagur þeirra ískilningi laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, hafi fyrst orðið til miðað við 20. september 2011 en sáendurútreikningur hafi verið endurtekinn 27. ágúst 2013 með tilliti tilfullnaðarkvittana. Fyrningarfrestur samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr.38/2001, sbr. lög nr. 151/2010 og lög nr. 38/2014, sem sé átta ár, reiknað frá16. júní 2010, hafi því ekki verið liðinn við gerð uppgjörssamkomulagsins 6.september 2016. Stefndiítrekar málsástæðu sína um aðildarskort, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála og mótmælir þýðingu laga nr. 32/2009 í þessu sambandi. Þámótmælir stefndi því að uppgjörssamkomulagið hafi komist á vegna hótana stefndaum nauðungarsölu eignarinnar sem og tilvísun áfrýjanda til 33. og 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.VEins og rakið hefurverið var ekki greitt af skuldabréfum þeim sem málið lýtur að frá því ídesember 2007 og þar til í október 2016 er greiðsla barst vegna sölu áfrýjandaá fasteign þeirri er sett hafði verið að veði til tryggingar skuldunum. Láninvoru endurreiknuð á árinu 2011, lækkuð í mars árið 2012 og endurreiknuð á ný27. ágúst 2013. Þá höfðaði lántaki, sem eins og fyrr greinir er eiginmaðuráfrýjanda, mál á hendur stefnda í mars 2014 þar sem þess var krafist aðveðskuldabréfin væru að tilteknum eftirstöðvum miðað við síðasta greiddagjalddaga 10. desember 2007. Var fallist á þrautavarakröfu lántaka í málinu meðdómi héraðsdóms 30. júní 2015 og viðurkennt að eftirstöðvar lánanna hefðuannars vegar verið 13.428.465 krónur og hins vegar 35.196.242 krónur eðasamtals 48.624.707 krónur miðað við fyrrgreindan dag. Þá áttu lántaki ogstefndi í bréfaskiptum og umræðum um greiðslu skuldarinnar á árinu 2016, þarsem umfjöllunarefnið var meðal annars sú skoðun lántaka að vextir vegna áranna2008 til 2012 væru fyrndir. Þessi bréfaskipti leiddu ekki til samkomulags ogfór svo að áfrýjanda og lántaka voru sendar greiðsluáskoranir í apríl 2016.Lántaki og stefndi gerðu síðan uppgjörssamkomulag 6. september 2016 en íupphafsorðum þess kemur fram að samhliða samkomulaginu riti áfrýjandi undiryfirlýsingu þess efnis að hún framselji stefnda greiðslur samkvæmt kaupsamningium fasteignina, alls 100.000.000 króna, auk tilgreindra vaxta. Gegn greiðslunniskyldi stefndi létta áhvílandi veðskuldum af fasteigninni. Áfrýjandi gaf síðanút yfirlýsingu þessa sama dag og samkomulagið var undirritað. Íuppgjörssamkomulaginu 6. september 2016 kemur fram að aðilar þess séu sammálaum að það feli í sér fullnaðaruppgjör og að hvorugur aðila eigi kröfu á hinnumfram það sem kemur fram í samkomulaginu. Í ljósi þess að lántaki hafði áðurborið fyrir sig að vextir af lánunum væru fyrndir verður samkomulagið skiliðþannig að hann hafi fallið frá þeim andmælum og samið endanlega og með bindandihætti um hvernig uppgjörinu yrði hagað.Áfrýjandiátti ekki beina aðild að umræddu uppgjörssamkomulagi eiginmanns síns og stefndaþótt það gerði ráð fyrir að hún ráðstafaði til stefnda greiðslu við sölu áveðbundinni eign sinni. Þá gekkst hún hvorki undir skyldur samkvæmt þvígagnvart stefnda með yfirlýsingu þeirri sem hún gaf út né með öðru móti. Af þvíleiðir að hún gat eftir sem áður haft uppi allar mótbárur sem fyrir hendi voru gegnkröfum stefnda, enda var sá réttur hennar sem veðþola sjálfstæður eftirmeginreglum fjármunaréttar og var hún ekki bundin af því þótt lántaki hefðifallið frá einhverri mótbáru gegn kröfum á hendur sér. Í stað þess að hafa uppimótbárur gegn kröfum stefnda ráðstafaði hún greiðslum til hans, eins og áðurhefur verið rakið, en með málsókn þessari krefst hún endurgreiðslu á þeimgrunni að vextir hafi verið fyrndir eða kröfu um greiðslu þeirra verði ekkibeint að henni af öðrum ástæðum. Hvort slík krafa hafi stofnast á hendur stefndaræðst af óskráðum reglum kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár. Er samkvæmtþessu haldlaus með öllu sú málsástæða stefnda að áfrýjandi geti ekki veriðréttur aðili að endurkröfu vegna greiðslu sem hún sjálf innti af hendi.Þegaráfrýjandi ráðstafaði greiðslum til stefnda með yfirlýsingunni 6. september 2016gerði hún engan fyrirvara um lögmæti kröfunnar á hendur sér. Til þess var þóbrýnt tilefni í ljósi aðdragandans sem fólst meðal annars í því að stefndihafði beint að henni greiðsluáskorunum 4. mars 2014 og 13. apríl 2016. Einnighafði hún veitt tveimur nafngreindum mönnum umboð 12. ágúst 2016 til að fáallar upplýsingar um skuldir hjá stefnda sem hvíldu á eign hennar og hefurekkert komið fram í málinu sem bendir til að upplýsingum af hálfu stefnda hafiverið áfátt. Að þessu gættu gat hún ekki fyrirvaralaust gert upp við stefndaveðskuldina í trausti þess að geta síðar beint endurkröfu að honum. Um nauðsynþess að gera fyrirvara við greiðslu kröfunnar breytir engu þótt stefndi hafiáður gefið til kynna að hann myndi leita fullnustu fyrir kröfum sínum í eignáfrýjanda fyrir skuldum sem voru löngu gjaldfallnar. Geta í þessu sambandi ekkiátt við málsástæður áfrýjanda reistar á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936.Jafnframt er þess að gæta að sú fjárhæð sem stefndi fékk greidda afsöluandvirði eignar áfrýjanda í október og nóvember 2016 var rétt liðlega súfjárhæð sem lántaka var gert að greiða með útreikningi rúmum fjórum árum áðurmiðað við uppgjör eftir svonefndri 110% leið. Samkvæmt þessu verður niðurstaðahins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað. Eftiratvikum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins á öllumdómstigum.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaðurá öllum dómstigum fellur niður. Dómur LandsréttarMál þettadæma landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Davíð Þór Björgvinsson ogJóhannes Sigurðsson.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. júlí 2018. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2018 í málinu nr.E-2263/2017.2Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinum áfrýjaða dómi verðihrundið og breytt á þann veg að fallist verði á dómkröfur áfrýjanda í héraði,með þeim hætti að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda 41.696.543 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 29. júní 2017 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandiþess að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda 30.577.072 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt sömu lögum og frá sama degi til greiðsludags. Þá krefstáfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða málskostnað vegna rekstursmálsins í héraði og fyrir Landsrétti. 3Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Landsrétti, aðskaðlausu samkvæmt mati réttarins, auk virðisaukaskatts.Niðurstaða 4Ágreiningur í málinu varðar uppgjör tveggja skuldabréfalánasem maki áfrýjanda, Jón Gunnar Zoëga, tók hjá forverum stefnda. Annars vegar erum að ræða veðskuldabréf nr. 0106-36-3344 að fjárhæð 20.000.000 króna sem gefiðvar út 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf. og hins vegar veðskuldabréf nr.0106-36-1878 að fjárhæð 40.000.000 króna sem gefið var út 23. nóvember 2003 tilLandsbanka Íslands hf. Fyrrgreint veðskuldabréf var framselt til LBI ehf. 2005og voru bæði skuldabréfin flutt frá LBI ehf. til stefnda með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Upphaflega voru skuldabréfin í íslenskumkrónum en með tveimur viðaukum 2004 og 2005 var lánunum breytt þannig aðeftirstöðvarnar skyldu miðaðar við gengi japanskra jena. Voru veðskuldabréfintryggð með veði í fasteign í eigu áfrýjanda að Reynimel 29 í Reykjavík.5Á árinu 2011 voru umrædd veðskuldabréf endurreiknuð vegna ólögmætrargengistryggingar. Með ákvörðun stefnda 29. febrúar 2012 var samþykkt að lækkaskuldir lántaka hjá bankanum og miða við svonefnda 110% leið. Ætla verður afþeim upplýsingum sem liggja fyrir í málinu að sá endurútreikningur hafi verið gerðurað ósk lántaka. Á árinu 2013 gerði stefndi annan endurútreikning á skuldumlántaka á grundvelli nýrra dóma Hæstaréttar um áhrif fullnaðarkvittana.Niðurstaða seinni endurútreikningsins var sú að fjögur lán lántaka hefðu lækkaðúr samtals 134.378.510 krónum í 105.350.075 krónur miðað við 20. september 2011.Í kjölfarið sendi stefndi lántaka bréf 27. ágúst 2013 þar sem fram kom aðáðurnefnd lækkun skulda samkvæmt 110% leiðinni gæfi þá niðurstöðu semhagstæðust væri fyrir lántaka og stæði skuldin þá í 104.378.510 krónum miðaðvið 20. september 2011. Upplýsti stefndi í bréfinu að endurútreikningursamkvæmt 110% leiðinni myndi standa. Verður samkvæmt þessu að miða við að samkomulaghafi orðið um að lántaki myndi njóta lægri fjárhæðarinnar við uppgjör lánannaog hafi þá myndast nýr höfuðstóll skuldar lántaka. 6Í uppgjörssamkomulagi áfrýjanda og eiginmanns hennar, JónsGunnars Zoëga, 6. september 2016 eru taldar upp skuldir lántaka sem falla undirsamkomulagið. Þar er tilgreint í 1. gr. að 18. ágúst 2016 hafi þær numið alls150.775.018 krónum. Fram kemur einnig að fjárhæðin skiptist þannig að 38.641.780krónur hafi verið vegna láns nr. 0106-36-3344 og 112.133.238 krónur vegna láns nr.0106-36-1878. Við þessa útreikninga voru lagðir til grundvallar fyrrnefndirendurútreikningar frá 2011 samkvæmt 110% leiðinni, að viðbættum vöxtum sem á láninhöfðu fallið frá endurútreikningi þeirra. Í 2. gr. uppgjörssamkomulagsins kemurfram að lántaki skuldbindi sig til að greiða stefnda 100.000.000 króna aukvaxta sem þar eru nánar greindir. Lækkaði stefndi þannig kröfu sína um ríflega50.000.000 króna. Jafnframt var samið um að greiðslur yrðu inntar af hendieftir því sem greiðslur bærust vegna sölu á hinni veðsettu eign áfrýjanda aðReynimel 29 í Reykjavík. Segir jafnframt að þegar búið væri að ráðstafa greiðslunummeð þessum hætti myndi stefndi fella niður eftirstöðvar skulda lántaka ogaflétta öllum áhvílandi veðlánum.7Samhliða undirritun fyrrnefnds uppgjörssamkomulagsundirritaði áfrýjandi yfirlýsingu þar sem hún samþykkti að framselja stefndagreiðslur samkvæmt kaupsamningi vegna fasteignarinnar að Reynimel 29 að fjárhæð100.000.000 króna, auk nánar tilgreindra vaxta frá 1. apríl 2016 tilgreiðsludags. 8Uppgjörssamkomulag stefnda og lántaka fól í sér bindandisamkomulag um lokauppgjör þeirra krafna á hendur lántaka sem að baki þvíbjuggu. Með því var bundinn endi á samningaviðræður þar um sem staðið höfðuyfir í langan tíma. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að sú fjárhæð sem samið varum í uppgjörinu hafi falið í sér ofgreiðslu á fyrndum vöxtum, uppgjörið hafi áeinhvern hátt verið ósanngjarnt eða falið í sér afarkosti. Undirritun áfrýjandaá yfirlýsingu um ráðstöfun greiðslna samkvæmt kaupsamningi um Reynimel 29 íReykjavík að fjárhæð 100.000.000 króna til greiðslu skulda lántaka við stefndaverður að líta á sem hluta af uppgjörssamkomulaginu. Að þessu gættu, og meðvísan til forsendna hin áfrýjaða dóms að öðru leyti, verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Guðrún Björnsdóttir, greiði stefnda,Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 21. júní 2018Mál þetta, sem var dómtekið 30. maí sl., var höfðað15. júní 2017 af Guðrúnu Björnsdóttur, Vatnsstíg 21 í Reykjavík, gegnLandsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalkröfu eru þærað að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 41.696.543 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara er þess krafistað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 30.577.072 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Í báðum tilvikum erkrafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar að mati dómsins. I.Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins (hér eftir FME) 9. október 2008 yfirtókstefndi tiltekin réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. (hér eftir LBI).Ágreiningslaust er að lán LBI sem um er deilt í máli þessu fluttust yfir tilstefnda með ákvörðun FME.Eiginmaður stefnanda, Jón Gunnar Zoëga, gaf útveðskuldabréf að fjárhæð 40.000.000 kr. 23. nóvember 2003 til LBI. Tiltryggingar skuldinni var veðsett fasteign stefnanda að Reynimel 29 í Reykjavík.Lánið hlaut númerið 1878 í bókum stefnda. Með viðauka við veðskuldabréfið 10.júní 2004 voru eftirstöðvar lánsins tilgreindar 40.847.848 kr. miðað við 26.febrúar 2004 og ákveðið að eftirleiðis skyldu eftirstöðvar lánsins miðast viðgengi JPY, 100%. Fyrsti gjalddagi lánsins var 10. desember 2004 en vextirreiknuðust frá 26. febrúar 2004. Eiginmaður stefnanda gaf út veðskuldabréf að fjárhæð20.000.000 kr. 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf. Til tryggingarskuldinni var veðsett fasteign stefnanda, Reynimelur 29 í Reykjavík.Veðskuldabréfið var framselt til LBI 13. júlí 2005. Með viðauka 18. júlí 2005var skilmálum lánsins breytt á þann hátt að lántaki lofaði að greiða LBI15.000.000 kr. „að jafnvirði í eftirtöldum myntum og hlutföllum: JPY 100%”.Fyrsti gjalddagi lánsins var 10. desember 2005 en vextir reiknuðust frá 1. júlí2005. Lánið fékk númerið 3344 í bókum stefnda.Þann 28. október 2006 undirritaði Jón Gunnar Zoëgalánssamning við LBI um fjölmyntalán til 22 ára að jafnvirði 10.000.000 kr. íjapönskum jenum (JPY 100%). Lánið fékk númerið 6026 í bókum stefnda. Fram kemurí 9. tl. samningsins að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allralánshluta hafi lántaki sett að veði fasteignina Reynimel 29, heildareignina, íReykjavík, með útgáfu á tryggingarbréfi nr. 0106-63-51728, að fjárhæð20.000.000 kr. Þann 18. desember 2006 undirritaði Jón Gunnar Zoëgalánssamning við LBI um fjölmyntalán til fimm ára að jafnvirði 10 m.kr. íjapönskum jenum (JPY 100). Lánið fékk númerið 10467 í bókum stefnda. Fram kemurí 9. tl. samningsins að til „tryggingar þeim lánum sem veitt kunna að verðasamkvæmt ákvæðum hans verða núverandi allsherjarveð tryggð með veðum í ýmsumeignum lántaka“. Á veðbandayfirliti 26. október 2006 vegna fasteignar stefnandaað Reynimel 29 í Reykjavík kemur fram að stefnandi hafi verið búin að veðsetjafasteignina fyrir tveimur tryggingarbréfum frá LBI, verðtryggðum en án vaxta,annars vegar með bréfi útgefnu 3. ágúst 2008 að fjárhæð 20.000.000 kr. og hinsvegar með bréfi útgefnu 23. febrúar 2006 að fjárhæð 20.000.000 kr., en bréfinvoru útgefin til tryggingar skuldum eiginmanns hennar og fyrirtækis hans, J.Brynjólfssonar ehf. Lántaki greiddi afborganir af lánunum nr. 1878 og3344 til og með desember 2007. Þann 26. nóvember 2008 sendi stefndi lántakagreiðsluseðla vegna gjalddagans 10. desember 2008. Þar sem lántaki greiddi ekkiaf lánunum sendi stefndi tilkynningu um vanskil til lántaka 17. desember 2008og ítrekun 7. janúar 2009. Gögn málsins bera ekki með sér að lántaki hafibrugðist við með greiðslu fyrr en í októbermánuði 2016 er greiðsla barst vegnasölu stefnanda á tryggingarandlagi lánanna, Reynimel 29, Reykjavík. Vegnavanskila á lánunum voru lántaka sendar tilkynningar um vanskil, ítrekanir oginnheimtuviðvaranir. Lántaki varð ekki við áskorunum um greiðslu og 15. júní2010 sendi stefndi greiðsluáskoranir á stefnanda og lántaka vegna lánanna.Í apríl 2011 sótti lántaki um 25% höfuðstólslækkunlána nr. 1878 og 3344, en féll síðar frá þeirri umsókn og sótti þess í stað umlækkun lána sinna og fyrirtækis síns, J. Brynjólfssonar ehf., á grundvellisvonefndrar 110% leiðar. Greiðsluúrræði þetta fól í sér að áhvílandi fasteignalánvoru lækkuð í 110% af matsverði fasteignar. Beiðni þessi var samþykkt afstefnda 29. febrúar 2012. Lán stefnda á eigninni munu á þessum tíma hafa staðiðþannig að eftirstöðvar láns nr. 1878 námu 75.232.822 kr., en eftirstöðvar lánsnr. 3344 voru 25.926.442 kr., eftirstöðvar láns nr. 6026 voru að fjárhæð16.512.077 kr. og eftirstöðvar láns nr. 10467 stóðu í 15.094.941 kr. Meðframangreindu samþykki bankans fyrir 110% leiðinni voru veðkröfur stefnda áReynimel 29 í Reykjavík lækkaðar um 30.000.000 kr., en að sögn stefnda varþetta hámarkslækkun sem hjón gátu fengið samkvæmt þessari leið. Staðfesting áþessari lækkun var veitt með útgáfu kvittunar 2. mars 2012 sem sýnir að lán6026 hafi verið lækkað um 14.905.059 kr., þannig að eftirstöðvar þess eftir lækkuninavoru 1.607.018 kr. og lán nr. 10467 var lækkað um 15.094.941 kr. og þar meðgreitt upp. Stefndi endurreiknaði lán nr. 1878 og 3344 miðað við 1. júní 2011,þ.e. án gengistryggingar, en með tilliti til þess að skuldbindingarnar bæruvexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr., laga nr.151/2010. Var nýr höfuðstóll láns nr. 1878 75.232.822 kr. og nýr höfuðstóllláns nr. 3344 var 25.926.442 kr. Var lántaka tilkynnt um þennan endurútreikningog nýja stöðu lánanna með bréfum 6. og 8. júlí 2011. Með bréfi stefnda tillántaka 5. september 2011 var tilkynnt að stefndi hefði endurreiknað lán nr.6026 á grundvelli laga nr. 151/2010 um breytingar á lögum nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu, og var niðurstaðan sú að lánið lækkaði úr 29.103.903 kr. í16.512.077 kr. Með bréfi 21. september 2011 var lántaka kynntur sambærilegurendurreikningur vegna láns nr. 10467 sem leiddi til þess að lánið lækkaði úr32.110.232 kr. í 15.094.941 kr. Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og464/2012 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðujafngilt fullnaðarkvittunum og að endurútreikningur gengistryggðra lána hefðiátt að taka mið af því. Stefndi endurreiknaði fjögur framangreind lán sem JónGunnar Zoëga tók hjá LBI og sendi honum niðurstöðu útreikningsins með bréfi 27.ágúst 2013, en endurútreikningur allra lánanna var miðaður við 20. september2011. Í niðurstöðum þessum var endurútreikningurinn borinn saman við lækkunlánanna vegna 110% leiðarinnar. Borin var saman staða lánanna fyrir lækkunþeirra samkvæmt 110% leiðinni, þar sem samtala lánanna var 134.378.510 kr. ogstaða lánanna eftir 110% lækkunina en með endurútreikningi með tilliti tilfullnaðarkvittana. Niðurstaðan var sú að endurútreikningurinn lækkaði lánin úr134.378.510 kr. í 105.350.075 kr. Þá var jafnframt reiknuð út staða lánannaeftir lækkun samkvæmt 110% leiðinni, sem lækkaði lánin úr 134.378.510 kr. í104.378.510 kr., eða um 30.000.000 kr. Stefndi ákvað að lántaki og stefnandimyndu njóta lægri fjárhæðarinnar og voru eftirstöðvar lánanna lækkaðar í104.378.510 kr. Lántaki sendi stefnda bréf 22. febrúar 2013, þar semhann fór fram á að gefin væru út ný lán til uppgreiðslu á þeim eldri. Bankinnfór fram á að lántaki greiddi hluta af vanskilunum en það gerði hann ekki ognáðu aðilar því ekki saman um uppgjör lánanna. Þann 11. febrúar 2014 sendilántaki stefnda bréf, þar sem hann ítrekaði þá kröfu sína að fá að gera upplánin miðað við stöðu þeirra 1. janúar 2008. Þessu bréfi svaraði stefndi meðbréfi 12. febrúar 2014 þar sem vísað var til þess að gengistryggð lán lántakahefðu verið endurreiknuð á árinu 2011 í samræmi við lög nr. 151/2010 og að sáendurútreikningur stæði og væri réttur. Þar sem engar greiðslur komu frálántaka eða stefnanda sendi stefndi greiðsluáskoranir á stefnanda og lántaka 4.mars 2014 vegna lána nr. 1878 og 3344 þar sem skorað var á þau að greiða lánin.Í mars 2014 höfðaði lántaki dómsmál á hendur stefndaþar sem hann gerði kröfu um að viðurkennt væri með dómi að veðskuldabréf nr.3344 hefði verið að eftirstöðvum 12.789.795 kr. 10. desember 2007 og aðveðskuldabréf nr. 1878 hefði verið að eftirstöðvum 29.622.078 kr. 10. desember2007, sjá stefnu á dskj. nr. 35. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2015 ímáli nr. 950/2014 var fallist á þrautavarakröfu og ítrustu þrautavarakröfustefnanda, sem voru þess efnis að eftirstöðvar skuldabréfs nr. 3344 hefðu verið13.428.465 krónur og eftirstöðvar skuldabréfs nr. 1878 hefðu verið 35.196.242krónur. Tekið var fram í forsendum dómsins að sú niðurstaða byggði áendurreikningi stefnda, sem unninn var með tilliti til dóms Hæstaréttar Íslands16. september 2010 í máli nr. 471/2010, sbr. og lög nr. 151/2010. Niðurstaðahéraðsdóms byggði jafnframt á skírskotun til dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012í máli nr. 600/2011. Dómsúrlausn héraðsdóms í máli þessu ber þess merki aðútreikningum stefnanda hafi verið hafnað en fallist á reikningsaðferðirstefnda. Með bréfi lántaka til stefnda 15. janúar 2016,vísaði hann til samningaumleitana sinna við bankann um uppgjör á lánum nr. 1878og 3344. Vísaði hann einnig til stöðu lánanna samkvæmt framangreindridómsniðurstöðu héraðsdóms milli aðila og taldi að vextir af láninu væru fyrndirog byggði það á því að bráðabirgðaákvæði XIV í vaxtalögum nr. 38/2001 umfyrningu uppgjörskrafna væri afturvirkt ákvæði. Stefndi svaraði með bréfi 18.janúar 2016 og mótmælti þeim rökum sem fram komu í bréfinu. Þar segir m.a. „Ímálinu liggur fyrir að umrædd skuldabréf voru endurreiknuð í samræmi við ákvæðilaga nr. 151/2010 en að mati Landsbankans verður að skýra umrættbráðabirgðaákvæði til samræmis við önnur ákvæði laga nr. 151/2010, svo ogsamkvæmt orðanna hljóðan, þannig að fyrningarfrestur krafna sem grundvallaðareru á endurútreikningi samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laganna hafi fyrst hafist hinn16. júní 2010. Er samkvæmt þessu um að ræða sérákvæði um fyrningarfrest semgengur framar almennum reglum um upphaf fyrningar.“Af gögnum málsins má ráða að samningaviðræður aðilahafi haldið áfram eftir þetta, sbr. tölvupóstsamskipti frá 4. og 7. mars 2016,þar sem starfsmaður bankans greindi lántaka frá því áliti stefnda aðútreikningur lántaka á þeim vöxtum sem hann taldi að væru ófyrndir byggði áröngum forsendum þar sem miðað væri við ranga meðalvexti vegna ársins 2009.Bankinn bauð lántaka að gera upp lán nr. 1878 og 3344 með eingreiðslu aðfjárhæð 100 m.kr. auk þess sem bankinn myndi aflétta tveimur tryggingarbréfumaf fasteigninni Reynimel 29, Reykjavík. Lántaki gat ekki greitt fjárhæðinafyrir 31. mars 2016, sem var lokadagsetning tilboðsins. Fór hann fram á aðstefndi gæfi út ný veðskuldabréf fyrir fjárhæðinni en ekki var vilji til þesshjá bankanum heldur var gerð krafa um uppgreiðslu lánanna. Þar sem lántaki greiddi ekki upp lánin sendi stefndigreiðsluáskorun á stefnanda 13. apríl 2016 og einnig var send greiðsluáskorun álántaka. Lántaki átti samningaviðræður við stefnda í framhaldinu og að beiðnilántaka samþykkti stefndi að bíða með að senda uppboðsbeiðni til sýslumannsvegna fasteignarinnar að Reynimel 29, Reykjavík, svo stefnandi og lántaki fengjutækifæri til að selja eignina á frjálsum markaði. Gerðu lántaki og stefndiuppgjörssamkomulag 6. september 2016, þar sem samið var um að lántaki gerði upplán nr. 1878 og 3344 með greiðslu að fjárhæð 100.000.000 kr., auk vaxtasamkvæmt kjörvaxtaflokki 0 frá 1. apríl 2016 til greiðsludags. Staða lánanna áþessum tíma var sú að lán nr. 1878 var að fjárhæð 112.133.238 kr. og lán nr.3344 að fjárhæð 38.641.780 kr., eða samtals 150.775.018 kr. Í framhaldi af uppgjörssamkomulaginu ritaðistefnandi undir yfirlýsingu dags. 6. september 2016, sjá dskj. nr. 38, þar semhún skuldbatt sig til þess að framselja stefnda greiðslur samkvæmt kaupsamningiað fjárhæð 100.000.000 kr., auk vaxta samkvæmt kjörvaxtaflokki 0 frá 1. apríl2016 til greiðsludags. Stefndi samþykkti að þegar þessi greiðsla hefði boristhonum myndi hann aflétta lánum nr. 1878 og 3344, auk tveggja tryggingarbréfabankans, af fasteigninni. Við sölu fasteignarinnar fékk stefndi greiddar100.000.000 kr. vegna lána nr. 1878 og 3344 auk vaxta að fjárhæð 4.550.632 kr.,sjá staðfestingu á greiðslu frá Fasteignamarkaðinum ehf., á dskj. nr. 15.Stefndi aflétti lánum af eigninni í samræmi við samkomulag aðila. Ekki er aðsjá að málsaðilar hafi átt í samskiptum eftir þetta fram til þess að mál þettavar höfðað í júnímánuði 2017. Með málshöfðun sinni freistar stefnandi þess að fáendurgreitt það sem hún telur að ofgreitt hafi verið á fyrri stigum. II.Stefnandi byggir endurgreiðslukröfu sína á því að greiðslur tilLandsbankans hafi falið í sér greiðslur á fyrndri kröfu samkvæmt 3. gr. laganr. 150/2010, sem stefndi hafi ranglega innheimt af henni, þrátt fyrir mótmælistefnanda. Stefnandi vísar til þess að þessi háttsemi stefnda gangi gegn góðumviðskiptaháttum og fari því í bága við ákvæði 19. gr. laga um fjármálafyrirtækinr. 161/2002. Stefnandi byggir jafnframt á því að hún hafi ekki getað uppfylltsamningsskyldur sínar gagnvart kaupanda eignarinnar nema með því að greiðavexti sem hafði verið mótmælt sem fyrndum. Stefnandi vísar til þess að fyrninguhafi ekki verið slitið gagnvart henni fyrr en með greiðslu á hlutafjárhæðarinnar þann 31. október 2016. Innheimtir vextir fyrir 31. október 2012séu því fallnir niður fyrir fyrningu og beri stefnda að endurgreiða þá tilstefnanda. Stefnandi byggir á því að ákvæði XIV. kafla laga nr.38/2001 taki ekki til fyrndra vaxta stefnda fyrir árin 2008 til 2012. Ákvæðiðer svohljóðandi:Fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrarverðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar reiknast frá 16. júní2010. Fyrningarfresturinn skal vera átta ár frá því tímamarki.Af hálfu stefnanda er því hafnað að fyrndir vextirsem féllu til fyrir 31. október 2012 teljist til „uppgjörskrafna vegnaólögmætrar verðtryggingar lánssamninga“ í skilningi XIV. kafla laga nr.38/2001. Stefnandi byggir á því að ákvæðið sé afmarkað við ólögmætagengistryggingu skuldabréfanna. Þessi skilningur fái enn frekari stoð ífrumvarpi með lögum nr. 151/2010 en þar segi m.a.Í e-lið er kveðið á um hver fyrningarfrestur skulivera vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar. Erlagt til að fyrningarfrestur verði reiknaður frá 16. júní 2010Stefnandi telur að orðalag ákvæðisins og skýringarmeð frumvarpinu beri með sér að einungis geti verið um að ræða fyrningu áuppgjörskröfunni sem verði til vegna hinnar ólögmætu verðtryggingar. Þessisérstaki fyrningarfrestur taki hins vegar ekki til kröfunnar í heild sinnieftir að búið sé að draga hina ólögmætu verðtryggingu frá heldur afmarkist afþeirri ólögmætu gengistryggingu sem skuldabréfin miði við. Við endurútreikningkröfunnar hafi hin ólögmæta gengistrygging fallið niður og við það stofnistkrafa skuldara á hendur kröfuhafa, svo framarlega sem íslenska krónan hafiveikst gagnvart þeim gjaldmiðlum sem hún taki mið af samkvæmt hinni ólögmætugengistryggingu. Átta ára fyrningarfrestur XIV. kafla laga nr. 38/2001 takisamkvæmt orðalagi sínu einungis til þessarar uppgjörskröfu. Stefnandi vísarjafnframt til umfjöllunar framsögumanns efnahags- og viðskiptanefndar þegarmálið var til umræðu á Alþingi, en þar segi m.a. Það hefurauðvitað verið rætt í nefndinni hvort það gætu verið einhver sjónarmið semmæltu gegn því að fara þessa leið. Niðurstaða okkar hefur verið sú að svo séekki. Hér er fyrst og fremst verið að tryggja að endurkröfuréttur, sem er aðfyrnast, á hendur lánafyrirtækjunum viðhaldist.Stefnandi byggir á því að vextir af endurreiknaðrikröfu geti ekki talist til uppgjörskröfu vegna ólögmætrar verðtryggingar ískilningi XIV. kafla laga nr. 38/2001 sem njóti verndar sérstaks átta árafyrningarfrests. Ákvæðið geti aldrei verið túlkað með þeim hætti að það veitikröfuhöfum aukið svigrúm til að innheimta kröfur sem að öðrum kosti værufyrndar. Ákvæðið sé sett til að tryggja að endurkröfuréttur skuldara á hendurkröfuhöfum fyrnist ekki, en ekki til þess að auka rétt kröfuhafans. Stefnandi vísar til þess að ákvæði XIV. kafla laganr. 38/2001 feli í sér undantekningu frá lögum um fyrningu kröfuréttinda ogberi því að skýra það þröngt. Þetta eigi sérstaklega við í þeim tilvikum þar semönnur túlkun myndi hafa í för með sér íþyngjandi niðurstöðu gagnvarteinstaklingum eða fela í sér að önnur lög giltu um lögskiptin en voru fyrirhendi þegar stofnað var til þeirra. Stefndi hafi samið samningsskilmálanaeinhliða og án allrar aðkomu stefnanda. Það hafi staðið stefnda nær semfjármálafyrirtæki að gæta að því að krafan væri í samræmi við ákvæði laga nr.38/2001. Engin rök séu fyrir því að stefnda sé tryggður sérstakurviðbótarfyrningarfrestur í lögum og eðlilegt að það komi þá skýrt fram í lagatextanumsjálfum. Svo sé ekki í þessu tilviki. Stefnandi vísar til þess að hún sem veðþoli falliundir ákvæði laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. 2. mgr. 2. gr. Samkvæmt 7.gr. laganna skuli lánveitandi senda ábyrgðarmanni tilkynningu um vanefndirlántaka og upplýsingar um stöðu láns um hver áramót. Stefnandi hafi engarslíkar upplýsingar fengið frá stefnda og raunar virðist aðalskuldari ekkiheldur hafa fengið slíkar upplýsingar þrátt fyrir að hafa kallað sérstaklegaeftir þeim. Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus afvanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu og sé vanrækslan veruleg skuliábyrgðin falla niður. Stefnandi byggir á því að stórfelld vanræksla stefnda áað veita henni lögbundnar upplýsingar hljóti a.m.k. að hafa þau áhrif að húnþurfi ekki að gera ráð fyrir að stofnast hafi kröfur sem samkvæmt lögum umfyrningu nr. 150/2007 séu fyrndar. Stefnandi byggir á því að sé krafa stefnda ekkifallin niður sökum fyrningar þá sé hún fallin niður fyrir tómlæti. Samkvæmtframlögðum gögnum hafi stefndi ekkert aðhafst gagnvart stefnanda til að fáefndir kröfu sinnar, allt frá því að skuldin féll í gjalddaga 10. desember 2008og þar til honum var birt greiðsluáskorun þann 13. apríl 2016, eða í tæplegasjö og hálft ár. Stefndi sé fjármálafyrirtæki og eðlilegt að gerðar séu ríkarkröfur til fjármálafyrirtækja að þessu leyti. Aðgerðaleysi stefnda gagnvartstefnanda við að innheimta kröfuna hafi hlotið að skapa þær réttmætu væntingarhjá stefnanda að hún þyrfti ekki að búast við því að greiða vexti af kröfunnirúmlega átta ár aftur í tímann. Til frekari stuðnings þessari kröfu vísarstefnandi einnig til 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð þar sem vextir afskuld sem fallið hafi í gjalddaga séu einungis tryggðir með aðalkröfunni einuári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignar er sett fram. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki sinnteðlilegum trúnaðar- og tillitsskyldum í garð stefnanda. Stefndi hafi ekki getaðlátið hjá líða að innheimta kröfu á hendur aðalskuldara í tæplega sjö og hálftár og ætlast til þess að stefnandi sem veðþoli þyrfti að sætta sig við aðvextir sem féllu á kröfuna á því tímabili væru að fullu tryggðir í hinniveðsettu eign. Trúnaðarskyldan komi í veg fyrir að stefndi geti rýrt hagsmunistefnanda sem veðþola með því að vanrækja vísvitandi innheimtu kröfunnar áhendur aðalskuldara í þeim tilgangi að safna upp vöxtum yfir langt tímabil semhann geti síðan gengið að í eign þriðja aðila. Stefndi verði sjálfur að beraábyrgð á því að aðgerðarleysi hans við innheimtu kröfunnar leiði til þess aðmöguleikar hans á að ganga að tryggingum í eigu þriðja aðila skerðist. Stefnandi byggir kröfu sína um endurgreiðsluofgreidds fjár á því að stefndi geti ekki gert kröfu um vexti sem séu eldri enfjögurra ára fyrir hærri fjárhæð en sem nemi viðbótarvöxtum, þ.e. mismun áendurreiknuðum Seðlabankavöxtum og upphaflegum vöxtum samkvæmt skuldaskjölumfyrir tímabilið 01.11.2008 til 01.12.2012. Vextir sem séu eldri en frá01.11.2008, þ.e. á tímabilinu frá 10.12.2007 til 01.11.2008, séu auk þessfyrndir, jafnvel þótt reiknað sé með átta ára fyrningarfresti. Varakrafa stefnanda byggir, auk framangreindrasjónarmiða, á því að við endurútreikninginn vegna hinnar ólögmætugengistryggingar hafi stofnast tvær kröfur. Annars vegar krafa stefnanda áhendur stefnda vegna ólögmætrar gengistryggingar og hins vegar krafa stefnda áhendur stefnanda vegna viðbótarvaxta, sem kröfuhafi hafi eignast á hendurskuldaranum. Viðbótarvextirnir verði til við það að vextir á hinum erlendu myntumsem hin ólögmæta gengistrygging vísar til séu lægri en meðalvextir SeðlabankaÍslands, sem endurútreikningurinn byggir á. Þessar tvær kröfur sem stefnandieignast vegna ólögmætrar gengistryggingar og stefndi eignast vegnaviðbótarvaxta njóti sérstaks fyrningarfrests skv. XIV. kafla laganna. Þessi skilningur komi einnig fram í niðurstöðuhéraðsdóms í máli nr. E-2296/2013 þar sem reyndi á túlkun bráðabirgðaákvæðisvaxtalaga nr. 151/2010. Í málinu hafi verið talið að bráðabirgðaákvæðið ættijafnt við um endurgreiðslukröfu lántaka sem kröfu lánveitanda vegnaviðbótarvaxta. Krafa lánveitanda sé þar afmörkuð við viðbótarvexti. Til þessadóms sé sérstaklega vísað í frumvarpi til laga nr. 38/2014 um breytingu á lögumum vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Þar segi m.a. að skýra verði umrættbráðabirgðaákvæði til samræmis við önnur ákvæði laga nr. 151/2010, svo ogsamkvæmt orðanna hljóðan.Stefnandi byggir á því að orðalag ákvæðisins, og þóeinkum skýringar með frumvarpi til laga nr. 38/2014, lúti að þeirri ólögmætugengistryggingu sem skuldabréfin miði við og viðbótarkröfu vegna vaxta. Viðendurútreikninginn sé gengistryggingin felld niður og vextir endurreiknaðir útfrá meðalvöxtum Seðlabanka Íslands. Við það verði til viðbótarkrafa sem feli ísér mismun á endurreiknuðum vöxtum og upphaflegum vöxtum skuldabréfsins. Þettasé í samræmi við dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2296/2013 þar semtalið var að bráðabirgðaákvæðið ætti jafnt við um endurgreiðslukröfu lántakasem og kröfu lánveitanda vegna viðbótarvaxta. Í frumvarpi til laga nr. 38/2014sé ítrekað vísað til dóms héraðsdóms í máli nr. E-2296/2013, en í frumvarpinusegir m.a. orðrétt:Í dómi héraðsdóms frá 4. mars 2014, í máli nr.E-2296/2013, er talið að skýra verði umrætt bráðabirgðaákvæði „til samræmis viðönnur ákvæði laga nr. 151/2010, svo og samkvæmt orðanna hljóðan, þannig aðfyrningarfrestur krafna sem grundvallaðar eru á endurútreikningi skv. 5. mgr.18. gr. laganna hafi fyrst hafist hinn 16. júní 2010“. Í málinu var talið aðbráðabirgðaákvæðið ætti jafnt við um endurgreiðslukröfu lántaka sem kröfulánveitanda vegna viðbótarvaxta.“[...]„Héraðsdómur í máli nr. E-2296/2013 dregur þáályktun af ákvæðum laga nr. 151/2010 að með þeim hafi fjármálafyrirtækjum ogskuldurum verið gefið ákveðið tóm til þess að taka afstöðu til endurútreikningsán þess að það leiddi til fyrningar krafna sem virkar voru við gildistökulaganna.Stefnandi vísar til þess að ákvæðið feli í sérundantekningu frá lögum um fyrningu kröfuréttinda og beri því að skýra þaðþröngt. Ákvæðið geti ekki falið í sér viðbótarfyrningarfrest til handa stefndafrá almennum fyrningarlögum. Stefnandi byggir á því að vextir á tímabilinu frá10.12.2007 til 01.11.2008 séu fyrndir hvort sem miðað er við fjögurra eða áttaára fyrningarfrest. Fyrningu sé ekki slitið fyrr en með greiðslu á kröfunni. Stefnandi sundurliðar aðalkröfu sína meðeftirfarandi hætti. Aðalkrafan sé mismunur á þeirri fjárhæð sem greidd var31.10.2016, 04.11.2016 og 22.11.2016 samtals 104.550.632 kr. og heildarfjárhæðsamkvæmt niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-90/2014, 48.624.707kr., auk Seðlabankavaxta af þeirri fjárhæð frá 01.11.2012 til 01.11.2016. Viðútreikninga sé miðað við Seðlabankavexti, sbr. neðangreinda sundurliðun. TímabilVextirFjárhæðVextir tímabilsFramreiknað01.11.12-01.11.136,73% vextirKr. 48.624.707Kr. 3.272.240Kr. 51.896.94701.11.13-01.11.146,74% vextirKr. 51.896.947Kr. 3.499.901Kr. 55.396.74801.11.14-01.11.156.25% vextirKr. 55.396.748Kr. 3.460.683Kr. 58.857.43101.11.15-01.11.166,79% vextirKr. 58.857.431Kr. 3.996.658Kr. 62.854.089Heildarkrafa í aðalkröfu sé því 104.550.632 kr. – 62.854.089 kr. eða41.696.543 kr. Varakröfu sínasundurliðar stefnandi með því að gera ráð fyrir að varakrafan sé mismunur áþeim fjárhæðum sem voru greiddar 31.10.2016, 04.11.2016 og 22.11.2016, samtals104.550.632 kr. og heildarfjárhæð samkvæmt niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur ímáli nr. E-90/2014, 48.624.707 kr. auk Seðlabankavaxta af þeirri fjárhæð frá01.11.2012 til 01.11.2016 að viðbættum mismun á Seðlabankavöxtum ogLibor-vöxtum auk 3,25% álags á tímabilinu frá 01.11.2008 til 01.11.2012, sbr.og eftirfarandi töflu:TímabilVextirFjárhæðVextir tímabilsFramreiknað01.11.08-01.11.095,46% SÍ vextirKr. 48.624.707Kr. 7.516.57356.141.28001.11.09-01.11.10 8,40% SÍ vextirKr. 56.141.280Kr. 4.713.53060.854.81001.11.10-01.11.11 5,42% SÍ vextirKr. 60.854.810Kr. 3.301.36964.156.17901.11.11-01.11.12 5,74% SÍ vextirKr. 64.156.179Kr. 3.683.63267.839.81101.11.08-01.11.09 4,16 % libor-vextirKr. 48.624.707Kr. 2.024.86550.649.57201.11.09-01.11.10 3,93 % libor-vextirKr. 50.649.572Kr. 1.988.15452.637.72701.11.10-01.11.11 3,81 % libor-vextirKr. 52.637.727Kr. 2.007.25254.644.97901.11.11-01.11.12 3,80 % libor-vextirKr. 54.644.979Kr. 2.075.36156.720.340Samkvæmt ofangreindu séu viðbótarvextir Seðlabankavextir á tímabilinu01.11.2008–01.11.2012 67.839.811 kr. að frádregnum umsömdum Libor-vöxtum, meðálagi – 56.720.340 kr. eða samtals 11.119.471 kr. Fjárhæð varakröfu sé þá 104.550.632 – (62.854.089 + 11.119.471) eðasamtals 30.577.072 kr. III.Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda og telur að engin þeirra eigiað leiða til þess að dómkröfur hennar verði teknar til greina. Umfjöllunstefnda um sýknu á bæði við um aðal- og varakröfu stefnanda. Stefndi telur að sýkna beri hann af kröfum stefnandaþar sem í uppgjörssamkomulagi aðila hafi falist fullnaðaruppgjör á lánunum ogsamkomulag um að hvorugur aðila ætti kröfu á hendur hinum vegna uppgjörslánanna. Stefndi hefði aldrei gert þetta samkomulag ef lántaki eða stefnandihefðu gert fyrirvara við það um að stór hluti af kröfunni væru vextir sem værufyrndir. Stefndi telur að stefnandi hafi samþykkt ákvæði uppgjörssamkomulagsinsmeð því að undirrita yfirlýsingu um greiðslu fjárhæðarinnar og greiða stefnda ísamræmi við samkomulagið án athugasemda um fjárhæðina og/eða fyrnda vexti.Lántaki og stefnandi hafi gengið til samninga um uppgjör kröfunnar sem þeimberi að efna og vísar stefndi þar um til almennrar meginreglu kröfu- ogsamningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Stefndi mótmælir því aðákvæði uppgjörssamkomulagsins sé í andstöðu við ákvæði 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, um góða viðskiptahætti. Stefndi krefst sýknu vegna aðildarskorts til sóknarsamkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi vísartil meginreglu kröfuréttar um að aðilar samnings geti einir haft uppi kröfur ítilefni að ætlaðri vanefnd hans. Aðrir, svo sem ábyrgðarmenn á skuldumsamningsaðila, eigi almennt ekki aðild að slíkum málum enda þótt þeir kunni aðhafa hagsmuni af því hvernig samningur er skýrður eða framkvæmdur. Stefnandi séekki aðili að veðskuldabréfum nr. 1878 og 3344 heldur hafi hún gengið í ábyrgðfyrir lánunum með því að veita veð í fasteign sinni til tryggingar á greiðslumlánanna. Stefnandi eigi því ekki aðild að ágreiningi um efndir samningannajafnvel þó hún telji sig hafa orðið fyrir afleiddu fjártjóni. Lántaki ogstefndi hafi samið um uppgjör kröfunnar og sé stefnandi bundin af þvísamkomulagi og geti ekki haft uppi sjálfstæða kröfu á stefnda á grundvelliveðskuldabréfanna. Í málinu byggir stefnandi á að lánin séu gengistryggð og þvíhafi átt að endurreikna þau í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Teljistefnandi að byggja verði á útreikningi lánanna miðað við 10. desember 2007,síðasta greidda gjalddaga, í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms í máli aðila nr.E-90/2014. Þessu hafnar stefndi og bendir á að niðurstaða dómsins segi eingönguhver staða lánanna var hefðu þau verið endurreiknuð miðað við þann dag, en ekkihafi verið fallist á þá málsástæðu lántaka að lagaskylda væri að reikna láninút á þessum tímapunkti. Ljóst sé að á árinu 2007 hafði ekki gengið neinn dómurum að lán gætu verið gengistryggð en fyrsti dómur um gengistryggingu hafi veriðkveðinn upp í Hæstarétti 16. júní 2010. Í ljósi þess dóms og síðar dómsHæstaréttar nr. 471/2010 hafi vaxtalögum verið breytt með lögum nr. 151/2010sem kváðu á um það hvernig standa skyldi að útreikningi gengistryggðra lána.Stefndi bendir á að hann reiknaði lánin í júlí 2011 í samræmi við ákvæðivaxtalaga og hafi stefnandi ekki mótmælt þeim útreikningi. Stefndi hafileiðrétt þann útreikning með hliðsjón af fullnaðarkvittunum þann 27. ágúst2013. Að mati stefnda sé þetta réttur og endanlegur endurútreikningur lánannaþar sem ekki sé hægt að miða við stöðu lánanna samkvæmt útreikningi frá árinu2007 því að ekki hafi verið nein ástæða til að endurreikna lánin á þeim tíma. Að mati stefnda er jafnframt aðildarskortur tilvarnar í málinu samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 þar sem stefnandiþurfi að beina kröfu um útreikning lánanna í desember 2007 til LBI sem vareigandi lánanna á þeim tíma. Stefndi bendir einnig á að þegar hann hafiyfirtekið lánin 9. október 2008 hafi fjárhæðir þeirra verið allt aðrar en 10.desember 2007, sem stefnandi vill miða við í lögskiptum aðila. Þar semstefnandi sé ekki aðili að lánunum geti hún ekki byggt málatilbúnað sinn áendurreiknaðri stöðu þeirra í desember 2007, þegar stefndi var ekki til.Stefnandi horfi fram hjá því að stefndi hafi endurreiknað lánin í júlí 2011 ísamræmi við fyrirmæli vaxtalaga nr. 38/2001. Lántaki einn geti haft uppi kröfurbyggðar á endurútreikningi lánanna sem aðili að þeim. Stefndi hafi framkvæmt leiðréttan endurútreikning áöllum lánum lántaka hjá stefnda þann 27. ágúst 2013. Niðurstaðaendurútreikningsins hafi verið sú að fjögur lán lántaka hafi lækkað úr134.378.510 kr. í 105.350.075 kr., en lækkun sem hann hafði fengið samkvæmt110% leiðinni lækkaði lánin í 104.378.510 kr. Þar sem lántaki hafi ekki getaðfengið lækkun samkvæmt báðum leiðum hafi verið ákveðið að hann myndi njótalægri niðurstöðunnar og lánin því verið lækkuð í 104.378.510 kr. miðað við 2.mars 2012 og stefndi afskrifað mismuninn. Ekki hafi legið fyrir fyrr en meðþessum leiðrétta endurútreikningi hvort endurreiknuð staða allra lánanna værilægri fjárhæð en niðurfærsla þeirra eftir 110% leiðinni. Að mati stefnda hafivextir ekki verið fyrndir þar sem fyrningardagur vaxta lánanna hafi verið eftirleiðréttan endurútreikning þeirra í samræmi við bráðabirgðaákvæði XIV ívaxtalögum. Stefnandi hafi greitt lánin upp með greiðslu aðfjárhæð 104.550.632 kr. í samræmi við uppgjörssamkomulagið en þar hafi veriðmiðað við stöðu lánanna eftir 110% leiðréttinguna en ekki endurreiknaða stöðuþeirra miðað við 10. desember 2007 og vexti frá þeim tíma til október 2016 einsog stefnandi haldi fram. Samkvæmt 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, sem gildium veðskuldabréfin, fyrnist vextir á fjórum árum. Ef fallist verður á kröfustefnanda um að miða beri upphafsfrest fyrningar við 10. desember 2007 séuvextir eingöngu fyrndir frá 10. desember 2011 til 2. mars 2012.Málatilbúnaður stefnanda byggi á þeirri forsendu aðstefndi miði endurútreikning lána nr. 1878 og 3344 við 10. desember 2007 oghafi við uppgjör lánanna á árinu 2016 notað þann höfuðstól, 48.624.703 kr., ogbætt við hann Seðlabankavöxtum samkvæmt 4. gr. vaxtalaga. Þessu hafnar stefndiog bendir á að í öllum samskiptum við lántaka og stefnanda hafi verið miðað viðendurútreikninga lánanna sem bankinn gerði á árinu 2011 og svo leiðréttanendurútreikning í ágúst 2013 og niðurstöðu lækkunar lánanna samkvæmt 110%leiðinni. Þessu til stuðnings bendir stefndi á greiðsluáskoranir sem sendarhafi verið lántaka og stefnanda og ýmsar vanskilatilkynningar. Við leiðréttan endurútreikning á lánum nr. 1878 og3344 þann 27. ágúst 2013 hafi fyrst legið fyrir hver hafi verið rétt staðalánanna miðað við 20. september 2011 og þá hafi fyrst verið hægt að krefjalántaka um rétta greiðslu og ganga að veði fyrir lánunum. Stefndi vísar tilþess að með bráðabirgðaákvæði XIV í lögum um vexti og verðtryggingu nr.38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, um breytingar á lögum nr. 38/2001, hafi upphaffyrningarfrests uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga íformi gengistryggingar verið miðað við 16. júní 2010, og fyrningarfresturinntalist vera fjögur ár frá því tímamarki, en síðar verið framlengdur í átta ár,sbr. lög nr. 38/2014. Fyrningarfrestur samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV taki tiluppgjörskrafna, sem teljist greiðsluuppgjör samkvæmt tilvísuðubráðabirgðaákvæði, og til leiðréttinga lánsskuldbindinga, sem reynist haldinóheimilli gengistryggingu, bæði höfuðstóls slíkra krafna svo ogendurútreiknings vaxta. Teljist hvor tveggja því ófyrnt. Bráðabirgðaákvæðið sé sérákvæði um fyrningarfrestvegna endurreiknings gengistryggðra lána sem gangi framar almennum reglum umupphaf fyrningar. Að því er varði kröfu stefnda um vexti samkvæmt 1. mgr. 18.gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, hafi hún ekki verið fyrnd, þar semfyrningarfrestur samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV hafi verið ákveðinn fjögur árfrá 16. júní 2010 að telja, síðar átta ár.Leiðréttur endurútreikningur hafi farið fram þann27. ágúst 2013 og þá fyrst hafi legið fyrir rétt fjárhæð lánanna og verið ljóstað krafa stefnda gagnvart lántaka væri ekki fyrnd fyrr en 16. júní 2018. Verðiekki fallist á þessa túlkun ákvæðisins telur stefndi að vextir gætu fyrst veriðfyrndir að liðnum fjórum árum frá því að leiðréttur endurútreikningur fór frameða þann 27. ágúst 2017. Er þetta byggt á 3. gr. laga um fyrningu skulda ogannarra kröfuréttinda nr. 14/1905, þar sem fram kemur að vextir fyrnist áfjórum árum. Þessi lög gildi um veðskuldabréf nr. 1878 og 3344 en þau vorugefin út í gildistíð laganna. Stefndi bendir á að í málatilbúnaði sínum vísistefnandi ekki til laga um fyrningu heldur eingöngu til vaxtalaga. Stefndi telur að krafa stefnanda sé byggð á þeirriforsendu að miða beri endurútreikning lána nr. 1878 og 3344 við 10. desember2007. Sú forsenda sé í andstöðu við umsókn lántaka um 110% leiðina og þá lækkunsem varð á lánum áhvílandi á fasteign stefnanda um 30 m.kr. Við samþykkistefnda fyrir 110% leiðinni þann 29. febrúar 2012 hafi verið miðað við stöðulánanna eftir endurútreikning þeirra á árinu 2011 en ekki endurútreikning miðaðvið 10. desember 2007. Bæði stefnandi og lántaki hafi samþykkt niðurstöðu 110%leiðarinnar og aldrei gert athugasemd við hana. Ef stefndi hefði byggt á stöðulánanna eftir endurútreikning miðað við 10. desember 2007 hefði niðurstaða 110%leiðarinnar verið allt önnur. Í málatilbúnaði stefnanda vanti umfjöllun um þaðhvaða áhrif þessi niðurfærsla lánanna hefði haft á kröfu hennar umendurgreiðslu á fyrndum vöxtum. Því sé málatilbúnaður stefnanda vanreifaður aðþessu leyti. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi aldrei fengiðneinar upplýsingar frá stefnda um vanskil á lánum nr. 1878 og 3344. Stefndihafi lagt fram afrit af greiðsluáskorunum sem bankinn sendi stefnanda oglántaka vegna lánanna á árunum 2010 og 2014 og einnig hafi lántaki fengið sendagreiðsluseðla, ítrekanir og innheimtuviðvaranir vegna hvers gjalddaga lánanna.Á sameiginlegu skattframtali stefnanda og lántaka hafi einnig komið fram hverværi staða lánanna sem hvíldu á fasteign stefnanda. Lántaki, eiginmaðurstefnanda, sé hæstaréttarlögmaður og hafi alla tíð verið í reglulegu sambandivið stefnda og gefið stefnda til kynna að hann hefði haldið stefnanda upplýstumum stöðu mála og tilraunir til samninga um uppgjör lánanna. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið uppfylltákvæði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefndi mótmælir því aðlántaki hafi óskað eftir þessum upplýsingum sjálfur og engin gögn í málinustyðji þá fullyrðingu. Stefnandi hafi vitað um stöðu lánanna og skortur ááramótatilkynningum um stöðu ábyrgðanna sé ekki svo verulegur að það getivaldið því að ábyrgðirnar falli niður. Stefndi hafnar þeirri málsástæðustefnanda að 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð leiði til þess að teljaverði vexti fyrnda. Þetta ákvæði eigi við þegar fasteign er seld ánauðungaruppboði. Þessi staða sé ekki uppi í máli þessu. Stefndi mótmælir því að vaxtakrafa stefnda sé fallinniður fyrir tómlæti. Stefndi bendir á að hann hafi samþykkt umsókn aðila um 25%höfuðstólslækkun lánsins og svo lækkun lánanna samkvæmt 110% leiðinni.Jafnframt hafi verið sendar greiðsluáskoranir á stefnanda og lántaka í júní2010 og svo aftur í mars 2014. Því sé ekki hægt að tala um tómlæti af hálfustefnda. Stefndi bendir einnig á að skuldin féll ekki í gjalddaga þann 10.desember 2008 heldur sé það elsti gjalddagi lánanna í vanskilum. Stefndi hafiendurreiknað lánin í júlí 2011 og þau verið í skilum eftir þann útreikning,þ.e. engir ógreiddir gjalddagar. Síðan hafi sá endurútreikningur veriðleiðréttur 27. ágúst 2013 með tilliti til fullnaðarkvittana. Þá fyrst hafilegið fyrir hver væri rétt staða lánanna og því eðlilegt að miða upphafstímafyrningar vaxta við þá dagsetningu. Vextir séu því ekki fyrndir fyrr en 27.ágúst 2017 en greitt hafi verið inn á lánið í október 2016 og það gert upp aðfullu í desember 2016. Verði ekki fallist á þau rök stefnda að miða upphafstímafyrningar vaxta við leiðréttan endurútreikning, þá verði að mati stefnda aðmiða við dagsetningu fyrri útreiknings sem var gerður 6. og 8. júlí 2011. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda aðhann hafi ekki virt eðlilegar trúnaðar- og tillitsskyldur gagnvart henni.Stefndi hafi sent stefnanda og lántaka greiðslutilkynningar oggreiðsluáskoranir og lántaki verið í reglulegu sambandi við stefnda og reynt aðsemja um greiðslu kröfunnar eins og framlögð gögn beri með sér. Stefnanda hafiverið kunnugt um að sótt hefði verið um 25% höfuðstólslækkun lánanna, 110%leiðina, og að lánin hefðu verið endurreiknuð vegna ólögmætrar gengistryggingar.Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið neyddaf stefnda til að selja fasteign sína. Ekki hafi verið greitt inn á lánin frádesember 2007 og stefnandi ekki getað búist öðru en að gengið yrði að veðinu. Varðandi varakröfu stefnanda áréttar stefndi aðendurútreikningur lána nr. 1878 og 3344 hafi farið fram í júlí 2011 ogleiðréttur endurútreikningur, þar sem tekið var tillit til fullnaðarkvittana,farið fram 27. ágúst 2013. Eftir lækkun lánanna í samræmi við 110% leiðina ogendurútreikning þeirra hafi lánin verið í skilum og nýr höfuðstóll þeirra veriðstofnaður í íslenskum krónum. Kröfur stefnda samkvæmt lánunum hafi því ekkiverið fyrndar þegar stefnandi rauf fyrningu með innborgun inn á lánin þann 31.október 2016. Stefndi telur ljóst að kröfur á hendur lántaka ogstefnanda, sem eiganda tryggingarandlagsins, hafi ekki verið fyrndar þegar lögnr. 151/2010 tóku gildi þann 28. desember 2010 og því gildi bráðabirgðaákvæðiXIV um kröfur stefnda samkvæmt lánunum, en síðasti greiddi gjaldagi þeirra hafiverið 10. desember 2007. Eins og fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, nr.E-2296/20136, sé bráðabirgðaákvæðið sérákvæði um fyrningarfrest sem gangiframar almennum reglum um upphaf fyrningar og sé fyrningarfrestur samkvæmtákvæðinu til 16. júní 2018. Stefndi vísar til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá9. desember 2015 í máli nr. E-5093/2014 þar sem talið hafi verið, að virtuorðalagi bráðabirgðaákvæðis XIV og athugasemdum við frumvarp það sem varð aðlögum nr. 151/2010, að líta yrði svo á að ákvæði bráðabirgðaákvæðisins umfyrningarfrest ætti við um uppgjör umræddra krafna í heild en ekki einvörðunguað því er varðaði endurútreikning á ólögmætri verðtryggingu þeirra. IV.Mál þetta hefur stefnandi höfðað til endurgreiðslu ofgreidds fjár, nánartiltekið vaxta sem stefnandi telur að hafi verið fallnir niður sökum fyrningarog því beri stefnda að endurgreiða stefnanda fjárhæð þeirra. Í heild er um aðræða tæplega helming þeirrar fjárhæðar sem greidd var til stefnda samkvæmtsamkomulagi sem gert var 6. september 2016 og yfirlýsingu stefnanda semundirrituð var sama dag. Í heildarsamhengi málsatvika er óhjákvæmilegt að gefagaum að efnislegum ákvæðum umræddra skjala. „Uppgjörssamkomulag“ stefnda og eiginmannsstefnanda, Jóns Gunnars Zoega, sem undirritað var í votta viðurvist 6.september 2016, hefur að geyma sérstakt upphafsákvæði sem skírskotar berumorðum til stefnanda og hljóðar svo: Samhliða samkomulagi þessu undirritar GuðrúnBjörnsdóttir, kt. 060745-2559, sem þinglýstur eigandi Reynimels 29, 107 Reykjavík,fastanúmer 202-7404, yfirlýsingu þess efnis að hún samþykkir að framseljaLandsbankanum greiðslur skv. kaupsamningi alls kr. 100.000.000,- auk vaxta meðkjörvaxtaflokki 0 frá 01.04.2016 til greiðsludags. Gegn greiðslu fyrrgreindrarfjárhæðar mun Landsbankinn aflétta áhvílandi veðskuldum sem eru áhvílandi áReynimel 29, fastanúmer 202-7404.Í inngangsákvæði sem kemur þessu næst er að finnalýsingu á efni samkomulagsins „sem felur í sér að viðskiptamaður greiðir tilLandsbankans alls kr. 100.000.000,- auk vaxta með kjörvaxtaflokki 0 frá01.04.2016 til greiðsludags, um er að ræða fullnaðaruppgjör á skuldum sem eruáhvílandi á Reynimel 29 [...], sbr. 1. gr. samkomulags þessa og staðfestaaðilar með undirritun sinni að þeir eigi ekki frekari kröfur hvor á annan ítengslum við og vegna þeirra skulda sem samkomulag þetta tekur til.“ Í 1. gr. samkomulagsins eru tilgreindar þær skuldireiginmanns stefnanda við stefnda sem falla undir samkomulagið og tilgreint aðþær hafi samanlagt numið 150.775.018 kr. 18. ágúst 2016 og skiptist sú fjárhæðþannig að lán nr. 0106-36-3344 er sagt hafa verið að upphæð 38.641.780 kr.nefndan dag og að lán nr. 0106-36-1878 hafi á sama tíma verið að fjárhæð112.133.238 kr.Ákvæði 2. gr. samkomulagsins geymir yfirlýsingu þessefnis að eiginmaður stefnanda skuldbindi sig til að greiða stefnda alls100.000.000 kr. auk nánar tilgreindra vaxta sem innt verði af hendi eftir þvísem greiðslur berist vegna sölu á veðandlaginu Reynimel 29, en aðheildargreiðslan skuli vera að fullu greidd í síðasta lagi 1. febrúar 2017. Í 3. gr. er samið um eftirstöðvar skulda á þann vegað þegar greiðslu samkvæmt 2. gr. hafi verið ráðstafað til Landsbankans „verðurandvirði hennar ráðstafað upp í þær veðskuldir sem tilgreindar eru í 1. gr.samkomulagsins eins langt og þær ná. Þegar búið er að ráðstafa greiðslunni munLandsbankinn fella niður eftirstöðvarnar og aflétta áhvílandi veðlánum.“ Viðvíkjandi afléttingu veða var í 4. gr. ákveðið aðLandsbankinn myndi „að uppfylltum skilyrðum samkvæmt samkomulagi þessu“ afléttafjórum tilgreindum veðum þegar skilyrði fyrir niðurfellingu samkvæmt 2. gr.væru uppfyllt. Nánar var þar um að ræða eftirtalin veð:Lán nr. 1878 á 1. veðrétti, upphaflega að fjárhæð40.000.000 kr. Lán nr. 3344 á 2. veðrétti, upphaflega að fjárhæð20.000.000 kr.Lán nr. 050849 á 3. veðrétti, upphaflega að fjárhæð20.000.000 kr. Lán nr. 051246 á 4. veðrétti, upphaflega að fjárhæð20.000.000 kr. Ekki er ástæða til aðrekja hér nánar efni þessa samkomulags. Á hinn bóginn er fyllsta ástæða til aðreifa efni yfirlýsingar stefnanda sem var, eins og áður segir, gefin út afhennar hálfu samhliða undirritun framangreinds samkomulags eiginmanns stefnandavið stefnda. Í yfirlýsingu sinni lýsir stefnandi því yfir að hún samþykki aðframselja Landsbankanum greiðslur samkvæmt kaupsamningi að fjárhæð 100.000.000kr. auk nánar tilgreindra vaxta frá 1. apríl 2016 til greiðsludags, vegnafasteignarinnar að Reynimel 29, 107 Reykjavík, fastanúmer 202-7404 „í samræmivið skilyrt veðleyfi sem gefið verður út vegna sölu á fasteigninni aukgreiðslna sem berast samkvæmt kaupsamningi, að frádregnum sölukostnaði, eigisíðar en þann 01.02.2017.“ Í niðurlagi yfirlýsingarinnar er eftirfarandimálsgrein að finna: Að uppfylltu ofangreindu skilyrtu veðleyfi munLandsbankinn aflétta neðangreindum veðskuldum, þegar kaupsamningsgreiðslum kr.100.000.000,- auk vaxta með kjörvaxta flokki 0 frá 1. apríl 2016 tilgreiðsludags, hefur verið ráðstafað inn á áhvílandi veðskuldir: a. 0106-36-001878b. 0106-36-003344c.0106-63-050849d. 0106-63-051246 Svo sem áður er framkomið voru samkomulagið 6. september 2016 og yfirlýsing stefnanda sama dag gerðí kjölfar bréfaskipta lántaka við stefnda fyrr á því sama ári, sbr. bréflántaka til stefnda 25. janúar 2016 þar sem vikið var að niðurstöðu HéraðsdómsReykjavíkur í réttarágreiningi þessara aðila sem og ætlaðri fyrningu vaxta.Þessar viðræður héldu áfram í marsmánuði 2016, sbr. fyrrnefnd tölvupóstsamskipti4. mars 2016 og 7. sama mánaðar. Í kjölfar áframhaldandi samningaviðræðnasamþykkti stefndi að fresta nauðungarsölubeiðni og gefa stefnanda og lántakamöguleika á að selja eignina frjálsri sölu. Samkomulagið sem vitnað er tilfremst í þessum kafla, sem og tilvitnuð yfirlýsing stefnanda frá sama tíma,eiga rót að rekja til þeirra samskipta sem hér hafa verið rakin. Við úrlausnmálsins er til þess að líta að stefndi hafði á fyrri stigum ekki aðeins átt ílangvarandi samskiptum við lántaka, heldur einnig sent stefnanda sjálfrigreiðsluáskoranir frá árinu 2010. Í því samhengi hefur rétturinn sérstaklegahaft hliðsjón af greiðsluáskorunum sem stefnanda og eiginmanni hennar vorubirtar á árinu 2014. Þá er þess jafnframt að geta að samkvæmt gögnum málsinsvoru greiðsluáskoranir ennfremur sendar stefnanda og lántaka í apríl 2016. Meðhliðsjón af þessu og áralöngum samskiptum stefnda við lántaka um þær kröfur semhér um ræðir verður ekki talið að stefnandi hafi getað gengið þess dulin aðsamkomulagið 6. september 2016 og yfirlýsing hennar sama dag hlytu að hafaverulega þýðingu viðvíkjandi hugsanlegum endurkröfurétti hennar gagnvartstefnda. Hefur dómurinn í því efni litið til náinna tengsla lántaka ogstefnanda, sem og þess að gögn málsins bera vott um að stefnandi hafi í reyndnotið sérfræðiaðstoðar á öllum stigum málsins í samskiptum sínum við stefnda,enda er eiginmaður hennar, lántakinn Jón Gunnar Zoëga, ekki aðeins lögfræðingurað mennt heldur hefur hann áratugalanga lögmannsreynslu að baki. Ásíðastnefndum grundvelli ber að hafna sjónarmiðum, sem vísað hefur verið tilundir rekstri málsins af hálfu stefnanda, þess efnis að skýra beri samkomulagiðog yfirlýsinguna 6. september 2016 með hliðsjón af ætluðum aðstöðumunmálsaðila. Eins og mál þettahefur verið lagt fyrir dóminn gerir stefnandi kröfu um endurgreiðslu fjármunasem áður hafa verið greiddir stefnda á grundvelli skýrra gagnkvæmrasamningsskilmála um uppgjör þeirra krafna sem að baki bjuggu. Áður hefur veriðrakið að uppgjör þetta átti sér langan aðdraganda og að verulegar vanefndirhöfðu orðið á greiðslu afborgana af þeim lánum sem hér hafa verið tilumfjöllunar. Til veðkrafna stefnda var stofnað með frjálsum tvíhliða samningum,sem þinglýst var á eign stefnanda, Reynimel 29 í Reykjavík. Þá liggur og fyrirað stefnandi hafði með undirritun sinni lýst sig samþykka því að fasteignhennar yrði sett að veði fyrir þeim skuldbindingum sem hér um ræðir og um leiðsamþykkt staðlaða samningsskilmála þess efnis að lánveitanda væri heimilt, efskuldin félli í gjalddaga, að láta selja veðið nauðungarsölu til lúkningarskuldinni, án undangengins dóms, sáttar eða aðfarar, sbr. ákvæði 2. tl. 1. mgr.6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Ekkert í gögnum málsins bendir tilþess að stefndi hafi beitt stefnanda blekkingum eða ólögmætri þvingun af nokkrutagi. Að öllum framangreindum atvikum virtum telur dómurinn aðuppgjörssamkomulagið 6. september 2016 og yfirlýsing stefnanda þann sama dagfeli í sér fyrirvaralausa skuldaviðurkenningu gagnvart stefnda. Eins ogyfirlýsingar þessar eru orðaðar telur dómurinn að stefndi hafi með réttu máttskilja framgöngu lántaka og stefnanda á þann hátt að þau bæði könnuðust viðskuldina og lofuðu að greiða hana í samræmi við orðalag skuldbindinga þessara.Afdráttarlaust orðalag nefndra skjala skírskota auk þess hvergi til ágreiningsum kröfur stefnda, fjárhæð þeirra eða mögulegrar fyrningar að hluta eða ölluleyti, svo sem þó hafði verið haldið á lofti gagnvart stefnda á fyrri stigum,svo sem áður var nefnt. Samkvæmt þessu ber að hafna ber málsástæðum stefnandasem lúta að fyrningu. Með yfirlýsingu sinni 6. september 2016, sem undirrituðvar samhliða títtnefndu „uppgjörssamkomulagi“ eiginmanns stefnanda við stefndaþann sama dag, samþykkti stefnandi að framselja stefnda greiðslur samkvæmt kaupsamningiað fjárhæð 100.000.000 kr. um Reynimel 29 í Reykjavík, gegn afléttinguveðskulda. Undirritun stefnanda á yfirlýsingu þessa verður samkvæmt þessu aðskilja sem hluta af heildarsamkomulagi um skuldauppgjör og umskuldaniðurfellingu að hluta. Í því samhengi og í ljósi forsögunnar máttistefnanda vera fyllilega ljóst að með fyrirvaralausri undirritun yfirlýsingarhennar var verið að binda enda á samningaþóf um skuldauppgjör og veðkröfurgagnvart stefnda, enda má sem fyrr segir leggja til grundvallar að hún hafi áöllum stigum notið sérfræðiráðgjafar og gert sér fulla grein fyrirréttaráhrifum undirritunar sinnar. Af framanrituðu leiðir að stefnanda erekkert hald í tilvísun til réttarreglna um endurgreiðslu ofgreidds fjár (condictio indebiti). Með sömu rökumverður hafnað málsástæðum stefnanda viðvíkjandi reikningsaðferðum stefnda, umætlaðan upplýsingaskort gagnvart stefnanda sem ábyrgðarmanni og um tómlætistefnanda. Að atvikum málsins virtum þykir stefnandi ekki eiga heimtingu á þvíað hluti umsaminnar uppgjörsgreiðslu, sem afhent var stefnda í tengslum viðsölu Reynimels 29 í Reykjavík, renni aftur til stefnanda. Með því að fasteigninvar seld á frjálsum markaði ber sömuleiðis að hafna málsástæðum stefnanda semskírskota til þess að eignin hafi verið seld nauðungarsölu. Samkvæmt þessuverður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Í samræmi við ákvæði 1. mgr. 130. gr. laga ummeðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað svo sem ídómsorði greinir. ArnarÞór Jónsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Guðrúnar Björnsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 900.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 355/2015
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi
K kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem gagnsök sem hún höfðaði í forsjármáli B á hendur henni, var vísað frá dómi. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði að höfða gagnsök innan mánaðar frá þingfestingu aðalsakar nema það yrði ekki metið aðila til vanrækslu að hafa ekki gert gagnkröfu sína í tæka tíð. Gagnstefna K hefði verið lögð fram að liðnum rúmum fimm vikum frá þingfestingu málsins og hefðu þær ástæður, sem K byggði á, ekki réttlætt að það hefði ekki verið gert fyrr. Væri því óhjákvæmilegt að vísa gagnsökinni frá dómi. Í dómi hæstaréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur með þeirri athugasemd að samkvæmt 53. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 giltu ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð mála eftir X. kafla fyrrnefndu laganna, með þeim frávikum sem í lögunum greindi og hér ættu ekki við.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2015, þar sem gagnsök sem sóknaraðili höfðaði í máli varnaraðila á hendur honum, var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka gagnsök til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Mælt er fyrir um það í 53. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að um meðferð mála eftir X. kafla laganna gildi ákvæði laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, með þeim frávikum sem í lögunum greinir og hér eiga ekki við. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 695/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Samlagsaðild Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli LBI h., á hendur LV hf. og LB hf. var vísað frá dómi. Kröfur LBI hf., áður LÍ hf., í málinu voru þríþættar. Í fyrsta lagi gerði LBI hf. kröfu um staðfestingu á riftun vegna tveggja ráðstafana í október 2008. Annars vegar á ráðstöfun sem fólst í kaupum LÍ hf. á skuldabréfum af verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum LV hf. 6. október 2008. Hins vegar á ráðstöfunum sem fólust í greiðslum á skuldum LÍ hf. við verðbréfa- og fjárfestingarsjóði LV hf. 28. október 2008 með skuldajöfnuði, við afhendingu skuldabréfa á grundvelli samkomulags frá 25. október 2008 milli LV hf. og skilanefndar LÍ hf. Í öðru lagi krafðist LBI hf. þess að viðurkennd yrði heimild hans til að skuldajafna endurgreiðslukröfu á hendur LV hf. sem stofnast hefði á grundvelli riftunaryfirlýsingar 2. apríl 2012 við samþykkta búskröfu LB hf. í slitameðferð LBI hf. Jafnframt krafðist LBI hf. þess að viðurkennd yrði heimild hans til að skuldajafna endurgreiðslukröfu á hendur LV hf. við samþykkta búskröfu LV hf. í slitameðferð LBI hf. Í þriðja lagi krafðist LBI hf. tiltekinnar fjárhæðar úr hendi LV hf. Af hálfu LV hf. og LB hf. var krafist frávísunar málsins vegna ýmissa annmarka á málatilbúnaði LBI hf. Héraðsdómur taldi skuldajafnaðarkröfu LBI hf. gagnvart LB hf. svo á reiki að telja yrði það koma verulega niður á möguleikum þess síðarnefnda að halda uppi vörnum í málinu og að ekki yrði úr því bætt undir rekstri málsins. Var kröfu LBI hf. á hendur LB hf. því vísað frá dómi Þá þótti héraðsdómi verulega skorta á að lagður hefði verið viðhlítandi grundvöllur að riftun og endurgreiðslukröfu LBI hf. samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málsgrundvöllur LBI hf. væri í heild sinni svo óljós að ekki yrði úr bætt undir rekstri málsins án þess að grundvelli þess yrði raskað í verulegum atriðum. Vísaði héraðsdómur því málinu í heild sinni frá dómi. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að kröfur LBI hf. á hendur LV hf. væru sprottnar af samkomulagi þessara aðila 25. október 2008. Krafa LBI hf. um að viðurkennd yrði heimild hans til að skuldajafna endurgreiðslukröfu sinni á hendur LV hf. við búskröfu LB hf. ætti á hinn bóginn rót sína að rekja til þess að þeim síðastnefnda urðu á þau mistök að ofgreiða LBI hf. tiltekna fjárhæð 7. nóvember 2008. Af þeim sökum ættu dómkröfur LBI hf. ekki rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings þannig að uppfyllt væru skilyrði samlagsaðildar eftir 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins kærða úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. október 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Skilanefnd sóknaraðila og varnaraðilinn Landsvaki hf. gerðu 25. október 2008 með sér samkomulag um að skuldabréfakröfur verðbréfa- og fjárfestingarsjóða varnaraðilans á hendur sóknaraðila að fjárhæð 7.118.537.667 krónur kæmu til skuldajafnaðar við kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilanum á grundvelli afleiðusamninga að fjárhæð 19.074.333.991 króna. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 22. mars 2012 í máli nr. 112/2012 voru skuldbindingar varnaraðilans Landsvaka hf. við sóknaraðila samkvæmt umræddu samkomulagi að fullu greiddar með afhendingu skuldabréfa 28. október 2008 og peningagreiðslu 7. nóvember sama ár. Þau mistök urðu hins vegar af hálfu varnaraðilans Landsbankans hf., sem þá bar heitið Nýi Landsbanki Íslands hf. og hafði milligöngu um uppgjör sóknaraðila og varnaraðilans Landsvaka hf. samkvæmt samkomulaginu, að sóknaraðila voru ofgreiddar 7.118.537.667 krónur. Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar var kröfu varnaraðilans Landsbankans hf. um endurheimtu þeirrar fjárhæðar skipað í réttindaröð sem búskröfu eftir 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila. Frávísunarkrafa beggja varnaraðila er meðal annars á því reist að skilyrði samlagsaðildar eftir 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu ekki fyrir hendi. Samkvæmt þeirri málsgrein má sækja fleiri en einn í sama máli ef dómkröfur eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, en ella skal vísa máli frá dómi að kröfu varnaraðila. Kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Landsvaka hf. eru sprottnar af framangreindu samkomulagi 25. október 2008 sem þeir tveir áttu aðild að. Á hinn bóginn á sú krafa sóknaraðila, að viðurkennd verði heimild sín til að skuldajafna endurgreiðslukröfu sinni á hendur varnaraðilanum Landsvaka hf. við búskröfu varnaraðilans Landsbankans hf., rót sína að rekja til þess að þeim síðastnefnda urðu á þau mistök að ofgreiða sóknaraðila fyrrnefnda fjárhæð 7. nóvember 2008. Af þeim sökum eiga dómkröfur sóknaraðila ekki rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings þannig að uppfyllt séu skilyrði samlagsaðildar eftir áðurnefndu ákvæði laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar verður staðfest. Þá verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, LBI hf., greiði varnaraðilum, Landsvaka hf. og Landsbankanum hf., hvorum um sig 1.000.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 162/2002
Kærumál Gæsluvarðhaldskröfu hafnað
Lögregla krafðist þess með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Hafði X gengist við því að hafa tekið við um 4 kg af amfetamíni, sem talið var að Y hefði sent hingað til lands frá Þýskalandi. Þá hafði X skýrt svo frá að hefði áður tekið við nokkru magni fíkniefna frá sama manni, þar á meðal 1 kg af amfetamíni og 300 g af kókaíni auk ótilgreinds magns af fíkniefninu MDMA, svo og sent peninga til hans. Í dómi Hæstaréttar segir að þegar metið sé hvort skilyrði séu til gæsluvarðhalds yfir X samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 verði ekki horft til þeirra fíkniefna, annarra en amfetamíns, sem X hafi gengist við að hafa tekið við. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni komi fram að varsla og meðferð ávana- og fíkniefna, sem talin séu upp í 6. gr. laganna, sbr. 3. gr. laga nr. 68/2001, sé óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Amfetamín sé ekki meðal þeirra ávana- og fíkniefna. Í 2. mgr. 2. gr. áðurgreindra laga sé heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra veitt heimild til að mæla svo fyrir í reglugerð að varsla og meðferð annarra ávana- og fíkniefna, sem sérstaklega mikil hætta sé talin stafa af samkvæmt alþjóðasamningum, sé á sama hátt óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Þegar X hafi tekið við því amfetamíni, sem um ræði í málinu, hafi verið í gildi fyrrnefnd reglugerð nr. 233/2001 eins og henni hafði verið breytt með reglugerð nr. 490/2001. Eftir hljóðan hennar hafi amfetamín ekki verið flokkað sem efni, sem bannað sé á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 233/2001, heldur sem efni, sem getið sé á fylgiskjali II með alþjóðasamningi um ávana- og fíkniefni frá 1971 með síðari breytingum. Á gildistíma þeirrar breytingar á reglugerð nr. 233/2001, sem gerð hafi verið með reglugerð nr. 490/2001, hafi amfetamín því fallið undir ákvæði 3. gr. laga um ávana- og fíkniefni. Innflutningur, sala og varsla efnisins á þessum tíma hafi því eingöngu verið heimil lyfsölum og þeim, sem ráðherra hafi veitt sérstakt leyfi til slíks, en öðrum bönnuð, sbr. 2. mgr. og 4. mgr. 3. gr. laganna. Þótt brot gegn því banni geti varðað refsingu samkvæmt 5. gr. laganna séu ekki skilyrði til að beita af því tilefni gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var kröfu lögreglunnar því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. maí nk. kl. 16. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili var handtekinn 27. janúar 2002 vegna gruns um að hann ætti hlut að stórfelldum innflutningi og sölu fíkniefna. Hann sætti gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 28. sama mánaðar þar til héraðsdómari kvað upp hinn kærða úrskurð. Við rannsókn málsins gekkst varnaraðili við því að hafa þá nýverið tekið við um 4 kg af amfetamíni, sem talið er að Y hafi sent hingað til lands frá Þýskalandi. Þá hefur varnaraðili skýrt svo frá að hann hafi áður tekið við nokkru magni fíkniefna frá sama manni, þar á meðal 1 kg af amfetamíni og 300 g af kókaíni auk ótilgreinds magns af fíkniefninu MDMA, svo og sent peninga til hans. Í tengslum við rannsókn málsins lagði lögreglan 27. janúar 2002 hald á 5 kg af amfetamíni auk 158 g af kókaíni. Varnaraðili andmælir kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald með vísan til þess að við breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni með reglugerð nr. 490/2001 hafi amfetamín fallið af skrá um þau efni, sem óheimilt sé að flytja inn á íslenskt yfirráðasvæði, selja þar eða hafa í vörslum sínum. Með því að þessa efnis sé heldur ekki getið í 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni sem eins af þeim efnum, sem falli undir ákvæði 2. gr. sömu laga, sé sú háttsemi, sem hann hafi gengist við í málinu, ekki refsiverð. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á það með héraðsdómara að þegar metið er hvort skilyrði séu til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sem sóknaraðili reisir kröfu sína eingöngu á, verði ekki horft til þeirra fíkniefna, annarra en amfetamíns, sem varnaraðili hefur gengist við að hafa tekið við. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 65/1974 kemur fram að varsla og meðferð ávana- og fíkniefna, sem talin eru upp í 6. gr. laganna, sbr. 3. gr. laga nr. 68/2001, sé óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Amfetamín er ekki meðal þeirra ávana- og fíkniefna. Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 65/1974 er heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra veitt heimild til að mæla svo fyrir í reglugerð að varsla og meðferð annarra ávana- og fíkniefna, sem sérstaklega mikil hætta er talin stafa af samkvæmt alþjóðasamningum, sé á sama hátt óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Þegar varnaraðili tók við því amfetamíni, sem um ræðir í málinu, var í gildi fyrrnefnd reglugerð nr. 233/2001 eins og henni hafði verið breytt með reglugerð nr. 490/2001. Eftir hljóðan hennar var amfetamín ekki flokkað sem efni, sem bannað er á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt 2. gr. laga nr. 65/1974, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 233/2001, heldur sem efni, sem getið er á fylgiskjali II með alþjóðasamningi um ávana- og fíkniefni frá 1971 með síðari breytingum. Samkvæmt þessu féll amfetamín á gildistíma þeirrar breytingar á reglugerð nr. 233/2001, sem gerð var með reglugerð nr. 490/2001, undir ákvæði 3. gr. laga nr. 65/1974, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í dómasafni 1987, bls. 890. Var innflutningur, sala og varsla þessa efnis því eingöngu á þessum tíma heimil lyfsölum og þeim, sem ráðherra hafði veitt sérstakt leyfi til slíks, en öðrum bönnuð, sbr. 2. mgr. og 4. mgr. 3. gr. laga nr. 65/1974. Þótt brot gegn því banni geti varðað refsingu samkvæmt 5. gr. laganna með áorðnum breytingum eru ekki skilyrði til að beita af því tilefni gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 302/2016
Einkahlutafélag Ógilding samnings
Í desember 2013 samþykkti meirihluti hluthafa á hluthafafundi S ehf. tillögu stjórnar félagsins um staðfestingu kaupsamnings frá febrúar sama ár þar sem allar eignir þess voru seldar N ehf. G, sem var eigandi 34,5% hlutar í S ehf., lagðist gegn samþykkt hluthafafundarins og krafðist í málinu annars vegar ógildingar á henni og hins vegar að kaupsamningurinn yrði ógiltur. Fallist var á fyrri kröfu G á þeim grunni að ákvörðun hluthafafundarins hefði falið í sér brot gegn 1. og 2. mgr. 70. gr. a. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. 71. gr. sömu laga, þar sem að stjórnin hefði ekki aflað skýrslu með yfirlýsingu endurskoðanda um að samræmi væri milli greiðslu félagsins og þess endurgjalds sem félagið hefði fengið. Þá var með skírskotun til 1. og 3. mgr. 70. gr. a., 4. mgr. 71. gr. og 77 laga nr. 138/1994 litið svo á að umræddur kaupsamningur væri ekki bindandi fyrir S ehf. og að aðstaðan skyldi, væri það mögulegt, verða eins og samningurinn hefði ekki verið gerður. Var því jafnframt fallist á síðari kröfu G um að ógilda bæri kaupsamninginn.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Árni Kolbeinssonfyrrverandi hæstaréttardómari og Stefán Már Stefánsson prófessor. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 19. apríl 2016. Hann krefst þess að ógiltur verði nánar tilgreindur kaupsamningur milli gagnáfrýjanda ogstefnda frá 7. febrúar 2013. Þá krefst hann þess að staðfest verði ákvæðihéraðsdóms um ógildingu ákvörðunar hluthafafundar gagnáfrýjanda 16. desember samaár. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskiptúr hendi gagnáfrýjanda og stefnda. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 29. júní 2016. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms „er varðar þær dómkröfur sem gerðar voru á hendur honum“ og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Málsatvikum er skýrlega lýst í hinumáfrýjaða dómi.Ágreiningsefni málsins eru tvö. Annarsvegar deila aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi um það, hvort ómerkja beri ákvörðunhluthafafundar í gagnáfrýjanda 16. desember 2013 þar sem tillaga stjórnarfélagsins um staðfestingu kaupsamnings 7. febrúar sama ár milli gagnáfrýjandaog stefnda var samþykkt. Með kaupsamningnum voru allar eignir gagnáfrýjandaseldar stefnda fyrir 22.000.000 krónur. Hins vegar deila málsaðilar um, hvortógilda skuli kaupsamninginn.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest niðurstaða hans um fyrrnefnda ágreiningsefnið. Þá verður í ljósi atvika málsinsstaðfest með vísan til forsendna sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi hafisem eigandi 34,5% hluta í gagnáfrýjanda lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrkröfu sinni um síðarnefnda álitaefnið, þótt hann sé sjálfur ekki aðili aðkaupsamningi þeim, sem krafan tekur til, sbr. 1. mgr. 71. gr., og 3. mgr. 70.gr. a., laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. a. í lögumnr. 138/1994 er samningur, sem fellur undir lagagreinina án þess aðundantekningar í 1. til 5. tölulið málsgreinarinnar eigi við, ekki bindandifyrir félagið þegar ekki hefur verið gætt þeirrar aðferðar sem mælt er fyrir umí 2. mgr. greinarinnar. Samkvæmt 4. mgr. 71. gr. laganna skal, ef úrslit ídómsmáli verða þau að ákvörðun hluthafafundar telst ógild, ómerkja þá ákvörðunsem um ræðir, eða breyta henni, en síðarnefnda úrræðið kemur þó ekki til álitaí máli þessu. Í 3. mgr. 70. gr. a. er síðan berum orðum mælt fyrir um að sésamningur ekki bindandi fyrir félagið, sbr. 1. mgr. greinarinnar, skuligreiðslur ganga til baka að því marki sem þær hafi verið inntar af hendi. Um framkvæmdslíks uppgjörs eru nánari fyrirmæli í 77. gr. laganna.Samkvæmt framansögðu leiðir það affyrirmælum 1. og 3. mgr. 70. gr. a. í lögum nr. 138/1994 að samningurgagnáfrýjanda og stefnda er ekki bindandi fyrir þann fyrrnefnda. Þauréttaráhrif þess, sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 71. gr. laganna, eru aðákvörðunin telst ógild og hana skuli ómerkja. Þá felst í 3. mgr. 70. gr. a. ogvísan í þeirri málsgrein til 77. gr. laganna að greiðslur, hafi þær veriðinntar af hendi, skuli ganga til baka með tilgreindum hætti sé það unnt, en séþað útilokað er í 2. mgr. 77. gr. mælt fyrir um úrræði, sem kostur er að grípatil. Með framangreindum ákvæðum er mælt fyrir um að þegar samningur er ekkibindandi fyrir félagið vegna fyrirmæla reglnanna skuli aðstaðan, sé þaðmögulegt, verða eins og samningur hafi ekki verið gerður. Leiðir þetta til þessað fallist verður á kröfu aðaláfrýjanda um að ógilda beri kaupsamninginn. Í samræmi við þessi málsúrslit verðagagnáfrýjandi og stefndi dæmdir óskipt til að greiða aðaláfrýjanda málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður um aðómerkt sé ákvörðun hluthafafundar í gagnáfrýjanda, Saltverki Reykjaness ehf.,sem haldinn var 16. desember 2013 um að staðfesta kaupsamning félagsins ogstefnda, Nordic Sea Salt ehf., frá 7. febrúar sama ár.Kaupsamningurinn milli gagnáfrýjandaog stefnda 7. febrúar 2013 er ógildur.Gagnáfrýjandi og stefndi greiði óskiptaðaláfrýjanda, Garðari Stefánssyni, 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2016. I Mál þetta, sem var dómtekið 27.nóvember sl., er höfðað 17. febrúar 2014 af Garðari Stefánssyni, Hringbraut 54í Reykjavík, gegn Nordic Sea Salt ehf., Ofanleiti 27 í Reykjavík, og 18.febrúar 2014 gegn Saltverki Reykjaness ehf., Kirkjustétt 6 í Reykjavík. Gagnvart stefnda, Saltverki Reykjanessehf., eru dómkröfur stefnanda þær að ógilt verði ákvörðun hluthafafundar ífélaginu 16. desember 2013 um að staðfesta kaupsamning, dags. 7. febrúar 2013,um sölu á öllum eigum félagsins til stefnda, Nordic Sea Salt ehf. Stefnandigerir jafnframt þá kröfu gagnvart báðum stefndu að kaupsamningur, dags. 7.febrúar 2013, milli Saltverks Reykjaness ehf. og Nordic Sea Salt ehf. verðiógiltur með dómi. Af hálfu stefnanda er enn fremur krafist málskostnaðar úr hendistefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi, Saltverk Reykjaness ehf.krefst sýknu auk málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og vaxta af málskostnaðisamkvæmt 3. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms tilgreiðsludags. Stefndi, Nordic Sea Salt ehf., krafðistþess í öndverðu aðallega að öllum kröfum stefnanda yrði vísað frá dómi. Þeirrikröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 11. nóvember sl. Að því frágengnukrefst félagið sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðarsamkvæmt mati dómsins auk vaxta af málskostnaði samkvæmt 3. kafla vaxtalaga frá15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. II Málsatvik eru þau að stefnandi stofnaðiSaltverk Reykjaness ehf. ásamt Birni Steinari Jónssyni og Yngva Eiríkssyni.Eignarhlutur stefnanda var 34,5%, en hann starfaði enn fremur semframkvæmdastjóri félagsins um skeið. Markmiðið með stofnun félagsins var aðhrinda í framkvæmd viðskiptahugmynd um saltvinnslu á Reykjanesi íÍsafjarðardjúpi. Framleiðsla á salti mun hafa hafist á Reykjanesi í smáum stílárið 2011. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi var á árinu 2012 unniðað því að auka framleiðslugetu saltvinnslunnar. Breytingar urðu á eigendahópi félagsinsí september 2012. Félagið Dos ehf., sem er í eigu Jóns Pálssonar, föður BjörnsSteinars, hafði fyrr á árinu lánað stefnda, Saltverki Reykjaness ehf., 10milljónir króna í peningum. Í málinu hefur komið fram að Daníel Helgason hafilánað Dos ehf. umrædda fjármuni. Samkvæmt lánssamningnum átti Dos ehf. þess kostað breyta láninu í hlutafé. Í september 2012 nýtti Dos ehf. sér þennan rétt,sbr. tilkynningu þess efnis 6. þess mánaðar. Þar kemur fram að með því falliskuldin með áföllnum vöxtum niður. Þá segir þar að gert sé ráð fyrir því aðhlutnum verði skipt milli Dos ehf. og Þarabakka ehf. eða „óstofnaðs félags íeigu Þarabakka ehf. / Daníels Helgasonar“. Með yfirlýsingu 20. júní 2012 munuYngvi Eiríksson og stefndi, Saltverk Reykjaness ehf., hafa komist aðsamkomulagi um að fyrir 15. september 2012 myndi félagið, eða annar aðili semfélagið tilnefndi, kaupa 15% hlut Yngva í félaginu (75.000 hlutir). Ástjórnarfundi 14. september 2012 kom fram að 5.000 hlutir hefðu þegar veriðkeyptir á grundvelli þessa samkomulags og að 70.000 hlutir væru eftir. Þar semfélaginu hefði ekki tekist að afla fjár til að fjármagna kaupin af Yngva lagðimeirihluti stjórnarinnar það til að Daníel Helgason keypti hlutina af Yngvafyrir hönd óstofnaðs félags. Stefnandi lagðist gegn þessari ákvörðun. Hún varhins vegar samþykkt af Birni Steinari Jónssyni og Jóni Pálssyni. Því er haldiðfram af stefndu að Daníel hafi þó aldrei orðið eigandi þessara hluta þar semDos ehf. hafi gengið inn í kaupin á grundvelli forkaupsréttar. Stefnandi byggiraftur á móti á því að kaup Daníels á hlutunum hafi gengið eftir og að hann hafivið það orðið eigandi þessara hluta. Áform voru jafnframt uppi um að danskurfjárfestir, Søren Rosenkilde, keypti 20% hlut í félaginu. Með þeirri ráðstöfunátti að tryggja félaginu fjármagn til að auka framleiðslugetuna. Mun óformlegtsamkomulag hafa verið gert við fjárfestinn sumarið 2012 um að hann keyptiþennan hlut á 60 til 70 milljónir króna. Fram hefur komið að stefnt hafi veriðað því að nota hlutina frá Yngva m.a. við þessi viðskipti. Ekkert varð þó afþessum kaupum danska fjárfestisins. Í kjölfar fyrrgreinds stjórnarfundar12. september 2012 sagði stefnandi sig úr stjórninni með tilkynningu 18.september 2012. Þá sagði hann upp starfi sínu sem framkvæmdastjóri stefndaSaltverks Reykjaness ehf. Um svipað leyti stofnaði hann félagið Norður & Coehf. með Søren Rosenkilde, en það félag framleiðir nú salt úr sjó á Reykhólum,eins og nánar er fjallað um í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2014 ímálinu nr. E-1040/2013. Í þeim dómi var komist að þeirri niðurstöðu að flestbenti til þess að stefnandi hefði hafið undirbúning að framangreindum rekstrimeðan hann bar enn þá trúnaðarskyldur gagnvart stefnda, Saltverki Reykjanessehf., sem framkvæmdastjóri félagsins. Á hlutahafafundi í Saltverki Reykjanessehf. 8. október 2012 lagði stjórnarformaður félagsins, Björn Steinar Jónsson,fram tillögu um að hlutafé í félaginu yrði hækkað um sem næmi 20% af nafnvirði.Í fundargerð kemur fram að aðrar leiðir til fjármögnunar væru útilokaðar.Stefnandi lagðist gegn tillögunni og hlaut hún því ekki samþykki. Fært er tilbókar í fundargerð að stjórn félagsins áskildi sér í þessu ljósi rétt til þess„að grípa til hverra þeirra aðgerða sem nauðsynlegar eru til þess að verndaalla hlutaðeigandi aðila er eiga kröfur á félagið“. Hluthafafundur var haldinn í félaginu16. nóvember 2012 þar sem meðal annars var fjallað um slæma fjárhagsstöðu þess.Á fundinn mætti Ásgeir Runólfsson fyrir hönd stefnanda. Lét Ásgeir bóka ífundargerð að ástæða væri til að hafa miklar áhyggjur af fjárhagsstöðu félagsinsog vísaði þar til þess að stefnanda hefði borist bréf frá Landsbankanum umveruleg vanskil félagsins á nýsköpunarláni. Í þessu sambandi vakti Ásgeirathygli á skyldu stjórnar til að gefa félag upp til gjaldþrotaskipta, sbr. 80.gr. laga um einkahlutafélög. Óskaði hann eftir því að upplýst yrði hvortfélagið gæti staðið við greiðslu gjaldfallinna skuldbindinga sinna. Þá vaktihann athygli á skyldum stjórnar félagsins samkvæmt 51. gr. laga umeinkahlutafélög um að haga öllum störfum sínum í samræmi við hagsmunifélagsins. Í málinu liggur einnig fyrir boðun áhluthafafund 7. desember 2012. Á dagskrá þess fundar voru tveir liðir;„Fjárhagsupplýsingar félagsins“ og „Önnur mál“. Í stefnu kemur fram aðstefnandi hafi ekki sótt fundinn. Fundargerð þessa fundar liggur ekki fyrir ímálinu. Þann 7. febrúar 2013 gerðu stefnduSaltverk Reykjaness ehf. og Nordic Sea Salt ehf. með sér kaupsamning þar semsíðarnefnda félagið keypti allar eignir félagsins af fyrrnefnda félaginu, þ.e.„vörumerki, nafn, umbúðir, hönnun, viðskiptavild, framleiðslutæki (s.s.forsuðuofnar, saltpanna) og aðrar eignir“, eins og segir í samningnum.Kaupverðið nam 22 milljónum króna. Í samningnum kemur fram að bókfært verðeigna félagsins nemi 9.267.582 krónum. Þessi liður samanstóð af áhöldum, öðrumtækjum og bifreiðum. Það sem út af stóð, 12.732.418 krónur, var endurgjaldfyrir aðrar eignir sem ekki höfðu verið eignfærðar í ársreikningi félagsins.Mælt var fyrir um það að söluverðið yrði greitt annars vegar með 10 milljónumkróna í reiðufé og hins vegar með yfirtöku á skuldum stefnda SaltverksReykjaness ehf. við Lagnalagerinn ehf., Metal ehf., R.V. Pípulagnir ehf. ogAgerlin ehf. að fjárhæð 12 milljónir króna. Stjórnarformaður SaltverksReykjaness ehf., Björn Steinar, samþykkti samninginn fyrir hönd seljanda ogDaníel Helgason fyrir hönd kaupanda. Fyrir liggur að kaupandinn, stefndiNordic Sea Salt ehf., leigir félagi með heitinu Saltverk ehf., þauframleiðslutæki og aðrar eignir sem skiptu um hendur samkvæmt framangreindumkaupsamningi. Í stjórn Saltverks ehf. sitja feðgarnir Jón Pálsson og BjörnSteinar Jónsson. Saltverk ehf. hét áður Geforma ehf. en tilkynnt var um breyttheiti félagsins til hlutafélagaskrár 20. nóvember 2012. Félag þetta mun alfariðvera í eigu Jóns Pálssonar. Allar vörur sem áður höfðu verið framleiddar afSaltverki Reykjaness ehf. eru nú framleiddar af Saltverki ehf. eins og umbúðirþeirra bera með sér. Stefnandi kveður það hafa komið sér íopna skjöldu á árinu 2013 að svo virtist sem allar eigur Saltverks Reykjanessehf. hefðu verið seldar án þess að það hefði verið tilkynnt hluthöfum. Lögmaðurhans fór fram á það fyrir hans hönd, með bréfi, dags. 17. október 2013, aðtafarlaust yrði boðað til hluthafafundar. Kom þar fram að ástæða kröfunnar værigrunur um að Björn Steinar og Jón Pálsson hafi valdið stefnda, SaltverkiReykjaness ehf., tjóni „í þeim tilgangi að afla sjálfum sér og félögum þeimtengdum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað Saltverks Reykjaness ehf. og annarrahluthafa og kröfuhafa félagsins“. Laut beiðnin að nánar tilgreindum atriðum semlögmaðurinn fór fram á að rædd yrðu á fundinum, þar á meðal um tengsl þeirraBjörns Steinars og Jóns við einkahlutafélagið Saltverk ehf. og um öllviðskipti, peningafærslur og eignafærslur frá Saltverki Reykjaness ehf. tilSaltverks ehf. á tímabilinu frá 1. október 2012 til 15. október 2013. Þegarekki var orðið við þessari beiðni fór lögmaðurinn þess á leit við atvinnuvega-og nýsköpunarráðuneytið að boðað yrði til hluthafafundar á grundvelli 2. mgr.62. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Með bréfi 20. nóvember 2013 var boðaðtil aðalfundar í Saltverki Reykjaness sem haldinn skyldi 3. desember 2013.Lögmaður stefnanda áréttaði í tölvuskeyti til Björns Steinars 27. nóvember 2013beiðni stefnanda um að framangreindar upplýsingar yrðu veittar. Lögmaðurstefnanda sótti aðalfundinn 3. desember 2013 fyrir hans hönd. Á fundinum varafgreiðslu ársreiknings félagsins fyrir árið 2012 frestað tilframhaldsaðalfundar. Ákveðið var af hálfu stjórnar félagsins að tilteknumspurningum af hálfu stefnanda yrði svarað, þar á meðal hvort viðskipti hefðuátt sér stað milli félagsins og Saltverks ehf. Var þeim svarað á þá leið aðengin viðskipti hefðu átt sér stað milli þessara félaga. Öðrum spurningum, semekki þóttu tengjast starfsemi félagsins, var hins vegar ekki svarað, þ. á m.hvort feðgarnir Björn Steinar og Jón tengdust Saltverki ehf. Undir liðnum„Önnur mál“ á dagskrá gerði stjórnarformaður félagsins, Björn Steinar, greinfyrir fyrrgreindri sölu á öllum eignum félagsins til Nordic Sea Salt ehf. ogástæðum hennar. Á fundinum svaraði stjórnarformaðurinn spurningum lögmannsstefnanda um framangreind viðskipti. Lögmaður stefnanda lét bóka í fundargerðað stefnandi áskildi sér rétt til skaðabóta vegna sölunnar þar sem hún hafiverið saknæm og ólögmæt. Því mótmælti stjórnarformaður félagsins. Aðalfundinumvar frestað til 16. desember 2013. Á fyrrgreindum aðalfundi óskaðilögmaður stefnanda meðal annars eftir því að framangreindur kaupsamningur yrðilagður fram á næsta fundi. Með tölvuskeyti 5. desember 2013 áréttaðilögmaðurinn þessa beiðni og fór fram á að fá sent rafrænt eintak samningsins.Enn fremur krafðist hann þess að fá fundargerðir allra hluthafafunda ogstjórnarfunda í félaginu á árunum 2012 og 2013. Með bréfi 6. desember 2013 fórlögmaðurinn fram á það fyrir hönd stefnanda að hluthafafundur yrði haldinn ífélaginu þar sem dagskráin yrði svohljóðandi: „1. Ógilt verði með vísan til 70. gr. alaga nr. 138/1994, sú ákvörðun stjórnar að selja allar eignir félagsins meðkaupsamningi í byrjun árs 2013, til Nordic Sea Salt ehf., og viðskiptin látinganga til baka, enda fór salan ekki fram með fengnu samþykki hluthafafundarfélagsins. 2. Stjórn félagsins leggi fram afrit afkaupsamningi og öll gögn varðandi það verðmat sem lá til grundvallar ákvörðunstjórnar um sölu á öllum eignum félagsins til Nordic Sea Salt ehf. 3. Stjórn upplýsi um viðskipti með70.000 hluti í félaginu, sem áður voru í eigu Daníels Helgasonar í gegnumóstofnað hlutafélag hans sbr. fundargerð stjórnarfundar dags. 14. september2012, fundargerð hluthafafundar 8. október 2012 og 16. nóvember 2012, ensamkvæmt skýrslu stjórnar með ársreikningi félagsins fyrir árið 2012 eruhlutirnir skráðir sem eign Dos ehf. 4. Stjórn upplýsi hvort og þá hvernigforkaupsréttur félagsins og annarra hluthafa, sbr. 7. gr. samþykkta félagsins,hafi verið virtur við viðskiptin milli Dos ehf. og óstofnaðs félags í eiguDaníels Helgasonar um 70.000 hluti í félaginu.“ Stjórnarformaður stefnda, SaltverksReykjaness ehf., boðaði til framhaldsaðalfundar 16. desember 2013 meðtölvuskeyti 9. desember 2013 þar sem dagskrá fundarins var tilgreind. Sama dagboðaði stjórnarformaðurinn til hluthafafundar sem halda átti í beinu framhaldiaf aðalfundinum 16. desember. Í fyrsta lið á dagskrá þess fundar var „Staðfestingkaupsamnings um sölu á eignum félagsins til Nordic Sea Salt ehf.“ Því næstfylgdu þau fundarefni sem farið hafði verið fram á af hálfu stefnanda að tekinyrðu fyrir. Kaupsamningurinn sem ágreiningur aðila lýtur að fylgdi meðfundarboðinu sem viðhengi. Lögmaður stefnanda sóttiframhaldsaðalfundinn 16. desember 2013 fyrir hönd stefnanda. Með honum vareinnig Sigurður Pálsson endurskoðandi. Stjórnarformaðurinn, Björn Steinar, satfundinn vegna eigin hluta og fyrir hönd Dos ehf. Á fundinum voru gerðar athugasemdiraf hálfu stefnanda við ársreikninginn í fimm ítarlegum bókunum. Afgreiðsluársreikningsins var frestað að tillögu stjórnarformanns til framhaldsaðalfundar8. janúar 2014. Eins og boðað hafði verið varhluthafafundur haldinn í kjölfar framahaldsaðalfundarins og sóttu sömu aðilarfundinn fyrir hönd sömu eigenda. Lögmaður stefnanda lagði fyrst framdagskrártillögu þess efnis að annar og þriðji dagskrárliður yrðu teknir fyrir áundan fyrsta dagskrárlið. Greidd voru atkvæði um breytingartillöguna og var húnfelld með atkvæði meirihluta eigenda. Undir fyrsta dagskrárlið fundarins erbókað í fundargerð að stjórnarformaðurinn hafi farið yfir aðdraganda að gerðfyrirliggjandi kaupsamnings. Tók hann fram að þegar legið hafi fyrir að ekkertyrði af þeirri hlutafjáraukningu sem lögð hafi verið til hafi eitthvað þurft aðgera „til að bjarga félaginu“. Lögmaður stefnanda lagði fram bókun á fundinumþar sem því var haldið fram að sala á öllum eignum félagsins fæli í sérbreytingu á tilgangi þess. Þá var í bókuninni tekið fram að til grundvallarákvörðun um staðfestingu kaupsamningsins liggi ekki fyrir „neinar fjárhagslegarupplýsingar varðandi félagið s.s. verðmat undirliggjandi eigna, réttmætiskulda, upplýsingar um að kröfuhafar samþykki skuldskeytingar“. Jafnframt var áþað bent að ekki lægi fyrir skýrsla samkvæmt 2. mgr. 70. gr. a í lögum nr.138/1994. Þá er því haldið fram í bókuninni að kaupsamningurinn væri ólögmæturþar sem ekki hafi legið fyrir samþykki hluthafafundar fyrir ráðstöfuninni, enekki sé unnt að staðfesta samninginn eftir á. Í umræðu um samninginn er bókaðað kaupverð eignanna hafi verið 22 milljónir króna og að það væri að fullugreitt. Kaupsamningurinn var því næst borinn upp og var hann samþykktur meðmeirihluta atkvæða gegn atkvæði stefnanda. Var þá bókað að stefnandi teldiákvörðun hluthafafundarins ólögmæta og að hann áskildi sér rétt til þess aðhöfða mál til ógildingar á henni og leggja fram kæru vegna umboðssvika viðsöluna. Á fundinum var tillaga stefnanda um aðsala á öllum eignum félagsins yrði felld úr gildi borin undir atkvæði og húnfelld með meirihluta atkvæða. Undir þriðja dagskrárlið, er laut að því aðleggja fram kaupsamning og öll gögn sem legið hafi til grundvallar ákvörðun umsöluna, er bókað að stjórnarformaðurinn hafi upplýst að kaupsamningurinn hafiverið lagður fram og að með sölunni hafi „verið hámarkað virði eignafélagsins“. Um verðmatið vísaði hann til samningsins sem samþykktur hafi veriðundir fyrsta dagskrárlið. Aðspurður um undirliggjandi gögn um verðmat tók hannfram að fyrir lægi bókfært verðmat á ýmsum eignum. Þá hafi verið ljóst að„tekjustraumar“ hafi sýnt „að ekki væri um verðmæti að ræða“ enda hafi tekjurekki dugað fyrir framleiðslukostnaði og launum. Sigurður Pálsson endurskoðandi,sem eins og áður segir sat fundinn ásamt lögmanni stefnanda, tók fram aðbókfært verð lægi fyrir en ekki markaðsverð, auk þess sem ekki lægi fyrir mat áverðmæti óefnislegra eigna. Af fundargerð verður ráðið að allnokkur umræða hafiorðið um verðmatið í kjölfarið og hvort það hafi verið eðlilegt. Þá spurðilögmaður stefnanda um þær skuldir sem hefðu verið yfirteknar af kaupandaeignanna. Stjórnarformaðurinn svaraði því til að þessar skuldir, samtals aðfjárhæð 12 milljónir króna, hafi skipst „nokkuð jafnt“ milli aðila og gat þessað umrædd félög „hafi verið að selja félaginu efni á árinu 2012 og tilgreindiþau félög“. Aðspurður um skuld við félagið Agerlin ehf. og hvers vegna hefðiverið stofnað til skulda við það félag þegar stefndi, Saltverk Reykjaness ehf.,hafi staðið svona illa, svaraði stjórnarformaðurinn að það hafi verið gert„vegna þess að reynt hafi verið að bjarga félaginu“. Jafnframt svaraðistjórnarformaðurinn því játandi að samþykki lánardrottna fyrir yfirtöku áskuldunum hafi legið fyrir. Undir fjórða og fimmta dagskrárliðsvaraði stjórnarformaðurinn því til að öllum hluthöfum hafi verið tilkynnt umsölu Yngva Eiríkssonar á hlutum í félaginu og þeim gerð grein fyrirforkaupsrétti þeirra. Hafi Dos ehf. gengið inn í viðskiptin. Í tilefni afathugasemd lögmanns stefnanda um að Daníel Helgason hafi eftir sem áður sóttfund sem haldinn hafi verið 16. nóvember 2012 sem eigandi, tókstjórnarformaðurinn fram að Dos ehf. hafi nýtt sér forkaupsréttinn innantímamarka og að greiðsla hafi verið innt af hendi eftir þann fund. Stefnandi lagði fram kæru 23. desember2013 til sérstaks saksóknara. Kæran laut að þremur atriðum; í fyrsta lagi aðráðstöfun á öllum eigum Saltverks Reykjaness ehf. með kaupsamningnum 7. febrúar2013, í öðru lagi að veitingu rangra og ófullnægjandi upplýsinga við gerðársreiknings félagsins 2012 og í þriðja lagi að framvísun rangra tilkynningatil opinberra skráningaryfirvalda um hagsmuni félagsins. Í málinu liggur fyrir tilkynning BjörnsSteinars Jónssonar til hlutafélagaskrár um breytingu á heiti SaltverksReykjaness ehf. í E.K.Á. ehf. frá 5. nóvember 2013 ásamt breytingu á samþykktumfélagsins. Undir rekstri málsins var upplýst að nafni félagsins hefði veriðbreytt aftur í Saltverk Reykjaness ehf. með úrskurði hlutafélagaskrár. Framhaldsaðalfundur í stefnda,Saltverki Reykjaness ehf., var haldinn 8. janúar 2014. Þar var leiðrétturársreikningur lagður fram, en fram kemur að leiðréttingin hafi lotið að skýrslustjórnar um aukningu hlutafjár og skýringum sem gerðar hefðu verið athugasemdirvið á framhaldsaðalfundi 16. desember 2013. Jafnframt lagði stjórnarformaðurinnfram bókun sem ætlað var að skýra málið. Ársreikningurinn var því næst borinnupp og hann samþykktur með atkvæðum Björns Steinars og Dos ehf. en af hálfustefnanda voru greidd atkvæði gegn samþykkt reikningsins. Undir liðnum „Önnurmál“ beindi lögmaður stefnanda ýmsum spurningum að stjórnarformanni er lutu aðþví hvers vegna ekki væri gerð grein fyrir sölu á öllum eignum félagsins ískýrslu stjórnar með ársreikningi 2012. Stjórnarformaður vísaði þá til fyrrisvara. Þá vakti lögmaður stefnanda athygli á því að lögð hefði verið fram kæraá hendur stjórnarformanninum og hluthöfunum Jóni Pálssyni og Daníel Helgasyni.Stjórnarformaðurinn lagði því næst fram tvær bókanir. Í þeirri fyrri voru nánariupplýsingar gefnar um eigendaskipti að hlutum í félaginu sem ekki hefðu átt sérstað fyrr en Dos ehf. hafði greitt óstofnuðu félagi í eigu Daníels Helgasonarfyrir hlutina. Í síðari bókuninni var því mótmælt að tilgangi stefnda,Saltverks Reykjaness ehf., hafi verið breytt við sölu á öllum eignum félagsins.Síðan er stefnanda kennt um bága fjárhagsstöðu félagsins og tekið fram aðstjórn félagsins hafi orðið að leysa úr málum og takmarka þann skaða sem hannhefði valdið því. Eftir að stefnandi hafi hafnað hlutafjáraukningu hafi hafiönnur úrræði en sala á eignum ekki verið möguleg. Er því haldið fram að öllumhluthöfum hafi verið gert þetta ljóst á hluthafafundum. Þá er staðhæft íbókuninni að salan hafi farið fram í samræmi við lög nr. 138/1994 og að með hennihafi verðmæti eigna félagsins verið hámarkað. Þá var tekið fram að í ljósiathugasemda stefnanda hefði verið leitað til óháðs endurskoðanda og hannfenginn til að leggja mat á verðmæti eigna félagsins. Niðurstaða hans styðji aðmati stjórnar að verðið hafi verið eðlilegt. Lögmaður stefnanda mótmælti efnibókunarinnar í heild sinni og óskaði afrits af umræddu áliti óháðsendurskoðanda. Þá ítrekaði hann beiðni um sundurliðun yfirtekinna skuldasamkvæmt kaupsamningi. Eins og rakið hefur verið var mál þettahöfðað 17. og 18. febrúar 2014. Stefndi hefur lagt fram í málinu minnisblaðDeloitte ehf. sem stafar frá starfsmönnum Fjármálaráðgjafar Deloitte, Árna JóniÁrnasyni og Jóhanni Guðjónssyni. Niðurstaða þeirrar greiningar er aðheildarkaupverð á eignum Saltverks Reykjaness ehf. samkvæmt kaupsamningnumumdeilda hafi verið „í hærra lagi“, sérstaklega kaupverð vörumerkisins. Fyrir liggur að kæru stefnanda tilsérstaks saksóknara sem að framan greinir hafi verið vísað frá. Þeirri ákvörðunmun hafa verið skotið til ríkissaksóknara sem hafi staðfest hana. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar áþví að ákvörðun stjórnar stefnda Saltverks Reykjaness, að selja allar eignirfélagsins til stefnda Nordic Sea Salt ehf. með kaupsamningi 7. febrúar 2013,hafi brotið gegn samþykktum stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., og ákvæðum laganr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá brjóti ákvörðun hluthafafundar 16. desember2013 um að staðfesta kaupsamninginn og viðhalda þannig ólögmætum gerningistjórnarinnar frá 7. febrúar 2013 einnig gegn samþykktum félagsins og ákvæðumlaga nr. 138/1994. Af hálfu stefnanda er á það bent að þaðsé meginregla samkvæmt lögum um einkahlutafélög að hluthafafundur fari meðæðsta vald í málefnum félagsins. Stjórn félags fari hins vegar með málefnifélagsins, mótar stefnu þess, gætir hagsmuna félagsins gagnvart þriðja aðila ogtaki afstöðu í mikilvægum málum. Hlutverk stjórnarinnar sé þannig að annast umað skipulag og starfsemi félagsins sé jafnan í réttu og góðu horfi og aðtryggja að eftirlit sé með starfsemi félagsins, meðal annars bókhaldi þess ogmeðferð fjármuna. Samkvæmt lögum hvíli á stjórnarmönnum ríkar skyldur gagnvartfélaginu og öllum hluthöfum þess. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því aðmeð sölu á öllum rekstri og eignum stefnda, Saltverki Reykjaness ehf., 7.febrúar 2013 hafi tilgangi félagsins í raun verið breytt eða honum í þaðminnsta raskað svo verulega að slík ákvörðun geti ekki talist gild nema meðsamþykki 2/3 hluta hluthafa, sbr. 28. gr. samþykkta stefnda. Þar sem það hafiekki legið fyrir við gerð kaupsamningsins og ekki heldur fengist áhluthafafundi 16. desember 2013 sé ákvörðun stjórnarinnar 7. febrúar 2013 umsölu á öllum eignum félagsins til Nordic Sea Salt ehf., ásamt staðfestinguhluthafafundar stefnda Saltverks Reykjaness ehf. eftir á þann 16. febrúar 2013,ólögmætar. Stefnandi byggir í öðru lagi á því aðákvörðun hluthafafundar stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., 16. desember 2013um staðfestingu hins ólögmæta kaupsamnings frá 7. febrúar 2013 eftir á, hafiverið tekin á grundvelli ófullnægjandi, rangra og hlutdrægra upplýsinga. Vísarstefnandi til þess að á fundinum hafi ekki legið fyrir neitt verðmat áundirliggjandi eignum og forsendum kaupsamningsins, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranirstefnanda um upplýsingar um þau atriði. Samkvæmt 1. mgr. 66. gr. laga nr.138/1994 beri félagsstjórn og framkvæmdastjóra að leggja fram á hluthafafundiupplýsingar um þau málefni sem skipta máli eða geta haft áhrif á afstöðuhluthafa til mála er ákvörðun á að taka um á fundinum. Engar slíkar upplýsingarhafi legið fyrir á hluthafafundinum 16. desember 2013 eða á fyrrihluthafafundum í félaginu. Þá hafi stjórnin ekki upplýst um efnikaupsamningsins í skýrslu með ársreikningi 2012 sem lagður hafi verið fram áfundinum, þrátt fyrir skyldu stjórnar til slíks, sbr. 65. gr. laga nr. 3/2006.Telur stefnandi að stjórn stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafi af ásetningireynt í lengstu lög að leyna efni kaupsamningsins og undirliggjandi forsendumhans fyrir hluthafafundinum 3. desember 2013 og þannig þvingað fram samþykkthluthafafundar á kaupsamningnum 16. desember 2013, án þess að fyrir lægjufullnægjandi upplýsingar um samninginn og forsendur hans. Stefnandi vísar einnig til þess að áhluthafafundinum 16. desember 2013 hafi hann óskað eftir því að fyrsta lið ídagskrá fundarins, um staðfestingu kaupsamningsins, yrði frestað þar tilumfjöllun um liði 2 og 3 hefði farið fram, sem m.a. lutu að forsendumkaupsamningsins. Þeirri tillögu hafi verið hafnað af hálfu annarra hluthafa enstefnanda, þ.m.t. Birni Steinari Jónssyni, stjórnarmanni og framkvæmdastjórastefnda, Saltverks Reykjaness ehf., sem hafi tekið ákvörðun og ritað undirkaupsamninginn í nafni stefnda Saltverks Reykjaness ehf. Með því hafi meirihlutihluthafa, sem Björn Steinar Jónsson hafi farið með allan atkvæðisrétt fyrir,tekið ákvörðun á hluthafafundi um staðfestingu á sölu á öllum eignum félagsins,án þess að fyrir lægju upplýsingar sem máli gætu skipt um afstöðu hluthafa oger ákvörðunin af þeim sökum ólögmæt. Stefnandi byggir í þriðja lagi á því aðtil grundvallar ákvörðun hluthafafundar stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., 16.desember 2013 um staðfestingu kaupsamningsins, hafi ekki legið fyrir neinarfjárhagslegar upplýsingar varðandi stefnda Saltverk Reykjaness ehf., s.s.verðmat undirliggjandi eigna, réttmæti skulda, upplýsingar um að kröfuhafarsamþykki skuldskeytingar o.fl. Ekki hafi heldur legið fyrir skýrsla, sbr. 2.mgr. 70. gr. a. í lögum nr. 138/1994, líkt og áskilið er þegar um samning millifélagsins og hluthafa er að ræða. Slíka skýrslu hafi borið að senda meðfundarboði fundarins 16. desember 2013, ásamt því að senda hanahlutafélagaskrá. Stefnandi vísar til þess að kaupandi samkvæmt kaupsamningnumhafi verið stefndi, Nordic Sea Salt ehf., sem hafi verið í eigu DaníelsHelgasonar, en hann hafi verið hluthafi í stefnda og stór lánveitandi bæðistefnda og hluthafans Dos ehf. Þar sem slíkra gagna hafi ekki verið aflað ítengslum við samninginn sé ákvörðun hluthafafundarins 16. desember 2013ólögmæt. Stefnandi byggir í fjórða lagi á því aðákvörðun hluthafafundar stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., 16. desember 2013,um staðfestingu hluthafafundar á kaupsamningi frá 7. febrúar 2013 eftir á,skerði rétt þess hluthafa sem ekki hafi átt hlut í eða tengst kaupandanum,stefnda Nordic Sea Salt ehf., til arðgreiðslna og annarrar úthlutunar úrstefnda. Skerðing á þessum rétti stefnanda sem hluthafa hafi verið stefndaNordic Sea Salt ehf. til hagsbóta, sem og öðrum hluthöfum sem ýmist hafi veriðeigendur stefnda Nordic Sea Salt ehf. eða í viðskiptatengslum við hann. Stefnandi vísar m.a. til þess að 22.nóvember 2012, eða tæpum þremur mánuðum áður en umræddur kaupsamningur vargerður, hafi einkahlutafélag í eigu Jóns Pálssonar, hluthafa í stefnda,Saltverki Reykjaness ehf., tekið upp nafnið „Saltverk ehf.“, og Björn SteinarJónsson, hluthafi og stjórnarformaður stefnda Saltverks Reykjaness ehf. hafitekið sæti í stjórn þess félags. Saltverk ehf. hafi frá því í febrúar 2013verið framleiðandi og söluaðili allra vara sem áður hafi verið framleiddar ogseldar af hálfu stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., líkt og umbúðir varannaberi með sér. Telur stefnandi þannig ljóst að stjórnarformaðurinn og hluthafinnBjörn Steinar Jónsson, ásamt hluthöfunum Jóni Pálssyni og Daníel Helgasyni,hafi þegar í nóvember 2012 farið að undirbúa viðtöku þeirra á þeim verðmætumsem seld hafi verið með kaupsamningnum 7. febrúar 2013 og þeir notið verulegrahagsbóta af gerningnum. Liður í þeim undirbúningi hafi m.a. verið, að Dos ehf.nýtti í árslok 2012 forkaupsrétt sinn að hlutafé í stefnda Saltverki Reykjanessehf. sem Daníel Helgason keypti í september 2012. Þannig hafi Daníel Helgasonekki lengur verið hluthafi stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., heldur þess ístað kaupandi að öllum eignum félagsins samkvæmt kaupsamningi í febrúar 2013 ígegnum stefnda, Nordic Sea Salt ehf. Stefnandi telur því að ákvörðunhluthafafundar stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafi verið bersýnilega tilþess fallin að afla ákveðnum hluthöfum og öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna ákostnað annarra hluthafa félagsins. Þannig hafi ákvörðun um staðfestingukaupsamningsins, í ljósi atvika allra, aflað stefnda, Nordic Sea Salt ehf.,eiganda þess félags og hluthöfunum Jóni Pálssyni og Birni Steinari Jónssyni,ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa í stefnda SaltverkiReykjaness ehf., þ.m.t. stefnanda. Stefnandi telur að af þessum sökum hafi ekkiverið lögmætt að lýsa tillöguna samþykkta án samþykkis þeirra hluthafa sem ekkiáttu hlut í eða tengdust stefnda, Nordic Sea Salt ehf., eða Saltverki ehf.Fundarstjóra hafi borið að lýsa tillöguna fellda vegna þessa samkvæmt 70. gr.laga nr. 138/1994. Þá hafi hún jafnframt skert rétt hluthafa til arðgreiðslu ogannarrar úthlutunar úr hendi félagsins, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 69. gr. laganr. 138/1994. Til vara er á því byggt af hálfustefnanda að ákvörðunin um staðfestingu kaupsamningsins sé því aðeins gild aðhluthafar, sem ráði yfir meira en 9/10 hlutum þess hlutafjár sem farið er meðatkvæði fyrir á hluthafafundinum, gjaldi henni jákvæði, sbr. 2. mgr. 69. gr.laga nr. 138/1994. Þá er einnig á því byggt að ákvörðunin hafi raskaðréttarsambandi milli hluthafa verulega og sé hún því aðeins gild að þeirhluthafar, sem sæta eiga réttarskerðingu, gjaldi henni jákvæði sbr. 3. mgr.sama ákvæðis. Þó að ákvörðunin hafi ekki verið færð í búning breytingar áfélagssamþykktum telur stefanandi að hún hafi haft öll þau sömu áhrif og kveðststefnandi byggja á framangreindum ákvæðum með lögjöfnun. Stefnandi byggir í fimmta lagi á því, að með ákvörðun hluthafafundarins 16.desember 2013, um staðfestingu á kaupsamningnum frá 7. febrúar 2013, hafistefnandi sem hluthafi, sem ekki tengdist kaupandanum stefnda Nordic Sea Saltehf., í raun sætt innlausn á hlutum sínum án þess að um slit stefnda SaltverksReykjaness ehf. hafi verið að ræða. Stefnandi telur að ekki hafi verið lögmættað lýsa tillöguna samþykkta án samþykkis þeirra hluthafa er sættu innlausn áhlutum sínum. Hafi fundarstjóra borið að lýsa tillöguna fellda vegna þessasamkvæmt 3. tölulið 69. gr. laga nr. 138/1994. Þar sem það hafi ekki verið gertog tillagan samþykkt án samþykkis stefnanda hafi ákvörðun hluthafafundarinsverið ólögmæt. Með vísan til alls framangreinds telurstefnandi að hin umdeilda ákvörðun um staðfestingu kaupsamnings frá 7. febrúar2013, sem lýst hafi verið samþykkt á hluthafafundi í stefnda SaltverkiReykjaness ehf. 16. desember 2013, hafi verið tekin með ólögmætum hætti aukþess sem hún brjóti í bága við lög um einkahlutafélög og samþykktir félagsins.Stefnandi telur framangreinda annmarka valda ógildi ákvörðunarinnar svo ómerkjaskuli hana á grundvelli 4. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994. Varðandi kröfu um ógildingukaupsamningsins, dags. 7. febrúar 2013, milli stefndu er til viðbótar viðframangreint byggt á því að ákvörðun um um sölu á öllum eignum stefndaSaltverks Reykjaness ehf. með kaupsamningi feli í eðli sínu í sér breytingu átilgangi félagsins samkvæmt samþykktum, enda leiði ákvörðunin til þess aðfélagið hætti rekstri samkvæmt skráðum tilgangi sínum. Telur stefnandi að slíkmeiri háttar ákvörðun um sölu á öllum eignum félagsins rúmist ekki innanheimilda stjórnar og því hafi hluthafafundi borið að taka slíka ákvörðun.Samþykki hluthafafundar hafi ekki legið fyrir 7. febrúar 2013 og hafi salanfyrst komið til kasta hluthafafundar rúmum tíu mánuðum eftir að salan átti sérstað og þá eftir ítrekaðar fyrirspurnir stefnanda til stjórnar félagsins ogeftir að krafa hafði komið fram um að boðað yrði til hluthafafundar þar semkrafa um ógildingu umrædds kaupsamnings yrði á dagskrá. Stefnandi telur því að það hafi ekkirúmast innan umboðs stjórnar samkvæmt samþykktum stefnda, Saltverks Reykjanessehf., eða lögum um einkahlutafélög nr. 134/1994, að stjórnin seldi allar eignirfélagsins með kaupsamningi, dags. 7. febrúar 2013, til stefnda, Nordic Sea Saltehf. Auk 55. gr. laga um einkahlutafélög vísar stefnandi jafnframt til 10. gr.samþykkta stefnda, Saltverks Reykjaness ehf. Telur stefnandi framangreindákvæði ekki verða skýrð þannig að stjórn félags sé heimilt að ákveða að seljaallar eignir félagsins, og þar með að hætta rekstri stefnda, SaltverksReykjaness ehf., án þess að slík sala hafi verið ákveðin á hluthafafundifélagsins að undangenginni ítarlegri umfjöllun um ástæður hennar. Stefnandibyggir á því að stjórn stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafi verið óheimiltgagnvart hluthöfum að fara þannig út fyrir tilgang félagsins eins og hann hafiverið ákveðinn í samþykktum þess. Stefnandi telur jafnframt að ákvörðunstjórnar stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., að selja allar eignir félagsinstil stefnda, Nordic Sea Salt ehf., með kaupsamningi dags. 7. febrúar 2013, hafiverið bersýnilega til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum og öðrumótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa stefnda, SaltverksReykjaness ehf., í skilningi 51. gr. laga um einkahlutafélög. Vísar stefnanditil þess að hluthafinn Björn Steinar Jónsson, sem ritaði undir kaupsamninginn,og hluthafinn Dos ehf. séu eigendur eða stjórnendur Saltverks ehf. sem strax íkjölfar ráðstöfunarinnar hafi farið með allar þær eignir sem hafi verið andlagkaupsamningsins dags. 7. febrúar 2013. Þannig hafi ákvörðun um sölu eignanna, íljósi atvika allra, aflað stefnda, Nordic Sea Salt ehf., eiganda þess félags,og hluthöfunum Jóni Pálssyni og Birni Steinari Jónssyni, ótilhlýðilegrahagsmuna á kostnað annarra hluthafa í stefnda, Saltverki Reykjaness ehf.,þ.m.t. stefnanda. Stjórnarformaður stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., BjörnSteinar Jónsson, hafi í ljósi tengsla sinna við einkahlutafélagið Saltverk ehf.og atvika allra, verið óheimilt að taka ákvörðun um þessa samningsgerð, sbr.48. gr. laga um einkahlutafélög. Stefnandi telur samkvæmt ölluframangreindu að kaupsamningurinn 7. febrúar 2013 sé óskuldbindandi fyrirstefnda, Saltverk Reykjaness ehf., á grundvelli 1., sbr. 2. tölulið 52. gr.laga um einkahlutafélög., þar sem Björn Steinar Jónsson, stjórnarformaðurstefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafi með undirritun kaupsamningsins fariðút fyrir takmarkanir heimildar sinnar til að skuldbinda félagið, sbr. 1.tölulið 52. gr. laga um einkahlutafélög. Með því hafi stjórn félagsins farið útfyrir umboð sitt og gerst brotleg við samþykktir félagsins sem og ákvæði laganr. 138/1994 um einkahlutafélög. Það leiði að mati stefnanda til þess að ógildaberi samninginn. Um aðild stefnda, Nordic Sea Salt ehf.,byggir stefnandi á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfusína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.2. Málsástæður og lagarök stefnda, SaltverksReykjaness ehf. Af hálfu stefnda, Saltverks Reykjanessehf., er á það bent að tilraunaframleiðsla hafi hafist á vegum stefnda á árinu2011. Nauðsynlegt hafi verið að auka framleiðslugetu félagsins, meðal annarstil að koma vörunni á erlendan markað. Enginn ágreiningur hafi verið um þettamarkmið í hluthafahópnum. Með það að leiðarljósi hafi verið farið í auknarfjárfestingar á árinu 2012 undir stjórn stefnanda. Hafi verið stefnt að því aðmæta þeim með hlutafjáraukningu. Samhliða hafi stefnandi unnið að því að fáaðra fjárfesta að félaginu. Stefndi kveður því stefnanda hafa veriðmjög meðvitaðan um nauðsyn þess að auka hlutaféð og verið fylgjandi því að þaðyrði gert. Í umræðum um aukið hlutafé hafi komið upp ágreiningur um hvort allirhluthafar ættu að falla frá forkaupsrétti, en einn hluthafinn, Dos ehf., hafiviljað halda sínum hlut í félaginu. Stefndi kveður stefnanda hafa um miðjanseptember 2012 hætt við að fá danska fjárfestinn Søren Rosenkilde tilsamstarfs. Þess í stað hafi hann stofnað eigið félag með Søren um sams konarstarfsemi og stefndi hafi verið í, þ.e.a.s. framleiðslu á salti. Telur stefndiljóst af öllum gögnum málsins að stefnandi hafi þá þegar verið farinn að vinnagegn hagsmunum hins stefnda félags. Stefndi kveður skuldbindingar félagsinshafa verið miklar og að sjálfskuldarábyrgðir hluthafa hafi verið byrjaðar aðfalla. Á hluthafafundi 8. október 2012 hafi því verið lagt til að hlutaféfélagsins yrði aukið um 20% eða úr 609.756 hlutum í 762.195 hluti. Því hafi veriðhafnað af hálfu stefnanda. Félagið hafi því staðið eftir með miklarskuldbindingar án þess að geta aukið við framleiðslu sína til að geta greittskuldir. Um stöðu félagsins um þær mundir vísarstefndi til minnisblaðs frá Deloitte hf., dags. 13. mars 2014. Þar komi fram aðí lok árs 2012 hafi stefndi aldrei skilað framlegð af rekstri sínum og að áárinu 2012 hafi EBITDA verið neikvæð um 54%. Þar að auki hafi félagið verið ennþá í þróun og reksturinn ekki orðinn sjálfbær. Skammtímaskuldir hafi verið háarog ljóst að töluverða ytri fjármögnun hafi þurft til að félagið gæti áttmöguleika á því að halda áfram rekstri. Þar er einnig haft eftir stjórnendumfélagsins að lánsfjármögnun hafi ekki verið fær, auk þess semhlutafjáraukningin hafi ekki verið samþykkt. Í þessu ljósi sé komist að þeirriniðurstöðu í minnisblaðinu að félagið hafi á þessum tímapunkti ekki veriðrekstrarhæft og rekstrarvirði þess því ekkert. Stefndi byggir á því að vegna afstöðustefnanda til hlutafjáraukningar hafi verið ljóst að stjórn félagsins yrði aðhámarka eignir félagsins til þess að geta greitt þær skuldbindingar sem félagiðhafði tekið sér á hendur á árinu 2012. Af hálfu stefnda er á það bent aðafstaða stefnanda hafi verið öllum ljós eins og fram hafi komið áhluthafafundinum 8. október 2012. Vísar stefndi til þess að á þeim tíma hafðistefnandi yfirgefið félagið fyrirvaralaust og stofnað annað félag í beinnisamkeppni við stefnda. Á fundinum hafi hann lagst gegn hlutafjáraukningunni, enþað hafi augsýnilega ekki verið gert með hagsmuni félagsins að leiðarljósi.Vilji hans hafi þvert á móti staðið til þess að koma stefnda í þrot. Það sjáistsíðan best á hluthafafundi fimm vikum síðar er fulltrúi hans minni á skyldustjórnar til að gefa félagið upp til gjaldþrotaskipta þar sem fjárhagsstaða sésvo erfið. Afstaða stefnanda á hluthafafundi hafi því beinlínis verið íandstöðu við 70. gr. laga um einkahlutafélög. Stefndi bendir á að á hluthafafundinumhafi stjórn félagsins látið bóka að brugðist yrði við afstöðu stefnanda meðöllum þeim ráðum sem væru félaginu til hagsbóta. Þar sem ekki hafi verið unntað fá frekara fjármagn að láni og hlutafjáraukning hafi verið úr sögunni hafieina leiðin verið að selja eignir. Með kaupsamningnum umdeilda hafi eignirnarverið seldar á 22 milljónir króna. Með þeim fjármunum hafi skuldir við allakröfuhafa nema hluthafa verið greiddar. Stefndi bendir á að seldar hafi veriðefnislegar eignir, s.s. bifreiðar og framleiðslutæki sem og vörumerki. Þar hafiein bifreið verið seld á 368.000 krónur og önnur fyrir 341.747 krónur.Framleiðslutæki og áhöld hafi verið seld á 8.557.835 krónur. Kaupverð ávörumerki, umbúðum og hönnun hafi numið 12.737.418 krónum. Það sé niðurstaða ífyrrgreindu minnisblaði Deloitte að verðmæti efnislegra eigna sé í samræmi viðmarkaðsviðskipti milli ótengdra aðila. Þá sé eðlilegt að miða við bókfært virðiframleiðslutækjanna þar sem enginn markaður sé fyrir svona tæki. Byggir stefndiá því að það endurspegli raunhæft kaupverð milli ótengdra aðila. Um vörumerkiðsegir í minnisblaðinu að þar sem hlutafjáraukning hafi verið nauðsynleg tilþess að félagið gæti orðið rekstrarhæft sé virði vörumerkisins nær ekkert. Íminnisblaðinu séu þó færð rök fyrir verðmæti vörumerkisins væri það nýtt írekstrarhæfu félagi. Miðað við þær forsendur sé komist að þeirri niðurstöðu aðverðmæti vörumerkisins nemi 5,6 milljónum króna. Samkvæmt þessu byggir stefndiá því að kaupverð upp á 12,2 milljónir króna hafi verið langt yfir raunvirðivörumerkisins hvernig sem á málið sé litið. Stefndi mótmælir því harðlega að stjórnfélagsins hafi farið út fyrir umboð sitt. Ein aðalskylda stjórnar sé að tryggjahag hluthafa og gera ekkert sem geti valdið félaginu tjóni. Eins og málsatvikumsé háttað hafi stjórnin þurft að bregðast hratt við vegna afstöðu stefnanda, envilji hans hafi staðið til þess að félagið færi í þrot. Stjórnin hafi því haftfulla heimild til að taka ákvarðanir sem vörðuðu hagsmuni félagsins. Ákvörðuninum sölu eigna hafi falið í sér að hámörkuð voru verðmæti eignanna sem hefðufarið forgörðum við gjaldþrotaskipti. Stefndi mótmælir því harðlega að stjórninhafi farið út fyrir umboð sitt, en ákvörðunin hafi verið gerð með vitund ogvilja meirihluta hluthafa, enda hafi Björn Steinar, sem ritaði undirsamninginn, verið eigandi að 34,5% hlut og Jón Pálsson, sem ritaði sem vottur ásamninginn, verið fulltrúi hlutahafa 31% hlutafjár. Stefndi kveður það einnig rangt aðtilgangi félagsins hafi verið breytt. Hann sé sá sami og áður. Vegna afstöðustefnanda hafi félagið hins vegar ekki verið rekstrarhæft. Þar sem ekki hafiverið hægt að auka hlutaféð hafi verið nauðsynlegt að selja eignir. Stefndistaðhæfir að það hafi ekkert með breyttan tilgang að gera, hann sé eftir semáður sá sami, en félagið hafi hins vegar skort rekstrarfé. Stefndi hafnar því einnig að ákvörðunum sölu eigna hafi verið tekin á grundvelli „ófullnægjandi, rangra oghlutdrægra upplýsinga“. Stefndi tekur fram að við söluna hafi legið fyrir aðauka þyrfti hlutafé til þess að gera fyrirtækið rekstrarhæft. Um það hafi ekkiverið deilt, enda hafi stefnandi unnið að því sjálfur að fá inn nýja hluthafa.Ársreikningur fyrir árið 2012 gefi rétta mynd af stöðu félagsins og því hafiekki verið um neitt annað að ræða en að selja eignir. Hafi verið staðfest íminnisblaði Deloitte að eignirnar hafi verið seldar langt umfram markaðsverð. Af hálfu stefnda kemur fram aðstjórnarformaður félagsins hafi skýrt mjög nákvæmlega frá því á aðalfundi þesshvað gerðist á árinu 2012. Hafi hann greint sérstaklega frá þeirri stöðu semhafi verið komin upp og að við því hafi verið brugðist í upphafi árs 2013 meðsölu eigna. Þetta komi skýrt fram í fundargerð. Engum upplýsingum hafi veriðhaldið leyndum og því sé fráleitt að halda því fram að ekki hafi verið gerðgrein fyrir sölu eigna á aðalfundinum og að hann sé ógildur þess vegna. Stefndi tekur fram að samningur um sölueigna félagsins hafi ekki verið við hluthafa stefnda og því eigi athugasemdirstefnanda með vísan til 2. mgr. 70. gr. laga nr. 138/1994 ekki við. Hins vegarliggi fyrir minnisblað Deloitte um stöðu félagsins á þeim tíma sem salan fórfram og um verðmæti eigna. Stefndi mótmælir málsástæðu stefnandaþess efnis að ákvörðun hluthafafundar hafi verið til þess að afla ákveðnumhluthöfum og öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafafélagsins. Stefndi telur að þessi staðhæfing sé á engan hátt rökstudd í stefnu.Veki það athygli að stefnandi geri ekki nokkra tilraun til þess að sýna fram áað samningurinn sé ósanngjarn eða með hvaða hætti hluthöfum hafi veriðmismunað. Sönnunarbyrðin um þetta hvíli á stefnanda en hann hafi ekki gertminnstu tilraun til að sanna staðhæfingar sínar, hvorki með framlagningumatsgerðar né með öðrum hætti. Krafan sé því vanreifuð og uppfylli ekki 80. gr.laga nr. 91/1991, en það leiði sjálfkrafa (ex officio) til frávísunar eðasýknu. Stefndi tekur fram í þessu sambandi aðhið rétta sé að eignir stefnda hafi verið seldar langt yfir markaðsverði og meðsölunni hafi því verið bjargað sem hægt hafi verið að bjarga enda sé félagiðenn starfandi. Tilvísun stefnanda á þessum forsendum til 70. gr. laga nr.138/1994 eigi því ekki við. Stefndi minnir þó á að markmið stefnanda hafi veriðað koma félaginu í þrot. Stefnandi hafi beitt atkvæðisrétti sínum í samræmi viðmarkmið sitt, en í því hafi falist að hann hafi verið að reyna að afla sérótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa í félaginu. Í tilefni af þeirri málsástæðustefnanda að þurft hafi samþykki þeirra sem fari með 9/10 hlutafjár til aðsalan gæti orðið að veruleika tekur stefndi fram að stefnandi byggi á því aðhann, sem eigandi 34,5% hlutafjár, geti ekki einungis komið í veg fyriraukningu hlutafjár til að bjarga félaginu úr rekstrarerfiðleikum, heldur eigihann einnig að geta komið í veg fyrir að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanirtil að hámarka verðmæti eigna félagsins sem hefðu farið forgörðum ef félagiðhefði verið sett í þrot. Hafi stefnandi viljað koma í veg fyrir að hægt væri aðgreiða lánardrottnum kröfur sem ella hefðu ekki fengist greiddar. Þessisjónarmið stefnanda eigi ekki við nein rök að styðjast. Um hafi verið að ræðaákvörðun sem gerð hafi verið í neyð vegna afstöðu stefnanda og þeirra óeðlilegupersónulegu hagsmuna sem hann hafi verið að vernda sjálfum sér til hagsbóta,þvert á hagsmuni félagsins. Ákvörðunin hafi fengið stuðning ríflega 65% atkvæðaog hafi verið fyllilega lögmæt. Í tilefni af þeirri málsástæðustefnanda að ákvörðunin hafi falið í sér innlausn á hlut stefnanda í félaginutekur stefndi fram að hér hafi verið um að ræða ákvörðun meirihluta hluthafa ervarðaði hagsmuni félagsins og eigi stefnandi enn þá sinn hlut í félaginu. Stefndi kveður kröfu stefnanda um aðákvörðun hluthafafundar um sölu á eignum verði ógilt einnig byggja á því aðekki hafi verið farið eftir formreglum við ákvörðunartökuna. Þessum sjónarmiðumer harðlega mótmælt af hálfu stefnda. Stjórnendur félagsins hafi verið komnirupp að vegg með reksturinn vegna afstöðu stefnanda. Leitað hafi verið þeirraleiða sem færar hafi verið og hafi eina raunhæfa lausnin falist í því að seljaeignir. Sú ákvörðun hafi síðan verið borin upp á hluthafafundi og veriðsamþykkt með meirihluta atkvæða. Það að samningurinn hafi ekki verið gerður meðfyrirvara um samþykki hluthafafundar breyti í engu þeirri staðreynd aðákvörðunin hafi verið borin undir hluthafafund og samþykkt. Stefndi telur kröfu stefnanda umógildingu samningsins ekki eiga við nein rök að styðjast. Þó að fallist yrði ákröfur stefnanda um að formskilyrðum við ákvörðunartöku hafi ekki veriðfullnægt séu ekki lagaskilyrði fyrir því að ógilda samninginn. Í 2. tölulið 52.gr. laga nr. 138/1994 komi fram að samningur sem gerður er af hálfu félags sébindandi nema viðsemjandi hafi vitað eða mátt vita um heimildarskortinn ogtelja verði ósanngjarnt að viðsemjandinn haldi fram rétti sínum. Stefndi telurstefnanda ekki hafa með neinum hætti sýnt fram á að umrædd skilyrði séuuppfyllt. Því beri að sýkna stefnda af kröfum um ógildingu samningsins. Þá byggir stefndi á því að krafan sévanreifuð og taki ekki með neinum hætti á því hvernig skil og endurgreiðslaeigi að fara fram. Af þeim sökum beri að vísa þessari kröfu sjálfkrafa (exofficio) frá dómi eða sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna vanreifunar ogaðildarskorts. Stefndi tekur að lokum fram að effallist verði á kröfur stefnanda hafi það í för með sér verulegt tjón fyrirhluthafa stefnda. Stefndi rökstyður málskostnaðarkröfusína með því að vísa til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.3. Málsástæður og lagarök stefnda, Nordic Sea Saltehf. Stefndi, Nordic Sea Salt ehf., vísartil þess að samkvæmt kaupsamningi, dags. 7. febrúar 2013, hafi félagið keyptallar helstu eignir Saltverks Reykjaness ehf. á samtals 22.000.000 krónur.Kaupverðið hafi verið innt af hendi með greiðslu í peningum að fjárhæð10.000.000 kr. og með yfirtöku skulda við tilgreinda aðila að fjárhæð12.000.000 kr. Í kaupsamningi sé tilgreint hvernig kaupverð sé fundið. Stefndi tekur fram að þegar kaupin áttusér stað hafi engin eignatengsl verið á milli Saltverks Reykjaness ehf. ogstefnda. Stefndi hafi lýst áhuga sínum á því að koma inn í rekstur SaltverksReykjaness ehf. með því að kaupa 15% hlut Yngva Eiríkssonar en til þess hafiekki komið þar sem einn af hluthöfum Saltverks Reykjaness ehf. hafi leyst þannhlut til sín á grundvelli forkaupsréttar. Stefndi byggir á því að engin rök séufærð fyrir því af hverju eigi að ógilda kaupsamning aðila. Engin rök séu færðfyrir staðhæfingum um að samningurinn sé ósanngjarn eða með hvaða hættihluthöfum hafi verið mismunað. Sönnunarbyrðin hvíli á stefnanda en hann hafiekki gert minnstu tilraun til að færa rök fyrir staðhæfingum sínum, hvorki meðframlagningu matsgerðar né með öðrum hætti. Krafan sé því vanreifuð og fullnægiekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá byggi krafan áatvikum eða sjónarmiðum sem stefndi hafi ekki komið nálægt og ekki getað haftnein áhrif á eða svarað fyrir. Stefndi byggir jafnframt á því að það séforsenda þess að unnt sé að ógilda samninginn að fyrir liggi með hvaða hættiskil og endurgreiðsla eigi að fara fram. Hvergi sé minnst á þann þátt ístefnunni. Þar sem stefnandi bjóði ekki endurgjald eða gerir grein fyrir þvíhvernig stefnda verði tryggt slíkt endurgjald sé krafan raunar ekki dómtæk. Þásé aðild stefnda að málinu vanreifuð. Stefndi byggir einnig á því að ekki séulögmæt skilyrði til þess að ógilda samninginn. Í 2. tölulið 52. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög komi fram að samningur sem gerður er af hálfufélags sé bindandi nema viðsemjandi hafi vitað eða mátt vita um heimildarskortinnog telja verði ósanngjarnt að viðsemjandinn haldi fram rétti sínum. Stefndi bendir í þessu sambandi á aðsamningur aðila hafi verið undirritaður af Birni Steinari Jónssynistjórnarformanni f.h. félagsins, auk þess sem hann er vottaður af Jóni Pálssynisem sé hluthafi í félaginu í gegnum hlutafélagið DOS ehf. Saman eigi þeirmeirihluta í Saltverki Reykjaness ehf. Stefndi hafi ekki haft neina ástæðu tilað ætla að ekki væri rétt staðið að ákvörðun um sölu eignanna og því hafi hannverið í góðri trú við samningsgerðina. Þá hafi kaupverðið verið vel yfirraunvirði og því ekki hægt að halda því fram að stefndi væri að hagnast ákostnað hluthafa á viðskiptunum. Það hafi legið ljóst fyrir stefnda að hannþyrfti að leggja fram umtalsvert fé til viðbótar til þess að gera reksturinnsjálfbæran sem hann hafi og gert. Staðfesting á að kaupverð hafi veriðumtalsvert hærra en raunvirði komi fram í minnisblaðiendurskoðunarskrifstofunnar Deloitte. Stefnandi hefur því að mati stefndaekki með neinum hætti reynt að sýna fram á grandsemi stefnda. Því liggi ekkifyrir nein rök eða forsendur fyrir því að ógilda beri samninginn. Þá erjafnframt byggt á því að ákvörðun forsvarsmanna Saltverks Reykjaness ehf. hafiverið lögmæt enda hafi samningurinn verið staðfestur á hluthafafundi. Að öðruleyti vísar stefndi til framkominna röksemda meðstefnda í sama máli. Stefndi kveðst byggjamálskostnaðarkröfu sína á ákvæðum 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IV. Krafa um ómerkingu samþykktar hluthafafundarins16. desember 2013 Eins og rakið hefur verið samþykktimeirihluti hluthafa á hluthafafundi 16. desember 2013 tillögu stjórnar stefnda,Saltverks Reykjaness ehf., um staðfestingu kaupsamnings, dags. 7. febrúar 2013,þar sem allar eignir félagsins voru seldar stefnda, Nordic Sea Salt ehf.Stefnandi, sem er eigandi 34,5% hlutar í hinu stefnda félagi, SaltverkiReykjaness ehf., lagðist gegn samþykkt hluthafafundarins og krefst ógildingar áhenni. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög geturhluthafi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri höfðað mál vegna ákvörðunarhluthafafundar sem hefur verið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága viðlögin eða samþykktir félagsins. Ganga verður út frá því að málshöfðun stefnandasé reist á þessari heimild. Stefnandi byggir kröfu sína að þessuleyti meðal annars á því að með ákvörðun um sölu á öllum rekstri og eignum hinsstefnda félags hafi tilgangi þess í raun verið breytt eða honum raskað í þeimmæli að 2/3 hluthafa hafi þurft að samþykkja ákvörðunina. Um það vísarstefnandi til 28. gr. samþykkta félagsins. Í framlögðum samþykktum stefnda,Saltverks Reykjaness ehf., er í grein 28 fjallað um slit félagsins. Þar segirað með tillögum um slit og skipti á félaginu skuli fara sem um breytingar ásamþykktunum, en um þær er fjallað í 27. gr. Í 28. gr. samþykktanna segir aðatkvæði hluthafa sem ráða minnst 2/3 hlutum af heildarhlutafé þurfi til aðákvörðun um slit, skipti eða sameiningu sé gild. Sala á öllum eignum einkahlutafélagsfelur ekki í sér ákvörðun um slit á félaginu þó að það valdi því að rekstriþess sé hætt og að það geti verið undanfari þess að félaginu verði slitiðsamkvæmt fyrirmælum XIII. kafla laga nr. 138/1994. Slíkri ráðstöfun verðurheldur ekki jafnað til þess að félaginu hafi verið slitið, enda hættir það meðþví ekki að vera til. Þá felur slík ákvörðun ekki í sér breytingu á ákvæðumsamþykkta félags um tilgang þess. Staðfesting á kaupsamningi um allar eignirfélags fela heldur ekki í sér breytingar á félagssamþykktum. Því koma fyrirmæli69. gr. laga nr. 138/1994 ekki til álita, hvorki með beinum hætti né meðlögjöfnun. Af þessum sökum verður að hafna öllum málsástæðum stefnanda sembyggjast á framangreindum sjónarmiðum. Stefnandi byggir einnig á því aðsamþykkt hluthafafundarins hafi verið reist á ófullnægjandi, röngum oghlutdrægum upplýsingum. Því til stuðnings vísar stefnandi meðal annars til þessað ekkert verðmat á eignunum hafi legið fyrir fundinum þrátt fyrir ítrekaðaráskoranir um framlagningu slíkra gagna. Telur stefnandi að synjun á því aðveita slíkar upplýsingar hafi falið í sér brot á 1. mgr. 66. gr. laga nr.138/1994. Í framangreindu ákvæði er kveðið á umupplýsingaskyldu félagsstjórnar og framkvæmdastjóra gagnvart einstökumhluthöfum á hluthafafundi um þau málefni sem skipta máli um mat á ársreikningifélagsins og stöðu þess að öðru leyti eða áhrif geta haft á afstöðu hluthafatil mála er ákvörðun á að taka um á fundinum. Sé það mat félagsstjórnar aðupplýsingagjöfin sé til verulegs tjóns fyrir félagið er henni heimilt að látahjá líða að veita umbeðnar upplýsingar. Stefndi, Saltverk Reykjaness ehf.,hefur ekki haldið því fram að þessi undantekning eigi við. Kemur þá tilskoðunar hvort félagsstjórnin hafi brotið gegn ákvæði þessu og þá eftir atvikumhvort það geti leitt til þess að samþykkt fundarins verði felld úr gildi. Eins og rakið hefur verið sagðistefnandi sig úr stjórn stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., í september 2012 oghóf að leggja drög að rekstri sem var í beinni samkeppni við félagið. Stefnandivar þó áfram eigandi 34,5% hluta í félaginu. Eftir að stefnandi hafnaði tillögustjórnar um hækkun hlutafjár 8. október 2012 taldi stjórn félagsins ogmeirihluti eigenda þess að rétt væri að ganga til samninga við stefnda NordicSea Salt ehf. um sölu á eignum félagsins fyrir 22 milljónir króna, sbr.kaupsamning dags. 7. febrúar 2013. Samkvæmt ársreikningi 2012 námuskammtímaskuldir félagsins í árslok 27.845.036 krónum, en eignir þess voru ásama tíma samtals 12.972.425 krónur, þar af varanlegir rekstrarfjármunir9.267.582 krónur. Tap varð af rekstri ársins sem nam 10.864.285 krónum.Ársreikningur þessi var kynntur á aðalfundi félagsins 3. desember 2013.Kaupsamningurinn var sendur lögmanni stefnanda með fundarboði 9. desember 2013,eins og áður greinir. Þar kemur fram að áhöld, önnur tæki og bifreiðar séu seldá bókfærðu verði, eða á 9.267.582 krónur. Allar aðrar eignir voru seldar á12.732.418 krónur. Jafnframt er í kaupsamningnum gerð grein fyrirgreiðslutilhögun þannig að kaupandi myndi greiða 10 milljónir með reiðufé og að12 milljónir króna yrðu greiddar með yfirtöku á skuldum við tilgreind félög. Ekki liggja fyrir frekari gögn um mat áverðmæti þeirra eigna sem um ræðir er félagsstjórn gat látið stefnanda í té. Þáleitaðist stjórnarformaður stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., við að svaraspurningum lögmanns stefnanda á fundinum 16. desember 2013, þ. á m. um mat áverðmæti eignanna, áður en atkvæði voru greidd um tillögu stjórnarinnar umstaðfestingu kaupsamningsins. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið telurdómurinn að ekki hafi verið færð viðhlítandi rök fyrir því að stefnandi hafiekki fengið þær upplýsingar sem hann óskaði eftir og félagsstjórninni var skyltað veita honum samkvæmt 1. mgr. 66. gr. laga nr. 138/1994 áður enhluthafafundurinn tók afstöðu til kaupsamningsins. Þá hefur hann heldur ekkifært sönnur á að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar um forsendur aðbaki kaupsamningnum. Því ber að hafna málsástæðum stefnanda sem á þessubyggjast. Engu breytir í þessu efni þó að ekki hafi verið vikið að sölunni ískýrslu stjórnar með ársreikningi 2012, eins og eðlilegt hefði verið í ljósi 5.töluliðar 1. mgr. 65. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Eins og áður segir byggir stefnandi áþví að félagsstjórnin hafi vanrækt að afla nauðsynlegs mats á verðmæti þeirraeigna sem skiptu um hendur samkvæmt kaupsamningnum. Ekki verður lögð slíkskylda á félagsstjórn einkahlutafélags nema á grundvelli lagafyrirmæla eðasamnings. Stefnandi hefur ekki vísað til annarra fyrirmæla í þá veru en 2. mgr.70. gr. a í lögum nr. 138/1994. Í 1. mgr. 70. gr. a í lögum nr.138/1994, sbr. 26. gr. laga nr. 68/2010, er kveðið á um að samningur millifélagsins og hluthafa, móðurfélags hluthafa, stjórnarmanns eða framkvæmdastjórafélagsins, sem nemi að raunvirði minnst 1/10 hlutafjárins á undirritunartímasamningsins, bindi ekki félagið nema að fengnu samþykki hluthafafundar. Á þessueru ákveðnar undantekningar sem ekki verður séð að eigi við um þann kaupsamningsem mál þetta er sprottið af. Í 2. mgr. 70. gr. a í lögunum kemur fram að íþeim tilvikum er samningur fellur undir greinina sé félagsstjórn skylt að aflaskýrslu samkvæmt 5. gr., sbr. 6. gr. og 6. gr. a–6. gr. b. Verður skýrslanað geyma yfirlýsingu þess efnis að samræmi sé milli greiðslu félagsins og þessendurgjalds sem félagið fær, sbr. 5. tölul. 2. mgr. 5. gr. laganna. Skýrslaþessi á að fylgja fundarboði til hluthafafundar auk þess sem senda skal hanatil hlutafélagaskrár. Er með ákvæðinu leitast við að tryggja þá hagsmunihluthafa og lánardrottna að hlutaféð haldist innan félagsins. Ákvæði þetta ber með sér að eiga fyrstog fremst við um samninga við hluthafa og þá fyrirsvarsmenn félagsins semnefndir eru í 1. mgr. ákvæðisins. Í 4. mgr. 70. gr. a er ákvæðið þó einniglátið ná til samninga við þá sem teljast nákomnir þessum aðilum. Samkvæmt 4.tölulið málsgreinarinnar á það meðal annars við um félag „sem viðkomandisjálfur eða einhver sem eru nefndir í 1. til 3. tölulið hefur yfirráð yfir ískilningi 2. gr. laganna“. Raunvirði þess kaupsamnings sem gerðurvar milli stefndu 7. febrúar 2013 er vel yfir þeim mörkum sem fram koma í 70.gr. a í lögum nr. 138/1994. Kemur þá til skoðunar hvort samningsaðilar hafiverið svo tengdir að nauðsynlegt hafi verið að afla samþykkis hluthafafundartil að hann yrði bindandi í samræmi við fyrirmæli ákvæðisins og láta skýrslusamkvæmt 2. mgr. 70. gr. a í lögunum fylgja fundarboði. Viðsemjandi stefnda,Saltverks Reykjaness ehf., stefndi, Nordic Sea Salt ehf., er í eigu DaníelsHelgasonar. Samkvæmt gögnum málsins og því sem fram kom við skýrslutökur viðaðalmeðferð málsins liggur fyrir að um miðjan september 2012 lagði Daníel framfjármagn til kaupa á þeim hlutum sem enn þá voru í eigu Yngva Eiríkssonar ístefnda, Saltverki Reykjaness ehf., um það leyti er samkomulag um kaupfélagsins á þessum hlutum var að renna út, gegn því að Daníel héldi á þeimhlutum, eins og komist var að orði í skýrslu Björns Steinars fyrir dómi.Samkvæmt framburði hans og Daníels var gripið til þessarar ráðstöfunar í skyndií því skyni að greiða fyrir því að danski fjárfestirinn Søren Rosenkildegæti orðið hluthafi í félaginu eins og gert hafði verið ráð fyrir. Þegar í ljóshafi komið að hann hafði ekki lengur áhuga á félaginu staðhæfa þeir að Dos ehf.hafi gengið inn í kaupin á þessum hlutum á grundvelli forkaupsréttar. Ekki hafiverið gengið frá greiðslu fyrr en í desember 2012 en þangað til hafi DaníelHelgason verið skráður fyrir hlutunum fyrir hönd óstofnaðs félags. Jón Pálsson,eigandi Dos ehf., bar á svipaða leið fyrir dómi. Samkvæmt fundargerðum hluthafafunda semliggja fyrir í málinu frá 8. október og 12. nóvember 2012 sótti Daníel Helgasonfundina fyrir hönd „óstofnaðs félags“. Verður að ætla að hann hafi á þeim tímaverið réttur eigandi þeirra hluta sem áður höfðu verið í eigu Yngva og fær þaðstoð í því sem að framan greinir. Skylt er að halda hlutaskrá íeinkahlutafélögum þar sem skráð eru nöfn og aðrar upplýsingar eigenda hluta ífélaginu, sbr. 6. gr. samþykkta stefnda og 19. gr. laga nr. 138/1994. Þegareigendaskipti verða á hlut ber að skrá það í hlutaskrána þegar þau hafa veriðtilkynnt og sönnur hafa verið færðar á eigendaskiptin. Skal þar geta umeigendaskipta- og skráningardag og getur sá sem eignast hefur hlut ekki beittréttindum sínum sem hluthafi nema nafn hans hafi verið skráð í hlutaskrá eðahann tilkynnt og fært sönnur á eign sína á hlutnum, sbr. 4. mgr. 19. gr.laganna. Með vísan til þess sem hér hefur veriðrakið verða stefndu að færa sönnur á að breyting hafi orðið á framangreindueignarhaldi þeirra hluta sem hér um ræðir. Engar upplýsingar úr hlutaskrástefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafa verið lagðar fram í málinu tilupplýsingar um það atriði. Önnur sönnunargögn um eigendaskipti á hlutunum hafaheldur ekki verið lögð fram í málinu. Því verður að ganga út frá því að DaníelHelgason hafi átt þessa hluti þegar kaupsamningurinn 7. febrúar 2013 vargerður. Þar sem hann var jafnframt eigandi viðsemjanda félagsins, stefnda,Nordic Sea Salt ehf., fellur kaupsamningurinn undir 70. gr. a í lögum nr.138/1994, sbr. 4. tölulið 4. mgr. ákvæðisins. Af þeim sökum gat ekki orðið afkaupunum nema með samþykki hluthafafundar í stefnda, Saltverki Reykjanessehf. Eins og áður segir varð skýrslasamkvæmt 2. mgr. umræddrar greinar að fylgja fundarboði um hluthafafund semboðað var til í því skyni að leita samþykkis hluthafafundar fyrirkaupsamningnum. Skýrslu af þessu tagi er meðal annars ætlað að tryggja aðákveðnir hluthafar sölsi ekki undir sig hagsmuni eða eignir félags meðótilhlýðilegum hætti á kostnað félagsins eða annarra hluthafa. Ákvæðið erófrávíkjanlegt og verður að líta svo á að hafi skýrslu af þessu tagi ekki veriðaflað þegar félagið gerir samning við nákominn í skilningi 4. mgr. 70. gr. a ílögum nr. 138/1994 hafi ákvörðun hluthafafundar verið tekin með ólögmætum hættií skilningi 1. mgr. 71. gr. sömu laga. Engrar skýrslu var aflað af stjórnstefnda, Saltverks Reykjaness ehf., um þau atriði sem kveðið er á um í 2. mgr.70. gr. a í lögunum áður en boðað var til hluthafafundarins sem haldinn var 16.desember 2013. Þessi annmarki á undirbúningi að samþykkt hluthafafundarins varsvo verulegur að fallast verður á það með stefnanda að ómerkja beri samþykktfundarins á téðum kaupsamningi. Því verður fallist á fyrri kröfulið stefnanda.2. Krafa um ógildingu kaupsamnings um eignir stefnda,Saltverks Reykjaness ehf. Stefnandi krefst þess jafnframt aðkaupsamningur milli beggja stefndu 7. febrúar 2013 verði ógiltur. Reisir hannþessa kröfu meðal annars á því að stjórn stefnda, Saltverks Reykjaness ehf.,hafi verið óheimilt að selja eignir félagsins til stefnda, Nordic Sea Salt ehf.Röksemdir stefnanda fyrir því eru í meginatriðum þær sömu og fyrir fyrrikröfuliðnum. Þannig telur stefnandi að salan hafi falið í sér breytingu átilgangi félagsins og að hluthafafundur hafi einn getað ákveðið að hættarekstri samkvæmt skráðum tilgangi. Þá hafi stjórnin verið vanhæf til að takaslíka ákvörðun. Að auki er á því byggt að salan hafi verið til þess fallin aðafla ákveðnum hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa ístefnda, Saltverki Reykjaness ehf., þannig að það hafi varðað við 51. gr. sömulaga. Með framangreindri kröfu leitarstefnandi ógildingar á samningi sem hann á ekki aðild að, heldur báðir stefndusem tekið hafa til varna í málinu og krefjast sýknu. Stefnandi er þó eigandirúmlega 1/3 hluta í stefnda, Saltverki Reykjaness ehf. Í málatilbúnaðistefnanda kemur fram sú afstaða hans að saman fari hagsmunir hans og félagsins.Virðist kröfugerð stefnanda að þessu leyti miða að því að samningurinn verðiógiltur þannig að félagið og stefndi, Nordic Sea Salt ehf., verði eins settirog samningurinn hefði ekki komist á, enda telur hann að samningurinn gangi gegnhagsmunum félagsins og þar með gegn hans eigin lögvörðu hagsmunum sem eigandaumtalsverðs hluta í félaginu. Með vísan til þessara sjónarmiða og með hliðsjónaf dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 116/2002 verður að líta svo á aðstefnanda skorti ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr síðari kröfuliðsínum. Í málinu eru atvik þó með þeim hætti aðhluthafafundur staðfesti kaupsamninginn sem deilt er um með samþykki meirihlutahluthafa 16. desember 2013. Við það öðlaðist samningurinn gildi sem ekki verðurhnekkt með vísan til röksemda um að stjórn stefnda, Saltverks Reykjaness ehf.,hafi í öndverðu ekki haft heimild samkvæmt lögum og samþykktum félagsins til aðgera samning um sölu á öllum eignum félagsins. Við dómsuppsögu þessa dóms hefursamþykkt hluthafafundarins verið ómerkt með vísan til 71. gr. laga nr.138/1994, þar sem ekki var aflað skýrslu með yfirlýsingu endurskoðanda um aðsamræmi sé milli greiðslu félagsins og þess endurgjalds sem félagið hafifengið, sbr. 2. mgr. 70. gr. a í sömu lögum. Sú niðurstaða getur hins vegarekki leitt til þess að fella beri kaupsamninginn einnig úr gildi. Þá hefur þvíþegar verið hafnað að með sölu á öllum eignum félagsins hafi félaginu veriðslitið eða að jafna beri þeirri ráðstöfun til slita á því þannig að 2/3hluthafa hafi þurft að samþykkja ákvörðunina. Jafnframt hefur röksemdumstefnanda er lúta að því að samþykki allra hluthafa hafi þurft til að gerasamninginn með vísan til 69. gr. laga nr. 138/1994 verið hafnað. Þessu tilviðbótar fær dómurinn ekki séð að með gerð samningsins hafi stjórnarformaðurfélagsins farið út fyrir takmarkanir á heimild sinni, sbr. 2. tölulið 1. mgr.52. gr. laga nr. 138/1994, enda greip stjórnin til þessara ráðstafana með viljameirihluta hluthafa í félaginu, eins og undirritun kaupsamningsins ber með sér. Aðrar málsástæður er lúta að efni ogréttaráhrifum kaupsamningsins, sem stefnandi teflir fram til stuðnings því aðkaupsamningurinn verði felldur úr gildi, koma eftir sem áður til álita. Þær erueinkum á því reistar að sú ráðstöfun sem samningurinn kveður á um hafi veriðtil þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum og öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna ákostnað annarra hluthafa stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., sbr. 51. gr. laganr. 138/1994. Í því ákvæði er félagsstjórn, framkvæmdastjóra og öðrum þeim erhafa heimild til þess að koma fram fyrir hönd félagsins meinað að gera nokkrarþær ráðstafanir sem eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrumótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Af 70. gr.sömu laga leiðir að hluthafafundur getur ekki lagt blessun sína yfir þessháttar ráðstafanir þannig að þær öðlist gildi. Á stefnanda hvílir að færa sönnur á aðráðstöfun samkvæmt umræddum kaupsamningi sé þess eðlis að ákveðnir hluthafarhafi öðlast ótilhlýðilega hagsmuni á hans kostnað eða félagsins. Efnisamningsins hefur þegar verið rakið. Jafnframt hefur verið vikið að röksemdumstjórnarformanns stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., fyrir því að ákveðið varað selja allar eignir félagsins. Taldi hann að félagið ætti ekki annarra kostavöl en að selja eignir eða að óska gjaldþrotaskipta vegna erfiðrarfjárhagsstöðu þess eftir að stefnandi hafnaði hlutafjáraukningunni. Félagiðhefur fært rök fyrir því að heildarkaupverð eignanna hafi í raun verið hærra eneðlilegt getur talist og vísa þar einkum til minnisblaðs fjármálaráðgjafarDeloitte, dags. 13. mars 2014. Ágreiningslaust er að kaupverðið var notað tilað gera upp skuldir stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., sem samkvæmt framlögðumársreikningi námu í heild 27.845.036 krónum í árslok 2012. Stefnandi hefuraftur á móti ekki fært neinar sönnur á að kaupverðið hafi verið óeðlilega lágteða að yfirteknar skuldir hafi með réttu átt að vera lægri. Ekki liggur þvífyrir að með kaupsamningnum hafi einstakir hluthafar í félaginu eða aðriraðilar öðlast ótilhlýðilega hagsmuni á kostnað stefnanda eða félagsins. Eins og rakið hefur verið liggja fyrirskýrar vísbendingar um bága fjárhagsstöðu stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., íárslok 2012. Þá hafa ekki verið færðar sönnur á að kaupverð eignanna samkvæmtkaupsamningnum 7. febrúar 2013 hafi verið óeðlilegt. Ekki liggur annað fyrir enað andvirði eignanna hafi verið notað til að gera upp allar skuldir við aðra eneigendur. Það þjónar ekki hagsmunum félags í fjárhagsvanda að haldaatvinnurekstri áfram þar til gjaldþrot blasir við. Sala eigna félags við þæraðstæður getur verið til hagsbóta fyrir alla þá sem hagsmuna eiga að gæta, svosem starfsmenn, kröfuhafa, viðskiptavini og eigendur. Í ljósi þess sem hérhefur verið rakið liggur ekki fyrir aðstjórnarformaður stefnda, Saltverks Reykjaness ehf., hafi við gerðsamningsins við stefnda, Nordic Sea Salt ehf., sem væntanlegur rekstraraðilisaltvinnslunnar átt verulega hagsmuni er hafi farið í bága við hagsmunistefnda, Saltverks Reykjaness ehf., sbr. 48. gr. laga nr. 138/1994. Samkvæmt öllu framangreindu er ekkiefni til þess að fallast á síðari kröfulið stefnanda og verða stefndu þvísýknaðir af honum. 3. Niðurstaða og málskostnaður Samkvæmt framansögðu er fallist á fyrrikröfulið stefnanda gagnvart stefnda, Saltverki Reykjaness ehf., um að ákvörðunhluthafafundar í félaginu 16. desember 2012 um staðfestingu á kaupsamningnum 7.febrúar sama ár verði ómerkt. Aftur á móti eru báðir stefndu sýknaðir af síðarikröfulið stefnanda um ógildingu þess sama kaupsamnings. Eftir atvikum og með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að stefndi, SaltverkReykjaness ehf., greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn600.000 krónur og er þá tekið tillit til þess að þessi stefndi er sýknaður afsíðari kröfuliðnum. Með vísan til sama ákvæðis verður stefnanda gert að greiðastefnda, Nordic Sea Salt ehf., málskostnað. Við ákvörðun hans ber að takatillit til þess að stefndi, Nordic Sea Salt ehf., fór fram á frávísun málsins,en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 11. nóvember 2014 og ákvörðunmálskostnaðar látin bíða lokaniðurstöðu málsins. Í því ljósi og að teknutilliti til eðlis málsins og þess ágreinings sem þar er til umfjöllunar þykirrétt að stefnandi greiði stefnda, Nordic Sea Salt ehf., 400.000 krónur ímálskostnað. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfirfrest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari voru á samamáli um að óþarft væri að flytja málið að nýju. Af hálfu stefnanda flutti mál þettaBirgir Már Björnsson hdl. v. Guðmundar G. Gíslasonar hdl. Af hálfu stefnduflutti Guðmundur B. Ólafsson hrl. málið. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Ákvörðun hluthafafundar í stefnda,Saltverki Reykjaness ehf., 16. desember 2013 um að staðfesta kaupsamning, dags.7. febrúar 2013, um sölu á öllum eigum félagsins til stefnda, Nordic Sea Saltehf., er felld úr gildi. Stefndu eru sýknaðir að öðru leyti afkröfum stefnanda, Garðars Stefánssonar. Stefndi, Saltverk Reykjaness ehf.,greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda, NordicSea Salt ehf., 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 574/2015
Gjaldþrotaskipti Riftun Ógjaldfærni
Þrotabú M ehf. krafðist riftunar á tíu nánar tilgreindum greiðslum M ehf. til L ehf. á tímabilinu frá janúar 2008 til september sama ár. Auk þess hafði þrotabúið uppi endurgreiðslukröfu á hendur L ehf. Reisti þrotabúið riftunarkröfur sínar á 2. mgr. 131. gr., 2. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 578/2015 hafði verið komist að þeirri niðurstöðu að ósannað væri að M ehf. hefði orðið ógjaldfært fyrr en Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar í G banka hf. 7. október 2008 og skilanefnd var skipuð. Þar sem þær greiðslur sem krafist var riftunar á í þessu máli höfðu allar átt sér stað fyrir það tímamark var L ehf. sýknaður af kröfum þrotabús M ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2015. Hann krefstþess að rift verði eftirfarandi ráðstöfunum áfrýjanda til stefnda: Greiðslu 1.janúar 2008 að fjárhæð 149.999.993 krónur, greiðslum 14. janúar sama ár aðfjárhæð 314.719 krónur og 337.866 krónur, greiðslum 15. febrúar sama ár aðfjárhæð 353.887 krónur og 329.559 krónur, greiðslum 17. mars sama ár að fjárhæð372.204 krónur og 346.627 krónur, greiðslu 18. ágúst sama ár að fjárhæð33.700.000 krónur, greiðslu 22. ágúst sama ár að fjárhæð 25.000.000 krónur oggreiðslu 2. september sama ár að fjárhæð 21.300.000 krónur. Þá krefst hann þessað stefnda verði gert að greiða sér 95.083.470 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30.september 2010 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Í dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 578/2015 var komist aðþeirri niðurstöðu aðósannað væri að Milestone ehf. hafi orðið ógjaldfært fyrr en Fjármálaeftirlitiðtók yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. 7. október 2008 og skilanefndvar skipuð. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir úrslitummálsins verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, þrotabú Milestone ehf., greiði stefnda, Lyfjum og heilsu ehf.,1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2015.Mál þetta var höfðað 8. nóvember2010, þingfest 13. janúar 2011 og tekið til dóms 17. apríl sl. að loknummunnlegum málflutningi.Stefnandi er Þrotabú Milestoneehf., kt. 640388-1109, Borgartúni 26, Reykjavík.Stefndi er Lyfog heilsa ehf., kt. 650299-2649,Suðurlandsbraut 12, Reykjavík.Af hálfu stefnanda er þesskrafist að að rift verði með dómi eftirfarandi greiðslum hins gjaldþrotafélags, Milestone ehf., til stefnda, samtals að fjárhæð 232.054.855 krónur.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 149.999.993 kr. þann 1. janúar 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 314.719 kr. þann 14. janúar 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 337.866 kr. þann 14. janúar 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 353.887 kr. þann 15. febrúar 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 329.559 kr. þann 15. febrúar 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 372.204 kr. þann 17. mars 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 346.627 kr. þann 17. mars 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 33.700.000 kr. þann 18. ágúst 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 25.000.000 kr. þann 22. ágúst 2008.Greiðslu Milestone ehf. til stefnda að fjárhæð 21.300.000 kr. þann 2. september 2008.Enn fremur er þess krafist aðstefnda verði gert að greiða stefnanda 95.083.470kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 30. september2010 til greiðsludags. Jafnframt er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda.Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnda og aðstefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað.I.MálsatvikMilestone ehf. var stofnað 1988og hét þá Deiglan-Áman. Árið 2004 eignaðist félagið Apótek Austurbæjar ehf.,Vesturbæjarapótek ehf. og Ísrann ehf. Nafninu var í kjölfarið breytt íMilestone. Umsvif félagsins jukust mikið á árunum 2005-2007. Félagið átti m.a.stóra hluti í Glitni banka hf., Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Lyfjum ogheilsu.Milestone ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. september 2009.Skiptastjóri lét fara fram rannsókn á fjárreiðum þrotabúsins og kom þá í ljósað síðustu mánuðina fyrir gjaldþrot Milestone ehf. hafði félagið greitttöluverða fjármuni til stefnda eða gefið stefnda eftir skuldir við Milestoneehf. Nánar tiltekið telur stefnandi að hér hafi verið um þrenns konarráðstafanir að ræða:. GjaldmiðlaskiptasamningurÞann 1. janúar 2008 varskuldfærður í bókhaldi Milestone ehf. framvirkur gjaldmiðlaskiptasamningur viðstefnda að fjárhæð 149.999.993 kr. Áður en færslan var framkvæmd skuldaðistefndi Milestone ehf. 13.028.608 kr., en eftir færsluna skuldaði Milestoneehf. stefnda 136.971.385 kr. Gjaldmiðlaskiptasamningurinnmilli Milestone ehf. og stefnda var ódagsettur og fól það í sér að þann 1.janúar 2008 bar Milestone að greiða stefnda 506.857.223 krónur en stefndi áttiað greiða Milestone ehf. GVT 4.224.162. Hinn 31. mars 2008 bar Milestone aðgreiða stefnda GVT 4.224.162 en stefndi átti á móti að greiða Milestone ISK506.857.223.Með GVT var átt við vísitöluíslensku krónunnar gagnvart ýmsum erlendum gjaldmiðlum og gert var ráð fyrirframangreindum viðskiptum án þess að til afhendingar umræddra gjaldmiðla kæmi. Í framangreindum samningi varekki ákvæði um vaxtamun líkt og venja er í samningum af þessu tagi. Gerðsamningsins og framkvæmd hans eru talin hafa verið skaðleg fyrir Milestoneehf., auk þess sem engar viðskiptalegar forsendur voru af hálfu Milestone ehf.fyrir gerð hans.Stefnandi telur myndun umræddrarskuldar, og þar með í raun greiðslu til stefnda, vera riftanlega ráðstöfun ágrundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. (hér eftirgþl.) og rifti því þeirri ráðstöfun sem felst í samningnum með bréfi dags. 29.júní 2010. Í máli þessu krefst stefnandi staðfestingar á riftun þessari meðdómi, sem og endurgreiðslu þeirrar skuldar sem gefin var eftir með samningnum.2. Greiðsla afborganaleigusamningsMeð sex greiðslum (2 færslurhvern dag) dagana 14. janúar 2008 (652.585 kr.), 15. febrúar 2008 (683.446 kr.) og 17. mars 2008 (718.831 kr.) greiddiMilestone ehf. stefnda samtals 2.054.862 kr. Skýringin á greiðslunum samkvæmt bókhaldiMilestone ehf. er að um var að ræða greiðslur til Glitnis banka hf. vegnaafborgana af leigusamningi.Stefnandi telur umræddargreiðslur riftanlega gerninga á grundvelli XX. kafla gþl. og rifti þvígreiðslunum með bréfi dags. 9. júlí 2010. Stefnandi krefst nú staðfestingar áriftununum með dómi.3. Endurgreiðsla lánsÞann 15. júlí 2008 veitti stefndiMilestone ehf. lán að fjárhæð 80.000.000 kr. Lánið var endurgreitt með þremurgreiðslum dagana 18. ágúst 2008 (33.700.000 kr.), 22. ágúst 2008 (25.000.000kr.) og 2. september 2008 (21.300.000 kr.). Stefnandi telur endurgreiðslu lánsins riftanlegangerning á grundvelli XX. kafla gþl. Með vísan til þess rifti stefnandigreiðslunum með bréfi 9. júlí 2010 og krefst nú staðfestingar á riftununum meðdómi.Af hálfu stefnda hefur því veriðhafnað að skilyrði riftunar séu fyrir hendi. Varnir stefnda hafa að miklu leytibeinst að því að hrekja staðhæfingar stefnanda um ógjaldfærni Milestone ehf.síðla árs 2007. Í þeim tilgangi hefur stefndi m.a. reifað í löngu máli atriðier lúta að rekstri félagsins, eignabreytingum og umsvifum frá 2007-2008.Meðal þess sem stefndi tiltekursérstaklega er að Milestone samstæðan hafi aflað nýs lánsfjármagns á árunum2007 og 2008, m.a. með útgáfu víxla á íslenskum verðbréfamarkaði. Helstutilvikin voru þessi:Víxilútgáfa Milestone að fjárhæð 8 milljarðar króna í maí 2007 sem voru með gjalddaga í maí 2008. Þessir víxlar voru endurfjármagnaðir í maí 2008.Milestone seldi víxla á markaði í október 2007 (MILE 081026) upp á 6,2 milljarða króna sem voru á gjalddaga í október 2008.Milestone seldi víxla á markaði í maí 2008 upp á 560 milljónir króna sem voru með gjalddaga í nóvember 2008.Invik gaf út víxla í maí 2008 (INV 081121) upp á um það bil 500 milljónir króna sem voru með gjalddaga í nóvember 2008.Þessi viðskipti hafi farið fram áopnum markaði með tilheyrandi upplýsingagjöf um stöðu félagsins. Eftirspurnhafi verið vel ásættanleg sem og kjör. Stefndi bendir einnig á fleiri dæmi umfjármögnun innan Milestone samstæðunnar á árinu 2008. Milestone og félög í þess eiguhafi því haft aðgang að margs konar fjármögnun bæði seinnihluta árs 2007 og áárinu 2008. Einnig hefur stefndi nefnt í þessu sambandi að í tengslum viðviðskiptabankastarfsemi Glitnis, sem var aðalviðskiptabanki samstæðunnar, hafiverið veitt ýmis skammtíma- og rekstrartengd lán á árinu 2008. Með vísan tilþessara atriða segir stefndi fullyrðingar skýrslu Ernst & Young umvandkvæði Milestone og tengdra félaga við að afla fjármögnunar vera beinlínisrangar og órökstuddar.Svo sem ljóst er af framanskráðuber mikið á milli aðila um það hvaða augum beri að líta framangreind atvik oghefur héraðsdómi því verið falið að leysa úr deilunni. II.Málsástæðurog lagarök stefnanda.Grundvöllur riftunar.1.GjaldmiðlaskiptasamningurStefnandi byggir á því að 1.janúar 2008 hafi verið skuldfærður í bókhaldi Milestone ehf. framvirkurgjaldmiðlaskiptasamningur við stefnda að fjárhæð 149.999.993 kr. Með þessu hafifarið fram greiðsla til stefnda á 149.999.993 kr. Áður en greiðslan varframkvæmd á viðskiptareikningi stefnda hjá stefnanda, hafi stefndi skuldaðMilestone ehf. 13.028.608 kr. en eftir greiðsluna hafi félagið skuldað stefnda136.971.385 kr. Stefnandi telur mjög óvenjulegtað gjaldmiðlaskiptasamningurinn sé ódagsettur, en auk þess beri til þess aðlíta hann lúti að umtalsverðum fjárhæðum. Þá hafi Milestone ehf. afsalað sérvaxtamun sem einnig sé óvenjulegt í slíkum samningum.Ekki verði séð að viðskiptalegarforsendur hafi verið fyrir umræddum samningi. Í skýrslu Ernst & Young bls.113 og 117 segi að umræddur gjaldmiðlaskiptasamningur hafi verið skaðlegurfyrir Milestone ehf. Samningurinn hafi verið gerður á milli tengdra félaga ogvirðist vera málamyndagerningur á þeim tíma, til þess gerður að færa fjármunifrá Milestone ehf. til stefnda. Almennt sé tilgangurgjaldmiðlaskiptasamninga að verja félög fyrir áhættu í rekstri af flöktigjaldmiðla. Það sé hins vegar grundvallarforsenda að slík áhættudreifing nái útfyrir fyrirtækið – ef áhættuvörnin sé t.d. aðeins milli deilda fyrirtækisins séengin raunveruleg vörn fólgin í áhættudreifingunni. Nákvæmlega sömu sjónarmið eigivið um áhættudreifingu innan samstæðu. Móðurfélög geti tekið að sér að sjá umáhættuvarnir fyrir dótturfélög, í því skyni að einfalda áhættuvarnirsamstæðunnar, þannig að þær séu í raun á einni hendi. Til að áhættuvörnin hafiáhrif þurfi móðurfélagið síðan að gera samninga utan samstæðunnar á sama tímaog samningar séu gerðir við félög innan samstæðunnar. Þannig verði áhættuvörninvirk fyrir samstæðuna. Áhættuvörnin sé hins vegar með öllu áhrifalaus ef húnnær ekki út fyrir samstæðuna. Ef áhættuvörn sé eingöngu innan samstæðu, þávirki það eins og ef fyrirtæki gerir ekkert annað en að kaupa og selja sjálfusér áhættuvörn. Samstæðan virki í raun eins og sér fyrirtæki utan um margar deildir.Niðurstaðan breytist ekki fyrr en viðskiptin fara út fyrir samstæðuna.Engir samningar umáhættudreifingu hafi verið gerðir við aðila utan samstæðu Milestone ehf.,samhliða gerð gjaldmiðlaskiptasamningsins sem hér er fjallað um. Eini tilgangursamningsins virðist því hafa verið sá að færa til fjármuni innanMilestone-samstæðunnar, þ.e. frá Milestone ehf. til dótturfélaga þess, þ.m.t.stefnda. Alls hafi millifærslur frá Milestone ehf. á grundvelli samningaþessara árið 2008 numið 10,5 milljörðum króna og dótturfélög félagsins hafihagnast um sömu fjárhæð. Stefnandi telur því að enginn raunverulegurtilgangur hafi verið með gerð gjaldmiðlaskiptasamningsins, enda ómögulegt aðsamningurinn gæti haft í för með sér áhættudreifingu eða áhættuvörn fyrir samstæðunaog þaðan af síður Milestone ehf. Krafa stefnanda um riftun rástöfunarinnarbyggir á eftirfarandi málsástæðum..1.1Riftun skv. 131. gr. gþl.Stefnandi reisir kröfu sína umriftun á greiðslu Milestone ehf. til stefnda, á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamningsþann 1. janúar 2008, á því að gjaldmiðlasamningurinn hafi verið skaðlegur fyrirstefnanda og án viðskiptalegs tilgangs. Þegar skuld samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningnum var færð í bókhald Milestone ehf. hafi stefndiskuldað Milestone ehf. 13.028.608 kr. Tap stefnanda á samningnum hafi því verið13.028.608 kr. auk þess sem stefndi hafi á grundvelli samningsins átt kröfu áhendur Milestone ehf. að fjárhæð tæplega 137 milljónir króna. Með uppgjörisamningsins hafi Milestone ehf. því greitt stefnda 149.999.993 kr. Stefnanditelur greiðsluna vera gjöf í skilningi 2. mgr. 131. gr. gþl. sem beri að rifta.Greiðsla 149.999.993 kr. til stefnda hafi verið færðí bókhald Milestone ehf. 1. janúar 2008. Greiðslan og þar með gjöfin hafi veriðafhent á síðustu 24 mánuðum fyrir frestdag, enda stefndi og stefnandi nákomnirí skilningi 3. gr. gþl. Öll skilyrði riftunar skv. 131. gr. gþl. séu uppfyllt..1.2Riftun skv. 136. gr. gþl.Enn fremur byggir stefnandi kröfusína um riftun á greiðslu 149.999.993 kr. vegna gjaldmiðlaskiptasamnings 1.janúar 2008 á því að með því hafi skuld stefnda við Milestone ehf. verið greiddmeð skuldajöfnuði á móti kröfu stefnanda. Samkvæmt 136. gr. gþl. megi riftagreiðslu sem greidd er með skuldajöfnuði ef ekki mátti beita honum skv. 100.gr. gþl. Skilyrði 100. gr. gþl. fyrirskuldajöfnuði hafi ekki öll verið til staðar þegar skuldajöfnuður fór fram, ení ákvæðinu sé m.a. gert að skilyrði að lánardrottinn hafi hvorki vitað né máttvita að þrotamaðurinn átti ekki fyrir skuldum. Ljóst sé að fyrirsvarsmenn Milestone ehf. sátu ístjórn stefnda þegar gjaldmiðlaskiptasamningurinn og hin riftanlega ráðstöfunvar gerð. Auk þess átti Milestone ehf. ráðandi hlut í stefnda á þeim tíma. Milestone ehf. hafi orðiðógjaldfært síðla árs 2007. Fyrirsvarsmenn stefnda – sem eru sömu einstaklingarog fyrirsvarsmenn Milestone ehf. – hafi verið grandsamir í skilningi 100. gr.gþl. um ógjaldfærni Milestone ehf. Þeir sem hafa vitneskju eða eiga að hafavitneskju um fjárhagsstöðu skuldara geti ekki knúið fram skuldajöfnuð og þarmeð betri stöðu en aðrir kröfuhafar.Stefnda hafi því verið ljóst eðamátt vera ljóst að Milestone ehf. átti ekki fyrir skuldum í skilningi 100. gr.gþl. þegar gjaldmiðlaskiptasamningurinn var gerður og þegar hin riftanlegaráðstöfun fór fram. Því beri á grundvelli 136. gr. gþl. að rifta þeirriráðstöfun sem fólst í greiðslu á skuld stefnda við Milestone ehf. að fjárhæð13.028.608 kr. með uppgjöri samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum..1.3Riftun skv. 134. gr. gþl.Þegar umrædd greiðsla fór frammeð uppgjöri gjaldmiðlaskiptasamningsins hafi Milestone ehf. verið byrjað aðvanefna gjaldfallnar skuldir sínar enda hafi félagið þá verið orðið ógjaldfært.Á þessum tíma hafi þannig verið fyrirséð að Milestone ehf. gæti ekki greittallar skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga. Greiðslan teljist því greiddfyrr en eðlilegt getur talist, auk þess sem greiðsla skuldar með skuldajöfnuðivið þessar aðstæður teljist óvenjulegur greiðslueyrir. Því beri skv. 2. mgr.134. gr. gþl. að rifta þeirri ráðstöfun sem fólst í greiðslu á skuld stefndavið Milestone ehf. að fjárhæð 13.028.608 kr. með uppgjöri samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningnum..1.4Riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi byggir kröfu sína umriftun á greiðslu Milestone ehf. til stefnda samkvæmt uppgjöri ágjaldmiðlaskiptasamningnum, einnig á því að ráðstöfunin hafi á ótilhlýðileganhátt leitt til þess að 149.999.993 kr. hafi ekki verið til reiðu til fullnustukröfuhöfum. Með greiðslunni hafi skuld stefnda við Milestone ehf., 13.028.608kr., verið greidd upp auk þess sem stefndi hafi eignast kröfu á hendurMilestone ehf., 136.971.385 kr., sem lýst hefur verið í bú stefnanda. Með vísantil þess byggir stefnandi á því að rifta megi ráðstöfuninni, sbr. 141. gr. gþl.Stefnandi vísar til þess aðsamkvæmt 141. gr. gþl. séu skilyrði fyrir riftun ráðstöfunar fjögur: 1. aðráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg, 2. að ótilhlýðilega ráðstöfunin falli íeinn af þremur upptöldum flokkum í ákvæðinu, 3. að skuldari hafi veriðógjaldfær og 4. að sá sem hafði hag af ráðstöfuninni vissi eða mátti vita umógjaldfærni og þær aðstæður sem leiddu til ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. Viðvíkjandi fyrsta og öðruskilyrðinu byggir stefnandi á því að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg.Greiðsla 149.999.993 kr. á grundvelli uppgjörs gjaldmiðlaskiptasamnings, semengar viðskiptalegar forsendur voru fyrir aðrar en ívilnun til handa stefnda,teljist ótilhlýðileg ráðstöfun. Samningurinn var skaðlegur fyrir stefnanda.Þessi ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að 13.028.608 kr. voru ekkitil fullnustu fyrir aðra kröfuhafa stefnanda, auk þess sem stefndi taldi sighafa eignast kröfu á hendur stefnanda að fjárhæð 136.971.385 kr. Þetta hafileitt til skuldaaukningar til tjóns fyrir kröfuhafa.Í þriðja lagi hafi stefndi veriðógjaldfær þegar ráðstöfunin var framkvæmd. Um þetta fjallar stefnandi nánarsíðar. Í fjórða lagi byggir stefnandi áþví að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda og þæraðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg, enda sömu aðilarsem stjórnuðu báðum aðilum og héldu um alla þræði.Af öllu framangreindu leiði að fyrrnefnd ráðstöfun,þ.e. greiðsla Milestone ehf. til stefnda, 149.999.993 kr., sé riftanlegsamkvæmt 141. gr. gþl..2.Greiðslaafborgana leigusamnings.2.1Riftun skv. 2. mgr. 131. gr. gþl.Stefnandi byggir á því að skuldvið stefnda hafi myndast í bókhaldi Milestone ehf. að fjárhæð 136.971.385 kr.við uppgjör gjaldmiðlaskiptasamnings milli félaganna 1. janúar 2008. Fram til17. mars sama ár hafi Milestone ehf. greitt samtals 2.054.862 kr. inn á þáskuld, en um var að ræða afborganir af eignaleigusamningi sem inntar voru afhendi til Glitnis banka hf. í nafni Milestone ehf. en stefnda til hagsbóta.Stefndi telur ljóst að ef riftun á greiðslu samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningi félaganna verður staðfest, eignist stefnandi beinafjárkröfu á hendur stefnda vegna framangreindra innborgana á skuldina skv.gjaldmiðlaskiptasamningnum – enda verði þá ekki litið á greiðslurnar seminnborgun á skuld Milestone ehf. við stefnda, heldur beinlínis sem lánMilestone ehf. til stefnda. Við þær aðstæður sé greiðsluskylda stefnda í raunóumdeild, og óþarfi að krefjast riftunar á greiðslunum, þótt þess sé krafist íendurgreiðsluhluta stefnunnar að stefndi verði dæmdur til að endurgreiðastefnanda greiðslurnar. Mótmæli stefndi allt að einu greiðsluskyldu, þráttfyrir að ráðstöfun skv. gjaldmiðlasamningi verði rift, byggir stefnandiriftunarkröfu sína á 2. mgr. 131. gr. gþl. Stefnandi telur með öðrum orðumað ef greiðslurnar voru ekki til niðurgreiðslu á skuld Milestone ehf. viðstefnda, hafi verið um gjöf að ræða til stefnda. Öll skilyrði 131. gr. gþl. séutil staðar. Verði komist að þeirri niðurstöðuað greiðsla samkvæmt uppgjöri á gjaldmiðlaskiptasamningi stefnda við Milestoneehf. sé ekki riftanlegur gerningur, eða þá að miða beri riftunarkröfu stefnandavið stöðu í bókhaldi Milestone ehf. þegar greiðslurnar fóru fram, sé ljóst aðframangreindar afborganir á eignaleigusamningi hafi verið innborgun á skuldMilestone ehf. við stefnda. Stefnandi krefst riftunar á þeim ráðstöfunum, ogbyggir kröfu sína á eftirfarandi sjónarmiðum:.2.2Riftun skv. 134. gr. gþl.Stefnandi byggir á því aðgreiðslurnar séu riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 134. gr. gþl. Greiðslurnarhafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var. Skuld Milestone ehf. viðstefnda hafi numið 136.971.385 kr. þegar framangreindar þrjár greiðslur voruinntar af hendi. Sú skuld hafi myndast vegna færslu á skuld samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningi, sem samkvæmt efni sínu hafi átt að gera upp 31. mars2008. Fyrir þann dag hafi fyrirsvarsmenn félaganna tveggja ekki vitað hverstaða samningsins yrði. Samkvæmt bókhaldi Milestone ehf. hafi skuld samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningnum því verið greidd niður um framangreindar 2.054.862kr. áður en skuldin varð raunverulega til. Slík greiðsla falli undir ákvæði 2.mgr. 134. gr. gþl., um að vera greidd fyrr en eðlilegt er.Verði talið að Milestone ehf.hafi borið að greiða framangreinda skuld skv. gjaldmiðlaskiptasamningnum áárinu 2008 byggir stefnandi á því að enginn tilgreindur gjalddagi hafi verið áskuldinni. Ekki verði séð að stefndi hafi gert nokkurn reka að innheimtuskuldarinnar eða skorað á Milestone ehf. að greiða hana. Þá verði ráðið afmálavöxtum að greiðsla framangreindra reikninga hafi ekki verið í neinumtengslum við uppgjör á skuld Milestone ehf. við stefnda, heldur hafi Milestoneehf. eingöngu lagt út fjármuni til hagsbóta fyrir stefnda, sem síðar hafi veriðjafnað á móti umræddri skuld samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum. Þannig hafiekki verið um eiginlegt uppgjör að ræða á skuld Milestone ehf. við stefnda,enda stefndi aldrei farið fram á slíkt uppgjör.Stefnandi telur að stefndi berisönnunarbyrðina fyrir því að gjalddagi skuldar samkvæmtgjaldmiðlaskiptasamningi hafi verið kominn og að framangreindar greiðslur hafiverið uppgjör á þeirri skuld.Stefnandi telur að kröfuhöfum stefnanda hafi veriðmismunað með framangreindum greiðslum til stefnda og krefst þess að riftungreiðslnanna verði staðfest með dómi..2.3Riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi telur að öll skilyrði141. gr. gþl. séu uppfyllt sem eigi að leiða til riftanleika þessararráðstöfunar. Beri því að rifta ráðstöfuninni skv. 141. gr. gþl..3.EndurgreiðslalánsStefnandi skírskotar til þess að15. júlí 2008 hafi stefndi veitt Milestone ehf. lán að fjárhæð 80.000.000 kr.Ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um lánið og því ekkert kveðið á umlánaskilmála eða endurgreiðslu með sannanlegum hætti. Lánið hafi Milestone ehf.endurgreitt með þremur greiðslum, dagana 18. ágúst 2008 (33.700.000 kr.), 22.ágúst 2008 (25.000.000 kr.) og 2. september 2008 (21.300.000 kr.). Stefnandi byggir á því aðendurgreiðsla lánsins hafi verið framkvæmd með riftanlegum gerningum..3.1Riftun skv. 134. gr. gþl.Stefnandi byggir í fyrsta lagi áþví að greiðslan sé riftanleg á grundvelli 2. mgr. 134. gr. gþl. Ekki hafiverið samið sérstaklega um endurgreiðslu lánsins eða að öðru leyti um skilmálaþess. Lánið hafi verið endurgreitt án allra vaxta eða annarra þóknana tilstefnda og ekki verði séð að lánið hafi verið endurgreitt að kröfu stefnda. Stefnandi telur að stefndi geti ekki haldið því framnú að lánið hafi verið endurgreitt á gjalddaga, enda liggi ekkert fyrir um þaðhvenær umræddir gjalddagar voru. Stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því. Þátelur stefnandi jafnframt að stefndi geti ekki haldið því fram nú að gjalddagilánsins hafi verið við stofnun kröfunnar eða þegar krafa var gerð umendurgreiðslu – og beri stefndi sönnunarbyrði fyrir báðum fullyrðingum.Á meðan ósannað sé að lánið hafi verið endurgreitt ágjalddögum þess eða að kröfu stefnda telur stefnandi ljóst að skuldin hafiverið gerð upp fyrr en eðlilegt er. Því sé endurgreiðsla lánsins riftanlegur gerningurá grundvelli 2. mgr. 134. gr. gþl..3.2Riftun skv. 141. gr. gþl.Stefnandi byggir í öðru lagi áþví að endurgreiðsla skuldarinnar sé riftanleg á grundvelli almennuriftunarreglunnar í 141. gr. gþl. Stefnandi telur að öll framangreind skilyrði ákvæðisinsséu uppfyllt.Í fyrsta lagi sé háttsemin, þ.e. endurgreiðslalánsins, ótilhlýðileg. Megi ráða það af því að það hafi ekki verið venja eðaháttur Milestone ehf. á þessum tíma að greiða upp skuldir sínar við kröfuhafa.Greiðslan feli í sér bersýnilega mismunun kröfuhafa, enda hafi aðrir kröfuhafarekki fengið uppgjör skulda sinna með sambærilegum hætti. Það hafifyrirsvarsmönnum Milestone ehf. – sem jafnframt voru fyrirsvarsmenn stefnda áþessum tíma – mátt vera ljóst þegar greiðslurnar voru inntar af hendi.Stefnandi telur að ekki verði séð að krafa stefnda hafi verið komin á gjalddagaeða að stefndi hafi sett fram kröfu um greiðslu kröfunnar þegar hún var greidd.Stefnandi telur nær augljóst aðuppfyllt sé það skilyrði að ráðstöfunin hafi verið stefnda til hagsbóta, en ákostnað annarra kröfuhafa. Hefði Milestone ehf. ekki innt greiðsluna af hendihefðu umræddar 80.000.000 kr. staðið öðrum kröfuhöfum til fullnustu. Þá verðijafnframt að telja að skilyrði um að eignir þrotamanns hafi ekki verið til reiðutil fullnustu kröfuhöfum vegna ráðstöfunarinnar sé einnig uppfyllt.Stefnandi byggir á því að uppfyllt sé skilyrði umógjaldfærni Milestone ehf. á þeim tíma sem endurgreiðsla lánsins fór fram, þ.e.í lok ágúst og byrjun september árið 2008. Að síðustu reisir stefnandimálatilbúnað sinn á því að uppfyllt sé skilyrði um grandsemi þess ergreiðslunnar naut. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi vitað og mátt vita að Milestoneehf. var ógjaldfært á þeim tíma sem endurgreiðsla lánsins fór fram. Stafi þaðaf þeirri einföldu staðreynd að um sömu fyrirsvarsmenn var að ræða;fyrirsvarsmenn Milestone ehf. á þessum tíma voru jafnframt fyrirsvarsmennstefnda. Karl Wernersson og Steingrímur Wernersson hafi setið bæði í stjórnumstefnda og Milestone ehf. og jafnframt verið meirihlutaeigendur beggja félaga.Báðum hafi þeim mátt vera ljóst að Milestone ehf. var ógjaldfært í lok ágúst2008 og að endurgreiðsla skuldarinnar að fullu fæli í sér ótilhlýðilegaráðstöfun.Öllum skilyrðum 141. gr. gþl. sé því fullnægt, oggreiðslurnar riftanlegar af þeim sökum.2.Krafa um endurgreiðslu verðmætaKrafa stefnanda um endurgreiðslubyggir á 142., sbr. 143. gr. gþl. Krafa stefnanda um endurgreiðslu vegna uppgjörsgjaldmiðlaskiptasamnings er byggð á 1. mgr. 142. gr. gþl. Með samningnum hafi veriðbúin til fjárkrafa stefnda á hendur Milestone ehf. að fjárhæð 149.999.993 kr.Af þeirri fjárhæð voru 13.028.608 kr. nýttar til skuldajafnaðar á móti kröfusem Milestone ehf. átti á hendur stefnda. Stefnandi telur að umræddurgjörningur hafi þannig nýst stefnda sem nemur 13.028.608 kr. enda hefði stefndaella borið að greiða stefnanda skuldina. Tjón stefnanda nemur sömu fjárhæð.Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gþl. eru því fyrirhendi.Krafa um endurgreiðslu afborganaaf eignaleigusamningi er einnig byggð á 1. mgr. 142. gr. gþl. Milestone ehf.hafi innt af hendi greiðslur samtals að fjárhæð 2.054.862 kr. sem hafi nýststefnda, enda hafi stefndi á þessum tíma verið skuldari í umræddusamningssambandi. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð. Krafa stefnanda um endurgreiðsluláns að fjárhæð 80.000.000 kr. byggir annars vegar á 1. mgr. og 3. mgr. 142.gr. gþl. Verði talið að 131. eða 134. gr. gþl. eigi við um endurgreiðsluskuldarinnar byggir endurgreiðslukrafa á 1. mgr. 142. gr. laganna, en stefnanditelur ljóst að þær 80.000.000 kr. sem Milestone ehf. greiddi stefnda hafi komiðhonum að notum. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð.Samtals gerir stefnandi á grundvelli 1. mgr. 142.gr. gþl. þá kröfu að stefndi greiði stefnanda 95.083.470 kr. Verði talið að almennriftunarregla 141. gr. gþl. eigi við um framangreindar ráðstafanir, byggirstefnandi endurgreiðslukröfu sína á 3. mgr. 142. gr. laganna og lýsir henni semskaðabótakröfu, en tjón stefnanda hafi numið 95.083.470 kr. Er þess krafist aðstefndi greiði stefnanda bætur sem samsvara því tjóni.Stefnandi krefst dráttarvaxta af fjárhæðinni ágrundvelli III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 30.september 2010, en þá var liðinn mánuður frá því stefnandi sendi stefnda tilkynninguum riftun framangreindra ráðstafana og krafðist endurgreiðslu, sbr. 3. mgr. 5.gr. laga nr. 38/20014.Ógjaldfærni Milestone ehf. þegar ráðstöfun/greiðsla átti sér stað.4.1Almennt um ógjaldfærni.Stefnandi byggir á því aðMilestone ehf. teljist hafa verið „ógjaldfært“ ef annað hvort af eftirfarandiátti við um það, þegar hinn riftanlegi gerningur átti sér stað: 1. Eignir Milestone ehf. voru minni enskuldir félagsins. 2. Fyrirséð var að Milestone ehf. gatekki greitt skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga.Stefnandi telur að það sé ekkiskilyrði ógjaldfærni að kröfur hafi fallið í gjalddaga eða að vanskil hafiþegar orðið á kröfum á hendur Milestone ehf. Samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðumgeti Milestone ehf. talist ógreiðslufært á tilteknu tímabili jafnvel þóttfélagið hafi þá enn verið í fullum skilum við kröfuhafa. Nægjanlegt sé að þaðhafi verið orðið fyrirsjáanlegt að Milestone ehf. myndi ekki geta staðið ískilum við alla kröfuhafa sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga. Mat á því hvort Milestone ehf.hafi getað staðið í skilum við lánardrottna sína þegar skuldir þeirra féllu ígjalddaga ráðist af heildarmati ýmissa atriða eins og t.d. fjárhæðum krafna,gjalddaga krafna, lausafjárstöðu Milestone ehf., eignastöðu Milestone ehf.,hversu auðvelt var að koma eignum í verð, hvort eignir voru bundnar kvöðum,væntanlegar framtíðartekjur og fleiri atriðum.Af framangreindum lagaákvæðum ogdómaframkvæmd telur stefnandi ljóst að stefndi, sem riftunarþoli, berisönnunarbyrðina fyrir því að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært þegarráðstöfunin átti sér stað. Í því samhengi er áréttað að almennt sé talið að matskuldarans sjálfs á eigin eignum verði ekki lagt til grundvallar þegareignarstaða hans er könnuð. Stefnda dugi þannig ekki að vísa til ársreikningaMilestone ehf. til að sýna fram á að eignir félagsins hafi verið nægjanlegar ogumfram skuldir. Til þess að stefndi geti með fullnægjandi hætti leitt í ljósgjaldfærni Milestone ehf. verði hann að sýna fram á raunverulegt söluverðmætieignanna þegar ráðstöfun/greiðsla fór fram. 4.2Afstaða eigenda Milestone ehf. til gjaldfærni félagins.Samkvæmt ársreikningi Milestoneehf. fyrir árið 2007 nam eigið fé félagsins rúmum 84 milljörðum króna í lokársins 2007 og þar af nam óráðstafað eigið fé rúmum 74 milljörðum króna. Stefnandi leggur áherslu á aðársreikningur sé ekki hlutlaus greining á stöðu félagsins enda sé hann saminnaf stjórn og framkvæmdastjóra félags, sbr. 3. gr. laga nr. 3/2006, umársreikninga. Stjórn Milestone ehf. hafi hvorki verið óháð né skipuð fagmönnum,heldur hafi stefndi og bróðir hans setið í stjórn, en þeir áttu um 95% allshlutafjár í Milestone ehf. Framkvæmdastjóri félagsins var Guðmundur Ólason semátti 1,5% í félaginu. Stefnandi telur því að þeir sem sömdu ársreikninginn hafiátt gríðarlega hagsmuni af gengi félagsins. Sönnunargildi ársreiknings fyrirárið 2007 verði því að meta í samræmi við meginreglur réttarfars um skjöl semannar aðilinn útbýr og með hliðsjón af þeim hagsmunum sem stjórnarmenn ogframkvæmdastjóri höfðu af efni ársreikningsins.Að mati stefnanda ber bókhaldMilestone ehf. með sér að rekstur félagsins hafi verið erfiður allt árið 2008þar sem félagið fjármagnaði sig ítrekað með yfirdráttarlánum og lánum frátengdum aðilum. Trú stjórnenda Milestone ehf. eðaannarra um stöðu félagsins á hverjum tíma skipti engu við mat á gjaldfærnifélagsins. Jafnvel þótt stjórnendur og aðrir hafi talið að staða félagsins hafiverið góð fram á síðustu mánuði ársins 2008 hafi seinni tíma könnun ástaðreyndum leitt í ljós að svo hafi ekki verið. Stefnandi telur ljóst að Milestone ehf. hafi ekkiverið gjaldfært „þegar ráðstöfun/greiðsla fór fram“. Stefnandi telur að Milestone ehf. þurfi annaðhvortað hafa verið fyrirsjáanlega ófært um að greiða skuldir á gjalddaga eða hafaátt minni eignir en skuldir. Hvor aðstaðan fyrir sig sé nægjanleg til aðMilestone ehf. teljist hafa verið ógjaldfært.Stefndi vísar til þess að félagteljist ógjaldfært þegar fyrirséð er að það getur ekki greitt skuldir sínarþegar þær falla í gjalddaga. Þegar félag greiðir ekki skuldir á gjalddaga séþannig ljóst að félagið sé orðið ógjaldfært. Milestone ehf. hafi vanefntnokkrar skuldir sínar löngu fyrir frestdag og úrskurð um gjaldþrot. Skuld Milestone ehf. við LeiftraLtd. hafi verið í vanskilum frá 23. nóvember 2007, sbr. skýrslu Ernst &Young bls. 50 og 53. Milestone ehf. hafi skuldað SJ1 ehf. lán sem var ágjalddaga 1. júní 2007. Lánið hafi aldrei verið greitt en athyglisvert sé aðMilestone ehf. átti einnig að greiða Karli Wernerssyni, stærsta hluthafafélagsins, lán á sama gjalddaga, þ.e. 1. júní 2007. Lánið sem Karl veitti hafiekki verið greitt á gjalddaga frekar en lánið við SJ1 ehf. Skuldin við Karlhafi þó verið greidd í lok september 2007, sbr. skýrslu Ernst & Young bls.51-52, en ekki með hefðbundinni greiðslu heldur skuldajöfnuði. Það eitt veitivísbendingu um greiðsluerfiðleika að tvær sambærilegar skuldir, sem báðar erukomnar nokkra mánuði fram yfir gjalddaga, séu meðhöndlaðar með svo ólíkumhætti. Með vísan til skýrslu RannsóknarnefndarAlþingis heldur stefnandi því fram að Milestone ehf. hafi verið í hópi þeirrasem átt hafi óeðlilega greiðan aðgang að lánsfé sökum þess hvernig eignarhaldivar háttað að Glitni banka hf. og Milestone ehf. Stór fjárfestingafélög eins ogMilestone ehf. hafi skuldað bönkunum svo mikið að bankinn hafi verið orðinnháður velgengni þeirra. Í skýrslu Rannsóknarnefndarinnar segi m.a. að fallKarls Wernerssonar hefði getað ýtt Glitni banka hf. „fram af brúninni“ (SRA 2.bindi, bls. 318). Glitnir banki hf. hafi þannig haft mikla hagsmuni af því aðþað kæmi ekki í ljós að Milestone ehf. væri orðið ógjaldfært.Frá og með seinni hluta ársins2007 hafi Milestone ehf. einungis fengið lán frá Glitni og aðilum sem tengdirvoru Milestone ehf. (eigendum félagsins og dótturfélögum). Eina undantekninginsé níu daga lán (frá 21. maí 2008 til 30. maí 2008) sem Milestone ehf. fékk fráIcebank að upphæð 1.065.000.000 kr. Að öðru leyti hafi fjármögnun Milestoneehf. falist fyrst og fremst í því að Glitnir veitti Milestone ehf. ný lán,veitti ítrekaða fresti á eldri lánum til félagsins og endurfjármagnaði kröfurannarra lánveitenda, sem misst höfðu trú sína á Milestone ehf. Milestone ehf.hafi frá og með hausti 2007 verið ófært að standa við skuldbindingar sínar ágjalddögum og félagið þar með verið ógjaldfært. Félagið hafi vanefnt nokkur lánsem komin voru á gjalddaga, m.a. frá júní 2007, og félagið hefði vanefnt munfleiri skuldbindingar ef Glitnir banki hf. hefði ekki tekið þátt í að leynastöðu félagsins. Milestone ehf. hafi þannig komist hjá því að vanefna allarskuldir félagsins frá og með seinni hluta ársins 2007 með sífelldri fjármögnunGlitnis banka hf. Vegna framangreindra tengsla sé ljóst að lán Glitnis bankahf. til Milestone ehf., a.m.k. frá og með síðari hluta ársins 2007, hafi ekkiverið veitt á viðskiptalegum forsendum heldur verið til komin vegna hagsmunaGlitnis banka hf. sjálfs af því að rekstur Milestone ehf. virtist ganga vel.Frá miðju ári 2007 hafi Milestone ehf. nánasteingöngu verið rekið með lánum frá Glitni banka hf., sem hafi verið einibankinn í heiminum sem var reiðubúinn að lána Milestone ehf. Það sé óeðlilegtog ósannfærandi að félag með 80 milljarða króna eigið fé hafi eingöngulánstraust hjá einni fjármálastofnun - og sé um leið einn af stærstu eigendumfjármálastofnunarinnar. Slíkt bendi til þess að markaðurinn hafi talið aðfélagið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Fjármögnun Glitnis banka hf.hafi enda ekki byggst á viðskiptalegum forsendum.Glitnir banki hf. hafi gengið svolangt í að fela ógjaldfærni Milestone ehf. að bankinn hafi endurfjármagnað lánMilestone-samstæðunnar í gegnum félag utan samstæðunnar til að komast hjáreglum um stórar áhættuskuldbindingar og lán til tengdra aðila. Í febrúar 2008hafi Morgan Stanley krafist greiðslu á um 217 milljóna evra láni sem bankinnhafði veitt Milestone ehf. Milestone ehf. hafi ekki getað greitt lánið ogstefnt hafi í að félagið vanefndi gríðarstórt lán við einn stærsta banka heims.Milestone ehf. hafi ekki átt í önnur hús að venda en til Glitnis banka hf. enþeim banka hafi hins vegar verið óheimilt að veita félaginu lán vegna reglna umhámark áhættuskuldbindinga. Þá hafi verið gripið til þess að veita lánið tilSvartháfs ehf., félags í eigu Werners Rasmussonar, föður Karls og Steingríms, þáverandiaðaleigenda Milestone ehf. Svartháfur ehf. hafi í kjölfarið greitt upp lániðvið Morgan Stanley í gegnum flókna keðju lánveitinga til félaga sem tengdustMilestone ehf.Glitnir hafi að auki leitaðannarra leiða til að útvega Milestone ehf. lánsfjármagn, m.a. með því að sjá umvíxilútgáfu fyrir félagið. Víxlarnir hafi svo verið seldir viðskiptavinumeinkaþjónustu Glitnis.Stefnandi byggir á því að almenntsé það talið til greiðsluvandræða ef skuldari tekur upp á því að veitatryggingar fyrir skuldum sem áður hefur verið stofnað til. Slíkt sé vísbendingum að skuldari vilji tryggja endurheimtur tiltekinna nákominna kröfuhafa vegnafyrirsjáanlegra vanefnda. Slíkar eftirfarandi tryggingar séu enda grundvöllurriftunar samkvæmt 137. gr. laga nr. 21/1991. Hinn 3. febrúar 2008 hafiMilestone ehf. veitt handveð í innistæðu banka­reiknings. Handveðið hafi veriðsett til tryggingar láni hjá Glitni banka hf. að upphæð 1.700.000 kr. semstofnað var til 1. maí 2006. Stefnandi hafi þegar rift þessum gerningi.Í apríl 2007 hafi fimmlykilstarfsmenn Milestone ehf. stofnað fimm einkahlutafélög. Í júní 2007 hafiverið undirritaðir kaupsamningar milli Milestone ehf. og félaganna, í eigustarfsmannanna, þar sem Milestone ehf. seldi félögunum eignarhluti í AskarCapital hf. að nafnverði kr. 17.000.000 kr., fyrir 340.000.000 kr. Sama dag hafi verið undirritaðirlánasamningar milli Milestone ehf. og fyrrgreindra starfsmanna eða félaga íþeirra eigu, þar sem Milestone ehf. lánaði 170.000.000 kr. vegnahlutafjárkaupanna í Askar Capital hf. Í febrúar og mars 2008 hafi verið gerðarskuldskeytingar þannig að starfsmennirnir voru leystir úr persónulegum ábyrgðumog einkahlutafélög í þeirra tóku við sem skuldarar. Þessi skyndilega breyting áfyrirkomulagi lánanna veiti sterka vísbendingu um að starfsmennirnir sjálfirhafi vitað í hvað stefndi í rekstri félagsins.Stefnandi vísar til þess að 29.febrúar 2008 hafi verið tekin ákvörðun á hluthafafundi um greiðslu arðs vegnaársins 2007. Skilyrði til arðgreiðslu, skv. XII. kafla laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, hafi þá ekki verið fyrir hendi, sbr. bls. 118-120 í skýrsluErnst & Young. Þá veiti það sterka vísbendingu um raunverulega stöðufélagsins að arðurinn var ekki greiddur út til hluthafa heldur færður áviðskiptareikning þeirra sem skuld félagsins til viðkomandi hluthafa. Slíktbendi til að Milestone ehf. hafi einfaldlega ekki haft burði til að greiðaarðinn út með peningum. Ákvörðunin hafi svo verið tekin upp í lok ársins 2008og fjárhæðin lækkuð.4.3Niðurstaða um ógjaldfærni.Stefnandi byggir á því aðendurskoðendur Erns & Young hafi komist að þeirri niðurstöðu, sbr. bls. 13í skýrslu þeirra, að Milestone ehf. hafi verið komið í veruleg vandræði áhaustmánuðum ársins 2007 og að þá hafi verið „orðið ljóst að félagið myndi ekkigeta staðið við skuldbindingar sínar og að það hafi ekki verið líklegt að úrrættist um fjárhag félagsins í náinni framtíð“. Jafnframt hafiendurskoðendurnir talið „að sterkar vísbendingar hafi verið um að eignirMilestone ehf. og samstæðunnar hafi verið ofmetnar í ársreikningi 2007“ ogþannig hafi Milestone ehf. verið orðið ógjaldfært síðla árs 2007.5.Stefndi teljist nákominn stefnanda skv. 3. gr. gþl.Stefnandi byggir á því að stefndisé nákominn stefnanda í skilningi 3. gr. gþl. Er þar sérstaklega vísað til4.-6. tl. ákvæðisins.Tengsl Milestone ehf. og stefnda á því tímabili semhér er til skoðunar hafi verið sem hér segir:Fram til 31. desember 2007 áttiMilestone ehf. 100% eignarhlut í félaginu L&H eignarhaldsfélag ehf., kt.681103-2440, en það félag átti svo 100% hlutafjár í stefnda. Fram til 31.desember 2007 var því allt hlutafé í stefnda í eigu Milestone ehf. í gegnumeitt dótturfélag.Um áramótin 2007/2008 fór framsvokallað „Project Supergood“ í rekstri Milestone ehf., en í því hafi falistverulegar skipulagsbreytingar á samstæðunni og færsla eigna frá Milestone ehf.til dótturfélaga Milestone ehf. í Svíþjóð. Við breytinguna hafi eignarhald ástefnda færst til innan samstæðunnar, sem hér segir:Milestone ehf. átti 100% hlutafjár í Þætti eignarhaldsfélagi ehf., kt. 590405-0510.Þáttur eignarhaldsfélag ehf. átti 100% hlutafjár í sænska félaginu Racon Holding A.B, kennitala 556726-9732.Racon Holding A.B. átti 100% hlutafjár í sænska félaginu Racon Holdings II AB, kennitala 556569-7686.Racon Holding II A.B. átti 100% hlutafjár í sænska félaginu Invik & Co AB, kennitala 556594-1787.Invik & Co AB átti 100% hlutafjár í íslenska félaginu L&H eignarhaldsfélag ehf., kt. 681103-2440.L&H eignarhaldsfélag var eftir sem áður eigandi alls hlutafjár í stefnda.Eftir „Project Supergood“ hafiMilestone ehf. eftir sem áður átt 100% hlutafjár í stefnda, en í gegnum nokkuðfleiri dótturfélög en áður.Þann 31. mars 2008 hafi hið stefnda félag verið seltúr samstæðu Milestone ehf. Kaupandi félagsins hafi verið Aurláki ehf., kt.480208-2260. Eigendur Aurláka ehf. á þessum tíma hafi verið þeir sömu ogeigendur Milestone ehf., þ.e. bræðurnir Karl og Steingrímur Wernerssynir, semeinnig hafi setið í stjórn Aurláka ehf. og Milestone ehf. á þessum tíma. Þáhafi þeir jafnframt setið í stjórn stefnda a.m.k. frá 7. september 2007, ásamtGuðmundi Ólasyni, forstjóra Milestone ehf.Af þessu megi ráða að hið stefndafélag hafi verið í 100% eigu Milestone ehf. allt fram til 31. mars 2008.Augljóst sé að 5. tl. 3. gr. gþl. eigi við um tengsl félaganna fram til þesstíma. Við söluna á stefnda til Aurláka ehf. hafi eigendur Milestone ehf. orðiðeigendur stefnda. Þar með hafi maður nákominn Milestone ehf. átt verulegan hlutí stefnda. Skilyrði 5. tl. 3. gr. gþl. hafi því enn verið fyrir hendi eftirsöluna á stefnda til Aurláka ehf. Stefnandi byggir einnig á því að6. tl. 3. gr. eigi við um tengsl stefnanda og stefnda á því tímabili sem umræðir.Um lagarök vísar stefnandi tilmeginreglna skaðabóta-, samninga­- og kröfuréttar og laga nr. 7/1936, um ógildalöggerninga og málamyndagerninga. Stefnandi krefst dráttarvaxta af dómkröfumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafist erdráttarvaxta frá 30. september 2010, er mánuður var liðinn frá því að stefndavar sent bréf með framangreindum kröfum stefnanda, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömulaga. Um kröfusamlag er vísað til 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á 129. gr. og 130. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. sbr.og 1. mgr. 35. gr., 40. gr. og 41. gr. sömu laga. IV.Málsástæðurog lagarök stefndaKrafa stefnanda á hendur stefndaer um riftun á tilteknum greiðslum til stefnda og endurgreiðslu á tilteknumfjárhæðum vegna þeirra. Af hálfu stefnda er öllum kröfum og málsástæðumstefnanda mótmælt og krafist sýknu, einkum með þeim rökum að skilyrði riftunarséu ekki til staðar. Krafa um sýknu.Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda með þeim rökum að skilyrði 131., 134., 136. og 141. gr. laganr. 21/1991 um riftun séu ekki uppfyllt.a.Almennt um ógjaldfærni.Stefndi andmælir skírskotunstefnanda til ákvæða 131., 134., 136. og 141. gr. gþl. Stefndi vísar í þvísamhengi til þess að meira en sex mánuðir hafi verið á milli þeirra greiðslnasem stefnandi vill rifta og frestdags. Því standi og falli málatilbúnaður stefnandaum riftun með því hvenær Milestone varð ógjaldfært. Stefndi heldur því fram að til aðfélag teljist ógjaldfært í skilningi riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga þurfitvö skilyrði að vera uppfyllt, þ.e. eignir félagsins hafi verið minni enskuldir þess og auk þess hafi verið fyrirsjáanlegt að félagið gæti ekki greittskuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga. Þessi skilyrði þurfa að mati stefndaað vera uppfyllt á þeim tíma sem meintur riftanlegur gerningur á sér stað. Varðandi gjaldfærni/greiðslufærniþá telur stefndi að skera þurfi úr því hvort skuldari geti staðið í skilumþegar kröfur, sem beint er að honum, falla í gjalddaga. Meta þurfi hvortgreiðsluþrot skuldarans sé fyrirsjáanlegt eða ekki. Við það mat þurfi, aukathugunar á þeim kröfum sem beint er að skuldaranum og gjalddögum þeirra, aðkanna tvennt. Annars vegar hvaða eignir skuldarinn eigi og hvaða möguleika hannhafi á því að koma þeim í verð og hins vegar hvaða tekjum hann geti átt von á íframtíðinni. Að auki þurfi að skoða möguleika skuldara til fjármögnunar ogfrekari lántöku.Hvað varðar mat á verðmæti eignaskuldarans beri almennt að leggja til grundvallar söluverð þeirra. Það getihaft mikla þýðingu fyrir skuldarann, hvað hann hefur mikinn tíma til að seljaeignir, þannig að ætla megi, að hann geti greitt skuldir sínar, þegar þær fallaí gjalddaga. Við mat á því, hvert svigrúm skuldari hefur í þessu efni, skiptimestu hvenær gjalddagi krafnanna er. Hann hefur a.m.k. þann tíma, sem líðurfram að gjalddaga þeirra. Með orðalaginu að ekki verði talið aðgreiðsluörðugleikar skuldara muni líða hjá innan skamms tíma, sé vísað til þessað ekki megi vera um tímabundið ástand að ræða. Með þessu sé meðal annars gefiðsvigrúm til að taka mið af mismunandi aðstæðum og tímabundnum sveiflum í vissumatvinnugreinum. Við mat á þessu atriði verði í raun að spyrja hversu löngvenjuleg lægð sé í greiðslugetu þeirra sem fást t.d. við sömu atvinnugrein ogviðkomandi skuldari og hvort það sjáist batamerki í tilviki skuldarans þegar súlægð hefur liðið hjá.Af þessu telur stefndi mega ráðaað skuldari hafi visst svigrúm til þess að ráða bót á fjárhagslegum erfiðleikumsínum. Stefndi telur að af orðalagi 2. mgr., sbr. 1. mgr., 64. gr. gþl., megiráða að fjárhagsleg endurskipulagning sem felist í því að skuldarinn tekur féað láni og/eða gengur á eignir sínar, falli hér undir.Stefndi telur margar fullyrðingarí framlagðri skýrslu Ernst & Young hf.um málsatvik beinlínis rangar. Nauðsynlegt sé að réttar upplýsingarliggi fyrir um atriði sem snúa að mati á gjaldfærni félagsins til þess að unntsé að komast að upplýstri niðurstöðu með viðurkenndum lögskýringaraðferðum.Stefndi telur að Milestone hafiverið gjaldfært a.m.k. fram til þess tíma er íslenska bankakerfið hrundi.Félagið hafi brugðist við þrengingum á fjármálamörkuðum með eignasölu ogviðleitni til þess að ná fram sem hagkvæmastri samsetningu eigin fjár oglánsfjár. Þetta ferli hafi verið stutt fullkomlega af helstu lánardrottnum ogsíðar í fullu samráði við þá og með aðkomu þeirra. Því sé ljóst að Milestonehafi augljóslega getað staðið við skuldbindingar sínar allt fram að hruniíslenska fjármálakerfisins í lok ársins 2008, m.a. með því að ganga á eignirsínar eða taka fé að láni. Ekki hafi verið fyrirséð að fjármögnunarþörfMilestone myndi aukast og ekki útlit fyrir annað en að félagið hefði traustafjármögnun hjá aðalviðskiptabanka samstæðunnar, Glitni banka hf.Stefndi heldur því fram aðlánveitingar Glitnis banka hf. til Milestone séu ekki tortryggilegar. Hér sétil skoðunar gjald- og greiðslufærni Milestone, en ekki innri málefni Glitnisbanka hf. Þar sem Milestone náði að fjármagna sig, hvaðan sem þeir fjármunirkomu, þá hafi ekki verið uppfyllt skilyrði þess að félagið væri bæðiógreiðslufært og ógjaldfært. Ekki sé hægt að leggja það á lántaka, sem ekkihefur neina stöðu innan fjármálafyrirtækis og/eða yfirsýn yfir það hvortlánareglum þess sé fylgt þegar kemur að ákvarðanatöku, að fylgjast með innrimálefnum fjármálafyrirtækis þegar kemur að ákvörðun um lánveitingu. Þar semMilestone hafi getað endurfjármagnað sig og komið í veg fyrir að skuldir þessféllu í gjalddaga þá var félagið ekki ógreiðslufært fyrr en eftir fallbankakerfisins. Mótmælir stefndi því einnig að fyrirsjáanlegt hafi verið orðiðað Milestone gæti ekki staðið í skilum við kröfuhafa sína þegar kröfur þeirraféllu í gjalddaga. Engar kröfur hafi fallið í gjalddaga fyrr en eftir hruníslenska bankakerfisins. Í stefnu og skýrslu Ernst &Young kemur fram að Milestone hafi þegar á árinu 2007 verið farið að vanefnaskuldbindingar sem féllu á gjalddaga. Stefndi mótmælir þessu og vísar til þessað það teljist ekki vanefnd á skuld þegar lánveitandi samþykkirskilmálabreytingu á láni sem felur í sér að gjalddagi greiðslu er færður. Þettahafi verið tilfellið varðandi kröfur Leiftra Ltd., SJ1 ehf. og KarlsWernerssonar.Stefndi reisir varnir á því aðforsendur Ernst & Young hf. byggi ekki á þeim reikningsskilastöðlum semgilda um gerð og framsetningu ársreikninga fyrirtækja. Niðurstöðurnar byggifrekar á fullyrðingum, án tilvísana í reglur, og tilvísunum í viðmiðanir semekki sé heimilt að beita við gerð ársreikninga samkvæmt þeim stöðlum sem um þaðgilda. Af hálfu stefnda er lögð áhersla á að til grundvallar ársreikningsgerðhjá Milestone og dótturfélögum þess liggi fjölmargar matsgerðir um virði eigna.Ítarleg yfirferð endurskoðenda samstæðunnar og dótturfélaga liggi jafnframt tilgrundvallar. Allir þessir aðilar miði vinnu sína við alþjóðlegareikningsskilastaðla IFRS sem viðurkenndir séu í þeim ríkjum þar sem félöginstörfuðu. Um áramótin 2007/2008 hafi áttsér stað umfangsmikil tilfærsla á eignum innan Milestone samstæðunnar. Þeirriyfirfærslu hafi verið endanlega lokið um mánaðamótin mars/apríl 2008. Súeignatilfærsla hafi byggst á ítarlegum verðmötum sem fjölmargir íslenskir ogerlendir aðilar komu að (sjá dskj. nr. 133-138). Til viðbótar því hafi fariðfram ítarleg skoðun eftirlitsaðila bæði á Íslandi og Svíþjóð á reikningumfélaganna í því skyni að ganga úr skugga um að eftir endurskipulagninguna myndufélögin uppfylla þær kröfur sem gerðar voru um eftirlit með fjármálasamsteypumá Evrópska efnahagssvæðinu. Með þeim forsendum sem Ernst & Young hf. leggurtil grundvallar í skýrslu sinni og þeirri niðurstöðu að Milestone hafi veriðógjaldfært um haustið 2007, sé því í raun haldið fram að illa rökstutt álitErnst & Young hf. eigi að ganga framar eða sé marktækara en vinna allraþeirra þaulreyndu sérfræðinga sem komu að mati á efnahag og gjaldfærniMilestone á þessum tíma, hvort sem þeir störfuðu hjá endurskoðunarstofum,alþjóðlegum fjárfestingarbönkum og/eða opinberum eftirlitsaðilum. Af þessumsökum mótmælir stefndi því að slíkar skilmálabreytingar sýni fram á að félagiðhafi verið ógjaldfært á þessum tíma. Stefnandi, sem og Ernst & Young, hefðigetað fengið þessar upplýsingar frá stjórnendum félagsins ef eftir því hefðiverið leitað. Stefndi kannast ekki við að Milestone hafi vanefnt „aðrarskuldbindingar“ eins og til dæmis um „Indlandsverkefni“ Aska Capital hf. Í tengslum við yfirfærslu allraíslenskra eigna Milestone til Invik um áramótin 2007/2008 hafi eignarhald Inviká eftirlitsskyldum félögum í Svíþjóð, Hollandi og á Íslandi hlotið samþykkiþarlendra eftirlitsaðila. Af umsóknarferlinu megi ráða að slíkt samþykki hefðiekki fengist ef móðurfélag Invik, þ.e. Milestone, hefði verið ógjaldfært í þeimskilningi sem hér er til umræðu. Ársreikningur fyrir rekstrarárið2007 sýni að eigið fé Milestone var um þau áramót 84.132.000.000 króna.Fráleitt sé að halda því fram að félag með slíkt eigið fé teljist ógjaldfært.Ársreikningurinn hafi verið staðfestur án fyrirvara af óháðum endurskoðendumfélagsins, KPMG hf. Í samræmi við kenningarfræðimanna og dómaframkvæmd beri að leggja ársreikninga og skattframtöl félagstil grundvallar við mat á því hvort eignir þess hafi verið hærri en skuldir átilteknum tíma. Slíkum samtímagögnum verði ekki haggað nema eitthvað mikið komitil. Með vísan til annars vegar þessað Milestone náði að endurfjármagna sig á árinu 2008 og að engar kröfur féllu ígjalddaga fyrr en eftir hrun íslenska bankakerfisins og hins vegar þess aðársreikningur félagsins miðað við 31. desember 2007 sýndi greinilega fram ágóða stöðu félagsins telur stefndi að sönnunarbyrði um að Milestone hafi veriðógreiðslufært og ógjaldfært haustið 2007 hafi færst yfir á stefnanda. Stefndi gagnrýnir þá aðferðafræðiErnst & Young hf. að leggja til grundvallar eftir á skýringar ogstaðreyndir sem lágu ekki fyrir á þeim tíma sem hér um ræðir, taka í engutillit til samtímagagna og horfa ekki til eðlis félagsins og þeirraratvinnugreinar sem um ræðir. Þá megi gagnrýna þau vinnubrögð Ernst & Younghf. að óska á aldrei eftir skýringum eða afstöðu fyrrverandi stjórnendaMilestone, endurskoðenda, eftirlitsaðila og fjármálaráðgjafa, að því er varðarefni skýrslunnar. Stefndi byggir á því að félagiðhafi ekki getað verið orðið ógjaldfært í september 2007. Sönnunarbyrði umgjaldfærni félagsins á þeim tíma sé fullnægt meðal annars vegna þess að öllsamtímagögn, svo sem ársreikningar, skattframtöl, greiningar og óháðarsérfræðiskýrslur endurskoðunarfyrirtækja gefi til kynna að félagið hafi veriðgjaldfært. Engin lán hafi verið vanefnd á því tímabili sem um ræðir eða næstumisserum þar á eftir. Skýrsla endurskoðunarfyrirtækissem aflað er einhliða löngu eftir þann tíma sem um ræðir og eftir hrun íslensksbankakerfis sem ekki hafi verið fyrirséð, sem aukinheldur grundvallist á rangrilagatúlkun á því lykilhugtaki sem lagt er til grundvallar, geti ekki haggaðþessari sönnun. Ekkert í skýrslu Ernst & Young bendi til þess að Milestonehafi verið ógjaldfært fyrir hrun íslenska bankakerfisins, sé rétt lagatúlkunþess hugtaks lögð til grundvallar. Stefndi mótmælir fullyrðingum umað lánardrottnar dótturfélaga hafi haft forgang að tekjum af eignum og aðtekjustreymi hafi minnkað frá dótturfélögum til Milestone.Stefndi heldur því fram að Milestone hafi ekki orðiðógjaldfært fyrr en í lok árs 2008 og krefst því sýknu af öllum kröfumstefnanda.b.Krafa um riftun á greiðslu vegna gjaldmiðlaskiptasamnings.Stefndi hafnar því aðgjaldmiðlaskiptasamningur milli Milestone og stefnda hafi ekki verið gerður áviðskiptalegum forsendum heldur aðeins í þeim tilgangi að færa fjármuni fráMilestone til stefnda. Stefndi segir hið rétta í þessu vera að stefndi hafi,líkt og mörg önnur dótturfélög Milestone, haft allar tekjur sínar í íslenskumkrónum. Stefndi hafi á hinn bóginn tekið lán í erlendri mynt og því veriðberskjaldaður fyrir mögulegri veikingu íslensku krónunnar og talið rétt aðverja sig gegn henni. Milestone haf hins vegar áttlangstærstan hluta eigna sinna í erlendri mynt og talið að með styrkinguíslensku krónunnar myndi verðmæti þessara eigna minnka. Í ljósi þessa hafi þóttrétt að gera gjaldmiðlaskiptasamning milli félaganna þar sem báðir aðilar mynduhagnast. Sambærilegir samningar hafi verið gerðir við önnur dótturfélögMilestone sem voru í sambærilegri stöðu. Samningurinn hafi verið undirritaðurum sama leyti og samningar við önnur dótturfélög Milestone. Af hálfu stefndahefur komið fram að ekki sé kunnugt um ástæður þess að samningurinn er ekkidagsettur en líklegast sé að um handvömm hafi verið að ræða. Gengi íslenskukrónunnar hafi veikst á tímabilinu 1. janúar 2008 til 31. mars 2008. Samningurinn hafi verið gerðurupp í samræmi við efni hans. Stefndi segir ekki óeðlilegt að vaxtaákvæði hafiskort í samninginn. Byggir stefndi á því að slíkur munur, hefði verið um hannsamið, hefði allt eins átt að vera stefnda í hag. Hér hafi verið um eðlilegaráðstöfun að ræða sem skýrðist af viðskiptalegum forsendum beggjasamningsaðila. Stefndi segir sönnunarbyrði hvíla á stefnanda og hann hafi ekkiaxlað þá byrði með einhliða skýrslu endurskoðunarfyrirtækis. Af þessum sökum ségreiðsla vegna samningsins ekki riftanleg í skilningi riftunarreglnagjaldþrotaskiptalaga. Þannig hafi ekki verið um gjöf að ræða í skilningi 131.gr. laganna heldur þvert á móti eðlilega viðskiptaákvörðun. Stefndi telur að riftun verðiekki byggð á 136. gr. gjaldþrotaskiptalaga enda sé þar ekki um sjálfstæðariftunarheimild að ræða. Ákvæði þessu verði því ekki beitt til riftunar ágerningi. Þar að auki hafi skilyrði 100. gr. laganna verið uppfyllt á fyrstumánuðum ársins 2008. Með því að leggja til grundvallar grandsemi stefnda umætlaða ógjaldfærni sé í raun verið að gera þá kröfu til hans að hann hafi áttað sjá fyrir hrun íslensks bankakerfis. Getur það ekki gengið upp. Að mati stefnda verður riftunekki heldur byggð á 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Greiðslan hafi verið innt afhendi með sama hætti og á sama tíma og samningur aðila gerði ráð fyrir. Slíkgreiðsla geti hvorki talist óvenjulegur greiðslueyrir né greidd fyrr eneðlilegt var. Þá hafi krafan ekki verið greidd með skuldajöfnuði heldur meðskuldfærslu í bókhaldi Milestone. Geti skuldajöfnuður við slíkar aðstæður ekkitalist óvenjulegur greiðslueyrir. Stefndi hafnar því að 141. gr.gjaldþrotaskiptalaga komi til álita í málinu. Ekkert hafi verið ótilhlýðilegtvið gerð samningsins eða greiðslu á grundvelli hans. Auk þess hafi Milestoneekki verið ógjaldfært á þeim tíma og fráleitt sé að ætla að stefndi hafi veriðgrandsamur um það atriði. c.Krafa um riftun afborgana leigusamningsStefndi ítrekar að gjalddagigjaldmiðlaskiptasamningsins hafi verið 31. mars 2008. Hafi samningurinn veriðgerður upp þann dag í samræmi við efni hans. Því sé ljóst að stefndi stóð ískuld við Milestone á tímabilinu 14. janúar til 17. mars 2008. LeigugreiðslurMilestone hafi verið stefnda til hagsbóta á því tímabili og því ekki greiðsla áskuld við stefnda, líkt og byggt er á í stefnu, heldur lánveiting Milestone tilstefnda í gegnum viðskiptamannareikning stefnda. Hafi sú lánveiting numið afarsmáum fjárhæðum í samhengi við stærð félaganna. Með vísan til þessa telur stefndigrundvöll kröfugerðar í stefnu vera óljósan. Stefndi telur vafa leika á þvíhvort framsetning málsástæðna og kröfugerðar sé við þær aðstæður með slíkumhætti að samræmist 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekki hafi verið um aðræða greiðslu á skuld geti riftun á henni ekki farið fram, hvort sem er ágrundvelli 131., 134. eða 141. Skuldin sé enda þegar greidd með uppgjörigjaldmiðlaskiptasamningsins 31. mars 2008. Stefndi byggir einnig á því aðjafnvel þótt talið yrði að um greiðslu á skuld hafi verið að ræða séugreiðslurnar ekki riftanlegar. Ekki hafi verið um gjöf að ræða í skilningi 131.gr. laganna enda enginn gjafatilgangur. Greiðsla hafi farið fram með peningumog því geti 134. gr. laganna ekki komið til álita. Þá hafi ekkert veriðótilhlýðilegt við hinar lágu lánveitingar sem greiddar hafi verið til bakaörskömmu síðar. Þá hafi félagið ekki verið ógjaldfært á þeim tíma og grandsemistefnda verði ekki lögð til grundvallar. Því komi 141. gr. laganna ekki tilálita. d.Riftun á endurgreiðslu lánsUm miðjan júlí 2008 hafivaxtagreiðslur Milestone verið komnar á gjalddaga. Gjaldkeri Milestone hafiverið á meðal þeirra sem voru í sumarfríi á þessum tíma. Stefndi hafi bentMilestone á að gjaldkeri stefnda væri við störf og félagið ætti laust fé. Þvíhafi verið afráðið að einfaldast væri að stefndi lánaði Milestone skammtímalántil að standa við þessar greiðslur. Samið hafi verið um að lánið skyldigreiðast til baka að loknum sumarfríum. Lánið hafi verið að fullu greitt einumog hálfum mánuði eftir að það var veitt. Stefndi byggir á því aðendurgreiðslu lánsins verði ekki rift á grundvelli 2. mgr. 134 gr.gjaldþrotaskiptalaga. Í fyrsta lagi hafi Milestone verið gjaldfært á þeim tímasem lánið var endurgreitt. Í öðru lagi hafi lánið ekki verið greitt fyrr eneðlilegt var. Um hafi verið að ræða skammtímalán og umsamið að það skyldiendurgreiðast að loknu sumarfríi starfsmanna Milestone. Gjalddagi lánsins hafiþví verið kominn við endurgreiðslu þess. Jafnvel þótt talið yrði að greiðslanhafi ekki verið talin venjuleg eftir atvikum yrði ráðstöfuninni ekki rift ágrundvelli 2. mgr. 134. gr. Þá byggir stefndi á því að 141.gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi ekki við í málinu. Ekkert sé ótilhlýðilegt viðendurgreiðslu skammtímaláns sem veitt var örskömmu fyrr af þeim sökum sem aðframan er lýst. Stefndi áréttar að Milestone hafi á þessum tíma engarskuldbindingar vanefnt. Því hafi ekki verið farið með þessa skuld á annan hátten aðrar skuldir Milestone á þessum tíma. Stefndi telur að með riftun áendurgreiðslunni væri ekki verið að endurheimta tjón búsins, sé miðað viðmálflutning stefnanda sem telur félagið hafa orðið ógjaldfært áður en lánveitinginfór fram. Þannig sé í raun stefnt að óeðlilegri auðgun þess á kostnað stefnda. Stefndi mótmælir sérstaklegaupphafsdegi dráttarvaxta sem ósönnuðum og órökstuddum, en riftun fari aðeinsfram með dómi og verði greiðsluskylda stefnda, sé um hana að ræða, ekki virkfyrr en að honum gengnum. Um málskostnað vísar stefndi til1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV.NiðurstaðaVið aðalmeðferð málsins komudómkvaddir matsmenn, þeir Eggert Þór Kristófersson og Gylfi Zoega, fyrir dóm oggáfu skýrslu. Auk þeirra gáfu eftirtalin vitni skýrslu fyrir dómi: SigurðurArngrímsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri hjá Morgan Stanley, BryndísDagsdóttir, fyrrverandi forstöðumaður reikningshalds hjá Sjóvá-Almennumtryggingum hf., Guðjón Ásmundsson, fyrrverandi starfsmaður Milestone ehf.,Matthias Björk, fjármálastjóri Invik & Co. AB. Volati, Sigurður FreyrJónatansson, starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, Guðni B. Guðnason, fyrrverandiframkvæmdastjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Magnea Rannveig Hansdóttir, fyrrverandifjárreiðustjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Sigríður Inga Guðmundsdóttir,fyrrverandi fjármálastjóri Sjóvár-Almennra trygginga hf., Þóra Hallgrímsdóttir,fyrrverandi aðallögfræðingur nefnds tryggingafélags, Alexander K. Guðmundsson,fyrrverandi fjármálastjóri Glitnis banka hf., Halldór Benjamín Þorbergsson,fyrrverandi verkefnastjóri hjá Milestone ehf., Arnar Guðmundsson, fyrrverandifjármálastjóri Milestone ehf., Guðný Sigurðardóttir, fyrrverandi lánastjóri áfyrirtækjasviði Glitnis banka hf., Rúnar Guðmundsson, starfsmaðurFjármálaeftirlitsins, Jóhannes Sigurðsson, fyrrverandi aðstoðarforstjóriMilestone ehf., og Eggert Þorvarðarson, fyrrverandi bókari hjá Milestone ehf.Í máli þessu krefst stefnandiriftunar á tíu greiðslum Milestone ehf. sem runnu til stefnda á tímabilinu 1.janúar 2008 til 2. september sama ár, en hefur auk þess uppi endurgreiðslukröfuá hendur stefnda að fjárhæð 95.083.470 kr. Bú Milestone ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 18. september 2009 og frestdagur við skiptin er 22. júní 2009.Stefnandi styður dómkröfur sínarvið ákvæði 20. kafla laga nr. 21/1991, sem heimila riftun ráðstafana þrotamannsað uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum, þ. á m. um ógjaldfærni. Áður en tekið er til við að leysaúr öðrum atriðum málsins þykir rétt að huga nánar að hugtaksskilyrðumgjaldfærni í skilningi laga nr. 21/1991 með tilliti til þess hvort títtnefntfélag teljist hafa verið gjaldfært þegar hinar umþrættu ráðstafanir vorugerðar. Skilyrði riftunarreglna laga nr.21/1991 um gjaldfærni verða ekki skýrð án tillits til ákvæða 64. gr. sömu laga.Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn gjaldfær ef svo er komið að kröfurlánardrottna hans falla í gjalddaga án þess að skuldari geti þá staðið í fullumskilum eða innan skamms tíma frá því. Í samræmi við þetta verður ekki talið aðuppfyllt séu skilyrði riftunar meðan búið sem um ræðir telst hafa veriðgreiðslufært. Af hálfu stefnanda er því haldiðfram að félagið hafi verið orðið ógjaldfært haustið 2007, en því hefur stefndihafnað. Þótt sönnunarbyrði um gjaldfærni hvíli að meginstefnu á stefnda færistsú byrði yfir á stefnanda sjálfan sanni stefndi að bú Milestone ehf. hafi veriðgreiðslufært þegar ráðstöfun var gerð. Stefndi staðhæfir að Milestone ehf. hafiverið gjaldfært fram til 7. október 2008 og byggir þá staðhæfingu m.a. átilvísun til framlagðra gagna um fjárhagsstöðu félagsins. Við úrlausn um þetta álitaefnivegur þungt framlögð matsgerð þeirra Eggerts Þórs Kristóferssonar og GylfaZoega, sem dagsett er 28. apríl 2014 (dskj. 168). Matsgerð þessi ber með sér aðvera grundvölluð á ítarlegum gögnum um fjárhagsstöðu Milestone á tímabilinu2007-2008. Í matsgerð er um gjaldfærni félagsins komist að þeirri niðurstöðu aðmarkaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi verið orðið minna en skuldir félagsinsundir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008. Hvaðgreiðslufærni viðvíkur töldu matsmenn sig geta ráðið af fyrirliggjandi gögnumað Milestone ehf. hafi átt „í erfiðleikum með að standa í skilum með skuldirsínar og dótturfélaga a.m.k. frá nóvember 2007“. Þar er nánar rakið hvernig„fjármögnun láns Morgan Stanley í lok árs 2007“ sýni hvernig Glitnir og félögtengd Milestone hafi gert Milestone kleift að standa í skilum „við ótengdaaðila Fram kemur að þetta hafi m.a. verið gert með því að Glitnir hafimillifært 8,6 milljónir evra á reikning Milestone. Þá segir að á fyrstu mánuðumársins 2008 hafi „enn [komið] í ljós takmarkað greiðsluhæfi Milestonesamstæðunnar“. Í framhaldi af þessu segir á bls. 28 í matsgerð að ljóst sé „aðMilestone ehf. hafði takmarkaða greiðslufærni í lok árs 2007 og á fyrri hluta2008 án aðstoðar Glitnis banka og dótturfélaga sinna“. Síðar á sömu blaðsíðusegir orðrétt: „Greiðslufærni félagsins var undir lok árs 2007 orðin takmörkuðog í lok febrúar var félagið orðið ógreiðslufært án fyrirgreiðslu Glitnis bankaog með aðstoð dótturfélaga Milestone.“ Að áliti matsmanna markaði fall Glitnisbanka hf. endapunkt í þessum efnum. Vísa matsmenn í niðurstöðum sínum til þessað 7. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið sett skilanefnd yfir Glitni bankahf. og telja matsmenn ljóst að eftir það „gat Glitnir banki ekki veittMilestone ehf. þá fyrirgreiðslu sem nauðsynleg var til að tryggja greiðslufærniMilestone“. Í þessu samhengi er í matsgerð vísað til tölvupósts JóhannesarSigurðssonar, þáverandi aðstoðarforstjóra Milestone, 28. október 2008, þar semfram kom að Milestone „muni ekki geta staðið að fullu í skilum með kröfur ágjalddaga“. Ekki verður séð að tölvupóstur þessi hafi verið lagður fram semsjálfstætt dómskjal undir rekstri málsins,en við skýrslugjöf undir aðalmeðferðmálsins staðfesti Jóhannes Sigurðsson að við fall bankanna hafi hann metið þaðsvo að Milestone ehf. gæti ekki staðið lengur í skilum. Þá hafi orðið verðfallá eignum og þar með hafi skuldir verið orðið meiri en eignir. Bætti Jóhannesþví við að fram að þessum tíma hafi menn haldið í vonina um að úr rættist. Ískýrslum sínum hér fyrir dómi staðfestu matsmenn niðurstöður sínar, þ. á m. aðeftir að skilanefnd var sett yfir Glitni banka 7. október 2008 hafi félagiðekki verið greiðslufært. Með hliðsjón af þessum niðurstöðum matsgerðar, semstefnandi hefur ekki hnekkt með yfirmati, þykir héraðsdómi ógerlegt að staðhæfaað ógreiðslufærni Milestone ehf. skuli miðast við fyrra tímamark en þetta.Hefur í því sambandi verið til þess litið að ársreikningur félagsins fyrirrekstrarárið 2007 bar vott um sterka eiginfjárstöðu á þeim tíma. Eigið féMilestone ehf. um áramót 2007-2008 er þar tilgreint sem 84.132.000.000 króna.Við það heildarmat sem héraðsdómur stendur hér frammi fyrir verður ekki framhjá því litið að ársreikningur þessi var staðfestur án fyrirvara af óháðumendurskoðendum undir merkjum KPMG ehf. Þá ber stefna málsins með sér aðstefnanda sé ljóst að stefndi hafi í reynd náð að fjármagna sig fram til 7.október 2008 „með yfirdráttarlánum og lánum frá tengdum aðilum“, eins og það erorðað í stefnuskjali. Að teknu tilliti til þessa og að virtum ofangreindumniðurstöðum dómkvaddra matsmanna þykir verða að hafna kröfum stefnanda umriftun þeirra ráðstafana sem gerðar voru fyrir áðurnefnt tímamark, þ.e. 7.október 2008. Skýrsla endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young hf., semaflað var af hálfu stefnanda í aðdraganda þess að dómsmál þetta var höfðað, færekki haggað framangreindu mati dómsins. Með því að allar þær greiðslursem dómkröfur stefnanda lúta að voru inntar af hendi fyrir ofangreint tímamarkog þar með meðan Milestone ehf. taldist enn gjaldfært, er önnur niðurstaða ekkitæk í máli þessu en að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem með hliðsjónaf umfangi málsins og að teknu tilliti til virðisaukaskatts þykir hæfilegaákveðinn 3.000.000 kr. Arnar Þór Jónsson, setturhéraðsdómari, kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi, Lyf og heilsa ehf., ersýkn af kröfum stefnanda, þrotabús Milestone ehf., í máli þessu.Stefnandi greiði stefnda3.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 590/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I.Jónsson.Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 19. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17.ágúst 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 31. ágúst 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17 ágúst 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrirdóminum í dag að erlendum aðila, X, fæddur [...], verði með úrskurði HéraðsdómsReykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31. ágúst 2016til kl. 16.00 og að honum verð gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldistendur.Krafan er reist á a og bliðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og b lið 1. mgr. 99.gr. sömu laga. Lögreglustjóritelur að meint brot kærða geti varðað við ákvæði laga um ávana- og fíkniefninr. 65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Kærði mótmælir kröfunni.Hann krefst þess að kröfunni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími en krafist er.IÍ greinargerð lögreglustjórasegir meðal annars að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi til rannsóknarinnflutning kærða á ætluðum ávana- og fíkniefnum. Rannsókn málsins hafi hafistþriðjudaginn 16. ágúst 2016 í kjölfar tilkynningar frá tollgæslunni í FlugstöðLeifs Eiríkssonar um afskipti af kærða við tollhliði vegna gruns um að hannkynni að hafa fíkniefni falin í fórum sínum. Hafi kærði verið að koma með flugi[...] frá [...] í [...].Við leit í farangri kærðahafi fundist hylki með meintum fíkniefnum. Kærði hafi verið handtekinn ogfærður á lögreglustöðina við Hringbraut, Reykjanesbæ. Hann hafi gengist undirröntgenrannsókn á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja að kvöldi 16. ágúst 2016.Niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi leitt í ljós að innvortis hafði kærði yfir30 pakkningar af ætluðum fíkniefnumAð svo stöddu hafi 33pakkningar af meintum fíkniefnum gengið niður af kærða. Þá hafi lögregla ekkifengið staðfestingu frá tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu um tegundhinna meintu fíkniefna sem kærði hafi verið með í ferðatösku sinni. Lögreglabíði þess nú að afgangurinn af hinum meintu fíkniefni gangi niður af kærðaþannig að hægt verði að staðfesta hvert endanlegt magn þeirra og tegund sé. Kærði hafi verið yfirheyrðueinu sinni vegna málsins og kvaðst hann ekki vita hvaða efni þetta væru entaldi magnið vera undir einu kílói. Kærði hafi jafnframt greint frá því að hannhafi fengið þessi efni í [...] frá aðila sem kalli sig „[...]“ en sá aðili hafihaft í hótunum við kærða. Kærði hafi sagt [...] hafa hótað því að ef kærði færiekki í þessa ferð myndi hann ekki eiga konu og börn á morgun og þar með þvingaðhann til ferðarinnar. Kærði kveðst ekki hafa átt að fá greitt fyrir. Kærði sagði hins vegar að [...] hafifullvissað sig um að það yrði maður sem myndi fylgjast með honum í sömu flugvélog sjá til þess að hann myndi skila efnunum á réttan stað. Annar aðili, semtalin sé vera sá sem hafi átt að fylgjast með kærða í fluginu, hafi einnigverið handtekinn vegna málsins í gær þann 16. ágúst 2016.Rannsókn málsins miði við aðkærði hafi flutt töluvert magn ávana- og fíkniefna hingað til lands sem ætluðhafi verið ætluð til sölu og dreifingar. Lögregla telji einsýnt að kærði hafiekki staðið einn að innflutningi á því magni ætlaðra fíkniefna sem um ræðir.Vinni lögregla að því að upplýsa um hlutverk kærða í málinu, m.a. um aðdragandaog fjármögnun ferðar hans svo og upplýsinga um ætlaða samverkamenn kærða hér oglandi og erlendis. Kærði hafi verið yfirheyrður einu sinni vegna málsins þarsem fram komi að hann hafi einungis verið burðadýr. Vísist nánar til gagnamálsins. Rannsóknin sé í fullum gangi og teygir anga sína víða. Sé nú m.a.unnið að úrvinnslu þeirra gagna sem aflað hafi verið auk þess semfyrirliggjandi sé viðamikil gagnaöflun hér á landi og erlendis.Verið sé að rannsakainnflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að mati lögreglu hafi veriðflutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau til ótiltekins fjöldafólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafigerst brotlegur við ákvæði laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr.a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Lögreglustjóri teljinauðsynlegt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Megi ætla að kærðikunni að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot,skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni gangi hann laus. Séuþannig uppfyllt skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.Auk þess teljilögreglustjóri að mikil hætta sé á að kærði muni reyna að komastúr landi eða leynast og koma sér þannig undan málsókn eða fullnustu refsingargangi hann laus. Sé á það bent að kærði, sem sé erlendur ríkisborgari, virðistekki eiga nein tengsl við landi. Eigi hann þannig hvorki fjölskyldu né stundiatvinnu hér. Sé skilyrðum b liðar liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála einnig fullnægt.Að framangreindu virtu, semog gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á það með lögreglustjóra aðkærði sé undir rökstuddum grun um brot sem geta varðaðfangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og haldi kærði óskertufrelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, m.a. með því að hafa áhrif áframburð vitorðsmann og vitna. Skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaeru því fyrir hendi í málinu. Kærði er erlendur ríkisborgari og hefur að því ervirðist engin tengsl við Ísland. Verður því talið að uppfyllt séu skilyrði bliðar 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt framansögðu verðurfallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram settog nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður uppGunnar Aðalsteinsson héraðsdómari.Ú r s k u r ða r o r ð :Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31. ágúst nk. kl. 16:00.Kærði sæti einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 369/2009
Fasteign Galli Skaðabætur
B ehf. tók að sér að byggja tvíbýlishús í Kópavogi fyrir P. Byggingastjóri hússins var H en hann var jafnframt húsasmíðameistari þess og fyrirsvarsmaður B ehf. Í kjölfar þakleka í húsinu höfðaði P mál og krafðist skaðabóta vegna galla í samræmi við matsgerð dómkvaddra manna sem lagt höfðu mat á annmarka í fasteigninni. Talið var að við úrlausn málsins yrði að líta til þess að Hæstiréttur hefði í nokkrum dómum fjallað um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, sbr. dóma í málum nr. 267/2005, 318/2007 og 37/2009. H hefði látið undir höfuð leggjast að fylgjast með framkvæmdunum og sjá til þess að verkið væri faglega og tæknilega rétt unnið. Hefði H átt að gera sér grein fyrir því sem byggingarstjóri að nauðsynlegt hefði verið að leita sérlausna á því vandamáli sem uppi var í málinu. Yrði að virða H þetta til vanrækslu og bæri hann ábyrgð á því tjóni sem P varð fyrir vegna þessa. Var H gert að greiða P 1.716.848 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Áfrýjandi, Hörður Hafsteinn Bjarnason, greiði stefnda, Páli Magnússyni, 1.716.848 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. febrúar 2008 til 27. apríl 2008 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 2.apríl 2009. Mál þetta var þingfest 25.júní 2008 og tekið til dóms 5. mars sl. Stefnandi er Páll Magnússon, Logasölum 5, Kópavogi, en stefndu eru Hörður Hafsteinn Bjarnason, Brúarhvammi 3, Árnessýslu, og Eðalhús ehf., Gagnheiði 42, Selfossi. Réttargæslustefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 1.836.109 krónur auk vaxta samkvæmt 8.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 11. febrúar 2008 til 27. apríl 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar in solidum úr hendi stefndu. Stefndi Hörður Hafsteinn Bjarnason krefst aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndi Eðalhús krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Málskostnaðar er krafist í báðum tilvikum. Á hendur réttargæslustefnda eru ekki gerðar kröfur og hann gerir ekki kröfur í málinu. I. Með verksamningi við stefnanda 17.október 2001 tók Byggðasel ehf. að sér að byggja tvíbýlishús á lóðinni Logasölum 5 í Kópavogi fyrir stefnanda. Skyldi húsið reist eftir samþykktum teikningum Húseyjar ehf. Til grundvallar samningi aðila lá verðtilboð Byggðasels ehf. í verkið, þ.e. magnskrá og einingaverð. Samkvæmt verksamningi skyldi Byggðasel ehf. skila umsömdu verki 10. janúar 2002 og verkliðir hvorrar hæðar þá fullkláraðir. Byggingarstjóri hússins var stefndi Hörður Hafsteinn en hann var jafnframt húsasmíðameistari þess og fyrirsvarsmaður Byggðasels ehf. Hörður var með lögbundna starfsábyrgðartryggingu sem byggingarstjóri hjá réttargæslustefnda. Dráttur varð á afhendingu af hálfu Byggðasels ehf. en þann 15. desember 2002 gerðu stefnandi og Byggðasel ehf. samkomulag um verklok. Fram kemur í þessum samningi að báðir aðilar hafi staðið við sínar skyldur samkvæmt verksamningi að undanskildu því að þrír verkþættir væru eftir sem stefnandi hefði þegar greitt fyrir. Einn þessara verkþátta var þakleki sem upp hafði komið í kringum skorstein. Skuldbatt Byggðasel ehf. sig til þess að gera við þaklekann. Fram hefur komið í málinu að stefndi Eðalhús ehf. annaðist smíði þaksins sem undirverktaki Byggðasels ehf. Segir stefnandi að smíði þaksins hafi í raun aldrei verið lokið með fullnægjandi hætti. Allt frá upphafi hafi lekið með skorsteini hússins og valdið skemmdum innanhúss. Lokaúttekt hafi því ekki farið fram. Byggðasel ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 14. apríl 2003 og lauk skiptum 16. mars 2005. Bú stefnda Harðar Hafsteins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 25. júní 2004 og lauk skiptum 22. október 2004. Stefnandi kveðst ítrekað hafa reynt að fá gert við nefndan þakleka. Haldinn hafi verið fundur fyrrihluta árs 2002 þar sem leitað hafi verið leiða til að stöðva lekann. Síðar það ár hafi stefndi Eðalhús ehf. klætt skorsteininn með byggingarplasti og þá um haustið að utan með áli. Stefnandi kveðst hafa fengið Friðberg Stefánsson verkfræðing til að skoða húsið að utan 1. apríl 2003. Þá hafi verið merki um leka í kverk loftklæðningar og skorsteins í stofu á 2. hæð hússins. Athugun Friðbergs á ytri frágangi þakklæðningar og frágangi kringum skorstein hafi leitt m.a. í ljós að ýmsu væri ábótavant við frágang í kringum skorstein. Hafi Friðberg lagt ýmsar leiðir til úrbóta og þann 12. júní 2003 hafi verið haldinn fundur með hönnuði hússins, Samúel Smára Hreggviðssyni, og undirverktakanum, stefnda Eðalhúsum ehf. Ákveðið hafi verið á þessum fundi að hönnuður hússins og stefndi Eðalhús ehf. myndu ræða saman um lagfæringu gallans og að kostnaður myndi ekki falla á húseigendur. Haustið 2003 hafi stefndi Eðalhús ehf. klætt skorsteininn að nýju með byggingarplasti. Um áramótin 2003 og 2004 hafi Eðalhús ehf. brætt dúk við skorsteininn við skil þakklæðningar og skorsteinsklæðingar og sett blikk yfir. Þrátt fyrir þetta hafi þakið lekið áfram. Hinn 4. júní 2004 hafi verið haldinn fundur með fulltrúa stefnda Eðalhúsa ehf. og áðurnefndum Samúel Smára vegna þaklekans. Samþykkt hafi verið að lagður skyldi fram séruppdráttur af frágangi skorsteins og skyldi því verki lokið fyrir 1. ágúst 2004. Þann 7. september 2004 hafi Samúel Smári sent stefnanda verklýsingu á frágangi skorsteins. Friðberg Stefánsson verkfræðingur hafi hins vegar talið þá lausn ófullnægjandi og hafi því ekkert orðið úr framkvæmdum. Þrátt fyrir ítrekanir stefnanda hafi stefndu ekki aðhafst neitt frekar í málinu. Með bréfi 29. desember 2006 hafi lögmaður stefnanda óskað eftir afstöðu réttargæslustefnda til bótaskyldu vegna ábyrgðartryggingar stefnda Harðar Hafsteins sem byggingarstjóra. Réttargæslustefndi hafi hafnað bótaskyldu með bréfi til lögmanns stefnanda 26. janúar 2007. Lögmaður stefnanda hafi ennfremur ritað bréf til beggja stefndu 11. júní 2007 þar sem tilkynnt hafi verið að óskað yrði dómkvaðningar matsmanns ef sættir næðust ekki í málinu. Með bréfi lögmanns stefnda Harðar Hafsteins 21. júní 2007 hafi bótaskyldu verið hafnað. Réttargæslustefndi hafi svarað 19. júlí 2007 þar sem fram hafi komið að aflað yrði frekari gagna og afstaða tekin til bótaskyldu síðar. Með bréfi réttargæslustefnda til lögmanns stefnanda 3. september 2007 hafi bótaskyldu verði hafnað. Með matsbeiðni 1. október 2007 hafi stefnandi óskað eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta orsakir og afleiðingar lekans með skorsteini fasteignarinnar að Logasölum 5, Kópavogi. Flosi Ólafsson múrarameistari hafi verið dómkvaddur til starfans 12. nóvember 2007 og hafi hann skilað matsgerð 11. febrúar 2008. Í matsgerð kemur m.a. fram að þak hússins sé hefðbundið kraftsperruþak með valmalagi. Valmar séu tveir og skotrenna milli þakflata. Skorsteinninn nái að hluta til í skotrennu. Þakfletir séu klæddir hefðbundnum þakpappa og yfir honum sé grófbárað þakstál með þverstöllum. Skorsteinn sé klæddur sléttri málmklæðningu. Matsmaður telur orsök þakleka vera ófullnægjandi frágang pappa og flasninga í skotrennu og á skorsteini miðað við aðstæður. Matsmaður telur staðsetningu skorsteins sem og skotrennu vera í samræmi við samþykkta uppdrætti hönnuða. Þá telur matsmaður að hönnun á staðsetningu skotrennu við skorstein sé óheppileg en ekki ólögleg eða ófagleg. Sá ókostur fylgi þessari staðsetningu skorsteins að frágangur sé meira krefjandi og kostnaðarsamari en ella. Skorsteinninn gangi að hluta út í skotrennu sem þýði að þar sem skotrennan gangi niður að skorsteini muni að óbreyttu standa uppi vatn við vissar aðstæður. Þá sé frágangur á flasningum í skotrennu milli þakflatar og skorsteins ófullnægjandi miðað við aðstæður. Nauðsynlegt sé að gera áfellur við þessar aðstæður þannig úr garði að þær veiti vatni frá skorsteininum og samskeyti þeirra séu ekki á þeim stað heldur samansoðnar eða lóðaðar en ekki kíttaðar. Matsmaður telur að það muni kosta um 2.015.000 krónur að lagfæra umræddan galla. Miðar kröfugerð stefnanda við niðurstöðu matsgerðar að teknu tilliti til frádráttar vegna endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefndu og réttargæslustefnda 27. mars 2008 var krafist greiðslu á nefndri fjárhæð auk kostnaðar. Stefndu hafa hafnað kröfum stefnanda í málinu. Í ljósi framangreindrar afstöðu telur stefnandi nauðsynlegt að höfða mál þetta. Stefnandi tekur fram að eigendur Logasala 5 hafi framselt allar kröfur sínar á hendur stefndu og réttargæslustefnda til stefnanda og reki hann því málið einn á hendur stefndu og réttargæslustefnda. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að þegar smiðir á vegum stefnda Eðalhúsa ehf. hafi byrjað að reisa þakið hafi þeir lýst yfir áhyggjum af legu skorsteins. Af þessu tilefni hafi verið skotið á fundi hönnuðar, fulltrúa Eðalhúsa ehf., byggingarstjóra og stefnanda. Fljótlega eftir að flutt hafi verið inn í húsið hafi leki við skorstein komið í ljós. Þess vegna hafi verið kveðið á um þetta atriði í verklokasamningi. Síðar hafi stefndi Hörður Hafsteinn haft samband við hann og tjáð honum að vegna fjárhagsstöðu sinnar og fyrirtækisins Byggðasels ehf. gæti hann ekki staðið við skuldbindingar sínar eins og um hafi verið samið. Stefnandi kvaðst þá hafa haft samband við Eðalhús ehf. og hönnuð og þeir í sameiningu lýst sig fúsa til að koma að viðgerðinni. Hann hafi ekki haft frekari samskipti við Hörð Hafstein fyrir utan eitt skipti er Hörður hafi hringt í hann, að hann minnti árið 2004 eða árið 2005, og óskað eftir að verða afskráður sem byggingarstjóri af framkvæmdunum. Hann hafi tjáð honum að það gæti ekki orðið þar sem lokaúttekt hefði ekki farið fram. Hjalti Sigmundsson byggingatæknifræðingur fór á vettvang með matsmanni sem aðstoðarmaður og skoðaði þakið með honum. Hann taldi frágang ófullnægjandi og ekki til þess fallinn að halda vatni. Ástæðan væri sú að það myndaðist pollur fyrir ofan skorsteininn vegna þess að vatn næði ekki að renna framhjá honum. Á þessum stað væri frágangur með þeim hætti að blikkáfellur væru kíttaðar á samskeytum. Það gengi ekki við þessar aðstæður. Hér þyrfti sérlausn á þann hátt að vatnið rynni viðstöðulaust framhjá skorsteini. Hann kvaðst ekki hafa séð neinar sérteikningar af þakinu. Stefnandi kveður að vart hafi orðið við gallann á byggingartíma hússins og hafi stefndi Hörður Hafsteinn lofað úrbótum f.h. Byggðasels ehf. í samkomulagi við stefnanda 15. desember 2002. Í framhaldi af því hafi undirverktaki Byggðasels ehf., stefndi Eðalhús ehf., reynt að bæta úr gallanum tvívegis árið 2002 og aftur um haustið 2003 og loks í fjórða sinn um áramótin 2003 og 2004. Allar úrbætur hafi reynst árangurslausar. Af hálfu stefnanda er á því byggt að með matsgerð hafi galli á þaki hússins að Logasölum 5 í Kópavogi verið staðreyndur svo og umfang hans. Óumdeilt sé að stefndi Eðalhús ehf. hafi annast smíði þaks hússins sem undirverktaki Byggðasels ehf. Af hálfu stefnanda sé í fyrsta lagi byggt á því að hann eigi sprangkröfu á Eðalhús ehf. vegna galla á smíði þaksins en starfsmenn Eðalhúsa ehf. hafi unnið þetta verk fyrir Byggðasel ehf. Þar sem Byggðasel ehf. sé gjaldþrota geti stefnandi á grundvelli reglna um sprangkröfur beint skaðabótakröfu sinni að Eðalhúsum ehf. sem hann ella hefði beint að Byggðaseli ehf. Gallinn verði rakinn til ófullnægjandi verkframkvæmdar Eðalhúsa ehf. Það sé á ábyrgð Eðalhúsa ehf. að frágangur á pappa og flasningum sé ófullnægjandi. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að hann eigi sjálfstæðan bótarétt á grundvelli almennu sakarreglunnar á hendur stefnda Eðalhúsum ehf. Beri Eðalhús ehf. sjálfstæða bótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna ófullnægjandi verkframkvæmdar sinnar og breyti þá engu þótt viðsemjandi stefnanda hafi verið Byggðasel ehf. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að stefndi Eðalhús ehf. hafi lofað stefnanda að hann yrði skaðlaus af nefndum leka. Komi það fram í fundargerð frá 4. júní 2004 þar sem bókað sé að á fundi 12. júní 2003 hafi undirverktaki, stefndi Eðalhús ehf. og hönnuður hússins, lofað að lagfæra umræddan galla stefnanda að skaðlausu. Varðandi bótaskyldu stefnda Harðar Hafsteins vísar stefnandi til þess að hann hafi verið byggingarstjóri og húsasmíðameistari við byggingu hússins að Logasölum 5, Kópavogi. Hann beri sjálfstæða bótaábyrgð sem byggingarstjóri og þar með framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda samkvæmt 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sbr. og grein 32.2 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Beri stefndi Hörður Hafsteinn ábyrgð á þeim mistökum sem stefndi Eðalhús ehf. hafi gert. Ábyrgð stefnda Harðar Hafsteins sé víðtæk og beri hann m.a. ábyrgð á því að hið unna verk sé tæknilega og faglega fullnægjandi eins og áskilið sé í 118. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998.Telur stefnandi að matsgerð sýni fram á að verkið standist engan veginn faglegar kröfur. Byggingarstjóra hafi borið að gæta samræmingar og sé hann ábyrgur fyrir framkvæmdum á verkstað. Hafi hann vanrækt þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti með því að láta framangreind vinnubrögð stefnda Eðalhúsa ehf. líðast. Sé hann af þessum sökum bótaskyldur gagnvart stefnanda. Þá beri stefndi Hörður Hafsteinn sem húsasmíðameistari ábyrgð á allri trésmíðavinnu við byggingu hússins þ. á m. smíði þaks og frágangi þakpappa, flasninga og þakjárns, sbr. 1. mgr. 52. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 1. mgr. 38. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Hafi hann borið ábyrgð á að öll vinna að þessu leyti væri rétt og vel af hendi leyst og í samræmi við lög og reglugerðir og viðurkennda verkhætti, sbr. 2. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978, 1. mgr. 52. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 118. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnandi vekur athygli á því að ekki hafi farið fram úttekt á klæðningu þaksins en á stefnda Herði Hafsteini hafi hvílt sú skylda að óska eftir úttekt byggingarfulltrúa, sbr. 4. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og h-lið 1. mgr. 48. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998.Lokaúttekt hafi heldur ekki farið fram, sbr. áðurnefnda 4. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997 og 53. gr. reglugerðar nr. 441/1998. II. Stefndi Hörður Hafsteinn Bjarnason bendir á að um bótaábyrgð byggingarstjóra fari eftir sakarreglunni, sbr. dóm Hæstaréttar 20. desember 2005 í málinu nr. 267/2005. Bótaábyrgð byggingarstjóra fari einnig eftir 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 32.2 grein reglugerðar 441/1998. Byggingarstjóri verði ekki ábyrgur á grundvelli laganna nema hann hafi með saknæmum hætti vanrækt umsjónar- og eftirlitsskyldu sína. Meðstefndi Eðalhús ehf. hafi margsinnis komið að viðgerðum á þaki hússins og átt fundi með stefnanda. Á þeim fjórum og hálfa ári sem liðu frá því að stefndi Hörður Hafsteinn afhenti eignina til stefnanda hafi aldrei verið haft samband við hann vegna leka og tilraunar til viðgerða. Stefndi Hörður Hafsteinn geti ekki orðið ábyrgur fyrir þeim tilraunum til viðgerða sem meðstefndi Eðalhús ehf. hafi gert ásamt hönnuði hússins. Byggingarstjóri hafi ekki getað gætt hagsmuna sinna og sinnt eftirliti þar sem ekkert samband hafi verið haft við hann. Krafa stefnanda á hendur byggingarstjóra sé því í raun krafa um að hann bæti fyrir mistök þriðja manns án sakar byggingarstjórans. Stefndi Hörður Hafsteinn mótmælir því að ábyrgð hans geti verið óháð sök eins og stefnandi láti liggja að. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að ekki sé sannað að stefndi hafi sem byggingarstjóri valdið stefnanda saknæmu tjóni sem hann beri ábyrgð á. Stefnanda beri að sanna staðhæfingar sínar og málsástæður samkvæmt meginreglu íslensks réttar um sönnunarbyrði. Það sé ekki stefnda að sanna sakleysi sitt eða ábyrgðarleysi. Stefndi vekur athygli á því að úttektir byggingarfulltrúans séu í öllum aðalatriðum athugasemdalausar. Stefndi byggir einnig sýknukröfu sína á því að ekkert samhengi sé á milli stefnufjárhæðarinnar og málsástæðna stefnanda varðandi sök stefnda. Byggt sé á niðurstöðu matsgerðar varðandi meinta vanrækslu, eftirlitsskort og saknæma háttsemi stefnda. Stefndi mótmælir því einnig að strangt sakarmat eigi við í þessu máli. Ekkert í lögum nr. 73/1997 geti réttlætt slíka túlkun stefnanda. Matsgerðin staðfesti að þakið og þar með talið skotrenna og skorsteinn séu byggð samkvæmt lögum og uppdráttum og fyrirmælum hönnuðar. Þetta staðfesti að engin bótaskylda hvíli á byggingarstjóra samkvæmt skipulags- og byggingarlögum. Að mati stefnda sýni framangreint mistök í hönnun og teikningum sem hann beri ekki ábyrgð á. Viðurkennt sé af hálfu stefnanda að hann hafi beðið meðstefnda Eðalhús ehf. um að laga lekann án þess að bera það undir stefnda Hörð Hafstein sem hafi verið byggingarstjóri og húsasmíðameistari hússins. Þannig hafi stefnandi gengið framhjá meistara hússins og geti hann því ekki orðið ábyrgur á verkum annarra. Stefnandi krefjist þess að stefndi og meðstefndi Eðalhús ehf. verði dæmdir in solidum til þess að greiða stefnanda skaðabætur. Stefnandi byggi hins vegar á mismunandi bótagrundvelli gagnvart stefndu og geti dómsorð in solidum því þýtt það að annar stefndi verði látinn greiða eða bera ábyrgð á greiðslu sem ekki verði rakin til háttsemi hans. Slíkt sé andstætt meginreglum skaðabóta- og kröfuréttar. Hér sé ekki um að ræða ábyrgð á sameiginlegum skuldum heldur sjálfstæðar kröfur reistar á mismunandi lagagrundvelli. Stappi hér nærri að ekki sé uppfyllt skilyrði e-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 sem gæti leitt til frávísunar ex officio. Lækkunarkröfu sína byggir stefndi á því að kostnaðarliðurinn hönnun og teikningar að fjárhæð 150.000 krónur samkvæmt matsgerð geti ekki með nokkru móti fallið undir byggingarstjóraábyrgð stefnda, enda beri hönnuður sjálfstæða bótaábyrgð samkvæmt lögum nr. 73/1997. Þá mótmælir stefndi einnig þeim tveimur matsliðum sem tilgreindir séu sem förgun á efnisafgöngum, þrif, frágangur og varsla. Hvor liðurinn um sig sé metinn á 90.000 krónur en umræddur kostnaður eigi að vera innifalinn í öðrum liðum. Auk þess mótmælir stefndi þessum liðum sem allt of háum. Stefndi Hörður Hafsteinn sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að þakið hafi verið smíðað eins og hönnunargögn hafi sagt til um. Hann kvaðst enn vera skráður byggingarstjóri á húsið. III. Stefndi Eðalhús ehf. telur að það eitt að starfsmenn stefnda hafi komið að smíði þaksins að Logasölum 5, Kópavogi, skapi stefnda ekki bótaskyldu gagnvart stefnanda. Ekkert samningssamband sé á milli stefnanda og stefnda. Aðkoma stefnda að þessu verki hafi einungis verið sú að leggja til starfsmenn til að vinna eftir fyrirmælum byggingarstjóra og verkkaupa. Staða starfsmanna stefnda var því sú sama og starfsmanna Byggðasels ehf. Af hálfu stefnda er því hafnað að meintan galla á þakinu megi rekja til starfsmanna stefnda eða atriða sem hann geti borið ábyrgð á. Samkvæmt fyrirliggjandi uppdráttum sé staðsetning skotrennu milli þakflatar og skorsteins í samræmi við samþykkta uppdrætti. Ekkert komi fram í hönnunargögnum um sérstakar ráðstafanir í kringum skorsteininn þrátt fyrir þessa staðsetningu hans. Auk þess sé ekkert mælt fyrir um annað undirlag en þakpappa. Orsök lekans sé fyrst og fremst hönnun á staðsetningu skotrennu og skorsteins. Megi í þessu sambandi vísa til matsgerðar þar sem tekið sé fram að staðsetning skorsteins sé óheppileg og að eðlilegra hefði verið að leggja fram uppdrætti er sýndu frágang klæðingar á þaki og skorsteini, sbr. 19. og 20. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá telur stefndi Eðalhús ehf. að stefnandi geti ekki sett fram sprangkröfu á hendur honum þar sem stefndi hafi ekki verið hlekkur í viðskiptakeðju stefnanda og Byggðasels ehf. Slík krafa hljóti að grundvallast á því að Byggðasel ehf. eigi og geti gert kröfur á hendur stefnda. Slíku sé ekki til að dreifa hér. Byggðasel ehf. sé ekki lengur til sem lögpersóna auk þess sem stefnandi hafi ekki lýst kröfu sinni í þrotabú Byggðasels ehf. Hafi einhver krafa verið til staðar falli hún niður fyrir vanlýsingu, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Þá byggir stefndi ennfremur á því að stefnandi hafi ekki tilkynnt stefnda um meintar kröfur fyrr en fimm árum eftir að hann undirritaði samkomulag við Byggðasel ehf. Slíkt tómlæti eigi að leiða til niðurfellingar á meintri kröfu hans á hendur stefnda. Ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að stefnandi beindi kröfu sinni á hendur Byggðaseli ehf. sem hafi ekki verið til gjaldþrotaskipta fyrr en einu og hálfu ári eftir verklok. Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki sjálfstæða bótakröfu á hendur stefnda og að skilyrði skorti fyrir slíkri kröfu. Ekkert samningssamband sé á milli stefnanda og stefnda. Starfsmenn stefnda hafi unnið eftir fyrirmælum byggingarstjóra og samþykktum uppdráttum. Aðildarskortur standi því í vegi kröfu stefnanda. Verði fallist á að stefnandi geti gert beina kröfu á hendur stefnda verði stefnandi að sýna fram á stórkostlegt gáleysi af hálfu stefnda eða ásetning starfsmanna stefnda. Hvergi í matsgerð eða í stefnu sé vísað til þess að starfsmenn stefnda hafi brotið gegn lögum eða reglugerðum við starfa sinn. Stefndi fellst ekki á að strangari kröfur verði gerðar til saknæmis í þessu tilviki og byggir stefndi ennfremur á því að grundvöllur fyrir bótakröfu stefnanda sé heldur ekki til staðar. Stefndi mótmælir því að hann hafi gefið loforð eða ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis að stefnanda hafi verið lofað skaðleysi af framkvæmdum við skorsteininn. Stefndi mótmælir því að slíkt loforð hafi verið sett fram á fundi 4. júní 2004 eða í síðari samtölum aðila eins og haldið sé fram í stefnu. Það eitt að stefndi hafi mætt á fund í júní 2003 geti ekki leitt til ábyrgðar stefnda. Í matsgerð sé rakinn í tveimur liðum kostnaður við að koma í veg fyrir þakleka. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á kostnaði við hönnun eins og fram komi í matsgerð. Þá verði einnig að taka tillit til þess að matsmaður geri ráð fyrir kostnaði við að leggja nýtt þakstál þrátt fyrir að fram komi í niðurstöðu matsgerðar að það sé ekki varnarlag til að halda vatni heldur fyrst og fremst að verja undirlag og kalla fram útlit. IV. Af hálfu stefnda Eðalhúsa ehf. var tekið til varnar og skilað greinargerð. Við aðalmeðferð var hins vegar ekki mætt af hálfu Eðalhúsa ehf. en boð bárust frá lögmanni stefnda um að félagið væri hætt starfsemi og því sæi það ekki ástæðu til að fylgja málinu frekar eftir. Byggðasel ehf. tók að sér fyrir stefnanda með verksamningi 17. október 2001 að byggja tvíbýlishús á lóðinni Logasölum 5 í Kópavogi. Stefndi Hörður Hafsteinn Bjarnason, fyrirsvarsmaður Byggðasels ehf., var húsasmíðameistari hússins og jafnframt byggingarstjóri. Þann 15. desember 2002 gerðu stefnandi og Byggðasel ehf. með sér sérstakan verklokasamning þar sem kemur m.a. fram að með undirritun samningsins séu aðilar sammála um að verksali hafi lokið sínu verki og verkkaupi að fullu greitt fyrir verkið. Þremur verkþáttum var þó ólokið af hálfu Byggðasels ehf. og var einn þeirra þakleki sem er ágreiningsefni þessa máls. Samkvæmt samningum lofaði Hörður Hafsteinn fyrir hönd Byggðasels ehf. að bæta úr hið fyrsta. Ekki varð úr því og var Byggðasel ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 14. apríl 2003 og lauk skiptum 16. mars 2005. Bú stefnda Harðar Hafsteins var tekið til gjaldþrotaskipta 25. júní 2004 og lauk skiptum 22. október 2004. Undirverktaki Byggðasels ehf., stefndi Eðalhús ehf., sá um að smíða þakið. Fram hefur komið í málinu að er starfsmenn Eðalhúsa ehf. byrjuðu að reisa þakið lýstu þeir yfir áhyggjum sínum vegna legu skorseins en skotrenna lendir á honum miðjum og því viðbúið að vatn kynni að safnast þar fyrir. Fundur var haldinn af þessu tilefni þar sem hönnuður, stefndi Hörður Hafsteinn og fulltrúi frá Eðalhúsum ehf. réðu ráðum sínum ásamt stefnanda. Fljótlega eftir að stefnandi flutti inn í húsið kom leki fram við skorstein. Þess vegna var kveðið á um það atriði í verklokasamningi Byggðasels ehf. og stefnanda. Starfsmenn stefnda Eðalhúsa ehf. reyndu tvisvar sinnum viðgerð en án árangurs. Stefnandi fékk verkfræðing til þess að skoða þakið 1. apríl 2003 og gerði hann tillögur um úrbætur. Þann 12. júní 2003 hélt stefnandi fund með hönnuði og fulltrúa stefnda Eðalhúsa ehf. Samþykkt var að hönnuður og undirverktaki skyldu lagfæra lekann stefnanda að kostnaðarlausu. Um haustið unnu starfsmenn Eðalhúsa ehf. að viðgerð og aftur í janúar 2004 en án árangurs. Á fundi stefnanda, hönnuðar og fulltrúa Eðalhúsa ehf. 4. júní 2004 var samþykkt að hönnuður legði fram séruppdrátt af frágangi skorsteins og síðan yrði kallað til fundar að nýju. Ekki varð úr því að hönnuður teiknaði sérteikningar og óskaði stefnandi þá eftir dómkvaðningu matsmanns. Þak hússins að Logasölum 5, Kópavogi, er smíðað eftir bygginganefndarteikningum og verkteikningum hönnuðar en engar sérteikningar, sem sýna útfærslu við skorstein, voru notaðar við smíðina, enda þótt smiðir á vegum stefnda Eðalhúsa ehf. hafi strax í upphafi, þegar verið var að reisa þakið, haft áhyggjur af því að lega skorsteinsins gæti reynst óheppileg. Að mati dómsins hefði verið heppilegast að afla sérteikninga vegna þessa en það var ekki gert. Starfsmenn Eðalhúsa ehf. unnu verkið og hönnuðu því í raun sjálfir lausn sem ekki hélt, þrátt fyrir nokkrar endurbætur og viðgerðir af hálfu Eðalhúsa ehf. Smíði þaksins að Logasölum 5 telst því gölluð í skilningi 1. tl. 9. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, enda er það niðurstaða matsmanns að núverandi frágangur sé ófullnægjandi og nauðsynlegt að koma fyrir áfellum sem veiti vatni frá skorsteininum og að samskeyti séu samsoðin eða lóðuð. Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda Eðalhúsum ehf. í fyrsta lagi á því að hann eigi sprangkröfu á hendur stefnda, í öðru lagi að hann eigi sjálfstæðan bótarétt á hendur stefnda á grundvelli sakarreglunnar og í þriðja lagi að stefndi hafi lofað stefnanda skaðleysi. Það telst ósannað af hálfu stefnda Eðalhúsa ehf. að félagið hafi ekki verið undirverktaki Byggðasels ehf. Engin gögn hafa verið lögð fram um þá staðhæfingu stefnda, enda stangast fullyrðing hans um þetta efni á við önnur gögn málsins, eins og t.d. framlagða fundargerð eða samkomulag frá 4. júní 2004, sem undirritað er af fulltrúa Eðalhúsa ehf. Samkvæmt því sem að framan segir er það mat dómsins að eignin sé haldin galla. Þessi galli stafar af vinnubrögðum Eðalhúsa ehf. Þar sem Byggðasel ehf. er gjaldþrota getur stefnandi á grundvelli reglna um sprangkröfur beint skaðabótakröfu sinni, sem hann ella hefði beint að Byggðaseli ehf., beint að stefnda Eðalhúsum ehf. Verður bótakrafan því tekin til greina en stefnandi þykir ekki hafa fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis eða vanlýsingar eins og stefndi heldur fram. Lækkunarkrafa stefnda Eðalhúsa ehf. er byggð á því að orsök þaklekans sé fyrst og fremst hönnunargalli. Þá geti stefndi ekki borið ábyrgð á kostnaði við teikningar eins og matsmaður geri ráð fyrir. Taka verði tillit til þess að matsmaður geri ráð fyrir kostnaði við að leggja nýtt þakstál þrátt fyrir að fram komi í matsgerð að það sé ekki varnarlag til að halda vatni heldur fyrst og fremst að verja undirlag og kalla fram útlit. Eins og að framan er rakið verður orsök lekans ekki rakin til hönnunargalla heldur til rangra vinnubragða af hálfu stefnda Eðalhúsa ehf. Dómurinn telur, að teknu tilliti til allra þeirra haldlausu viðgerða sem fram hafa farið á leka við skorsteininn, að ekki verði haldið áfram með verkið án þess að fyrir liggi hönnun á því hvernig með skuli fara. Því verður fallist á þann lið í matsgerð sem gerir ráð fyrir kostnaði þessu samfara. Í þessu sambandi ber einnig að líta til þess að misheppnaðar tilraunir til að gera við gallann skipta ekki máli að þessu leyti, enda miðar matsgerð eingöngu við hvað kostar að gera við upprunalegan galla. Önnur rök stefnda Eðalhúsa ehf. fyrir lækkun koma ekki til álita þar sem yfirmats hefur ekki verið aflað og því ekki færðar sönnur á að mat sé rangt að einhverju leyti. Niðurstaða málsins gagnvart stefnda Eðalhúsum ehf. verður því sú að skaðabótakrafa stefnanda á hendur honum verður að öllu leyti tekin til greina. Krafa stefnanda á hendur stefnda Herði Hafsteini Bjarnasyni byggist annars vegar á því að hann beri sjálfstæða bótaábyrgð sem byggingarstjóri og þar með framkvæmdastjóri byggingaframkvæmdanna. Hins vegar beri stefndi Hörður Hafsteinn ábyrgð sem húsasmíðameistari á allri trésmíðavinnu við byggingu hússins, þ. á m. smíði þaksins. Varnir Harðar Hafsteins byggjast m.a. á tómlætissjónarmiðum. Hér að framan er það rakið hvernig hann hvarf frá verkinu eftir að hann og félag hans, Byggðasel ehf., höfðu orðið gjaldþrota. Hefur Hörður Hafsteinn ekki mótmælt þeirri frásögn stefnanda að Hörður hafi haft samband við stefnanda og tjáð honum að hann gæti ekki vegna fjárhagsstöðu sinnar efnt samningsskuldbindingar Byggðasels ehf. gagnvart stefnanda samkvæmt samkomulagi frá 15. desember 2002. Þá er ennfremur ómótmælt af hálfu Harðar að hann hafi átt símtal við stefnanda á árinu 2004 eða 2005 þar sem Hörður fór þess á leit við stefnanda að hann yrði afskráður sem byggingarstjóri á húsinu. Stefnandi taldi tormerki á því þar sem lokaúttekt hefði ekki farið fram vegna lekans. Stefndi Hörður Hafsteinn bar sem byggingarstjóra að fylgjast með verkinu uns því var lokið og lokaúttekt hafði farið fram. Hann lét það undir höfuð leggjast og sinnti því ekki lögboðnu eftirlitshlutverki sínu. Þegar framangreint er virt þykir stefnandi ekki hafa fyrirgert rétti sínum á hendur stefnda Herði Hafsteini fyrir tómlætissakir. Samkvæmt 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 ber byggingarstjóri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. gr. 32.2 reglugerðar nr. 441/1998. Þá segir í 118. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 að hús og önnur mannvirki skuli jafnan gerð úr haldgóðum og hentugum byggingarefnum sem þoli íslenskt veðurfar og þá áraun sem ætla megi að húsið eða mannvirkið verði fyrir. Ennfremur skuli tryggt að framkvæmdir séu unnar með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Í dómum sínum hefur Hæstiréttur skýrt ákvæði laganna um byggingarstjóra á þann veg að með þeim séu lagðar skyldur á byggingastjóra til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingaframkvæmdum þeim sem hann stýrir, þ. á m. með því að iðnmeistarar þeir, sem að verkinu koma fyrir hans atbeina, sinni sínum skyldum og að verkið sé unnið með tæknilegum og faglegum hætti. Stefndi Hörður Hafsteinn lét undir höfuð leggjast að fylgjast með framkvæmdum og sjá til þess að verkið væri faglega og tæknilega rétt unnið. Átti hann að gera sér grein fyrir sem byggingarstjóri að nauðsynlegt var að leita sérlausna á því vandamáli sem upp kom varðandi skorsteininn. Verður að virða honum þetta til vanrækslu og ber hann því ábyrgð á því tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna þessa. Lækkunarkrafa stefnda Harðar Hafsteins er á því byggð að kostnaðarliður samkvæmt matsgerð að fjárhæð 150.000 krónur vegna teikninga og hönnuðar geti ekki fallið undir ábyrgð byggingarstjóra. Jafnframt er mótmælt tveimur matsliðum, hvorum að fjárhæð 90.000 krónur, vegna förgunar, þrifa og frágangs. Varðandi kostnað við hönnun vísast til þess sem áður sagði um það atriði varðandi lækkunarkröfu stefnda Eðalhúsa ehf. Lækkunarkrafa stefnda Harðar Hafsteins að öðru leyti verður ekki tekin til greina þar sem yfirmats hefur ekki verið aflað til sönnunar um að mat sé rangt að einhverju leyti. Niðurstaðan í þessum þætti málsins verður því sú að krafa stefnanda á hendur stefnda Herði Hafsteini verður tekin til greina að öllu leyti. Heildarniðurstaða málsins er því sú að stefndu Eðalhús ehf. og Hörður Hafsteinn Bjarnason verða in solidum dæmdir til að greiða stefnanda, Páli Magnússyni, 1.836.109 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 11. febrúar 2008 til 27. apríl 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ekki verður fallist á þau rök stefndu að ekki sé unnt að dæma þá til greiðslu skaðabóta in solidum, enda þótt málið sé höfðað gegn þeim á sitt hvorum bótagrundvelli. Eftir þessari niðurstöðu verða stefndu jafnframt dæmdir til að greiða stefnanda in solidum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 950.000 krónur og er þá tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt og kostnað stefnanda vegna útlagðs kostnaðar. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ragnari Ingimarssyni og Stanley Pálssyni verkfræðingum. Dómsorð: Stefndu, Eðalhús ehf. og Hörður Hafsteinn Bjarnason, greiði stefnanda, Páli Magnússyni, in solidum 1.836.109 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 11. febrúar 2008 til 27. apríl 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 202/2007
Skaðabætur Almannatryggingar Lyf Fyrning Kröfugerð
R gekkst undir skjaldkirtilsaðgerð árið 1980, þar sem kirtillinn var numinn brott. Í sömu aðgerð voru jafnframt kalkkirtlar hennar fjarlægðir. Í kjölfar aðgerðarinnar varð röskun á kalkbúskap líkama R, sem nauðsynlegt var að bregðast við með töku lyfja. Taldi R að T hefði borið skylda til að greiða þessi lyf að fullu allt frá árinu 1982, en verulegur misbrestur hefði orðið á slíkri greiðsluþátttöku. Krafði R því T um skaðabætur vegna þeirra útgjalda sem hún hafði orðið fyrir vegna lyfjakaupa og miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar starfsmanna T gegn æru hennar og persónu, sbr. 26. gr skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms gilti 10 ára fyrningarfrestur um kröfu R, en fyrning var rofin með birtingu stefnu 21. apríl 2006 og sá hluti kröfunnar sem stafaði frá fyrri tíma en 21. apríl 1996, var því fyrndur. Fyrir Hæstarétti lýsti R því yfir að hún féllist á niðurstöðu héraðsdóms að þessu leyti. R fékk fyrst útgefið lyfjaskírteini árið 1991 og það nokkrum sinnum á næstu árum fram til 1996. Varð þá hlé á umsóknum R og sótti hún ekki aftur um fyrr en árið 2003. Um þetta hlé á umsóknum R staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu héraðsdóms að greiðsluþátttaka T í lyfjakostnaði R yrði ekki ákvörðuð vegna þess tíma, sem engin umsókn barst frá R, sbr. 47. gr. þágildandi laga nr. 117/1993 um almannatryggingar. Umsókn R síðari hluta árs 1996 um tiltekið lyf hlaut ekki afgreiðslu hjá T, en umsókn um annað lyf var nú afgreidd þannig að T skyldi taka þátt í kostnaðinum en ekki greiða lyfið að fullu, eins og tvívegis áður hafði verið ákveðið. Hvorki hafði orðið breyting á reglum frá því sem áður giltu né var í ljós leitt að aðstæður R hefðu breyst. Varð T að bera hallann af því að þetta ósamræmi væri réttmætt. R gat ekki lagt fram kvittanir vegna lyfjakaupa sinna á tímabilinu en þar sem T hafði áður viðurkennt réttmæti kröfu hennar og með hliðsjón af fordæmi réttarins þótti mega dæma R bætur fyrir fjártjón að álitum. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu R um miskabætur, en R þótti á engan hátt hafa sýnt fram á að starfsmenn T hefðu, með framkomu sinni og málsmeðferð gerst sekir um ólögmæta meingerð gegn æru R og persónu, þannig að varðað gæti við 26. gr. skaðabótalaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi gekkst undir skjaldkirtilsaðgerð í desember 1980, þar sem kirtillinn var numinn brott. Í sömu aðgerð voru jafnframt kalkkirtlar hennar fjarlægðir, sem áfrýjandi kveður hafa gerst fyrir mistök. Hafi henni ekki verið skýrt frá því fyrr en nokkrum árum síðar. Í kjölfarið hafi orðið röskun á kalkbúskap líkama hennar, sem nauðsynlegt hafi verið að bregðast við með töku lyfja. Telur hún að stefnda hafi borið skylda til að greiða þessi lyf að fullu frá upphafi, sem verulegur misbrestur hafi orðið á. Málavöxtum og málsástæðum aðila er nánar lýst í héraðsdómi. Með málsókn sinni leitast áfrýjandi annars vegar við að fá greiddar skaðabætur vegna þeirra útgjalda, sem hún hafi orðið fyrir vegna lyfjakaupa af framangreindri ástæðu allt frá árinu 1982, en hins vegar fer hún fram á miskabætur. Í hvorum þætti krafðist hún fyrir héraðsdómi að fá greiddar 2.000.000 krónur með vöxtum. Við úrlausn málsins fyrir héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að um kröfu áfrýjanda gilti tíu ára fyrningarfrestur, en fyrning hafi verið rofin með birtingu stefnu 21. apríl 2006. Sá hluti kröfunnar, sem stafi frá fyrri tíma en 21. apríl 1996, sé samkvæmt því fyrndur. Fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi yfir að hún féllist á niðurstöðu héraðsdóms að þessu leyti. Af þessum sökum hefur hún lækkað fyrri kröfulið sinn í 1.000.000 krónur, en heldur sig við upphaflega kröfufjárhæð fyrir miska. II. Í héraðsdómi er greint frá því að áfrýjandi hafi skotið afgreiðslu stefnda 26. janúar 2005 á umsókn hennar um lyfjaskírteini til úrskurðarnefndar almannatrygginga, sem starfar samkvæmt 7. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, sbr. sömu grein áðurgildandi laga nr. 117/1993. Krafðist áfrýjandi þess að ákvörðun stefnda um 100% kostnaðarþátttöku sína í kaupum á kalklyfinu Ca. Sandoz yrði gerð afturvirk frá þeim tíma þegar lyfsins varð þörf, sem hafi verið á árinu 1980. Í úrskurði nefndarinnar 11. maí 2005 segir að í málinu sé komið fram að áfrýjanda hafi verið lífsnauðsynlegt að taka umtalsvert magn kalks eftir skjaldkirtilsaðgerð, en um það var vísað til vottorðs Örnu Guðmundsdóttur læknis vegna umsóknar um lyfjaskírteini 18. janúar 2005. Með vísan til 2. töluliðar 11. gr. þágildandi reglugerðar nr. 712/2004 um greiðslu almannatrygginga í lyfjakostnaði, sem sett var með stoð í c. lið 36. gr. laga nr. 117/1993, taldi nefndin að áfrýjandi hafi ótvírætt átt rétt á að fá útgefið lyfjaskírteini vegna kalklyfsins með 100% þátttöku almannatrygginga í kostnaði. Samkvæmt 2. mgr. 48. gr. sömu laga taldi nefndin sér hins vegar óheimilt að ákveða útgáfu lyfjaskírteinis eða endurgreiðslu vegna lyfjakostnaðar lengra en tvö ár aftur í tímann. Í úrskurðarorðum var síðan ákveðið að stefndi skyldi greiða að fullu kostnað áfrýjanda af kalklyfinu tvö ár aftur í tímann talið frá 18. janúar 2005 þegar umsókn barst. Liggur ekki annað fyrir en að stefndi hafi endurgreitt áfrýjanda útgjöld vegna þessara lyfjakaupa á nefndu tímabili. Áfrýjandi sótti áður um lyfjaskírteini til stefnda vegna annars lyfs, Etalpha, sem henni var nauðsynlegt að taka vegna svokallaðs kalkvakaskorts. Lyfjaskírteini var gefið út 12. febrúar 2003 fyrir það lyf með gildistíma til sama dags 2006 og skyldi kostnaðarþátttaka stefnda vera 100%. III. Áfrýjandi fékk fyrst útgefið lyfjaskírteini fyrir bæði áðurgreind lyf 1991 og eftir það nokkrum sinnum á næstu árum. Fékk hún um nokkurra ára skeið útgefin lyfjaskírteini, sem giltu í fyrirfram ákveðinn tíma. Síðast virðist hafa verið sótt um framlengingu, sem ráðið verður af gögnum málsins að hafi átt að gilda fyrir tímabilið 25. október 1996 til sama tíma 1997. Umsóknir voru ekki settar fram eftir það fyrr en nokkrum árum síðar svo sem greinir í II. kafla að framan. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að greiðsluþátttaka stefnda í lyfjakostnaði áfrýjanda yrði ekki ákveðin vegna þess tíma, sem engin umsókn barst frá henni, sbr. 47. gr. þágildandi laga nr. 117/1993. Verður sú niðurstaða héraðsdóms staðfest. Samkvæmt því er einungis til úrlausnar krafa áfrýjanda fyrir tímabilið 21. apríl 1996 til 25. október 1997, en sú krafa er ófyrnd svo sem áður var getið. Stefndi ákvað þrívegis á árunum 1991 til 1996, á grundvelli umsókna áfrýjanda um lyfið Etalpha, hvernig færi um greiðsluþátttöku sína í því. Skyldi hún ná til hluta kostnaðarins 1991 til 1994 með svokallaðri E – merkingu, en að fullu frá 1. september 1994 til sama dags 1995 og aftur að fullu frá 30. október 1995 til sama dags 1996. Enn sótti áfrýjandi um skírteini vegna lyfsins, sem samkvæmt útfylltu eyðublaði skyldi gilda frá 25. október 1996 til sama dags ári síðar. Á blaðið er handritað orðið „óúrskurðað“, sem áfrýjandi heldur fram að sé frá stefnda komið. Því hefur sá síðarnefndi ekki mótmælt og er óumdeilt að stefndi hafi ekki afgreitt þessa umsókn áfrýjanda. Afgreiðsla stefnda á umsóknum áfrýjanda um lyfið Ca. Santoz á árunum 1991 til 1996 um kostnaðarþátttöku í því lyfi var sambærileg við það, sem áður var rakið um lyfið Etalpha. Umsókn um lyfjaskírteini með gildistíma 25. október 1996 til sama dags 1997 var hins vegar afgreidd með E-merkingu í stað fullrar greiðslu stefnda næstu tvö ár á undan. IV. Lyfið Etalpha er tekið til að bæta úr D-vítamínskorti, sem leiðir af kalkvakaskorti áfrýjanda. Lyfinu Ca. Santoz mun ætlað að bæta úr þörf fyrir kalk, sem stafar af því að kalkkirtlar áfrýjanda voru fjarlægðir. Hvað fyrrnefnda lyfið varðar er óumdeilt að áfrýjandi hafi tekið það allt tímabilið, sem hér um ræðir, og að það sé og hafi verið henni lífsnauðsynlegt. Samkvæmt framburði Örnu Guðmundsdóttur læknis fyrir dómi er einstaklingsbundið hvort þeim, sem misst hefur kalkkirtla, sé lífsnauðsynlegt að taka síðarnefnda lyfið. Sumum nægi kalk, sem sé til staðar í venjulegri fæðu, en í öðrum tilvikum sé nauðsynlegt að taka kalklyf. Það eigi við um áfrýjanda. Önnur og ódýrari kalklyf geti komið í stað Ca. Santoz og hefur áfrýjandi greint frá því að hún hafi stundum keypt slík lyf á ferðum sínum til útlanda, en lyfjatakan hafi um langt skeið verið reglubundin og að staðaldri. Hefur Arna staðfest að dagleg taka kalklyfja sé henni lífsnauðsynleg. Á árunum 1994 og 1995 brást stefndi við umsóknum áfrýjanda um lyfjaskírteini fyrir Etalpha með þeim hætti að kostnaðarþátttaka hans í lyfinu skyldi vera 100%. Í málinu hefur ekki öðru verið haldið fram en að ástæða þessara ákvarðana hafi verið sú að lyfið væri áfrýjanda lífsnauðsynlegt. Hún naut samkvæmt því fullrar greiðsluþátttöku stefnda í upphafi hins ófyrnda kröfutímabils 21. apríl 1996 til 30. október sama ár og kemur krafa hennar vegna þess tíma ekki til frekari álita. Umsókn hennar fyrir tímabilið frá síðastnefndum degi til 25. október 1997 hlaut hins vegar ekki afgreiðslu stefnda af óútskýrðum ástæðum. Má slá föstu að áfrýjandi hafi átt rétt á að fá sömu afgreiðslu umsóknar sinnar og tveggja næstu á undan, en ekkert er fram komið um að aðstæður hennar eða reglur stefnda hafi breyst frá því sem áður var. Á áfrýjandi því réttmæta kröfu á hendur stefnda vegna útgjalda sinna á tímabilinu 30. október 1996 til 25. október 1997. Um lyfið Ca. Sandoz gildir hið sama og áður greinir um Etalpha að því er varðar tímabilið 21. apríl 1996 til 30. október sama ár. Sú breyting varð þá á afgreiðslu umsóknar áfrýjanda um lyfjaskírteini að stefndi tók þátt í kostnaði með E-merkingu í stað þess að greiða lyfið að fullu. Engin gögn eða skýring er fram komin á því hvað lá að baki þeirri breytingu. Tvær næstu umsóknir á undan voru afgreiddar með fullri kostnaðarþátttöku stefnda, sem hefur byggst á því að lyfið væri áfrýjanda lífsnauðsynlegt, sem einnig var lagt til grundvallar við afgreiðslu umsóknar 2005. Eins og málið liggur fyrir verður stefndi að bera hallann af skorti á sönnun fyrir því að breytingin hafi verið réttmæt. Er samkvæmt því einnig tekin til greina krafa áfrýjanda vegna útgjalda við kaup á kalklyfjum á tímabilinu 30. október 1996 til 25. október 1997, að því gættu þó að stefndi tók þátt í kostnaðinum að hluta. Áfrýjandi kveðst ekki hafa undir höndum kvittanir vegna lyfjakaupa sinna á árunum 1996 og 1997, en krefst þess að skaðabætur verði dæmdar að álitum. Stefndi viðurkenndi réttmæti kröfu hennar tvívegis að því er bæði lyfin varðar áður en umsóknir um lyfjaskírteini bárust honum í október 1996 og er fram komið að þau voru henni lífsnauðsynleg. Sú viðurkenning var ítrekuð á árunum 2003 og 2005. Að því gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 157/1998 í dómasafni réttarins 1998 bls. 4109 þykir mega dæma áfrýjanda bætur fyrir fjártjón að álitum. Að virtum þeim upplýsingum um verð lyfja, sem hún hefur gefið, verða bæturnar ákveðnar 75.000 krónur með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Verður upphafstími dráttarvaxta miðaður við þann dag er mánuður var liðinn frá því áfrýjandi bar fram kröfu sína. Er jafnframt fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að ekki séu næg efni til að vísa vaxtakröfu áfrýjanda frá dómi vegna vanreifunar, en í stefnu til héraðsdóms var um hana vísað sérstaklega til 8. gr. laga nr. 38/2001. Verður jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu um miskabætur með vísan til forsendna hans. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði áfrýjanda, Rögnu Björk Þorvaldsdóttur, 75.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. maí 2005 til 18. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 21. apríl 2006 og dómtekið 31. f.m. Stefnandi er Ragna Björk Þorvaldsdóttir, Gauksási 23, Hafnarfirði. Stefndi er Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 4.000.000 króna að viðbættum vöxtum frá 1. maí 2005 til 18. október s.á. og frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að kröfu stefnanda um greiðslu vaxta fyrir tímabilið 11. maí 2005 til 18. október s.á. verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af kröfunni. Stefndi krefst sýknu af öðrum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi máls­kostnaðar úr hendi stefnanda. Í fyrstu fyrirtöku málsins eftir úthlutun þess til dómara, 25. september sl., varð að samkomulagi með lögmönnum að frávísunarkrafa skyldi bíða umfjöllunar í aðalmeðferð og úrlausnar í dómi. I Í stefnu greinir frá því að stefnandi hafi árið 1980 verið lögð inn á Landsspítala og undirgengist skjaldkirtilsaðgerð. Í þeirri aðgerð hafi kalkkirtlar hennar verið fjarlægðir fyrir misgáning en stefnandi hafi ekki fengið upplýsingar um það fyrr en nokkrum árum síðar. Í kjölfarið hafi þróast hjá stefnanda sjúkdómur sem kallist hypocalcemia en hann valdi alvarlegri röskun á kalkbúskap líkamans. Lýst er þungbærum einkennum hans og felist meðferð sjúkdómsins í því að halda kalkgildum í blóði við eðlileg mörk. Það sé gert m.a. með kalklyfjum Þau lyf, sem stefnandi þurfi lífsnauðsynlega og taki að staðaldri vegna sjúkdómsins séu annars vegar Etalpha (í gögnum frá stefnda kallað Alfakalsídól) og hins vegar Calcium Sandoz (í gögnum frá stefnda kallað Kalsíumlaktóglúkónat). Um lyfið Etalpha segir í sérlyfjaskrá m.a. að það sé öflug hliðstæða (analóg) D3-vítamíns. Það umbrotnar fljótt og nær algjörlega í lifrinni í kalsítríól, sem er virkt umbrotsefni D3-vítamíns. Etalpha örvar frásog kalsíums og fosfats í meltingarvegi og endurfrásog kalsíums úr nýrnapípum. Greiðsluflokkamerking í sérlyfjaskrá er B. Um lyfið Calcium Sandoz segir í sérlyfjaskrá að það sé lífsnauðsynlegt steinefni, sem er nauðsynlegt til að viðhalda elektrólýtajafnvægi í líkamanum og fyrir eðlilega starfsemi margra stýrikerfa. Greiðsluflokkamerking í sérlyfjaskrá er O. Í 4., 5. og 6. gr. reglugerðar 458/2005 er kveðið á um merkingu markaðsleyfisskyldra lyfja í flokka er byggist á ákvörðunum lyfjagreiðslunefndar. Þannig kveður 4. gr. á um 100% þátttöku stefnda í svokölluðum stjörnumerktum lyfjum, 5. gr. kveður á um tiltekna þátttöku í greiðslu B- merktra lyfja og 6. gr. kveður á um þátttöku í greiðslu E- merktra lyfja. Einstaklingur fær afgreidd lyf í lyfjaverslun samkvæmt þessum reglum án sérstakrar umsóknar. Í 12. gr. reglugerðar 458/2005 er kveðið á um heimild til útgáfu lyfjaskírteina í tilteknum tilvikum og tekur þetta ákvæði til markaðsleyfisskyldra lyfja. Annars vegar er um að ræða að heimilt er að hækka greiðslumerkingu um einn flokk þegar sjúklingi er brýn nauðsyn að nota um lengri tíma lyf sem almannatryggingar greiða ekki eða aðeins að hluta (1. mgr. 12. gr.). Hins vegar er um að ræða að heimilt er að undanþiggja sjúkling greiðslu þegar honum er brýn nauðsyn að nota að staðaldri lyf sem almannatryggingar greiða ekki eða aðeins að hluta (2. mgr. 12. gr.). Í dæmaskyni um „brýna nauðsyn“ nefnir ákvæðið truflun á kyn- og innkirtlastarfsemi. Við framvísun lyfjaskírteinis ásamt lyfseðli í lyfjaverslun eru lyf afgreidd til sjúklings í samræmi við merkingu á skírteininu. Hafi sjúklingur fengið lyfið afgreitt á gildistíma skírteinisins á hærra verði en merkingin segir til um er mismunur endurgreiddur hjá stefnda að undan­genginni umsókn þar um. Í stefnu segir að stefnandi hafi í gegnum tíðina átt töluverð samskipti við stefnda í þeim tilgangi að leita eftir greiðsluþátttöku af hálfu stefnda vegna kostnaðar við kaup kalklyfja. Læknar hennar hafi ítrekað sótt um slíkt fyrir hana með vottorðum. Stefnandi hafi jafnframt leitað ítrekað sjálf til hinna ýmsu starfsmanna stefnda til að fá upplýsingar og leiðbeiningar um rétt sinn varðandi greiðsluþátttöku í lyfjakostnaði hennar, m.a. til lögfræðideildar. Þessar umleitanir stefnanda og lækna hennar hafi á stundum borið nokkurn árangur. Hvað varðar lyfið Etalpha hefur stefnandi notið samkvæmt lyfjaskírteinum greiðsluþátttöku af hendi stefnda sem hér segir: (Þegar lyfjaskírteini er gefið út sem „E-merkt“ er þátttaka TR í kostnaði hækkuð um einn flokk en greiðsluþátttaka skiptist í fjóra flokka þannig að E-merking samsvarar í raun u.þ.b. 25% afslætti). Hvað varðar lyfið Calcium Sandoz hefur stefnandi notið samkvæmt lyfjaskírteinum greiðsluþátttöku af hendi stefnda sem hér segir: Í framlögðu vottorði Örnu Guðmundsdóttur, hormóna- og efnaskiptalæknis, dagsettu 5. september 2005, varðandi stefnanda segir m.a.: „Sjúklingur leitaði til undirritaðrar upphaflega 26. apríl 2004. Hefur sögu um hnút í skjaldkirtli og undirgekkst aðgerð vegna þess í ágúst 1978. Í desember 1980 fannst nýr hnútur sem einnig var fjarlægður með aðgerð. Hún varð við það hypothyroid, þ.e. hafði ónóga skjaldkirtilsstarfsemi og var sett á uppbótarmeðferð með thyroxin skjaldkirtilshormóni. Í kjölfar aðgerðar varð sjúklingur einnig hypop­arathyroid, þ.e. hlaut skort á kalkhormóni (ÐTH) frá kalkkirtlum sem væntanlega hafa skaddast eða verið fjarlægðir í aðgerðinni. Kalkmagn í blóði verður síðan lágt vegna skorts á umræddu hormóni. Tók um tíma eingöngu D- vítamín (Etalpha) og virtist sem það héldi niðri einkennum fyrstu árin. 1991 er fyrst sótt um lyfjaskírteini fyrir kalki. . . Lyfjameðferð í fyrstu komu var eftirfarandi: Etalpha . . .alls 2.5 mcg á dag, Levacin 100 mcg 2x1 og 1x1 á víxl, CaSandoz freyðitöflur eftir þörfum við einkennum en hún hafði ekki tekið kalk að staðaldri. . . .Í framhaldi af þessu var sjúklingi ráðlagt að taka CaSandoz freyðitöflur með reglulegum hætti 1x2 og lögð áhersla á mikilvægi þess. Einnig að draga jafnframt úr D- vítamín töku, minnka Etalpha í 1,5 mcg á dag og minnka thyroxin í 200 mcg þriðja hvern dag. Eftir símtal í júní 2004 var sjúklingi ráðlagt að auka kalktöflur í 1x3 til að draga úr fjörfiskum í andliti. 13. september 2004 sótti undirrituð um lyfjaskírteini til Tryggingastofnunar Ríkisins fyrir kalklyfjum sem fékkst samþykkt sem E-merkt lyf. Sjúklingur greiðir þannig hluta af lyfjakostnaði. 18. janúar 2005 var sótt um að nýju og fékkst þá samþykkt full greiðsluþátttaka af hálfu TR til ársins 2010. Hún hafði áður fengið samþykkt skírteini fyrir Etalpha sem Hafsteinn Skúlason læknir sótti um árið 2003 og er í gildi til 2006. . . Ef litið er á meðfylgjandi greinargerð má sjá að þau einkenni sjúklings sem samræmast hypocalcemiu eru dofi í útlimum og andliti, krampar í vöðvum, krampakippir í andliti og hugsanlega hjartsláttartruflanir. Við fyrstu komu til undirritaðrar hafði sjúklingur ekki tekið kalk með reglulegum hætti og tjáði mér að henni hefði ekki verið gert ljóst mikilvægi þess. Hins vegar var lögð áhersla á mikilvægi þess að kalkskammtar yrðu ekki of stórir en við það getur kalkgildi í blóði orðið of hátt og valdið nýrnaskemmdum. Hvort reglulegri eða meiri kalkgjöf hefði getað komið í veg fyrir innlagnir og/eða skurðaðgerðir sem sjúklingur hefur undirgegngist er óvíst. . . ” Ásamt framangreindu vottorði var lagt fram bréf læknisins, dags. 14. október 2005, til lögmanns stefnanda. Þar segir að þar sem standi í vottorðinu: „1991 er fyrst sótt um lyfjaskírteini fyrir kalki“ byggist það á upplýsingum frá stefnda í máli þessu. Að sögn stefnanda muni þetta ekki vera rétt heldur hitt að 1981 hafi fyrst verið sótt um lyfjaskírteini vegna kalks fyrir hennar hönd. „Mun hún þá hafa fengið fulla greiðsluþátttöku frá TR um tíma“. Stefnandi kærði 29. mars 2005 til úrskurðarnefndar almannatrygginga þá afgreiðslu stefnda frá 26. janúar 2005 að hún skyldi njóta 100% greiðsluþátttöku á lyfinu kalsíumlaktóglúkónat (Calcium Sandoz) frá 18. s.m. og krafðist þess að ákvörðun stefnda um 100% kostnaðarþátttöku í kaupum á kalklyfjum yrði afturvirk frá þeim tíma sem kalklyfjanna var þörf, þ.e. frá árinu 1980. Í niðurstöðukafla úrskurðar nefndarinnar, dags. 11. maí 2005, segir að kærandi telji sig eiga og hafa allt frá árinu 1980 átt rétt á 100% kostnaðarþátttöku Tryggingastofnunar í kaupum á kalklyfjum þar sem kalkkirtlar hennar hafi verið fjarlægðir við skjaldkirtilsaðgerð sem hún gekkst undir árið 1980. Í greinargerð Trygginga­stofnunar segi að kærandi hafi fengið afgreiðslu á umsóknum sínum um lyfjaskírteini í samræmi við gildandi reglur á hverjum tíma. Vísað er til 2. tl. 11. gr. reglugerðar nr. 712/2004 um greiðslur almannatrygginga í lyfjakostnaði sem sett sé með stoð í c-lið 36. gr. laga nr. 117/1993 en það sé sambærilegt við ákvæði 2. tl. 6. gr. brottfallinnar reglugerðar um sama efni nr. 748/1998 (einnig 2. tl. 12. gr. núgildandi reglugerðar nr. 458/2005 – innskot dómsins-). Síðan segir: „Í málinu hefur komið fram að kæranda hefur verið lífsnauðsynlegt að taka inn umtalsvert magn kalks eftir skjaldkirtilsaðgerð sem hún gekkst undir í desember 1980, sbr. læknisvottorð Örnu Guðmundsdóttur vegna umsóknar um lyfjaskírteini, dags. 18. janúar 2005. Með vísan til tilvitnaðs reglugerðarákvæðis þykir kærandi, að mati úrskurðarnefndar sem m.a. er skipuð lækni, ótvírætt hafa átt rétt á útgáfu lyfjaskírteinis vegna kalklyfja með 100% þátttöku almannatrygginga í kostnaði miðað við viðmiðunarverð, annars hámarkssmá­söluverð eða greiðsluþátttökuverð, sbr. 3. gr. sé um að ræða kalklyf sem læknir hefur ávísað og afgreitt er í lyfjabúð, sbr. einnig úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga í máli nr. 243/1999. Með vísan til 2. mgr. 48. gr. almannatryggingalaga þar sem segir að bætur aðrar en slysalífeyri og sjúkradagpeninga skuli aldrei úrskurða lengra aftur í tímann en tvö ár er hins vegar ekki heimilt að ákvarða útgáfu lyfjaskír­teinis/endurgreiðslu vegna lyfjakostnaðar lengra en tvö ár aftur í tímann. Úrskurðarorð: Samþykkt er 100% kostnaðarþátttaka í kalklyfjum miðað við viðmiðunarverð sé um að ræða kalklyf sem læknir hefur ávísað og afgreitt er í lyfjabúð tvö ár aftur í tímann reiknað frá umsókn Rögnu Bjarkar Þorvaldsdóttur, kt. 070759-6249. dags. 18. janúar 2005.“ II Fjárkrafa stefnanda skiptist að jöfnu í kröfur vegna annars vegar fjártjóns og hins vegar miska, þ.e. 2.000.000 króna vegna hvors þáttar. Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda um bætur fyrir fjártjón á ákvæðum á ákvæði í c-lið 36. gr. laga um almannatryggingar nr. 117/1993 þar sem segi að sjúklingum skuli tryggð endurgjaldslaus lyf sem þeim séu lífsnauðsynleg að staðaldri. Samhljóða ákvæði hafi verið í eldri lögum um almannatryggingar nr. 67/1971 með síðari breytingum. Á grundvelli lagaákvæðanna hafa verið settar reglugerðir sem tryggja sjúklingum endurgjaldslaus lífsnauðsynleg lyf, sbr. síðast 2. tölul. 12. gr. reglugerðar nr. 458/2005 þar sem segi að þegar sjúklingi sé brýn nauðsyn að nota að staðaldri lyf sem almannatryggingar greiða ekki (O merkt í sérlyfjaskrá) eða greiða aðeins að hluta (E eða B merkt í sérlyfjaskrá) sé heimilt að undanþiggja sjúkling greiðslu tiltekinna lyfja eða lyfjaflokka miðað við viðmiðunarverð, hámarkssmásöluverð eða greiðsluþátttökuverð. Stefnandi byggir því bótakröfu sína á því að umsóknir hennar eða lækna hennar um greiðsluþátttöku vegna kalklyfja hefðu ávallt átt að falla undir 2. tölul. 12. gr. reglugerðar nr. 458/2005, sbr. c-lið 36. gr. laga nr. 117/1993 og fyrri samhljóða ákvæði eldri reglugerða sem settar hafi verið með stoð í samhljóða ákvæði í lögum um almannatryggingar enda hafi hún frá upphafi uppfyllt skilyrði ákvæðisins um að henni bæri brýn nauðsyn til að taka lyfin að staðaldri. Hún hafi því til fjölda ára hlotið ranga afgreiðslu af hálfu stefnda sem hafi því ekki staðið undir rannsóknarskyldu sinni og leiðbeiningarskyldu samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur fyrir fjártjón einnig á niðurstöðu úr­skurðar­nefndar almannatrygginga í máli nr. 89/2005, uppkveðnum 11. mái 2005. Samkvæmt niðurstöðu nefndarinnar hafi stefnandi allt frá upphafi átt skýran rétt á 100% þátttöku almannatrygginga í kostnaði miðað við viðmiðunarverð en vegna ákvæðis 2. mgr. 48. gr. laga nr. 117/1993 hafi hún ekki talið sig geta úrskurðað slíka kostnaðarþátttöku meira en tvö ár aftur í tímann. Krafa stefnanda um bætur fyrir fjártjón er þannig skilgreind: „Í sérlyfjaskrá kemur fram kostnaður við lyfjaskammt vegna lyfjanna Ca. Sandoz og Etalpha. Ca. Sandoz freyðitöflur (100 stk) kosta nú kr. 5.234. Etalpha hylki kosta kr. 3.868 (100 stk., 0,25 míkróg) og kr. 8.018 (100stk., 1 míkróg). Stefnandi notar samkvæmt læknisráði u.þ.b. eitt hylki á dag af hvorri gerð Etalpha lyfsins og u.þ.b. 4 freyðitöflur á dag af Ca. Sandoz lyfinu (sjá m.a. framlagt vottorð Hafsteins Skúlasonar heimilis­læknis). Skammtur af hvorri gerð Etalpha lyfsins kostar því samtals kr. 11.886 og dugar það í ca. 3 mánuði. Skammtur af Ca. Sandoz kostar kr. 5.234 og dugar hann í ca. mánuð. Þrefaldur skammtur kostar kr. 15.702. Ætlað fjártjón stefnanda byggir á samantekt á heildarkostnaði hennar frá árinu 1982 til 1995 (23 ár) vegna lyfjakaupa, miðað við verðlag í árslok 2005. Er sú fjárhæð metin samtals kr. 2.538.096. Skv. áðurgreindu yfirliti fékk stefnandi 100% niðurgreiðslu Etalpha lyfsins í 2 ár og e-merkta niðurgreiðslu í tæp 3 ár. Vegna lyfsins Ca. Sandoz fékk stefnandi 100% niðurgreiðslu í 2 ár og e-merkta niðurgreiðslu í tæp 4 ár. Stefnandi hefur jafnframt notið 100% niðurgreiðslu vegna Etalpha lyfsins frá og með árinu 2003 og sömu kjara vegna Ca. Sandoz lyfsins frá og með árinu 2005. Áætlaður er frádráttur vegna e-merktrar niðurgreiðslu. Frá áðunefndum heildarkostnaði frá árinu 1982 er því dregin kr. 220.704 (heildarkostnaður í tvö ár), kr. 95.088 (kostnaður v. Etalpha lyfsins í 2 ár, þ.e. frá árinu 2003), kr. 62.808 (kostnaður v. Ca. Sandoz lyfsins í eitt ár þ.e. frá árinu 2005) og kr. 110.352 (e-merkt niðurgreiðsla í 3 ár og 4 ár, sem u.þ.b. samsvarar heildarkostnaði í 1 ár). Samtals kr. 2.049.144 sem stefnandi telur vera fjártjón sitt.“ Stefnandi heldur því fram að krafa hennar hafi fyrst orðið gjaldkræf með úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga hinn 11. maí 2005, en þá hafi stefnandi fyrst átt þess kost að setja kröfuna fram, enda hafi hún þá fyrst fengið skýr og umfram allt rétt svör frá almannatryggingakerfinu um rétt hennar til greiðsluþátttöku í lyfjakostnaði; krafan sé því ekki fyrnd. Kröfu sína um miskabætur byggir stefnandi á því að starfsmenn stefnda hafi komið fram gagnvart sér með hroka og vanvirðandi hætti. M.a. hafi í greinargerðum starfsmannanna, sem séu ekki læknisfræðimenntaðir, verið dregið í efa að sá sjúk­dómur, sem stefnandi þjáist af, sé eins hættulegur og læknar hennar vilji meina og því séu kalklyfin henni e.t.v. ekki lífsnauðsynleg. Framkvæmd máls hennar hjá stefnda svari til ólögmætrar meingerðar gegn æru hennar og persónu, sbr. 26. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993, nú b-lið 26. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 37/1999. Til stuðnings fjárhæð bótakröfunnar er vísað til þess að málsmeðferð og framkoma starfsmanna stefnda og vissa stefnanda fyrir því að eitthvað væri ekki eins og vera átti hafi valdið henni ómældu hugarangri og miska í gegnum tíðina auk þess sem mikill tími og peningar hafi farið í samskiptin sem hafi valdið stefnanda vinnutapi og tekjutjóni. Auk þess hafi stefnandi á sama tíma þurft að glíma við alvarlegan sjúkdóm, hypocalcemiu, sem til hafi komið vegna mistaka í skjaldkirtilsaðgerð. Um vaxtakröfu vísar stefnandi til ákvæða IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Upphafsdagur vaxtakröfu er miðaður við úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga, 11. maí 2005, og upphafsdagur dráttarvaxtakröfu við dagsetningu kröfubréfs stefnanda til ríkislögmanns, 18. október 2005. III Krafa stefnda um frávísun vaxtakröfu fyrir tímabilið 11. maí 2005 til 18. október s.á. er byggð á því að ekki sé tiltekið hvaða vaxta sé krafist. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stofnunin hafi við afgreiðslu á umsóknum stefnanda um lyfjaskírteini fylgt gildandi lögum og reglugerðum í samræmi við fyrirliggjandi gögn frá stefnanda og heimildir 12. og 13. gr. reglugerðar 458/2005 og forvera hennar. Jafnframt hafi stefndi um málsmeðferð gætt allra ákvæða stjórnsýslulaga við þessar ákvarðanir, þ.á m. rannsóknarskyldu og leiðbeiningarskyldu. Aldrei hafi verið í lögum fyrirmæli um að stefndi skuli taka að fullu þátt í greiðslu lyfjanna Calcium Sandoz og Etalpha. Starfsreglur stefnda hafi tekið breytingum. Á árinu 1999 hafi gengið úrskurður úrskurðarnefndar almanna­trygginga sem hafi kveðið á um að stefndi skyldi heimila tilteknum sjúklingi 100% greiðsluþátttöku í Calcium Sandoz. Starfsreglurnar hafi verið endurskoðaðar í framhaldi af því og metið í hverju tilviki hvort skilyrði væru fyrir hendi til 100% greiðsluþátttöku vegna uppbótarmeðferðar. Við afgreiðslu síðustu umsóknar stefnanda, í janúar 2005, um lyfjaskírteini fyrir Calcium Sandoz hafi hún lagt fram gögn frá Örnu Guðmundsdóttur lækni um að lyfið væri stefnanda lífsnauðsynlegt uppbótarlyf. Því hafi 100% greiðsluþátttaka verið samþykkt frá dagsetningu vottorðs. Sá skilningur, sem stefnandi leggi í úrskurð úrskurðarnefndar almanna­trygginga, standist ekki. Hin kærða ákvörðun hafi verið afgreiðsla stefnda á lyfjaskírteini 26. janúar 2005, þ.e. sá hluti hennar er laut að upphafi gildistíma skírteinisins sem hefði verið ákveðinn 18. janúar 2005. Úrskurðarnefndin hafi fallist á að skírteinið skyldi gilda frá 18. janúar 2003 en ekki fjallað efnislega um rétt stefnanda að öðru leyti, enda nái heimild til greiðslu ekki lengra en tvö ár aftur í tímann, sbr. 2. mgr. 48. gr. almannatryggingalaga. Þrátt fyrir að stefnandi byggi kröfugerð á því að henni hafi verið lífsnauð­synlegt frá árinu 1982 að taka bæði umrædd lyf komi fram í vottorði Örnu Guðmundsdóttur læknis að er stefnandi hafi fyrst leitað til henar í apríl 2004 hafi hún ekki tekið kalk að staðaldri. Því liggi ekkert fyrir um það að stefnandi hafi fengið ráðleggingar um að henni hafi verið lífsnauðsynlegt að taka lyfin þann tíma er krafan taki til. Krafa um sýknu er auk þess byggð á því að samkvæmt 47. gr. almanna­tryggingalaga skuli sækja um allar bætur frá stefnda. Hún hafi ekki sótt um greiðsluþátttöku stofnunarinnar í Etalpha frá því í nóvember 1996 er lyfjaskírteini rann út og þar til í febrúar 2003 og hafi heldur ekki sótt um greiðsluþátttöku í Calcium Sandoz frá 25. október 1997 er lyfjaskírteini rann út og þar til í september 2004. Hún geti því ekki átt rétt á skaðabótum vegna þessara tímabila. Stefndi mótmælir þeirri aðferð við sönnunarfærslu að byggja fullyrðingu um nauðsyn lyfjameðferðar á bréfi meðferðarlæknis. Réttara hefði verið að afla mats dómkvadds matsmanns. Stefndi mótmælir einnig tölulegri kröfu stefnanda í heild. Þetta tekur m.a. til þess að verðlag á viðmiðunartíma (árslok 2005) sé ranglega tilgreint og auk þess hefði verið réttara að krafa stefnanda væri á verðlagi hvers tíma eða núvirt með einhverjum hætti. Þá verði ekki annað séð en að fjárhæð kröfu stefnanda sé í ósamræmi við raunverulegar ávísanir og ráðleggingar lækna hennar eða í það minnsta raunverulega inntöku stefnanda á lyfjunum og fyrir liggi að að því marki sem stefnandi hafi keypt kalk hafi hún mestmegnis keypt óskráð kalk sem sé margfalt ódýrara en Calcium Sandoz. Vísað er til þess að stefnandi hafi upplýst í samtölum við starfsmenn stefnda að við kaup á kalklyfjum hafi hún í flestum tilvikum keypt önnur kalklyf en þetta umrædda lyf. Krafa stefnanda sé sett fram sem eins konar greiðslukrafa þrátt fyrir að vera sögð skaðabótakrafa og hljóti samkvæmt því að fyrnast á fjórum árum. Sá hluti kröfunnar, sem sé vegna tímabilsins fyrir 23. apríl 1996, hljóti hvað sem öðru líður að vera fyrndur þar sem meira en tíu ár séu liðin frá stofnun hans. Því er sérstaklega mótmælt að krafan hafi stofnast við uppkvaðningu úrskurðar úrskurðarnefndar almannatrygginga. Ætluð krafa hljóti að hafa stofnast þegar hinn ætlaði réttur til greiðslu lyfjakostnaðar stofnaðist eða eigi síðar en þegar ætlaðar rangar ráðleggingar starfsmanna stefnda hafi átt sér stað. Af hálfu stefnda er miskabótakröfu mótmælt bæði að því er tekur til grundvallar og kröfufjárhæðar. IV Tilvísun stefnanda í rökstuðningi fyrir vaxtakröfu í IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, svo og framsetning dráttarvaxtakröfu fyrir síðara tímabil, veldur því að krafa um vexti fyrir tímabilið frá 1. maí 2005 til 18. október s.á. byggist augljóslega á 8. gr. tilvitnaðra laga. Samkvæmt því er ekki fallist á frávísunarkröfu stefnda. Krafa stefnanda um bætur fyrir fjártjón byggist á því að hún hafi ekki notið sem skylt væri fullrar greiðsluþátttöku stefnda vegna lyfjanna Etalpha og Calcium Sandoz. Krafa stefnanda er skaðabótakrafa. Um hana gildir tíu ára fyrningarfrestur sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 og var fyrning rofin með birtingu stefnu 21. apríl 2006. Upphafsdagur þess tímabils, sem ófyrnd bótaskylda stefnda getur hafa orðið til, er samkvæmt því 21. apríl 1996. Hinar ætluðu bótaskyldu afhafnir starfsmanna stefnda hljóta að felast í ætluðum röngum afgreiðslum á umsóknum um lyfjaskírteini eða/og röngum ráðleggingum. Umsóknir stefnanda um lyfjaskírteini fyrir nefnt tímamark jafnt sem eftir það sýna að henni var ljóst að bætur eru ekki greiddar (leyfi veitt til greiðsluþátttöku) frá stefnda án umsókna, sbr. 47. gr. laga nr.117/1993, en um áhrif aðgðerðarleysis að þessu leyti skal einnig vísað til reglu skaðabótaréttar um skyldu tjónþola til að leitast við að takmarka tjón sitt. Vegna lyfsins Etalpha hefur stefnandi notið fullrar greiðsluþátttöku stefnda allt tímabilið frá 21. apríl 1996 að undanskildu tímabilinu frá 30. október 1996 til 12. febrúar 2003. Ekki er fram komið að á því tímabili hafi hafi verið sótt um lyfjaskírteini fyrir stefnanda vegna umrædds lyfs. Að því er tekur til tímabilsins frá 21. apríl 1996 hefur stefnandi notið fullrar greiðsluþáttöku stefnanda vegna lyfsins Calcium Sandoz frá 18. janúar 2003 (sbr. úrskurð úrskurðarnefndar lamannatrygginga) og naut hennar áður frá 21. apríl 1996 til 25. október s.á. Stefnandi naut greiðsluþátttöku stefnda samkvæmt svonefndri E-merkingu tímabilið 25. október 1996 til 25. október 1997 en ekki er fram komið að hún hafi eftir það sótt um lyfjaskírteini vegna umrædds lyfs allt til 13. september 2004. Samkvæmt framangreindu kemur einvörðungu til álita að stefnanda verði bætt fjártjón að því er tekur til tímabilsins frá 25. október 1996 til 25. október 1997 og þá vegna þess að hún hafi aðeins notið greiðsluþátttöku stefnda í kaupum lyfsins Calcium Sandoz á grundvelli E-merkingar í stað fullrar greiðsluþátttöku. Umfram þær upp­lýsingar sem fram koma í framangreindu vottorði Örnu Guðmundsdóttur, hormóna- og efnaskiptalæknis, sem hún staðfesti fyrir dóminum, eru engin gögn í málinu sem sýni lyfjanotkun stefnanda og útgjöld vegna þeirra á hverjum tíma, hvort heldur sem er á því tímabili sem hér um ræðir eða öðrum. Í vottorðinu segir m.a. ítrekað að stefnandi hafi ekki fram að því er hún leitaði til læknisins, í apríl 2004, tekið kalk að staðaldri eða með reglulegum hætti. Af hálfu stefnanda hefur þannig ekki verið fullnægt því grundvallarskilyrði þess að fallist verði á skaðabótakröfu hennar vegna framangreinds tímabils að hún hafi á óyggjandi hátt sýnt fram á tjón sitt að því marki hið minnsta að unnt sé að ákvarða bætur að álitum. Á engan hátt er sýnt fram á að starfsmenn stefnda hafi, með framkomu sinni og málsmeðferð, gerst sekir um ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda og persónu þannig að varðað geti við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, nú b-lið 26. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 37/1999. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfum stefnanda, Rögnu Bjarkar Þorvaldsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 462/2016
Líkamstjón Skaðabætur Endurupptaka bótaákvörðunar
Líkamstjón. Skaðabætur. Endurupptaka bótaákvörðunar. A höfðaði mál gegn S hf. og B á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hann hlaut í umferðarslysi árið 2005. Fyrir lá að S hf. greiddi A bætur árið 2007 í samræmi við álit tveggja lækna en A reisti kröfu sína um endurupptöku uppgjörsins á niðurstöðu yfirmatsgerðar frá árinu 2014. S hf. og B andmæltu því ekki að síðara skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um verulega hækkun miskastigs og varanlegrar örorku væri fullnægt en mómæltu að A hefði axlað sönnunarbyrði fyrir því að þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eins og áskilið væri í ákvæðinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að beiðni um nýtt mat á afleiðingum líkamstjóns í framangreindu skyni ætti að réttu lagi að lúta að því að metnar væru eingöngu þær breytingar sem orðið hefðu á heilsufari tjónþola frá því að fyrra mat var gert og hvort þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eða ekki. Nýtt mat ætti almennt ekki að fela í sér nýtt heildarmat á þeim varanlegu afleiðingum sem tjónþoli hlaut við slysi. Vísað var til þess að yfirmatsmenn hefðu ekki getið þess í matsgerð sinni hvort sú verulega breyting á heilsufari A, sem þar væri kveðið á um, hefði verið ófyrirsjáanleg eða ekki. Þá hefðu þeir ekki heldur verið spurðir um það þegar þeir komu fyrir dóm til skýrslugjafar. Að þessu gættu var talið að A hefði ekki tekist að færa sönnur fyrir því að skilyrðum endurupptöku skaðabótaákvörðunar samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga væri fullnægt. Voru S hf. og B sýknuð af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar16. júní 2016. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiðasér 9.599.262 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. apríl 2011 til 5. júní 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IÁfrýjandi slasaðist alvarlega í umferðarslysi[…] apríl 2005, en hann var þá farþegi í bifreið sem ökumaðurinn, stefnda B,missti stjórn á. Bifreiðin fór margar veltur og mun áfrýjandi, sem ekki varspenntur í öryggisbelti, hafa kastast út úr henni, líklega í gegnum hliðarrúðu.Bifreiðin, sem mun hafa eyðilagst í slysinu, var tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Áfrýjandi varfluttur með sjúkrabifreið á heilsugæslustöð en þaðan á slysa- og bráðadeildLandspítalans. Í vottorði læknis á deildinni 14. mars 2006 segir meðal annars:,,Slasast mikið. Fær mar og yfirborðs áverka í andlit, sár á hæ. efra augnlok,nefbrot. Þessir áverkar leiddu til aðgerða. Þá var hann með áverka ábrjóstkassa og kvið, en ekki sáust áverkar á brjóst- eða kviðarholslíffærum.Við eftirlit 3 vikum eftir slysið bentu einkenni til rifbrots og tognunar á hæ.mjöðm.“ Eftir slysið komst áfrýjandi ekki til fyrri starfa sinna en hann hafði,er slysið varð, unnið við akstur og á vinnuvélum í fullu starfi. Hann vitjaðilækna vegna meina sinna og kom fram í vottorði C, sérfræðings íbæklunarskurðlækningum, 5. febrúar 2006, að hann væri ,,illa haldinn af verkjumí mest öllum skrokknum, hálsi, hrygg, með stöðugan höfuðverk og í vinstramjaðmarsvæði.“ Í vottorði sama læknis 28. ágúst sama ár sagði meðal annars svo:,,Hér er um að ræða mann sem lendir í all harkalegu umferðarslysi ... hann munhafa rotast að einhverju leyti og fengið höfuðhögg því ekki man hann eftiratvikinu og rankaði ekki við sér fyrr en stuttu seinna. Í slysinu hlaut hannhöfuðhögg, áverka á vinstra auga, áverka á bak aðallega mjóbak og neðri hlutabrjóstbaks, afleiðingar áverka á vinstri mjöðm og mjaðmargrindarsvæði vinstramegin og einnig afleiðingar áverka á vinstra hné líklega högg sem hefur orsakaðbreytingar á innra borði hnéskeljar.“ Áfrýjandi og stefndi Sjóvá-Almennartryggingar hf. sammæltust um að fela tveimur læknum að meta það líkamstjón semáfrýjandi hlaut í slysinu. Í áliti þeirra 25. febrúar 2007 voru batahvörf talinvera […] október 2005, sex mánuðum frá slysdegi. Varanlegur miski var metinn 20stig og varanleg örorka 20%. Til grundvallar mati þeirra á varanlegum miskalögðu þeir ,,eftirstöðvar háls- og baktognunar, tognunar á vinstri mjöðm oghugsanlega vinstra hné, þó óþægindi hafi komið fram síðar, þá telst hann búavið vægar eftirstöðvar heilahristings. Þá er einnig grunur um eftirstöðvaráverka á hægra auga.“ Rök þeirra fyrir mati á varanlegri örorku voru einkumþau, að þeir töldu ljóst að áfrýjandi byggi við ,,skerðingu á álagsgetu ogúthaldsþoli til allra almennra starfa og sérstaklega líkamlega erfiðra starfaþegar litið er til afleiðinga umferðarslyssins ... Framtíð þessa unga manns ermeð öllu óviss, starfsval hans telst takmarkað komi til breytinga ástarfssviði.“ Læknarnir töldu að áfrýjandi byggi við ,,all nokkra starfsorku íléttara starfi, jafnvel í fullu starfi.“ Á grundvelli framangreinds álitslæknanna fór fram uppgjör 30. mars 2007 á skaðabótum til áfrýjanda vegnaafleiðinga umferðarslyssins. Undir það var ritað af hálfu lögmanns hans meðfyrirvara um breytingar vegna greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Áfrýjandi náði ekki þeirri heilsu aðgeta hafið störf að nýju að neinu marki en kvaðst þó hafa reynt það ítrekað.Hann sótti um endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins 16. júlí 2007en fullnægði þá ekki því skilyrði að hafa byrjað endurhæfingu. Áfrýjandi leitaði eftir því viðstefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. 8. janúar 2010 að skaðabótauppgjör tilhans yrði endurupptekið. Forsendur læknanna um starfsorku hans stæðust ekki ogniðurstaða þeirra um varanlega örorku og varanlegan miska ekki heldur.Málaleitan áfrýjanda var hafnað.Áfrýjandi óskaði dómkvaðningarmatsmanna 2. september 2011 til að meta afleiðingar líkamstjónsins. Ímatsbeiðni var fyrst gerð grein fyrir slysinu og síðan getið um álit læknannatveggja, sem áður greinir, á afleiðingum slyssins og að skaðabætur vegnalíkamstjónsins hefðu verið gerðar upp á grundvelli álitsins. Þá sagði að áfrýjandihafi verið ,,mjög ósáttur við niðurstöður“ læknanna. Forsendur þeirra og rökstuðningurfyrir niðurstöðu hafi að mati áfrýjanda alls ekki gengið eftir og ástand hansversnað til muna eftir að matið var framkvæmt. Þessu til stuðnings var bent áað forsendurnar hafi gengið út frá því að áfrýjandi myndi í framtíðinni búa viðallnokkra starfsorku til léttari starfa og myndi jafnvel geta sinnt þeim ífullu starfi. Þessi framtíðarspá hafi alls ekki gengið eftir og líkamlegu ogandlegu atgervi áfrýjanda hrakað verulega frá því að álitsgerð læknanna varunnin. Jafnframt sagði að ljóst væri að álit læknanna ,,frá 25. febrúar 2007 ávaranlegum miska og varanlegri örorku er mjög lágt ef tekið er mið af alvarlegumog útbreiddum einkennum A og hvaða áhrif slysið hefur haft á starfsmöguleikahans og starfsgetu.“ Áfrýjandi teldi að breyting hafi orðið á heilsu og vinnugetuhans frá því að læknarnir létu í ljós álit sitt á afleiðingum slyssins.,,Varanlegur miski og varanleg örorka hans er verulega hærri en áður vartalið.“ Var þess óskað að dómkvaddir yrðu menn til að meta og láta í ljós álitá: ,,A. Hvenær heilsufar A var orðið stöðugt skv. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga... B. Hver er varanlegur miski A af völdum slyssins ... C. Hver er varanlegörorka A af völdum slyssins“.Til að gera matið voru dómkvaddirbæklunarskurðlæknir og hæstaréttarlögmaður og luku þeir matsgerð sinni 28.september 2012. Í henni kom fram að matsmenn hafi látið framkvæmamyndgreiningarrannsóknir til nota við matið. Niðurstaða þeirra var að ölluleyti hin sama og læknanna tveggja sem áður höfðu látið í ljós álit sitt áafleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda. Matsmenn rökstuddu niðurstöðu sína umvaranlegan miska einkum svo: ,,Við miskamat vegna umferðarslyssins ... leggjamatsmenn til grundvallar að um er að ræða eftirstöðvar andlitsáverka, háls- ogbaktognunar auk tognunar á mjöðm. Þá telst hann búa við eftirstöðvarheilahristings. Sjónskerðingu er ítrekað lýst en það er aðeins staðfest rétttímabundið en að öðru leyti hafa 3 augnlæknar lýst svo til eðlilegri sjón. Einshefur verið lýst í vottorðum ýmsum áverkum s.s. á hrygg, mjöðm og hné sem ekkieru staðreyndir í myndgreiningarrannsóknum.“ Rökstuðningur matsmanna fyrirniðurstöðu þeirra um 20% varanlega örorku var einkum á þann veg að áfrýjandiætti að geta stundað léttari almenn störf, til dæmis afgreiðslustörf að minnstakosti í hlutastarfi. Tekið var tillit til lítillar menntunar hans og takmarkaðsstarfsvals sem og annarra atriða. Áfrýjandi undi ekki niðurstöðumatsmannanna og beiddist dómkvaðningar yfirmatsmanna 25. september 2013. Súbeiðni var að efni til eins og beiðnin 2. september 2011, en þó var sérstaklegavikið að því að niðurstaða dómkvaddra matsmanna um varanlega örorku væri afarlág þegar tekið væri tillit til þess hve alvarlegar þær afleiðingar væru semhann glímdi við vegna slyssins. Var einnig bent á að áfrýjandi uppfyllti þáskilyrði staðals Tryggingastofnunar ríkisins um örorkustyrk enda teldist færnihans til almennra starfa hafa skerst að hluta. Loks kom fram í beiðninni að dómkveðja ætti þrjá yfirmatsmenn alla meðmikla reynslu af matsstörfum, lögfræðing, taugalækni og geðlækni ,,til að metaafleiðingar umferðarslyss sem“ áfrýjandi lenti í tilgreindan dag. Yfirmatsmenn luku mati sínu 28. apríl2014. Niðurstaða þeirra var á þann veg að batahvörf hefðu orðið tólf mánuðumeftir slysdag, þeir töldu varanlegan miska vera 40 stig og varanlega örorku45%. Rökstuðningur þeirra fyrir niðurstöðu um varanlegan miska var á þann vegað hann væri 20 stig vegna stoðkerfiseinkenna. Áfrýjandi byggi við verulegavitræna skerðingu eftir heilaskaða þann, sem hann varð fyrir í slysinu, og hafisú skerðing veruleg áhrif á daglega færni hans og sé varanlegur miski vegnaheilaskaðans því metinn 20 stig.Niðurstaða yfirmatsmanna um varanlegaörorku var einkum studd þeim rökum að hún væri mun meiri en áður var talið.,,Kemur þar fyrst og fremst til vitræn skerðing sem ekki var metin í fyrrimatsgerðum. Matsmenn telja skerðingu á vitrænni getu slíka að hún takmarki mjöggetu til starfa á almennum vinnumarkaði og þá umfram það sem leiðir aflíkamlegum vandamálum.“ IIÁfrýjandi reisir kröfu sína umendurupptöku á ákvörðun 30. mars 2007, um skaðabætur vegna varanlegs miska ogvaranlegrar örorku, á 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skilyrði þess aðréttur til endurupptöku samkvæmt lagagreininni sé fyrir hendi er að tjónþolisanni að orðið hafi ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu hans þannig að ætlamegi að miskastig og varanleg örorka sé verulega hærri en áður var talið. Stefndu andmæla því ekki að síðaraskilyrðinu um verulega hækkun miskastigs og varanlegrar örorku sé fullnægt. Þaumótmæla því á hinn bóginn að áfrýjandi hafi axlað sönnunarbyrði fyrir því aðþær breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar. Áfrýjandi hafi í beiðnum sínum umdómkvaðningu matsmanna og síðar yfirmatsmanna óskað án fyrirvara mats á afleiðingumlíkamstjónsins fyrir sig og í engu gætt þess að óska eingöngu mats á þeim breytingum sem orðið hafi á heilsuhans frá því að álit læknanna tveggja lá fyrir 25. febrúar 2007. Útilokað séþví að átta sig á að hvaða marki yfirmatsgerðin sé endurskoðun á áliti læknannaog að hvað marki hún varði einungis breytingar á heilsu áfrýjanda frániðurstöðu þeirra og þar með á því hvort þær breytingar hafi veriðófyrirsjáanlegar eða ekki. Við mat á því hvort áfrýjandi hafifullnægt þeirri sönnunarskyldu sem á honum hvílir samkvæmt 11. gr.skaðabótalaga gildir meginregla 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Samkvæmt því getur tjónþoli fullnægt sönnunarbyrði sinni samkvæmt11. gr. skaðabótalaga með hverjum þeim hætti sem lög leyfa. Beiðni um nýtt matá afleiðingum líkamstjóns í því skyni ætti þó að réttu lagi að lúta að því aðmetnar séu eingöngu þær breytingar sem orðið hafi á varanlegum miska ogvaranlegri örorku tjónþolans frá því að mat það, sem skaðabótauppgjör var reistá, fór fram og hvort þær breytingar hafi verið ófyrirsjáanlegar eða ekki. Þannigætti slíkt mat almennt ekki að fela í sé nýtt heildarmat á þeim varanleguafleiðingum sem tjónþoli hlaut við slysið.Yfirmatsmenn geta þess ekki í matsgerðsinni hvort sú verulega hækkun á mati á varanlegum miska og varanlegri örorkuhafi verið ófyrirsjáanleg eða ekki. Þeir voru heldur ekki um það spurðir þegarþeir komu fyrir dóm til skýrslugjafar þar sem þeir staðfestu einnigyfirmatsgerðina. Af yfirmatsgerðinni má ráða að það sé einkum hin vitrænaskerðing sem áfrýjandi býr við sem leiddi til svo verulegrar hækkunar ámiskastigi og varanlegri örorku. Mat á því hvort breyting á vitrænni skerðinguhafi verið ófyrirsjáanleg eða ekki er læknisfræðilegt og var nauðsynlegurþáttur í sönnunarfærslu áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu er ekki sannað aðskilyrðum endurupptöku skaðabótaákvörðunar samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga hafiverið fullnægt og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur sem og ákvæði hansum málskostnað og gjafsóknarkostað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður en um gjafsóknarkostnað fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, greiðist úr ríkissjóði þar meðtalin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2016.Málþetta, sem dómtekið var 8. mars sl., er höfðað 20. apríl 2015 af A, […] gegn Sjóvá Almennum tryggingum hf.,Kringlunni 5 Reykjavík og B […].Stefnandigerir þær dómkröfur að stefndu veriðóskipt dæmd til að greiða stefnanda 9.599.262 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21.apríl 2011 til 5. júní 2014 en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þákrefst stefnandi málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndukrefjast aðallega sýknu en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þákrefjast stefndu greiðslu málskostnaðar. I.[…] apríl 2005 var stefnandifarþegi í bifreið með skráningarnúmerið […]. Ökumaður bifreiðarinnar varstefnda, B. Bifreiðin var tryggð lögbundinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda,Sjóvá Almennum tryggingum hf. Stefnda missti stjórn á bifreiðinni með þeimafleiðingum að stefnandi hlaut líkamstjón. Ekki er ágreiningur um bótaskyldustefndu. Í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 öfluðu aðilarsameiginlega matsgerðar sem að stóðu tveir læknar. Í matsgerð þeirra frá 25. febrúar2007 komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði hlotið 20 stigamiska og 20% varanlega örorku við slysið. Stöðugleikatímapunktur var metinn […]september 2005. Aðilar gengu frá uppgjöri á grundvelli matsgerðarinnar 30. mars2007. Með bréfi 8. janúar 2010 fór stefnandi þess á leit við stefnda SjóváAlmennar tryggingar hf. að málið yrði tekið upp að nýju og örorka stefnandametin á ný. Stefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. hafnaði beiðni umendurupptöku með tölvupósti 20. ágúst 2010. Með matsbeiðni 2. september 2011fór stefnandi þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu matsmenntil að meta varanlegar afleiðingar umferðarslyssins og stöðugleika-tímapunkt.Fór stefnandi þess á leit við stefnda Sjóvá Almennar tryggingar hf., 25.nóvember 2011, að stefndi gæfi út yfirlýsingu þess efnis að stefndi myndi ekkibera fyrir sig fyrningu í málinu. Með tölvupósti 29. desember 2011 féllststefndi á að bera ekki fyrir sig að bótakröfur stefnanda myndu fyrnast áramótin2011 til 2012. Var yfirlýsingin gefin með þeim fyrirvara að bótakröfur kynnuþegar að vera fyrndar. Hinir dómkvöddu matsmenn, hæstaréttarlögmaður ogbæklunarlæknir, skiluðu matsgerð 28. nóvember 2012. Var niðurstaða þeirra aðvaranlegur miski stefnanda væri 20 stig og varanleg örorka 20%.Stöðugleikatímapunktur var metinn […] október 2005. Með matsbeiðni 25.september 2013 óskaði stefnandi eftir að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til aðmeta varanlegar afleiðingar slyssins. Voru geðlæknir, bæklunarlæknir oghæstaréttarlögmaður dómkvaddir til starfans og skiluðu þeir matsgerð 28. apríl2014. Mátu þeir varanlegan miska stefnanda 40 stig, varanlega örorku 45% ogstöðugleikatímapunkt […] apríl 2006. Með bréfi 5. maí 2014 fór stefnandi þess áleit við stefnda, Sjóvá Almennar tryggingar hf., að fyrri ákvörðun yrðiendurupptekin á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var krafistskaðabóta í samræmi við niðurstöðu yfirmatsins. Stefndi Sjóvá Almennar tryggingarhf. hafnaði kröfunni í tölvupósti 18. júlí 2014. Við aðalmeðferð málsins staðfestuyfirmatsmenn yfirmatsgerð sína fyrir dóminum. II.Stefnandikveður málsókn sína byggjast á 1. mgr. 88. gr., 90. gr., 91. gr. og 95. gr.,sbr. 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, og ákvæðum nr. 50/1993, þ.á m. 11. gr.laganna um endurupptöku ákvörðunar bóta fyrir varanlegan miska og varanlegaörorku. Bifreið stefndu, B, með skráningarnúmerið […], sem stefnandi varfarþegi í þegar hann slasaðist hafi á slysdegi verið tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf. Málsókn á hendurstefndu, B, byggi á 88. og 90. gr. laga nr. 50/1987. Málsókn á hendur stefnda,Sjóvá Almennum tryggingum hf., byggi á því að bifreið stefndu B, á slysdegi,hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu, skv. 91. gr. laga nr. 50/1987hjá stefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf., og því beri félagið greiðsluskylduvegna afleiðinga slyssins, sbr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. laga nr. 50/1987.Krafa um skaðabætur og útreikningur þeirra byggi á ákvæðum laga nr. 50/1993 ogyfirmatsgerð geðlæknis, bæklunarlæknis og hæstaréttarlögmanns frá 28. apríl2014. Þá byggi stefnandi einnig á meginreglu skaðabótaréttar um fullar bæturtil handa tjónþola vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir. Stefnandibyggi kröfur sínar á því að skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 um endurupptökuákvörðunar um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku séu uppfyllt.Samkvæmt ákvæðinu þurfi tvö skilyrði að vera uppfyllt svo endurupptaka nái framað ganga. Fyrra skilyrðið sé að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsutjónþola. Seinna skilyrðið sé að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra enáður var talið. Bæði skilyrðin séu uppfyllt. Samanburðurá frummati og gögnum sem legið hafi til grundvallar við gerð þess og yfirmati,sem stefnandi byggi kröfu sína á, og gögnum sem legið hafi til grundvallar viðgerð þess sýni ótvírætt að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufaristefnanda frá frummati, frá árinu 2007, og uppgjöri samkvæmt því frá 30. mars2007. Í frummati, blaðsíðu 4, í kafla um skoðun komi fram að ljósop hægra augasé heldur víðara en það vinstra. Væg hreyfiskerðing sé í hálsi með óþægindum íendastöðu hreyfinga. Axlarhreyfingar séu fríar og óhindraðar með vægumóþægindum í endastöðu hægra megin og vægum festumeinum í hægri öxl. Það vanti10 cm. upp á að fingur nái í gólf við frambeygju og rétta og hliðarhreyfingarséu vægt skertar með óþægindum í endastöðu. Það séu dreifð þreifieymsli ívöðvum hliðlægt í öllu bakinu. Óþægindi séu við mjaðmahreyfingar vinstra meginí endastöðu, en hreyfiferlar teljist eðlilegir. Það séu dreifð eymsli yfirliðbili vinstra hnés, en skoðun að öðru leyti eðlileg. Taugaskoðun teljisteðlileg. Neðar á blaðsíðu 4 í frummatinu segi síðan: „Við geðskoðun telstgrunnstemning eðlileg, eðlileg raunveruleikatengsl, ekki áberandi kvíðamerki“. Á blaðsíðu 6 í frummati sérökstuðningur matsmanna fyrir mati á varanlegum miska. Þar segi: „Við mat ávaranlegum miska leggja matsmenn til grundvallar að um er að ræða eftirstöðvarháls- og baktognunar, tognunar á vinstri mjöðm og hugsanlega vinstra hné, þóóþægindi hafi komið fram síðar, þá telst hann búa við vægar eftirstöðvarheilahristings. […] Varanlegur miski telst hæfilega metinn 20 stig.“ Hvorki ífrummati né í læknisfræðilegum gögnum sem legið hafi fyrir við gerð þess séuábendingar um að hugsanlegt eða líklegt sé að afleiðingar slyssins séu meiri enþar er lýst og metið var til miska og varanlegrar örorku. Vegna þessa hafistefnandi ekki séð tilefni til að gera fyrirvara við matið eða uppgjör aðila30. mars 2007. Í yfirmati, blaðsíðu 11-12 í kafla um skoðun á matsfundi 22.janúar 2014 og þar með talin geðskoðun, komi hins vegar einnig í ljós önnuralvarleg einkenni. Þar komi fram að stefnandi eigi erfitt með að klæða sig úrfötum. Göngulagið sé þannig að vinstri fótur sé útsnúinn og hann haltur.Stefnandi geti hvorki gengið á tám né hælum. Hann sé aumur í vöðvum í bakialveg frá hnakkagróf og niður á mjaðmagrind. Við frambeygju í hálsi muni þremurfingurbreiddum frá höku í bringubein. Rétta sé skert. Hliðarsnúningur sé 45°til hægri og 30° til vinstri. Hliðarsveigja sé 30° í báðar áttir og það taki ívið ystu hreyfimörk og hann kvarti um mikinn sársauka við þessar hreyfingar.Engar stöðuskekkjur séu í hálsi. Hreyfingar í öxlum séu eðlilegar og enginklemmueinkenni. Vöðvakraftar í axlargrindarvöðum séu eðlilegir. Taugaskoðun ígriplimum sé eðlileg. Hann sé með eymsli yfir olnbogum báðum megin, bæði yfirréttuvöðvafestum og beygjuvöðvafestum. Við frambeygju nái fingurgómar réttniður fyrir hné og geti stefnandi ekki beygt sig lengra. Rétta sé eðlileg.Hliðarbeygjur séu eðlilegar en það taki í til beggja hliða. Bakeymsli komi framyfir spjaldhryggjarliðum beggja vegna. Eymsli séu yfir lærhnútum, meira vinstramegin. Hreyfingar í mjöðmum séu 90° beggja vegna en sársauki sé við hreyfingu ívinstri mjöðm. Snúningshreyfingar séu einnig sárar í vinstri mjöðm. Enginnvökvi eða bólga sé í vinstra hné. Hreyfigeta í hnjáliðnum sé eðlileg og hanneymslalaus. Taugaskoðun í ganglimum sé eðlileg. Um geðskoðun, blaðsíðu 12, segim.a. „Við geðskoðun koma fram verulegar minnistruflanir“. Matsmenn hafi lagtnokkrar einfaldar spurningar fyrirstefnanda sem hann hafi svarað bæði rangt og ruglingslega. Þá segi „Þarfgreinilega eftirlit eiginkonu við allt sem hann gerir. Þarf út ávinnumarkaðinn, en treystir sér ekki til þess“. Síðan segi: „Gerð var tilrauntil þess að láta yfirmatsbeiðanda fylla út mælikvarða Beck´s á geðlægð ogkvíða, en greinilegt var að hann réði ekki við það. Saga hans ruglingsleg ognærminni mjög skert og í framhaldi af matsfundi var ákveðið í samráði viðlögfræðing yfirmatsbeiðanda að fá […] D sérfræðing í klínískri taugasálfræðitil þess að gera taugasálfræðilega athugun á yfirmatsbeiðanda.“ Í kafla umniðurstöðu og álit á blaðsíðu 5, taugasálfræðilegri athugun D, frá 21. febrúar2014, segi m.a.: „Við prófun komu fram vísbendingar um erfiðleika tengda því aðskilja og átta sig á fyrirmælum. Einnig erfiðleikar tengdir þreytu í hægrihendi við meðferð skriffæris. Greindarprófun benti til skertra greindarþátta afáunnum toga.“ Í niðurstöðum prófanahafi komið fram vísbendingar um margþætta taugasálfræðilega veikleika og séuþeir raktir í athuguninni. Síðan segi orðrétt: „Líkur eru til að ofangreindirtaugasálfræðilegir veikleikar séu að verulegu leyti áunnir og afleiðing þessháorku höfuð- og heilaáverka sem [...] hlaut árið 2005“. Á blaðsíðu 16 íyfirmati sé rökstuðningur matsmanna fyrir mati á varanlegum miska. Þar segim.a.: „Þá telst hann búa við eftirstöðvar höfuðhöggs. Höfuðhöggið hefur haftmjög víðtækar afleiðingar fyrir yfirmatsbeiðanda. Hann er með alvarlegeftirheilahristingseinkenni sem lýsa sér m.a. með miklum kvíða, verulegumminnistruflunum og öðrum taugasálfræðilegum afleiðingum og er það niðurstaðayfirmatsmanna að þessar breytingar séu allar áunnar og orsakaðar af háorkuhöfuð- og heilaáverka sem yfirmatsbeiðandi fékk í slysinu árið 2005. […]Yfirmatsbeiðandi hefur verulega vitræna skerðingu eftir heilaskaða þann semhann varð fyrir í slysinu. Sú skerðing hefur veruleg áhrif á daglega færni hansog að mati yfirmatsmanna er miski hans vegna heilaskaðans 20 stig.“ Þess skuligetið að matsmenn hafi metið stoðkerfiseinkenni hans til 20 stiga miska.Samtals sé því miski stefnanda 40 stig. Í frummatinu, sé eins og fyrr segi,lýst háls- og baktognun og vægum eftirstöðvum heilahristings. Geðskoðun hafiverið eðlileg og stefnandi hvorki kvartað undan kvíða né þunglyndi. Af lestrifrummatsins sé ljóst að þá hafi ekki verið tilefni til að kalla eftir skýrslugeðlæknis eða athugunar taugasálfræðings vegna afleiðinga slyssins. Að öðrumkosti hefðu hinir reyndu matslæknar kallað eftir slíku. Í yfirmatinu komi framað stefnandi hafi kvartað undan kvíða, lélegu minni og einbeitingarskorti. Ámatsfundi hafi komið fram verulegar minnistruflanir og stefnandi ekki ráðið viðeinfaldar spurningar og próf. Hafi því verið afráðið að kalla eftir athuguntaugasálfræðings. Samkvæmt yfirmati séu afleiðingar slyssins veruleg vitrænskerðing, mikill kvíði, verulegar minnistruflanir og taugasálfræðilegarafleiðingar. Að auki sé í yfirmati lýst mikilli hreyfiskerðingu í hálsi, bæðivið frambeygju og réttu sem og hliðarsnúning. Í frummati segi að „væghreyfiskerðing“ sé í hálsi. Einnig sé í yfirmati lýst eymslum yfir báðumolnbogum, sem ekki sé getið í frummati. Þá komi fram í yfirmati að viðframbeygju nái stefnandi fingurgómum rétt niður fyrir hné en í frummati náifingurgómar 10 cm frá gólfi. Allar þessar alvarlegu afleiðingarumferðarslyssins hafi því sannanlega ekki verið komnar fram þegar frummat oguppgjör hafi farið fram fyrri hluta ársins 2007. Þær séu því eðli máls samkvæmtekki hluti af mati á miska og örorku í frummati. Einkennin hefðu þá verið metintil miska og varanlegrar örorku í frummatinu. Árið 2007 hafi ekkert verið sembent hafi til þess að líkamlegar afleiðingar umferðarslyssins yrðu meiri en þarsé lýst eða að afleiðingar höfuðhöggsins myndu með tímanum leiða til verulegrarvitrænnar skerðingar. Þessar breytingar á heilsu stefnanda hafi því verið alvegófyrirséðar. Afleiðingar af þungu höfuðhöggi og áhrifþess á andlega líðan séu oft lengi að koma fram hjá þeim sem fyrir verði.Matsfundur vegna frummats hafi farið fram 13. febrúar 2007, eða innan viðtveimur árum frá slysdegi. Á þeim tímapunkti hafi hvorki andlegar afleiðingar slyssinsverið komnar fram né þær vitrænu skerðingar sem raktar verði til höfuðhöggsins.Þessu til stuðnings vísi stefnandi m.a. til þess að fyrst í stofunótu heila- ogtaugalæknis, frá 9. mars 2010, kvarti stefnandi um minnisleysi. Slíkarkvartanir hafi ekki komið fram í frummati eða í gögnum sem legið hafi því tilgrundvallar, enda þau einkenni þá ekki til staðar. Að endingu sé rétt að vekja athygli á því að stefnandi hafiverið andlega og líkamlega heilbrigður fyrir slysið. Um það megi m.a. vísa tilblaðsíðu 2 í taugasálfræðilegri athugun. Hann hafi æft og keppt í íþróttum.Eftir grunnskóla hafi hann unnið ýmis störf til sjós og lands, lokið […], […]og unnið sem […]. Þá hafi hann einnig leikið í […]. Hækkuná varanlegri örorku milli frummats og yfirmats sé 25 prósentustig, og hækkunvaranlegs miska milli frummats og yfirmats 20 stig. Hvort tveggja sé mjög mikilhækkun sem uppfylli skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 um verulega hækkun. Aðframan hafi verið fjallað um ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsufari. Það séuþessar ófyrirsjáanlegur breytingar, þ.e. fyrst og fremst áhrif slyssins áandlega líðan stefnanda og afleiðingar heilaskaðans (vitræn skerðing) sem leiðitil 20 stiga hækkunar á varanlegum miska og 25 prósentustiga hækkunar ávaranlegri örorku. Á blaðsíðu 16 í yfirmati segi orðrétt: „Yfirmatsbeiðandihefur verulega vitræna skerðingu eftir heilaskaða þann sem hann varð fyrir íslysinu. Sú skerðing hefur veruleg áhrif á daglega færni hans og að matiyfirmatsmanna er miski hans vegna heilaskaðans 20 stig.“ Það sé þvíheilaskaðinn sem leiði til 20 stiga hækkunar á miska. Á blaðsíðu 17 í yfirmatisegi orðrétt: „Nú eru liðin rúm níu ár frá slysinu og telja matsmenn fremurhæpið að [...] komist á almennan vinnumarkað með þeim hætti sem gert var ráðfyrir í fyrri matsgerðum. Kemur þar fyrst og fremst til vitræn skerðing semekki var metin í fyrri matsgerðum. Matsmenn telja skerðingu á vitrænni getuslíka að hún takmarki mjög getu til starfa á almennum vinnumarkaði og þá umframþað sem leiðir af líkamlegum vandamálum. […] Matsmenn telja með hliðsjón afþessu rétt að meta honum varanlega örorku sem telst rétt metin 45%.“ Meðyfirmatsgerð sé sannað að miski stefnanda og varanleg örorka séu nú verulegahærri en áður hafi verið talið og þessar breytingar á heilsufari stefnandaeftir frummat verið ófyrirsjáanlegar. Með því mati hafi tjón stefnanda veriðsannreynt. Stefnandi byggi á að sönnunarbyrði vegna frekari frádráttar skaðabótakröfustefnanda, skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, hvíli á stefndu en stefnduhafi gert kröfu um það við lokauppgjör á sínum tíma. Stefnandi byggi einnig áþví að stefnda beri að sýna fram á hvaða greiðslur það eru sem stefnandi njótifrá Tryggingastofnun ríkisins og/eða frá lífeyrissjóðum sem koma eigi tilfrádráttar skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, og frá og til hvaða tímamarkaþær skuli reiknaðar. Stefnandi telji að aðeins þær greiðslur sem hannsannanlega hafi notið á stöðugleikatímapunkti geti komið til frádráttar og hafisá frádráttur komið til framkvæmda við uppgjör aðila 30. mars 2007. Stefndu hafireiknað þær greiðslur út og dregið þær frá í lokauppgjöri við stefnanda ánnokkurs fyrirvara. Stefnandi mótmæli þeirri kröfu stefnda, Sjóvár Almennratrygginga hf., að viðbótarskaðabótakrafa hans sæti frádrætti á grundvelliþágildandi 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Við lokauppgjör skaðabótakröfustefnanda 30. mars 2007 hafi stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., enganfyrirvara gert um frádrátt þann sem tilgreindur sé í uppgjörinu að fjárhæð1.119.857 krónur. Stefndi hafi ekki heldur áskilið sér rétt til að dragagreiðslur sem stefnandi njóti samkvæmt lögum um almannatryggingar eða greiðslurúr lífeyrissjóðum frá kröfum sem hann kynni að eignast síðar á grundvelli 11.gr. laga nr. 50/1993. Stefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. geti því ekkikrafist frekari frádráttar nú. Sú krafa sé of seint fram komin. Félagið hafihaft tilefni til að gera fyrirvara um frekari frádrátt við uppgjörið árið 2007,enda komi fram á blaðsíðu 6 í frummati og skattaupplýsingum stefnanda, semlegið hafi fyrir á þeim tíma, að stefnandi hefði ekki átt afturkvæmt ávinnumarkað eftir slysið og nyti greiðslna frá lífeyrissjóðum og bóta fráTryggingastofnun ríkisins. Þrátt fyrir þessa vitneskju hafi félagið enganslíkan fyrirvara gert og þar með fyrirgert rétti sínum til að krefjastendurupptöku uppgjörsins samkvæmt 11. gr. laga nr. 50/1993 eða endurmats á þeimgreiðslum sem þá hafi að kröfu stefnda verið dregnar frá, skv. 4. mgr. 5. gr.laganna. Einnig sé þessu til stuðnings bent á athugasemdir með frumvarpi tilskaðabótalaga, lagt fram á 115. löggjafarþingi 1991-92, en þar segi m.a. um 11.gr. að ákvæðið veiti aðeins heimild til endurupptöku ef tjónþoli krefjist þess.Hinn bótaskyldi eigi ekki rétt á að krefjast þess að mál sé tekið upp tilnýrrar ákvörðunar. Verðifallist á að skaðabótakrafa stefnanda sæti frádrætti sé útreikningitryggingastærðfræðingsins mótmælt. Hann sé starfsmaður stefnda, Sjóvár Almennratrygginga hf., og útreikningur hafi takmarkað sönnunargildi. Þá séútreikningsins aflað einhliða af hálfu stefnda án þess að stefnandi hafi hafttækifæri til að koma sínum röksemdum og sjónarmiðum á framfæri. Stefnandi byggi á því að það hvíli á stefnda að sýna fram áað þær greiðslur sem stefndi telji að koma eigi til frádráttar kröfum stefnandaog séu tilkomnar vegna afleiðingaumferðarslyssins en eigi sér ekki aðrar orsakir eða skýringar. Íörorkumatsgerðum Tryggingastofnunar ríkisins og þeirra sem unnar séu á vegumlífeyrissjóðanna sé m.a. byggt á því að stefnandi búi við skerta sjón á hægraauga. Í yfirmati sé byggt á því að ekkert athugavert sé við sjón stefnanda.Hluti af greiðslum lífeyrissjóða og Tryggingastofnunar ríkisins sé þvísannanlega tilkominn vegna annarra atvika en umferðarslyssins. Þær greiðslureigi ekki að koma til frádráttar skaðabótakröfu stefnanda í þessu máli.Útreikningur tryggingastærðfræðingsins taki ekki mið af þessu. Því sé mótmælt aðallar greiðslur sem stefnandi njóti frá Tryggingastofnun ríkisins oglífeyrissjóðum eigi rót sína að rekja til umferðarslyssins. Eðli máls samkvæmthljóti aðrar ástæður og heilsubrestur vegna þeirra einnig að hafa áhrif á mötTryggingastofnunar ríkisins og lífeyrissjóða. Þar sé stefnanda metin fulllæknisfræðileg örorka en einungis 40% í mati dómkvaddra yfirmatsmanna. Í þessummötum sé bersýnilega byggt á fleiru en afleiðingum umferðarslyssins […] maí2005 einum saman. Hvorki sé rökrétt,trúverðugt né sanngjarnt, að stefndu vilji byggja frádrátt frá skaðabótakröfustefnanda á öðrum forsendum, þ.e. miklum mun hærra örorkumati en sjálf krafanbyggi á. Forsendur fyrir útreikningitryggingastærðfræðingsins séu því svo veikar að honum verði ekki beitt semsönnunargagni í máli um frádrátt, skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Í útreikningi tryggingastærðfræðingsins sé m.a. gert ráðfyrir greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins vegna barnalífeyris. Stefnandibyggi á að örorkustyrkir vegna barna og/eða barnalífeyrir eigi ekki að koma tilfrádráttar við uppgjör. Þessar greiðslur séu ekki skaðabætur eða hugsaðar tilað bæta framtíðartekjuskerðingu vegna slyss, heldur til að bæta aðbúnað barnasem eigi foreldra með skerta starfsgetu. Verði ekki fallist á þetta sé byggt áþví að til frádráttar skaðabótakröfu stefnanda geti ekki komið aðrar greiðsluren þær sem hann sannarlega hafi notið eða átt rétt til á stöðugleikatímapunkti.Á stöðugleikatímapunkti hafi stefnandi aðeins átt eitt barn. Stefnandi ogbarnsmóðirin hafi slitið sambandi sínu og barnið búið og búi enn hjá móðursinni. Barnið sé ekki skráð á framfærslu stefnanda á skattagögnum. Hvað semöðru líði beri stefndu sönnunarbyrðina um þetta atriði, líkt og um aðra ætlaðafrádráttarliði. Stefnandi byggi á því að við ákvörðun á því hvaða greiðslur skuli draga fráskaðabótakröfunni verði að miða við hvernig mál stefnanda hafi staðið ástöðugleikatímapunkti, þ.e. á þeim tíma sem stefnandi hafi ekki getað vænstfrekari bata. Réttur til greiðslna sem myndast hafi eftir það tímamark komiekki til frádráttar skaðabótakröfu hans. Á stöðugleikatímapunkti, […] apríl2006, hafi stefnandi, auk réttinda hjá lífeyrissjóðum, aðeins notiðörorkustyrks frá Tryggingastofnun ríkisins. Styrkurinn sé dreginn frá íuppgjörinu. Það hafi ekki verið fyrr en með örorkumati lífeyristrygginga, 11.febrúar 2013, sem stefnandi hafi uppfyllt skilyrði staðals um hæsta örorkustig.Þau skilyrði hafi hann ekki uppfyllt á stöðugleikatímapunkti og hafi t.a.m.umsókn stefnanda um endurhæfingarlífeyri, 16. júlí 2007, verið hafnað, sbr. matvegna endurhæfingarlífeyris frá 25. september 2007. Í örorkumatilífeyristrygginga frá 9. júní 2009 komifram að stefnandi uppfylli ekki skilyrði um hæsta örorkustig, en færni hans tilalmennra starfa teljist þó skert. Stefnandi hafi samkvæmt þessu ekki átt rétttil fullra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins á stöðugleikatímapunkti.Stefnandi byggi á því að krafa hans um varanlegan miska skuli ekki sætafrádrætti sbr. 4. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993. Miskabætur skv. 4. gr. lagannaséu bætur fyrir ófjárhagslegt tjón stefnanda. Greiðslum frá Tryggingastofnunríkisins og lífeyrissjóðum sé ætlað að bæta fjárhagslegt tjón. Stefnandi byggiá því að bætur fyrir fjárhagslegt tjón verði ekki dregnar frá bótum fyrir tjónsem ekki er fjárhagslegt. Stefnandi hafi aðeins fengið hluta af slíku tjónisínu bætt, þ.e. vegna 20 stiga miska sem stefndi hafi greitt stefnanda í mars2007. Stefnandi hafi ekki fengið greiðslur frá þriðja aðila sem ætlað sé aðbæta ófjárhagslegt tjón hans. Krafa stefnanda um skaðabætur fyrir varanleganmiska eigi því að ná fram að ganga óháð niðurstöðu um frekari frádrátt. Bent séá að uppgjörsblað stefnda Sjóvár Almennra trygginga hf. styðji þessa röksemdstefnanda. Þar sé frádráttur skv. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 dreginn fráútreiknuðum bótum fyrir varanlega örorku.Stefnandikveður kröfu sína sundurliðast þannig: Að því er varðar varanlegan miska skv.4. gr., sbr. 15. gr. laga nr. 50/1993 sé varanlegur miski skv. yfirmati metinn40 stig, sem sé 20 stiga hækkun frá frummati. Krafa stefnanda vegna varanlegsmiska sé því 20% x 10.100.000 krónur (4.000.000 krónur x 8287 / 3282) =2.020.000 krónur. Að því er varðar varanlega örorku skv. 5. til 7. gr. laga nr.50/1993 sé varanleg örorka, samkvæmt yfirmati stefnanda metin 45%, sem sé 25prósentustiga hækkun frá frummati. Viðmiðunarlaun séu hin sömu og lögð hafiverið til grundvallar uppgjöri 30. mars 2007, þ.e. lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7.gr. laga nr. 50/1993. Miðað sé við stöðugleikatímapunkt skv. yfirmati […] apríl2006. Viðmiðunarlaunin séu því 1.821.500 krónur (1.200.000 krónur x 4982 /3282). Á stöðugleikatímapunkti […] apríl 2006 hafi stefnandi verið […] gamall.Aldursstuðull skv. 6. gr. laga nr. 50/1993 sé því 16,644 […] Krafa stefnandavegna varanlegrar örorku sé því 1.821.500 krónur x 16,644 x 25% = 7.579.262krónur. Heildarkrafan sé því bæturvegna varanlegs miska að fjárhæð 2.020.000 krónur og bætur vegna varanlegrarörorku að fjárhæð 7.579.262 krónur, eða alls 9.599.262 krónur. Málskostnaðarkrafastefnanda er byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 33. gr. og 42. gr.laga nr. 91/1991. Krafa stefnanda um vexti byggir á 16. gr. laga nr. 50/1993.Krafa stefnanda um dráttarvexti byggir á 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta er krafist frá því mánuður varliðinn frá því stefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf. var sent kröfubréf þann 5.maí 2014. III.Stefndubyggja varnir sínar á því að krafa stefnanda sé fyrnd og skilyrði 11. gr. laganr. 50/1993 til endurupptöku ekki uppfyllt. Sönnunarbyrði um rétt stefnanda tilfrekari skaðabóta úr hendi stefndu hvíli á stefnanda. Stefnandi hafi ekkitekist að sanna að þau atvik séu fyrir hendi sem leiði til frekari bótaskylduaf hálfu stefndu. Krafastefndu um sýknu af dómkröfum stefnanda sé í fyrsta lagi á því reist aðviðbótarbótakrafa stefnanda vegna líkamstjóns, sem í þessu máli sé krafistgreiðslu á og stefnandi telji að rekja megi til umferðarslyssins […] apríl2005, hafi verið fyrnd þegar mál um hana var höfðað með birtingu stefnu 20.apríl 2015. Bótakrafan sé reist á ákvæðum XIII. kafla laga nr. 50/1987, en umfyrningu slíkra krafna gildi sérákvæði 99. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinufyrnist bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna gagnvart þeim sem ábyrgð beri,og vátryggingafélagi, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafihafi fengið vitneskju um kröfu sína og átt þess fyrst kost að leita fullnustuhennar. Stefndu byggi á því að krafa stefnanda hafi verið fyrnd þegar stefnandihafi höfðað mál um hana. Fram komi í yfirmatsgerð að heilsufar stefnanda hafiverið orðið stöðugt að liðnu einu ári frá slysinu. Þá segi í yfirmatsgerðinni:„Að mati matsmanna verður ekki séð að síðari rannsóknir og/eðameðferðartilraunir hafi bætt ástand svo um muni“. Hafi því verið miðað við aðstöðugleikatímapunktur, í skilningi laga nr. 50/1993, hafi verið […] apríl2006. Eigi þetta sér einnig stoð í öðrum læknisfræðilegum gögnum málsins, svosem læknisvottorði E frá 6. júlí 2006 þar sem segi: „Nú er liðið rúm[t] ár fráslysinu og ætt[u] allar afleiðingar að vera komnar í ljós og bata náð eins oghægt er. Mat mitt er að tími sé til örorkumats“. Um þetta megi einnig vísa til læknisvottorðs C frá 28. ágúst 2006þar sem fram komi að ekki sé um frekari meðferðarmöguleika að ræða og tímabærtsé að meta afleiðingar slyssins. Í málinu liggi ekki fyrir nein læknisfræðileggögn um breytingu á heilsufari stefnanda á einhverju síðara tímamarki. Við matá því hvenær fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. laga nr. 50/1993 hefjist hafi skapastskýr dómaframkvæmd fyrir því að miða við lok þess árs þegarstöðugleikatímapunktur hafi verið ákveðinn af matsmönnum eða það tímamark þegartjónþola hafi fyrst mátt vera ljóst að hann hefði hlotið varanleg mein afslysinu og þar með átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar.Fyrningarfrestur vegna kröfu stefnanda hafi því hafist 1. janúar 2007 og krafanþví fyrnd 1. janúar 2011. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á nokkuð sem staðiðhafi í vegi fyrir því að hann hefði, fyrir það tímamark, getað gert viðeigandiráðstafanir til að leita fullnustu kröfu sinnar. Fjögurra ára fyrningarfrestursamkvæmt 99. gr. laga nr. 50/1987 hafi því í síðasta lagi hafist við árslok2006 og runnið út í árslok 2010. Mál þetta hafi verið höfðað rúmum fjórum árumsíðar. Af hálfu stefnanda hafi fyrst þann 25. nóvember 2011 verið óskað eftiryfirlýsingu frá stefnda þess efnis að stefndi myndi ekki bera fyrir sigfyrningu í málinu um áramótin 2011/2012. Með tölvupósti 29. desember 2011 hafistefndi fallist á að bera því ekki fyrir sig að bótakröfur stefnanda fyrndustáramótin 2011/2012 en þó með þeim fyrirvara að bótakröfur kynnu þegar að verafyrndar, líkt og þær hafi verið. Krafastefndu um sýknu sé einnig reist á því að fram hafi farið fullnaðaruppgjörmilli stefnanda og stefnda, Sjóvár Almennra trygginga hf., þann 30. mars 2007.Þáverandi lögmaður stefnanda hafi undirritað uppgjörið samkvæmt umboði. Einifyrirvarinn sem gerður hafi verið við uppgjörið af hálfu stefnanda hafi varðaðfrádrátt vegna væntanlegra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins sem dregnarhefðu verið frá varanlegri örorku að álitum (nú Sjúkratryggingum Íslands).Umræddur fyrirvari hafi fallið niður með greiðslu stefnda, Sjóvár Almennratrygginga hf., þann 4. apríl 2008. Fyrirvaralaust uppgjör liggi því fyrir ímálinu hvað varði bætur vegna slyssins. Forsendur uppgjörsins hafi byggst ániðurstöðum fyrrnefndrar matsgerðar frá 25. febrúar 2007. Stefndu byggi á þvíað ekki sé unnt að taka upp bótauppgjör stefnanda vegna umrædds umferðarslyssnema endurupptaka sé heimil samkvæmt lögum nr. 50/1993. Stefnanda beri að sýnafram á að skilyrði endurupptöku séu uppfyllt, sbr. 11. gr. laga nr. 50/1993. Þábyggi stefndu á því að stefnandi hafi ekki sannað að skilyrði 11. gr. laga nr.50/1993 um endurupptöku séu uppfyllt. Annað skilyrðiþess að 11. gr. eigi við sé að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsustefnanda í skilningi 11. gr. laga nr. 50/1993 frá því að uppgjörið fór fram.Stefndu telji að þetta ófrávíkjanlega skilyrði 11. gr. sé ekki uppfyllt og þvíverði endurupptaka málsins ekki byggð á 11. gr. laganna. Stefndu telji að yfirmatsgerð sé nýtt mat á afleiðingum slyssins en ekkimat á því hvort heilsufar stefnanda hafi versnað með ófyrirsjáanlegum hættieftir fullnaðaruppgjör. Niðurstaða yfirmatsmanna um hækkun á varanlegum miskaog örorku byggi á því að mat þeirra á afleiðingum slyssins sé annað en fyrrimatsmanna en ekki því að heilsa stefnanda hafi versnað. Stefnandi hefði ímatsbeiðni átt að beina þeim spurningum til matsmanna hvort heilsa stefnandahafi versnað og hvort sú breyting hafi verið ófyrirsjáanleg er fullnaðaruppgjörfór fram. Þar sem stefnanda hafi láðst að gera það þá liggi það ekki fyrir. Afþeim ástæðum beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Stefnanda beri beri aðsýna fram á að skilyrði 11. gr. séu uppfyllt. Í því tilliti nægi ekki að aflamatsgerðar um hærra örorku- og miskastig en áður, heldur þurfi að afla sönnunará því að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið frá fyrra mati. Íyfirmatsgerðinni sé ekki verið að tala um að heilsa stefnanda hafi versnað eðaað ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á henni heldur felist munurinn ániðurstöðum matsgerða fremur í því að yfirmatsmenn meti eftirstöðvarheilahristings til hærra miskastigs en gert hafi verið í fyrri matsgerðum. Íyfirmatsgerð komi skýrt fram að stefnandi hafi ekki getað vænst frekari bata aðliðnu einu ári frá slysinu, þ.e. […] apríl 2006, og „[a]ð mati matsmanna verðurekki séð að síðari rannsóknir og/eða meðferðartilraunir hafi bætt ástand svo ummuni.“ Breytt niðurstaða yfirmats varðandi varanlegaörorku og varanlegan miska verði rakin til annarra þátta en ófyrirséðrabreytinga á heilsufari stefnanda. Sé þá byggt á því af hálfu stefndu að hækkunvaranlegrar örorku og varanlegs miska leiði þannig af ólíkum aðferðum sem beittsé í umræddum matsgerðum og hugsanlega af betri og víðtækari rannsóknum, enekki af ófyrirsjáanlegum breytingum á heilsufari stefnanda. Þannig hafiheilsufar stefnanda ekki versnað heldur verði breytt niðurstaða rakin tilannarra þátta en breytinga á heilsu, þ. á m. til ólíkra matsaðferða.Verðiekki fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu og komist dómstóllinn að þeirriniðurstöðu að krafa stefnanda sé ekki fyrnd og skilyrði 11. gr. laga nr.50/1993 séu uppfyllt þá geri stefndu engar athugasemdir við útreikning ávaranlegum miska og varanlegri örorku. Stefndu krefjist þess hins vegar að tilfrádráttar skaðabótunum komi þær greiðslur og réttindi til greiðslna sem kveðiðsé á um í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Stefndu mótmæli þeirri málsástæðustefnanda að skaðabætur stefnanda geti ekki sætt frekari frádrætti þar sem ekkihafi verið gerður fyrirvari um slíkt við fullnaðaruppgjör 30. mars. 2007. Umhafi verið að ræða fullnaðar- og lokauppgjör og því óþarft að gera fyrirvara umfrekari frádrátt. Komist dómstóllinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að þröngskilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 um endurupptöku séu uppfyllt þá fari umútreikning á frekari bótum eftir lögum nr. 50/1993. Eigi það við um 4. mgr. 4.gr. og 4. mgr. 5. gr. rétt eins og hvert annað ákvæði laganna. Þá mótmælistefndu því að einungis þær greiðslur sem stefnandi sannanlega hafi notið ástöðugleikatímapunkti geti komið til frádráttar enda ekkert í lögum nr. 50/1993eða dómaframkvæmd sem styðji slíka túlkun auk þess sem það myndi vera íandstöðu við tilgang ákvæðisins. Ástæðan fyrir sérstöku ákvæði um frádrátt séað tjónþoli eigi ekki að fá hærri bætur en þörf sé á til þess að bætaraunverulegt tjón. Því beri að sjálfsögðu við endurupptöku máls að taka mið afþeim upplýsingum um hagi tjónþola sem liggi fyrir, þ. á m. upplýsingum umgreiðslur sem tjónþoli hafi sannanlega tekið við frá þriðja aðila. Í gögnummálsins komi ítrekað fram og sé ítrekað haft eftir stefnanda aðheilsufarsvandræði hans sé að rekja til slyssins í apríl 2005. Þá sé í gögnumfrá Tryggingastofnun, skýrslum lækna vegna umsóknar um örorkubætur,læknisvottorðum og örorkumötum lífeyrissjóða einungis vísað til þess aðheilsufarsbresti stefnanda sé að rekja til slyssins 2005. Stefndu mótmæli þvísérstaklega þeirri fullyrðingu stefnanda að hluti af þeim greiðslum semstefnandi njóti frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum eigi rót sína að rekjatil annarra atvika en umferðarslyssins. Sé ekkert í gögnum málsins sem styðjiþað. Sönnunarbyrði um slíkt hvíli á stefnanda. Þá sé ekki hægt að jafna samanörorkumati samkvæmt lögum nr. 50/1993 og lögum um almannatryggingar líkt oggert sé í stefnu enda um örorkumöt á ólíkum grunni að ræða. Varðandi frádrátt ábótum fyrir varanlegan miska sé vísað til skýrs orðlags 4. mgr. 4. gr. laga nr.50/1993 þar sem vísað sé til þess að um greiðslur frá þriðja manni fari eftir4. mgr. 5. gr. laganna.StefndiSjóvá Almennar tryggingar hf. hafi strax gert lögmanni stefnanda grein fyrirþví þegar óskað hafi verið endurupptöku að ef á frekari kröfur reyndi í málinuyrði óskað eftir því að lögð yrðu fram gögn um greiðslur eða réttindi fráþriðja aðila sem komið gætu til frádráttar. Með tölvupósti 19. maí 2014 hafistefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., óskað eftir því að lögmaður stefnandamyndi senda stefnda þau gögn sem þörf væri á til að afla eingreiðsluútreikningsí málinu. Þá hafi með tölvupósti 2. júlí 2014 verið óskað eftir því aðtryggingarstærðfræðingur myndi reikna eingreiðsluverðmæti miðað við 40 stigamiska og 45% varanlega örorku. Af gögnum málsins væri ljóst að stefnandi fenginú greiðslur frá tveimur lífeyrissjóðum sem miðast við greiðslur 75% af fullumörorkulífeyri. Stefnandi hafi þannig fengið greiddan 100% örorkulífeyri tilfebrúar 2009. Áætlað hafi verið að endurmat á orkutapi stefnanda færi fram íapríl 2015. Í útreikningum tryggingastærðfræðingsins sé gengið út frá því að aðloknu endurmati hjá lífeyrissjóðunum í apríl 2015 myndi varanleg örorkastefnanda miðast við 45% í samræmi við örorkumat hans á stöðugleikapunkti oggreiðslur frá sjóðunum falla niður í kjölfarið þar sem réttur hjá sjóðunummiðast við lágmarksörorku 50%. Samkvæmt útreikningum tryggingastærðfræðingsinsþá hafi 40% af eingreiðsluverðmæti greiðslna frá lífeyrissjóðum verið 1.243.392krónur, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Þá liggi einnig fyrir aðstefnandi hafi fengið greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og skv.útreikningum tryggingarstærðfræðingsins nemi 2/3 af eingreiðsluverðmætinu aðteknu tilliti til skatta 11.160.131 krónu, verðmæti barnalífeyris fráTryggingastofnun sé 3.515.398 krónur og verðmæti vegna væntanlegs barnalífeyrisfrá Tryggingastofnun 1.617.592 krónur. Samtals næmi því eingreiðsluverðmætiþeirra greiðslna sem kæmu til frádráttar skv. 4. mgr. 5. gr. og 4. mgr. 4. gr.17.536.613 krónum. Því væri ljóst að frádrátturinn væri umtalsvert hærrifjárhæð en útreiknaðar skaðabætur vegna viðbótarkröfu stefnanda og því engingreiðsluskylda fyrir hendi jafnvel þó skilyrðum 11. gr. væri fullnægt. Stefnduhafi aflað útreiknings frá reynslumiklum tryggingastærðfræðingi og viljistefnandi vefengja þá útreikninga sé honum frjálst að afla nýrra útreikningafrá öðrum tryggingastærðfræðingi. Stefndu mótmæla því sem fram komi í stefnu aðgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins vegna barnalífeyris eigi ekki að komatil frádráttar. Barnalífeyrir sé greiðsla til foreldra og það sé örorkaforeldris sem skapi réttinn til bótanna. Um þetta sé einnig vísað tildómafordæma. Sé ekki fallist á að greiðslur eða réttindi til greiðslna fráþriðja aðila séu að öllu leyti tilkomnar vegna slyssins heldur eigi sér aðrarorsakir eða skýringar þá sé þess krafist að þær verði dregnar frá að svo mikluleyti sem þær séu taldar að rekja til slyssins. Stefndumótmæli dráttarvaxtakröfu stefnanda frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi.Umlagarök vísa stefndu einkum til umferðarlaga nr. 50/1987, skaðabótalaga nr.50/1993, með síðari breytingum, og meginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjónsog sönnunarbyrði. Þá vísa stefndu til 99. gr. laga nr. 50/1987 vegna fyrningarkröfunnar og til 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, sbr. lögnr. 37/1999, vegna frádráttar frá dæmdum skaðabótum. Um málskostnað er vísaðtil XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV.Stefnandivarð fyrir líkams- og heilsutjóni í umferðarslysi […] apríl 2005. Á grundvellimatsgerðar tveggja lækna frá 25. febrúar 2007 varð að samkomulagi með aðilum30. mars 2007 að stefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. greiddi stefnandaskaðabætur út frá mati á varanlegum miska og varanlegri örorku. Yfirmatsmennmátu á ný örorku og miska stefnanda 28. apríl 2014 og þá til hækkunar á báðumþáttum. Einnig var stöðugleikatímapunktur færður fram um 6 mánuði. Stefnandireisir skaðabótakröfu sína á því að skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 umendurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku séuuppfyllt. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda á þeim grundvelli að krafastefnanda sé fyrnd. Verði ekki fallist á að krafan sé fyrnd krefjast stefndusýknu á þeim grundvelli að ekki séu uppfyllt skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993til endurupptöku málsins. Að því gengnu krefjast stefndu sýknu eða lækkunar áskaðabótakröfunni á grundvelli frádráttarreglu 4. mgr. 5. gr., sbr. 4. mgr. 4.gr. laga nr. 50/1993.Fyrningskaðabótakröfu stefnanda fer eftir 99. gr. laga nr. 50/1987. Samkvæmt ákvæðinufyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII kafla laganna, bæði á hendur þeim, semábyrgð ber, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélags, áfjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfusína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfur þessar fyrnastþó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Af dómafordæmum Hæstaréttar verðurráðið að auknar afleiðingar tjónsatburða geti haft áhrif á það hvenær skemmrifyrningarfresturinn telst hefjast þegar um endurupptökumál samkvæmt 11. gr.laga nr. 50/1993 er að ræða. Ræðst upphaf frestsins í því tilviki afmatskenndum atriðum og fer eftir atvikum máls í hverju tilviki fyrir sig. Er þáeinkum horft til þess hvenær tjónþoli fékk vitneskju um að ástand hans myndiekki breytast til batnaðar og þar með átt þess kost að leita fullnustu kröfu umfrekari bætur. Hefur af þessum ástæðum verið talið að fresturinn geti í sumumtilvikum ekki hafist fyrr en nokkrum árum eftir tjónsatburð. Ískilyrði um ófyrirsjáanlegar breytingar í 11. gr. laga nr. 50/1993 felst meðalannars að tjónþoli þarf að sýna fram á að breytingar hafi orðið á heilsu hansfrá því að það mat, sem grundvallaði uppgjör hans, var gert. Í þessu felstmeðal annars að tjónþoli getur ekki leitað endurupptöku samkvæmt ákvæðinu, ágrundvelli nýs mats um hærra miska- eða örorkustig en áður, ef hækkunina erekki að rekja til breytinga sem orðið hafa, heldur til þess að hið eldra mat erof lágt. Að auki þurfa breytingarnar að hafa verið ófyrirsjáanlegar þegar hiðeldra uppgjör fór fram. Af þessu leiðir að það nægir tjónþola ekki eitt og sérað afla matsgerða um hærra örorku- og miskastig en áður, heldur þarf hannjafnframt að afla sér sönnunar um að breytingar hafi orðið frá hinu eldra matiog að þær hafi verið ófyrirsjáanlegar. Í matsbeiðni stefnanda frá 25. september2013, sem liggur til grundvallar yfirmati í málinu, er þess óskað að matsmennláti í té skriflegt og rökstutt álit um hvenær heilsufar stefnanda var orðiðstöðugt samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, hver sé varanlegur miskistefnanda af völdum slyssins samkvæmt 1. og 2. ml. 1. mgr. 4. gr. laganna oghver sé varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins, metin samkvæmt 1.-3. mgr.5. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt þessu voru matsmenn ekki spurðir beint að þvíhvort breytingar hefðu orðið á heilsufari stefnanda frá fyrra mati, sem lá tilgrundvallar uppgjöri hans, þannig að ófyrirsjáanlegar hafi verið. Afdómaframkvæmd verður ráðið að bæta megi úr þessum ágalla ef fyrirliggjandi gögnog skýrslur, þ. á m. matsmanna, eru skýr um þetta. Fgeðlæknir og yfirmatsmaður lýsti því hér fyrir dómi að verulegar breytingarhefðu orðið á heilsufari stefnanda frá slysinu. Erfitt væri að segja til umhvenær eftir 2005 þær hafi komið fram. Að því er varanlega örorku varðar lýsayfirmatsmenn því í matsgerð sinni að rúm níu ár væru liðin frá slysinu og teljimatsmenn hæpið að stefnandi komist á almennan vinnumarkað með þeim hætti semgert hafi verið ráð fyrir í fyrri matsgerðum. Komi þar fyrst og fremst tilvitræn skerðing, sem ekki hafi verið metin í fyrri matsgerðum. Telji matsmennekki útilokað að stefnandi komist til einhverra einhæfra léttari starfa áalmennum vinnumarkaði en möguleikar á slíkum störfum séu reyndar fremurtakmarkaðir. Með hliðsjón af þessu meta yfirmatsmenn stefnanda 45% varanlegaörorku. Að því er varanlegan miska varðar kemur fram í yfirmatsgerð að lagt sétil grundvallar að um sé að ræða eftirstöðvar andlitsáverka, háls- ogbaktognunar, auk tognunar á mjöðm og áverka á hné. Þá teljist stefnandi búa viðeftirstöðvar höfuðhöggs. Hafi höfuðhöggið haft mjög víðtækar afleiðingar fyrirstefnanda. Hann sé með alvarleg eftirheilahristingseinkenni sem lýsi sér meðalannars í miklum kvíða, verulegum minnistruflunum og öðrum taugasálfræðilegumafleiðingum. Sé það niðurstaða yfirmatsmanna að þessar breytingar séu allaráunnar og orsakaðar af háorku höfuð- og heilaáverka sem stefnandi hafi fengið íslysinu 2005. Varanlegur miski vegna stoðkerfiseinkenna sé metinn 20 stig.Stefnandi hafi verulega vitræna skerðingu eftir heilaskaðann. Sú skerðing hafiveruleg áhrif á daglega færni hans. Sé miski vegna heilaskaðans 20 stig. Ílæknisvottorði G heila- og taugaskurðlæknis frá 3. júní 2010 kemur fram aðstefnandi hafi kvartað undan dofa í höndum og fótum. Hafi H augnlæknir gertýtarlega augnskoðun og sjónsviðsrannsókn. Sjón hafi reynst í góðu lagi en ekkitekist að framkvæma nákvæma rannsókn þar sem stefnandi hafi átt erfitt með aðfylgja fyrirmælum læknisins. Í niðurlagi kemur fram að stefnandi sé illahaldinn af verkjum í höfði, hálsi, baki, mjöðmum og hnjám og hafi tíminn sýntfram á að hann sé með verulega skerta hæfni til vinnu og náms. Í stofunótu Itaugasjúkdómalækni frá 9. mars 2010, kemur meðal annars fram að stefnandi hafikomið til læknisins kvartandi um að hann væri alverkja um líkamann frá slysi.Væri hann með stöðugan höfuðverk og myndi ekki nokkurn skapaðan hlut frá degitil dags. Hafi hann ekki getað starfað frá slysinu og væri að fara að taka málsitt upp aftur. Stefnandiaflaði yfirmatsgerðarinnar í máli þessu. Ber hann þar með ábyrgð á og áhættu afþví að yfirmatsgerðin nýtist við sönnun á tjóni hans. Áður var því lýst aðstefnandi lagði ekki þá spurningu fyrir matsmenn hvort breytingar hefðu orðið áheilsufari stefnanda frá fyrra mati, sem lá til grundvallar uppgjöri hans,þannig að ófyrirsjáanlegar hafi verið. Yfirmatsmaðurinn F gat fyrir dóminumekki staðhæft hvenær hinar verulegu breytingar á líðan stefnanda hafi komiðfram. Framangreind vottorð læknanna G og I, sem eru frá í mars og júní 2010,leiða líkur að því að stefnandi hafi með vottorðunum fyrst getað fengiðvitneskju um þá vitrænu skerðingu er við var að glíma og þau stoðkerfiseinkennier yfirmatsmenn styðja mat sitt einkum við, þannig að ástand hans myndi ekkibreytast til batnaðar. Stefnandi höfðaði mál þetta með stefnu 20. apríl 2015.Stefndu lýstu hins vegar yfir gagnvart stefnanda á fyrri stigum að stefndumyndu ekki bera fyrir sig fyrningu um áramótin 2011 til 2012 og síðar, værukröfurnar ekki þegar fyrndar. Kröfur stefnanda hefðu samkvæmt áðursögðu aðréttu lagi ekki fyrnst fyrr en í fyrsta lagi í mars 2014. Í ljósi áðurnefndraryfirlýsingar geta stefndu ekki borið fyrir sig fyrningu í málinu.Skilyrðifyrir endurupptöku samkvæmt 11. gr. laga nr. 50/1993 eru samkvæmt áðursögðu þauað ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og að breytingarfeli í sér að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Ímatsgerð yfirmatsmanna kemur fram að þeir hafi tekið til skoðunar læknisvottorðer lágu til grundvallar undirmati, undirmatið sjálft og síðan síðar tilkominlæknisvottorð vegna stefnanda. Hér að framan var gerð grein fyrir vottorðum Gfrá 3. júní 2010, sem meðal annars vísar til læknisvottorðs H augnlæknis, ognótu I frá 9. mars s.á. Yfirmatsmenn rekja læknisvottorð þessi í mati sínu, aukþess sem að gerð er grein fyrir vottorði J augnlæknis, K bæklunarskurðlæknis ogL sérfræðings í geð- og embættislækningum. Eins er gerð grein fyrirtaugasálfræðilegri athugun D taugasálfræðings. Svo sem fyrr var gerð greinfyrir var það niðurstaða yfirmatsmanna að varanlegur miski vegnastoðkerfiseinkenna væri 20 stig og önnur 20 stig vegna heilaskaða. Í undirmativar varanlegur miski metinn 20 stig. Að því er varanlega örorku varðar var þaðniðurstaða yfirmatsmanna að hún væri rétt metin 45% og hækkaði um 25% stig þarsem vitræn skerðing hefði ekki áður verið metin. Af þessum samanburði verðurráðið að það hafi fyrst og síðast verið hin vitræna skerðing er leiddi tilhækkunar bæði varðandi varanlega örorku og varanlegan miska. Af frummati verðurráðið að vitræn skerðing hafi ekki verið til skoðunar og verður ekki séð afmatsgerðinni eða gögnum henni til stuðnings að þessi þáttur hafi verið tilskoðunar áður. Hér er því um ófyrirsjáanlega breytingu að ræða á heilsubrotaþola í skilningi 11. gr. laga nr. 50/1993. Þá nemur breytingin 25% að þvíer varanlega örorku varðar og önnur 20 stig að því er varanlegan miska varðar.Samkvæmt því og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 9/2013, sem upp varkveðinn 13. júní 2013, er báðum skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 sem heimilaendurupptöku, fullnægt. Stefndugera ekki athugasemdir við útreikning á dómkröfu stefnanda varðandi varanleganmiska og varanlega örorku. Stefndu gera á hinn bóginn kröfu um að tilfrádráttar komi greiðslur samkvæmt 4. mgr. 5. gr., sbr. 4. mgr. 4. gr. laga nr.50/1993. Samkvæmt téðu ákvæði dragast frá skaðabótakröfu vegna líkamstjónseingreiddar örorkubætur slysatrygginga, samkvæmt lögum um slysatryggingaralmannatrygginga, bætur frá slysatryggingu ökumanns eftir umferðarlögum ogbætur frá sams konar slysatryggingu manns er slasast sem farþegi í eiginökutæki. Greiðslur frá samnings- eða lögbundinni atvinnuslysatryggingu launþegadragast frá skaðabótakröfu hans á hendur vinnuveitanda þeim semslysatrygginguna keypti. Bætur samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu skal einnigdraga frá skaðabótakröfu. Jafnframt skal draga frá skaðabótakröfu 40% afreiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skal viðútreikninginn miðað við 4,5% ársafvöxtun. Aðrar greiðslur sem tjónþoli fær fráþriðja manni vegna líkamstjóns, svo sem lífeyrissjóði eða vátryggingafélagi, dragastekki frá skaðabótakröfu. Samkvæmt 4. mgr. 4. gr. laganna fer, að því ervaranlegan miska varðar, um greiðslur frá þriðja manni eftir 4. mgr. 5. gr.laga nr. 50/1993.Meðhliðsjón af fordæmum Hæstaréttar Íslands, sem meðal annars kemur fram í dómi ímáli nr. 242/2011, sem upp var kveðinn 8. desember 2011, girðir endurupptaka ágrundvelli 11. gr. laga nr. 50/1993, ekki fyrir að stefndi Sjóvá Almennartryggingar hf. geti komið við frekari frádrætti en áður var gert í uppgjörinu30. mars 2007. Þá takmarka lög nr. 50/1993 ekki frádrátt við stöðugleikapunkt. Stefndihefur í samræmi við 4. mgr. 5. gr. laganr. 50/1993 lagt fram útreikning tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmætiörorkulífeyris stefnanda. Er miðað við stöðugleikatímapunkt […] apríl 2006, 40stiga varanlegan miska og 45% varanlega örorku. Samkvæmt yfirlitinu eru 40%dregin frá af reiknuðu eingreiðsluverðmæti vegna greiðslna frá lífeyrissjóði,miðað við 4,5% ársafvöxtun, alls 1.243.392 krónur. Er frádráttur þessi ísamræmi við 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Þá eru dregnar frá greiðslur fráTryggingastofnun ríkisins, en um er að ræða greiðslur vegna örorkulífeyris,aldurstengdrar örorkuuppbótar og tekjutryggingar. Miðað er við 2/3 afeingreiðsluverðmæti að teknu tilliti til skatta, og að teknu tilliti til 4,5%ársafvöxtunar nemur frádráttur vegna þessara greiðslna 11.160.131 krónu. Þá ertekið tillit til þess að stefnandi hafi fengið greiddan örorkustyrk vegna barnsog síðan barnalífeyri vegna tveggja barna. Nemur barnalífeyrir samtals 3.515.398krónum. Þá nemur verðmæti væntanlegs barnalífeyris 1.617.692 krónum. Meðhliðsjón af þeim grunnrökum sem fram koma í dómi Hæstaréttar í dómi í máli nr.357/2004, sem upp var kveðinn 17. febrúar 2005, verður fallist á með stefndu aðgreiðslur þessar komi til frádráttar kröfu stefnanda. Að virtum greiðslumsamkvæmt uppgjöri aðila og að teknu tilliti til frádráttarliða hér að framannemur frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr., sbr. 4. mgr. 4. gr. laga nr. 59/1993hærri fjárhæð en kröfur stefnanda í málinu. Í því ljósi verða stefndu sýknuð aföllum kröfum stefnanda. Réttþykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.Málþetta flutti af hálfu stefnanda Styrmir Gunnarsson héraðsdómslögmaður en afhálfu stefndu Dagmar Arnardóttir héraðsdómslögmaður.Dómþennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Dómsorð:Stefndu,Sjóvá Almennar tryggingar hf. og B, eru sýkn af kröfum stefnanda, A.Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.800.000 krónur.
Mál nr. 724/2017
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem nauðungarvistun A var framlengd.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16.nóvember 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2017 þar sem nauðungarvistunsóknaraðila var framlengd í allt að tólf vikur frá 3. nóvember 2017 að telja.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefstþess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila um framlengingunauðungarvistunar en til vara að henni verði markaður skemmri tími. Þá krefstsóknaraðili þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum vegna meðferðar málsinsfyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóðiþóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila fyrir Hæstarétti sem ákveðin er aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila fyrir Hæstarétti,Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2017 Meðkröfu, dags. 1. nóvember 2017, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur sama dag,krefst sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, þess að nauðungarvistun,A, kt. [...], að [...], [...], verði framlengd í allt að 12 vikur með rýmkun,sbr. 1. mgr. 29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997. Aðild sóknaraðila styðst við20. gr. laga nr. 71/1997, með síðari breytingum. Varnaraðili krefst þess að kröfusóknaraðila verði hafnað. Hann krefst málskostnaðar úr ríkissjóði. Máliðvar þingfest 2. nóvember og tekið til úrskurðar að loknum skýrslutökum ogmunnlegum málflutningi. Varnaraðilier ógift og á tvöuppkomin börn. Hún greindist meðgeðhvarfasjúkdóm árið 1992 og lagðist þá inn á sjúkrahúsið á Kleppi í maníu meðgoðrofseinkenni. Hún hefur oft veriðlögð inn á geðdeildir, síðast haustið 2014. Aðkröfu sóknaraðila var varnaraðili nauðungarvistuð í 21 sólarhring, sbr. 19.gr., sbr. 20. og 21. gr. lögræðislaga, með ákvörðun sýslumanns dags. 13.október sl. Ídóminum voru lögð fram vottorð læknanna B dags. 27. október sl., og C, dags.12. október sl. Kröfu um framlengingunauðungarvistunar styður sóknaraðili við 29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997 ogbyggir á því að varnaraðili eigi við geðsjúkdóm að stríða og að framlengingnauðungarvistunar sé óhjákvæmileg. Íáðurnefndu vottorði B, sem starfar á deild 32C, kemur fram að varnaraðili sémeð þekktan geðhvarfasjúkdóm. Hún eigiað baki margar innlagnir á geðsvið Landspítalans vegna örlyndis meðgeðrofseinkennum en hún hætti yfirleitt lyfjameðferð fljótlega eftirútskrift. Þá komi fram að varnaraðilisýni ennþá verulega mikil einkenni geðrofs og örlyndis. Hún sé innsæislaus í veikindi sín og ekki tilsamvinnu um aukna lyfjameðferð. Þásegir: Það er enginn vafi á að A er haldin alvarlegum geðsjúkdómi og aðáframhaldandi meðferð á sjúkrahúsi er henni nauðsynleg. Án hennar stefnir hún heilsu sinni í voða ogspillir möguleikum sínum á bata.Undirrituð styður og mælir með áframhaldandi nauðungarvistun í allt að12 vikur með rýmkun. Loks segir aðþað sé mat hennar að varnaraðili sé enn of veik til að geta gefið upplýstsamþykki um áframhaldandi meðferð. Bativarnaraðila sé hægur og áframhaldandi sjúkrahúsvist sé henni nauðsynleg. Að öðrum kosti séu líkur á bata hennarverulega skertar. Ívottorðinu kemur fram að varnaraðili sé nú nauðungarvistuð í 21 dag og batihennar sé hægur. Varnaraðili sé enn meðverulega mikil einkenni geðrofs og örlyndis og sé algjörlega innsæislaus íástand sitt og ekki til samvinnu um aukna lyfjameðferð. Varnaraðili sé staðráðin í að útskrifa sig aðnauðungarvistun lokinni. Það sé enginvafi á að varnaraðili sé haldin alvarlegum geðsjúkdómi og að áframhaldandimeðferð á sjúkrahúsi sé henni nauðsynleg.Án hennar stefni hún heilsu sinni í voða og spilli möguleikum sínum aðbata. Sjúkdómsgreining varnaraðila sébipolar affective disorder, current episode manic with psychotic symptoms.F31.2. Viðúrlausn málsins er einnig horft til læknisvottorðs C, geðlæknis, dags. 12.október 2017, sem gefið var út í tilefni af framkominni beiðni umnauðungarvistun varnaraðila til 21 dags. Sóknaraðiligaf skýrslu fyrir dómi. Hún sagðist hafa verið til fullrar samvinnu umlæknismeðferð eftir að hún lagðist inn á deild 32C um síðustu mánaðamót ogkannaðist ekki við að meðferðarheldni hennar væri ekki góð. Hún tæki þau lyf sem henni væru ætluð. Fram kom að hún treystir ekki C geðlækni, envill tala við sinn eigin geðlækni, sem ekki starfar á deildinni. Hún kvartaði yfir því að hún gæti ekki haldiðáfram námi sínu í hjúkrunarfræði. Tilþess þyrfti hún að hafa tölvu sína og prentara hjá sér. Það hefði ekki verið leyft. Þá fengi hún ekki að sækja fötin sín. Cgaf skýrslu fyrir dóminum. Hún lýstiatvikum á sama hátt og í vottorð sínu.Hún sagði að bati varnaraðila væri hægur. Af skýrslu hennar mátti þó ráða að von sé tilþess að ekki verði nauðsynlegt að vista varnaraðila í fullar 12 vikur. Talsmaðurvarnaraðila mótmælti kröfu um nauðungarvistun og sagði að hún væri óþörf og þvíóheimil. Niðurstaða Framer komið nægilega með vottorðum tveggja lækna að varnaraðili glímir viðgeðsjúkdóm og verður að fallast á það mat læknanna að áframhaldandi meðferð sévarnaraðila nauðsynleg. Efi læknanna ummeðferðarheldni og vilja varnaraðila má segja að hafi verið staðfestur fyrirdóminum þegar varnaraðili lýsti því að hún teldi sig ekki þurfa að dvelja ágeðdeild. Er sannað að ekki hefur enntekist að ná tökum á ástandi varnaraðila og að meiri tíma þarf til að nánauðsynlegum árangri. Önnur og vægariúrræði duga ekki. Fullnægter skilyrðum 29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1991, sbr. 17. gr. laga nr.84/2015. Verður fallist á kröfusóknaraðila um framlengingu nauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur, en meðheimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, í samræmi við kröfu sóknaraðilaog með velferð varnaraðila í huga. Kostnaður máls þessa greiðist úrríkissjóði samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997. Þóknun verjanda er ákveðin 170.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Að kröfu sóknaraðila, VelferðarsviðsReykjavíkurborgar, er nauðungarvistun varnaraðila, A, kt. [...], framlengd í tólf vikur með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, sbr. 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997. Málskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda, BrynjólfsEyvindssonar héraðsdómslögmanns 170.000 krónur.
Mál nr. 568/2012
Kærumál Hjón Fjárskipti Lífeyrisréttindi
Vegna hjónaskilnaðarfóru fram opinber skipti til fjárslita milli M og K. Í málinu krafðist K þessað lífeyrisréttindi þeirra skyldu koma undir skiptin sem hjúskapareign. Þákrafðist M þess að K yrði gert að greiða sér útlagðan kostnað vegna síma, hitaog rafmagns í því húsnæði sem þau áttu síðast sameiginlegt heimili. Talið varað K hefði ekki sýnt fram á að ósanngjarnt væri að halda lífeyrisréttindunumutan skipta í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 ogvar kröfu hennar því hafnað. Hvaðvarðaði endurgjaldskröfu M kom fram að fjárkröfur milli M og K yrðu ekki dæmdarí máli sem rekið væri fyrir dómi eftir XVII. kafla laga nr. 20/1991 og varkröfugerð M því skilin á þann veg að taka ætti tillit til þessa kostnaðar viðfjárslitin, honum til hagsbóta. Hins vegar þótti krafa M vanreifuð og ekkireist á viðhlítandi gögnum. Var kröfu M því einnig hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Greta Baldursdóttir ogBenedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2012 sem barst héraðsdómi degisíðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 1. ágúst 2012, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að lífeyrisréttindi aðila kæmu til skipta sem hjúskapareignir ogákveðið að innstæða á tilteknum reikningi sóknaraðila að fjárhæð 1.411.889krónur kæmi ekki til skipta. Þá var sóknaraðila gert að greiða varnaraðila356.375 krónur. Kæruheimild er í 133.gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðtekin verði til greina áðurgreind krafa hennar um að lífeyrisréttindi aðilakomi til skipta sem hjúskapareignir og að hafnað verði fyrrgreindri kröfu áhendur sér að fjárhæð 356.375 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Einsog greinir í hinum kærða úrskurði gengu málsaðilar í hjúskap árið 1974. Í mars 2009slitu þau samvistum og 1. apríl sama ár krafðist varnaraðili skilnaðar að borðiog sæng. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. febrúar 2010 var fallist áþá kröfu varnaraðila, en 10. sama mánaðar hafði gengið úrskurður sama dómstólsum opinber skipti til fjárslita milli aðila. Hinn 11. júlí 2011 var aðilumsíðan veitt leyfi til lögskilnaðar. Aðilar eignuðust saman fjögur börn sem eruuppkomin. Öll hjúskaparárin voru aðilar búsettir á [...] ef frá er talinskammvinn búseta í [...] meðan varnaraðili gekk í [...]. Við opinber skipti til fjárslita milli aðilareis ágreiningur milli þeirra um tiltekin atriði sem skiptastjóri vísaði tilúrlausnar héraðsdóms á grundvelli 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Með hinumkærða úrskurði var leyst úr þessum ágreiningsefnum, en sóknaraðili hefur meðkæru sinni skotið til Hæstaréttar ágreiningi um hvort lífeyrisréttur aðilaskuli koma undir skiptin sem hjúskapareignir þeirra og hvort varnaraðili eigikröfu á hendur sér vegna útlagðs kostnaðar vegna síma og hita og rafmagns í þvíhúsnæði sem aðilar áttu síðast sameiginlegt heimili. Önnur atriði sem fjallaðer um í hinum kærða úrskurði koma hér ekki til úrlausnar. II Varnaraðilivar sjómaður til ársins 1984, en þá hóf hann nám í [...] og hefur síðan verið[...]. Sóknaraðili starfaði einnig utan heimilis meðan á hjúskapnum stóð, fyrstvið fiskvinnslu og síðan á [...]. Með aðilum er ágreiningslaust að tekjurvarnaraðila á hjúskapartímanum voru umtalsvert hærri en tekjur sóknaraðilaþannig að hann hefur aflað sér meiri lífeyrisréttinda sem því nemur. Aftur ámóti nýtur ekki við í málinu útreiknings eða mats á verðgildi lífeyrisréttindaaðila. Ímálinu krefst sóknaraðili þess að lífeyrisréttindi aðila verði talin tilhjúskapareigna og reisir þá kröfu á síðari málslið 2. mgr. 102. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993. Telur sóknaraðili ósanngjarnt að varnaraðili haldióskipt þeim lífeyrisréttindum sem hann eigi umfram varnaraðila, enframtíðarafkoma þeirra muni velta á þeim réttindum þar sem ekki hafi orðiðteljandi eignamyndun í hjúskapnum. Varnaraðili krefst þess á hinn bóginn aðlífeyrisréttindum hans verði haldið utan við skiptin, sbr. 2. tölulið 1. mgr.sömu greinar. Við mat á því hvort lífeyrisréttindi komiundir skipti til fjárslita milli hjóna er þess að gæta að ákvæði síðarimálsliðar 2. mgr. 102. gr. laganna er undantekning frá þeirri almennu reglu 2.töluliðar 1. mgr. sömu lagagreinar að lífeyrisréttindi komi ekki til skipta viðfjárslit vegna hjónaskilnaðar. Kemur aðeins til álita að víkja frá þeirrimeginreglu þegar sérstaklega stendur á, en við það mat verður að lítaheildstætt á allar aðstæður aðila. Sóknaraðili hefur með störfum sínum utanheimilis aflað sér lífeyrisréttinda og gera verður ráð fyrir að hún geti aukiðvið þann rétt þar til kemur að töku lífeyris við starfslok. Þá liggur ekkifyrir verðmæti þess lífeyrisréttar sem sóknaraðili hefur aflað sér borið samanvið lífeyrisréttindi varnaraðila. Samkvæmt þessu hefur ekki verið sýnt fram áað ósanngjarnt sé að halda lífeyrisréttindum utan skipta. Verður því staðfestniðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna þeirri kröfu sóknaraðila. III Meðhinum kærða úrskurði var tekin til greina krafa varnaraðila á hendursóknaraðila um að henni yrði gert að endurgreiða sér útlagaðan kostnað aðfjárhæð 356.375 krónur. Mál þetta er rekið fyrir dómi eftir XVII. kafla laganr. 20/1991 sem ágreiningsmál við opinber skipti til fjárslita milli aðilavegna hjónaskilnaðar. Fjárkröfur milli þeirra verða ekki dæmdar í slíku máli ántillits til þeirrar eignaskiptingar og greiðslu búshluta sem er markmiðskiptanna og ekki umfram það sem eignir hvors um sig hrökkva til að standaundir kröfum hins. Að þessu gættu verður að skilja kröfugerð varnaraðila þannigað við opinber skipti til fjárslita milli hans og sóknaraðila verði tekiðtillit til þessa kostnaðar honum til hagsbóta. Krafavarnaraðila vegna símkostnaðar er fyrir tímabilið frá 1. apríl 2009 til 15.september 2010. Miðar varnaraðili við kostnað að fjárhæð 25.000 krónur á mánuðieða samtals 437.500 krónur. Krafa vegna rafmagnskostnaðar er fyrir samatímabil, en varnaraðili miðar við 7.500 krónur á mánuði eða 131.250 krónur. Þáer krafa vegna hitakostnaðar fyrir tímabilið 1. apríl 2009 til 31. mars 2011 ogmiðar varnaraðili við 6.000 krónur á mánuði eða 144.000 krónur. Telurvarnaraðili að sóknaraðila beri að endurgreiða sér helming þessa kostnaðar ogsvarar krafan til þeirrar fjárhæðar. Tilstuðnings kröfunni hefur varnaraðili lagt fram greiðsluáætlun vegna samnings umgreiðsluþjónustu í þeim sparisjóði þar sem varnaraðili hafði sín viðskipti.Krafan er því ekki studd reikningum, en þeirra nýtur ekki við í málinu ef fráer talinn símreikningur með gjalddaga 20. október 2009 að fjárhæð 28.607 krónurog rafmagnsreikningar með gjaldaga 2. desember 2009 að fjárhæð 7.010 krónur og2. janúar 2010 að fjárhæð 5.759 krónur. Krafan, sem ekki er reist á viðhlítandigögnum sem varnaraðila hefði verið í lófa lagið að afla, er því svo vanreifuðað hún verður ekki tekin til greina gegn andmælum sóknaraðila. Málskostnaðurí héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, K, um að lífeyrisréttindi aðilaverði talin hjúskapareignir við opinber skipti til fjárslita milli hennar ogvarnaraðila, M. Hafnað er kröfu varnaraðila um að við skiptin skuli lagt tilgrundvallar að sóknaraðili skuldi varnaraðila 356.375 krónur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellurniður.
Mál nr. 411/2010
Kærumál Réttargæsla
Með bréfi, dagsettu 17. apríl 2010, hefur Hjálmar Blöndal hdl. f.h. sóknaraðila, A, kt. [...], krafist þess að sóknaraðila verði, skv. 2. mgr. 42. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, skipaður réttargæslumaður til að gæta hagsmuna hans og veita honum aðstoð vegna rannsóknar lögreglumálsins nr. [...]. Þá krefst lögmaður sóknaraðila þóknunar sér til handa.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2010, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um skipun réttargæslumanns vegna rannsóknar lögreglumálsins nr. 007-2010-10507. Kæruheimild er í e. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka fyrrgreinda kröfu hans til greina. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 618/2013
Uppsögn Uppsagnarfrestur Ráðningarsamningur Vinnusamningur Laun
B höfðaði mál gegn P ehf. og krafðist greiðslu launa í uppsagnarfresti. Í ráðningarsamningi hafði verið kveðið á um að B skyldi starfa fyrir P ehf. í Noregi en ekki var fallist á með P ehf. að B hefði fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti með því að koma ekki til starfa fyrir P ehf. á Íslandi í kjölfar uppsagnarinnar. Meðal annars var vísað til óskýrs orðalags uppsagnarbréfsins. Þá var fallist á með B að samningur sem gerður var milli P ehf. og starfsmanna félagsins í Noregi um leiðréttingu launa eftir að B lét af störfum tæki einnig til B. Var því fallist á kröfur B.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnda 531.118 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 289.800 krónum frá 1. september 2011 til 1. október sama ár, af 378.000 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011 en af 531.118 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í því tilviki krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi störf hjá áfrýjanda í apríl 2006 og var gerður við hann ótímabundinn ráðningarsamningur með gagnkvæmum uppsagnarfresti samkvæmt gildandi samningi milli Samtaka atvinnulífsins og Sveinafélags pípulagningamanna frá 28. júní 2004. Sveinafélag pípulagningamanna sameinaðist Félagi iðn- og tæknigreina og tók sameiningin gildi 1. janúar 2008. Þá mun kjarasamningur Sveinafélags pípulagningamanna hafa fallið niður og almennur kjarasamningur Samiðnar við Samtök atvinnulífsins tekið við. Ágreiningslaust er að síðastnefndur samningur, með gildistíma frá 22. júní 2011 til 31. janúar 2014, tók til stefnda. Í 12. kafla samningsins eru ákvæði um uppsagnarfrest og fjallar grein 12.1.3.3 hans um starfsmenn án sveinsprófs. Þar segir að uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir eftir fimm ár hjá sama fyrirtæki og miðist við mánaðarmót. Málsaðilar gerðu einnig með sér samning 7. maí 2011 sem ber yfirskriftina ,,Ráðningarsamningur um tímabundið starf í Noregi“. Stefndi mun hafa gegnt störfum hjá áfrýjanda samkvæmt samningnum í Noregi frá 13. júní 2011 til 8. júlí sama ár. Samkvæmt samningi þessum skyldi stefndi ,,ber[a] réttindi starfsaldurs til launa, orlofs og veikinda“ eins og það er orðað í samningnum. Í niðurlagi hans er vísað til samnings Samtaka atvinnulífsins og Sveinafélags pípulagningamanna frá 1. febrúar 2008 um kaup og kjör, skyldur og hlunnindi starfsmanns og fyrirtækis. Áfrýjandi sagði stefnda upp störfum með bréfi 26. júlí 2011. Í bréfinu sagði að uppsagnarfrestur væri í samræmi við samninga og að ,,ekki verður um yfirvinnu að ræða út uppsagnarfrestinn né heldur reiknað með yður til starfa í Noregi.” II Að framan eru rakin ákvæði ráðningarsamnings aðila og kjarasamninga er giltu milli þeirra. Af þeim verður ráðið að gagnkvæmur uppsagnarfrestur aðila var þrír mánuðir, enda hafði stefndi starfað lengur en fimm ár hjá áfrýjanda. Samkvæmt fyrrgreindu uppsagnarbréfi taldi áfrýjandi sig skuldbundinn til þess að greiða stefnda laun í uppsagnarfresti, þrátt fyrir þá málsástæðu er fyrst fram kom í greinargerð hans til héraðsdóms að ástæða uppsagnar stefnda hafi verið ætlað alvarlegt trúnaðarbrot hans. Ágreiningur er með aðilum um hvort stefndi hafi mátt álykta af efni bréfsins að vinnuframlags hans væri ekki lengur vænst eða hvort honum bæri að vinna störf sín á Íslandi í uppsagnarfresti. Telur áfrýjandi stefnda hafa fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti með því að koma þá ekki til starfa hér á landi. Samkvæmt ráðningarsamningi aðila frá 7. maí 2011 var ráð fyrir því gert að störf stefnda yrðu unnin í Noregi, en hinu tímabundna verkefni þar mun hafa lokið vorið 2012. Eins og atvikum er háttað í máli þessu og þegar litið er til óskýrs orðalags uppsagnarbréfsins, þar sem ekkert kom fram um ástæðu uppsagnarinnar, mátti stefndi líta svo á að honum bæri ekki að vinna í uppsagnarfresti, enda hafði áfrýjandi afþakkað vinnuframlag hans í Noregi. Hefur stefndi því ekki fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti. III Krafa stefnda er annars vegar vegna vangreiddra launa í uppsagnarfresti fyrir ágúst, september og október 2011, auk orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar og hins vegar vegna leiðréttingar á launum á grundvelli samnings 3. nóvember 2011 sem er á norsku, en í íslenskri þýðingu ber yfirskriftina „Viðauki/breytingar á vinnusamningi“. Aðilar samningsins voru tilgreindir áfrýjandi annars vegar og ,,Gunnar Bjarnason, Haukur Már Ingvarsson o.fl. (hér eftir nefndir launþegi)“ hins vegar. Í formála samningsins sagði að áður ,,hefur verið gerður vinnusamningur milli ofannefndra aðila. Þessi viðauki kveður á um launa- og starfskjör launþega þegar unnið er í Noregi, sbr. reglugerð um gildistöku kjarasamninga fyrir byggingarsvæði í Noregi. Að öðru leyti gildir sá samningur, sem fyrr var gerður, nema því aðeins að öðruvísi sé kveðið á í þessum samningi.“ Eins og að framan greinir var stefndi ekki starfsmaður áfrýjanda er samningurinn var gerður. Í grein 3.1 samningsins var kveðið á um ákveðinn launataxta og í grein 3.5 sagði að launþegi hafi móttekið og fallist á eftirágreiðslu í samræmi við skyldur vinnuveitanda samkvæmt reglugerð um gildistöku launasamninga „fyrir byggingarsvæði í Noregi ... fyrir vinnu sem áður var unnin í Noregi“. Með undirritun samningsins væri litið svo á að öllum þáttum varðandi kröfur um eftirágreiðslur væri lokið og um þær samið. Undir samninginn rituðu Þorsteinn Pétursson fyrir hönd áfrýjanda og tveir norskir lögmenn fyrir hönd ,,launþega“ auk áðurnefndra Gunnars Bjarnasonar og Hauks Más Ingvarssonar. Um aðdraganda þess að samningur þessi var gerður liggur fyrir bréf lögmannsins SvenIvar Sanstøl til vinnueftirlits Østfold og Akershus svæðisskrifstofu Lillestrøm,Trondheim, 4. nóvember 2011. Í upphafi þess segir að „Vitnað er til fyrirmæla Vinnueftirlitsins frá 03.10.22 og síðari bréfasamskipta“. Einnig sagði: „Aðilar hafa orðið sammála um þau ágreiningsatriði sem eftir voru, og gerður hefur verið skriflegur vinnusamningur um fyrir hönd allra starfsmanna“ og vísað til fyrrgreinds samnings. Jafnframt bar fyrrnefndur starfsmaður áfrýjanda, Gunnar Bjarnason, fyrir dómi að tildrög samningsins hefðu verið þau að vinnueftirlitið í Noregi hefði komið á vinnustaðinn og óskað eftir upplýsingum starfsmanna um launakjör. Komið hefði í ljós að launakjör starfsmanna áfrýjanda hefðu ekki verið í samræmi við launakjör í Noregi. Hafi starfsmönnum áfrýjanda verið ráðlegt að útvega sér lögfræðing til þess að vinna að málinu, en markmiðið hafi verið að leiðrétta kjör starfsmanna áfrýjanda til samræmis þeim kjörum sem gildandi væru í Noregi. Hafi hann setið fundi sem haldnir voru í Noregi með lögfræðingum og þeir Haukur hefðu verið talsmenn starfsmannanna. Eftir samninginn hafi starfsmenn áfrýjanda fengið afturvirka leiðréttingu á launakjörum samkvæmt samningnum, en um mismikla leiðréttingu hefði verið að ræða. Hefði átt að miða hana við þann tíma er vinna hófst í Noregi. Fyrrgreindur samningur er milli áfrýjanda og starfsmanna hans og átti samkvæmt efni sínu að gilda um launagreiðslur til starfsmanna áfrýjanda. Af aðdraganda samningsins og efni hans verður ályktað að starfsmenn þeir, sem samningurinn tók til, höfðu ekki fengið greidd laun sem voru í samræmi við lágmarkskjör í sambærilegum störfum á norskum vinnumarkaði. Í grein 3.5 fólst að áfrýjandi skuldbatt sig til þess að leiðrétta laun starfsmanna afturvirkt, til samræmis við launakjör þeirra er störfuðu á byggingasvæðum í Noregi og hefur áfrýjandi viðurkennt að laun hafi verið leiðrétt til samræmis við „niðurstöður samningaviðræðna“ þótt áhrif leiðréttingarinnar hafi verið misjöfn eftir starfsmönnum. Í ljósi áðurnefnds bréfs Sven Ivar Sanstøl 4. nóvember 2011, þar sem fram kom að samningurinn væri gerður fyrir hönd allra starfsmanna áfrýjanda og þess að enginn fyrirvari var í samningnum sjálfum um að hann tæki einungis til ákveðinna starfsmanna er fallist á með stefnda að hann sé þar ekki undanskilinn. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að samkvæmt samningnum skyldi tímakaup hans í dagvinnu vera 149 norskar krónur fyrir 1. október 2011 en frá þeim tíma 200 norskar krónur. Hefur fjárhæðum þessum ekki verið andmælt af hálfu áfrýjanda, en kröfugerð stefnda tekur mið af þeim. Þá er ekki ágreiningur um upphafstíma vaxta, en sú málsástæða áfrýjanda að ekki hafi verið tekið tillit til greiðslna dagpeninga til stefnda við útreikning kröfu hans kom fyrst fram í greinargerð til Hæstaréttar. Er hún því of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Pípulagnaverktakar ehf., greiði stefnda, Birgi Frey Lúðvígssyni, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 13. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Birgi Frey Lúðvígssyni, Blöndubakka 10, Reykjavík á hendur Pípulagnaverktökum ehf., Árbraut 11, Blönduósi, fyrirsvarsmaður Bjarni Jónas Jónsson, Hlíðarvegi 33, Kópavogi með stefnu birtri 18. desember 2012. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu skuldar að fjárhæð 2.289.747 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 227.820 kr. frá 1.8.2011 til 1.9.2011, af 992.364 kr. frá 1.9.2011 til 1.10.2011, af 1.532.988 kr. frá 1.10.2011 til 1.11.2011, af 2.289.747 kr. frá 1.11.2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. I Stefnandi hóf störf hjá stefnda í apríl 2006 sem aðstoðarmaður pípulagningarmanns. Í maí 2011 gerðu aðilar ráðningarsamning um tímabundið starf í Noregi. Stefnandi fór í fyrsta úthald til Noregs á tímabilinu 13. júní til 8. júlí 2011. Stefndi kveður að í upphafi júlímánaðar 2011 hafi mistök orðið við tímaskráningu starfsmanna þannig að launagreiðslur til starfsmanna stefnda í Noregi drógust til 4. júlí. Stefndi kveður að stefnandi hafi brugðist illa við þessum drætti og hafi reynt að sannfæra samstarfsmenn sína í Noregi um að leggja niður alla vinnu í þágu stefnda þar til laun hefðu verið greidd. Frásögn þessi fær ekki stoð hjá öðrum starfsmönnum stefnda er komu fyrir dóminn. Töldu fyrirsvarsmenn stefnda að um verulegan trúnaðarbrest væri að ræða af hálfu stefnanda. Með uppsagnarbréfi, dags. 26. júlí 2011, var stefnanda sagt upp störfum með kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti og tekið fram að hvorki væri um yfirvinnu að ræða á uppsagnarfresti né óskað eftir honum til starfa í Noregi. Ástæðu uppsagnarinnar var ekki getið í bréfinu. Stefnandi fékk uppsagnarbréfið afhent þegar hann var í sumarorlofi. Þar sem stefnandi fékk laun sín ekki greidd í uppsagnarfresti leitaði hann til Eflingar-stéttarfélags. Með bréfi stéttarfélagsins dags. 27. október 2011 var skorað á stefnda að greiða stefnanda vangoldin laun. Með bréfi lögmanns stefnda dags. 9. nóvember 2011 var kröfunni hafnað með vísan til þess að stefnandi hefði ekki mætt til vinnu á uppsagnarfresti en stefndi vildi meina að stefnandi hefði átt að vinna uppsagnarfrest sinn hér á landi. Með bréfi Eflingar-stéttarfélags, dags. 17. nóvember 2011, var bent á að með ráðningarsamningi, dags. 7. maí 2011, hefðu aðilar samið um breytt störf stefnanda fyrir stefnda, þ.e. starf í Noregi. Jafnframt var tekið fram að ráðningarkjörum stefnanda yrði ekki breytt einhliða á uppsagnarfresti. Með bréfi stéttarfélagsins, dags. 14. febrúar 2012, var sett fram launakrafa fyrir hönd stefnanda og hún síðar leiðrétt með bréfi, dags. 15. mars 2012. Þar sem engin viðbrögð urðu við síðastnefndum tveimur bréfum stéttarfélagsins fór krafan til frekari innheimtu, sbr. bréf dags. 30. mars 2012. Bréfinu var svarað af lögmanni stefnda hinn 25. júní 2012 þar sem fram kom að stefnandi hefði fyrirgert rétti sínum til launa með fyrirvaralausu brotthlaupi úr starfi. Lögmaður stefnanda svaraði bréfinu hinn 10. júlí 2012 þar sem krafan var ítrekuð. Kröfu stefnanda var enn hafnað með bréfi lögmanns stefnda, dags. 29. ágúst 2012, og var mál þetta höfðað í kjölfarið. II Í upphafi tekur stefnandi fram að hinn 3. nóvember 2011 hafi verið gerður samningur á milli stefnda og starfsmanna hans sem beri yfirskriftina Tillegg/endringer til arbeidsavtale eða viðauki/breytingar á vinnusamningi. Tilgangur samningsins var sá að samræma kaup og kjör starfsmanna stefnda við gildandi kjör á norskum vinnumarkaði. Við gerð samningsins hafi orðið samkomulag um að kaup fyrir starf stefnanda skyldi vera 149 norskar krónur fyrir dagvinnu og 208,60 norskar krónur fyrir yfirvinnu fyrir 1. október 2011. Frá 1. október 2011 átti kaupið að vera 200 norskar krónur fyrir dagvinnu og 280 norskar krónur fyrir yfirvinnu. Vísast hér til greinar 3.1 og 3.3 í samningnum svo og fyrirliggjandi launaseðla ónafngreinds starfsmanns stefnda. Samkvæmt samningnum átti vinnuvikan vera 48 dagvinnustundir og 9 yfirvinnustundir, samtals 57 unnar stundir á viku. Eins og áður segir hafi stefnandi ráðið sig í tímabundið starf í Noregi og hafi fyrsta úthald hans verið á tímabilinu 13. júní til 8. júlí 2011. Á umræddu tímabili hafi stefnandi fengið greiddar 1.575 kr. fyrir dagvinnu og 2.836 kr. fyrir yfirvinnu, sbr. launaseðla hans fyrir júní- og júlímánuði 2011. Við gerð fyrrgreinds samnings frá 3. nóvember 2011 hafi samkomulag orðið um að kaup fyrir 1. október 2011 skyldi vera 149 norskar krónur fyrir dagvinnu og 208,60 norskar krónur fyrir yfirvinnu. Samhliða og á grundvelli samningsins hafi verið gerð leiðrétting á kjörum starfsmanna stefnda vegna liðins tíma en stefnandi hafi ekki fengið notið þeirrar leiðréttingar. Gerir stefnandi því kröfu um leiðréttingu á launum sínum í júní og júlí 2011. Vísast hér til ákvæðis 3.5 í samningnum frá 3. nóvember 2011. Við útreikning á launakjörum stefnanda sé miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands á gjalddaga launanna, þ.e. 2. ágúst 2011. Þannig hafi dagvinnutímakaup stefnanda átt að vera 3.204 kr. (149 norskar krónur x 21,5) og yfirvinnutímakaup 4.485 kr. (208,60 norskar krónur x 21,5) í júní og júlí 2011. Samtals sé gerð krafa um greiðslu vegna 192 klst. í dagvinnu (48 klst. x 4 vikur) og 36 klst. í yfirvinnu (9 klst. x 4 vikur) sem sé í samræmi við umsaminn vinnutíma skv. fyrrgreindum samningi. Krafa stefnanda vegna launaleiðréttingar sé samtals að fjárhæð 776.628 kr. Til frádráttar komi áður greidd laun fyrir sama tímabil skv. launaseðlum að fjárhæð 548.808 kr. Með ráðningarsamningi, dags. 7. maí 2011, hafi stefnandi ráðið sig til starfa hjá fyrirtæki stefnda í Noregi líkt og titill samningsins kveði á um. Hafi stefnandi verið ráðinn til óákveðins tíma með gagnkvæmum uppsagnarfresti sem hafi miðast við mánaðamót. Með bréfi, dags. 26. júlí 2011, hafi stefnanda verið sagt upp störfum en engin ástæða hafi verið tilgreind fyrir uppsögninni. Skýrt komi fram í bréfinu að ekki sé reiknað með stefnanda til starfa í Noregi þrátt fyrir að gerður hafi verið ráðningarsamningur um störf hans þar í landi. Vísast hér einnig til áðurnefnds samnings frá 3. nóvember 2011 sem stefndi hafi gert við starfsmenn sína. Í ákvæði 1.0 sé gert ráð fyrir því að í meginatriðum sé starf unnið í Osló. Kröfu stefnanda um vangreidd laun á uppsagnarfresti hafi verið hafnað með þeim rökum að þar sem stefnandi hafi ekki mætt til starfa hjá stefnda hér á Íslandi hafi hann fyrirgert rétti sínum til launagreiðslna á uppsagnarfresti. Sérstaklega sé bent á að stefnandi kannist hvorki við að hafa átt vinnuskyldu hér á landi eftir að hann hafi ráðið sig til starfa í Noregi né að óskað hafi verið sérstaklega eftir vinnuframlagi hans hér eftir að honum hafi verið sagt upp. Eftir að stefnandi hafi nálgast uppsagnarbréf, dags. 26. júlí 2011, á pósthúsi hafi hann ítrekað reynt að ná tali af yfirmanni sínum en án árangurs. Samkvæmt meginreglum vinnuréttarins verði ráðningarsambandi ekki breytt einhliða né fyrirvaralaust svo löglegt sé og gildi það einnig varðandi vinnu á uppsagnarfresti. Hyggist atvinnurekandi breyta einhliða ráðningarkjörum starfsmanns beri honum að tilkynna starfsmanni sínum það með sama hætti og ef um uppsögn er að ræða. Breytingar sem gera eigi á gildandi ráðningarsamningi taki þannig ekki gildi fyrr en að afloknum lög- og kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti. Sé því ljóst að ætluð krafa stefnda um að stefnandi ynni uppsagnarfrest sinn alfarið hér landi hafi falið í sér meiriháttar breytingar á ráðningarkjörum hans. Litið sé svo á að einhliða breytingar á starfssviði starfsmanna jafngildi fyrirvaralausri uppsögn og sé því ljóst að stefnanda hafi engin skylda borið til að vinna uppsagnarfrest sinn hér á landi enda hafi hann ekki verið ráðinn til þess. Hafi þessi sjónarmið verið staðfest í nokkrum dómum. Stefnandi byggir kröfu sína á því að honum beri réttur til launa á uppsagnarfresti. Vísast hér til ákvæðis 12.1.3.1 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar-sambands iðnfélaga en þar komi fram að eftir fimm ára starf á starfsmaður þriggja mánaða uppsagnarfrest. Sami uppsagnarfrestur verði leiddur af ákvæði aðalkjarasamnings Eflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins, en félagsgjöld hafi verið dregin af stefnanda og greidd til þess félags. Að gefnu tilefni sé því mótmælt sem haldið hafi verið fram í bréfum lögmanns stefnda að stefnandi hafi aðeins átt tveggja vikna uppsagnarfrest. Með ráðningarsamningi, dags. 7. maí 2011, hafi stefnandi ráðið sig í annað starf hjá stefnda. Í þessu hafi ekki falist uppsögn og nýtt ráðningarsamband. Með því að ráða sig til vinnu hjá stefnda í Noregi hafi stefnandi ekki getað samið af sér lágmarkskjör sín, þ. á m. uppsagnarfrest sinn, skv. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Hafi því starfsaldur stefnanda gilt hjá stefnda um uppsögnina og kjarasamningsbundinn uppsagnarfrestur. Krafa stefnanda byggist á því sem áður hafi komið fram um umsaminn vikulegan vinnutíma. Samtals hafi stefnandi átt að vinna 192 klst. í dagvinnu (48 klst. x 4 vikur) og 36 klst. í yfirvinnu (9 klst. x 4 vikur) í hverju fjögurra vikna úthaldi. Miði krafan við að stefnandi hafi átt að vera í þremur úthöldum á uppsagnarfrestinum, þ.e. frá 1. til 26. ágúst 2011, 5. til 30. september 2011 og 10. til 31. október 2011 (3 vikur). Eftir 1. október 2011 hafi laun stefnanda átt að vera 200 norskar krónur í dagvinnu og 280 norskar krónur í yfirvinnu skv. ákvæði 3.1 í títtnefndum samningi frá 3. nóvember 2011. Við útreikning á launakjörum sé miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands á gjalddaga launanna, þ.e. 1. september, 3. október og 1. nóvember 2011. Hvað útreikninga varði vísast til sundurliðunar kröfunnar sem hér síðar. Til frádráttar kröfunni komi greiðslur frá þriðja aðila á uppsagnarfresti. Stefnandi hafi fengið greiddar 189.000 kr. í september og 276.990 kr. í október 2011, samtals 465.990 kr. Þess beri að geta að fyrir liggi að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna sjúkdóms fram yfir lok uppsagnarfrestsins. Sú staðreynd hafi ekki áhrif á kröfu stefanda um laun á uppsagnarfresti, sbr. áunninn veikindarétt hans skv. 8. kafla í gildandi kjarasamningi. Krafa stefnanda vegna vangreiddra launa á uppsagnarfresti sé samtals að fjárhæð 1.772.109 kr. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu 10,64% orlofs á öll vangreidd laun. Vísast hér til laga nr. 30/1987 um orlof og 4. kafla gildandi kjarasamnings. Krafan sé samtals að fjárhæð 212.792 kr. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu orlofsuppbótar sem hafi verið að fjárhæð 27.800 kr. á orlofsárinu sem hófst 1. maí 2012 miðað við fullt starf. Fullt ársstarf teljist í þessu sambandi 45 unnar vikur eða meira fyrir utan orlof. Uppbótin greiðist hinn 1. júní, miðað við starfshlutfall og starfstíma á orlofsárinu, öllum starfsmönnum sem verið hafi samfellt í starfi hjá atvinnurekanda í 12 vikur á síðustu 12 mánuðum m.v. 30. apríl eða séu í starfi fyrstu viku í maí. Áunna orlofsuppbót skuli gera upp samhliða starfslokum verði þau fyrir gjalddaga uppbótarinnar. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu desemberuppbótar sem hafi verið að fjárhæð 63.800 kr. árið 2011. Fullt ársstarf teljist í þessu sambandi 45 unnar vikur eða meira fyrir utan orlof. Uppbótin greiðist eigi síðar en 15. desember ár hvert, miðað við starfshlutfall og starfstíma, öllum starfsmönnum sem verið hafa samfellt í starfi hjá atvinnurekanda í 12 vikur á síðustu 12 mánuðum eða séu í starfi fyrstu viku í desember. Áunna desemberuppbót skuli gera upp samhliða starfslokum verði þau fyrir gjalddaga uppbótarinnar. Krafa stefnanda sundurliðist þannig: Leiðrétting launa 13. júní til 8. júlí 2011 - DV 3.204 kr. x 192 klst. kr. 615.168,- - YV 4.485 kr. x 36 klst. kr. 161.460,- Samtals kr. 776.628,- - Áður greitt kr. 548.808,- Samtals kr. 227.820,- Vangreidd laun á uppsagnarfresti 1.-26. ágúst 2011 - DV 3.154 kr. x 192 klst. kr. 605.568,- - YV 4.416 kr. x 36 klst. kr. 158.976,- Samtals kr. 764.544,- 4.-30. september 2011 - DV 3.010 kr. x 192 klst. kr. 577.920,- - YV 4.214 kr. x 36 klst. kr. 151.704,- Samtals kr. 729.624,- - Greiðslur frá 3. aðila kr. 189.000,- Samtals kr. 540.624,- 9.-31. október 2011 - DV 4.092 kr. x 144 klst. kr. 589.248,- - YV 5.729 kr. x 27 klst. kr. 154.683,- Samtals kr. 743.931,- -Greiðslur frá 3. aðila kr. 276.990,- Samtals kr. 466.941,- Samtals kr. 1.772.109,- Orlof Launaleiðr. 227.820 kr. x 10,64% kr. 24.240,- Uppsagnarfr. 1.772.109 kr. x 10,64% kr. 188.552,- Samtals kr. 212.792,- Orlofsuppbót 27.800 kr. / 45 vikur x 26 vikur kr. 16.062,- Desemberuppbót 63.800 kr. / 45 vikur x 43 vikur kr. 60.964,- Samtals kr. 2.289.747,- Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Stefnandi hafi verið félagsmaður í Eflingu-stéttarfélagi á því tímabili er krafa hans hafi stofnast. Vísað sé til meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttar um að laun beri að greiða í samræmi við umsamda launataxta skv. gildandi ráðningar- og/eða kjarasamningi. Vísast um réttindi hans aðallega til 1., 2., 3., 4. og 12. kafla gildandi aðalkjarasamnings Eflingar-stéttarfélags. Enn fremur vísast til kjarasamnings Samiðnar–sambands iðnfélaga. Jafnframt sé vísað til laga 55/1980 um starfskjör launafólks o.fl., aðallega 1. gr., laga 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga 30/1987 um orlof, aðallega 1., 7., og 8. gr., og laga 19/1979 um rétt launafólks til uppsagnarfrests o.fl. Byggt sé á því að stefndi hafi vanefnt bindandi ráðningarsamning við stefnanda með því að greiða ekki umsamin laun og uppfylla aðrar samningsskyldur sínar. Samkvæmt framangreindum réttarheimildum og samningum sé greiðsluskylda stefnda ótvíræð. Um sönnun sé jafnframt vísað til stjórnunarréttar stefnda og þess að hann sé bókhaldsskyldur að lögum. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. og V. kafla laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við XXl. kafla laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. III Af hálfu stefnda sé á því vakin athygli að meginstarfsemi hans sé hér á landi. Áður en stefnanda hafi verið falin tímabundin vinna í Noregi, hafi hann unnið um langa hríð fyrir stefnda við ýmis verkefni hér á landi. Ráðningarsamningur stefnda og stefnanda vegna vinnu stefnda í Noregi hafi aðeins verið tímabundinn og varðað aðeins eitt verkefni. Það hafi verið í samræmi við skilning beggja aðila á samningssambandi þeirra, líkt og annarra starfsmanna stefnda. Stefnandi hafi ekki búið í Noregi, heldur hér á landi, ásamt fjölskyldu sinni. Ekkert í fari stefnanda hafi bent til annars en að gagnkvæmur skilningur á inntaki samningsins væri sá að um tímabundna breytingu á fyrra réttarsambandi væri að ræða, en ekki um breytingu til lengri tíma. Sem dæmi megi nefna að ekkert sé kveðið á um í samningi aðila frá 2011, um að fyrri ráðningarsamningur aðila skyldi falla niður. Sem fyrr segi hafi málsaðilar hinn 1. júlí 2006 gert með sér ráðningarsamning. Hinn 7. maí 2011 hafi aðilar gert með sér annan ráðningarsamning til viðbótar við fyrrgreindan samning, vegna tímabundins verkefnis í Noregi. Fyrirsögn samningsins hafi verið „Ráðningarsamningur um tímabundið starf í Noregi“. Samningurinn hafi verið gerður að beiðni verkkaupa stefnda í Noregi, Boros. Við gerð hins tímabundna samnings, hafi eldri samningi aðila hvorki verið sagt upp né rift, heldur gert ráð fyrir því að hann tæki gildi þegar verkefnið í Noregi væri á enda, eða þegar stefnandi léti af vinnu við verkefnið af öðrum orsökum. Hafi því báðir aðilar ávallt gert ráð fyrir því að stefnandi kæmi til vinnu á Íslandi að nýju, eftir að tímabundin verkefnavinna hans í Noregi væri á enda. Forsendur beggja aðila við gerð samningsins hafi verið þessar. Eigi stefnandi heimili á Íslandi en ekki í Noregi og því örðugt að sjá að hann hafi haft nokkra hagsmuni af því að sinna vinnu í Noregi frekar en á Íslandi. Í uppsagnarbréfi stefnda til stefnanda, hafi vinnuframlags stefnanda ekki verið óskað framvegis í Noregi í uppsagnarfresti. Ástæður þess hafi fyrst og fremst verið sá trúnaðarbrestur sem stefnandi hafi orðið uppvís að á meðan hann hafi verið við störf í Noregi, er hann hafi hvatt starfsmenn stefndu til að leggja niður störf og hafa þannig gríðarleg áhrif á rekstur stefnda. Í uppsagnarbréfinu hafi enn fremur verið tekið fram að um uppsagnarfrest hans færi í samræmi við gildandi samninga. Þá hafi jafnframt verið tekið fram að stefnanda yrði ekki falin nein yfirvinna meðan á uppsagnarfresti hans stæði. Með sanngirni fáist alls ekki séð að stefnandi hafi getað lagt annan skilning í orðalag bréfsins en að um skyldur beggja aðila, meðan á uppsagnarfresti stæði, færi eftir þeim samningi sem í gildi hafi verið á milli þeirra. Ekki verði annað ráðið af uppsagnarbréfinu en að vinnuframlags stefnanda væri framvegis ekki óskað í Noregi á meðan samningssamband væri til staðar milli aðila. Þar af leiðandi væri vinnuframlags hans aðeins óskað á Íslandi. Stefnanda stæði hins vegar ekki lengur til boða að sinna yfirvinnu, enda stefndi ekki skyldugur til þess að bjóða stefnanda að vinna yfirvinnu, hvorki samkvæmt samningum aðila né að lögum. Ítrekað skuli að hafi stefndi ekki óskað og gert ráð fyrir vinnuframlagi stefnanda hér á landi, hafi engin ástæða verið til þess af hans hálfu að taka það sérstaklega fram í uppsagnarbréfinu að „ekki [yrði] um yfirvinnu að ræða út uppsagnarfrestinn“. Verði talið ósannað að fyrri ráðningarsamningur aðila hafi einnig átt að gilda jafnhliða ráðningarsamningi þeirra um tímabundið starf stefnanda í Noregi, sé því hafnað með öllu að stefndi hafi ekki getað breytt staðsetningu vinnustaðar stefnanda á grundvelli stjórnunarréttar síns sem vinnuveitanda. Ekki verði talið með nokkru móti að þær breytingar hafi verið stefnanda þungbærar á nokkurn hátt, enda eigi hann bæði heimili og fjölskyldu hér á landi, en ekki í Noregi. Því sé mótmælt að fyrirmæli vinnuveitanda um breytingar á vinnustað starfsmanna sinna jafngildi ávallt meiriháttar breytingum á ráðningarkjörum þeirra og jafngildi fyrirvaralausri uppsögn. Slíkt verði að meta eftir atvikum hverju sinni, eftir því hversu mikil áhrif breytingin hafi á vinnu starfsmannsins í heild, velferð hans og aðra þætti sem skipta kunni máli fyrir starfsmann. Ákvörðun stefnda um að krefjast vinnuframlags stefnanda hér á landi, en ekki í Noregi, hafi engan veginn verið til þess fallin að hafa nokkur slík áhrif á stefnanda og hafi því ekki jafngilt uppsögn hans úr starfi. Verði talið að tímabundni ráðningarsamningurinn sem stefnandi byggir á, hafi átt að gilda um réttindi stefnanda, þannig að hann geti byggt sjálfstæðan rétt á launum í uppsagnarfresti á grundvelli hans, þá sé á því byggt að samkvæmt þeim ráðningarsamningi hafi stefnandi aðeins verið ráðinn tímabundið og að samkvæmt samningnum hafi stefndi haft ótvíræðan rétt til að segja stefnanda upp með tveggja vikna fyrirvara á grundvelli ákvæða gildandi kjarasamninga um starfsmenn sem ráðnir séu til tímabundinna verkefna, sbr. einkum gr. 12.1.2 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar. Vilji stefnandi því byggja sjálfstæðan rétt á samningi aðila, til launa í uppsagnarfresti, leiði það af sjálfu sér að hann geti aðeins átt rétt til launa í uppsagnarfresti miðað við að um tímabundið verkefni hafi verið að ræða, enda hafi það verið raunin. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum hinn 26. júlí 2011. Sá samningur sem gerður hafi verið við starfsmenn stefnda 3. nóvember 2011 um breytingu á kjörum hafi eðli máls samkvæmt aðeins verið gerður við starfsmenn sem hafi verið í vinnu á þeim tíma, en ekki við starfsmenn sem hafi verið hættir störfum eða búið að segja upp. Hafi stefnandi þá verið búinn að láta af störfum, en að auki hafi meintur uppsagnarfrestur hans verið liðinn þegar laun samstarfsmanna hans hafi verið hækkuð með afturvirkum hætti. Hafi þar einungis verið um breytingu á gildandi ráðningarsamningum að ræða og eðli máls samkvæmt aðeins starfsmenn, sem hafi verið í samningssambandi við stefnda þegar breytingarnar hafi verið gerðar, sem byggt geti rétt á þeim breytingum. Hafi stefnandi því einfaldlega ekki verið aðili að samningnum og geti því ekki byggt rétt á honum, ekki frekar en aðrir starfsmenn stefnda sem látið hafi af störfum áður en breytingar á vinnusambandi hafi verið gerðar. Það sé hvorki sanngjarnt né unnt á grundvelli laga að krefjast þess að breytingar verði gerðar á vinnuréttarsambandi, þ.m.t. launakjörum, eftir að því samningssambandi sé lokið sem slíkar breytingar varði. Þá skuli það nefnt að stefnda hafi engin skylda borið til þess samkvæmt lögum eða kjarasamningum, hvorki íslenskum né norskum, að leiðrétta laun starfsmanna sinna í Noregi með afturvirkum hætti, en hafi engu að síður kosið að gera það í þeim tilgangi að leyfa starfsmönnum sínum að njóta vafans um rétt þeirra til hærri launa. Styðjist því krafa stefnanda um „leiðréttingu“ launa í samræmi við nefndan samning stefnda og starfsmanna stefnda hvorki við samningsbundin réttindi stefnanda né lög, íslensk eða norsk og sé henni hafnað sem rangri og ólögmætri. Hvað varði kröfur stefnanda um greiðslu ógreiddrar yfirvinnu á uppsagnarfresti skuli á því vakin athygli að yfirvinna skyldi aðeins unnin að kröfu stefnda, samkvæmt samningum aðila. Í samningi aðila um tímabundið starf stefnanda í Noregi, segi um yfirvinnu: „Starfsmaður skuldbindur sig til að vinna yfirvinnu í samræmi við verkefnastöðu fyrirtækisins og að ósk yfirmanns.[...] Dagvinnulaun eru skv. kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Sveinafélags pípulagningamanna. Samkomulag er um að starfsmaður njóti yfirborgunar samkvæmt samningi. Fyrir unna yfirvinnutíma greiðist yfirvinnukaup.“ Í ráðningarsamningi stefnanda frá 1.7.2006, segi það sama um yfirvinnu stefnanda í þágu stefnda. Hafi stefnandi því ekki átt kröfu um fasta yfirvinnutíma í starfi sínu og því ekki heldur kröfu um greiðslu launa vegna slíkrar vinnu, nema hennar hafi verið krafist og hún þá innt af hendi af hálfu stefnanda. Hafi yfirvinna því ekki verið hluti af föstum launatekjum stefnanda og skyldi aðeins unnin að sérstakri beiðni stefnda. Enda þótt fallist yrði á málatilbúnað stefnanda um rétt til launa í uppsagnarfresti, sé ljóst að greiðslur vegna yfirvinnu geti aldrei fallið undir þann rétt. Með vísan til ofangreinds sé óljóst hvers vegna stefnandi krefjist yfirvinnu í uppsagnarfresti í stefnu, en þessir liðir krafna hans og ástæður þeirra séu vanreifaðir að þessu leyti. Verði ekki fallist á ofangreint sé á því byggt að í uppsögn stefnanda hafi í raun falist lögmæt riftun á ráðningarsamningi hans vegna framkomu hans í starfi sem í hafi falist veruleg vanefnd á starfsskyldum hans og augljóst trúnaðarbrot gagnvart stefnda, sem og brot gegn gagnkvæmri tillitsskyldu stefnanda gagnvart stefnda. Eigi stefnandi því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti. Sé áskilinn réttur til þess að kveða fyrir dóm vitni sem varpað geti ljósi á þær vanefndir stefnanda. Um lagarök vísast til almennra regla vinnuréttar, kjarasamninga, laga um starfskjör launafólks o.fl. Krafa stefnda um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að er hann var að koma úr sumarfríi í ágústbyrjun hafi hann haft samband við Bjarna Jónsson til að fá upplýsingar um hvenær hann ætti að fara út til Noregs aftur. Bjarni hafi sagt, að honum hefði verið sagt upp störfum og að uppsagnarbréf væri í ábyrgðarpósti. Eftir að stefnandi hafi sótt uppsagnarbréfið kvaðst hann hafa reynt að hringja til Bjarna, meðal annars til að fá að vita ástæðu uppsagnarinnar en Bjarni hafi ekki svarað. Honum hafi ekki verið tilkynnt um starfsstað hér á landi. Hann leit svo á að hann ætti að vinna uppsagnarfrestinn í Noregi. Stefnandi kvað að föstudaginn 1. júlí 2011 hafi starfsmönnunum ekki verið greidd laun. Eftir vinnu hafi einn starfsmanna hringt til Bjarna Jónssonar og hann síðan hringt til Þorsteins Pétursson verkefnastjóra sem hefði tilkynnt þeim um dráttinn og sagt að launin yrðu greidd í síðast lagi á mánudeginum. Menn hafi verið frekar æstir yfir því að fulltrúi fyrirtækisins hefði ekki tilkynnt um dráttinn af fyrra bragði. Stefnandi hafnar því alfarið að hafa hvatt til þess að lögð yrði niður vinna og hann hafi ekkert verið æstari en aðrir. Hann telur sig frekar hafa verið að róa menn en hitt, því hann vissi að stefndi myndi standa við sitt. Stefnandi kvað að óánægja hafi verið hjá einstökum starfsmönnun, til dæmis vegna dagpeninga, netsambands, launataxta á 17. júní og fleira og hafi stefnandi boðist til að tala við Bjarna er heim var komið. Hann hafi gert það og allt farið fram í bróðerni. Varðandi vinnutilhögunina kveðst hann hafa unnið 12 klst. á dag í Noregi og 7 klst. á laugardögum og þeir hafi unnið á sama kaupi og hér á landi. Sú vika sem þeir voru á Íslandi hafi verið án vinnuskyldu. Í skýrslu Gunnars Bjarnasonar, fyrrverandi starfsmanns stefnda, kom fram að hann var í vinnu í Noregi á sama tíma og stefndi. Þetta hafi verið úthald þannig að þeir fóru út á mánudagsmorgni og unnu í fjórar viku, komu heim á föstudegi og þá var frí í viku. Hann kvaðst ekki hafa verið erlendis um mánaðamótin júní/júlí 2011. Varðandi samninginn frá 3. nóvember 2011 þá kvaðst hann hafa útvegað starfmönnunum lögfræðinginn erlendis og hafi einnig sjálfur staðið í samningagerðinni. Ástæða samningsins hafi verið sú að vinnueftirlitið í Noregi krafðist upplýsinga um launin þeirra í Noregi. Eftir að hafa fengið upplýsingar hjá stefnda kom vinnueftirlitið aftur og þá einnig fulltrúi frá fagfélaginu og var starfsmönnum tjáð að þeir væru ekki á réttmætum launum. Þar sem starfsmennirnir voru ekki í norska fagfélaginu yrðu þeir að útvega sér lögfræðing, sem þeir gerðu. Starfsmenn stefnda fengu leiðréttingu aftur í tímann á kjörum sínum. Fyrir suma var þetta töluverð leiðrétting en fyrir aðra var hún óveruleg. Hann kvaðst skrifa undir samninginn fyrir hönd allra starfsmanna stefnda og hann og Haukur Már Ingvarsson hafi verið talsmenn starfsmanna. Stefnandi hafi ekki falið honum persónulega að annast samningsgerð fyrir sína hönd. Mætti kveður að kjörin samkvæmt samningnum hafi ekki verið lágmarkskjör. Í skýrslu Ólafs Pedersen, sem starfaði hjá stefnda í Noregi, kom fram að hann hafi verið viðstaddur hinn 1. júlí 2011 þegar launin skiluðu sér ekki. Hann kvað óánægju hafa verið og að stefnandi hafi ekki verið óhressari en aðrir. Hann kannast ekki við að stefnandi hafi sérstaklega hvatt menn til að leggja niður störf. Hann kvaðst hafa sagt samstarfsmönnum sínum að hann hefði unnið þarna í 13 ár og það hafi aldrei komið fyrir að laun skiluðu sér ekki. Í skýrslu Guðjóns Valdimarssonar, sem starfaði hjá stefnda í Noregi, kom fram að hann hafi verið erlendis 1. júlí 2011. Hann kvað viðbrögð Birgis við þessum launadrætti ekki hafa verið slæm. Það hafi einhverjir viljað leggja niður vinnu á laugardeginum en hann og stefnandi hafi frekar verið að reyna að róa mannskapinn. Í skýrslu Bjarna Jónasar Jónssonar, annars eiganda stefnda, kom fram að ástæða uppsagnar stefnanda hafi verið sú að þegar dráttur varð á útborgun hinn 1. júlí 2011 hafi stefnandi æst málin upp þannig, að ef ekki yrði búið að borga launin út um hádegi á mánudeginum yrði farið í verkfall. Launin voru síðan greidd fyrir hádegi á mánudeginum og því hafi ekkert orðið af verkfallinu. Mætti kvað hafa upplýst stefnanda í símtali að hann ætti að vinna í Straumsvík í uppsagnarfrestinum en stefnandi hafi ekki mætt. Í skýrslu Einars Pálssonar, sem starfaði hjá stefnda í Noregi, kom fram að hann hafi verið erlendis 1. júlí 2011. Hann kvað viðbrögð stefnanda vera eins og allra annarra, því allir voru ósáttir. Þá hafi stefnandi ekki haft sig í frammi. Í skýrslu Þorsteins Péturssonar, verkefnastjóra stefnda í Noregi, kom fram að þegar dráttur hafi orðið á launagreiðslu frá stefnda 1. júlí 2011 hafi stefnandi verið mjög ósáttur. Hann hafi hvatt til þess að allir myndu leggja niður störf ef launin yrðu ekki greidd fyrir hádegi á mánudeginum. Þessu hafi stefnandi komið á framfæri við mætta en þá hafi stefnandi verið undir áhrifum áfengis og hafi þetta verið á föstudagskvöldinu. Mætti kveður stefnanda ekki hafa tekið neinum rökum þegar hann hafi hitt starfsmennina á föstudagskvöldinu til að gera þeim grein fyrir stöðu mála. Stefnandi hafi ekki gefið mætta tækifæri til að skýra gang mála og reyndi stefnandi að fá menn til að leggja niður vinnu. Hann kvað mótmæli stefnanda hafa verið kröftugri en annarra starfsmanna. Mætti kveður að samningurinn 3. nóvember 2011 hefði verið gerður eftir að vinnueftirlitið ytra óskaði eftir gögnum og gildum ráðningarsamningum sem uppfylltu að lágmarki norska kjarasamninga. Samningurinn hafi gilt um alla þá starfsmenn sem voru í því starfsmannafélagi sem var stofnað úti og stefnandi var ekki meðal þeirra. Mætti kvað að samningurinn ætti ekki að gilda um þá sem hættir voru störfum. Að lokum upplýsti mætti að hann væri bróðursonar annars eiganda stefnda. V Stefnanda var sagt upp störfum hjá stefnda með bréfi dags. 26. júlí 2011. Ágreiningur málsins er tvíþættur og lýtur annars vegar að lögmæti uppsagnarinnar og hins vegar að því hvort stefnandi eigi rétt til launaleiðréttingar miðað við samning sem gerður var 3. nóvember 2011. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í apríl 2006. Í maí 2011 gerðu málsaðilar samning sín á milli um tímabundið starf í Noregi. Samkvæmt samningnum var stefnandi ráðinn til óákveðins tíma með uppsagnarfresti af beggja hálfu samkvæmt gildandi samningi Samtaka atvinnulífsins og Sveinafélags pípulagningarmanna frá 1. febrúar 2008. Samið var um 8 dagvinnustundir á dag og að yfirvinna yrði unnin í samræmi við verkefnastöðu fyrirtækisins. Þá var lengd úthalda þannig að unnið var í 4 vikur og síðan 1 vika hér á landi sem var frívika. Fyrsta úthald stefnanda var frá 13. júní 2011 til 8. júlí 2011. Þá kom stefnandi heim og fór í sumarfrí. Hinn 26. júlí 2011 fékk stefnandi uppsagnarbréf. Eftir að starfsmenn stefnda hófu störf í Noregi fengu þeir greidd sömu laun og þeir höfðu haft hér á landi. Að frumkvæði norska vinnueftirlitsins var gerð breyting á launatöxtum hjá stefnda og var hinn 3. nóvember 2011 gerður samningur um breytingu á launum starfsmanna stefnda og samið um hækkun launa til samræmis við þau laun sem greidd voru fyrir vinnu á byggingarsvæðum í Noregi. Ekki er ágreiningur með málsaðilum um taxta samkvæmt samningnum heldur telur stefndi að samningur þessi nái ekki til stefnanda. Fyrir liggur að samstarfsmenn stefnanda fengu launaleiðréttingu aftur í tímann miðað við þennan samning, mismikla þó. Verður það bæði ráðið af framburði Gunnars Bjarnasonar fyrir dómi sem og ákvæði 3.5 í samningnum. Í ljósi þess að með samningi þessum var verið að leiðrétta laun þau er stefndi greiddi, til samræmis við það sem gilti í Noregi, á stefnandi einnig rétt á leiðréttingu þessari fyrir þann tíma er hann starfaði þar. Skiptir þá engu þótt stefnandi hafi látið af störfum sínum fyrir stefnda. Eins og að framan greinir var stefnanda sagt upp störfum 26. júlí 2011. Í bréfinu kom fram að uppsagnarfrestur yrði í samræmi við samninga. Síðan segir að hvorki verði um yfirvinnu að ræða út uppsagnarfrestinn né heldur reiknað með stefnanda til starfa í Noregi. Af uppsagnarbréfinu verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi átt að starfa hér á landi í uppsagnarfrestinum. Kemur það heim og saman við framburð fyrirsvarsmanns stefnda, Bjarna Jónssonar, fyrir dómi. Stefnandi mætti ekki til vinnu í uppsagnarfresti þar sem hann taldi að honum hefði borið að vinna uppsagnarfrestinn ytra. Eins og að framan greinir gerðu málsaðilar tímabundinn samning um starf stefnanda í Noregi. Stefndi kveðst hafa sagt stefnanda upp vegna trúnaðarbrests en hann hafi hvatt samstarfsmenn sína til að leggja niður vinnu. Þetta hafi hann gert föstudaginn 1. júlí 2011 en þann dag varð dráttur á launagreiðslu frá stefnda. Fullyrðing þessi fær ekki stoð í framburðum starfsmanna stefnda fyrir dómi, þ.e. Guðjóns Valdimarssonar, Einars Pálssonar og Ólafs Pedersen. Því er ósannað að stefnandi hafi brotið trúnað við stefnda. Þá getur stefndi ekki einhliða gert þá breytingu á samningi málsaðila að krefjast vinnuframlags stefnanda hér á landi, þegar í gildi var tímabundinn vinnusamningur um vinnu stefnanda í Noregi. Því verður að líta svo á að með uppsagnarbréfinu frá 26. júlí 2011 hafi stefndi rift ráðningarsamningi við stefnanda. Mál þetta er höfðað til greiðslu skuldar samanber dómkröfu málsins. Málsástæða við aðalmeðferð málsins, byggð á því að krafist sé skaðabóta, er of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt gr. 12.1.3.1 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar -sambands iðnfélaga á stefnandi þriggja mánaða uppsagnarfrest. Í málinu gerir stefnandi kröfu um greiðslu á vangreiddum launum í uppsagnarfresti. Er þá bæði krafist dagvinnu og yfirvinnu. Fjölda dagvinnutíma hefur ekki verið mótmælt og með vísan til þess sem að framan greinir um gildi samningsins frá 3. nóvember 2011 verður krafa stefnanda hvað þetta atriði varðar tekin til greina. Samkvæmt samningi málsaðila frá 7. maí 2011 um tímabundið starf í Noregi er kveðið á um 8 dagvinnustundir og að starfsmaður skuldbindi sig til að vinna yfirvinnu í samræmi við verkefnastöðuna og að ósk yfirmanns. Með vísan til þessa ákvæðis er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda um greiðslu yfirvinnu á uppsagnarfresti. Niðurstaða málsins er því sú að stefnandi á rétt til launaleiðréttingar samanber samninginn frá 3. nóvember 2011, að fjárhæð 227.820, vangreiddra launa fyrir ágústmánuð að fjárhæð 605.568 kr., fyrir septembermánuð að fjárhæð 388.920 kr. og fyrir októbermánuð að fjárhæð 312.258 kr. Þá ber stefnanda að greiða stefnda orlof að fjárhæð 163.857 kr., orlofsuppbót að fjárhæð 16.062 kr. og desemberuppbót að fjárhæð 60.964 kr. eða samtals 1.775.449 kr. Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda 750.000 kr. í málskostnað og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Pípulagnaverktakar ehf., greiði stefnanda, Birgi Frey Lúðvígssyni, 1.775.449 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 227.820 kr. frá 1.8.2011 til 1.9.2011, af 833.388 kr. frá 1.9.2011 til 1.10.2011, af 1.222.308 kr. frá 1.10.2011 til 1.11.2011, af 1.775.449 kr. frá 1.11.2011 til greiðsludags og 750.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 372/1998
Ábúð Skuldajöfnuður
E leigði jörð af V. Við lok ábúðar var það niðurstaða yfirúttektargerðar á jörðinni að E ætti inni hjá V 795.000 krónur. Krafði E V um greiðslu fjárhæðarinnar auk þess sem hann krafðist viðurkenningar á eignarrétti sínum yfir mykjudreifara og mykjudælu sem V hafði í vörslum sínum. V krafðist sýknu af kröfum E um viðurkenningu eignarréttar á tækjunum og neitaði greiðslu fjárhæðarinnar á grundvelli gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna styrks úr Bjargráðasjóði og peningaláns. E hafði á ábúðartímanum fengið styrk úr Bjargráðasjóði vegna aurskriðu sem féll á jörðina og hafði hann greitt V hluta fjárhæðarinnar. Krafðist V greiðslu alls styrksins úr hendi E. Ekki var talið ljóst að hvaða leyti styrkurinn hefði verið greiddur vegna verðmæta sem E átti eða honum bar að halda við á eigin kostnað. V var ekki talinn hafa sýnt fram á að E hefði tekið meira til sín af styrknum en hann naut réttar til. Gagnkrafa V vegna peningaláns komst ekki að fyrir Hæstarétti þar sem krafan hafði ekki verið höfð uppi fyrir héraðsdómi. Loks var niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á eignarrétti E á mykjudreifara og mykjudælu staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 1998. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 795.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. október 1997 að frádregnum samtals 636.381 krónu með dráttarvöxtum af 386.381 krónu frá 4. desember 1997 og af 250.000 krónum frá 6. maí 1998. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að hann verði dæmdur til að greiða stefnda 795.000 krónur að frádreginni 386.381 krónu með dráttarvöxtum eins og greinir í varakröfu, svo og að viðurkenndur verði eignarréttur áfrýjanda að mykjudreifara af gerðinni Kimadan. Í báðum síðarnefndu tilvikunum krefst hann þess að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi viðurkennir að skulda stefnda þær 795.000 krónur, sem hann var dæmdur til að greiða með hinum áfrýjaða dómi. Hann krefst hins vegar aðallega sýknu af þeirri kröfu vegna skuldajafnaðar. Gagnkröfurnar, sem áfrýjandi heldur fram fyrir Hæstarétti, eru annars vegar vegna styrks að fjárhæð 618.500 krónur, sem stefndi tók við úr Bjargráðasjóði í nóvember 1995, og hins vegar vegna peningaláns að fjárhæð 250.000 krónur, sem stefndi hafi viðurkennt við aðalmeðferð málsins í héraði að hafa fengið hjá áfrýjanda árið 1986 eða 1987. Í varakröfu og þrautavarakröfu miðar áfrýjandi við að gagnkrafa vegna styrks frá Bjargráðasjóði komi til frádráttar kröfu stefnda hvað varðar 386.381 krónu. II. Eins og greinir í héraðsdómi var stefnda byggð jörðin Þormóðsstaðir, eign áfrýjanda, til tíu ára með byggingarbréfi 12. júní 1982. Að loknum ábúðartímanum bjó stefndi áfram á jörðinni án þess að nýtt byggingarbréf hafi verið gert. Er óumdeilt í málinu að um ábúð hans hafi þá farið samkvæmt því, sem segir í 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, en henni mun hafa lokið á árinu 1996. Vorið 1995 féll aurskriða í landi Þormóðsstaða og hlutust af því spjöll á ýmsum verðmætum. Vegna þessa sótti stefndi 18. september 1995 um styrk úr Bjargráðasjóði. Styrkur að fjárhæð 1.818.500 krónur var greiddur stefnda 21. nóvember 1995 og mun hann hafa greitt áfrýjanda 1.200.000 krónur af þeirri fjárhæð. Samkvæmt bréfi Bjargráðasjóðs 23. apríl 1996 var styrkfjárhæðin fundin þannig að tjón á túnum var talið nema 400.000 krónum, uppskerutap 495.000 krónum, tjón á girðingum 250.000 krónum og skemmdir á raforkuvirki 2.733.000 krónum. Frá samanlagðri matsfjárhæð, 3.878.000 krónum, voru dregnar 241.000 krónur vegna eigin áhættu, en styrkur nam helmingi þess, sem þá stóð eftir. Samkvæmt 17. gr. ábúðarlaga er leiguliða skylt að halda við húsum, öðrum mannvirkjum og ræktun á jörð, sem honum er byggð. Eins og málið liggur fyrir verður ekki ráðið með vissu að hvaða leyti styrkur úr Bjargráðasjóði hafi greiðst vegna verðmæta, sem stefndi annaðhvort átti eða bar að halda við á eigin kostnað. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi hafi tekið meira til sín af styrknum en hann naut réttar til í þessu ljósi. Samkvæmt því verður niðurstaða héraðsdóms um þessa gagnkröfu staðfest. Gagnkröfu vegna peningaláns að fjárhæð 250.000 krónur hafði áfrýjandi ekki uppi fyrir héraðsdómi og fær hún ekki komist að fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um viðurkenningu á eignarrétti stefnda að mykjudreifara og mykjudælu, sem deilt er um í málinu. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Valgarður Snæbjörnsson, greiði stefnda, Agli Þórólfssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. júní 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 3. júní, er dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett í skrifstofu dómsins að Hafnarstræti 107, Akureyri, og haldið af Frey Ófeigssyni, dómstjóra. Fyrir er tekið: Mál nr. E-385/1997: Egill Þórólfsson gegn Valgarði Snæbjörnssyni og gagnsök. Er nú í málinu kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí s.l., hefur Egill Þórólfsson, kt. 180548-3789, Fjólugötu 10, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi með stefnu, áritaðri um birtingu af lögmanni stefnda þann 28. október 1997, á hendur Valgarði Snæbjörnssyni, kt. 290531-2419, Heimahaga 11, Selfossi. Með gagnstefnu, þingfestri 4. desember 1997, höfðar Valgarður Snæbjörnsson gagnsök á hendur Agli Þórólfssyni. Í aðalsök eru stefnukröfur aðalstefnanda þær, að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 4.590.500,- auk dráttarvaxta frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Þá gerir aðalstefnandi þær dómkröfur að viðurkennt verði með dómi að hann sé eigandi að mykjudælu 3M. fyrir rafmótor og mykjudreifara Kimadan 4000 lítra. Að lokum krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnda. Við aðalflutning málsins lækkaði aðalstefnandi fjárkröfur sínar í kr. 795.000,- sem er endanleg krafa hans í aðalsök ásamt framangreindum stefnukröfum. Í aðalsök krefst aðalstefndi sýknu af kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Í gagnsök eru stefnukröfur gagnstefnanda þær, að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 7.543.685,- með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi gagnsakarmálsins til greiðsludags. Þá er þess krafist að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Við aðalflutning málsins lækkaði gagnstefnandi gagnkröfur sínar í kr. 350.620,-. Í gagnsök krefst gagnstefndi sýknu af kröfum gagnstefndanda og málskostnaðar sér til handa úr hendi gagnstefnanda. Aðilar málsins hafa gefið skýrslur undir rekstri málsins. Málsatvikum er svo lýst af aðalstefnanda að vorið 1982 hafi hann tekið jörðina Þormóðsstaði í Saurbæjarhreppi, Eyjafjarðarsýslu, á leigu af aðalstefnda, sem sé þinglýstur eigandi jarðarinnar. Við yfirúttektargerð á jörðinni Þormóðsstöðum í Eyjafjarðarsveit, sem lokið hafi hinn 27. ágúst 1996, hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að aðalstefnandi ætti inni hjá aðalstefnda kr. 795.000,-. Samkvæmt 16. gr. ábúðarlaga beri aðalstefnda að greiða helming þeirrar fjárhæðar, sem honum hafi verið gert að greiða samkvæmt mati með þremur jöfnum greiðslum innan 9 mánaða frá því að úttekt fór fram og eftirstöðvar með jöfnum afborgunum á 6 árum, nema um annað semjist. Aðalstefnda hafi borið að greiða sömu vexti af skuldum vegna kaupa á mannvirkjum leiguliða og Stofnlánadeild landbúnaðarins reikni af lánum vegna sambærilegra mannvirkja hverju sinni. Samkvæmt upplýsingum frá Stofnlánadeild landbúnaðarins hafi hér verið um að ræða 2% ársvexti og þá frá 26. ágúst 1996. Aðalstefndi hafi hins vegar ekki greitt neitt af framanskráðri skuld og hafi aðalstefnandi því gjaldfellt skuldina alla samkvæmt reglum kröfuréttar og brostinna forsendna fyrir greiðslufyrirkomulagi því, sem ábúðarlög geri ráð fyrir og reikni aðalstefnandi sér dráttarvexti frá birtingardegi stefnu, sbr. 14. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, til greiðsludags. Aðalstefnandi kveðst hafa keypt mykjudreifara og mykjudælu þá er að framan getur og notað þau á meðan hann hafi búið á jörðinni og sé af þeirri ástæðu eigandi tækjanna. Við lok ábúðarinnar hafi aðalstefndi hins vegar slegið eign sinni á tæki þessi með því að loka þau inni í geymslu á jörðinni og hafi meinað aðalstefnanda að taka tækin, þrátt fyrir að skorað hafi verið á hann að gera það. Stefnanda sé því nauðsyn á að fá dóm fyrir eignarrétti sínum á tækjunum. Í aðalsök viðurkennir aðalstefndi fjárkröfu aðalstefnanda, þ.e. kr. 795.000,-, en byggir sýknukröfu sína á gagnkröfum til skuldajafnaðar er hann hefur uppi í gagnsök og verður um það fjallað síðar. Aðalstefndi byggir sýknukröfu sína á viðurkenningu eignarréttar aðalstefnanda á framangreindum tækjum á því, að hann hafi keypt þessi tæki og greitt á sínum tíma. Í málinu liggja fyrir reikningar vegna kaupa á framangreindum tækjum og eru þeir stílaðir á aðalstefnanda. Þá liggur fyrir í málinu að tæki þessi voru keypt til notkunar á búinu og notuð af aðalstefnanda alla tíð eins og að framan greinir. Gegn þessu hefur aðalstefndi eigi fært fram nein gögn er sýni að þrátt fyrir þetta sé hann eigandi að tækjunum. Verður krafa aðalstefnanda því tekin til greina að fullu að þessu leyti í aðalsök. Í gagnsök kveður gagnstefnandi atvik máls vera þau, að eins og rakið sé í aðalsök hafi fallið aurskriða á jörðina Þormóðsstaði hinn 29. júní 1995 og valdið svo miklu tjóni að jörðin hafi orðið óbyggileg. Gagnstefndi hafi flutt af jörðinni í októbermánuð 1995 og í framhaldi þess hafi gagnstefnandi óskað eftir að úttekt færi fram eins og ábúðarlög gera ráð fyrir. Hafi úttekt farið fram hinn 1. júní 1996 og yfirúttekt 27. ágúst 1996. Gagnstefndi hafi hins vegar ekki rýmt jörðina og hafi gagnstefnandi óskað útburðar á honum og með dómsátt í Héraðsdómi Norðurlands eystra, dagsettri 19. september 1996 hafi gagnstefndi lofað að fjarlægja allt sitt hafurtask eigi síðar en 29. september það ár og muni hann hafa lokið því skömmu síðar. Niðurstaða yfirúttektarinnar hafi verið sú, að gagnstefnandi skuldaði gagnstefnda kr. 795.000,- vegna endurbóta hans á mannvirkjum jarðarinnar. Lögmaður gagnstefnanda hafi ritað gagnstefnda bréf hinn 4. desember 1996 og bent á að fjárhagslegu uppgjöri aðila málsins væri ólokið og sundurliðað jafnframt kröfur sínar og dregið frá niðurstöðu yfirúttektar og hafi þá skuld gagnstefnda við gagnstefnanda numið kr. 1.538.045,-. Lögmaður gagnstefnda hafi hafnað kröfum gagnstefnanda með bréfi dagsettu 7. desember 1997 og hafi svo höfðað aðalsök málsins með stefnu þingfestri 6. nóvember s.á. og sé því gagnstefnanda nauðsynlegt að höfða gagnsök þessa. Gagnstefnandi sundurliðar endanlegar dómkröfur sínar þannig: Um lið 1. Gagnstefnandi kveður mjólkurtank í eigu hans, sem hafi verið u.þ.b. 800 lítrar hafa eyðilagst í ábúð gagnstefnda. Sé í 1. lið kröfugerðar krafist bóta fyrir hann og sé miðað við verðlista Áræðis ehf., dags. 12.09.96, en samkvæmt honum kosti 825 lítra mjólkurtankur kr. 424.545,-. Gagnstefndi mótmælir alfarið þessum lið. Fram er komið í málinu að er gagnstefndi hóf búskap á jörðinni var þar til staðar mjólkurtankur er var í eigu gagnstefnanda. Virðist hafa orðið samkomulag um að gagnstefndi nýtti þennan mjólkurtank, sem var kominn til ára sinna. Fram er komið að tankur þessi hafi með tímanum slitnað og að lokum orðið ónothæfur. Í stað tanks þessa keypti gagnstefndi þá annan svipaðan tank, sem hann notaði þar til búskap hans lauk og hugðist hann skilja tank þennan eftir, en með útburðarkröfu sinni, sem að framan er getið, krafðist gagnstefnandi þess að gagnstefndi fjarlægði tank þennan sem hann og gerði. Gagnstefnandi hefur ekki sýnt fram á skaðabótaskyldu gagnstefnda varðandi þennan lið og eins og málum er háttað hefur gagnstefnandi beinlínis hafnað því að gagnstefndi sæi um eðlilega endurnýjun á framangreindum tanki. Verður því eigi séð að krafa gagnstefnanda samkvæmt þessum lið sé á rökum reist og verður að sýkna gagnstefnda af henni. Um lið 2. Gagnstefnandi segir, að vegna náttúruhamfaranna hafi gagnstefndi sótt um styrk til Bjargráðasjóðs til endurbóta á rafstöð og fleiru. Hafi styrkurinn verið veittur og afhentur gagnstefnda samtals að fjárhæð kr. 1.818.500,-. Gagnstefndi hafi aðeins gert skil á kr. 1.200.000,- og sé í þessum lið krafist mismunarins. Þessu mótmælir gagnstefndi alfarið. Fram er komið í málinu að gagnstefndi sótti um styrk þennan og var styrkurinn veittur vegna tjóns er orðið hafði og er ljóst að um bætur fyrir tjón beggja var að ræða að hluta til. Gagnstefndi mat það svo að hæfilegt væri að 1.200.000,- af styrknum kæmu í hlut gagnstefnanda eftir að hann hafði farið yfir tjón beggja. Þessari skiptingu hefur gagnstefnandi ekki gert tilraun til að hnekkja og hefur hann ekki sýnt fram á að skipta hafi borið styrknum á annan hátt. Verður því við skiptingu gagnstefnda að styðjast og sýkna hann af kröfu gagnstefnanda samkvæmt þessum lið. Um lið 3. Upphafleg krafa gagnstefnanda samkvæmt þessum lið var kr. 2.210.640,-, sem hann rökstuddi þannig, að hinn 1. janúar 1993 hafi hafist svokallaðar beingreiðslur úr ríkissjóði til bænda vegna mjólkurframleiðslu. Samkvæmt upplýsingum frá Framleiðsluráði landbúnaðarins hafi mjólkurframleiðsla Þormóðsstaða numið frá verðlagsárunum 1992-1993 til verðlagsársins 1994-1995, samtals 110.532 lítrum. Beingreiðslur hvers lítra hafi verið 25-28 krónur á þessu tímabili. Taldi gagnstefnandi sig eiga endurkröfurétt á hendur gagnstefnda vegna þessarar greiðslu. Gagnstefndi hafi engan rétt átt samkvæmt byggingarbréfi aðila til hennar heldur eigandi jarðarinnar. Auk þess hafi gagnstefndi tekið við beingreiðslum vegna framleiðslu á kr. 7.438 lítrum í september og október 1995 þótt hann væri þá hættur að framleiða mjólk. Framleiðsluráð landbúnaðarins hafi krafið gagnstefnanda sem eiganda jarðarinnar um endurgreiðslu á kr. 102.575,- vegna þessa. Við aðalflutning málsins viðurkenndi gagnstefnandi að hann ætti engan rétt til þessara beingreiðslna og lækkaði þá kröfu samkvæmt þessum lið í 102.575,-, sem er sú fjárhæð er ofgreidd hefur verið gagnstefnda af hálfu Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Gagnstefndi hefur mótmælt kröfum samkvæmt þessum lið. Fram er komið í málinu að um er að ræða endurkröfu Framleiðsluráðs landbúnaðarins á hendur gagnstefnda. Hér fyrir dóminum hefur gagnstefnandi borið að hann hafi ekki endurgreitt þessa fjárhæð eða á einhvern hátt tekið ábyrgð á greiðslu hennar og af hans hálfu hafa engin gögn verið lögð fram er sýni að hann hafi á einhvern hátt eignast þessa kröfu á hendur gagnstefnda. Verður gagnstefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfunni vegna aðildarskorts gagnstefnanda. Samkvæmt framansögðu er þá niðurstaðan í gagnsök að sýkna beri gagnstefnda af öllum kröfum gagnstefnanda og verður þá heildarniðurstaða málsins sú, að í aðalsök ber að dæma aðalstefnda til að greiða aðalstefnanda kr. 795.000,- ásamt vöxtum eins og krafist er og viðurkenna ber eignarrétt aðalstefnanda að framangreindum tækjum, en í gagnsök ber að sýkna gagnstefnda af öllum kröfum gagnstefnanda. Rétt er að ákveða málskostnað í einu lagi, bæði vegna aðalsakar og gagnsakar og þykir eiga að dæma aðalstefnda til að greiða aðalstefnanda kr. 200.000,- í málskostnað vegna beggja sakanna. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Dómsorð: Í aðalsök greiði aðalstefndi, Valgarður Snæbjörnsson, aðalstefnanda, Agli Þórólfssyni, kr. 795.000,- ásamt dráttarvöxtum frá 28. október 1997 til greiðsludags. Viðurkenndur er eignarréttur aðalstefnanda að framangreindum mykjudreifara og mykjudælu. Í gagnsök á gagnstefndi að vera sýkn af kröfum gagnstefnanda. Aðalstefndi greiði aðalstefnanda samtals kr. 200.000,- í málskostnað í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 252/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 4. júní 2002, kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að kl. 05.48 aðfaranótt laugardagsins 25. maí 2002 hafi lögreglunni í Reykjavík borist tilkynning um að ráðist hefði verið á mann fyrir utan Hafnarstræti 15 í Reykjavík og lægi maðurinn slasaður í götunni. Þegar lögreglan hafi komið á vettvang hafi maðurinn verið meðvitundarlaus og hafi virst mikið slasaður. Meintir árásarmenn hafi verið farnir af vettvangi. Hafi slasaði maðurinn, sem hafi reynst vera Y fluttur á slysadeild. Lögreglan í Reykjavík hafi yfirheyrt þrjú vitni sem hafi gefið greinargóðar og nokkuð samhljóða skýrslur af atburðinum. Í skýrslunum komi fram að [...]. Samkvæmt frumlæknisvottorði Arons Björnssonar læknis á Landspítalanum í Fossvogi frá því í gær sé Y djúpt meðvitundarlaus og höfuðkúpubrotinn. Fram komi í vottorðinu að áverkarnir samræmist miklu höfuðhöggi eða höggum. Y hafi þegar í stað gengist undir aðgerð á spítalanum en samkvæmt því sem fram komi í vottorðinu sé hann í mikilli lífshættu og muni næstu klukkustundir eða dagar skera úr um framhaldið. Samkvæmt upplýsingum sem lögreglan hafi fengið hjá lækni í morgun sé líðan hans enn óbreytt. Rannsókn máls þessa sé enn á frumstigi og ljóst að mikla vinnu þurfi að inna af hendi í þágu rannsóknar þess. Eftir sé að taka ítarlegri skýrslu af kærða X. Þá þurfi að yfirheyra kærða Z frekar, svo og vitni málsins og kanna hvort hugsanlega hafi verið fleiri sjónarvottar að atburði þessum. Þá sé á þessu stigi málsins ekki vitað hvernig Y reiði af. Kærði liggi undir rökstuddum grun um að hafa ráðist á Y og sparkað í hann með þeim afleiðingum að hann hafi fallið við og skollið í götuna. Ef hann haldi frelsi sínu hafi hann tök á því að torvelda rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni í málinu og hugsanlega samseka. Beri því brýna nauðsyn til að þess að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan rannsókn málsins fari fram. Samkvæmt framangreindu liggur kærði undir grun, sem telja verður á grundvelli framlagðra gagna rökstuddan, um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðar fangelsisrefsingu sannist sök. Rannsókn málsins er á frumstigi og er eftir að yfirheyra kærða ítarlegar svo og aðra, bæði hugsanlega samseka og vitni. Samkvæmt þessu og með vísun til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er rétt að verða við kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald yfir kærða eins og krafist er. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði X sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. júní 2002 kl. 16.00.
Mál nr. 505/2007
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur Málskostnaðartrygging
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að vísa máli Þ gegn S frá dómi, þar sem málatilbúnaður Þ fullnægði ekki ákvæðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. S krafðist þess í greinargerð sinni 3. október 2007, með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að Þ yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu fyrir Hæstarétti. Með bréfi 26. september tilkynnti héraðsdómur S að Þ hefði kært framangreindan úrskurð til Hæstaréttar. Bar S þá þegar að setja fram kröfu sína um tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar, sbr. b. liður 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem það var ekki gert var krafa S um málskostnaðartryggingu of seint fram komin og var henni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili tók til varna í málinu með greinargerð 3. október 2007, sem barst réttinum 4. sama mánaðar. Í greinargerðinni krafðist varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Jafnframt var þess krafist með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 að sóknaraðila yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu fyrir Hæstarétti Íslands, allt að 300.000 krónum eða hæfilega fjárhæð að mati réttarins. Sóknaraðila var gefinn kostur á að tjá sig um kröfu varnaraðila um málskostnaðartryggingu. Með bréfi 11. október 2007 mótmælti hann kröfunni. Byggði hann meðal annars á því að engar forsendur væru fyrir að krefjast málskostnaðartryggingar vegna meðferðar kæru sóknaraðila fyrir Hæstarétti þar sem málsmeðferðinni væri lokið fyrir réttinum og allur kostnaður varnaraðila þegar til fallinn með greinargerð hans 3. október 2007. Varnaraðili vísar um kröfu sína um málskostnaðartryggingu til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því ákvæði getur stefndi í héraði krafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingu ef leiða má að því líkum að hann sé ófær um greiðslu málskostnaðar. Samkvæmt athugasemdum með ákvæðinu „verður að ganga út frá því, að þessi orð feli í sér að stefndi geti ekki komið fram kröfu sem þessari á síðari stigum máls ef honum var eða mátti vera kunnugt um tilefni til hennar við þingfestingu.” Með bréfi 26. september 2007 tilkynnti héraðsdómur varnaraðila að sóknaraðili hefði kært framangreindan úrskurð til Hæstaréttar. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 bar varnaraðila þá þegar að setja fram kröfu sína um tryggingu fyrir greiðslu kærumálskostnaðar, en það gerði hann fyrst í greinargerð sinni 3. október 2007. Með henni tók hann til varna og stofnaði þannig til þess kostnaðar sem málskostnaðartrygging á að standa fyrir. Var krafa varnaraðila um málskostnaðartryggingu því of seint fram komin og verður henni hafnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Sigurbrautar ehf., greiði varnaraðila, Smáu og smáu ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að greiða málskostnaðar-tryggingu fyrir Hæstarétti er hafnað.
Mál nr. 442/2011
Umboðssvik Hlutdeild Peningaþvætti Fjármálafyrirtæki Ómerking héraðsdóms að hluta
J, fyrrverandi stjórnarformaður B sparisjóðs, og R, fyrrverandi sparisjóðsstjóri sama sparisjóðs, voru ákærðir fyrir umboðssvik með því að hafa í störfum sínum veitt T ehf. lán frá B til að fjármagna að fullu kaup á stofnfjárbréfum í B, án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Lánin voru veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í eigu J og nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og félags sem að hluta var í eigu R. S var aðallega ákærður fyrir hlutdeild í brotum J og R með því að hafa lagt á ráðin um umrædd viðskipti en til vara fyrir peningaþvætti. X hafði gegnt stöðu framkvæmdastjóra M banka hf. en seljendur stofnfjárbréfanna skulduðu þeim banka fé. Brot J og R þóttu sönnuð og voru þeir því dæmdir fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þótti 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ekki standa því í vegi, enda hafði niðurstaða héraðsdóms um sýknu J og R ekki verið reist á röngu mati um sönnun um atvik í skilningi lagaákvæðisins. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að umfang brota þeirra var verulegt, sakir miklar og að J hefði með verknaðnum losað sig undan persónulegum ábyrgðum á kröfum. Þá hefði brot R verið framið í skjóli stöðuumboðs. Voru þeir því dæmdir hvor um sig í 4 ára og 6 mánaða fangelsi. Dómur héraðsdóms var ómerktur að því er varðaði þátt X og þeim hluta hluta málsins vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. júlí 2011. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og þeir dæmdir til refsingar. Til vara er krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar máls. Ákærðu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa. I Samkvæmt gögnum málsins sendi MP fjárfestingarbanki hf., sem síðar hét MP banki hf., tölvubréf 2. október 2008 til ýmissa eigenda stofnfjárbréfa í Byr sparisjóði, þar á meðal ákærða Jóns, sem var formaður stjórnar sparisjóðsins, og ákærða Ragnars, sem var þar sparisjóðsstjóri. Bréf þessi voru send í tengslum við lánssamninga, sem viðtakendur bréfanna höfðu gert við bankann í tengslum við stofnfjárbréf í sparisjóðnum, og sagði þar eftirfarandi: „Vegna markaðsaðstæðna sér MP Fjárfestingarbanki hf. sig knúinn til að gjaldfella lánssamninga þína ... hjá bankanum á grundvelli force majeure-ákvæðis 13. gr. samninganna. Í stað þess að beita ofangreindri gjaldfellingarheimild samningsins, er bankinn tilbúinn til þess að myntbreyta samningnum yfir í íslenskar krónur. Óskirðu eftir því að sú leið verði farin biðjum við þig vinsamlegast um að hafa samband við undirritaða fyrir kl. 14 á mánudaginn, 6. október. Að öðrum kosti verður samningurinn gjaldfelldur m.v. stöðu hans í lok dags á morgun.“ Umræddir lánssamningar voru staðlaðir og bar 13. gr. þeirra yfirskriftina: „Breyttar forsendur eða force majeure.“ Þar sagði: „Verði veruleg breyting á viðskiptakjörum lánveitanda vegna atvika sem honum verður ekki kennt um, svo sem vegna breytinga á lánamörkuðum, ákvarðana stjórnvalda, styrjalda, kjarnorkuslysa eða atriða sem talin verða falla undir force majeure tilvik, þannig að lánveitanda verði ómögulegt að afla lánsfjár til fjármögnunar á lánssamningi þessum á sambærilegum kjörum og gengið var út frá við gerð hans, getur hann að undangenginni tilkynningu til lántaka gjaldfellt eftirstöðvar lánsins með 30 daga fyrirvara. Sama gildir verði verulegar breytingar til hins verra á viðskiptakjörum ríkissjóðs á erlendum lánamörkuðum.“ Í kjölfarið áttu ákærðu Jón og Ragnar fund með ákærða X, sem var framkvæmdastjóri MP banka hf. Í héraðsdómi er rakinn framburður ákærðu og nokkur gögn um samskipti þeirra sem leiddu til þeirrar niðurstöðu að stofnfjárbréf í Byr sparisjóði, sem voru meðal annars í eigu ákærða Jóns og Húnahorns ehf., yrðu seld með fjármögnun sparisjóðsins til Fleðu ehf., sem var félag í eigu MP banka hf. Ekki varð þó af því að það félag keypti bréfin, heldur Exeter Holdings ehf., er þá nefndist Tæknisetrið Arkea ehf., 13. október 2008. Stofnfjárhlutirnir voru samtals að nafnvirði 242.260.151 króna, en þar af voru hlutir að nafnvirði 20.871.253 krónur í eigu Húnahorns ehf., 54.109.865 krónur í eigu ákærða Jóns, 16.767.866 krónur í eigu A útibússtjóra hjá Byr sparisjóði, 4.219.342 krónur í eigu B, 27.047.068 krónur í eigu C og 119.244.757 krónur í eigu MP banka hf. Húnahorn ehf. var í eigu ákærða Ragnars að 30%, en auk þess áttu hluti í félaginu M framkvæmdastjóri bankaþjónustu Byrs sparisjóðs, O framkvæmdastjóri fjármálasviðs sjóðsins, T útibússtjóri hjá sjóðnum, áðurnefnd A og C ehf., en það félag, er síðar nefndist É ehf., var í eigu P yfirmanns áhættustýringar sjóðsins. Exeter Holdings ehf. var að 62% í eigu E, sem var jafnframt framkvæmdastjóri þess, en hann hafði einnig verið stjórnarmaður í MP fjárfestingarbanka hf. allt fram til júlí 2008. Gögn málsins eru ekki með öllu skýr um hvort MP banki hf. hafi leyst til sín hluta stofnfjárbréfa þeirra sem um ræðir áður en Exeter Holdings ehf. keypti þau. Á hinn bóginn er fram komið að 13. október 2008 veitti Byr sparisjóður Exeter Holdings ehf. 800.000.000 krónur í yfirdráttarlán fyrir kaupunum með veði í bréfunum sjálfum. Einnig lánaði MP banki hf. félaginu 43.916.385 krónur til þessara kaupa. Samkvæmt gögnum málsins veitti Byr sparisjóður 29. desember 2008 Exeter Holdings ehf. 204.452.265 króna yfirdráttarlán til viðbótar hinu fyrra láni til kaupa sama dag á stofnfjárbréfum að nafnvirði 64.039.876 krónur. Höfðu þau bréf verið í eigu D, þáverandi varamanns í stjórn sparisjóðsins. Með bréfi 7. september 2009 greindi Fjármálaeftirlitið sérstökum saksóknara frá rannsókn sem það hafði hafið á framangreindum viðskiptum. Í bréfinu kom meðal annars fram að Exeter Holdings ehf. hafi virst vera með neikvæða eiginfjárstöðu er viðskiptin áttu sér stað. Einnig var tiltekið að svokölluðum stofnfjármarkaði með stofnfjárbréf Byrs sparisjóðs hafi verið lokað í ágúst 2008 vegna fyrirhugaðrar breytingar sparisjóðsins í hlutafélag og samruna hans við Glitni banka hf. Viðskiptin hafi átt sér stað „yfir borðið“ þar sem bæði kaupandi og seljendur hafi vitað hverjir viðsemjendur þeirra væru. Stofnfjármarkaðurinn, sem MP banki hf. hafi haft umsjón með, hafi ekki verið skipulegur verðbréfamarkaður eða markaðstorg fjármálagerninga í skilningi laga heldur í raun venjuleg verðbréfamiðlun með óskráð verðbréf, þótt birt hafi verið á vefsíðu MP banka hf. hagstæðasta kaup- og sölutilboð sem í gildi hafi verið hverju sinni. Var þess getið að síðasta markaðsverð fyrir lokun stofnfjármarkaðarins hafi verið á genginu 1,6. Um viðskiptin í október 2008 sagði meðal annars: „Endurmatsstuðullinn fyrir nafnverð stofnfjárhluta sem notaður var í viðskiptunum var 2,1978. Framreiknað nafnverð í viðskiptunum var því 532.439.360. Kaupverð í viðskiptunum var kr. 1,585 per hlut, þ.e. samtals kr. 843.916.385. Rétt er að geta þess að endurmatsstuðullinn var í október orðinn 2,2386, en MP banki notar ágúst stuðulinn í viðskiptunum.“ Þá sagði um þetta atriði vegna viðskiptanna í desember 2008: „Endurmatsstuðull fyrir nafnverð stofnfjárhluta þegar viðskiptin áttu sér stað var 2,3065. Framreiknað nafnverð í viðskiptunum var því 147.710.684. Kaupverð í viðskiptunum var kr. 1,38 per hlut, þ.e. samtals kr. 203.840.743.“ Var veðhlutfall í stofnfjárbréfunum því sem næst 95% vegna viðskiptanna í október 2008, en 100% í desember það ár. Eins og rakið er í héraðsdómi báru ákærðu Jón og Ragnar að ákærði X hafi ákveðið gengi bréfanna vegna viðskiptanna í október 2008, en sá síðastnefndi sagði það hafa verið ákveðið með hliðsjón af því að MP banki hf. fengi fullar endurheimtur af lánunum, sem veitt voru til kaupa á stofnfjárbréfunum. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er ágreiningur um hvort og með hvaða hætti framangreindar lánveitingar hafi verið kynntar fyrir stjórn Byrs sparisjóðs. Fyrir dómi kvað ákærði Jón lánveitingu þá sem um ræðir í I. kafla ákærunnar hafa verið kynnta á stjórnarfundi í sparisjóðnum 7. október 2008. Á hinn bóginn staðfestu hvorki aðrir stjórnarmenn í sparisjóðnum né ákærði Ragnar þennan framburð ákærða Jóns og var þessa heldur ekki sérstaklega getið í fundargerð frá stjórnarfundinum þennan dag. Um hina síðari lánveitingu var eftirfarandi bókað í fundargerð stjórnarfundar 19. desember 2008: „Lánamál yfir heimildum samkvæmt lánareglum: a. Stjórn samþykkir lánalínu allt að fjárhæð 1.400.000.000 til handa einkahlutafélaginu Tæknisetur Arkea/Exeter Holdings kt. 561002-2150. Trygging yrði í stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, 100% veðsetning.“ Þrátt fyrir framburð stjórnarmanna sparisjóðsins um tilefni þessarar bókunar, sem rakinn er í héraðsdómi, verður um málavexti að miða við fundargerð hvað þetta varðar. Þá er í héraðsdómi rakinn mismunandi framburður ákærða X og vitnisins G þáverandi formanns stjórnar MP banka hf. um þátt G í þeirri ákvörðun að Fleða ehf. kæmi ekki að kaupum á stofnfjárbréfunum sem um ræðir í I. kafla ákæru. Samkvæmt framburði þeirra beggja var á hinn bóginn talið að kaup Fleðu ehf. á bréfunum myndi hafa neikvæð áhrif á eiginfjárstöðu bankans þar sem félagið væri dótturfélag hans og að auki hafi fjármálafyrirtæki skort lausafé á þessum tíma. Um málavexti hafa ákærðu sérstaklega vísað til þess að staða Byrs sparisjóðs hafi verið talin góð á þeim tíma sem framangreind viðskipti með stofnfjárbréf í honum voru gerð. Meðal annars hafi eigið fé sjóðsins verið rúmar 48.000.000.000 krónur samkvæmt efnahagsreikningi 30. september 2008, eftir að hafa aukist um rúmar 3.000.000.000 krónur frá júní það ár. Þá væru gögn í málinu um að sparisjóðurinn hafi áður lánað í allnokkrum mæli fyrir kaupum á stofnfjárbréfum eingöngu gegn veði í þeim. Fjármálaeftirlitið ákvað 22. apríl 2010 að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar í Byr sparisjóði og víkja stjórn hans frá. Bú Exeter Holdings ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. maí 2011. Samkvæmt framburði skiptastjóra þrotabúsins fyrir héraðsdómi voru engar eignir í félaginu fyrir utan að það var skráður eigandi að stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði og muni því ekkert fást upp í lýstar kröfur. II Í 1. gr. útlánareglna Byrs sparisjóðs frá 24. janúar 2008, sem voru í gildi þegar atvik málsins gerðust, sagði: „Sparisjóðsstjóri, framkvæmdastjórar og lánastjóri bera ábyrgð á því að útlánareglur séu í hávegum hafðar. Útlánareglum þessum er ætlað að taka til almennra lánveitinga og ábyrgða Byrs. Ef um er að ræða ákvarðanir um lánveitingu sem fellur ekki undir þessar reglur þarf að liggja fyrir ákvörðun frá sparisjóðsstjóra, lánanefnd eða eftir atvikum stjórn Byrs um lánveitinguna. Sama á við ef vafi leikur á um hvort útlán falli undir ákvæði þessara reglna. Upplýsingar um heimildir starfsmanna til að skuldbinda Byr sparisjóð við útlán og til að stofna til bindandi viðskipta í nafni Byrs er að finna í sérstakri reglu stjórnar þar að lútandi. Útlánareglur byggja á þeirri meginhugsun að útlánavald og ábyrgð fara saman. Þeir starfsmenn Byrs, sem hafa útlánaheimildir, bera jafnframt ábyrgð á að vinnubrögð við lánveitingar og innheimtu séu í samræmi við útlánamarkmið og útlánareglur Byrs á hverjum tíma.“ Þá sagði: „Meginreglan við ákvörðun um útlán er að meta áætlaða greiðslugetu og eignastöðu lánþega, framboðnar tryggingar og viðskipti við Byr með það fyrir augum að tryggja sem best að lántaki geti staðið við skuldbindingar sínar.“ Síðar í greininni kom fram að áður en lánveiting væri ákveðin skyldu liggja fyrir fullnægjandi upplýsingar um lánþegann, þær skráðar og unnið skipulega úr þeim. Horfa skyldi sérstaklega til eftirtalinna þátta: „Viðskiptayfirlit lánþega ... Yfirlit yfir skuldbindingar og tryggingar. Vanskila- og lokanaskrá. Hlutafélagaskrá frá Lánstraust ef lánþegi er rekstraraðili. ... Fjárhagsyfirlit (FE-yfirlit) ef um nýjan lánþega er að ræða. Eignastaða. Gögn vegna greiðslumats.“ Í 2. gr. reglnanna var að finna ýmis ákvæði um útlánaheimildir og kom fram að sparisjóðsstjórar tækju ákvörðun um skipulag lánveitinga og aðkomu þeirra sem ynnu við þær. Þá sagði að sparisjóðsstjórar skyldu koma með tillögu að starfsreglu um útlánaheimildir, sem samþykkt skyldi af stjórn. Voru ákvæði um sérstaka lánanefnd sem skipuð skyldi sparisjóðsstjórum, lánastjóra, framkvæmdastjórum bankaþjónustu og fyrirtækjaviðskipta. Skyldi nefndin hafa sömu útlánaheimildir og sparisjóðsstjórar. Þá voru í greininni sérstök ákvæði um hæfi til að taka ákvörðun um lánveitingu og ylli það meðal annars vanhæfi ef „tengsl starfsmanns við viðskiptamann eru þess eðlis að almennt megi draga óhlutdrægni hans í efa.“ Í 5. gr. var fjallað um tryggingar þar sem fram kom að taka skyldi saman yfirlit um tryggingarstöðu við Byr við hverja lánveitingu og athuga hvort þörf væri á að auka tryggingar vegna veittra lána og ábyrgða. Um veðsetningarhlutföll trygginga var vísað til starfsreglna stjórnar þar um. Í inngangi að starfsreglum stjórnar Byrs sparisjóðs um útlánaheimildir frá 24. janúar 2008 sagði: „Tilgangur reglna þessara er að lýsa útlánaheimildum ásamt því að leiðbeina starfsmönnum um fyrirkomulag útlánaheimilda og tegundir þeirra. Um útlánaheimildir er fjallað í útlánareglum Byrs sparisjóðs.“ Í reglunum sagði að gæta ætti „ýtrustu varfærni“ við lánastarfsemi og hafa samráð milli þeirra sem ynnu með útlán og þeirra sem eftirlit hefðu með þeim og skráningu og varðveislu upplýsinga. Síðan sagði: „Útlánaheimildum er skipt niður í nokkrar tegundir og starfsmenn því með mismunandi útlánaheimildir eftir því hvað Sparisjóðsstjóri og útlánareglur segja til um.“ Tegundir útlánaheimilda voru í sjö flokkum eftir fjárhæðum allt að 1.500.000.000 krónur, bæði hvað varðaði einstaka fyrirgreiðslu og svokallaða heildarfyrirgreiðslu. Hafði sparisjóðsstjóri heimild til að taka ákvörðun um lán samkvæmt 7. flokki með framangreindri hámarksfjárhæð. Þá var fjallað sérstaklega um mismunandi tegundir trygginga fyrir útlánum sparisjóðsins, en um hlutabréf sagði: „Við mat á veðandlagi í skráðum hlutabréfum skal skoða sérstaklega seljanleika hlutabréfanna og einungis taka að handveði þau hlutabréf, ef samtals viðskipti með þau síðustu 12 mánuði eru meiri en 5% af markaðsverði bréfanna.“ Þá skyldi veðsetning að jafnaði vera innan við 60% af verðmæti hlutabréfa sem skráð væru á aðallista Kauphallar og í skráðum erlendum sjóðum og fyrirtækjum. Þá sagði að almenna reglan skyldi vera sú að veita ekki lán í óskráðum hlutabréfum. Allar ákvarðanir um lán með veði í slíkum bréfum skyldu „teknar af lánanefnd og/eða sparisjóðsstjóra“ og skyldi veðsetningarhlutfall að jafnaði miðast við 30% af metnu andvirði þeirra. Þá sagði: „Meta verður sérstaklega verðmæti óskráðra hlutabréfa, sem tekin eru að handveði og staðfesta að leyfilegt sé að veðsetja hluti samkvæmt samþykktum viðkomandi félags.“ III Eins og nánar greinir í I. og III. kafla ákæru eru ákærðu Jóni og Ragnari gefin að sök umboðssvik með því að hafa í október og desember 2008 með nánar tilgreindum hætti sameiginlega og í auðgunarskyni misnotað aðstöðu sína hjá Byr sparisjóði og stefnt fé hans í stórfellda hættu með því að fara út fyrir heimildir við lánveitingarnar. Þeir hafi hvorki gætt að greiðslugetu eða eignastöðu Exeter Holdings ehf. né fylgt reglum um veðsetningarhlutföll trygginga. Þá er sérstaklega tilgreint í I. kafla ákærunnar að ákærðu hafi ákveðið gengi bréfanna sem þar um ræðir nægilega hátt til að umrædd lán MP banka hf. yrðu greidd að fullu og að ákærðu Jón og Ragnar hafi verið vanhæfir til að koma að lánveitingunni. Helstu varna ákærðu Jóns og Ragnars er getið í hinum áfrýjaða dómi. Ekki er ástæða til að rekja hér framburð ákærðu og vitna umfram það sem að framan greinir. Niðurstöðu um sýknu ákærðu Jóns og Ragnars af sakargiftum í I. kafla ákæru reisir héraðsdómur einkum á því að lánveitingin í október 2008 hafi verið innan heimildar þess síðarnefnda sem um gat í framangreindum 7. lið lánareglna Byrs sparisjóðs og hafi lánveiting sem þessi áður tíðkast hjá sjóðnum. Þá kemst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að við mat á veðhæfni stofnfjárbréfa verði að miða við skráð hlutabréf á markaði og vísar dómurinn til þess að eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi samkvæmt efnahagsreikningi í september 2008 verið jákvæð um rúmlega 48.000.000.000 krónur eftir að hafa rýrnað um 16,1% frá áramótum en aukist á ný um rúmar 3.000.000.000 krónur frá 30. júní 2008. Um sýknu af sakargiftum í III. kafla ákæru vísar héraðsdómur einkum til þess að lánveitingin 29. desember 2008 hafi verið samþykkt af stjórn sparisjóðsins 19. sama mánaðar. Af þeim sökum verði hvorki talið að ákærðu Jón og Ragnar hafi farið út fyrir heimildir sínar með lánveitingunni né að lánið teljist hafa verið veitt án fullnægjandi trygginga. Skipti því engu máli þótt greiðslugeta og eignastaða Exeter Holdings ehf. hafi ekki verið könnuð og að telja verði að stjórn sjóðsins hafi með réttu mátt treysta því að ákærðu hefðu metið þessi atriði í samræmi við reglur sjóðsins. Að fenginni framangreindri niðurstöðu um ákæruatriði í I. kafla ákæru telur héraðsdómur að af sjálfu leiði að sýkna beri ákærða X af sakargiftum í II. kafla ákærunnar um hlutdeildarbrot og peningaþvætti. IV Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ákærðu Jón og Ragnar hafi staðið saman að lánveitingum þeim sem um ræðir í málinu. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að þessir tveir ákærðu hafi ekki gætt að því að lánin voru veitt án þess að áður hafi verið könnuð greiðslugeta og eignastaða Exeter Holdings ehf. Á hinn bóginn verður hvorki fallist á með héraðsdómi að gögn málsins standi til þess að heimilt hafi verið að leggja verðmæti stofnfjárhlutanna og veðhæfni að jöfnu við skráð hlutabréf á markaði, né að ætluð eiginfjárstaða sparisjóðsins hafi átt að hafa þá þýðingu sem að framan greinir við mat á því hvort háttsemi ákærðu falli undir ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki verður heldur fallist á með héraðsdómi að við mat á refsinæmi háttsemi ákærðu eigi að líta til formlegs umboðs ákærða Ragnars með þeim hætti sem þar var gert eða að samþykki stjórnar sparisjóðsins fyrir lánveitingu gegn lánareglum hans leiði til þess að ákærðu geti ekki hafa farið út fyrir umboð sitt í skilningi ákvæðisins. Þá eru gögn málsins ekki einhlít um fyrri lánveitingar vegna viðskipta með stofnfjárbréf í sjóðnum, en þótt dæmi séu um veigalítil fyrri viðskipti með sambærilegum hætti verður ekki af þeim dregin sú ályktun sem héraðsdómur gerir. Eins og að framan er rakið vísaði MP banki hf. til verulegra breytinga á markaðsaðstæðum, óvissu á mörkuðum og óviðráðanlegra ytri atvika í framangreindu bréfi 2. október 2008. Voru þær ástæður tilgreindar sem grundvöllur fyrir boðaðri gjaldfellingu lána sem bankinn hafði veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Af gögnum málsins verður ekki séð að bankinn hafi beitt veðkalli gagnvart þeim lánþegum sem tilgreindir eru í ákæru eða að lánþegarnir hafi andmælt innheimtu á þeim grundvelli sem vísað var til í bréfinu. Á þessum tíma var veruleg lausafjárþurrð hjá fjármálafyrirtækjum, hlutafjármarkaður í mikilli óvissu og þrír stærstu viðskiptabankar landsins féllu um líkt leyti. Verður því fallist á með ákæruvaldinu að með aðgerðum sínum hafi ákærðu Jón og Ragnar komið málum þannig fyrir að áhættu á tjóni vegna stofnfjárbréfanna var velt yfir á Byr sparisjóð. Þetta gerðu ákærðu án þess að kanna sérstaklega stöðu Exeter Holdings ehf. og án nægilegs stuðnings við gögn um raunverulegt verðgildi stofnfjárbréfanna. Þá voru ekki veittar frekari tryggingar fyrir láninu en veð í stofnfjárbréfunum sjálfum. Mat á tryggingargildi bréfanna var óviðunandi og í miklu ósamræmi við framangreindar reglur sjóðsins um veðsetningarhlutfall trygginga. Bar í þessu samhengi að taka mið af reglum sparisjóðsins um lán til kaupa á óskráðum bréfum á markaði. Auk þess er í ljós leitt að ákærðu voru vanhæfir samkvæmt reglum sjóðsins til að taka ákvörðun um lánveitingu þá sem um ræðir í I. kafla ákæru. Með umræddum lánveitingum losnuðu tilgreindir eigendur stofnfjárbréfa, þar á meðal ákærði Jón og félag sem ákærði Ragnar átti verulegan hlut í, undan skuldbindingum gagnvart MP banka hf. sem jafnframt fékk kröfur sínar á hendur eigendum bréfanna greiddar. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Samkvæmt því sem að framan er rakið er niðurstaða héraðsdóms um háttsemi ákærðu Jóns og Ragnars ekki reist á röngu mati um sönnun um atvik í skilningi 3. mgr. 208. gr. laganna heldur á rangri túlkun á því ákvæði almennra hegningarlaga sem háttsemi þeirra er færð undir. Með þeirri háttsemi ákærðu Jóns og Ragnars sem að framan er lýst misnotuðu þeir aðstöðu sína hjá Byr sparisjóði sem olli því að sparisjóðurinn varð bundinn við þá gerninga sem um ræðir og leiddu þeir til verulegrar fjártjónshættu sjóðsins, enda kom á daginn að fjármunir þessir eru sjóðnum glataðir. Samkvæmt öllu framansögðu verða ákærðu Jón og Ragnar sakfelldir fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga. V Um ætluð brot ákærða X er fjallað í II. kafla ákærunnar. Í a lið kaflans er ákærða gefin að sök hlutdeild í umboðssvikum ákærðu Jóns og Ragnars með því að hafa, eins og þar greinir nánar, lagt á ráðin um að fé það sem um ræðir í I. kafla ákæru yrði greitt úr sjóðum Byrs sparisjóðs til að fjármagna áðurnefnd viðskipti í október 2008, ákveðið gengi stofnfjárbréfanna í þeim viðskiptum ásamt meðákærðu og haft milligöngu um að Exeter Holdings ehf. keypti bréfin, sem voru að hluta í eigu MP banka hf., með 800.000.000 króna yfirdráttarláni Byrs sparisjóðs annars vegar og 43.916.385 króna fjármögnun MP banka hf. hins vegar. Með þessu hafi tjónshættu MP banka hf. verið velt yfir á Byr sparisjóð og hafi ákærða ekki getað dulist í ljósi aðdraganda viðskiptanna að féð var greitt úr sjóðum Byrs sparisjóðs með ólögmætum hætti. Í b lið er ákærða X gefið að sök peningaþvætti með því að hafa í stöðu sinni sem framkvæmdastjóri MP banka hf. tekið við framangreindum fjármunum þrátt fyrir að hafa mátt vera ljóst, að virtum öllum aðstæðum, að yfirdráttarlán það sem um ræðir hafi verið veitt með ólögmætum hætti. Eins og áður er rakið var ákærði X sýknaður í héraði af báðum þessum ákæruliðum með þeim rökum einum að ákærðu Jón og Ragnar teljist ekki hafa framið það brot sem í I. kafla ákæru greinir. Tók héraðsdómur því ekki afstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti meta þyrfti framburð fyrir dómi hvað varðar ætluð brot ákærða X. Að gættum framangreindum ákvæðum 208. gr. laga nr. 88/2008 verður því með hliðsjón af 2. mgr. 169. gr., sbr. 210. gr., laganna að ómerkja hinn áfrýjaða dóm hvað ákærða X varðar og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar sakarefnis samkvæmt II. kafla ákærunnar. VI Ákærðu Jón og Ragnar hafa unnið sér til refsingar samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga, en hvorugur þeirra hefur áður sætt refsingu. Við ákvörðun hennar verður einkum litið til þess að umfang brota þeirra var verulegt og sakir miklar. Þá verður að horfa til þess að við brotin losnaði ákærði Jón undan persónulegum ábyrgðum sínum, en ábyrgðum ákærða Ragnars var öðruvísi varið. Brotin voru á hinn bóginn framin í skjóli stöðuumboðs ákærða Ragnars. Verður refsing hvors þeirra ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Eftir þessum úrslitum verða ákærðu Jón og Ragnar dæmdir til að greiða hvor um sig verjendum sínum málsvarnarlaun eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Þá verða ákærðu Jón og Ragnar dæmdir til að greiða óskipt ¾ hluta annars sakarkostnaðar en málsvarnarlauna verjanda ákærða X á báðum dómstigum. Sá sakarkostnaður er eftir stendur verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun verjandans fyrir Hæstarétti að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Einn þriggja dómenda í héraði skilaði sératkvæði með annarri niðurstöðu en hinir tveir. Það athugast að samkvæmt 2. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 er ekki gert ráð fyrir að héraðsdómari, sem verður í minnihluta um eitthvert atriði, skili atkvæði með þessum hætti, sbr. hins vegar 2. og 3. mgr. 209. gr. laganna, heldur er kveðið á um að ágreiningsatriðis skuli getið í dómi. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur að því er varðar ákærða X og er málinu að því leyti vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Ákærðu Jón Þorsteinn Jónsson og Ragnar Zophonías Guðjónsson sæti hvor um sig fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Ákærði Jón greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Reynis Karlssonar hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti, 1.882.500 krónur. Ákærði Ragnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði og málsvarnarlaun fyrir Hæstarétti, 1.882.500 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði greiðast úr ríkissjóði sem og málsvarnarlaun hans fyrir Hæstarétti, 1.255.000 krónur. Annan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 416.503 krónur, greiði ákærðu Jón og Ragnar óskipt að ¾ hlutum en ¼ þess kostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2011. I Málið, sem dómtekið var 1. júní síðastliðinn, er höfðað með ákæru sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. 135/2008, útgefinni 25. júní 2010 á hendur „Jóni Þorsteini Jónssyni, kt. [...], Ragnari Zophoníasi Guðjónssyni, kt. [...], Hafnarfirði og X, kt. [...], fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum: Á hendur ákærðu Jóni Þorsteini, þáverandi stjórnarformanni Byrs sparisjóðs, kt. [...] og Ragnari Zophoníasi, þáverandi sparisjóðsstjóra hjá sama sparisjóði, fyrir umboðssvik, með því að hafa í október 2008, misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í stórfellda hættu, með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga, er þeir í sameiningu veittu einkahlutafélaginu Tæknisetrinu Arkea (síðar Exeter Holdings), kt. [...], 800 milljón króna yfirdráttarlán, sem greitt var út af reikningi félagsins nr. [...], til að fjármagna að fullu kaup á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins þar sem ekki voru fyrir hendi aðrar tryggingar en veð í stofnfjárbréfunum sjálfum, sem braut í bága við starfsreglur sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga og án þess að meta á nokkurn hátt greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins, en eiginfjárstaða einkahlutafélagsins var þá neikvæð. Var yfirdráttarlánið veitt vegna kaupa einkahlutafélagsins Tæknisetursins Arkea á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, sem voru meðal annars í eigu ákærða Jóns Þorsteins og einkahlutafélagsins Húnahorns, kt. [...], sem var að hluta í eigu ákærða Ragnars, og stofnfjárbréfum annarra tiltekinna lykilstarfsmanna sparisjóðsins og aðilum þeim tengdum og voru þeir því vanhæfir til að taka ákvörðun um lánveitinguna. MP Banki hf., [...], sem lánað hafði ákærðu og umræddum starfsmönnum Byrs sparisjóðs vegna kaupa þeirra á bréfunum, hafði hótað að gjaldfella lánin og ganga að umræddum stofnfjárbréfum, þar sem tryggingar væru ekki nægjanlegar. Gengi á stofnfjárbréfunum sem þannig voru seld Tæknisetrinu Arkea, með umræddri fjármögnun Byrs sparisjóðs, var ákveðið með samráði ákærðu Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar og meðákærða X, sem þá var [...] MP Banka og var nægjanlega hátt til að umrædd lán MP Banka til ákærða Jóns Þorsteins og einkahlutafélagsins Húnahorns, sem ákærði Ragnar Zophonías átti að hluta, yrðu greidd að fullu. Yfirdráttarheimildin var veitt og umræddir fjármunir, sem telja verður að séu sparisjóðnum með öllu glataðir, færðir af reikningi Tæknisetursins Arkea nr. [...] á reikning MP Banka hf. nr. [...], þann 13. október 2008. Stofnfjárbréfin sem einkahlutafélagið Tæknisetrið Arkea keypti með umræddri fjármögnun Byrs sparisjóðs voru í eigu eftirtalinna aðila: II Á hendur X, þáverandi [...] MP Banka: III Á hendur ákærðu Jóni Þorsteini og Ragnari Zophoníasi, fyrir umboðssvik, með því að hafa á ný í desember 2008, misnotað aðstöðu sína hjá Byr sparisjóði og stefnt fé hans í stórfellda hættu, með því að fara út fyrir heimildir sínar til lánveitinga fyrir hönd sparisjóðsins, er þeir í sameiningu veittu einkahlutafélaginu Exeter Holdings (áður Tæknisetrið Arkea), kt. 561002-2150, 204.452.265 króna yfirdráttarlán, til viðbótar 800 milljón króna láni sem lýst er í ákærulið I, sem greitt var af reikningi einkahlutafélagsins nr. [...], til að fjármagna að fullu kaup þess á stofnfjárhlutum að nafnvirði kr. 64.039.876 í Byr sparisjóði af D, þáverandi varamanni í stjórn Byrs sparisjóðs, án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins þar sem ekki voru fyrir hendi aðrar tryggingar en veð í stofnfjárbréfunum sjálfum, sem fór gegn starfsreglum sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga og án þess að meta á nokkurn hátt greiðslugetu og eignastöðu lánþegans í samræmi við útlánareglur sparisjóðsins, en eiginfjárstaða einkahlutafélagsins var þá neikvæð. Yfirdráttarheimildin var hækkuð um umrædda fjárhæð og hún færð af reikningi Exeter Holdings nr. [...] á reikning MP Banka hf. nr. [...], sem hafði milligöngu um viðskiptin, þann 29. desember 2008, en telja verður fjármuni þessa með öllu glataða sparisjóðnum. IV Brot ákærðu Jóns Þorsteins og Ragnars Zophoníasar samkvæmt I. og III. kafla ákæru varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða X samkvæmt II. kafla a) varðar við 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga en brot samkvæmt II. kafla b) varðar við 1. mgr. 264. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. V Ákærðu neita sök og krefjast sýknu. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærðu krefjast þess að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi kröfuhafa. II Fjármálaeftirlitið ákvað 22. apríl 2010 að taka yfir vald stofnfjáreigenda Byrs sparisjóðs og víkja stjórn sjóðsins frá. Skipuð var bráðabirgðastjórn auk þess sem Fjármálaeftirlitið tók ýmsar ákvarðanir sem það taldi nauðsynlegar, þar á meðal að ráðstafa öllum eignum sparisjóðsins til Byrs hf. Þessi ákvörðun var byggð á VI. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. IV. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Með bréfi 7. september 2009 vísaði Fjármálaeftirlitið til sérstaks saksóknara rannsókn sem það hafði hafið á kaupum Exeter Holdings ehf. á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði „vegna gruns um refsiverða háttsemi stjórnenda Byrs og MP banka hf. í tengslum við það ástand sem skapaðist á fjármálamarkaði við setningu laga nr. 125/2008“ eins og segir í bréfinu. Þar segir og að viðskiptin hafi átt sér stað í byrjun október 2008 og í desember sama ár. „Þau vekja grunsemdir þar sem Exeter fékk yfirdráttarlán frá Byr að fjárhæð rúmlega einum milljarði króna til að kaupa stofnfjárbréf í Byr af MP banka, á sama tíma og stærstu viðskiptabankar landsins eru að falla. Engar tryggingar voru lagðar fram fyrir láninu, umfram stofnfjárbréfin sjálf og Exeter virðist hafa verið með neikvæða eiginfjárstöðu þegar lánið var veitt. MP banki hafði eignast stóran hluta þessara bréf vegna veðkalla hjá tilteknum stjórnendum Byrs og tengdum aðilum.“ Í bréfinu segir enn fremur „að svokölluðum „stofnfjármarkaði“ með stofnfjárbréf Byrs, sem MP banki hafði umsjón með, hafði verið lokað í ágúst vegna fyrirhugaðrar hlutafjárvæðingar sparisjóðsins. Viðskiptin eiga sér því stað „yfir borðið“, þ.e.a.s. Exeter mátti vita hver mótaðili sinn var í viðskiptunum. Þá vekur athygli að kaupverð í fyrri viðskiptunum var kr. 1,585 per hlut, en síðasta viðskiptaverð á stofnafjármarkaðnum var kr. 1,6.“ Í ákærunni er gerð grein fyrir þeim sem seldu bréfin í þessum viðskiptum og hversu mikill hlutur hvers og eins var. Þá segir enn fremur í bréfinu að hugsanlegt sé að MP banki hafi samþykkt að taka stofnfjárbréfin „upp í skuldir viðkomandi aðila á svo háu gengi, gegn því skilyrði að Byr myndi fjármagna þann aðila sem myndi kaupa bréfin af MP banka á sama gengi. Með þessu móti komust viðkomandi skuldarar MP banka hjá því að tapa meiru en stofnfjárbréfum sínum, en sumir báru persónulega ábyrgð á skuldum sínum, án þess þó að MP banki yrði fyrir tjóni.“ Sérstakur saksóknari rannsakaði málið með yfirheyrslum og öflun annarra gagna og er ákæran byggð á þeirri rannsókn. Í greinargerðum ákærðu er málavöxtum lýst á nokkuð annan veg. Í næsta kafla verður framburður þeirra við aðalmeðferð rakinn og verður því málavaxtalýsing þeirra ekki rakin hér. III Ákærði Jón Þorsteinn var stjórnarformaður Byrs sparisjóðs á þeim tíma sem hér um ræðir og hafði verið það frá árinu 2004. Hann kvaðst hafa komið nálægt daglegum rekstri sjóðsins að því er snerti stærri mál, en ekki verið starfandi stjórnarformaður. Hann hafi hvorki haft vinnuaðstöðu í sparisjóðnum né aðgang að kerfum hans. Hann og sparisjóðsstjórinn, meðákærði Ragnar, hafi þó verið mikið í sambandi. Varðandi fyrra lánið kvað hann MP banka hafa kallað eftir frekari veðum 2. október og í framhaldinu hafi meðákærði sagt sér frá veðkallinu á sig og stjórnendur sparisjóðsins. Þeir hafi ákveðið að hitta meðákærða X á fundi í MP banka og hafi hann lagt til að bankinn tæki bréfin á ákveðnu gengi og þau yrðu sett í hlutafélag að nafni Fleða sem þeir þekktu, enda hafi það átt í sparisjóðnum. Bæði var um að ræða bréf frá fólki sem tengdist sparisjóðnum og eins bréf sem MP banki átti, en ákærði kvað meðákærða X hafa átt hugmyndina að því að þau bréf væru einnig höfð með. Þá var rætt um að sparisjóðurinn myndi fjármagna félagið. Ákærði kvað þá hafa tekið ágætilega í að fjármagna dótturfélag bankans, enda var hann traustur á þessum tíma. Gengið í viðskiptunum átti að vera 1,58, en síðasta þekkta viðskiptagengi var 1,6. Í samningaviðræðum við Glitni í lok september um sameiningu við sparisjóðinn hafi verið gengið út frá genginu 2,06. Það var meðákærði X sem kom með hugmyndina um gengið, en ákærði kvað það ekki hafa verið rætt að gengið hefði verið ákveðið með tilliti til þess að bankinn fengi lán sín greidd. Lánið átti að vera yfirdráttarlán, sem ekki er óalgengt í viðskiptum, og svo er gengið frá lánamálum síðar, en ákærði kvaðst ekki hafa haft afskipti af því enda starfaði hann ekki við slíkt og hafði ekki heimildir til að lána fé. Ákærði kvað stjórn sparisjóðsins hafa rætt lánið á fundi 7. október þegar stofnfjárviðskiptin voru samþykkt, en viðskipti með stofnfjárbréf þurfi að samþykkja í stjórn sparisjóðsins. Meðákærði Ragnar hafi haft sem sparisjóðsstjóri heimild til að lána þetta háa fjárhæð. Það hafi svo verið hans að ræða við þá sem þurfti að ræða við hjá sparisjóðnum. Eftir það hafi afskiptum ákærða af málinu lokið. Ákærði kvað ekki aðra hjá MP banka en meðákærða X hafa komið að þessum málum. Þá kvað hann Byr sparisjóð og bankann hafa átt farsælt samstarf lengi, enda átt hvor í öðrum. Þá hafi bankinn vísað viðskiptum til sparisjóðsins á þessum tíma, enda hafi bankinn þá ekki verið viðskiptabanki. Nokkrum dögum eftir framangreindan fund kvaðst ákærði hafa fengið upplýsingar um að Fleða væri ekki lengur kaupandi heldur félag í eigu E. Hann kvaðst hafa þekkt til E og vitað að hann tengdist MP banka og þess vegna litið svo á að þetta félag tengdist bankanum á sama hátt og Fleða. Þess vegna hefði staða þessa nýja félags ekki verið könnuð að öðru leyti en því að hún hljóti að hafa verið könnuð á sama hátt og aðrir lántakendur. Ákærði kvað sig og meðákærða Ragnar ekki hafa rætt það sérstaklega að áhættan af lánveitingunni færðist öll yfir á sparisjóðinn af MP banka, en hann benti á að sparisjóðurinn hefði verið eitt traustasta fyrirtæki landsins á þessum tíma og hann hefði metið áhættuna af þessu sama og enga. Þá ítrekaði hann að hann hefði litið á Fleðu sem dótturfélag MP banka og talið áhættulaust að lána því. Varðandi síðara lánið bar ákærði að F og D hefðu óskað eftir fundi með sér og hafi erindið verið að spyrja hvort hægt væri að kaupa stofnfjárbréf af D. Ákærði kvaðst mundu kanna málið og hafði samband við meðákærða X og spurði hvort félag E hefði áhuga á að bæta við sig bréfum. Meðákærði tók vel í það. Eftir það hafi þeir rætt saman, ákærði og meðákærði Ragnar, og hafi þeir verið sammála um að leggja málið fyrir stjórn, það er að hækka lánalínu félags E og samþykkja kaup á bréfunum. Ákærði kvað meðákærða hafa kynnt málið fyrir stjórninni á þann hátt að verið væri að veita lán til að kaupa þessi stofnfjárbréf. Ákærði kannaðist við að þeir F og D hefðu verið að „rukka inn greiða“, sem átti rót sína að rekja til sameiningar við Sparisjóð Kópavogs, með því að óska eftir að bréfin yrðu keypt. Tillagan um þetta hafi komið frá F. Ákærði Ragnar sem var sparisjóðsstjóri Byrs sparisjóðs á þessum tíma bar að meðákærði Jón Þorsteinn hefði komið allmikið að rekstri sparisjóðsins. Sérstaklega hafi þar verið um að ræða sameiningarmál og stærri lánamál, en meðákærði hafi ekki komið að daglegum rekstri sjóðsins. Meðákærði hafi ekki beint gefið fyrirmæli en stundum haft áhrif á að tiltekin lán væru veitt. Meðákærði hafi þá gjarnan orðað það svo að gott væri fyrir sparisjóðinn að fá þennan eða hinn í viðskipti. Varðandi fyrra lánið kvað ákærði sér hafa borist tölvupóstur frá MP banka um að lán til Húnahorns ehf., sem er í eigu nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og þar á meðal ákærða, yrði gjaldfellt vegna force majeure ákvæðis í lánasamningi. Í framhaldinu kvaðst ákærði hafa hringt í meðákærða X og rætt við hann um framlengingu lánsins. Þessu næst hafi hann rætt við meðákærða Jón Þorstein og sagt honum frá þessu og eins því að MP banki væri að kalla eftir frekari veðum vegna lána starfsmanna sparisjóðsins. Þetta væri farið að trufla störf þeirra, enda hafi meðákærði X verið verulega ágengur við starfsfólkið. Þeir hafi því farið á fund meðákærða X og á fundinum kom fram hjá meðákærða X að hann hefði áhuga á að taka stofnfjárbréfin á genginu 1,585 sem hann sagði vera meðalgengi á bréfum sem bankinn hefði eignast síðastliðinn mánuð. Niðurstaða fundarins varð sú að bankinn tæki bréfin á þessu gengi, en ekki kvaðst ákærði muna að fjármögnun hefði sérstaklega verið rædd. Þá kannaðist ákærði ekki við að gengið hefði verið ákveðið með hliðsjón af því að lán ákærðu greiddust að fullu. Fyrir fundinn kvað ákærði MP banka hafa lýst áhuga á að fá fjármögnun hjá sparisjóðnum á þau stofnfjárbréf sem hann var búinn að eignast í honum og þau bréf sem hann kynni að eignast með veðköllum. Kvaðst ákærði hafa gefið vilyrði fyrir þessu. Þá kvaðst ákærði hafa tilkynnt hluthöfum í Húnahorni að bankinn myndi taka stofnfjárbréf þess með veðkalli. Hið sama tilkynnti hann öðrum starfsmönnum. Ákærði kvaðst hafa vitað að bankinn ætti stofnfjárbréf í sparisjóðnum og að bankinn hefði áhuga á að færa bréfin yfir í dótturfélag og þau bréf sem bankinn myndi eignast með veðköllum færu einnig þar inn. Sparisjóðurinn myndi svo fjármagna þessi kaup væntanlegs dótturfélags. Á stjórnarfundi í sparisjóðnum 7. október hafi framsölin verið lögð fyrir og daginn eftir hafi komið skilaboð frá bankanum um að þeir hefðu áhuga á að draga á lánalínu fyrir Fleðu ehf. sem var félagið sem átti að taka við bréfunum. Í framhaldinu kvaðst ákærði hafa beðið starfsmenn sparisjóðsins um að ganga frá málunum gagnvart þessu félagi. Ákærði kvaðst hafa litið svo á að um yrði að ræða peningamarkaðslán milli peningastofnana. Síðar átti svo að ræða hvort lánið yrði greitt niður eða fjármagnað með langtímaláni. Ákærði kvað sparisjóðinn hafa haft hagsmuni af því að lána peninga í þetta verkefni og hafa tekjur af þeim peningum. Ekki hafi hvarflað að sér að það væri tjónsáhætta í þessu, enda bréfin í sparisjóðnum mjög traust. Þá var ekki óeðlilegt að lánað væri með 100% veðtryggingu í stofnfjárbréfum. Það hefði verið gert áður, bæði til kaupa á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði og eins í öðrum sparisjóðum. Starfsmenn sparisjóðsins hafi þekkt vel til, bæði í honum og eins hjá öðrum sparisjóðum. Ákærði kvað traust viðskiptasamband hafa verið milli sparisjóðsins og MP banka og kvaðst hann hafa talið bréfin myndu standa fyllilega undir láninu. Þá hafi heldur ekki verið venja í viðskiptum fjármálafyrirtækja að kanna fjármálalegan áreiðanleika þeirra. Eftir á að hyggja hefði hins vegar verið heppilegra að bera lánið undir stjórn sparisjóðsins, enda hefði sér fundist óþægilegt að standa í þessu vegna tengslanna við Húnahorn. Þetta mál hafi hins vegar ekki verið lagt fyrir stjórnina fyrr en í desember, en ekki gat ákærði skýrt hvers vegna það var ekki gert fyrr. Hann kvaðst hins vegar hafa haft heimild samkvæmt reglum sparisjóðsins til að lána þessa fjárhæð og ganga við það gegn lánareglum. Nokkrum dögum eftir fundinn, eða 10. október, kvaðst ákærði hafa fengið símtal frá meðákærða Jóni Þorsteini þar sem hann hafi tilkynnt sér að MP banki hefði ákveðið að skipta um félag. Fleða ætli ekki að vera kaupandi bréfanna heldur félag sem heiti Tæknisetrið Arkea. Ákærði kvaðst hafa tilkynnt þetta til starfsmanna sinna sem hafi bakfært lánið til Fleðu og síðar fært lánið á nýja félagið. Staða þess hafi ekki verið könnuð og heldur ekki af hverju MP banki væri að skipta um félag, en hann hafi skilið meðákærða þannig að nýja félagið væri í umsjón MP banka og því ekki um að ræða efnislega breytingu. Ákærði kvaðst hafa talið að tengslin við MP banka gerðu félagið traust og veðið í bréfunum nægði til að áhætta sparisjóðsins væri ekki meiri en gerist í viðskiptum. Ákærði kvað Húnahorn hafa átt stofnfjárbréf eftir í sparisjóðnum og eins hafi hann sjálfur átt stofnfjárbréf sem hafi verið fjármögnuð með láni frá Glitni. Varðandi síðara lánið bar ákærði að meðákærði Jón Þorsteinn hafi komið til sín og sagt sér að Tæknisetrið Arkea hefði áhuga á að auka við bréf sín í sparisjóðnum og þyrfti þess vegna hærra lán. Ákærði kvað sér hafa fundist fyrirgreiðsla til félagsins vera orðin nógu há og viðbótin yrði að fara fyrir stjórnarfund, enda var hann farinn að gera sér grein fyrir því að efnahagshrunið gæti haft meiri afleiðingar fyrir sparisjóðinn en hann hafði talið fram að þessu. Ákærði kvað sér hafa fundist á meðákærða að búið væri að ákveða að lána þessa viðbót, en ekki hafi hann minnst á að þetta væri gert af greiðasemi við D. Á stjórnarfundinum hafi ákærði viljað að meðákærði kynnti málið og kvaðst ekki muna annað en hann hefði gert það. Á fundinum varð ekki mikil umræða um lánið og kvaðst ákærði hafa upplifað það þannig að allir vissu um hvað málið snerist, enda hefði meðákærði sagt sér að hann ætlaði að vera búinn að tala við stjórnarmenn um þetta. Borið var undir ákærða það sem stjórnarmenn segja um þetta og kvaðst hann ekki vera sammála túlkun þeirra. Varðandi afdrif lánanna til Tæknisetursins Arkea kvað ákærði að forsvarsmaður þess hafi óskað eftir því í ársbyrjun 2009 að þeim yrði breytt í langtímalán, en ekki var orðið við því. Lánið hafi svo farið í innheimtu og líklega hafi sparisjóðurinn svo tekið bréfin sem urðu verðlaus í apríl 2010 þegar sparisjóðurinn hrundi. Ákærði X var [...] MP banka á þessum tíma. Hann bar að eftir að bankinn hafði sent út tilkynningar um veðköll hafi verið haldinn fundur í bankanum um veðköllin eins og venja er þegar slíkt gerist til að reyna að finna lausn á málunum. En á þessum tíma var mikið um veðköll og eðlilegt að brugðist væri við þeim með því að ræðast við. Á fundinum kom það fram að ekki var áhugi á að leggja fram frekari tryggingar. Á þessum tíma kvaðst ákærði hafa talið að Byr sparisjóður væri í lykilstöðu á markaðnum þegar 3 stærstu bankar landsins væru að hrynja. Frá miðju ári 2008 til loka þess hafi sparisjóðurinn tvöfaldað innlán sín og segi það allt um hvert mat manna var á stöðu hans á þessum tíma. Þess vegna kvaðst hann hafa komið fram með þá hugmynd að Fleða, sem var dótturfélag bankans, myndi kaupa bréfin og sparisjóðurinn myndi lána fé til kaupanna. Hjá meðákærðu kom fram að þeir myndu skoða málið og það færi fyrir stjórnarfund. Ákærði kvaðst hins vegar þurfa að ráðfæra sig við stjórnarformann bankans, G. Væntanlegt gengi var fundið út af starfsmanni lánasviðs bankans og vildu meðákærðu fá hærra gengi en það sem endanlega var svo ákveðið. Á þessum tíma stóðu allar fjármálastofnanir frammi fyrir lausafjárskorti þótt eignaleg staða þeirra væri góð og skipti því ákvörðun gengisins verulegu máli. Ákærði kvað bréfin hafa farið beint frá eigendum til Fleðu og síðan til Tæknisetursins Arkea án þess að MP banki eignaðist þau í millitíðinni, en það hafi bara verið tæknilegs eðlis að hafa þann hátt á. Þá bar ákærði að þótt staða bankans hefði verið góð á þessum tíma þá hrjáði lausafjárskortur hann og það hafi því verið mjög gott fyrir hann að geta selt bréf sín öðru félagi og þar með hafi þessi lausn, að Tæknisetrið Arkea keypti bréfin með fjármögnun frá Byr sparisjóði, verið bankanum mjög hagstæð. Það félag hafi komið sem kaupandi í stað Fleðu, enda hafi stjórnarformaður bankans ekki samþykkt að Fleða keypti bréfin. Fleða var dótturfélag bankans og kaup þess myndu hafa slæm áhrif á lausafjárstöðu bankans. Stjórnarformaðurinn kvaðst hins vegar hafa rætt við E og væri hann tilbúinn að kaupa bréfin. Ákærði kvaðst hafa hringt í forsvarsmenn sparisjóðsins og sagt þeim þetta og þar með að félag E vildi kaupa bréfin með fjármögnun frá sparisjóðnum. Hann kvaðst ekki hafa þekkt stöðu félags E. Varðandi seinna lánið tók ákærði fram að bankinn hefði haldið utan um markað með stofnfé í sparisjóðnum og ef einhver stór eigandi vildi selja stofnfjárbréf þá leitaði hann til bankans. Í þessu tilfelli kvað ákærði D hafa hringt í sig og óskað eftir því að selja, en nokkru áður hefði E haft samband við bankann og sagt að hann vildi bæta við sig stofnfjárbréfum, enda teldi hann sparisjóðinn líklegan til að standa af sér hrunið og því væri þetta góður fjárfestingarkostur. E hefði einnig þurft á láni að halda fyrir verði bréfanna og kvaðst ákærði ætla að ræða við forsvarsmenn sparisjóðsins um það hvort þeir hefðu áhuga á að lána fyrir þeim og eftir það hafi málið verið úr sínum höndum. Á þessum tíma hafi ekki verið mikill markaður með stofnfjárbréf frekar en önnur verðbréf. Ákærði kvaðst ekki hafa gefið til kynna að félag E væri tengt MP banka. Þá neitaði hann því algerlega að hann hefði haft einhver tök á starfsmönnum sparisjóðsins á þessum tíma. Sparisjóðurinn hefði haft 50 milljarða eigið fé en MP banki hefði verið lítill fjárfestingabanki með 5 til 6 milljarða eigið fé. Ákærði kvaðst ekki hafa haft samskipti við aðra en meðkærðu hjá sparisjóðnum. Hann kvaðst sjálfur enga fjárhagslega hagsmuni hafa haft í þessu máli. Þá tók ákærði fram að MP banki hafi fært öll bankaviðskipti sín til sparisjóðsins í hruninu og sýndi það enn betur hvert álit forsvarsmenn bankans hefðu haft á sparisjóðnum. F var stjórnarmaður í sparisjóðnum á þessum tíma. Hann bar að hafa ekki vitað af fyrra láninu fyrr en í desember. Hann kannaðist ekki við að stjórnin hefði rætt um þessa lánveitingu. Varðandi framsöl stofnfjárbréfa bar hann að sparisjóðsstjóri hefði lagt fram lista um viðskipti með bréfin á stjórnarfundi og stjórnarmenn hefðu skrifað undir listann. Listinn hafi ekki verið skoðaður að því er hann vissi best. Þá kvaðst hann ekki muna eftir mörgum lánamálum sem fóru fyrir stjórnina, en lán að tiltekinni fjárhæð átti að bera undir stjórnina eftir því sem hann vissi best. Annars hafi það verið hlutverk lánanefndar að fjalla um lán. Varðandi seinna lánið kvaðst Jón ekki hafa verið á fundi þegar fjallað var um það. Hann kvaðst ekkert vita um það og neitaði að hafa hringt í ákærða Jón Þorstein og „rukkað inn greiða“ og ekki setið á fundi með ákærða og D. H var í stjórn sparisjóðsins á þessum tíma. Hann kvað fyrra lánið ekki hafa komið til umfjöllunar í stjórninni. Hann kvaðst fyrst hafa heyrt um það á fundi 19. desember 2008 þegar farið var fram á framlengingu yfirdráttarlánsins til Tæknisetursins Arkea um 6 mánuði og að auka heimildina til að mæta kostnaði. Talað var um að fara upp í 1400 milljónir og var samþykkt að framlengja þetta í 3 mánuði. Þá hafi einnig verið samþykkt að lækka fjárhæðina í 1100 milljónir að því er hann minnti. Hann kvað það hafa verið sinn skilning að verið væri að hækka yfirdráttinn til að mæta vöxtum og kostnaði. Ákærði Ragnar hafi kynnt þetta, en ekki mundi hann eftir umræðu um málið svo að hann gæti greint frá henni. Hann kannaðist ekki við að rætt hefði verið um að verið væri að lána til kaupa á stofnfjárbréfum í eigu D. Þá kvað hann framsöl stofnfjárbréfa hafa verið undirrituð á stjórnarfundum. I var í stjórn sparisjóðsins þar til í byrjun desember 2008. Hann kvaðst fyrst hafa frétt af fyrri lánveitingunni þegar farið var að fjalla um hana í fjölmiðlum. Hann minntist þess ekki að hafa verið á stjórnarfundi þar sem fjallað var um hana. Þegar stjórnin tók fyrir framsöl stofnfjárbréfa var lagður fram listi með nöfnum og kvaðst hann yfirleitt ekki hafa skoðað listann nákvæmlega, enda ekki kannast við þau nöfn er þar voru. Sparisjóðsstjórinn var sá sem bar upp þessa lista, að því er hann minnti, og undirrituðu stjórnarmenn þá. Fundargerðir voru yfirleitt undirritaðar á fundinum. Þá sjaldan að lánamál bar á góma var það sparisjóðsstjórinn sem bar þau upp, en það var mjög sjaldgæft að það væri gert. Stjórnin kannaði ekki sérstaklega lántakendur, enda hafði sparisjóðsstjórinn rúmar heimildir og eins fóru lán fyrir lánanefnd. Þá var það hlutverk sparisjóðsstjórans að kanna lántakendur. J var í stjórn sparisjóðsins á þessum tíma. Varðandi fyrra lánið kvað hún það ekki hafa komið fyrir stjórn í október. Hún hafi fyrst vitað um það í desember þegar beðið var um framlengingu á láninu með vöxtum. Þetta var kynnt þannig að um væri að ræða lán í vanskilum með áföllnum vöxtum og það þyrfti að framlengja það eins og önnur lán á þessum tíma þar sem ekki var gengið að veðum. Þau voru framlengd um 3 til 6 mánuði. Ekki hafi hins vegar verið rætt um lán vegna frekari stofnfjárkaupa og ekki að D væri að selja sín bréf. Hún kvaðst ekkert frekar muna eftir umræðu um þessa lánveitingu, en það hafi annað hvort verið ákærði Ragnar eða ákærði Jón Þorsteinn sem kynnti hana. Þá kvað hún ekki aðrar umræður hafa verið um lánveitinguna en þá að ekki væri ráðlegt á þessum tíma að fara í innheimtuaðgerðir þar sem óvissa væri um verðmæti veða. Þess vegna væri betra að framlengja lánin. Talað var um að þetta lán stæði í um 1100 milljónum með vöxtum og var verið að framlengja það, en ekki gat hún skýrt hvers vegna talan væri komin í 1400 milljónir, en hún kannaðist við að hafa undirritað fundargerð þar sem þessi tala kemur fram. Einnig hafi verið rætt að hér væri um orðinn hlut að ræða og ekki væri verið að lána nýja peninga. Varðandi framsöl stofnfjárbréfa sem afgreidd voru á stjórnarfundum kvað hún lista hafa verið lagða fram og var það í rauninni eins og formsatriði að afgreiða þá. Ekki hafi verið farið yfir nöfnin og ekki hafi verið spurt hver var að kaupa af hverjum. Stjórnarmenn hafi treyst því að starfsmenn sparisjóðsins hafi farið yfir þessi mál og gengið úr skugga um að þau væru í lagi. Þá kvaðst hún ekki muna til þess að fjallað hafi verið um lánamál á stjórnarfundum. J kvað sparisjóðinn hafa verið talinn traustan á síðustu mánuðum ársins 2008 og talið að hann myndi standa af sér hrunið. Á fyrstu mánuðum ársins 2009 hafi svo komið í ljós að svo var ekki. Henni var bent á að á fundi stjórnar 19. desember hafi verið kvittað fyrir framsali D á stofnfjárbréfum til Exeter Holdings og kvaðst hún ekki muna eftir að nafn þessa félags hefði komið upp á fundinum, heldur hafi verið talað um Tæknisetrið Arkea. Hún kvaðst heldur ekki hafa tengt lánveitinguna við framsalið. D var varamaður í stjórn Byrs sparisjóðs og átti bréfin sem um er fjallað í III. kafla ákæru. Hann kvaðst á sínum tíma hafa viljað selja stofnfjárbréfin og þar sem kaupandi hafi verið af þeim hafi hann gert það. Hann kvaðst hafa haft samband við K starfsmann MP banka. Honum var bent á að í gögnum málsins komi fram að K hafi haft samband við hann og sagt að sér hefði verið falið að halda áfram með málið. D kvaðst ekki muna eftir að hafa haft samband áður við starfsmann bankans, en þessi maður hefði selt fyrir sig stofnfjárbréf áður. Hann kvað sér ekki hafa verið kunnugt um hver hefði keypt bréfin eða hvernig kaupin voru fjármögnuð. Honum var bent á að í gögnum málsins kæmi fram að hann vissi meira um þessi mál en hann kvaðst ekki muna eftir þessu í smáatriðum. Þá kvaðst hann ekkert geta sagt til um hvernig staðið var að lánveitingu Byrs sparisjóðs til kaupa á stofnfjárbréfum hans. L var sparisjóðsstjóri Byrs sparisjóðs ásamt ákærða Ragnari þar til um miðjan nóvember 2008. Hann kvaðst fyrst hafa frétt af fyrri lánveitingunni á gamlársdag 2008. Þá hafi starfsmaður sparisjóðsins hringt í sig og spurt hvort hann kannaðist við Tæknisetrið Arkea. L kvað þessa lánveitingu tvímælalaust hafa átt að fara fyrir lánanefnd. Þá kvaðst hann ekki vita til þess að sparisjóðsstjóri hafi veitt svona hátt lán án þess að bera það undir stjórn og lánanefnd. Hann kvað sparisjóðsstjórana hafa haft heimildir til lánveitinga samkvæmt reglum sparisjóðsins, en vinnureglan hafi verið sú að leggja öll mál fyrir lánanefnd þar sem þau voru afgreidd. Þetta hafi ekki síst verið vegna þess að á þessum tíma var mikill lausafjárskortur og starfsmenn sparisjóðsins hafi passað hverja krónu. Á þessum tíma hafi verið lítil viðskipti með stofnfjárbréf og ómögulegt að segja til um gengi þeirra. Sparisjóðurinn hafi orðið fyrir miklu áfalli við bankahrunið og hafi það verið metið á um 17 milljarða. Þá kvað hann meginregluna hafa verið þá að lána ekki út á stofnfjárbréf í sparisjóðnum, en það hafi þó komið fyrir að svo væri gert. Þetta hafi verið óskráð bréf og nálægðin verið of mikil. L var bent á að gögn málsins sýndu að á tímabilinu frá september 2007 og til október 2008 hafi verið veitt yfir 80 lán til kaupa á stofnfjárbréfum og kvaðst hann ekki geta svarað því hvort hann hafi vitað um þessi lán. Varðandi lista yfir aðilaskipti að stofnfjárbréfum, sem lagðir voru fram á stjórnarfundum, þá kvaðst hann ekki hafa kynnt sér þá þar eð hann taldi það vera málefni stjórnar og sér óviðkomandi. Kaupendur bréfa hafi snúið sér til regluvarðar sparisjóðsins sem hafi fært skrá yfir stofnfjáreigendur. Þá bar hann að á stjórnarfundum hafi ekki verið farið nákvæmlega yfir þessa lista, enda hafi það verið stefna stjórnar að hefta ekki á nokkurn hátt viðskipti með stofnfjárbréf. M var framkvæmdastjóri bankaþjónustu sparisjóðsins á þessum tíma. Hann var einn af eigendum Húnahorns, en það var félag í eigu fyrrum yfirmanna í Sparisjóði Vélstjóra. Félagið hafi fengið að eignast stofnfjárbréf sem umbun fyrir vel unnin störf eigenda þess. Hann kvaðst hafa haldið að tryggingaþekjan hjá MP banka væri í samræmi við skilmála og því hafi veðkallið komið á óvart. Hann kvaðst fyrst hafa vitað um afdrif bréfanna þegar ákærði Ragnar hefði sagt honum að bankinn hefði leyst bréfin til sín. N var yfirmaður fyrirtækjasviðs sparisjóðsins. Hann kvaðst hafa setið í lánanefnd sparisjóðsins og setið lánafundi. Á slíkum fundi daginn fyrir gamlársdag hafi hann fyrst vitað að verið væri að hækka fyrirgreiðslu til félagsins Exeter úr 800 milljónum í 1000 milljónir. Hann kvaðst ekki hafa heyrt um þetta félag áður og á fundinum, sem var að morgni, var ákveðið að funda aftur síðdegis. Á þeim fundi kvaðst hann hafa spurt ákærða Ragnar um málið og hann hafi svarað að málið hefði komið í gegnum stjórnina, en væri ekki heppilegt mál. Í fyrstu viku janúar kvaðst N hafa sent ákærða tölvupóst þar sem hann hafi látið í ljós megna óánægju sína með þessa lánveitingu og talið að ekki hefði verið rétt að henni staðið. Hann kvaðst ekki hafa vitað á þessum tíma hverjir voru að selja stofnfjárbréf, en fljótlega áttað sig á því að seinna lánið var tengt D. Almennt kvað hann engar forsendur hafa verið fyrir þessum lánum, enda hefði sparisjóðurinn nánast hætt að veita ný lán um sumarið. Þá kvað hann stjórnendur og stjórnarmenn sparisjóðsins hafa átt að vita að hann hefði orðið fyrir miklu höggi við fall bankanna, en það hefði verið metið á 15 til 20 milljarða. Þess vegna hefði virði stofnfjárbréfa fallið auk þess sem bréf í fjármálafyrirtækjum voru almennt ekki mikils virði á þessum tíma. Hann kvaðst ekki vita dæmi þess að sparisjóðsstjóri hafi áður veitt svona hátt lán, það er 800 milljónir, en hann kvaðst hafa hafið störf í sparisjóðnum í desember 2007. Ástæða þess að lánið var til umræðu á lánanefndarfundi taldi hann vera að kerfið í sparisjóðnum réð ekki við að færa lánið sem lán, er sparisjóðsstjórinn hefði heimild til að afgreiða. Lánið hefði verið veitt sem yfirdráttarlán. Þá kvaðst hann hafa talið, eins og margir aðrir á þessum tíma, að vegna sterkrar stöðu sparisjóðsins myndi hann standa af sér hrunið. O var framkvæmdastjóri fjármálasviðs sparisjóðsins. Hann átti hlut í Húnahorni og hafði keypt hlut í því sem starfsmaður Sparisjóðs Vélstjóra á sínum tíma. Hann kvaðst hafa vitað af veðköllum MP banka og reiknað með því að bankinn tæki bréfin, en ekki var rætt að bankinn myndi ganga að félaginu með það sem yrði ógreitt eftir að hann hefði tekið bréfin. Ekki hafi verið rætt meðal eiganda Húnahorns að setja frekari tryggingar. Hann kvaðst ekki muna til þess að sér hefði verið sagt frá lokum málsins eða þessum viðskiptum að öðru leyti. P var yfirmaður áhættustýringar sparisjóðsins á þessum tíma. Hann bar að fyrra lánið hefði ekki komið til umfjöllunar hjá áhættustýringunni og hefði í sjálfu sér ekkert verið athugavert við það og hefði hann ekki gert athugasemdir við það. Samkvæmt reglum sparisjóðsins var ekki gert ráð fyrir að maður frá áhættustýringu sæti lánanefndarfundi og kvaðst hann hafa gert athugasemdir við það við ákærða Ragnar. P kvaðst hafa átt C ehf. sem átti stofnfjárbréf í sparisjóðnum. Hann kvað MP banka hafa tekið bréfin veðkalli og tilkynnt sér það í tölvupósti. Í veðkallinu hafi bréfin verið metin á tilteknu verði, en ekki mundi hann hvert það var. Um fyrra lánið almennt kvað hann það hafa verið mjög lítinn hluta af lánasafni sparisjóðsins, en það hafi talist áhættusamt lán vegna þess að veðið var í verðbréfum. Þó kvaðst hann muna eftir lánveitingum á þessum tíma með veði í óskráðum verðbréfum, en stofnfjárbréf væru metin sem óskráð bréf. Þau væru hvergi skráð þótt markaður hefði verið með þau. R var forstöðumaður innri endurskoðunar sparisjóðsins. Hún kannaðist við að regluvörðurinn hefði sagt sér að hópur stjórnenda hefði óskað eftir því að framselja stofnfjárbréf sín til MP banka. Hann spurði hana hvað hann ætti að gera og kvaðst hún hafa bent honum á að ræða þetta við ytri endurskoðanda sparisjóðsins vegna þess að meðal seljenda væru sparisjóðsstjórinn og stjórnarformaðurinn. Regluvörðurinn eigi að heimila framsal á bréfum innherja og þess vegna taldi hún rétt að ræða þetta við endurskoðandann. Hún kvaðst ekki hafa vitað að sparisjóðurinn fjármagnaði kaupin. A var útibússtjóri hjá Byr sparisjóði á þessum tíma og bar að hafa afgreitt fyrra lánið í útibúinu. Hún kvaðst sjálf hafa átt stofnfjárbréf og verið að fá veðköll allt árið 2008. Hún kvaðst hafa sett frekari tryggingar áður en til sölunnar kom. Hún kvaðst hafa talið stöðu sparisjóðsins mjög sterka á þessum tíma og þess vegna hafi gengi bréfanna ekki komið sér á óvart. Varðandi lánið sjálft kvað hún fyrst annað félag hafa ætlað að taka lánið og hafi hún farið með skjöl varðandi lántöku þess í MP banka. Síðar hafi annað félag komið í staðinn og hafi forsvarsmenn þess komið í sparisjóðinn til að ganga frá skjölum. Hún kvaðst hafa sagt ákærða Ragnari frá því að MP banki væri að kalla eftir frekari veðum en hún kvaðst ekki hafa vitað af því að Tæknisetrið Arkea hefði keypt hennar bréf fyrr en hún fékk kvittanir fyrir sölunni. MP banki hafi haft bréfin að handveði og þess vegna hafi hún ekki vitað af sölunni fyrr. Hún kvaðst ekki hafa framselt bréfin öðrum en MP banka. Q var regluvörður hjá Byr sparisjóði. Hann bar að sér hefði verið brugðið þegar hann hefði fengið upplýsingar um að stjórnendur sparisjóðsins hafi verið farnir að selja hluti sína í október 2008. Hann vakti athygli á því að ákveðnar reglur giltu um framsal stofnfjár og það sé í verkahring stjórnar að gæta þess að farið sé eftir þeim. Hann kvaðst svo hafa haft samband við R hjá innri endurskoðun sparisjóðsins og voru þau sammála um að leita til ytri endurskoðandans. Í svari hans kom fram að ekkert stæði á þessum tíma í vegi fyrir framsali stofnfjárbréfa. Í upphafi kvaðst hann ekki hafa vitað að sparisjóðurinn myndi fjármagna kaupin, en hann vissi að gert var ráð fyrir að Fleða myndi kaupa og seljendur væru meðal annars ákærði Jón Þorsteinn og Húnahorn. Þá staðfesti hann að hann myndi aldrei hafa „hleypt þessum kaupum í gegn“ hefði hann vitað að sparisjóðurinn ætti að fjármagna kaupin, þrátt fyrir að það hefði ekki beinlínis verið í hans verkahring. Markaður með stofnfjárbréf hefði lokast í ágúst og þetta voru fyrstu viðskiptin með stofnfjárbréf eftir hrun bankanna. Á þessum tíma voru stofnfjárbréfin ekki verðlaus og menn sáu ekki fyrir það sem síðar gerðist. Q kvaðst hafa átt félag sem hafi verið skráð fyrir stofnfjárbréfum og kannaðist við að hafa sent tölvupóst til L, hins sparisjóðsstjórans, og óskað eftir láni. Hann kvaðst hafa fengið það svar að miða ætti við gengið 0,5 í þeim viðskiptum. S, sérfræðingur við áhættustýringu hjá Byr sparisjóði, bar að umræddar lánveitingar hefðu komið til umfjöllunar hjá áhættustýringunni í nóvember eða desember 2008. Hann kvaðst ekki hafa frétt af þessu fyrr og séð þetta fyrst á lista yfir stærstu skuldara og veitt því athygli að um nýjan lántaka var að ræða. Þá hafði og vakið athygli hversu hátt lánið var og að það var veitt á þessum tíma. Á þessum tíma hafi ekki verið um að ræða virkt verð á stofnfjárbréfum, en ekki gat hann borið um hversu áhættan var mikil fyrir sparisjóðinn. Spurður um eðlilegt ferli svona hárrar lánveitingar kvað hann það hafa átt að fara fyrir lánanefnd sparisjóðsins og afgreiðast í samræmi við afgreiðslu hennar. Heimildir nefndarinnar og sparisjóðsstjórans hefðu verið það miklar að ekki hefði þurft að vísa málinu til stjórnar sparisjóðsins. Þá bar hann að stofnfjárbréf í sparisjóðnum hefði átt að meta sem hlutabréf við veðsetningu vegna þess að í sparisjóðnum var næg þekking til að meta raunverulegt verðmæti þeirra þar eð starfsmenn þekktu stöðu sparisjóðsins. Öðru máli hefði gegnt um stofnfjárbréf í öðrum sparisjóðum sem starfsmenn hefðu þekkt minna til. Þau hefðu frekar verið metin sem óskráð bréf. Þá staðfesti hann að framboð á stofnfjárbréfum hefði á þessum tíma verið meira en eftirspurnin. Gengið á stofnfjárbréfunum hafi verið miðað við 1,6 haustið 2008 og fram á vor 2009, en á þessum tíma hafi markaðurinn ekki verið virkur. Þeir hefðu því líklega átt að meta gengið lægra. T var útibússtjóri [...] Byrs sparisjóðs á þeim tíma sem um ræðir. Þá var hann og hluthafi í Húnahorni. Hann kvaðst vita það eitt að MP banki hefði kallað eftir frekari veðum vegna láns sem félaginu hefði verið veitt til að kaupa bréfin og þegar þau voru ekki veitt hefði bankinn tekið bréfin. Þá kvaðst ekki vita um afdrif Húnahorns, en hann viti ekki til þess að félagið hafi sinnt annarri starfsemi en að eiga þessi bréf. Hann kvaðst ekki hafa lánað út á hlutabréf eða stofnfjárbréf í sínu starfi og telja að almennt ætti ekki að lána út á meira en 30% af verðmæti slíkra bréfa. G var stjórnarformaður MP banka. Hann bar að stofnfjárbréf í sparisjóðnum hefðu verið til sölu með fjármögnun frá honum og borið var undir hann hvort hann þekkti einhvern fjárfesti sem hefði áhuga á að kaupa og hefði hann stungið upp á E. Fleða hefði aldrei verið inni í myndinni sem kaupandi eftir því sem hann vissi best. Hann kannaðist ekki við hafa stöðvað kaup Fleðu, enda hefði aldrei verið inn í myndinni að dótturfélag bankans færi að gerast stofnfjáreigandi í Byr sparisjóði. Á þessum tíma var bankinn að hætta að kaupa hlutabréf og stofnfjárbréf. G kvað E hafa verið með fjárfestingarfyrirtæki og verið reyndur fjárfestir. Hann kannaðist ekki við að hætt hafi verið við að gjaldfella lán til fjárfestingarfyrirtækis E vegna þess að hann hefði ákveðið að kaupa stofnfjárbréfin. G kvaðst hafa kynnt E að þarna væri möguleiki á að eignast stofnfjárbréf í sparisjóðnum með fjármögnun, að minnsta kosti að verulegum hluta. Í framhaldinu hafi E haft samband við bankann og viðskiptin komust á, en hann kvaðst ekki hafa komið frekar að því. G kvað ákærða X hafa skýrt sér frá því í september að sparisjóðurinn vildi taka yfir fjármögnun á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum. Ástæðan var sú að lánin fyrir bréfunum höfðu hækkað, enda í erlendum myntum. Áhættustýring MP banka var farin að kalla eftir frekari veðum og því vildi sparisjóðurinn taka þetta til sín. Þess vegna kvaðst G hafa talið að frumkvæðið hefði komið frá sparisjóðnum, en hann kvaðst einu sinni hafa hitt ákærða Jón Þorstein vegna þessa í byrjun október. G kvað eignarhluta fjármálafyrirtækja í öðrum fjármálafyrirtækjum eiga að dragast frá svonefndu CAD hlutfalli og þess vegna sé ekki æskilegt fyrir fjármálafyrirtæki að eiga hvert í öðru, hvort sem það er í gegnum dótturfélag eða með öðrum hætti. Hann kvað erlenda banka hafa verið að kalla eftir frekari veðum á þessum tíma vegna þess að þeir hafi metið áhættu á Íslandi með öðrum hætti en áður og vildu ekki hafa nein íslensk bréf að veði. Lausafjárstaða bankans hafi verið viðunandi en samt hafi forsvarsmenn hans haft áhyggjur af henni. G kvaðst hafa verið sáttur við þessi viðskipti, enda hefðu þau lagað lausafjárstöðu bankans. Þá kvaðst hann hafa metið stöðu sparisjóðsins mjög sterka á þessum tíma og hefði bankinn flutt innstæður viðskiptavina sinna þangað, enda treyst sparisjóðnum best fyrir þeim. U var forstöðumaður lögfræðisviðs MP banka og regluvörður hans. Hann kvaðst ekkert hafa komið að þeim viðskiptum sem málið fjallar um heldur heyrt af þeim síðar. Hann var spurður um efni tölvupósts til hans þar sem segir að „ÁSK var ekki gjaldfellt vegna Byrdílsins“, en hann gat ekkert um þetta borið og sagðist ekki vita um hvaða „díl“ væri verið að tala. V var forstöðumaður áhættustýringar MP banka á þessum tíma. Hann var spurður um tölvupóst sem hann sendi 2. október 2008 til þeirra sem nefndir eru í ákærunni sem seljendur stofnfjárbréfa. Í þessum tölvupóstum tilkynnti hann að bankinn sæi sig knúinn til að gjaldfella lánasamninga á grundvelli force majeure ákvæðis í þeim. Í framhaldinu hefði ákærði Ragnar óskað eftir fundi, en eftir það hefði ákærði X tekið við málinu. Hann kvaðst þó vita til þess að ekki voru boðnar fram auknar veðtryggingar. Lánin voru í erlendum gjaldmiðlum með veði í íslenskum verðbréfum og vegna síversnandi stöðu krónunnar þurfti frekari veð. Hann kvaðst hafa verið í sambandi við suma lántakendur áður og mundi meðal annars eftir A. Niðurstaða málsins hefði orðið sú að bréfin voru seld Tæknisetrinu Arkea með milligöngu bankans, en bankinn hefði ekki eignast bréfin. V kvað gengið á bréfunum hafa verið ákveðið á fundi ákærða X með forsvarsmönnum sparisjóðsins. Á þessum tíma var óvissa um gengi á bréfunum og erfitt að ákveða hvert það var. Í ágúst var lokað fyrir viðskipti með þau og svo hafi bankahrunið haft áhrif á það. Þegar starfsmenn bankans voru að taka út tryggingastöðu annarra viðskiptavina, sem höfðu sett stofnfjárbréf að veði, hafi verið miðað við gengið 1,2 til 1,4. Þá bar V að það hafi verið mat MP banka, og þar með hans, að staða sparisjóðsins á þessum tíma hafi verið góð og hafi bankinn verið að beina viðskiptavinum til hans með innlán, enda töldu starfsmenn bankans að sparisjóðurinn myndi lifa hrunið af. Hann var spurður um efni tölvupósts til hans þar sem segir að „ÁSK var ekki gjaldfellt vegna Byrdílsins“, en hann gat ekkert um þetta borið og sagðist ekki muna um hvað hann hefði verið að tala. En ÁSK væri fyrirtæki E, en það hafi verið í svipaðri stöðu með erlend lán og framangreindir aðilar. K var miðlari hjá MP banka á þessum tíma. Hann bar varðandi fyrra lánið að hann hefði fengið tölvupóst frá Y um þessi viðskipti. Ekki hefði komið fram að bankinn hefði eignast bréfin með veðköllum. Þá kvað hann ákærða X hafa komið til sín og spurst fyrir um viðskiptin og þeir rætt málin og þá hafi stofnfjárbréfum í eigu bankans verið bætt við listann yfir bréf sem verið var að selja. K kvað það ekki hafa verið óeðlilegt að ákærði hefði komið og fylgst með miðlun viðskipta. Hann var spurður um síðustu viðskipti með stofnfjárbréf, en þann dag voru þau 20 og gengi bréfanna frá 1,4 til 1,6. Síðust eru skráð viðskipti með 30.000 hluti, en það voru lítil viðskipti miðað við önnur viðskipti dagsins, og gengið var 1,6 og bankinn var kaupandi. K kvað ákærða X hafa komið til sín og sagt sér að kaupa þessi bréf á þessu gengi og hætta svo að kaupa en ekki gat K skýrt þetta frekar. Hins vegar hafi gengið 1,6 verið skráð lokagengi dagsins vegna þessara viðskipta og var það skráð á heimasíðu bankans. Varðandi viðskiptin, sem hér eru til umfjöllunar, kvaðst K hafa sent upplýsingar um þau til starfsmanna sparisjóðsins, enda hafi þau þurft að fara fyrir stjórn hans. K kvaðst hafa haft samband við E eftir fyrri kaup Tæknisetursins Arkea og spurt hann hvort hann vildi kaupa fleiri bréf og svaraði hann því til að hann væri til í að skoða það. Y starfaði í útlánaeftirliti og áhættustýringu hjá MP banka á þessum tíma. Hún var spurð um gjaldfellingu lána starfsmanna sparisjóðsins og kvað hún tryggingar ekki hafa verið nægar á þessum tíma, en ekki mundi hún við hvaða gengi var miðað á stofnfjárbréfunum og heldur ekki hver hefði gefið henni upplýsingar um við hvaða gengi hafi átt að miða. Yfirleitt hafi hún fengið upplýsingar um gengi bréfanna frá miðlurum. Þá kvaðst hún ekki hafa vitað hvernig þessir lántakendur brugðust við veðköllunum. Almennt hafi það verið þannig að ef lántakendur settu ekki frekari tryggingar voru bréfin sett í sölu og á þessum tíma var verið að selja hjá öllum eins og hún orðaði það. E, hæstaréttarlögmaður og eigandi félagsins sem keypti stofnfjárbréfin, bar að hafa fjárfest í hlutabréfum frá 1991 og oft keypt í gegnum MP banka. Varðandi fyrri kaupin taldi hann líklegt að G hefði sagt sér að ákærði X myndi hafa samband við hann vegna möguleika á kaupunum. Ákærði hefði síðan spurt sig hvort hann hefði áhuga á að kaupa stofnfjárbréf í sparisjóðnum og kvaðst hann myndu athuga það. Hann hefði síðan kannað stöðu sparisjóðsins komist að því að hann var með 50 milljarða eigið fé og því nokkuð traust félag. Þá hafi aðrar upplýsingar bent til hins sama, meðal annars það að sparisjóðurinn væri ekki með vandamálafyrirtæki í viðskiptum. Þá spilaði og inn í að sparisjóðurinn var eini bankinn sem var eftir í hruninu og kvaðst hann því hafa búist við að slagur yrði um bréfin. Á þessum tíma var ekkert sem benti til annars en að þetta væri ákjósanlegur fjárfestingarkostur. Hann kvaðst því hafa haft samband við ákærða og sagst vera til í þetta. E kvað það ekki rétt að Tæknisetrið Arkea hefði verið með neikvæða eiginfjárstöðu, heldur hafi það verið „tómt félag“. Þá hafi fjárfestingarfélag hans ÁSK ehf. lagt fram 50 milljónir sem hafi verið lán frá MP banka. Stofnfjárbréfakaupin hafi átt að fjármagna með láni frá sparisjóðnum og hafi hann í upphafi rætt um það við ákærða X, enda bréfin keypt í gegnum bankann sem seldi flest stofnfjárbréf í sparisjóðnum. Hann hafi þó undirritað skjöl varðandi lánið í sparisjóðnum. Varðandi seinni kaupin kvað hann þau hafa borið að með svipuðum hætti. Ákærði X hafi haft samband við sig og spurt hvort hann hefði áhuga á að bæta við sig bréfum og kvaðst hann hafa haft það. Ákærði hefði rætt við sig um fjármögnunina. Hann kvaðst ekki hafa fengið upplýsingar um seljendur, hvorki vegna fyrri né síðari kaupanna. Það sé ekki venja í hlutabréfaviðskiptum. Þ, sem var viðskiptafélagi E í Tæknisetrinu Arkea, bar að starfsemi félagsins hefði lagst af. E hefði síðan fengið tilboð haustið 2008 um að kaupa stofnfjárbréf í Byr sparisjóði og spurt sig hvort væri í lagi að nota félagið til þess og hefði hann samþykkt það. Þ kvaðst ekki hafa skipt sér af þessu, en farið með E á fund í Byr og skrifað undir lánasamning. Einnig hefði hann farið í MP banka, en það hafi verið eftir að þeir fóru í Byr. Í MP banka hittu þeir ákærða X sem hafi sagt þeim að hagnaðarvon væri í kaupunum á stofnfjárbréfunum. Þ kvað þetta allt hafa gengið hratt fyrir sig og verið undirbúið í MP banka, en ekki vissi hann um hvaða starfsmenn var að ræða. Hann tók fram að hann hefði ekki átt að koma að þessum kaupum, heldur hefði E ætlað að taka félagið til sín og eiga bréfin einn í gegnum það. Æ hæstaréttarlögmaður og skiptastjóri Exeter Holdings ehf. bar að bú félagsins hefði verið tekið til skipta með úrskurði 3. maí 2011. Hann kvað allt benda til þess að engar eignir væru í félaginu en það væri enn skráð eigandi að stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði. Þótt kröfulýsingafrestur væri ekki liðinn þá kvað hann engar líkur á að krafa skiptabeiðanda greiddist. Ö keypti stofnfjárbréf í Byr sparisjóði, í nafni einkahlutafélags, 19. september 2007. Hann bar að hafa veðsett bréfin 100% til tryggingar kaupum á bréfunum. Bréfin hafi verið mun meira virði samkvæmt gengi en yfirdrátturinn sem veittur var til kaupanna. IV Í I. kafla ákæru er ákærðu, Jóni Þorsteini og Ragnari, gefin að sök umboðssvik með því að hafa í október 2008 misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í stórfellda hættu, með því að fara út fyrir heimildir til lánveitinga, en í ákærunni er gerð nánari grein fyrir því. Ákærðu eru ákærðir fyrir að hafa veitt lánið án fullnægjandi trygginga þar eð ekki hafi verið önnur veð fyrir því en stofnfjárbréfin sjálf, en það hafi brotið í bága við starfsreglur sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga. Þá hafi þeir ekki metið greiðslugetu og eignastöðu lántakans, en eiginfjárstaða hans hafi verið neikvæð. Loks hafi ákærðu verið vanhæfir til að ákveða lánveitinguna þar eð lántakinn var meðal annars að kaupa bréf í eigu ákærða Jóns Þorsteins og bréf í eigu einkahlutafélags er var að hluta í eigu ákærða Ragnars. Ákærði Jón Þorsteinn byggir sýknukröfu sína meðal annars á því að hann hafi sem stjórnarformaður ekki haft heimildir til að lána fé. Hann hafi því ekki staðið að lánveitingunni með meðákærða Ragnari eins og hann er ákærður fyrir. Í III. kafla var aðkomu ákærða að lánveitingunni lýst og, eins og þar kom fram, var þáttur ákærða allverulegur í samningunum sem leiddu til þess að sparisjóðurinn lánaði Tæknisetrinu Arkea ehf. fyrir stofnfjárbréfunum. Er þetta í samræmi við það sem ákærðu báru um hlutverk ákærða Jóns Þorsteins sem stjórnarformanns og aðkomu hans að stærri málum hjá sparisjóðnum. Með vísun til þess er það niðurstaða dómsins að ákærðu hafi staðið í sameiningu að lánveitingunni eins og þeir eru ákærðir fyrir. Meðal gagna málsins eru útlánareglur Byrs sparisjóðs, samþykktar af stjórn hans 24. janúar 2008. Þar kemur meðal annars fram sú meginregla að við útlán skuli „meta áætlaða greiðslugetu og eignastöðu lánþega, framboðnar tryggingar og viðskipti við Byr með það fyrir augum að tryggja sem best að lántaki geti staðið við skuldbindingar sínar.“ Reglurnar eru allnákvæmar um það hvernig staðið skuli að útlánum af hálfu sparisjóðsins og hverjir hafi heimildir til að lána. Í kafla um útlánaheimildir er sett fram sú almenna regla að sparisjóðsstjórar komi „með tillögu að starfsreglu um útlánaheimildir sem samþykkt er af stjórn.“ Útlánaheimildir voru samþykktar af stjórn sparisjóðsins sama dag og útlánareglurnar. Um tilgang þessara reglna segir að hann sé „að lýsa útlánaheimildum ásamt því að leiðbeina starfsmönnum um fyrirkomulag útlánaheimilda og tegundir þeirra.“ Ábyrgð á verklagsreglunni er í höndum sparisjóðsstjóra. Tegundir útlánaheimilda eru síðan flokkaðar í 7 flokka sem eru að mismunandi fjárhæðum, bæði hvað varðar einstaka fyrirgreiðslu og heildarfyrirgreiðslu. Þá er einnig mismunandi hvort starfsmaður má taka ákvörðun um lánveitingu einn og þá hversu háa fjárhæð hann megi lána. Þá er og tilgreint að ákvarðanir varðandi 5 lánaflokka megi ganga þvert gegn lánareglum. Ákærðu, Jón Þorsteinn og Ragnar, byggja vörn sína meðal annars á því að samkvæmt þessari útlánaheimild hafi ákærði Ragnar, sem sparisjóðsstjóri, haft heimild til að taka einn ákvörðun um að lána allt að 1.500.000.000 króna og ganga þvert gegn lánareglum við þá ákvörðun. Lánið, sem fjallað er um í þessum kafla ákærunnar, var innan þessarar heimildar og er því ekki hægt að fallast á það með ákæruvaldinu að ákærðu hafi farið út fyrir lánaheimildir þegar það var veitt. Eins og áður segir var lánið veitt til kaupa á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum og var ekki tekin önnur trygging en veð í bréfunum sjálfum. Í veðsamningnum segir að Tæknisetrið Arkea ehf. setji Byr sparisjóði að veði stofnfjárhluti sína í sparisjóðnum, „kr. 242.260.151 nafnverðseiningar að framreiknuðu nafnverði kr. 867.700.465 hinn 13. október 2008“. Því er haldið fram í ákæru að veðið hafi ekki verið fullnægjandi og það brotið í bága við starfsreglur sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga að taka ekki frekari veð. Í starfsreglum um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga fyrir sparisjóðinn er getið um eignir sem taka má veð í og hversu hátt veðsetningarhlutfallið má vera af áætluðu verðmæti, sem nánar er tilgreint hvernig skuli fundið út. Í reglunum er ekki getið um stofnfjárbréf, hvorki í Byr sparisjóði né öðrum sparisjóðum. Þar eru hins vegar nefnd hlutabréf, bæði skráð og óskráð. Veðsetningarhlutfall í skráðum hlutabréfum átti að jafnaði að vera innan við 60%. Almenna reglan varðandi óskráð hlutabréf var hins vegar sú að taka ekki veð í þeim, en væri það gert átti að meta verðmæti þeirra sérstaklega og veðsetningarhlutfall mátti að jafnaði vera 30% af matsverði. Stofnfjárbréf voru ekki skráð á markaði og er því haldið fram af hálfu ákæruvaldsins að þau hafi átt að meta sem óskráð hlutabréf þegar sparisjóðurinn tók veð í þeim. Af hálfu ákærðu er byggt á því að bréfin hafi verið fullnægjandi veð þar eð sparisjóðurinn hafi verið sterk fjármálastofnun á þessum tíma og allt bent til þess að hann myndi standa af sér hrunið á fjármálamarkaði haustið 2008. Þá byggja ákærðu og á því að þótt bréfin hafi ekki verið skráð hafi verið viðskipti með þau og í þeim viðskiptum hafi myndast ákveðið gengi sem sagði til um verðmæti þeirra. Þá verði að líta til þess að ákærðu og starfsmenn sparisjóðsins hafi þekkt stöðu hans og innviði og því verið færir um að leggja mat á raunverulegt verðmæti bréfanna. Í útlánareglum sparisjóðsins sagði um lán með tryggingum að leggja skuli „áherslu á að fá góðar tryggingar fyrir útlánum og veittum ábyrgðum. Byr metur hverju sinni hvort framboðnar tryggingar standist kröfur sem hann setur“ og síðan er vísað nánar í framangreindar starfsreglur sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga. Meðal gagna málsins eru efnahagsreikningar Byrs sparisjóðs. Samkvæmt efnahagsreikningi 30. september 2008 var eigið fé sparisjóðsins þá rúmir 48 milljarðar og hafði það rýrnað um 16,1% frá áramótum. Eigið fé sparisjóðsins hafði þó aukist um rúma þrjár milljarða frá 30. júní 2008. Þá eru og gögn um það í málinu að sparisjóðurinn hafi lánað allnokkuð fyrir kaupum á stofnfjárbréfum í sjóðnum og eingöngu tekið veð í bréfunum sjálfum. Þegar litið er til sterkrar stöðu sparisjóðsins á þessum tíma, þekkingar ákærðu á starfsemi hans og þess að stofnfjárbréfin gengu kaupum og sölu á markaði er ekki hægt að fallast á með ákæruvaldinu að meta hafi átt bréfin eins og óskráð hlutabréf þegar þau voru tekin að veði. Verður að fallast á það með ákærðu að starfsmenn sparisjóðsins hafi haft nægar upplýsingar um stöðu hans, auk þess sem ákveðið gengi var á bréfunum, til að meta sjálfstætt hvers virði bréfin voru sem veð. Þá verður og að hafa í huga, auk þess sem rakið var, að nokkuð virðist hafa verið um það í starfsemi sparisjóðsins að lána fyrir kaupum á stofnfjárbréfum og þá eingöngu með veði í bréfunum sjálfum. Samkvæmt framansögðu leikur verulegur vafi á hvort stofnfjárbréfin hafi verið ófullnægjandi trygging fyrir láninu á þeim tíma þegar það var veitt. Þennan vafa verður að skýra ákærðu í hag, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008 og er niðurstaðan sú að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna að þeir hafi brotið gegn reglum sparisjóðsins um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga með því að taka stofnfjárbréfin að veði. Þá er ákærðu gefið að sök að hafa veitt lánið án þess að meta á nokkurn hátt greiðslugetu og eignastöðu lántakans. Af gögnum málsins, þar með töldum skýrslum ákærðu, er ljóst að þessi atriði voru ekki athuguð. Í útlánareglum sparisjóðsins kemur fram að meginreglan „við ákvörðun um útlán er að meta áætlaða greiðslugetu og eignastöðu lánþega, framboðnar tryggingar og viðskipti við Byr með það fyrir augum að tryggja sem best að lántaki geti staðið við skuldbindingar sínar.“ Af skýrslum má helst ráða að ákærðu hafi talið Tæknisetrið Arkea ehf. í svo sterkum tengslum við MP banka að jafna mætti stöðu þess við dótturfélag bankans og þess vegna hefði ekki þurft að athuga þessi atriði, enda sé það ekki gert í viðskiptum fjármálafyrirtækja. Ákærðu hefði þó mátt vera ljóst við lágmarksathugun að þessi tengsl voru ekki milli bankans og einkahlutafélagsins. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að ákærðu hafi veitt lánið án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lántakans og með því brotið gegn útlánareglum sparisjóðsins. Loks er því haldið fram í ákærunni að ákærðu hafi verið vanhæfir til að taka ákvörðun um lánveitinguna vegna tengsla sem rakin eru í ákærunni. Í siðareglum, sem eru í útlánareglum sparisjóðsins segir að starfsmenn hans eigi „ekki að taka þátt í meðferð mála er varða viðskipti þeirra sjálfra, viðskipti fyrirtækja eða einstaklinga sem þeir eru persónulega eða fjárhagslega tengdir nema þeir hafi sérstakt umboð sparisjóðsstjóra til þess.“ Samkvæmt þessu hefði ákærði Ragnar, sem hluthafi í Húnahorni ehf., ekki átt að koma að lánveitingunni og ákærði Jón Þorsteinn ekki heldur. Þótt hann hafi ekki verið starfsmaður sparisjóðsins leiðir það af almennum reglum um vanhæfi að menn í hans stöðu eiga ekki að koma að ákvörðunum um eigin málefni eins og hér voru til umfjöllunar. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að ákærðu hafi verið vanhæfir til að ákveða lánveitinguna eins og haldið er fram í ákæru. Það verður hins vegar ekki séð að þeir hafi verið vanhæfir til að taka ákvörðun að því er varðaði málefni annarra starfsmanna sparisjóðsins eða félaga tengdum þeim. Þegar lagt er mat á hvort ákærðu hafi misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum eins og þeir eru ákærðir fyrir verður að skera úr um hvort ásetningur þeirra hafi staðið til þess. Hér að framan var gerð grein fyrir heimild ákærða Ragnars, sem sparisjóðsstjóra, til að lána allt að 1.500.000.000 króna og mátti hann við ákvörðun um lánveitingu ganga þvert gegn lánareglum. Þá var og komist að því að óvarlegt væri að líta svo á að ákærðu hefðu ekki tekið fullnægjandi veð fyrir láninu. Þegar litið er til þessa er það niðurstaða dómsins að ósannað sé að ákærðu hefði á einhvern hátt mátt eða getað verið ljóst í byrjun október 2008 að þeir myndu með lánveitingunni binda sparisjóðinn þannig að hann biði fjártjón af. Þeir hnökrar sem voru á lánveitingunni, og varða mat á greiðslugetu og eignastöðu lántakans og vanhæfni ákærðu til að koma að lántökunni, breyta ekki þeirri niðurstöðu. Ákærðu brutu vissulega gegn verklagsreglum sparisjóðsins, en það eitt leiðir ekki til þess að ályktað verði að ásetningur þeirra hafi staðið til þess að misnota aðstöðu sína og stefna fé sparisjóðsins í stórfellda hættu eins og þeir eru ákærðir fyrir. Samkvæmt þessu verður að sýkna ákærðu af I. kafla ákærunnar. Ákærði X er í a lið II. kafla ákærunnar ákærður fyrir hlutdeild í broti meðákærðu og með því að þeir hafa verið sýknaðir verður hann og sýknaður. Í b lið er hann ákærður fyrir peningaþvætti með því að hafa tekið við fjármunum sem meðákærðu áttu að hafa aflað með umboðssvikum. Meðákærðu hafa verið sýknaðir af ákæru fyrir umboðssvik og leiðir af því að ákærði verður einnig sýknaður af ákæru fyrir peningaþvætti. Í III. kafla ákæru er ákærðu Jóni Þorsteini og Ragnari gefið hið sama að sök og í I. kafla varðandi lánveitinguna, sem nánar er lýst í kaflanum, að því frátöldu að þeir eru ekki taldir hafa verið vanhæfir. Með vísun til þess sem segir í upphafi þessa kafla telur dómurinn sannað að ákærðu stóðu einnig sameiginlega að þessari lánveitingu. Í II. kafla var rakinn framburður ákærðu um þessa lánveitingu og hvernig beiðnin um hana var lögð fyrir stjórn sparisjóðsins. Fundur var haldinn í stjórn sparisjóðsins 19. desember 2008 og voru mættir ákærði Jón Þorsteinn stjórnarformaður, J, H og Ý. Þá var ákærði Ragnar á fundinum. Í fundargerð af þessum fundi kemur fram að tekinn er fyrir liður sem ber yfirskriftina: Lánamál yfir heimildum samkvæmt lánareglum. Þar segir meðal annars: „Stjórn samþykkir lánalínu allt að fjárhæð 1.400.000.000 til handa einkahlutafélaginu Tæknisetur Arkea/Exiter Holdings kt. [...]. Trygging yrði í stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, 100% veðsetning.“ Á sama fundi samþykkti stjórnin framsöl á stofnfjárbréfum D, sem í ákæru getur, til framangreinds félags. Framburður J og H var rakinn í II. kafla en Ý var látinn þegar aðalmeðferð fór fram. Af framburði þeirra H og J má ráða að ekki hefur mikið verið fjallað um þetta mál á fundinum og hvorugt þeirra mundi eftir að greina frá umræðum á þann hátt að á því sé byggjandi við úrlausn málsins. Það kann að eiga sér þá skýringu sem fram kom í framburði L, fyrrum sparisjóðsstjóra, að ekki hafi verið farið nákvæmlega yfir lista um kaup og sölu stofnfjárbréfa á stjórnarfundum, enda hafi það verið stefna stjórnarinnar að hefta ekki á nokkurn hátt viðskipti með stofnfjárbréf. Með vísun til framanritaðs er ekki annað hægt við úrlausn málsins en að byggja á hinni rituðu fundargerð og þar með því að stjórn sparisjóðsins hafi á fundinum samþykkt lánveitingu til framangreinds félags eins og rakið var. Það er því ekki hægt að fallast á það með ákæruvaldinu að ákærðu hafi farið út fyrir heimildir með þessari lánveitingu og heldur ekki að lánið hafi verið veitt án fullnægjandi trygginga, þar eð stjórnin hafði samþykkt að hafa þennan hátt á. Hins vegar má fallast á að lánið hafi verið veitt án þess að greiðslugeta og eignastaða lántakans hafi verið könnuð og vísast um það til umfjöllunar um I. kafla ákæru hér að framan. Lítur dómurinn svo á að stjórnin hafi með réttu mátt treysta því að ákærðu hefðu metið þessi atriði í samræmi við reglur sparisjóðsins. Þrátt fyrir að ákærðu hafi í þessu atriði brotið gegn verklagsreglum sparisjóðsins er ekki fallist á það með ákæruvaldinu að þeir hafi á þann hátt misnotað aðstöðu sína hjá sparisjóðnum og stefnt fé hans í stórfellda hættu eins og þeim er gefið að sök. Ákærðu verða því einnig sýknaðir af þessum kafla ákærunnar. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum, og með vísun til 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008, er skaðabótakröfu Byrs hf. vísað frá dómi. Sakarkostnaður skal greiddur úr ríkissjóði svo og málsvarnarlaun verjenda ákærðu sem tilgreind eru með virðisaukaskatti í dómsorði. Dóminn kváðu upp héraðsdómararnir Arngrímur Ísberg dómsformaður og Ragnheiður Harðardóttir og Einar Ingimundarson héraðsdómslögmaður og hagfræðingur. D Ó M S O R Ð : Ákærðu, Jón Þorsteinn Jónsson, Ragnar Zophonías Guðjónsson og X, eru sýknaðir af kröfu ákæruvaldsins. Skaðabótakröfu Byrs hf. er vísað frá dómi. Sakarkostnaður skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu sem hér segir: Reynir Karlsson hrl., 4.400.000 krónur, Ólafur Eiríksson hrl., 4.000.000 króna og Ragnar H. Hall hrl., 2.500.000 krónur. Sératkvæði Ragnheiðar Harðardóttur héraðsdómara I. kafli ákæru Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómara um að ákærðu Jón Þorsteinn og Ragnar hafi staðið saman að lánveitingunni, án þess að meta greiðslugetu og eignastöðu lántakanda og að þeir hafi verið vanhæfir til að ákveða lánveitinguna. Ég tel hins vegar að sýnt hafi verið fram á að ákærðu hafi jafnframt farið út fyrir heimildir sínar til lánveitinga og að lánið hafi verið veitt án fullnægjandi trygginga. Hinn 2. október 2008 sendi forstöðumaður áhættustýringar MP fjárfestingarbanka ákærða Ragnari Z. Guðjónssyni tölvupóst þar sem kom fram að vegna markaðsaðstæðna sæi bankinn sig knúinn til að gjaldfella lánssamninga hans á grundvelli force majeure-samningsákvæðis. Lánið hafði verið veitt einkahlutafélaginu Húnahorni sem var í eigu ákærða Ragnars og nokkurra annarra lykilstarfsmanna Byrs sparisjóðs, og gekk féð til að fjármagna kaup þeirra á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum. Fram er komið að starfsmenn MP banka höfðu, er þetta var, gengið eftir frekari tryggingum vegna láns sem ákærða Jóni Þorsteini Jónssyni hafði verið veitt til kaupa á stofnfjárbréfum og var persónulega ábyrgur fyrir. Í kjölfarið áttu ákærðu fund með meðákærða X og varð niðurstaðan sú að dótturfélag MP banka, Fleða ehf., myndi kaupa bréf þeirra aðila sem í ákæru greinir, m.a. bréf í eigu MP banka. Ákærðu Jóni Þorsteini og Ragnari ber saman um að meðákærði X hafi ákveðið gengi bréfanna og bar X fyrir dóminum að það hefði verið ákveðið með hliðsjón af því að MP banki fengi fullar endurheimtur á lánunum. Kvaðst X jafnframt hafa óskað eftir því að Byr lánaði til kaupanna. Hann kvað það síðan hafa gerst að stjórnarformaður bankans hefði hafnað því að dótturfélag bankans keypti bréfin og hefði orðið úr að Tæknisetrið Arkea ehf., sem var í eigu E, gengi inn í kaupin. Hinn 13. október var gengið frá 800.000.000 króna yfirdráttarláni Byrs til Tæknisetursins Arkea ehf. til kaupa á bréfunum og var lánið tryggt með 100% veði í þeim. Fyrir liggur að ákærðu Jón Þorsteinn og Ragnar könnuðu ekki stöðu félagsins eða greiðslugetu. Þá liggur fyrir að aldrei var greitt af láninu. Ákærði Jón Þorsteinn bar fyrir dóminum að lánveitingin hefði verið kynnt á fundi stjórnar Byrs 7. október 2008. Ákærði Ragnar bar hins vegar að lánveitingin hefði ekki verið borin undir stjórnina, en viðurkenndi að það myndi hafa verið heppilegra, einkum vegna tengsla hans við Húnahorn. Stjórnarmenn sem sátu fundinn hafa alfarið hafnað því að lánveitingin hafi verið borin undir þau og ekki kemur fram í fundargerð að það hafi verið gert. Er framburður ákærða Jóns Þorsteins um þetta í andstöðu við framburð annarra og gögn málsins og verður honum hafnað. Þá liggur fyrir að málið var ekki lagt fyrir lánanefnd bankans. Í atkvæði meirihluta dómsins er gerð ítarleg grein fyrir útlánareglum Byrs og starfsreglu stjórnar um útlánaheimildir frá janúar 2008. Svo sem þar er rakið kemur m.a. fram í útlánareglum að við hverja lánveitingu til stærri rekstraraðila skuli mat lagt á rekstur, efnahag og greiðslugetu lántakanda, svo og tryggingarstöðu. Þá er vísað til starfsreglu um veðsetningarhlutföll tryggingaandlaga þar sem m.a. kemur fram að við mat á veðandlagi í skráðum hlutabréfum skuli veðsetning að jafnaði vera innan við 60%, en innan við 30% við mat á óskráðum hlutabréfum. Í starfsreglu stjórnar um útlánaheimildir kemur m.a. fram að við lánastarfsemi skuli gætt ýtrustu varfærni á öllum sviðum. Gagnaöflun er tengist ákvörðunartöku skuli vandlega unnin og fylgt fyrirmælum útlánareglna. Í töflu um útlánaheimildir kemur fram að sparisjóðsstjóra og lánanefnd sé heimilt að veita lán allt að fjárhæð 1,5 milljarði króna og megi ganga þvert gegn lánareglum við þá ákvörðun. Í málinu liggur fyrir listi sparisjóðsins vegna lánveitinga með veði í stofnfjárbréfum frá desember 2006 til og með desember 2008 og verður af honum ráðið að krafa um tryggingarhlutfall hafi verið verulega hærri en við lánveitinguna sem hér um ræðir og veðhlutfall talsvert umfram 100% af lánsfjárhæð. Ákærðu Jón Þorsteinn og Ragnar byggja vörn sína m.a. á því að ákærði Ragnar hafi sem sparisjóðsstjóri haft heimild til að taka einn ákvörðun um að lána allt að 1,5 milljarði króna og ganga þvert gegn lánareglum við þá ákvörðun. Er sú túlkun í andstöðu við það sem kom fram hjá ákærða Ragnari við skýrslutöku hjá sérstökum saksóknara 26. apríl 2010 er ákærði kvaðst ekki hafa haft heimild til að veita lán í andstöðu við lánareglur. Þá bar R, innri endurskoðandi Byrs sparisjóðs á þessum tíma, að í starfsreglu stjórnar væri einvörðungu verið að vísa til innbyggðra lánareglna í tölvukerfi sparisjóðsins þar sem lánaheimildir eru skráðar. Jafnvel þótt svo yrði litið á að ákærði Ragnar hefði mátt ganga gegn lánareglum var kveðið á um það með skýrum hætti í starfsreglu stjórnar að við lánastarfsemi skyldi gætt ýtrustu varfærni á öllum sviðum og gagnaöflun er tengdist ákvörðunartöku skyldi vandlega unnin. Af framburði vitna verður ráðið að mikil óvissa var um gengi stofnfjárbréfa í Byr á þeim tíma sem lánið var veitt og að um áhættusama lánveitingu var að ræða. Vísast þar einkum til framburðar vitnanna L sparisjóðsstjóra, N, sem sat í lánanefnd sparisjóðsins, og P, yfirmanns áhættustýringar. Er þetta var blasti við algjört hrun á fjármálamarkaði í landinu, en þremur stærstu viðskiptabönkunum voru skipaðar skilanefndir dagana 7. og 9. október. Hafði það víðtæk áhrif á viðskipti með hlutabréf. Fram kom hjá fyrrnefndum L og N, að fall stóru bankanna hefði haft í för með sér fjárhagslegt áfall fyrir Byr og hafi sparisjóðsstjórarnir komið að vinnu við að meta tjón bankans, sem á þessum tíma hafi verið áætlað 15 til 20 milljarðar. Samkvæmt 10 mánaða uppgjöri frá 31. október 2008, sem liggur fyrir í málinu, hafði eigið fé sparisjóðsins lækkað um 13 milljarða frá því í lok september, eða um 27%. Þótt menn hafi almennt bundið vonir við að sparisjóðurinn myndi standa af sér áfallið gat það ekki farið fram hjá stjórnendum að fjárhagslegt tjón var mikið, sem hlaut að hafa áhrif á virði stofnfjárbréfa. Til marks um þá óvissu sem var um gengi bréfanna er tölvupóstur L, dags. 16. október, til Q, regluvarðar Byrs sparisjóðs, sem hafði óskað eftir láni með veði í stofnfjárbréfum sínum. Í tölvupóstinum kemur fram að miðað hafi verið við gengið 1 á bréfunum og að lánið yrði veitt með 50% veði í þeim. Q bar fyrir dóminum að þessi samskipti endurspegluðu mat hans á verðmæti bréfanna á þessum tíma. Þá kom fram hjá honum að þótt sparisjóðsstjórar hefðu haft útlánaheimild samkvæmt starfsreglu stjórnar hefði verið fylgt þeirri verklagsreglu að leggja öll mál fyrir lánanefnd og hafi það ekki síst átt við á þeim tíma sem hér um ræðir, en lausafjárskortur hefði verið hjá sparisjóðnum. Við þessar aðstæður tóku ákærðu ákvörðun um og veittu 800.000.000 króna yfirdráttarlán til félags sem þeir þekktu ekki til, án þess að kanna stöðu þess eða greiðslugetu, en félagið reyndist hafa neikvæða eiginfjárstöðu. Lánið var veitt til kaupa á stofnfjárbréfum gegn veði í bréfunum sjálfum en engum tryggingum öðrum. Lánveitingin var ekki í samræmi við útlánareglur Byrs um mat á greiðslugetu og eignastöðu lántakanda og veðsetningarhlutföll tryggingaandlaga, auk þess sem mikil óvissa var um verðmæti bréfanna, svo sem rakið hefur verið. Lánið var veitt til að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í eigu MP banka, ákærðu og lykilstarfsmanna Byrs, eða félögum þeim tengdum. Með lánveitingunni losnuðu þeir síðarnefndu undan skuldbindingum við MP banka, sem sumir báru persónulega ábyrgð á, en MP banki fékk lánin að fullu greidd og söluandvirði eigin bréfa að auki. Þegar framangreint er virt verður að líta svo á að ákærðu hafi með lánveitingunni misnotað aðstöðu sína í sparisjóðnum sjálfum sér og öðrum til ávinnings með þeim hætti að þeim hlaut að vera ljóst að veruleg fjártjónshætta stafaði af fyrir sparisjóðinn, sem kom á daginn, því lánið fékkst ekki endurheimt. Tel ég að ákærðu hafi með þessu gerst sekir um þá háttsemi sem í ákæru greinir og varðar við 249. gr. almennra hegningarlaga. II. kafli ákæru Ég er sammála niðurstöðu meirihlutans um að sýkna ákærða X, en niðurstaða mín um sakfellingu samkvæmt I. kafla ákæru leiðir til þess að forsendur fyrir sýknu ákærða eru aðrar en í atkvæði meirihlutans greinir. Ákærða X er í a. lið II. kafla ákæru gefin að sök hlutdeild í broti meðákærðu samkvæmt I. ákærulið. Þá er ákærða í b. lið gefið að sök peningaþvætti með því að taka við fjármunum sem aflað hafi verið með umboðssvikum meðákærðu. Er brot hans samkvæmt síðari ákæruliðnum talið varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, en málið var jafnframt flutt fyrir dóminum með hliðsjón af 4. mgr. sömu lagagreinar. Aðkomu ákærða X að málinu hefur áður verið lýst. Ákærði var forstjóri MP banka og gætti hagsmuna hans við þá samningsgerð sem um ræðir. Hann var hins vegar ekki í stöðu til að ákveða hvernig staðið yrði að lánveitingunni af hálfu Byrs sparisjóðs og hafði enga aðkomu að afgreiðslu málsins þar. Hefur ekki verið sýnt fram á að ákærða hafi ekki getað dulist að meðákærðu stóðu með ólögmætum hætti að lánveitingunni. Með vísan til 108. og 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 telst ósannað að ákærði hafi gerst sekur um hlutdeild í umboðssvikum meðákærðu. Samkvæmt framansögðu telst jafnframt ósannað að ákærða hafi mátt vera ljóst að fjármunum sem hann tók við fyrir hönd MP banka hefði verið aflað með umboðssvikum meðákærðu, svo að hann teljist hafa gerst sekur um peningaþvætti af ásetningi eða gáleysi. Verður ákærði sýknaður af báðum ákæruliðum. III. kafli ákæru Ákærði Jón Þorsteinn hefur lýst aðdraganda að síðari lánveitingunni þannig að F og D hafi farið fram á það við hann að Byr sparisjóður veitti honum lán til kaupa á stofnfjárbréfum í eigu D, sem fjármögnuð hefðu verið með láni frá Glitni banka, en D var í persónulegum ábyrgðum fyrir láninu. Kvað ákærði D með þessu hafa verið að „rukka inn greiða“. Í framhaldinu kvaðst ákærði hafa rætt það við meðákærða Ragnar að hækka lánalínu til félags E, sem nú bar heitið Exeter Holdings, til að fjármagna kaup félagsins á bréfunum. Hafi þeir verið sammála um að leggja málið fyrir stjórn sparisjóðsins. Á stjórnarfundi 19. desember 2008 kveðst ákærði Jón Þorsteinn hafa kynnt málið þannig að verið væri að veita umræddu félagi lán til að kaupa stofnfjárbréf. Ákærði Ragnar bar að lítil umræða hefði verið um málið á fundinum og hefði hann talið að allir vissu um hvað það snerist, enda hefði meðákærði sagst ætla að ræða það við stjórnarmenn fyrir fundinn. Stjórnarmennirnir H og J, sem sátu fundinn, hafa borið að málið hafi verið kynnt með þeim hætti að verið væri að framlengja yfirdráttarlán í nokkra mánuði með hækkun til að mæta vöxtum og kostnaði. Á sama veg bar Ý stjórnarmaður við skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara. Vitnið er nú látið, en skýrsla hans verður tekin til greina sem sönnunargagn, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Vitnin vísuðu því alfarið á bug að hafa á fundinum veitt ákærðu heimild til að veita umræddu félagi lán til kaupa á stofnfjárbréfum, en fundargerð þar sem um þetta er bókað, var lögð fram til undirritunar eftir að lánið hafði verið veitt. Samkvæmt því verður ekki á því byggt að samþykki stjórnar hafi legið fyrir lánveitingunni, enda er framburður ákærðu um þetta ekki ótvíræður. Hinn 29. desember 2008 var afgreitt ríflega 204.452.265 króna viðbótar yfirdráttarlán til einkahlutafélagsins Exeter Holdings til kaupa á stofnfjárbréfunum og voru tryggingar sem fyrr alfarið með veðum í bréfunum sjálfum. Samkvæmt því sem rakið hefur verið var óvissa um gengi stofnfjárbréfanna á þessum tíma. Kom fram hjá ákærða Ragnari að hann hafi, er þetta var, gert sér grein fyrir því að efnahagshrunið gæti haft meiri afleiðingar fyrir sparisjóðinn en hann hefði áður talið. Samkvæmt samstæðureikningi Byrs, sem undirritaður var af stjórn í mars 2009, nam eigið fé sparisjóðsins 16,2 milljörðum króna í árslok 2008, og hafði þá lækkað um 66% frá í lok september. Eiginfjárhlutfall var 8,3%, en mátti ekki vera lægra en 8% samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Svo sem ákærðu hafa sjálfir borið þekktu þeir stöðu sparisjóðsins manna best. Ákærðu lögðu ekki frekar en í fyrra skiptið mat á greiðslugetu og eignastöðu lántakanda í samræmi við útlánareglur og sem fyrr var lánveitingin ekki í samræmi við reglur um veðsetningarhlutföll tryggingarandlaga. Hafði D augljósa fjárhagslega hagsmuni af viðskiptunum sem lánað var til. Með þeim röksemdum sem raktar eru varðandi ákærulið I tel ég að ákærðu hafi einnig með háttsemi sinni samkvæmt þessum ákærulið gerst sekir um brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem meirihluti dómsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri ákærðu Jón Þorstein og Ragnar er ekki ástæða til að fjalla um refsingu ákærðu eða greiðslu skaðabóta, en dómendur eru sammála um að sýkna beri ákærða X. Að fenginni niðurstöðu meirihluta dómsins er ég sammála honum um sakarkostnað, þ.m.t. ákvörðun málsvarnarlauna skipaðra verjenda ákærðu.
Mál nr. 486/2016
Kynferðisbrot Skaðabætur
Y og X voru sakfelldir fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í félagi og með ólögmætri nauðung haft samræði og önnur kynferðismök við A sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar. Við ákvörðun refsingar var litið til 1., 2., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og var refsing þeirra ákveðin fangelsi í þrjú ár. Þá var þeim gert að greiða hvor fyrir sitt leyti A 1.000.000 krónur í miskabætur.
DómurHæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2016 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd.ÁkærðiY krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefsthann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en til varaað fjárhæð hennar verði lækkuð.ÁkærðiX krefst aðallega sýknu, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur en aðþví frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að fjárhæð hennar verðilækkuð.Brotaþoli,A, krefst þess aðákærðu verði hvorum um sig gert að greiða sér 2.000.000krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.IMeðákæru ríkissaksóknara 23. febrúar 2016 voru ákærðu bornir sökum um nauðgun meðþví að hafa í félagi aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014 „í svefnherbergi áheimili ákærða Y að [...], Reykjavík, með ofbeldi og ólögmætri nauðung haftsamræði og önnur kynferðismök við [A] ... en ákærðu þvinguðu hana með ofbeldiinn í svefnherbergið og héldu henni niðri meðan á kynferðismökunum stóð, nýttusér yfirburði sína vegna aðstöðu- og aflsmunar og notfærðu sér að hún gat ekkispornað við háttseminni sökum ölvunar. Við þetta hlaut [A] marbletti áupphandleggjum, hægri framhandlegg og hægri sköflungi.“ Var brot ákærðu taliðvarða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Íhinum áfrýjaða dómi var talið ósannað að ákærðu hafi beitt brotaþola ofbeldi ískilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og unir ákæruvaldið þeirriniðurstöðu. Hins vegar voru ákærðu í héraðsdómi sakfelldir fyrir nauðgunsamkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu ákæruvaldsins er áþví byggt að ákærðu hafi bæði nýtt sér yfirburði sína gagnvart brotaþola ognotfært sér ástand hennar til að ná fram kynmökunum, enda þótt þeim væri ljóstað brotaþoli gæti ekki spornað við þeim sökum ölvunar. Varði sú háttsemi bæðivið 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga.IIAtvikummálsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi og er þar rakinn framburður ákærðu ogvitna. Varðandi framburð ákærða X er þess að gæta að hann skýrði svo frá fyrirdómi að á einhverju tímamarki hefði brotaþoli snúið sér við „og fór í aðrastellingu og bað Inga Björn um að halda áfram að gera það sem hann hafði veriðað gera áður, hafa við hana mök.“Viðskýrslutöku hjá lögreglu 27. apríl 2014 var ákærði X spurður um aðkomu sína aðkynmökunum umrætt sinn og svaraði: „Já, hún gæti líka hafa sett liminn á mérupp í sig ... Já, hún gerði það ... Snemma í þessu ... var hann bara byrjaðurað ríða henni sko, og þá bað hún mig um að koma og ég tók út á mér liminn oghún setti hann upp í [sig] í augnablik.“ Aðspurður hvort hann hafi sett liminná sér upp í hana í augnablik svaraði ákærði: „Já, og þá bað hún strax um að viðmyndum skipta um sko stöðu, að ég myndi, ég átti að fara að ríða henni og húnætlaði að sjúga hann sko ... það byrjaði bara á því að ég lá uppi í rúmi og þaubyrjuðu sko og ég var bara með typpið í munninum á henni skilurðu ... Ég gætihafa tekið niður um mig buxurnar á þessum tímapunkti þarna ... Eina sem égkannast við ... er þetta sem ég sagði, annar með typpið í munninum og hinn á millilappanna, það er eina sem ég kannast við“. Við skýrslutöku hjá lögreglu 13.nóvember 2014 kvaðst ákærði aðspurður hafa verið á hnjánum þegar brotaþoliveitti honum munnmök en ekki vita hvar hann hefði haft hendurnar. Spurður ummunnmökin skýrði ákærði á svipaðan veg fyrir dómi: „Sko ég man það ekki, hvortað hann hafi farið inn eða ekki. Ég get ekki sagt til um það ... ég fór úrskyrtunni og tók buxurnar niður á hné ... Ég krýp við hliðina á henni ... Hún... tók fullan þátt í öllum athöfnunum. Eins og ég segi, hún tók utan um liminná mér og setti hann upp í munninn á sér og hún var alltaf með fullri rænu.“Varðandiframburð brotaþola er þess að gæta að fyrir dómi skýrði hún svo frá að ákærði Xhefði á einhverjum tíma sagt að hann ætlaði „að koma eða brunda, ég man ekkinákvæmlega orðalagið lengur, yfir ... hausinn á þér eða hárið á þér eðaeitthvað svoleiðis.“ Einnig bar brotaþoli fyrir dómi að hún hefði hvorki fundið„sokkabuxurnar sem ég var í né gat ég bara líkamlega komið mér í sokkabuxurnar.Bæði út af bakinu á mér, ég var mjög aum og illt þegar að ég vaknaði. Og vildibara komast í föt.“ Þá skýrði hún svo frá að hún hafi talið að áform væru uppium að ákærði X ætlaði að láta sig hverfa af vettvangi og því hafi hún lokað þáinni í svefnherberginu til að hindra það.Íhinum áfrýjaða dómi er rakið það sem fram kemur á myndskeiðum þeim sem fyrirliggja í málinu og ákærði X tók upp á farsíma sinn að kynmökunum loknum. Áfyrsta myndbandinu heyrist brotaþoli tala í síma og biðja viðmælandann um aðsækja sig en hún viti ekki hvar hún sé stödd. Ákærði Y heyrist þá segja að húnsé að [...] og í framhaldinu má heyra ákærða X hvísla að ákærða Y: „Við erumtveir og hún er að fara að kæra okkur, ég er að segja þér það, mundu bara þúvarst að ríða henni, öll sagan, nema ég var bara í stofunni á móti. Ég bakkaalla þína sögu upp.“ Á fjórða myndbandinu sést brotaþoli liggja ein í rúmiákærða Y og ákærði X heyrist segja: „Af hverju ert þú að segja við vin þinn aðvið séum búnir að rífa þig úr að neðan? Bubbi og þú voruð að ríða skilurðu.“ Íframhaldinu sést hvar brotaþoli reisir sig upp og spyr: „Er það, vorum við aðríða?“Ígreinargerð ákærða X fyrir Hæstarétti var skorað á ákæruvaldið að láta rannsakalífsýni sem fundust á vettvangi í því skyni að staðfest yrði hvort þar værisæði úr öðrum hvorum ákærða og þá hvorum. Ákæruvaldið taldi ekki efni til aðfallast á áskorun ákærða þar sem tilvist sæðis í rúmfötum og handklæði hefðiekki þýðingu varðandi sönnun þess hvort viðkomandi hefði haft samræði viðbrotaþola umrætt sinn. Á hinn bóginn taldi ákæruvaldið ástæðu til að senda tilDNA-greiningar annars vegar þrjú lífsýni sem fundust á brotaþola viðréttarfræðilega skoðun á henni á neyðarmóttöku Landspítalans 27. apríl 2014 oghins vegar tvö lífsýni af getnaðarlimum ákærðu sem varðveitt höfðu verið viðréttarfræðilega skoðun á þeim sama dag. Samkvæmt sérfræðiskýrslu Nationelltforensiskt centrum í Svíþjóð og greinargerð lögreglu sem bárust réttinum 9.júní 2017 reyndust sáðfrumur í öllum þremur sýnum af brotaþola vera úr ákærða Y.Þá leiddi greining á stroksýnum af báðum ákærðu í ljós að þau innihélduDNA-snið frá brotaþola.IIIÁkærðuneita sök og hafa lýst því svo að þeir hafi umrætt sinn báðirhaftkynmök við brotaþola en það hafi verið með fullu samþykkihennar. Því neitar brotaþoli. Til frásagnar um það sem gerðist eru aðeinsákærðu og brotaþoli og stendur þar orð gegn orði.Einsog nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi staðhæfði brotaþoli bæði fyrir dómi oghjá lögreglu að sökum ölvunar myndi hún atvik mjög lítið og einungis brot afatburðarásinni frá því hún fór í leigubifreiðinni frá skemmtistaðnum [...] ogþar til hún varð þess áskynja að ákærðu höfðu haft við hana kynmök. Myndskeiðþau úr leigubifreiðinni sem nánar er lýst í héraðsdómi bera þess augljós merkiað brotaþoli var þar verulega ölvuð og við það að sofna. Sama marki brennd erumyndskeið úr síma ákærða X sem eins og fyrr segir voru tekin að kynmökunumafstöðnum og er augljóst af þeim að brotaþoli var mjög ölvuð og hafði ekkihugmynd um hvar hún var stödd. Þá er til þess að líta að samkvæmt mælingum semnánari grein er gerð fyrir í hinum áfrýjaða dómi var magn alkóhóls í blóðibrotaþola á þeim tíma sem hér skiptir máli um 2,3‰. Er fallist á með héraðsdómiað út frá þeirri mælingu einni hafi brotaþoli verið talsvert ölvuð. Héraðsdómurmat framburð brotaþola í heild trúverðugan en tilgreindi nánar atriði sem rýrðutrúverðugleika framburðar beggja ákærðu um tiltekin atriði málsins. Framburðurbrotaþola fyrir dómi og hjá lögreglu um ölvunarástand sitt umrætt sinn á samkvæmtþví sem áður er rakið ótvíræða stoð í gögnum málsins. Eru engin efni til annarsen að staðfesta mat héraðsdóms í þeim efnum og verður framburður brotaþola þvílagður til grundvallar um það atriði.Í 1.mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, eins og henni var breytt með 3. gr. laganr. 61/2007, segir að hver sem hafi samræði eða önnur kynferðismök við mann meðþví að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekurum nauðgun og skuli sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Íathugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 61/2007 er ákvæði þettameðal annars skýrt svo að aðalatriði kynferðisbrots sé að brotið sé gegnsjálfsákvörðunarrétti manna varðandi kynlíf, frelsi þeirra og friðhelgi. Ísamræmi við það sjónarmið sé í frumvarpinu lagt til að dregið verði úr áhersluá verknaðaraðferðir og megináherslan lögð á það að með brotunum séu höfð kynmökvið þolanda án hans samþykkis og þannig brotið gegn sjálfsákvörðunarrétti ogathafnafrelsi hans í kynlífi.Samkvæmtframburði ákærða Y fyrir dómi hafði hann samræði við brotaþola og samkvæmtframburði ákærða X fyrir dómi og við skýrslutöku hjá lögreglu höfðu þau aðminnsta kosti munnmök. Að þessu gættu og að öðru leyti með skírskotun tilforsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á það mat héraðsdóms að hafið sé yfirskynsamlegan vafa að til að ná fram kynmökunum hafi ákærðu nýtt sér ástandbrotaþola, sem vegna ölvunar hafði enga burði til að veita samþykki sitt. Í þvísambandi er einnig að líta til þess mikla aðstöðu- og aflsmunar sem var meðbrotaþola og ákærðu umrætt sinn. Kynmökunum náðu þeir tveir fram samtímis og ísameiningu á heimili annars þeirra, brotaþoli þekkti þá ekki neitt og hún varsér þess ekki meðvitandi hvar hún var stödd. Brutu ákærðu þannig gróflega gegn kynfrelsibrotaþola og gerðust með þeirri háttsemi sekir um ólögmæta nauðung samkvæmt 1.mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar er ósannað að ástand brotaþolahafi verið með þeim hætti að brot ákærðu verði heimfærð til 2. mgr. sömulagagreinar.Meðskírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um refsinguákærðu.Krafabrotaþola um miskabætur að fjárhæð 4.000.000 krónur er reist á 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Brotaþoli hefur kosið að haga kröfugerð sinni þannigað hún krefur hvorn ákærðu um helming þeirrar fjárhæðar en hefði samkvæmtmeginreglu skaðabótaréttar að réttu lagi átt að krefja þá báða óskipt um allafjárhæðina. Með því að kröfugerð brotaþola eins og hún er fram sett hefur ekkisætt andmælum af hálfu ákærðu verður að líta svo á að fyrir liggi samþykkiþeirra fyrir jafnri skiptingu bótafjárhæðar komi til greiðslu bóta. Meðskírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að brotaþoli eigi rétttil miskabóta úr hendi ákærðu og þykja þær hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónurúr hendi hvors ákærðu um sig með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæðihins áfrýjaða dóms um sakarkostnað eru staðfest.Ákærðuverður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu.Ákærðu,Y og X, greiði hvor fyrir sitt leyti brotaþola,A, 1.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærðugreiði hvor fyrir sitt leyti málsvarnarlaun verjenda sinna fyrir Hæstarétti,hæstaréttarlögmannanna Bjarna Haukssonar og Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar,744.000 krónur til hvors þeirra. Ákærðu greiði óskipt þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins, 81.885 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2016Málþetta, sem dómtekið var 17. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni afríkissaksóknara 27. febrúar 2016 á hendur Y, kennitala [...], [...], Reykjavíkog X, kennitala [...], [...], Reykjavík fyrir nauðgun með því að hafa í félagi,aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014, í svefnherbergi á heimili ákærða Y að[...], Reykjavík, með ofbeldi og ólögmætri nauðung haft samræði og önnurkynferðismök við A, kennitala [...], en ákærðu þvinguðu hana með ofbeldi inn ísvefnherbergið og héldu henni niðri meðan á kynferðismökunum stóð, nýttu séryfirburði sína vegna aðstöðu- og aflsmunar og notfærðu sér að hún gat ekkispornað við háttseminni sökum ölvunar. Við þetta hlaut A marbletti áupphandleggi, hægri framhandlegg og hægri sköflung.Erbrot ákærðu talið varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Erþess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.Afhálfu brotaþola er þess krafist að ákærði Yverði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónaauk vaxta, skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. apríl2014 en síðan dráttarvexti, samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frábirtingu kröfunnar til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.Afhálfu brotaþola er þess jafnframt krafist að ákærði X verði dæmdur til aðgreiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna auk vaxta skv. 8. gr. laganr. 38/2001 frá 27. apríl 2014 en síðan dráttarvexti samkvæmt 9. gr. sömu lagaað liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar.Ákærðuneita sök. Af hálfu verjenda er aðallega krafist sýknu, en til vara vægusturefsingar er lög leyfa. Þá er þess krafist að skaðabótakröfu verði vísað frádómi, ellegar að skaðabætur verði lækkaðar. Loks er þess krafist aðsakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði.Samkvæmtskýrslu lögreglu frá aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014 fékk lögregla, þánótt kl. 05.04, tilkynningu um að fara að [...] í Reykjavík vegna hugsanlegskynferðisbrots. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að er lögreglu hafi borið aðgarði hafi hún hitt fyrir X , annan ákærðu í máli þessu, og B. Þeir hafi veriðfyrir utan [...]. Brotaþoli hafi staðið frammi í anddyri íbúðarinnar í [...] ásamtC og D. Y , einnig ákærður í máli þessu, og E hafi verið inni í stofu. Framkemur að brotaþoli hafi greint frá því að hún hafi þetta kvöld verið að skemmtasér á skemmtistaðnum [...] í Kópavogi. Hafi hún verið þar með vinum sínum. Húnhafi drukkið mikið af áfengi og orðið viðskila við vini sína en hitt ákærðu áskemmtistaðnum. Hún myndi ekki eftir því hvernig ákærðu hefðu fært hana upp íleigubifreið fyrir utan staðinn en skyndilega hafi hún verið komin inn íókunnugt hús. Þar hafi ákærðu gripið í báða handleggi brotaþola og við það hafiarmbönd hennar slitnað. Þeir hafi farið með hana nauðuga inn í svefnherbergi ííbúðinni og ýtt henni á rúmið. Hún hafi sagt þeim að láta sig í friði og reyntað sparka í þá. Ákærðu hafi leyst skóreimar hennar og tekið hana úr stígvélum.Því næst hafi þeir rifið hana úr sokkabuxum er hún var í. Ákærði X hafi glenntfætur hennar sundur og haft við hana samfarir. Brotaþoli hafi reynt að komast íburtu en þá hafi ákærði X stungið getnaðarlim sínum í munn hennar og í sama mundhafi ákærði Y hafið samfarir við hana. Stuttu síðar hafi ákærði hætt og hún þákomist í burtu. Síminn hennar hafi hringt og hafi hún fundið hann á gólfinu.Fyrrum sambýlismaður hennar, B, hafi verið í símanum og hafi hún beðið hann umaðstoð.Ífrumskýrslu kemur fram að ákærði X hafi greint lögreglu frá því að brotaþolihafi farið með ákærðu heim og hafi hún viljað hafa samfarir við þá. Ákærði hafifyrst haft samfarir við hana og hún síðan haft við hann munnmök. Er meðákærðihafi haft samfarir við brotaþola hafi ákærði tekið það upp á farsíma. Framkemur að ákærði Y hafi ekki viljað tjá sig um málið. Samkvæmt frumskýrslulögreglu ræddi hún við önnur vitni á vettvangi. Ákærðu hafi verið handteknir ogfærðir á lögreglustöð þar sem þeir hafi verið vistaðir í fangaklefa í þágurannsóknar málsins. Brotaþoli hafi verið flutt á neyðarmóttöku.Ámeðal rannsóknargagna málsins er skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun ábrotaþola á neyðarmóttöku. Samkvæmt skýrslunni mætti brotaþoli á neyðarmóttökukl. 6.50 að morgni sunnudagsins 27. apríl 2014. Fram kemur að hún hafi greintfrá því að hún hafi verið að skemmta sér kvöldið áður með fyrrverandieiginmanni sínum og barnsföður. Hún hafi farið út að reykja og allt í einuviljað fara heim. Hún hafi farið inn í leigubifreið með tveimur mönnum sem húnhafi aldrei séð áður og farið heim til annars þeirra. Þegar þangað kom hafiákærði X rifið í handlegg hennar og dregið hana inn í svefnherbergi. Þar hafihann ýtt henni á rúmið, dregið niður um hana sokkabuxur og tekið hana úrstígvélunum sem hún hafi verið í. Meðákærði hafi ekkert gert eða sagt. Hannhafi horft á. Ákærði X hafi náð brotaþola úr stígvélum og ýtt samfellu er húnhafi verið í upp að brjóstum. Hann hafi haft samfarir við hana um leggöng ámeðan ákærði Y hafi horft á. Hann hafi hætt og sagt við ákærða Inga Björn aðhann skyldi hafa samfarir við brotaþola. Ákærði Y hafi þá haft við hanasamfarir. Ákærði X hafi á sama tíma stungið lim sínum í munn hennar. Ákærði Yhafi hvað eftir annað spurt hvort ekki væri allt í lagi en brotaþoli alltafsagt nei og að það væri ekki allt í lagi. Brotaþoli hafi legið sem lömuð írúminu og því ekki getað spornað við athöfnum ákærðu þrátt fyrir að hún reyndiþað. Henni hafi verið haldið niðri í rúminu með hendur upp yfir höfuð og hafihún ekkert getað gert. Ákærðu hafi síðan hætt. Hún vissi ekki hvort þeir hefðuhaft sáðlát eða hvort verjur hefðu verið notaðar. Hún hafi náð að rísa á fæturog séð að jakki hennar og veski hafi legið á gólfinu. Hún hafi tekið annanákærðu hálstaki upp við vegg en hann hafi sagt að hann hefði tekið atvikið uppá myndband. Hafi hún náð að komast á salernið og læsa sig þar inni. Þar hafihún hringt í fyrrverandi eiginmann sinn og síðan á lögregluna. Á meðan hafiákærði X hringt á lögregluna. Í skýrsluna er skráð um ástand við skoðun aðbrotaþoli hafi verið eirðarlaus. Hún hafi verið mjög drukkin en samt komið velfyrir og verið samvinnuþýð. Hafi hún gefið góða sögu en talað hratt og virkaðæst á köflum. Hún hafi sagt að hún gerði sér ekki alveg grein fyrir því semgerst hefði. Í þeim hluta skýrslunnar sem varðar áverka og önnur verksummerkikemur fram að brotaþoli hafi verið með marbletti á hægri og vinstri handleggjuminnanverðum, 10x3 og 10x2 cm að stærð. Geti það samrýmst þeirri frásögnbrotaþola að henni hafi verið haldið. Þá hafi brotaþoli verið með marbletti áframhandlegg yfir hægri úlnlið og innanvert á framhandlegg. Geti það samrýmstþeim framburði brotaþola að togað hafi verið í úlnliði hennar. Loks hafibrotaþoli verið með tvo marbletti á hægri sköflungi ofanverðum. Gætu þeir hafahlotist þegar verið var að reyna að losa brotaþola úr stígvélum. Í niðurstöðulæknis kemur fram að brotaþoli hafi virkað trúverðug. Engin áverkamerki hafisést á kynfærum. Sýni hafi verið tekin til sæðisleitar.Ámeðal gagna málsins eru skýrslur tæknideildar lögreglu vegna rannsóknarmálsins. Þar er meðal annars að finna ljósmyndir er teknar voru á neyðarmóttökuaf áverkum brotaþola. Þá voru teknar ljósmyndir af fatnaði brotaþola og fatnaðier ákærðu klæddust umrædda nótt. Þá rannsakaði lögregla vettvang að [...] ogeru ljósmyndir úr íbúðinni á meðal gagna málsins. Ákærðu gengust undirréttarlæknisfræðilega skoðun í framhaldi af handtöku. Á meðal gagna málsins eruljósmyndir af ákærðu og áverkum er þeir greindust með. Samkvæmt skýrslunni umréttarlæknisfræðilega skoðun greindist ákærði Y með nýlega bandlaga roðablettiá hægri úlnlið. Voru fjórir nýir marblettir handarbaksmegin á vinstri úlnlið.Örfínt sár, skurður eða rispa um 2 mm að lengd, var á vinstri úlnlið meðblóðstorku í. Fram kemur að ákærði X hafi greinst með áverka á hálsi. Hafiákærði sagt að þeir væru til komnir vegna átaka við elsta son hans, þann 25.apríl 2014. Um hafi verið að ræða nýleg mör á hálsi. Þau hafi verið rauð, flestílöng, líkast til eftir átök. Gætu þau verið innan við eins sólahrings gömul.Eitt slíkt hafi verið framan á bringu. Marrákir hafi verið á báðum úlnliðum,hugsanlega eftir handjárn. Þau hafi verið nýleg, innan við sólahrings gömul.Tekiðvar þvagsýni úr brotaþola kl. 07.30 að morgni sunnudagsins 27. apríl 2014, semí mældust 2.40 o/oo alkóhóls. Blóðsýni var tekið úr brotaþola sama morgun kl.07.00 er í mældust 1,88 o/oo alkóhóls. Annað blóðsýni var síðan tekið kl. 8.00 erí mældust 1,69 o/oo alkóhóls. Í niðurstöðu matsgerðar Rannsóknarstofu í lyfja-og eiturefnafræði, frá 15. maí 2015, kemur fram að niðurstöður mælinga í blóðiog þvagi brotaþola sýndu að hún hefði verið ölvuð, þegar sýni voru tekin.Niðurstöður mælinga bentu til þess að styrkur etanóls í blóði hafi veriðfallandi á þeim tíma, en það styddi niðurstaða úr síðara blóðsýni.Aðþví er ákærðu varðar kemur fram að þvagsýni hafi verið tekið úr ákærða Y íframhaldi af handtöku og hafi magns alkóhóls í því reynst vera 0,30 o/oo og íblóðsýni sem tekið hafi verið á sama tíma 0,39 o/oo. Í matsgerð Rannsóknarstofuí lyfja- og eiturefnafræði kemur fram að ákærði hafi verið undir vægum áhrifumáfengis er sýni hafi verið tekin. Að því er ákærða X varðar kemur fram aðþvagsýni hafi verið tekið úr honum í framhaldi af handtöku og hafi magnalkóhóls í því reynst vera 1,30 o/oo og í blóðsýni sem tekið hafi verið á samatíma 0,97 o/oo. Í matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði kemurfram að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis er sýni hafi verið tekin.Niðurstöður mælinga bendi til þess að styrkur etanóls í blóði hafi náð hámarki.Heimilislæknirhefur 18. apríl 2016 ritað læknisvottorð vegna brotaþola. Fram kemur að húnhafi átt við stoðkerfisvandamál að stríða í allmörg ár, en um hafi verið aðræða vefja- og slitgigt. Hafi hún lent í slæmu brjósklosi fyrir tæpum 10 árumog farið í 2 aðgerðir á einu ári. ,,[...]“ hafi verið að há henni og óljóstofnæmi. Einnig sé saga um sykursýkistýpu 2, astma, offitu og langvarandi þreytuog slappleika. Samhliða versnandi bakverkjum og andlegrar vanlíðunar í kjölfarárásar í [...] 2014 hafi kvíði heltekið brotaþola og hún átt við svefnvandamálað stríða. Hún hafi þurft mikla aðstoð heima við síðastliðnar vikur og þurfthjólastól til að komast á milli í verstu köstum.Sálfræðingurhefur 16. desember 2014 ritað vottorð um skoðun og viðtöl við brotaþola. Framkemur að brotaþola hafi verið vísað til sálfræðingsins í sálfræðilegt mat ogáfallahjálp hjá sálfræðihjálp neyðarmóttökunnar 27. apríl 2014. Hafisálfræðingurinn rætt við brotaþola, fyrst þann 28. apríl 2014 og í framhaldihitt hana tíu sinnum fram til 14. nóvember 2014. Í samantekt kemur fram að alltviðmót brotaþola bendi til þess að hún hafi upplifað mikla ógn, ofsaótta ogbjargarleysi í ætluðu kynferðisbroti. Niðurstöður endurtekins greiningarmatssýni að brotaþoli þjáist af áfallastreituröskun í kjölfar ætlaðs brots. Sálræneinkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem séu þekkt hjá fólkisem hafi upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun, stórslys eðahamfarir. Niðurstöður sjálfsmatskvarða hafi samsvarað vel frásögn hennar íviðtölum. Hún hafi virst hreinskilin, trúverðug og samkvæm sjálfri sér. Formlegmeðferð við áfallastreitueinkennum sé hafin og árangur hafi verið góður. Húnhafi verið samstarfsfús í viðtölum og lagt sig fram um að sinna krefjandiverkefnum. Einnig hafi hún haft góðan stuðning sem skipti máli í þessari vinnu.Gert sé ráð fyrir að brotaþoli haldi áfram meðferðarvinnu og þurfi mögulegafrekari stuðning að formlegri meðferð lokinni. Ekki sé hægt að segja með vissuhver áhrif ætlaðs kynferðisbrots verði þegar til lengri tíma sé litið en ljóstþyki að atburðurinn hafi haft víðtæk áhrif á líðan brotaþola. Sami sálfræðingurhefur ritað annað vottorð, þann 19. apríl 2016, vegna hennar. Í því vottorðikemur fram að brotaþoli hafi lokið sérhæfðri meðferð vegnaáfallastreituröskunarinnar þann 16. janúar 2015 og hafi hún verið í eftirfylgdeftir það. Hún hafi haldið bata sínum vel þar til ljóst hafi verið að ákærayrði gefin út í málinu og að hún yrði að koma fyrir dóminn. Síðan þá hafiandlegri líðan og líkamlegri heilsu brotaþola hrakað mikið að sögn hennar. Íviðtali þann 19. apríl 2016 hafi brotaþoli lýst mikilli vanlíðan vegnavæntanlegrar aðalmeðferðar málsins. Hún komist reglulega í uppnám og eigi þáerfitt með að ná stjórn á líðan sinni. Áfallastreitueinkenni hafi aukistverulega miðað við lok meðferðarinnar.Ámeðal rannsóknargagna málsins eru myndskeið úr myndavélakerfi leigubifreiðar,sem ákærðu og brotaþola var ekið í frá skemmtistaðnum [...] í Kópavogi að[...], aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014. Samkvæmt gögnum málsins fóruákærðu og brotaþoli inn í leigubifreiðina kl. 03.59 um nóttina og voru komin ááfangastað kl. 04.05. Á myndskeiði sést að brotaþoli sest inn í framsætileigubifreiðarinnar en ákærðu setjast í aftursætið. Fer annar ákærðu þess áleit að þeim sé ekið að [...] í Reykjavík. Brotaþoli spyr hvort það sé fínnstaður. Ákærði X segir að þeir séu á leið þangað og ráði brotaþoli hvort húnkomi með eða ekki. Brotaþoli spyr á ný hvort þetta sé fínn staður og svaraákærðu því játandi. Brotaþoli kveðst draga það í efa og spyr enn á ný hvortþetta sé fínn staður og svarar leigubifreiðastjórinn því játandi. Ákærðu segjaað þeir séu á leið þangað og geti brotaþoli tekið leigubílinn þaðan. Ákærði Xspyr brotaþola að því hvort hún sé að sofna og svarar hún því neitandi. Húnspyr ákærðu hvort þeir séu að sofna. Ákærði X segir að ef brotaþoli sofni fáihann leigubifreiðastjórann til að aka henni heim. Umræður halda áfram um þaðhvort brotaþoli sé að sofna. Brotaþoli spyr hvað myndi gerast ef hún sofnaði.Ákærði X segir þá að hann myndi fá leigubifreiðastjórann til að aka henni heim.Brotaþoli segist ekki ætla að borga fyrir leigubílinn. Í framhaldi verðaumræður um húðflúr á handleggjum hennar. Hún kveðst síðan ætla að takaleigubifreiðina heim. Er leigubifreiðin kemur að [...] afhendir ákærði Ybílstjóranum greiðslu fyrir fargjaldinu.Ámeðal rannsóknargagna málsins eru myndskeið úr farsíma sem ákærði X afhentilögreglu í framhaldi af handtöku. Fyrsta myndskeiðið er tekið sunnudaginn 27.apríl, kl. 04.51 og stendur það í 55 sekúndur. Á því sést brotaþoli standa viðsvaladyr þar sem hún er að reykja og tala í síma. Er hún klædd í síðan kjól semnær niður fyrir mið læri. Fer brotaþoli þess á leit við viðmælanda sinn að hannnái í sig. Hún kveðst ekki vita hvar hún sé stödd. Ákærði Y svarar því til aðþau séu að [...]. Af hljóðupptöku heyrist er ákærði X hvíslar að ákærða Y aðþeir séu tveir og að brotaþoli hyggist kæra þá. Eigi meðákærði að muna aðmeðákærði hafi haft samfarir við brotaþola og að ákærði hafi verið í stofunni ámóti. Muni ákærði styðja sögu hans.Myndskeiðnúmer tvö er tekið upp kl. 04.52 um nóttina og stendur það í 35 sekúndur. Í þvísést brotaþoli liggja uppi í rúmi en með fætur niður á gólf. Er hún klædd ísvartan kjól sem dregist hefur upp á læri. Ákærði X segir henni að þau séu að[...]. Hún spyr hvar þetta sé og endurtekur ákærði X að um sé að ræða [...].Hann bætir því við að enginn sé búinn að rífa brotaþola úr að neðan. Brotaþolispyr hvort enginn sé búinn að rífa sig úr að neðan og ákærði endurtekur aðenginn sé búinn að rífa hana úr að neðan. Hún segir nei og tekur ákærði undirþað. Hún endurtekur þá að enginn sé búinn að rífa hana úr að neðan. Ákærði Xsegir þá við hana að hún sé til dæmis lögst upp í rúm hjá ákærða Y og að það séenginn búinn að rífa hana úr að neðan. Brotaþoli umlar eitthvað í framhaldi ogbiður ákærði X hana að hætta þessu bulli og að hún skuli biðja vin sinn um aðsækja sig.Myndskeiðnúmer þrjú er tekið upp kl. 04.53 og stendur í 13 sekúndur. Í því séstbrotaþoli liggja uppi í rúmi og tala í síma. Myndskeið númer fjögur er tekiðupp kl. 04.55 og stendur í 2 mínútur og 21 sekúndu. Á því sést brotaþoli liggjauppi í rúmi. Ákærði X spyr hana af hverju hún segi við vin sinn að þeir hafirifið hana úr að neðan. Hún og ákærði Y hafi haft samfarir. Brotaþoli spyrhvort það hafi verið þannig. Ákærði X spyr þá hvað þau hafi verið að gera oghún spyr á móti, ákærða X, hvað hann hafi verið að gera. Þá spyr ákærði hvaðhún og ákærði Y hafi verið að gera. Brotaþoli endurtekur spurninguna og spyrákærða hvað hann hafi verið að gera. Ákærði kveðst hafa verið góður og spyrbrotaþola aftur hvað hún og meðákærði hafi verið að gera. Hún segir þá aðákærði hafi ekki verið góður. Ákærði X endurtekur spurninguna um hvað hún ogmeðákærði hafi verið að gera. Hún megi ekki segja við vin sinn að hún hafiverið rifin úr að neðan eins og það hafi verið eitthvað slæmt. Brotaþoli segirnei og biður ákærða um að slökkva ljósið. Hann svarar því játandi og segir þaðekki þýða neitt. Hún endurtekur að hann eigi að slökkva ljósið. Hann kveðstmunu gera það en endurtekur að hún megi ekki segja svona hluti. Hún segir þá aðákærði X sé ekki saklaus. Ákærði kveður það vel geta verið og kveður hanaheldur ekki vera saklausa. Hún segir nei og síminn hennar hringir. Ákærði segirþá við brotaþola að hún megi ekki saka fólk um eitt eða neitt. Hún svararviðmælanda í síma og segir að hún sé í [...]. Ákærði X spyr brotaþola hvortviðmælandi hennar sé að spyrja hvort eitthvað slæmt sé í gangi. Hún kveðst ekkivita það. Ákærði X spyr hana þá hvort eitthvað slæmt sé í gangi. Viðmælandihennar heyrist spyrja hvort það sé samkvæmi. Hún svarar því játandi og biðurviðmælanda sinn um að koma í samkvæmið. Ákærði X segir henni að segjaviðmælanda sínum að hún sé hress með að vera í samkvæmi hjá meðákærða Y og þaðeigi ekki að hljóma niðurdrepandi. Hún segir þá að hún sé mjög hress. Ákærði Xsegir þá við hana að það nenni enginn að koma í samkvæmi til meðákærða ef þaðsé niðurdrepandi. Ákærði Y segir þá að annað sé bara vitleysa. Hún segist þávera mjög hress.Myndskeiðnúmer fimm er tekið upp kl. 04.57 og stendur í 1 mínútu og 9 sekúndur. Ákærði Xspyr brotaþola hvað hún segi. Heyra má brotaþola snökta. Ákærði spyr hvort ekkisé allt í lagi og hvort hann eigi að hringja á leigubíl. Hún svarar þvíneitandi. Hann spyr hana á ný hvort ekki sé allt í lagi. Hún spyr ákærðu hvortþeir séu tilbúnir að hjálpa henni í. Ákærði X segist geta það en spyr áframhvort ekki sé allt í lagi og að hann geti hringt á leigubíl. Hún svarar þvíneitandi. Ákærði endurtekur enn á ný spurninguna um hvort ekki sé allt í lagi.Hún spyr þá hvort hún megi fara í og svarar ákærði X því játandi. Brotaþolisegir þá að ákærðu hafi rifið hana úr sokkabuxum og að hún viti ekki hvar þærséu. Ákærði X segir þá að enginn hafi rifið hana úr einu né neinu. Hann spyr áný hvort hann eigi að hringja á leigubíl.Myndskeiðnúmer sex er tekið upp kl. 04.58 og stendur í 19 sekúndur. Ákærði Y segist ekkisjá hvernig þetta snúi. Ákærði X spyr hana hvort hún vilji ekki veranærbuxnalaus. Hún spyr ákærða hvort hann vilji ekki vera nærbuxnalaus.Myndskeiðnúmer sjö er tekið upp kl. 05.01 og stendur í 2 mínútur og 11 sekúndur.Brotaþoli er að tala í síma og býður viðmælanda sínum að koma inn. Húnleiðbeinir viðmælanda og segir að hún sé í [...]. Ákærði X biður brotaþola umað hætta þessu. Hún spyr þá hvort hún eigi að hætta og svarar ákærði þvíjátandi. Hún segir honum þá að hann eigi ekki að vera að rífa sig og hannsvarar henni að hún skuli hætta þessu bulli, hann nenni ekki að hlusta á þetta.Það heyrist þegar hurð er lokað. Ákærði X segir þá að nú hafi hún lokað þauinni í herbergi. Hún svarar því játandi, að hún sé búin að loka ákærðu inni.Ákærði X biður brotaþola að opna og kveðst vera farinn. Hún er á sama tíma aðtala í síma og spyr hvar D sé. Viðmælandi hennar heyrist spyrja hvort hún séviss um að hún sé í [...]. Ákærði X kveðst munu opna fyrir manninum en húnsvarar því neitandi. Ákærði kveður manninn þá ekki komast inn þar sem það sélæst. Hún ítrekar að hann sé ekkert að fara. Hann skipar henni þá að fara fráhurðinni því hann nenni ekki að standa í þessu. Hún segir þá viðmælanda sínumað þetta sé í [...] og að hann eigi að koma núna. Eftir nokkurt þras biðurákærði X meðákærða að toga brotaþola frá hurðinni, því hann nenni ekki aðstanda í þessu. Hún skorar þá á ákærðu að reyna að toga sig frá. Ákærði X biðurhana þá að leyfa sér að tala við vin hennar. Hún spyr af hverju og hvort ákærðiætli að segja vini hennar hvað hann hafi gert við hana.Ámeðal rannsóknargagna málsins er upplýsingaskýrsla vegna myndbands-upptökufyrir utan skemmtistaðinn [...] í Kópavogi. Samkvæmt myndskeiði úreftirlitsmyndavélakerfinu má sjá brotaþola koma út af skemmtistaðnum aðfaranóttsunnudagsins 27. apríl 2014, kl. 03.40. Hún sest á bekk rétt við inngangskemmtistaðarins. Í sama mund kemur ákærði Y út af skemmtistaðnum og fer beinttil hennar. Hann stendur fyrir framan hana og þau reykja bæði. Klukkan 03.41kemur ákærði X út af skemmtistaðnum og gengur fram hjá brotaþola og ákærða Y.Hann snýr við og stoppar til hliðar við þau reykjandi. Skömmu síðar stendurbrotaþoli á fætur en sest fljótlega aftur. Ákærði X gengur frá en snýr síðanvið og fer aftur til brotaþola og ákærða Y. Þau ræða saman í nokkra stund. Húnstendur þá aftur á fætur og gengur ásamt ákærðu í átt frá skemmtistaðnum. Þeireru hvor sínum megin við hana.Tekinvar skýrsla af ákærðu báðum hjá lögreglu 27. apríl 2014. Þá var tekin skýrslaaf ákærða Y hjá lögreglu, 4. nóvember 2014 og ákærða X, 13. nóvember 2014. Þeirgáfu báðir skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins.ÁkærðiY kvað meðákærða vera vin sinn frá unga aldri. Ákærðu hafi verið að skemmta sérá skemmtistaðnum [...] í Kópavogi aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014. Umnóttina hafi ákærði farið út til að reykja. Fyrir utan hafi hann hittbrotaþola, en hana hafi ákærði ekki þekkt fyrir. Þau hafi rætt saman og hafital þeirra borist að því hvort þau ættu að taka saman leigubíl. Það hafi orðiðúr og þau, ásamt meðákærða, farið saman inn í leigubíl fyrir utan staðinn.Ákærði hafi á þeim tímapunkti verið á leið heim til sín í [...] í Reykjavík.Umræðan í leigubifreiðinni hafi hins vegar þróast á þá leið að þau færu öllheim til ákærða, en hann hafi boðið brotaþola heim til sín. Hann kvaðst ekkimuna hvernig það hafi komið til að meðákærði hafi einnig farið heim til hans.Hann kvaðst hafa drukkið töluvert þetta kvöld og um nóttina. Hafi hann veriðtalsvert ölvaður er þau voru í leigubifreiðinni. Brotaþoli hafi einnig veriðtalsvert ölvuð þessa nótt. Hann myndi þó ekki sérstaklega eftir ástandi hennarí leigubifreiðinni eða hvort hann hafi á einhverjum tímapunkti verið að spyrjahana um það hvort hún væri að sofna. Hann kvaðst hins vegar muna eftir umræðuum húðflúr sem brotaþoli hafi verið með. Leigubifreiðin hafi síðan stöðvaðfyrir framan [...]. Þau hafi öll farið inn í íbúð ákærða, sem sé 3ja herbergjaíbúð í kjallara raðhúss. Hafi yngri bróðir ákærða verið í einu herbergjaíbúðarinnar, sennilega sofandi. Í stofu íbúðarinnar hafi ákærði kysstbrotaþola. Hann myndi ekki hvort meðákærði hafi einnig kysst hana. Ákærðu báðirog brotaþoli hafi síðan farið inn í svefnherbergi í íbúðinni. Brotaþoli hafiekki verið þvinguð til að fara inn í herbergið og þau hafi öll verið fullklædd.Ákærði og brotaþoli hafi haldið áfram að kyssast inni í herberginu. Eitthvaðhafi verið í gangi á milli þeirra þó að hann myndi atburðarásina ekki ísmáatriðum. Ákærði hafi ekki verið að huga að því sem meðákærði var að gera áþessum tíma. Hann hafi farið úr fötum, sem og meðákærði og brotaþoli hafi beðiðum aðstoð við að fara úr reimuðum stígvélum sem hún hafi verið í. Brotaþolihafi þá setið á rúmi í herberginu og kvaðst ákærði hafa losað reimarnar ástígvélunum. Hann myndi ekki eftir því hvort hún hafi hreyft athugasemdum viðþví að hann losaði reimarnar. Hann kvaðst einnig hafa aðstoðað hana við að faraúr sokkabuxum. Hann myndi ekki hvernig það hafi komið til. Í kjölfar þessa hafihann og brotaþoli stundað kynlíf. Hún hafi beðið hann að sleikja kynfæri sín ogeitt hafi síðan leitt af öðru. Ákærði hafi lagst ofan á hana og haft samræðivið hana um leggöng. Á þeim tíma hafi meðákærði verið kominn við höfuðbrotaþola og hún sennilega haft munnmök við hann. Ákærði kvaðst ekki muna hvorthún hafi haft munnmök við sig. Hann hafi ekki séð til annarra athafnameðákærða, svo sem hvort hann hafi haft samræði við brotaþola og ekki sagðisthann muna eftir einhverjum flengingum í þessum athöfnum. Á einhverjumtímapunkti hafi hún beðið hann um að skipta um stöðu. Hann myndi hins vegarekki eftir því að þau hafi skipt um stöðu. Hann hafi að lokum haft sáðlát íleggöng brotaþola og með því lauk samræði þeirra. Á þeim tímapunkti hafi húnbeðið hann um að ná fyrir sig í handklæði, sem og að hafa við sig munnmök. Hannkvaðst ekki muna hvort meðákærði hafi verið inni í herberginu allan þann tímasem á kynlífsathöfnum ákærða og brotaþola stóð. Á meðan á athöfnum stóð hafihún aldrei beðið hann að hætta. Hafi ákærði einhverju sinni spurt hana hvortallt væri í lagi. Hann hafi spurt af tillitssemi við hana, en þau hafi ekkiþekkst fyrir þennan atburð. Henni hafi á engan hátt verið haldið eða húnstreist á móti kynlífsathöfnum. Honum hafi fundist hún vera þátttakandi íathöfnum. Ákærði kvaðst muna eftir að sími hennar hafi hringt alloft á meðan áathöfnum stóð og fundist undarlegt að hún skyldi ekki svara. Allt hafi verið ístakasta lagi er samförum þeirra lauk. Sími hennar hafi hringt og hún síðanbeðið hann að svara. Hann hafi sagt viðmælandanum hvar þau væru til húsa. Íframhaldi hafi ákærði rétt brotaþola símann. Á þeim tímapunkti hafi þau veriðkomin inn í stofu eða verið við svalahurð í stofu. Ákærði myndi ekki hvarmeðákærði var á þeim tíma. Allt hafi breyst við þetta símtal og í framhaldiþess hafi hún ásakað þá um að hafa beitt sig ofbeldi og rætt um nauðgun. Húnhafi verið ölvuð á þeirri stundu. Hann myndi ekki hvort hún hefði grátið á þeimtímapunkti eða verið reið.Einhverjusíðar hafi vinir hennar komið á staðinn og þá hafi allt farið í háaloft. Ákærðikvaðst ekki muna eftir því er meðákærði hafi tekið atburði upp á myndavél ísíma í íbúðinni þessa nótt. Símtöl hennar við vin sinn hafi sennilega veriðfleiri en eitt um nóttina. Þrír vinir hennar hafi síðan komið á staðinn. Ákærðikvaðst muna eftir að brotaþoli hafi varnað þeim för um húsið og staðið í vegifyrir því að unnt væri að opna fyrir vinum hennar. Er vinirnir hafi komið hafihún og ákærðu verið búin að klæða sig. Hún hafi óskað eftir aðstoð ákærðu viðað klæða sig en hann myndi ekki eftir því hvort hann hefði aðstoðað hana í þvískyni. Er vinir hennar hafi komið í íbúðina hafi hún orðið mjög æst og þaðhefðu orðið töluverð læti. Hún hafi öskrað og verið alveg brjáluð. Vinurbrotaþola, B, hafi haldið í brotaþola en hún hafi reynt að sparka í og kýlameðákærða. Ákærði kvaðst hafa rætt við vini hennar og enginn æsingur verið ámilli þeirra.Vinir B hafi sagt við ákærða að þetta væri ekki í fyrsta sinn semB væri í vandræðum með hana. Ákærði hafi ekki sagt mönnunum frá því hvaðnákvæmlega hefði gerst í íbúðinni. Meðákærði hafi óskað eftir því að lögreglakæmi á staðinn vegna ásakana brotaþola. Lögregla hafi mætt á staðinn og ákærðuverið handteknir í framhaldi. Ákærði kvaðst muna eftir því að meðákærði hafirætt um, eftir að ásakanir brotaþola voru komnar fram, að þeir ættu að hagasögu sinni þannig að einungis ákærði hefði haft samræði við brotaþola. Hafihonum fundist þetta góð ákvörðun í ljósi þess að meðákærði hafi verið með konuog átt börn. Á þessum tíma hafi þeir ekki áttað sig á alvarleika málsins. Afþessum ástæðum hafi hann greint frá því við yfirheyrslur hjá lögreglu að hanneinn hafi haft samfarir við brotaþola.Viðyfirheyrslu lögreglu, þann 27. apríl 2014, greindi ákærði Y meðal annars fráþví að hann hefði kysst brotaþola inni í stofu í [...]. Þau tvö hafi íframhaldi farið út á svalir til að reykja en fljótlega eftir það farið inn ísvefnherbergi. Meðákærði hafi ekki komið inn í herbergið á þeim tímapunkti ogkvaðst ákærði ekki muna eftir því að meðákærði hafi komið inn í herbergiðsíðar. Inni í herberginu hafi brotaþoli lagst á bakið og beðið ákærða um aðhafa við sig munnmök. Þau hafi í framhaldi haft samfarir um leggöng og hannhaft sáðlát inn í leggöngin. Meðákærði hafi væntanlega verið inni í stofu ámeðan. Að samförum loknum hafi hún beðið hann aftur um að hafa við sig munnmök.Hann kvaðst telja að hún hafi verið samþykk samförum og hann hafi spurt hanauppi í rúmi hvort ekki væri allt í lagi. Hún hafi tekið þátt í samræðinu. Erframburður meðákærða hjá lögreglu, um að hann hafi einnig verið inni íherberginu og tekið þátt í kynlífinu, var borinn undir ákærða kvaðst hannítreka að hann myndi ekki eftir meðákærða inni í herberginu. Hann gaf á nýskýrslu hjá lögreglu 10. nóvember 2014. Er ákærði var spurður að því hverjirhafi verið inni í herberginu að stunda kynlíf kvaðst hann ekki muna það ljóst.Væri áfengisástand hans þessa nótt meðal annars ástæðan fyrir því að hann myndiþetta óljóst.ÁkærðiX kvaðst hafa þekkt meðákærða frá því þeir voru ungir. Aðfaranótt sunnudagsins27. apríl 2014 hafi ákærðu verið að skemmta sér á skemmtistaðnum [...] íKópavogi. Ákærðu hafi farið út af staðnum um nóttina og hann séð meðákærða ræðavið brotaþola þar fyrir utan. Ákærði hafi gengið til þeirra og spurt meðákærðahvort hann væri kominn ,,á sjens“. Brotaþoli hafi sagt já við því og að húnætlaði með meðákærða heim. Þau hafi þrjú farið saman og tekið leigubíl. Ákærðuhafi setið aftur í bifreiðinni en brotaþoli verið í farþegasæti frammí. Ákærðimyndi ekki eftir um hvað þau hefðu rætt á leiðinni né myndi hann hvort hannhefði spurt hana að því á leiðinni hvort hún væri að sofna. Er þau hafi komiðupp í [...] hafi þau öll farið inn í íbúð meðákærða. Þau hafi farið beint inn ísvefnherbergi. Þar hafi brotaþoli reynt að kyssa ákærða en hann beygt sig frá.Brotaþoli hafi síðan kysst meðákærða. Myndi hann eftir því að meðákærði hafiaðstoðað brotaþola að afklæðast stígvélum er hún hafi verið í. Hann myndi ekkihvort hún hafi beðið meðákærða að aðstoða sig við að komast úr sokkabuxum.Meðákærði hafi sennilega afklæðst að fullu en ákærði farið úr skyrtu og dregiðbuxur niður að hnjám. Hann myndi næst eftir sér við höfuðlag brotaþola, semlegið hafi uppi í rúmi. Hann hafi beðið hana um að hafa við sig munnmök. Á samatíma hafi meðákærði haft samræði við hana. Hún hafi veitt ákærða munnmök ístuttan tíma, en hann ekki fengið lim sinn til að rísa. Hann kvaðst hafa spurthana að því hvort þetta væri í lagi og hún svarað því játandi. Hann hafi boriðupp spurninguna þar sem aðstæður hafi verið asnalegar, líkt og í klámmynd. Þaðhafi verið undarlegt að þau væru í þessari stöðu. Eftir þetta hafi brotaþolibeðið ákærðu um að skipta þannig að ákærði hefði samfarir við hana en hún hefðimunnmök við meðákærða. Hafi ákærði kropið milli fóta hennar en ekki náð að látalim sinn rísa. Honum hafi því ekki tekist að hafa samræði við hana um leggöng.Meðákærði hafi á þeirri stundu verið við höfuð brotaþola. Er ákærði hafi horfiðfrá hafi hún snúið sér við og farið á fjóra fætur og beðið meðákærða að hafavið sig samræði þannig. Ákærði kveðst þá hafa farið út úr herberginu. Brotaþolihafi ekki verið beitt neinu ofbeldi á meðan hann hafi verið inni í herberginuog á engan hátt verið haldið; hún hafi verið þátttakandi í athöfnum. Þá hafihonum ekki fundist sem hún væri með skerta rænu sökum áfengisáhrifa. Hann myndiekki eftir neinum flengingum í herberginu þessa nótt né eftir því að hafa komiðvið brjóst brotaþola eða að hafa strokið henni. Eins kvaðst ákærði ekki munaeftir að hafa gefið meðákærða fyrirmæli í athöfnunum. Er ákærði hafi komið framhafi hann farið inn í herbergi til bróður meðákærða, sem hafi verið sofandi.Bróðirinn hafi vaknað og sagt ákærða að fara. Hann hafi farið að svalahurð ístofu og farið að reykja. Meðákærði hafi komið til hans og sagt honum aðbrotaþoli hafi verið að tala við einhvern í síma og sagt að hún hefði veriðbeitt ofbeldi. Ákærði hafi ekki heyrt það símtal sjálfur. Brotaþoli hafi í þvíkomið fram og farið inn á baðherbergi. Þeir hafi rætt saman um þetta og er húnkom fram aftur hafi ákærði spurt hana að því hvort hún sakaði þá um ofbeldi.Hún hafi ekki svarað því og þau hafi gengið út á svalir til meðákærða þar semþau hafi öll verið að reykja. Ákærði hafi aftur spurt brotaþola að því hvaðhenni gengi til en hún hafi aldrei svarað honum beint, hvað það varðaði, hvorthún teldi sig hafa verið beitta ofbeldi. Ákærði kvaðst í framhaldi hafa hringtá lögregluna þar sem uppi hafi verið slíkar ásakanir á hendur þeim. Hann kvaðsthafa verið drukkinn þessa nótt. Enginn hafi hins vegar verið áberandi ölvaðurog brotaþoli ekki ölvaðri en þeir. Ákærði kvaðst þá hafa ákveðið að taka upp ásíma sinn samtöl þeirra við brotaþola um nóttina í þeim tilgangi að sýna fram ásönnur þess að það væri verið að bera þá röngum sökum. Hann kvaðst ekki munaeftir því að hún hafi óskað eftir aðstoð við að komast í fötin sín. Síðar umnóttina hafi þrír menn komið til að sækja hana. Áður en þeir komu hafiandrúmsloftið verið rólegt, en samt smávægilegur ,,kýtingur“. Er mennirnir komuhafi brotaþoli orðið æst og reynt að sparka í ákærða og slá til hans. Eins hafihún grátið. Mennirnir hafi þurft að halda aftur af henni. Hann kvaðst á þeimtímapunkti hafa farið út úr íbúðinni þar sem hann hafi ekki viljað neinslagsmál. Barnsfaðir hennar hafi verið þar úti. Ákærði hafi sagt honum aðbrotaþoli bæri ákærðu röngum sökum. Barnsfaðir brotaþola hafi sagt að lögreglamyndi meta þetta. Er lögregla kom hafi ákærðu verið handteknir og færðir álögreglustöð. Ákærði kvaðst við réttarlæknisfræðilega skoðun hafa greinst meðáverka á hálsi, bringu og á höndum. Hafi áverkar á hálsi og bringu komið tilvegna átaka hans og sonar hans skömmu áður, en þeir feðgar hafi verið í,,gamnislag“. Áverkar á höndum væru eftir handjárn lögreglu. Ákærði kvaðstóljóst muna eftir samtali ákærðu á myndskeiði þar sem hann segir að þeir skulihafa söguna þannig að ákærði Y hafi einn verið með brotaþola. Honum hafi ekkidottið í hug að gert yrði mál úr þessu og hreinlega ekki áttað sig á út í hvaðþeir voru komnir. Næsta dag hafi hann áttað sig á alvarleika málsins. Hafiákærði um nóttina hugsað sér að halda sig sem mest frá málinu.Ákærðigaf skýrslu hjá lögreglu þann 27. apríl 2014. Við það tækifæri greindi hannmeðal annars frá því að meðákærði og brotaþoli hafi verið í samförum ísvefnherbergi íbúðarinnar. Hafi ákærði fíflast í kringum þau og meðal annarskysst brotaþola, flengt meðákærða á rassinn, klappað honum og klappaðbrotaþola. Hann hafi kannski klipið í brjóst brotaþola eða eitthvað svoleiðis.Hafi þeir margspurt hana hvort ekki væri allt í lagi og hún ávallt svarað þvíjátandi. Hún hafi einnig sett lim ákærða upp í sig og beðið um það. Á meðanhafi meðákærði verið í samförum með henni. Hún hafi viljað að þeir skiptu umhlutverk. Hann hafi hins vegar ekki getað haft samræði við hana um leggöng þarsem honum hafi ekki risið hold. Hún hafi einungis legið á bakinu í rúminu íathöfnunum.Brotaþolihefur lýst atvikum þannig að hún hafi verið að skemmta sér á skemmtistaðnum[...] í Kópavogi aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014. Á staðnum hafi einnigverið fyrrum sambýlismaður hennar og tveir vinir hans. Brotaþoli hafi verið aðdansa inni á staðnum en þar hafi meðal annars einnig verið að dansa ákærði, Y.Hún hafi veitt honum athygli þar sem hann hafi verið með hettu yfir höfuð sér.Hann hafi síðan horfið af dansgólfinu. Brotaþoli kveðst hafa náð í jakka sinnog veski þar sem hún hafi ætlað út að reykja. Hún hafi gripið þessa hluti ogfarið út. Ákærðu hafi verið fyrir utan staðinn. Þeir hafi sagt að þeir ætluðuað taka leigubíl og spurt brotaþola hvort hún vildi ekki koma með þeim. Húnhafi sagt já við því. Hún hafi verið mjög ölvuð en myndi þó eftir þessu. Húnhafi ekki verið með pening meðferðis og eftirá kvaðst hún telja að það hafiverið ástæðan fyrir því að hún hafi farið upp í leigubíl með ákærðu. Í hennarhuga hafi það verið hugsunin að komast heim til sín. Hún sagðist lítið munaeftir ferðinni í leigubílnum. Hafi henni liðið eins og hún væri á leið heim tilsín. Minni hennar hafi verið mjög gloppótt. Næst myndi hún eftir sér viðtröppur í íbúð ákærðu. Þá myndi hún eftir því að hún hafi ætlað að reykja, enekki eftir því hvort af því hefði orðið. Eins og áður sagði kvaðst brotaþolimuna atvik mjög gloppótt á þessum tíma. Hún myndi t.a.m. ekki eftir átökum viðákærðu. Þrátt fyrir það hafi hún greinst með mar og áverka á neyðarmóttökunæsta morgun, en áverka þessa hafi hún ekki verið með fyrir. Hún hafi sennilegaverið ,,alveg úti“ vegna áfengisáhrifa en það væri mjög óvenjulegt hvað hanavarðaði. Hafi ástæðan sennilega verið sú að brotaþoli hafi drukkið mikið áfengiá sama tíma og hún hafi tekið mjög sterk verkjalyf vegna bakverkja sem hafihrjáð hana. Það næsta er brotaþoli myndi væri að sími hennar hafi hringt. Þámyndi brotaþoli eftir því að annar ákærðu, ákærði X, hafi meira stjórnað öllu.Hafi hann sagt meðákærða að gera hitt og þetta. Hann hafi sagt meðákærða aðhann skyldi núna hafa samfarir við hana. Myndi hún eftir að ákærði hafi sagteitthvað eins og hvort henni fyndist ekki gott að láta ákærða Inga Björn hafavið sig samfarir og einnig spurt hana hvort ekki væri allt í lagi. Hún hafisagt nei við því. Brotaþoli kvaðst muna eftir því að á einhverjum tíma hafiákærði X verið við höfuð hennar og reynt að setja getnaðarlim sinn upp í hana.Hafi hún velt höfði sínu undan. Ákærði hafi sagt að hann ætlaði að koma yfirhöfuð brotaþola og hár. Eins myndi brotaþoli eftir því að ákærði X hafi haftsamfarir við hana og einnig að ákærði Y hefði haft samfarir við hana. Næstmyndi hún eftir því að hún hafi verið uppi í rúmi í svefnherberginu og ákærðuverið komnir fram. Hún hafi áttað sig á því að eitthvað mikið hafi gengið á.Hún hafi verið án klæða að neðan. Hún hafi verið í samfellu, sem búið hafiverið að setja upp á brjóst. Hún hafi reynt að klæða sig í nærbuxur en það ekkitekist. Hún hafi verið öll aum. Hún hafi viljað klæða sig en ekki getað það oghún hafi verið búin að missa þvag í rúmið. Hún kvaðst muna eftir að hafa veriðí reimuðum stígvélum þessa nótt. Hún myndi hins vegar ekki eftir því hvernighún hafi farið úr þeim. Hafi einhver verið búinn að eiga við reimarnar ástígvélunum; það hafi ekki þurft að gera þar sem stígvélin hafi verið meðrennilás. Hún myndi eftir því að hafa svarað símanum, sem hafi hringt. Ísímanum hafi verið B, fyrrum sambýlismaður hennar. Hún hafi reynt að koma B ískilning um að það væri ekki allt í lagi hjá sér. Hún hafi verið hrædd, verið ííbúð með tveimur mönnum sem hún hafi ekki þekkt. Að öðru leyti myndi hún ekkieftir því að hafa verið að tala í síma. Næst myndi hún eftir því að ákærði Xhafi sagt að hann væri búinn að hringja á lögregluna. Hún hafi talið að í gangiværu áform um að ákærðu ætluðu að láta sig hverfa. Það eina sem brotaþoli hafihugsað hafi verið að halda þeim á staðnum þar til lögregla eða vinir hennarkæmu. Hún hafi fundið fyrir auknum krafti, nokkurs konar adrenalínsáhrifum, semleitt hafi til þess að henni hafi tekist að halda þeim báðum á staðnum. Á meðaná því stóð hafi hún verið með B í símanum. Hafi ákærði X reynt að fara, enhonum ekki tekist það. Annar ákærðu hafi verið að stæra sig af því að hafatekið eitthvað upp á síma og hótað að dreifa því. Hann hafi látið hana standa íþeirri trú að kynlífsathafnirnar hafi verið teknar upp. Hún hafi reiðst viðþetta og reynt að ráðast á þá. B og vinir hans hafi síðan komið á staðinn og Bspurt hvað væri í gangi. Ákærði X hafi sagt kynlíf. B hafi þá sagt að brotaþoliværi ekki í ástandi til að stunda kynlíf. Ákærði X hafi þá farið að tala umþetta myndband. Lögregla hafi mætt á staðinn síðar um nóttina. Í kjölfarið hafibrotaþoli verið flutt á neyðarmóttökuna. Hún kvaðst ekki sjálfviljug hafa tekiðþátt í kynlífsathöfnum með ákærðu þessa nótt. Hún hafi verið það ölvuð að húnhafi ekki getað spornað við verknaðinum. Hún hafi allan tímann legið á bakinuog ekki getað spornað við neinu og ekki farið yfir á magann eða á fjóra fætur írúminu. Hún kvaðst hafa upplifað mikla skömm eftir atburðinn og sótt tíma hjásálfræðingi í 1 ár eftir atvikið. Líkamlega hafi hún átt við erfiðleika að etjaeftir atvikið en hún hafi verið rúmliggjandi í 6 vikur, þar sem hún hafi glímtvið mikinn sársauka í baki.B,fyrrum sambýlismaður brotaþola, kvaðst hafa verið á skemmtistaðnum [...]umrædda nótt. Hann hafi ekki drukkið áfengi þessa nótt. Rétt um klukkan 4 umnóttina hafi brotaþoli komið til B og sótt jakka sinn og veski. Hún hafi ætlaðút að reykja og þá hafi hún verið verulega ölvuð. Eftir um 15 mínútur hafi Bverið farið að lengja eftir henni og farið út. Þá hafi brotaþoli verið farin.Hann hafi í framhaldi reynt að hringja í brotaþola því hún hafi ekki verið íþví ástandi að geta farið ein heim, auk þess sem hún hafi ekki verið með neinafjármuni meðferðis til að greiða fyrir leigubíl. Hafi B verið hissa á því aðhún hafi verið farin. B kvaðst hafi hringt og brotaþoli svarað símanum seint ogum síðir. Hafi hann heyrt að eitthvað skrýtið var í gangi, en hún hafi ekkisvarað spurningum hans beint heldur með skrýtnum hætti. B hafi fundist sem húngæti ekki sagt í símann það sem hún vildi segja. Hann hafi fengið leiðbeiningarum hvernig hann ætti að komast til hennar og verið kominn þangað fljótlegaeftir að hann náði sambandi við hana. Þá hafi um klukkustund verið liðin fráþví brotaþoli hvarf. B hafi átt nokkur símtöl við hana á leiðinni til hennar.Hún hafi augljóslega verið í mikilli geðshræringu og mjög hrædd. Hafi virsteins og hún þyrði ekki að segja eins og var. Annar ákærðu hafi svarað í símanner B hafi fyrst náð í gegn og hafi honum fundist það skrýtið. B kvaðst hafaverið þeirrar skoðunar að hún hafi ekki verið í ástandi til að fara heim meðeinum eða neinum þessa nótt. Er B hafi komið á staðinn hafi brotaþoli veriðfáklædd. Hún hafi ekki vitað hvar sokkabuxur sínar eða stígvél væru. Þessirhlutirhafi fundist inn í svefnherbergi í íbúðinni og hafi B fundist merkilegt aðrennilás á stígvélunum var uppi. Brotaþoli hafi brugðist þannig við að hún hafiorðið reið og skeytt skapi sínu á ákærðu. Hafi hún reynt að ráðast á þá ogsparka í þá. B hafi spurt hvað væri í gangi og þeir sagt kynlíf. Hafi B spurtþá hvort þeir teldu að brotaþoli væri í ástandi til að stunda kynlíf. Þeir hafiverið að stæra sig af því að vera með upptökur. Ákærðu hafi sagt að þeir værubúnir að hringja í lögreglu. Það hafi B fundist einkennilegt. Hann hafi einnigákveðið að hringja í lögregluna. Er lögregla kom á staðinn hafi hún skipthópnum upp. Brotaþoli hafi verið flutt á neyðarmóttöku um nóttina. Hún hafi áttmjög erfitt fyrst eftir þennan atburð og verið hrædd við að fara út, sem ekkihafi verið henni líkt. Hún og B ættu tvö börn saman. Þau væru vinir og fengi Bað gista á sófa í stofu hjá henni þegar hann væri í bænum. Ætlunin hafi veriðað B og brotaþoli yrðu samferða heim til hennar þessa nótt.Tveirvinnufélagar B, er samferða voru honum þessa nótt, komu fyrir dóminn. Varframburður þeirra á þann veg að þeir hefðu hitt B á skemmtistaðnum [...]umrædda nótt. B hafi ekið bifreið og þeir fengið far með honum af staðnum umnóttina. Á leiðinni heim hafi B sagt að hann þyrfti að koma við í [...] ogsækja brotaþola og þeir farið þangað. B hafi beðið félagana um að koma með sérinn þar sem það gæti orðið eitthvað vesen. Þeir hafi hitt fyrir tvo drengi ogbrotaþola sem hafi verið grátandi. Hafi virst sem brotaþoli og drengirnir væruað rífast. Drengirnir hafi verið rólegir. Fram hafi komið að þeir væru búnir aðhringja á lögregluna. Stuttu síðar hafi lögregla komið á staðinn. Annarvinnufélaga B bar að ekki hafi neitt komið fram um meint atvik næturinnar. Hinnvinnufélaginn bar að brotaþoli hafi talað um að drengirnir hafi átt eitthvaðvið hana gegn vilja hennar. Brotaþoli hafi verið nokkuð ölvuð er þeir hafikomið á staðinn. Þeir hafi sennilega ekki rætt neitt við brotaþola áskemmtistaðnum [...] þessa nótt.Fyrirdóminn kom leigubifreiðastjóri er ók ákærðu og brotaþola upp í [...] umræddanótt. Kvaðst hann muna óljóst eftir ferðinni, en hann hafi ekið tveimurdrengjum og einni stúlku á staðinn. Drengirnir hafi verið klúryrtir og ágengirá leiðinni en stúlkan svarað fyrir sig. Þau hafi öll verið drukkin en stúlkanmjög ölvuð. Hún hafi bullað talsvert. Í fyrstu hafi honum fundist þettagrunsamlegur túr, tveir grunsamlegir strákar og sjúskuð stelpa. Þegar hann hafiséð hvernig þeir létu þegar stúlkan hafi sagt að hún vildi heim hafi hann ekkiséð neitt athugavert við þetta og ekki velt því meira fyrir sér.Bróðirákærða Y kvaðst hafa verið sofandi heima í [...] þessa nótt. Hann hafi vaknaðvið umgang fyrir utan hurð herbergisins og heyrt bróður sinn ræða við einhvernframmi. Hann hafi sofnað aftur en vaknað á ný er ákærðu hafi komið inn íherbergi til hans til að fíflast. Hann hafi sofnað aftur en á ný vaknað viðmikinn umgang. Hafi hann farið fram og þá hafi töluvert af fólki verið ástaðnum. Hafi hann heyrt að lögregla væri á leiðinni.Læknirer framkvæmdi réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærðu staðfesti að ákærði X hafiverið með nýlega áverka á hálsi og bringu við skoðun. Hafi þeir virst vera umsólahrings gamlir. Væri ekki útilokað að þeir væru eftir hálstak. Áverkar áúlnlið ákærða, sem og á ákærða Y, hafi getað verið eftir handjárn.Sálfræðingurer ritað hefur sálfræðivottorð vegna brotaþola greindi frá því að hún væri íeftirfylgni um þessar mundir, en það kæmi til vegna framvindu málsins. Hafiverið ákveðið að sálfræðingurinn hitti brotaþola á ný í apríl 2016 í viðtölum,en brotaþoli hafi fengið bakslag eftir að hafa náð töluverðum bata. Staðahennar væri ekki góð um þessar mundir. Hún hefði þó nýtt sér bjargráð sín. Væribrotaþoli orðin viðbrigðin en hún væri með alvarleg áfallastreitueinkenni.Brotaþoli ætti sér aðra og fyrri áfallasögu, sem hún hefði tekist á við áður enhún hafi lent í þeim áföllum sem mál þetta væri sprottið af. Hafisálfræðingurinn ekki fundið fyrir áhrifum þessara fyrri áfalla í meðferðinni,þó svo alltaf væri sá möguleiki að fyrri áföll gætu gert síðari áföll erfiðari.Læknirá neyðarmóttöku staðfesti réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola, enbrotaþoli hafi komið á deildina kl. 6.50 að morgni sunnudagsins 27. apríl 2014.Fyrsta blóðsýni hafi verið tekið úr brotaþola kl. 7.00. Hafi læknirinn tekiðniður í skýrsluna þá frásögn er brotaþoli hafi verið með. Hafi brotaþoli veriðdrukkin við komu á neyðarmóttöku. Hún hafi verið trúverðug í frásögn sinni oghafi áverkar er brotaþoli hafi greinst með samrýmst því að brotaþola hafi veriðhaldið niðri.Læknirer ritað hefur læknisvottorð vegna brotaþola greindi frá því að hún hafi orðiðfyrir líkamsárás í lok árs 2013. Hafi hún komið á heilsugæslustöð vegnaversnandi bakverkja. Hún hafi verið rúmliggjandi vegna brjóskloss og tekiðverkjalyf vegna þess. Hafi læknirinn skoðað brotaþola 23. apríl 2014, en þáhafi hún verið búin að vera heima mjög slæm í baki. Hún hafi fengið ávísaðsterkum verkjalyfjum eins og Parkodín Forte. Illa fari saman að drekka áfengiofan í slík lyf. Geti það leitt til þess að viðkomandi verði mjög ,,dröggaður“.Deildarstjóriá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði gerði grein niðurstöðum úráfengismælingum úr blóði og þvagi brotaþola og ákærðu. Fram kom að styrkuráfengis í blóði og þvagi brotaþola hafi verið fallandi. Út frá endurteknummælingum væri hægt að reikna styrk áfengis aftur í tíma. Í tilviki brotaþolamætti ganga út frá því að ef brotaþoli hafi hætt að drekka áfengi um kl. 4.00aðfaranótt sunnudagsins 27. apríl 2014 mætti reikna brotthvarfshraða þannig útað styrkur áfengis um kl. 5 þessa nótt hafi verið um 2,3 o/oo alkóhóls. Magnalkóhóls væri skilgreint þannig að væri það á bilinu 2 – 2,5 o/oo væriviðkomandi talsvert ölvaður. Ef komið væri fram yfir það væri viðkomandi mikiðölvaður. Inntaka sterkra verkjalyfja gæti aukið áhrif áfengis þannig aðviðkomandi yrði sljórri. Ekki væri hægt að reikna út með sama hætti áfengi íblóði ákærðu þar sem ekki hafi verið tekin tvö blóðsýni með ákveðnu millibili.Mælingar gæfu þó til kynna að ákærðu hafi verið undir vægum áhrifum áfengis.Lögreglumenner unnu að rannsókn málsins komu fyrir dóminn og staðfestu þátt sinn í rannsóknþess. Fram kom hjá lögreglumönnum er komu á vettvang að brotaþoli hafi veriðgrátandi er lögreglu bar að garði. Hafi framburður brotaþola verið nokkuð skýr.Fram kom hjá rannsóknarlögreglumanni er kom á vettvang að armband er brotaþolihafi lýst að hafi slitnað af henni á vettvangi hafi ekki fundist.Niðurstaða:Ákærðuer gefið að sök kynferðisbrot gagnvart brotaþola framið aðfaranótt sunnudagsins27. apríl 2014 á heimili ákærða Y að [...] í Reykjavík. Í ákæru er miðað við aðákærðu hafi gerst sekir um nauðgun með því að hafa með ofbeldi og ólögmætrinauðung haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola og að ákærðu hafiþvingað hana með ofbeldi inn í svefnherbergi íbúðarinnar og haldið henni niðriá meðan á kynferðismökum stóð, nýtt sér yfirburði sína vegna aðstöðu- ogaflsmunar og notfært sér að brotaþoli gat ekki spornað við háttseminni sökumölvunar. Er brot ákærðu talið varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. laga nr.19/1940.Ákærðuneita báðir sök. Hafa þeir lýst því að þeir hafi umrætt sinn báðir haft samræðiog önnur kynferðismök við brotaþola, en það hafi verið með fullu samþykkibrotaþola. Hafi hún verið þátttakandi í athöfnunum.Tilfrásagnar um það sem gerðist umrætt sinn að [...] eru aðeins ákærðu ogbrotaþoli. Bróðir ákærða Y var í íbúðinni þessa nótt, lengst af sofandi og gatþví aðeins borið um atvik eftir hið ætlaða kynferðisbrot ákærðu.Viðmat á sök ákærðu er til þess að líta að framburður þeirra hefur ekki verið áeinn veg undir meðförum málsins. Að því er ákærða Inga Björn varðar er til þessað líta að framburður hans sætti veigamiklum breytingum frá því hann gaf fyrstskýrslu hjá lögreglu allt þar til hann gaf skýrslu við meðferð málsins fyrir dóminum.Þannig greindi ákærði frá því í fyrstu skýrslutöku sinni að hann hafi einn haftsamræði við brotaþola og hafi meðákærði ekki verið inni í herberginu á samatíma. Breytti engu er lögregla bar undir ákærða að meðákærði bæri á þann veg aðmeðákærði hefði einnig haft samræði við brotaþola. Skýrsla þessi var tekin íbeinu framhaldi af dvöl ákærða í fangageymslu þar sem hann var vistaður eftirhandtöku. Er ákærði gaf á ný skýrslu hjá lögreglu nokkrum mánuðum síðar kvaðstákærði ekki viss um hvort meðákærði hafi verið inni í herberginu á þessum tíma.Kvað hann óminni þessu tengt reist á áfengisástandi sínu. Er ákærði kom fyrirdóminn við aðalmeðferð málsins lýsti hann því hins vegar að meðákærði hafiallan tímann verið inni í herberginu og einnig haft samræði við brotaþola.Fyrir dómi skýrði ákærði þennan breytta framburð sinn þannig að hann hafi íupphafi viljað hlífa meðákærða sem væri fjölskyldumaður. Að því er skýringuákærða á áfengisástandi sínu í síðari skýrslu varðar er til þess að líta aðákærði var undir vægum áfengisáhrifum er blóðsýni var tekið úr honum undirmorgun þessa nótt. Mældust einungis 0,30 o/oo alkóhóls í þvagi og 0,39 o/ooblóði. Rýrir allt ofangreint trúverðugleika framburðar ákærða.Aðþví er ákærða X varðar er til þess að líta að ákærði greindi frá því í fyrstuyfirheyrslu lögreglu að hann hefði verið að fíflast í kringum meðákærða ogbrotaþola inni í herberginu. Hafi hann flengt meðákærða, auk þess sem hann hafikomið við brjóst brotaþola og strokið henni. Eins hafi hann gefið meðákærðafyrirmæli um kynlífsathafnirnar. Er ákærði gaf skýrslu fyrir dómi kvað hannekkert af þessu eiga við rök að styðjast. Þá greindi hann frá því fyrir dómi aðbrotaþoli hafi snúið sér við í rúminu og farið á fjóra fætur. Hafi brotaþolibeðið ákærða um að hafa við sig samfarir í þeirri stöðu. Er ákærði gaf skýrsluhjá lögreglu kvað hann brotaþola hafa legið á bakinu allan tímann. Alltframangreint rýrir trúverðugleika framburðar ákærða.Þáer til þess að líta að ákærði X tók myndskeið upp á síma sinn þessa nótt. Í þvífyrsta segir hann við meðákærða að brotaþoli muni ætla að kæra þá fyrirkynferðisbrot. Leggur hann til að ákærðu sammælist um framburð sinn á þann háttað einungis ákærði Y hafi haft samræði við brotaþola þessa nótt. Engin ástæðavar til þess að ákærðu sammæltust fyrirfram um framburð sinn hefðu þeir engu aðleyna.Aðþví er brotaþola varðar er til þess að líta að hún hefur að mati dómsins veriðtrúverðug í framburði sínum undir meðförum málsins. Hefur hún bæði hjá lögreglusem og fyrir dómi staðhæft að hún muni atvik mjög lítið sökum ölvunar. Mundihún einungis brot úr atburðarásinni, allt frá því hún varð ákærðu samferða íleigubílnum frá skemmtistaðnum [...], allt þar til hún varð þess áskynja í[...] að ákærðu hefðu haft við hana samræði. Framburður brotaþola að þessuleyti hefur stoð í gögnum málsins. Þannig ber myndskeið úr myndavél úrleigubifreið sem ákærðu og brotaþoli fóru með þessa nótt þess skýr merki aðbrotaþoli var mjög ölvuð. Bera svör hennar og athugsemdir við spurningum ákærðuvitni um þetta, auk þess sem augljóst er að brotaþoli er við það að sofna íbifreiðinni. Leiddi það til þess að ákærðu spurðu hana ítrekað í bifreiðinnihvort hún væri nokkuð að sofna. Þá bera myndskeið úr síma ákærða X þess merkiað brotaþoli var mjög ölvuð í [...]. Kemur fram að hún er illa áttuð og ánnærfatnaðar og sokkabuxna, sem hún að eigin sögn gat ekki klætt sig í sökumástands síns. Loks er til þess að líta að samkvæmt mælingu á alkóhóli í blóðiog þvagi brotaþola hefur magn alkóhóls í henni á þessum tíma verið um 2,3 o/ooalkóhóls. Út frá því einu telst hún hafa verið talsvert ölvuð. Brotaþoli ber aðhún hafi tekið sterk verkjalyf og drukkið áfengi ofan í þau. Heilsugæslulæknirhefur staðfest að brotaþoli hafi fengið ávísað sterkum verkjalyfjum skömmuáður, sem styður þann framburð brotaþola. Deildarstjóri á Rannsóknarstofu ílyfja- og eiturefnafræði hefur síðan stutt þann framburð heilsugæslulæknisinsað þetta fari ekki vel saman og geti leitt til enn meiri sljóleika en ella.Þegarallt ofangreint er virt telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðuhafi nýtt sér ölvunarástand brotaþola þessa nótt og haft við hana samræði ogönnur kynferðismök. Brotaþoli hefur ekki getað lýst því hvort eða á hvern háttákærðu, annar eða báðir, hafi beitt hana líkamlegu ofbeldi við athafnirnarheldur dregið ályktanir af marblettum sem hún sannanlega bar. Fyrir dómi dróhún nokkuð úr framburði sínum hvað þetta atriði varðar. Þar sem þannig háttartil og í ljósi neitunar ákærðu verður ekki talið sannað að ákærðu hafi beittbrotaþola ofbeldi í skilningi 1. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. Ákærðu nýttusér hins vegar yfirburði sína og notfærðu sér ástand brotaþola enda þótt þeimværi ljóst að brotaþoli gat ekki spornað við háttseminni sökum ölvunar. Í þvífelst ólögmæt nauðung og ofbeldi í víðtækri merkingu. Að því gættu verða ákærðusakfelldir fyrir nauðgun samkvæmt 2. mgr. 194. gr. laga nr.19/1940.ÁkærðiY er fæddur í [...] 1982 og ákærði X í [...] 1982. Sakaferill ákærðu hefur ekkiáhrif á ákvörðun refsingar. Ákærðu hafa hér að framan verið sakfelldir fyrirnauðgun. Nýttu þeir sér ölvunarástand brotaþola og höfðu við hana samræði ogönnur kynferðismök þar sem báðir tóku á sama tíma þátt í athöfnum en brotaþoligat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar. Eiga ákærðu sér engarmálsbætur. Með hliðsjón af því, sbr. og 1., 2., 6. og 7. tl. 1. mgr., og 2.mgr.,70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærðu hvors um sigákveðin fangelsi í 3 ár. Í ljósi alvarleika brotsins eru ekki efni til aðskilorðsbinda refsinguna, þó svo nokkuð sé um liðið síðan brotið átti sér stað.Brotaþolikrefst miskabóta úr hendi ákærða Y að fjárhæð 2.000.000 króna auk vaxta ogsamsvarandi fjárhæðar úr hendi ákærða X. Til stuðnings miskabótakröfunni ervísað til þess að brot ákærðu hafi verið alvarleg og haft alvarlegarafleiðingar fyrir brotaþola. Brotaþoli hafi verið í meðferð vegnaáfallastreituröskunar frá því brotið átti sér stað. Hún hafi einangrað sigfélagslega og ekki getað sinnt aukastarfi þar sem hún hafi átt erfitt með aðvera í kringum fólk, auk þess sem hún hafi átt erfitt með að treysta fólki. Umlagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Brot ákærðu hefurvaldið brotaþola miska, svo sem sálfræðivottorð í gögnum málsins ber með sér. Áhún rétt á miskabótum vegna háttsemi ákærðu á grundvelli 26. gr. laga nr.50/1993. Þykja þessar bætur hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur úr hendi hvorsákærðu um sig. Þá fjárhæð greiði ákærðu brotaþola, ásamt vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001, frá 27. apríl 2014 til 4. desember 2014 að því er ákærða Y varðar,en til 13. desember 2014 að því er ákærða X varðar, en dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þessum dögum til greiðsludags.Ákærðugreiði sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda og þóknunréttargæslumanns brotaþola, svo sem í dómsorði greinir.Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Stefanía G. Sæmundsdóttir saksóknari.Dó m s o r ð :Ákærði,Y, sæti fangelsi í 3 ár.Ákærði,X , sæti fangelsi í 3 ár.ÁkærðiY greiði brotaþola miskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur, ásamt vöxtum skv. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. apríl 2014 til 4.desember 2014, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af fjárhæðinnifrá þeim degi til greiðsludags.ÁkærðiX greiði brotaþola miskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur, ásamt vöxtum skv. 8.gr. laga nr. 38/2001, frá 27. apríl 2014 til 13. desember 2014, endráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af fjárhæðinni frá þeim degi tilgreiðsludags.Ákærðugreiði sameiginlega 1.374.349 krónur í sakarkostnað, þar með talda þóknunréttargæslumanns brotaþola, Kolbrúnar Garðarsdóttur héraðsdómslögmanns 757.020krónur. Til viðbótar greiði ákærði Y málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 1.800.480 krónur og ákærði Xmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnars Inga Ingvarssonarhéraðsdómslögmanns, 2.088.780 krónur.
Mál nr. 433/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að S skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. ágúst 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 13. september 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila þannig að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili mun hafa áfrýjað dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2007. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt.], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti samkvæmt 1. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála stendur vegna dóms í máli nr. S-1013/2007, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 14. september næstkomandi klukkan 16. Dómfelldi var úrskurðaður til að sæta áfram gæsluvarðhaldi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní síðastliðinn á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um opinberra mála nr. 19/1991. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí síðastliðinn var hann dæmdur til 20 mánaða fangelsisrefsingar, meðal annars fyrir rán. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum í dag, var dómfelldi dæmdur í tveggja og hálfs árs fangelsi, meðal annars fyrir meiri háttar líkamsárás og tilraun til ráns. Dómfelldi lýsti því yfir eftir uppkvaðningu dómsins að hann tæki sér lögboðinn 4 vikna frest til að taka ákvörðun um hvort hann myndi óska eftir að dóminum yrði áfrýjað til Hæstaréttar. Krafa um áframhaldandi gæsluvarðhald er studd þeim rökum að hætta sé á að dómfelldi haldi áfram brotastarfsemi meðan á áfrýjunarfresti stendur. Áfrýjunarfrestur vegna dóms þess, sem kveðinn var upp í dag, rennur út 13. september nk. Þrátt fyrir ungan aldur verður að telja að dómfelli sé síbrotamaður. Samkvæmt því og með vísan til c. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. nr. 19/1991 ber að taka kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Helgi I. Jónsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Gæsluvarðhald yfir dómfellda, X, skal haldast til fimmtudagsins 13. september 2007 kl. 16.
Mál nr. 251/1998
Skaðabætur Fasteign
S kvaðst hafa orðið fyrir slysi við verslun B er hann rak fótinn í hurðarstoppara sem stóð upp úr gangstéttinni og féll, með þeim afleiðingum að lærleggur hans brotnaði. Krafðist hann bóta úr hendi B vegna tímabundins atvinnutjóns, varanlegrar örorku og miska. S leitaði til slysadeildar sama kvöld og gaf skýrslu fyrir lögreglu mánuði síðar. Ekkert lá hins vegar fyrir um að B hefði verið gert viðvart um slysið fyrr en rúmum tveimur árum síðar. Ekki var talið sannað gegn eindregnum mótmælum B að S hafi hlotið meiðsl sín með þeim hætti sem hann hélt fram. Var héraðsdómur staðfestur og B sýknað af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 1998. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.669.800 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 1992 til 23. febrúar 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi kveðst áfrýjandi hafa orðið fyrir slysi við verslun stefnda að Iðufelli 14 í Reykjavík síðdegis 31. júlí 1992. Hann lýsir atvikum að slysinu þannig að hann hafi staðið utan við verslunina ásamt barnabarni sínu á öðru ári. Barnið hafi séð til móður sinnar inn um glugga verslunarinnar og hlaupið skyndilega þar inn um dyrnar. Í dyrunum hafi verið sjálfvirkur hurðarbúnaður og hafi þær verið í þann mund að lokast. Áfrýjandi kveðst hafa óttast að barnið myndi klemmast milli stafs og hurðar. Hann hafi því hlaupið til og reynt að grípa í hurðina. Í vegi hans hafi hins vegar verið svokallaður hurðarstoppari, sem hafi staðið upp úr gangstéttinni. Áfrýjandi hafi rekið fótinn í hann og fallið á gangstéttina með þeim afleiðingum að hægri lærleggur hafi brotnað. Í málinu krefst áfrýjandi bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, varanlegrar örorku og miska, sem hann kveður þetta slys hafa valdið sér. Í læknisvottorði 26. mars 1994 greinir frá því að áfrýjandi hafi komið með sjúkraflutningabifreið á slysadeild Borgarspítalans í Reykjavík kl. 21 hinn 31. júlí 1992. Í vottorðinu segir að áfrýjandi hafi „þá skömmu áður dottið um hurðarstoppistaur utan við Bónus í Breiðholti.“ Áfrýjandi gaf skýrslu hjá lögreglunni í Reykjavík 28. ágúst 1992, þar sem hann lýsti atvikum að slysinu í meginatriðum á sama veg og áður greinir. Í málinu liggur hins vegar ekkert fyrir um að stefnda hafi verið gert kunnugt um þetta slys fyrr en með bréfi lögmanns áfrýjanda til Tryggingamiðstöðvarinnar hf. 15. ágúst 1994. Frásögn áfrýjanda um slysið fær ekki stuðning í öðrum gögnum málsins en þeim, sem hér að framan greinir, svo og framburði dóttur hans fyrir dómi, en hún kvaðst hafa verið stödd inni í verslun stefnda í umrætt sinn og séð föður sinn detta utan við glugga. Í ljósi þess, sem að framan greinir, verður ekki talið sannað gegn eindregnum mótmælum stefnda að áfrýjandi hafi hlotið meiðsl sín með þeim hætti, sem hann heldur fram í málinu. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 18. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur kveðinn upp dómur í máli nr. E-3939/1997: Sveinn Ólafur Tryggvason gegn Bónus sf. og Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu. Mál þetta sem dómtekið var þann 23. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi er höfðað með stefnu birtri 10. september 1997 af Sveini Ólafi Tryggvasyni, kt. 010631-7859, Álfhólsvegi 53, Kópavogi, á hendur Bónusi sf., Skútuvogi 13, Reykjavík, kt. 670892-2479 og Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, kt. 660269-2079, til réttargæslu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi Bónus sf. verði dæmdur til að greiða honum 2.669.800 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 1992 til 23. febrúar 1998 en með hæstu lögleyfðu dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags og að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti 30. maí 1995. Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt gjaldskrá lögmanns stefnanda og 49.390 krónur fyrir útlagðan kostnað. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda í málinu. Dómkröfur stefndu eru aðallega þær að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað að mati dómsins en til vara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni. Málsatvik eru þau að stefnandi var staddur fyrir framan aðalinngang verslunarinnar Bónus sf. við Eddufell í Reykjavík síðdegis þann 31. júlí 1992. Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi gætt ungrar dótturdóttur sinnar fyrir utan verslunina. Stúlkan hafi þá fyrirvaralaust hlaupið inn í verslunina í sama mund og sjálfvirkar dyrnar á versluninni hafi verið að lokast. Hann hafi óttast að barnið klemmdist á milli stafs og hurðar og hafi hann hlaupið til og reynt að grípa í hurðina en við það hafi hann rekið fótinn í hurðarstoppara og fallið í gangstéttina. Stefnandi fór á lögreglustöðina við Hverfisgötu þann 28. ágúst 1992 og gaf skýrslu um slysið. Lýsing hans á málavöxtum í lögregluskýrslu þann dag er í samræmi við það sem hér hefur verið rakið. Samkvæmt læknisvottorði frá 26. mars 1994 kom stefnandi í sjúkrabifreið á slysadeild Borgarspítalans kl. 21.00 að kvöldi dagsins sem slysið varð. Í vottorðinu kemur fram að stefnandi hafi dottið um „hurðarstoppistaur utan við Bónus í Breiðholti”. Hann hafi fallið á hægri mjöðm og hafi kvartað um verki þaðan. Hann hafi átt mjög erfitt með allar hreyfingar í mjaðmarliðnum. Stefnandi var á spítalanum til 4. ágúst. Þann 7. ágúst sama ár var hann aftur lagður inn á spítalann vegna brots á lærleggshálsi, sem þá hafði komið í ljós, en hann var úrskrifaður þann 10. ágúst eftir viðeigandi meðhöndlun á brotinu. Örorkumat Björns Önundarsonar læknis hefur verið lagt fram í málinu en það er dagsett 23. apríl 1994. Í því kemur fram að stefnandi hafi komið til viðtals og skoðunar hjá lækninum þann 19. apríl það ár. Hann hafi sagst þreytast óeðlilega mikið á hægra mjaðmarsvæðinu, t.d. ef hann stæði lengi kæmi fram verkur, einnig ætti hann bágt með gang og þyldi illa að ganga á ósléttu undirlagi og í stigum. Verkinn frá mjöðm leiddi stundum niður í fótlegg. Niðurstaða læknisins var sú að einkenni afleiðinga slyssins væru fyrst og fremst í formi verkjaónota og þreytu í hægri mjöðm og niður eftir hægra ganglim á miðjan kálfann. Þetta hamli stefnanda töluvert við störf hans en hann sé fiskverkandi og þurfi í því starfi oft að ganga og standa umtalsvert. Að mati læknisins var ekki að vænta frekari bata. Örorka stefnanda var metin 100% í þrjá mánuði og 50% í einn mánuð en varanleg örorka 10%. Stefnandi hefur höfðað málið til innheimtu skaðabóta vegna tjónsins sem hann telur sig hafa orðið fyrir í umræddu tilfelli. Bótakrafa hans er byggð á framangreindu örorkumati og örorkutjónsútreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings frá 30. maí 1994 og 22. febrúar 1998. Í málinu er deilt um bótaskyldu stefnda. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að hann hafi rekið fótinn í hurðarstopparann á gangstéttinni en hann heldur því fram að hann hafi ekki varað sig á stopparanum sem hafi sést illa. Slysið verði því rakið til vanbúnaðar við aðkomu að versluninni sem stefndi beri ábyrgð á. Af hálfu stefndu er því mótmælt að stefnandi hafi fallið við að reka fótinn í hurðarstopparann. Jafnframt er því mótmælt að búnaðurinn við dyrnar hafi verið óforsvaranlegur en því haldið fram að fall stefnanda verði alfarið rakið til aðgæsluleysis hans sjálfs. Einnig er ágreiningur um bótafjárhæð og þær forsendur sem byggt er á af hálfu stefnanda við útreikninga á tjóninu. Tímabundnu tjóni stefnanda er ennfremur mótmælt svo og vaxtakröfum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar um skaðabætur úr hendi stefnda á því að stefndi beri ábyrgð á tjóninu sem stefnandi hafi orðið fyrir á athafnasvæði stefnda þar sem það verði rakið til ófullnægjandi og hættulegs búnaðar á aðkomusvæði verslunarinnar. Tappinn sem slysið verði ótvírætt rakið til hafi verið settur niður við aðalinngang verslunarinnar þar sem ávallt sé gríðarlega mikill umgangur. Slíkt sé ekki forsvaranlegt af hálfu stefnda þar sem alltaf sé hætta á að einhver reki fótinn í tappann og slasist. Verði að líta svo á að það eitt að hægt sé að rekja tjón til búnaðar sem stefndi hafi komið fyrir á aðkomusvæði verslunar sinnar sýni að aðstæður hafi ekki verið eins og þær hafi átt að vera. Auðvelt hafi verið fyrir stefnda að notast við aðrar aðferðir til að stoppa hurðina eða staðsetja tappann annars staðar svo sem í lofti. Beri að gera strangar kröfur til stefnda um aðkomu þar sem stefndi hvetji fólk til að koma í verslanir sínar með auglýsingum. Það verði ekki talið gáleysi af hálfu stefnanda að reka fótinn í tappann. Stefnanda hafi enginn tími gefist til aðgæslu þar sem brýn hætta hafi steðjað að barnabarni hans, auk þess sem hann hafi mátt treysta því að inngangur verslunarinnar væri ekki þannig úr garði gerður að við hann væri nokkur hlutur sem hægt væri að reka sig á. Ennfremur hafi stefnanda hvorki verið ljóst né mátt vera ljóst að tappinn væri í vegi hans enda hafi hann verið samlitur stéttinni og ekki gerðar neinar þær ráðstafanir af hálfu stefnda svo hægt hafi verið að vara sig á honum. Stefnandi telur að vegna þessa verði að leggja óskipta bótaábyrgð á stefnda. Afleiðingar slyssins hafi samkvæmt mati Björns Önundarsonar læknis verið 100% örorka í þrjá mánuði, 50% örorka í einn mánuð og 10% varanleg örorka. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hafi reiknað út fjárhagslegt tjón stefnanda á grundvelli örorkumatsins. Samkvæmt útreikningi hans dags. 30. maí 1994 hafi höfuðstólsverðmæti vegna tímabundinnar örorku verið reiknað 449.300 krónur og samkvæmt útreikningi dags. 22. febrúar 1998 vegna varanlegrar örorku 2.070.500 krónur. Krafist er 150.000 króna vegna miska og er krafa stefnanda því samtals 2.669.800 krónur. Fram kemur í málatilbúnaði stefnanda að lögmaður hans hafi með bréfi dagsettu 15. ágúst 1994 krafið réttargæslustefnda um bætur en stefndi hafi þá verið tryggður hjá honum. Stefndu hafi synjað bótagreiðslu og hafi stefnandi því verið neyddur til að höfða málið. Stefnandi byggir bótakröfu sína á almennum reglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga. Um dráttarvexti vísar stefnandi til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 en málskostnaðarkrafan styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu telja ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir þessum meiðslum á þann hátt er hann haldi fram. Stefnandi hafi ekki látið vita af meiðslum sínum í versluninni. Lögregluskýrsla hafi ekki verið gefin fyrr en u.þ.b. mánuði eftir að þetta hafi átt að hafa gerst. Aldrei hafi verið haft samband við forráðamenn stefnda vegna þessa og það hafi fyrst verið með bréfi lögmanns stefnanda til réttargæslustefnda dags. 15. ágúst 1994 að vitneskja hafi borist um óhappið. Stefnandi hafi einn verið til frásagnar um að hann hafi rekið fótinn í hurðarstopparann. Því sé ljóst að um þá fullyrðingu hans liggi ekki fyrir lögfull sönnun. Hafi stefnandi hrasað þarna eins og hann haldi fram geti það allt eins verið af öðrum orsökum. Af hálfu stefndu er vakin athygli á því að stefnandi hafi lent í slysi þann 25. maí 1992 og meiðst á hægri rist og vinstri mjöðm og óvíst að hann hafi verið búinn að ná sér til fulls af þeim meiðslum þann 31. júlí 1992 eins og fram komi á læknisvottorðinu frá 26. mars 1994. Verði ekki fallist á þessi sjónarmið stefndu og frásögn stefnanda lögð til grundvallar er því mótmælt að umræddur umbúnaður geti talist óforsvaranlegur. Útbúnaðurinn sé alvanalegur og tíðkist bæði við atvinnuhúsnæði og á einkaheimilum og eigi ekki að valda hættu fyrir vegfarendur sé eðlileg aðgát höfð. Eins og sjáist á ljósmyndum af vettvangi sé hér um að ræða dyr sem eingöngu séu ætlaðar til þess að fara út úr versluninni og séu þær staðsettar þannig að umferð ætti að vera í lágmarki en því er mótmælt að hurðarstopparinn sé í gönguleið eins og stefnandi haldi fram. Málsástæðum stefnanda um að hurðarstoppari sá er hann segist hafa rekið fótinn í teljist ófullnægjandi og hættulegur búnaður á aðkomusvæði verslunar stefnda er því mótmælt af stefndu hálfu. Eins og stefnandi lýsi óhappinu sé ljóst að ef hann hefði gætt barnabarns síns betur hefði slysið aldrei orðið og af því hljóti hann að bera hallann auk þess sem hann hafi vitanlega tekið það upp hjá sjálfum sér að rjúka af stað á eftir barninu. Verði slysið því eingöngu rakið til vangæslu stefnanda sjálfs eða óhappatilviks en ekki vegna þess að aðstæður hafi verið ófullnægjandi eða hættulegar þannig að stefndi beri á því ábyrgð að lögum. Hér beri og að hafa í huga þá meginreglu að menn eigi almennt að kunna fótum sínum forráð og geti þeir ekki, ef illa tekst til í þeim efnum, sett ábyrgðina yfir á aðra. Varðandi lækkunarkröfu stefndu er byggt á því að leiði framanritað ekki til sýknu þá hljóti það a.m.k. að hafa í för með sér verulega eigin sök hjá stefnanda því eins og áður hafi verið rakið þá hafi stefnandi sjálfur algerlega stjórnað atburðarrásinni og hafi stefndu hvergi komið þar nærri. Tjónsútreikningi stefnanda er mótmælt af hálfu stefndu og þess krafist að undir engum kringumstæðum verði miðað við hærri útreikning en samsvari meðallaunum stefnanda seinustu þrjú ár fyrir slys eins og tíðkanlegt sé í málum sem þessum. Hafa stefndu lagt fram útreikninga Jóns Erlings Þorlákssonar, dags. 12. febrúar 1998, þar sem örorkutjón stefnanda er reiknað út með þeirri viðmiðun. Þá er þess krafist að bætur verði lækkaðar vegna skattfrelsis þeirra og hagræðis af eingreiðslu og að allar greiðslur er stefnandi kunni að hafa fengið vegna slyss þessa dragist frá. Tímabundnu tjóni stefnanda er mótmælt enda komi fram í læknisvottorði frá 26. mars 1994 að stefnandi hafi verið í læknismeðferð þegar slysið varð vegna meiðsla er hann hafi hlotið í maí 1992. Engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings þeirri fullyrðingu að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu tjóni og sé því þar af leiðandi engu slíku til að dreifa. Dráttarvaxtakröfu er mótmælt og því haldið fram að dráttarvextir komi einungis til álita eftir endanlega dómsuppsögu, sbr. t.d. Hrd. 1989 bls. 1330. Jafnframt er byggt á því að vextir eldri en fjögurra ára miðað við stefnubirtingardag séu fyrndir, sbr. 3. gr. 2. tl. laga 14/1905 og er þess krafist að fyrndir vextir verði felldir niður. Niðurstöður. Í málinu hefur komið fram að dyrnar sem hér um ræðir opnast út úr versluninni með sjálfvirkum búnaði þegar gengið er út um þær en hurðin stöðvast við hurðarstopparann í 90° horni. Að umgangi loknum fellur hurðin aftur sjálfkrafa að stöfum. Þegar dyrnar eru lokaðar stendur hurðarstopparinn stakur á gangstéttinni. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um það hvernig unnt hefði verið að koma útbúnaði þessum fyrir á annan hátt eins og stefnandi heldur fram að stefnda hafi borið að gera til að koma í veg fyrir hættu. Þó liggur fyrir að í stað tappans sem stoppaði hurðina hefur nú verið komið fyrir stálbita, þar sem tappinn var áður, en hann gegnir sama hlutverki og tappinn gerði sem hurðarstoppari. Stálbitinn er stærri en tappinn, sem sést á ljósmyndum á dskj. nr. 7, og þar af leiðandi meira áberandi en dómarinn skoðaði hann og aðrar aðstæður við verslunina þegar gengið var á vettvang við aðalmeðferð þann 23. febrúar sl. Þótt engin sönnunarfærsla hafi farið fram af hálfu stefnanda um þá staðhæfingu hans að hann hafi rekið fótinn í hurðarstopparann og fallið við það þykir rétt að líta svo á að slysið hafi orðið með þeim hætti sem stefnandi hefur lýst enda hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til annars en að frásögn hans af málsatvikum sé rétt. Er reyndar óumdeilt að stefnandi hafi fallið í umræddu tilfelli á gangstéttina fyrir utan dyrnar þar sem hurðarstopparinn er staðsettur þótt því sé hins vegar mótmælt af hálfu stefnda að það hafi gerst á þann hátt sem stefnandi hefur lýst. Við úrlausn á því hvort bótaskylda verði lögð á stefnda verður að líta til þess að hurðarstopparinn gegnir því hlutverki að varna hurðinni að fara lengra en að stopparanum. Ekki hefur annað komið fram í málinu en að hurðarstopparinn sé eðlilegur hluti af hurðarbúnaðinum. Stefnanda voru þessar aðstæður kunnar. Ástæðulaust var fyrir þá sem þarna áttu leið um að ganga á svæðinu bak við hina sjálfvirku hurð þar sem hurðarstopparinn var og því verður ekki haldið fram með réttu að hurðarstopparinn hafi verið í venjulegri gönguleið. Að þessum aðstæðum virtum verður ekki fallist á þær röksemdir stefnanda að sérstök slysahætta hafi stafað af hurðarstopparanum. Þykir þvert á móti rökréttara að líta svo á að búnaðurinn hafi verið hættulaus öllum þeim sem sýndu eðlilega aðgæslu við þær aðstæður sem þarna voru. Hlaut stefnanda sem og öðrum sem þarna áttu leið um að vera ljóst að nauðsynlegt var að sýna aðgæslu í umgengni við hurðina. Telja verður að óhappatilviljun og aðgæsluleysi stefnanda hafi ráðið því að stefnandi rak fótinn í hurðarstopparann er hann ætlaði að hlaupa til og grípa í hurðina til að forða því að barnabarn hans klemmdist á milli. Tjón stefnanda verður því ekki rakið til ófullnægjandi eða hættulegs búnaðar við verslunina eða annarra atvika sem stefndi ber ábyrgð á. Af því leiðir að sýkna ber stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Bónus sf., skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Sveins Ólafs Tryggvasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 470/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Að lokinni uppsögu ofangreinds gæsluvarðhaldsúrskurðar, var því lýst yfir af hálfu lögreglustjórans í Reykjavík að um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar færi samkvæmt b.-, c.- og d.- liðum 108. gr. laga nr. 19/1991. Jafnframt var því þó lýst yfir að berist beiðni um að kærði óski eftir að hitta foreldra sína eða annan náinn aðstandanda þá verði að öllum líkindum fallist á slíka beiðni að höfðu samráði við Fangelsismálastofnun ríkisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. nóvember 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. desember 2004 kl. 16 og staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að gæsluvarðhaldið yrði með þeim takmörkunum, sem heimilaðar eru í b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Málin voru sameinuð með ákvörðun Hæstaréttar 29. nóvember 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði gæsluvarðhaldsúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann að vistin í gæsluvarðhaldi verði án þeirra takmarkana sem greinir í b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðir héraðsdóms verði staðfestir. Með vísan til forsendna hinna kærðu úrskurða verða þeir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir.
Mál nr. 700/2009
Landamerki
Aðilar deildu um staðsetningu landamerkja milli jarðanna S og B annars vegar og ÁI, ÁII og Á hins vegar. Óumdeilt var að mörkin skyldu liggja í beinni línu frá tilteknum punkti en aðila greindi á um hvar línan endaði í annarri landamerkjalínu. Í dómi Hæstaréttar var fallist á kröfu eigenda S og B um stefnu markalínunnar, enda þótti krafan fá stoð í landskiptagerð. Ekki var fallist á með eigendum ÁI, ÁII og Á að tiltekin manngerð kennileiti sýndu fram á að eigendur jarðanna hefðu síðar samið um að mörkin lægju annars staðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjendum verður gert að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dómsorð: Landamerki jarðanna Sels og Bólstaðar annars vegar og jarðanna Ásmundarstaða I, Ásmundarstaða II, Ásheima og Ásmundarstaða II, lands, hins vegar, eru í fyrsta lagi á milli Sels og Ásmundarstaða I: Bein lína úr hnitapunkti A 420831.7, 375703.4, sem er í Steinslæk við Markakeldu, í hnitapunkt B 421892.9, 375976.6, í öðru lagi á milli Sels og Ásmundarstaða II: Bein lína úr hnitapunkti B í hnitapunkt C 422601.5, 376159.1, í þriðja lagi á milli Sels og Ásheima: Bein lína úr hnitapunkti C í hnitapunkt D 423094.0, 376285.9, og í fjórða lagi á milli Bólstaðar og Ásmundarstaða II, lands: Bein lína úr hnitapunkti D í hnitapunkt E 424126.4, 376551.7, sem er 200 m frá Berustaðagirðingu. Gagnáfrýjendur, Jón Ágúst Jóhannsson og Reykjagarður hf., greiði sameiginlega aðaláfrýjendum, Grétari H. Guðmundssyni, Kristínu Hreinsdóttur og Guðmundi Vigfússyni, samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti fyrir báðum dómstigum.
Mál nr. 7/2020
Kærumál Opinber skipti Dánarbússkipti Kaupmáli Eignarréttur Sameign Erlend réttarregla Lagaskil
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem krafa barna E heitins um að innstæður á tilteknum bankareikningum í Bandaríkjunum féllu undir opinber skipti á dánarbúi E var tekin til greina. A, eiginkona E, kærði úrskurð Landsréttar til Hæstaréttar og krafðist viðurkenningar á því að innstæður á bankareikningunum féllu ekki undir skipti á dánarbúi E. Ágreiningur aðila laut að því hvort að um eignarhald fjármuna á reikningunum færi eftir ákvæðum íslenskra lagareglna eða laga í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum um svokallað JTWROS sem fæli í sér að við andlát skammlífari sameiganda ljúki eignarrétti hans og öll eignin falli þar með óskipt til hins langlífari. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt ólögfestum lagaskilareglum væri sú meginregla talin gilda að um erfðir færi eftir reglum þess lands þar sem arfleiðandi átti síðast heimilisfesti. Sé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglur varðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrir sérreglunni og beri þá að beita um eignina lögum þess lands þar sem hún er. Þegar sakarefni eða málsaðilar hafi slík tengsl við erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis komi fyrir íslenskum dómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þurfi að heimfæra lagareglur um hið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs en við slíka heimfærslu beri almennt að styðjast við lög dómstólslandsins. Ef hið erlenda fyrirkomulag sé mjög ólíkt því sem tíðkast í dómstólslandinu eða þekkist jafnvel ekki þar geti þó verið varhugavert eða orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað er við í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Geti við þær aðstæður verið réttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lúti lögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlenda ríki. Taldi Hæstiréttur að A hefði með framlagðri matsgerð dómkvadds manns sannað tilvist og efni þeirra bandarísku lagareglna sem málatilbúnaður hennar var reistur á. Jafnframt taldi Hæstiréttur að umræddir bankareikningar hefðu verið stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í Suður Karólínu fylki í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar um fjármálastofnanir og fyrrnefndar JTWROS-reglur en á grundvelli síðarnefndu reglnanna hefði A við andlát E orðið eini eigandi þeirra. Var krafa A um að innstæður á bankareikningunum í Bandaríkjunum féllu ekki undir opinber skipti á dánarbúi E því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Ingveldur Einarsdóttir og KarlAxelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 2. janúar2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurLandsréttar 19. desember 2019. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að innstæðurá reikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge falliekki undir skipti á dánarbúi E. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilargreiði sér óskipt kostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsréttiog Hæstarétti. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlegaflutt 13. maí 2020.IÍ málinu greinir aðila á um hvort innstæður áreikningi [...] í Bank of America og á reikningi [...] í Merill Edge banka,báðir í Bandaríkjunum, falli undir skipti á dánarbúi E sem lést [...]. Krafasóknaraðila sem er eftirlifandi maki E er á því reist að um eignarhald fjármunaá reikningunum fari eftir ákvæðum laga í Suður Karólínu um svokallað „jointtenancy with the right of survivorship“, skammstafað JTWROS. Reikningarnir semstofnaðir hafi verið á árunum [...] og [...] hafi frá upphafi verið skráðir eignþeirra beggja, E og sóknaraðila, samkvæmt JTWROS-reglunum. Reikningar sem lútiþeim reglum séu í óskiptri sameign tveggja eða fleiri. Við andlát skammlífari sameigandaljúki eignarrétti hans og falli öll eignin þá óskipt til hins langlífari. Samkvæmtreglum alþjóðlegs einkamálaréttar, sem séu hluti íslensks landsréttar, beri um reikninganaað beita reglum þess lands sem samningarnir hafi sterkust tengsl við en það séureglur í Suður Karólínu fylki í Bandaríkjunum. Varnaraðilar, sem eru börn E af fyrra hjónabandi,telja á hinn bóginn að þar sem E og sóknaraðili hafi verið íslenskirríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi eigi erfðalög nr. 8/1962 og lög nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að gilda um dánarbússkiptin í heild ogumræddir reikningar að koma til skipta samkvæmt þeim. Reikningarnir hafi veriðstofnaðir á árunum [...] og [...] en E og sóknaraðili hafi gengið í hjónabandog gert með sér kaupmála árið [...], eftir að meint samkomulag um „jointtenancy with the right of survivorship“ eigi að hafa verið gert. Verði litiðsvo á að stofnast hafi til eignarréttar á grundvelli JTWROS-reglnanna viðstofnun reikninganna sé í öllu falli ljóst að þeirri eignarréttarskipan hafilokið við gerð kaupmálans. Með úrskurði héraðsdóms var fallist á kröfusóknaraðila um að umræddir bankareikningar skyldu ekki falla undir skipti ádánarbúinu en Landsréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í hinum kærðaúrskurði. Kæruleyfi var veitt 27. janúar 2020 á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laganr. 20/1991, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þarsem úrslit málsins um það hvort beita eigi bandarískum eða íslenskum lögum umágreining málsaðila gæti haft fordæmisgildi.IIE var tvíkvæntur. Með fyrri konu sinni eignaðisthann þrjú börn fædd árin [...], [...] og [...] og eru þau varnaraðilar málsins.Fyrra hjónabandi E mun hafa lokið árið [...] og árið [...] eignaðist hann barnmeð sóknaraðila. E og sóknaraðili gengu í hjónaband á Íslandi [...] og gerðumeð sér kaupmála [...]. Í honum kemur fram að sumarbústaður að Nesjavöllum íGrímsnes- og Grafningshreppi skuli vera séreign sóknaraðila en um aðrar eignirþeirra fari eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Sameiginlegt heimilisfang E ogsóknaraðila eftir að þau gengu í hjónaband var á Íslandi.Samkvæmt bréfi utanríkisráðuneytisins [...] varsóknaraðili á árunum [...] til [...] staðarráðin við [...] hjá [...] og á [...]í [...] en hún hafði þá verið búsett í Bandaríkjunum um nokkurra ára skeið. Húnkom til starfa við [...] í [...] í lok [...] og var þar til ársloka [...]. Íbréfi ráðuneytisins segir að sóknaraðili hafi fengið ársleyfi frá störfum árið [...]til að vera með maka sínum, E, þegar hann fluttist til [...] frá [...] það ár. Sóknaraðilihafi svo aftur komið til starfa við [...] í [...] í [...] árið [...] og starfaðþar til [...] þegar hún fór á eftirlaun. Um störf E í Bandaríkjunum segir íbréfi ráðuneytisins að hann hafi hafið störf í [...] árið [...] að loknu námi íBandaríkjunum. Hann hafi orðið [...] við [...] hjá [...] í [...] árið [...] ogstarfað þar sem slíkur til ársins [...]. Frá árinu [...] til ársins [...] hafiE starfað við [...] í [...] og frá árinu [...] til ársins [...] í [...]. Þáhafi E fylgt maka sínum, sóknaraðila, þegar hún fór til starfa í [...] í [...]árið [...] og dvalið þar með henni út árið [...]. 2Á árinu [...] festu E og sóknaraðili kaup á íbúð við[...] Suður Karólínu í Bandaríkjunum. Í hæstaréttarmáli nr. 8/2020, sem ermilli sömu aðila og þetta mál, er deilt um hvort íbúðin falli undir skipti á dánarbúiE, og er dómur í því máli kveðinn upp í dag samhliða dómi í þessu máli.3Sóknaraðili og E stofnuðu [...] saman reikning íBank of America í Suður Karólínu í Bandaríkjunum sem fékk númerið [...]. Þástofnuðu þau [...] saman reikning í Bank of America Investments í SuðurKarólínu með númerinu [...]. Vegna sameiningar Bank of America Investments viðMerrill Lynch fékk seinni reikningurinn númerið [...] í Merril Edge. Við andlátE voru innstæður á báðum reikningunum. Í skilmálum beggja reikninganna, sem Eog sóknaraðili undirrituðu, kemur fram að um þá fari eftir reglum bandarískralaga um sameiginlegt eignarhald, „joint tenancy with the right of survivorship“,skammstafað JTWROS.Í stofnskjali reikningsins við Bank of America semstofnaður var á árinu [...] (Personal Signature Card with Substitute Form W-9) kemurfram reikningsnúmerið og að um tékkareikning sé að ræða. Þá segir undirfyrirsögninni „Account Title“ að reikningseigendur séu sóknaraðili og E, hakaðer við í reitinn „Joint with Survivorship“. Einnig segir í skjalinu: „Bysigning below, I/we acknowledge and agree that this account is and shall begoverned by the terms and conditions set forth in the following documents, asamended from time to time ... By signing below I/we also acknowledge and agreethat the signature(s) will serve as verification for any transaction inconnection with this account, any Line of Creditchecks which I/we may sign, andas the certification (set forth below) of the taxpayer identification number to which I/we want interest reported.“Í stofnskjali reikningsins við Bank of AmericaInvestments sem stofnaður var á árinu [...] (Brokerage Account Application) er Etilgreindur sem „Investor A“ og sóknaraðili sem „Investor B“. Undirfyrirsögninni „Registration Types“ er skráð „J“ sem samkvæmt skýringartextastofnskjalsins stendur fyrir „Joint with Rights of Survivorship (J).“ Á bankayfirliti frá Merrill Edge vegna reiknings [...]eru eigendur reikningsins tilgreindir „[...] and [...] JTWROS.“ Þá segir áyfirlitinu: „Merrill Edge is the marketing name for two businesses: MerrillEdge Advisory Center, which offers team-based advice and guidance brokerageservices; and a self-directed online investing platform. Both are madeavailable through Merrill Lynch, Pierce, Fenner & Smith Incorporated(MLPF&S). MLPF&S is a registered broker-dealer. Member SIPC and awholly owned subsidiary of Bank of America Corporation.“ Sem fyrr greinir lést E [...]. Í málinu erágreiningslaust að eftir andlát hans lét sóknaraðili breyta skráningu umræddrabankareikninga yfir á sitt nafn en þeir höfðu eins og áður er fram komið veriðskráðir á nöfn þeirra beggja. 4Dánarbú Evar tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur [...] ognafngreindur lögmaður skipaður skiptastjóri. Í bréfi hans [...] til HéraðsdómsReykjavíkur kom fram að þegar E lést hafi verið tveir bankareikningar íBandaríkjum Norður Ameríku með innstæðu á nafni þeirra E og sóknaraðila, annarí Bank of America með innstæðu upp á USD [...] og hinn í Merrill Edge meðinnstæðu upp á USD [...]. Þá segir í bréfi skiptastjóra að sóknaraðili haldiþví fram að samkvæmt ákvæðum laga í Bandaríkjunum falli þessir fjármunir ekkiundir skipti á dánarbúinu heldur falli réttur E við andlát hans beint til hinslanglífari og beri að beita ákvæðum bandarískra laga í þessu tilviki.Varnaraðilar haldi því á hinn bóginn fram að íslensk lög gildi um allar eignirhins látna, hvort sem þær séu hér á landi eða annars staðar og falli innstæðurnará bankareikningunum því undir dánarbússkiptin jafnt sem aðrar eignir hinslátna. Í fyrrgreindu bréfi skiptastjóra segir einnig aðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sé rekið annað ágreiningsmál milli sömu aðila útaf sömu dánarbússkiptum vegna eignarhalds á fasteign í Bandaríkjum NorðurAmeríku. Með vísan til þess máls hafi verið lögð fram greinargerð lögmannssóknaraðila til skiptastjóra dagsett [...], þar sem fram komi að hann teljisömu rök og þar komi fram eiga við í þessu máli, og sé greinargerðinmeðfylgjandi. Í greinargerðinni færir lögmaðurinn fram rök sóknaraðila fyrirþví að um fasteign þá í Suður Karólínu í Bandaríkjunum, sem um er deilt íhæstaréttarmáli nr. 8/2020, gildi bandarísk lög og eigi hún samkvæmt þeim ekki aðfalla undir skipti á dánarbúi E. 5Ágreiningsmál um dánarbússkipti vegnabankareikninga þeirra sem mál þetta snýst um var þingfest í HéraðsdómiReykjavíkur [...]. Sóknaraðili lagði fram greinargerð af sinni hálfu 8. febrúar2019 og greinargerð varnaraðila var lögð fram 15. mars sama ár. Í þinghaldi 27.mars 2019 lagði sóknaraðili fram matsgerð og er það matsgerð sú sem frá greinirí kafla III hér á eftir. Í sama þinghaldi lögðu varnaraðilar fram bókun. Í hennikemur fram að þeir telji matsgerðina ónothæfa og því sé óþarfi að óska yfirmatsá þessu stigi. Þar fyrir utan telji varnaraðilar að matsgerðin geti aldreiskipt neinu máli þar sem skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum.Þurfi þá meðal annars að taka mið af kaupmálanum sem gerður var [...] þar semfram komi að um allar aðrar eignir E og sóknaraðila en sumarbústaðinn áÞingvöllum skuli fara eftir almennum reglum hjúskaparlaga. Í tilefni afframangreindri bókun varnaraðila óskaði sóknaraðili bókað að mótmælt sé þeirrimálsástæðu að matsgerðin sé ónothæf og að hún geti aldrei skipt neinu máli ogað skiptin eigi að fara fram samkvæmt íslenskum lögum og kaupmálanum [...]. Íþinghaldi 3. október 2019 bókaði héraðsdómari að skýrsla „sem Víðir SmáriPetersen ... gaf ... í máli nr. Q-[...]verður einnig lögð til grundvallar íþessu máli, Q-[...].“ IIISpurningar þær sem lagðar voru fyrir matsmanninn ímáli nr. Q-[...] voru eftirfarandi: „Spurning 1. Hvaða réttarreglur gilda írétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamningaum fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald meðerfðarétti (e. joint tenancy with the right of survivorship) (SC Code 27-7-40Creation of joint tenancy; filing; severance). Spurning 2. Þess er óskað aðmatsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efnihennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancywith the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar.Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað viðtímabilið 2002 til 2017.“Í matsgerðinni tilgreinir matsmaður í upphafi hvaðagögn hann hafi haft til hliðsjónar við samningu hennar. Í kafla undirfyrirsögninni „Almennt um regluna og uppruna hennar“ segir að matsgerðin fjallium réttarreglu sem nefnist „joint tenancy with the right of survivorship“,skammstafað, JTWROS, en mælt sé fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla, 27. þáttarlögbókar Suður Karólínu (Section 40,Chapter 7, Title 27 of the SC Code of Laws). Í bandarískum rétti sé aðfinna ýmis eignarform sameigenda en algengustu tegundirnar séu JTWROS og„Tenancy in Common“, skammstafað TIC. Fyrir aldamótin 2000 hafi eignarformiðJTWROS sjaldan verið notað í Suður Karólínu vegna þess að lögin sem átt hafivið hafi verið óljós. Á árinu 2000 hafi verið sett sérstök löggjöf varðandiJTWROS og eigi hún við í þessu máli, það er 40. gr., 7. kafla, 27. þáttarlögbókar Suður Karólínu. Eignarformið sé ekki einskorðað við hjón en það hafiþó orðið vinsælt meðal þeirra í ríkinu. Til einföldunar verði í umfjöllunmatsmannsins gert ráð fyrir því að sameigendur í eignarforminu JTWROS séu tveir,þar sem sú staða sé uppi í dómsmálinu sem rekið sé fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur,en reglurnar geri ráð fyrir því að sameigendur geti verið fleiri. Miðað við þærupplýsingar sem matsmaður hafi haft verði ekki séð að réttarreglan hafi breystá árunum 2002 til 2017. Munurinn á TIC og JTWROS felist fyrst og fremst íþví hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærð við andlát skammlífarisameigandans. Í tilviki TIC verði eignarhlutur hans eign dánarbús viðkomandi ogskiptist eftir almennum reglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskráhins látna. Þessu sé öðru vísi farið í tilviki JTWROS en í stuttu máli felireglan það í sér að eign sé í sameign á meðan sameigendur séu á lífi en viðandlát hins skammlífari eiganda renni eignin ásamt öllum réttindum og skyldumtil langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinum sameiginlegu hagsmunum, semJTWROS feli í sér, ljúki við andlát skammlífari sameigandans og eigi hinnlanglífari í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninni. Í bandarískum rétti séekki litið svo á að eignarhluti hins skammlífari færist til þess sem eftir lifieða að hann erfi eignarhlutinn heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúkiog þar með verði hagsmunir eftirlifandi sameiganda meiri yfir eigninni en áður.Til þess að setja framangreint í annað samhengimegi segja að í tilviki TIC sé litið á hvern og einn sameiganda sem sjálfstæðaneiganda. Sameignin sé óskipt í þeim skilningi að allir sameigendur hafi rétttil þess að hagnýta eignina en eignarhaldið sé skipt þannig að hver sameigandifari aðeins með tiltekinn eignarhluta í eigninni sem geti erfst eftir almennumreglum. Af þeim sökum sé litið svo á í tilviki TIC að eignin sé í eigu margrasameigenda sem geti ráðstafað hagsmunum sínum með þeim hætti sem þeir kjósi,til dæmis með framsali eða arfleiðslu. Í tilviki JTWROS sé bæði hagnýtingin ogeignarhaldið sameiginlega á hendi sameigendanna og sé litið á þá sem einneiganda. Þeir deili óskiptum hagsmunum í allri eigninni og sé litið á þá semsameiginlega eigendur. Sameigandi í JTWROS geti því ekki ráðstafað hagsmunumsínum og þeir erfist ekki eftir almennum reglum enda sé litið svo á aðhagsmunir sameigandans hverfi við andlát hans.Í kafla undir fyrirsögninni „Nánar um eðlieignarformsins“ segir í matsgerðinni að við túlkun og beitingu hinnar umdeildureglu sé mikilvægt að hafa í huga að JTWROS sé eignarform í rétti SuðurKarólínu, svipað eins og sérstök sameign eða séreignarréttur séu eignarform ííslenskum rétti. Í þessu sambandi megi benda á að heiti 27. þáttar lögbókarSuður Karólínu sé „Eignir og yfirfærslur“ (Property and Conveyances) og 7. kafliþess þáttar fjalli um „Form og framkvæmd yfirfærslu eignarréttinda“ (Form andExecution of Conveyances). Á hinn bóginn sé erfitt að heimfæra eignarformiðJTWROS upp á íslenskan rétt. TIC sé að mestu leyti sambærilegt sérstakrisameign að íslenskum rétti sem felist meðal annars í því að hagnýtingarrétturyfir sameigninni sé óskiptur, þótt eignarhaldið sé skipt, og við andlát erfisthlutdeild hins látna í sameigninni eftir almennum reglum. JTWROS sé frábrugðiðeignarform að því leyti að sameigendur eigi ekki tiltekinn eignarhlut oghagsmunir sameigandans erfist ekki heldur „sameinist“ hagsmunum þess sem lengurlifir. JTWROS svipi að einhverju leyti til óðalsréttar eins og hann hafi veriðí gildistíð eldri jarðalaga. Þá megi jafnvel líta svo á að JTWROS sé nokkurskonar sjálfseignarstofnun með óskiptum hagsmunum sameigenda sem báðir hafi íumráðum sínum en eðli „stofnunarinnar“ breytist í hefðbundinn séreignarrétt viðandlát hins skammlífari sameiganda.Í kafla undir fyrirsögninni „Stofnuneignarformsins samkvæmt lögum“ segir að af (a)-lið hins umdeilda lagaákvæðislögbókar Suður Karólínu megi ráða að hægt sé að stofna til eignarformsins meðmargvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til JTWROS með hverskyns skjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendannaásamt orðunum „as joint tenants with the right of survivorship, and not astenants in common“. Í þessu sambandi megi nefna að í dómi Hæstaréttar SuðurKarólínu 9. maí 2012 í máli nr. 27123 (Eldridge IV III gegn Eldridge) hafimaður fært eign úr tilteknum sjóði einhliða yfir á sig og eiginkonu sínasamhliða stofnun eignarformsins JTWROS. Ekki hafi verið uppi ágreiningur ímálinu um að löglega hafi verið stofnað til þess. Í kafla undir fyrirsögninni „Hvernig eign færistyfir til langlífari sameiganda að lögum“ segir að fræðilega virðist gengið útfrá því að eignarrétturinn færist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífari sameigandansvið andlát hins skammlífari en að framlagning dánarvottorðs sé nauðsynleg tilþess að breyta skráningunni í fasteignaskrá. Í (b)-lið hins umdeildalagaákvæðis komi fram að hinn eftirlifandi sameigandi þurfi að leggja framdánarvottorð til fasteignaskrár (e. Register of Deeds) í þeirri sýslu þar semfasteignin sé staðsett. Framlagning dánarvottorðsins feli í sér staðfestingu áað hinn skammlífari sameigandi sé látinn og að hagsmunir hans í eigninni færistyfir til langlífari eiganda. Loks segir í matsgerðinni í kafla undirfyrirsögninni „Sérákvæði um túlkun ákvæðisins“ að í (c)-lið þess komi fram aðákvæðið eigi að túlka rúmt í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna. Matsmaðurinnkom fyrir dóm í máli nr. Q-[...], staðfesti að hafa unnið matsgerðina og að húnfæli í sér rétta lýsingu á þeim réttarreglum sem þar væri fjallað um. IVÞegar ágreiningsefni kemur til kasta íslenskra dómstólaer algengast að þeir beiti íslenskum réttarreglum við úrlausn máls (lex fori). Aðildmáls eða sakarefni kann þó að vera svo vaxið að í vissum tilvikum sé eðlilegraað beita erlendri réttarreglu en íslenskri. Alþjóðlegur einkamálaréttur eðalagaskilaréttur er það svið landsréttar sem segir til um hvers lands lögumbeita beri við úrlausn ágreinings sem tengist fleiri en einu réttarkerfi. Íslenskurlagaskilaréttur er að mestu ólögfestur og reglur hans fyrst og fremst reistar ádómafordæmum, réttarvenjum, eðli máls og fræðiskoðunum. Meðal lögfestra lagaskilareglna eru lög nr.43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau eiga sér fyrirmynd í Rómarsamningnumsvonefnda (The Rome Convention) sem undirritaður var 19. júní 1980 en hann varöðrum þræði byggður á 220. gr. Rómarsáttmálans (The Rome Treaty), stofnsáttmálaEfnahagsbandalags Evrópu (EBE). Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi tillaga nr. 43/2000 kemur fram að vegna aðildar Íslands að Evrópskaefnahagssvæðinu sé brýnt að íslenskar lagaskilareglur á sviði samningaréttarséu í samræmi við reglur annarra ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Of þungt sé ívöfum að Ísland gerist aðili að Rómarsamningnum en tryggja megi að í innlendanrétt séu settar reglur samhljóða ákvæðum þess samnings, og sé það markmiðfrumvarpsins. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 43/2000 gilda lögin þótt þau leiði tilþess að beita beri löggjöf ríkis sem er utan Evrópska efnahagssvæðisins. Um þaðsegir í lögskýringargögnum að með ákvæði 2. gr. sé lögð áhersla á víðfeðmtgildissvið laganna. Þannig gildi þau einnig fullum fetum þótt þau leiði tilþess að beitt verði reglum lands utan Evrópska efnahagssvæðisins, til dæmisvegna þess að aðilar hafi samið um það, sbr. ákvæði 3. gr. Aðrar reglur lagannageti einnig leitt til hins sama, sbr. til dæmis 4. gr. þeirra, þegar samningursé talinn hafa sterkust tengsl við tiltekið land.Í máliþessu er ágreiningur um hvort innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of Americaog á reikningi nr. [...] í Merill Edge falli undir skipti á dánarbúi E sem farafram hér á landi. Eins og áður er rakið telur sóknaraðili, meðal annars meðvísan til 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000, að um eignarréttað innstæðum á bankareikningunum fari eftir reglum bandarískra laga og samkvæmtþeim séu innstæðurnar séreign sóknaraðila og falli því ekki undir skiptin. Varnaraðilartelja á hinn bóginn að skipti dánarbúsins lúti í öllu íslenskum réttarreglum ogsamkvæmt þeim falli innstæðurnar undir skiptin. Í 1. gr. laga nr. 20/1991 kemur fram að eftirfyrirmælum þeirra skuli skipta dánarbúum eftir þá menn sem áttu lögheimili eðahöfðu annars fasta búsetu hér á landi á dánardægri, nema skiptin fari fram íöðru ríki eftir reglum þjóðaréttar eða ákvæðum samnings sem íslenska ríkiðhefur gert við annað ríki og hefur lagagildi hér á landi. Eins og áður er framkomið áttu sóknaraðili og E lögheimili hér á landi og höfðu hér fasta búsetu ádánardægri hans. Kemur dánarbú hans því með réttu til skipta hér á landi. Í XIV. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 eru reglurum fjárskipti milli hjóna vegna hjúskaparslita o.fl. Þar segir í 2. mgr. 96.gr. að efnisreglur um skipti í þeim kafla eigi einnig við um skipti vegnaandláts maka nema annað leiði af einstökum ákvæðum. Samkvæmt 99. gr. laganna takaskiptin til heildareigna hvors hjóna nema samningar um séreignir, reglur umlögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda leiði til annarrarniðurstöðu. Endurspeglast í þessu ákvæði sú grundvallarregla norræns réttar aðvið skipti dánarbúa fari í einu lagi fram heildarskipti sem taki til allra eigna hins látna. Erreglan á Norðurlandamálum ýmist nefnd heildarskiptareglan (princippet ombobehandlingens enhed og universalitet), eða reglan um einn arfleiðanda, eittbú og eitt uppgjör (prinsippet om skiftets enhet, ein arvelatar, eitt bu, eittuppgjer). Í reglunni felst meðal annars að dánarbússkipti sem fara fram hér álandi lúta almennt einum lögum og þá íslenskum (lex fori) og ná til allra eignabús án tillits til þess hvar þær eru eða hvort um er að ræða fasteignir eðalausafé. Samkvæmtólögfestum lagaskilareglum í norrænum rétti og þar með talið íslenskum er súmeginregla talin gilda að um erfðir fari eftir reglum þess lands þar semarfleiðandi átti síðast heimilisfesti (avdødes sidste hjemlands rett,personalstatuttet – arveladers sidstedomicil, hans domicillov på dødsfaldets tidspunkt). Jafnframt er viðurkennt aðsé í lögum erlends ríkis, þar sem eign er, mælt fyrir um sérstakar reglurvarðandi slíkar eignir, sem komi í stað almennra reglna, víki meginreglan fyrirsérreglunni. Eru þau sjónarmið sem almennt liggja því til grundvallar að beita einumlögum um öll búskiptin þá ekki talin eiga við og ber þá að beita um eigninalögum þess lands þar sem hún er (lex rei sitae). Í því felst að til viðbótarlögum í því landi þar sem arfleifandi átti síðast heimilisfesti sé um eignbeitt þeim reglum sem gilda í því landi þar sem hún er. Þegar sakarefni eða málsaðilar hafa slík tengslvið erlent ríki, að til beitingar reglna þess ríkis kemur fyrir íslenskumdómstólum um sakarefnið í heild eða að hluta, þarf að heimfæra lagareglur umhið erlenda lögfræðilega fyrirkomulag sem um ræðir til réttarsviðs. Það eróskráð meginregla í norrænum rétti sem á sér stoð í fræðiskoðunum og dómaframkvæmd,sbr. dóm Hæstaréttar Noregs, sem birtur er í Rt. 1995, bls. 1415, og dómHæstaréttar Svíþjóðar, sem birtur er í NJA 1970, bls. 420, að við heimfærslutil réttarsviðs er meginreglan sú að stuðst er við lög dómstólslandsins (lex fori) og að frá henni eru fáarundantekningar. Við dánarbús- og gjaldþrotaskipti, svo dæmi séu nefnd, eralgengt að erlent fyrirkomulag sem á reynir sé samkvæmt íslenskum rétti á sviðierfðaréttar, hjúskaparréttar, samningaréttar eða eignarréttar. Eru það þálagaskilareglur á þessum réttarsviðum sem eftir heimfærslu (kvalifikation) ráða því hvers landslögum beitt er við úrlausn málsins. Ef erlendu fyrirkomulagi sem á reynir við úrlausnmáls fyrir íslenskum dómstólum svipar til þess sem gildir í íslenskum rétti erheimfærsla til réttarsviðs sjaldnast vandkvæðum bundin og ræðst af lögumdómstólslandsins (lex fori).Öðru máli gegnir þegar hið erlenda fyrirkomulag er mjög ólíkt því sem tíðkast ídómstólslandinu eða þekkist jafnvel alls ekki þar. Getur þá verið varhugavertog orkað tvímælis að heimfæra það til annars réttarsviðs en þess sem miðað ervið í því erlenda ríki þar sem reglan á uppruna sinn. Hefur það sjónarmið veriðorðað í kenningum norrænna fræðimanna að við þær aðstæður geti veriðréttlætanlegt að víkja frá meginreglunni um að heimfærsla til réttarsviðs lútilögum dómstólslandsins og láta hana þess í stað ráðast af lögum í hinu erlendaríki. Að þessu gættu kemur næst til skoðunar hvort svo hagi til í máli þessu.Eins og áður greinir stofnuðu sóknaraðili og Ebankareikninga þá sem um ræðir í málinu á árunum [...] og [...] í bandarískubönkunum Bank of America og Merrill Lynch, síðar Merrill Edge. Reikningarnirvoru í upphafi stofnaðir og eftirleiðis skráðir á nöfn þeirra beggja og var sérstaklegatekið fram í stofnskjölum reikninganna að um eignarhald á þeim færi eftirJTWROS-reglunum. Ágreiningslaust er að eftir andlát E voru reikningarnirskráðir á nafn sóknaraðila einnar í samræmi við JTWROS-reglurnar. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 þarf sásem í dómsmáli ber fyrir sig erlenda réttarreglu að sanna tilvist hennar ogefni. Með framlagðri matsgerð hins dómkvadda manns, sem ekki hefur verið hnekktmeð yfirmati, hefur sóknaraðili sannað tilvist og efni þeirra bandarískulagareglna sem málatilbúnaður hennar er reistur á, JTWROS-reglnanna. Jafnframthefur sóknaraðili með málatilbúnaði sínum að öðru leyti leitt í ljós að gildissviðþeirra reglna er ekki takmarkað við fasteignir og ná þær einnig til lausafjár áborð við innstæður á bankareikningum. Þá hefur sóknaraðili einnig sannað að tileignarhalds hennar og E á reikningunum hafi í upphafi stofnast í samræmi við umræddarreglur og að eignarréttur E hafi við andlát hans færst óskiptur yfir til hennarsamkvæmt sömu reglum. Með matsgerð hins dómkvadda manns og öðrumframlögðum gögnum telst í ljós leitt að hinar svokölluðu JTWROS-reglur séu samkvæmtbandarískum rétti á sviði eignarréttar og varði fyrirkomulag á sameignarréttisem ekki þekkist í íslenskum rétti. Þá kemur einnig fram í matsgerðinni að þósvo að þessar reglur njóti vinsælda meðal hjóna í Suður Karólínu sé gildissvið þeirraekki takmarkað við hjón og geti tveir eða fleiri nýtt sér þetta eignarform, tildæmis viðskiptafélagar. Í þessu sambandi er þess að geta að þegar sóknaraðiliog E stofnuðu umrædda reikninga á árunum [...] og [...] höfðu þau ekki gengið íhjónaband en það gerðu þau eins og áður er fram komið í ágúst árið [...]. Afframangreindu eðli þess erlenda fyrirkomulags sem á reynir í málinu leiðir aðþað verður hvorki heimfært til sviðs erfðaréttar né reglna um fjármál hjónasamkvæmt íslenskum rétti. Verða íslenskar lagaskilareglur á þeim réttarsviðumþví ekki lagðar til grundvallar við úrlausn málsins. Þar sem hinar erlendu réttarreglur sem við eiga ímálinu mæla fyrir um stofnun, inntak, lögvernd, yfirfærslu og lok eignarréttaryfir verðmæti sem er í sameign, og um er að ræða sérstakt tilbrigði sameignarréttarsem ekki þekkist í íslenskum rétti, verður að heimfæra reglurnar til sviðseignarréttar eins og gert er í Bandaríkjunum. Af því leiðir að það fer eftir íslenskumlagaskilareglum á sviði eignarréttar hvers lands lögum skuli beitt við úrlausnmálsins varðandi eignarhald umræddra bankareikninga. Samkvæmt íslenskum lagaskilareglum á sviði eignarréttarsem eru samræmi við kenningar norrænna fræðimanna ræður staðsetning lausafjár almenntúrslitum við ákvörðun um hvers lands lögum skuli beita við úrlausn umeignarréttarlega stöðu viðkomandi verðmætis. Hafi verðmætið á því tímabili semmáli skiptir alltaf verið á sama forráðasvæðinu er ekki vandkvæðum bundið aðbeita lögum þess forráðasvæðis þar sem eignin er (lex rei sitae) um hinaeignarréttarlegu stöðu. Beita norrænir dómstólar í því tilviki þeim lögum þarsem eignin er, hvort sem hún er í tilteknu öðru norrænu ríki eða utan þess, ognær það meðal annars til þess hvort framsal leiði til brottfalls beinseignarréttar eða takmarkaðra eignarréttinda yfir verðmætinu. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar voru umræddirbankareikningar stofnaðir, skráðir og varðveittir í fjármálastofnunum í SuðurKarólínu í Bandaríkjunum í samræmi við reglur bandarískrar löggjafar umfjármálastofnanir og hinar svokölluðu JTWROS-reglur, og eru það síðarnefndu reglurnar sem gilda umeignarréttarlega stöðu innstæðna á bankareikningunum. Á sú niðurstaða sér einnigstoð í 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000. Í fyrrnefnda ákvæðinusegir að um samninga skuli beita þeim lögum, sem samningsaðilar hafa valiðberum orðum, eða þeim lögum sem með vissu verða talin leiða af samningnum eðaöðrum atvikum, en reglan sækir samkvæmt lögskýringargögnum stoð sína ígrundvallarregluna um samningsfrelsið. Í síðarnefnda ákvæðinu segir að hafi samningurekki að geyma ákvæði um það hvers lands lögum skuli beita, sbr. 3. gr. laganna,skuli beita lögum þess lands sem samningur hafi sterkust tengsl við. Á grundvelli JTWROS-reglnanna varð sóknaraðili viðandlát E og eftirfarandi skráningu bankareikninganna á hennar nafn eini eigandiþeirra beggja og öðluðust aðrir erfingjar E við andlát hans enga hlutdeild íþeim eignarrétti sem áður hafði tilheyrt honum. Gerð kaupmálans millisóknaraðila og E árið [...] fær þessari niðurstöðu ekki breytt. Er í þvísambandi fyrst til þess að líta að samkvæmt efni sínu virðist kaupmálanum fyrstog fremst ætlað að tryggja að sumarbústaðurinn að Nesjavöllum sé séreignsóknaraðila. Í annan stað verður að leggja til grundvallar að til þess að kaupmálinngæti breytt þeirri eignarréttarskipan sem komið var á við stofnunbankareikningana hefði þurft að taka til þess afstöðu berum orðum í honum og fylgjafyrirmælum hans síðan eftir með löggerningsgerð og breyttri skráningu í samræmivið efni bandarískra reglna. Það var ekki gert. Verður í þessu sambandi einnig aðtaka mið af því sem fram kemur í matsgerð hins dómkvadda manns að við túlkunJTWROS-reglnanna eigi að túlka ákvæði þeirra rúmt í því skyni að ná fram viljasamningsaðilanna. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða málsins aðinnstæður á reikningi nr. [...] í Bank of America og á reikningi nr. [...] íMerill Edge falli ekki undir skipti á dánarbúi E.Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðilumgert að greiða sóknaraðila óskipt kostnað af rekstri máls þessa sem ákveðinnverður í einu lagi á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Viðákvörðun um málskostnað er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er semfyrr greinir rekið annað samkynja mál milli sömu aðila. Dómsorð:Innstæður á reikningi nr. [...] í Bank of Americaog á reikningi nr. [...] í Merill Edge falla ekki undir skipti á dánarbúi E.Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila,A, 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.ÚrskurðurLandsréttarLandsréttardómararnir AðalsteinnE. Jónasson, Eiríkur Jónsson og Hervör Þorvaldsdóttir kveða upp úrskurð í máliþessu.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaSóknaraðilar skutu málinu tilLandsréttar með kæru 25. nóvember 2019 en málsgögnog greinargerð bárust réttinum 9. desember sama ár. Greinargerð varnaraðilabarst réttinum 16. desember2019. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 12. nóvember 2019 í málinu nr. Q-[...]/2018 þar sem viðurkennt var að innstæður áreikningi varnaraðila í Bank of America nr. [...] og á reikningi hennar íMerill Edge nr. [...] falli ekki undir skipti á dánarbúi E og að beita beriákvæðum laga í Suður-Karólínu um eignarhald á innstæðum á þeim bankareikningum.Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. 2Sóknaraðilar krefjast þess aðhinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið að fallist verði á aðallar innstæður á dánardegi E, [...], á fyrrgreindum reikningum falli undirskipti á dánarbúi E ásamt þeim vöxtum sem bæst hafi við innstæðurnar frádánardegi. Þá krefjast sóknaraðilar þess að varnaraðila verði gert að greiðaþeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað.3Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Málsatvik4Eins og nánar er rakið í hinumkærða úrskurði varðar sakarefni málsins það álitaefni hvort nánar tilgreindarinnstæður á tveimur bankareikningum í Bandaríkjunum skuli falla undir opinberskipti á dánarbúi E sem lést [...]. Varnaraðili var eiginkona E heitins ensóknaraðilar eru börn hans af fyrra hjónabandi. Fyrir liggur að varnaraðili ogE stofnuðu umrædda bankareikninga sameiginlega árin [...] og [...] og voru þeirskráðir á nöfn þeirra beggja. Fyrir liggur að í kjölfar andláts E vorureikningarnir að frumkvæði varnaraðila skráðir á hennar nafn. Af hennar hálfuer á því byggt að um eignarhaldið á bankareikningunum hafi gilt réttarregla íbandarískum lögum sem nefnist í íslenskri þýðingu „sameiginlegt eignarhald meðerfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship) og hafibreytingin á skráningu reikninganna yfir á hennar nafn byggst á þeirri reglu.Reglan mun fela efnislega í sér, samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð um efnihennar sem varðar þó fyrst og fremst skráningu fasteigna, að eignarréttursameigenda færist yfir á hinn langlífari við andlát hins skammlífari.5Af hálfu varnaraðila er á þvíbyggt að fyrrgreind réttarregla bandarískra laga feli í sér að innstæðurnar ábankareikningunum séu alfarið í hennar eigu og komi ekki til skipta ídánarbúinu og var á það fallist í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar byggja áhinn bóginn á því að innstæðurnar eins og þær voru á dánardegi E eigi að fallaundir dánarbússkiptin eins og aðrar eignir sem ekki hefðu verið gerðar aðséreign varnaraðila með kaupmála, ásamt vöxtum sem á innstæðurnar hafi falliðfrá þeim tíma.Niðurstaða 6Samkvæmt 2. mgr. 96. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993 skulu efnisreglur um fjárskipti milli hjóna einnigeiga við um skipti vegna andláts maka nema annað leiði af lögum. Samkvæmt 1.mgr. 99. gr. sömu laga skulu skiptin ná til heildareigna hvors hjóna nemasamningar um séreignir, reglur um lögmæltar séreignir eða fyrirmæli gefanda eðaarfleiðanda leiði til annars, sbr. ákvæði 74. til 77. gr. og 94. gr. sömu laga.7Af framangreindum lagaákvæðumleiðir að allar hjúskapareignir varnaraðila falla undir skiptin á dánarbúi E enséreignir hennar standa þar fyrir utan. 8Varnaraðili og E gengu í hjónaband[...]. Í málinu liggur fyrir kaupmáli sem þau gerðu [...] sama ár en umræddirbankareikningar höfðu eins og fyrr greinir báðir verið stofnaðir fyrir þaðtímamark. Samkvæmt 1. gr. kaupmálans var nánar tilgreindur sumarbústaður aðNesjavöllum við Þingvallavatn, sem þá var skráður sem eign E, gerður að séreignvarnaraðila. Í 2. gr. kaupmálans var hins vegar tekið fram að um aðrar eignirskyldi farið eftir almennum reglum hjúskaparlaga. 9Samkvæmt 54. gr. hjúskaparlagaverður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Á þettavið um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun eða öðlast síðar oggegnir einu með hverjum hætti eignar er aflað að lögum. Eign verður ekki gerðað séreign maka nema fullnægt sé skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga umséreignir. Einu gögnin sem liggja fyrir um innstæðurnar á umræddum tveimurbankareikningum eru yfirlit um þær og undirritað umsóknareyðublað fyrir annanreikninginn. Gögnin bera með sér að varnaraðili og E hafi verið skráðireigendur þeirra en af þeim verður ekki afdráttarlaust ráðið að um eignarhaldiðhafi átt að gilda fyrrgreind réttarregla bandarískra laga um „sameiginlegteignarhald með erfðarétti“ (e. joint tenancy with the right of survivorship).Óháð því verður ekki fram hjá því litið að í fyrrgreindum kaupmála varnaraðila ogE sem gerður var hér á landi eftir stofnun bankareikninganna er ekkert minnst áað um þessar eignir ætti að gilda séreignarfyrirkomulag. Gefur það að fyrrabragði til kynna að þau hafi sjálf ekki litið svo á eða hafi, eftir atvikum,ákveðið að breyta því fyrirkomulagi með gerð kaupmálans. Verður varnaraðililátin bera hallann af sönnunarskorti um hið gagnstæða en af því leiðir aðhvorki reynir á það álitaefni hvort hin erlenda réttarregla hafi gilt uminnstæðurnar né hvort til greina komi að leggja efni hennar til grundvallar viðmat á því hvort líta beri á eignina sem séreign varnaraðila fremur enhjúskapareign. Í ljósi þess og að engin gögn hafa verið lögð fram í málinu semfullnægja skilyrðum XI. kafla hjúskaparlaga um stofnun séreignar yfirinnstæðunum verður ekki talið að fullnægt sé því skilyrði 54. gr. hjúskaparlagaað sérstök heimild standi til annars en að telja þær til hjúskapareignar semskal samkvæmt 1. mgr. 99. gr. hjúskaparlaga falla undir dánarbússkiptin, sbr.2. mgr. 96. gr. sömu laga.0Í málatilbúnaði varnaraðila íhéraði var jafnframt á því byggt til vara að meta bæri fyrirliggjandi gögn uminnstæðurnar „sem erfðagerning“ í skilningi erfðalaga nr. 8/1962 „sem rúmistinnan heimildar 35. gr. laganna“. Eins og fyrr greinir hafa í málinu eingönguverið lögð fram yfirlit og stofngögn um bankareikningana sem fullnægjaaugljóslega ekki formskilyrðum erfðalaga um erfðaskrár eða eftir atvikum umgerð annars konar „erfðagerninga“. Verður af þeim sökum ekki fallist á þessamálsástæðu varnaraðila.1Samkvæmt framangreindu verðurkrafa sóknaraðila tekin til greina. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu verðurvarnaraðila gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnaðeins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurðarorð:Innstæður á dánardegi E þann [...] á reikningi nr. [...] íBank of America og á reikningi í Merill Edgenr. [...] falla undir skipti á dánarbúi hans ásamtþeim vöxtum sem bæst hafa við innstæðurnar frá dánardegi.Varnaraðili, D, greiði sóknaraðilum, A, B og C, hverjuum sig samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12. nóvember2019Mál þetta barst dómnum með málskotiBenedikts Ólafssonar, skiptastjóra í dánarbúi E, samkvæmt 122. gr. laga nr.20/1991. Erindi skiptastjóra er dagsett 13. nóvember 2018 og barst dómnum samadag. Aðilar málsins eru erfingjar dánarbúsins. Sóknaraðili er D, maki hinslátna, til heimilis að […], Reykjavík. Til varnar eru börn hins látna af fyrrahjónabandi, A og B, báðir búsettir erlendis, og C, […], […].I.DómkröfurSóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði aðinnstæður á reikningi sóknaraðila í Bank of America nr. […] og á reikningihennar í Meril Edge nr. […] falli ekki undir skipti á dánarbúi E, kt. […], ogað beita beri ákvæðum laga í Suður-Karólínu um eignarhald á innstæðum á þeimbankareikningum.Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilarverði úrskurðaðir til greiðslu málskostnaðar in solidum að mati dómsins.Varnaraðilar krefjast þess að allarinnstæður á dánardegi E, […], á reikningum í Bank of America nr. […] og áreikningi í Merrill Edge nr. […] falli undir skipti ádánarbúi E ásamt þeim vöxtum sem bæst hafa á innstæðurnar frá dánardegi. Að auki krefjast varnaraðilar þessað sóknaraðili verði dæmd til að greiða varnaraðilum málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. II.MálsatvikMál þetta varðar dánarbú E. Hannkvæntist tvívegis á lífsleiðinni. Í fyrra hjónabandi sínu eignaðist hann þrjúbörn, sem eru varnaraðilar í þessu máli. Fjórða barnið eignaðist hann árið [...]með síðari eiginkonu sinni, D. Þann […]gengu þau E og D í hjúskap.Giftingin fór fram á Íslandi og skv. íslenskum lögum og voru hjónin bæðiíslenskir ríkisborgarar og með lögheimili á Íslandi. Gerðu þau með sér kaupmálahinn […]. Í 1. gr. hans kemur fram að sumarbústaður á […] skuli verða séreign Dá grundvelli kaupmálans. Í 2. gr. kaupmálans kemur eftirfarandi fram: „Um aðrareignir okkar en að ofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga.Skal kaupmáli þessi afhentur Sýslumanninum í Reykjavík til skráningar lögumsamkvæmt.“Þann […] lést E á Íslandi eftirlangvarandi veikindi. Í september [...] var lögmaðurvarnaraðila í sambandi við J hrl., sem var þáverandi lögmaður sóknaraðila. Áfundi lögmanna aðila þann 26. september 2017 afhenti hún eignayfirlit ásamtnánari upplýsingum um þær eignir sem komu fram á yfirlitinu. Á yfirlitinu komum.a. fram innstæður á bankareikningum í Belgíu sem tilheyra skyldu dánarbúinu.Í yfirlitinu var hins vegar ekki þeirra innstæðna á bankareikningum íBandaríkjunum sem deilt er um í þessu máli. Stuttu eftir framangreindan fundlögmanna aðila mun lögmaðurinn hafa sagt sig frá málinu og sóknaraðili ráðiðsér nýjan lögmann.Þann 19. október 2017 sendi lögmaðurvarnaraðila bréf til lögmannssóknaraðila. Í því bréfi var farið yfirhelstu eignir búsins sem varnaraðilum var kunnugt um. Þar var einnig óskaðeftir upplýsingum frá sóknaraðila um ýmis atriði, sbr. eftirfarandi orðréttatilvísun: „Upplýsingar um ráðstöfun á söluandvirðiíbúðar í […] sem skráð var á D og seld var árið 2011. Söluverðið var USD […].Fá þarf afrit af íslenskum skattframtölum þeirra hjóna vegna 2015-2016. Óskaðer eftir afritum af amerískum (USA) skattframtölum D 2011-2016 (sem að öllumeinstaklingum með "resident alien" stöðu eða ríkisborgararétt berskylda til að skila þar í landi). Einnig vilja þau fá upplýsingar um erlendabankareikninga hennar en taka verður tillit til þeirra við skiptin. Óskað ereftir upplýsingum um það hvort D eigi aðrar eignir sem ekki hafa komið fram íupptalningunni hér að framan eins og t.d. eignir í fjárfestingarsjóðum eðaannað þess háttar. Óskað er eftir yfirlitum 24 mánuði aftur í tímann vegnaallra bankareikninga þeirra hjóna sem getið er um hér að ofan og einnig yfir þábankareikninga sem getið er um á skattskýrslu þeirra hjóna. Ef D er með erlendabankareikninga er óskað eftir samskonar yfirlitum vegna þeirra. Óskað er eftirupplýsingum um hver hafi aðgang/umboð vegna erlendra bankareikninga E.“Í bréfinu var óskað eftir svari viðþví innan 14 daga frá dagsetningu þess en ekkert svar mun hafa borist að sögnvarnaraðila.Þann 7. desember 2017 kröfðustvarnaraðilar þessa máls opinberra skipta á búinu. Ástæðan fyrir því var aðlítið miðaði að þeirra mati áfram með skiptin og var því varnaraðilum að sögnnauðugur sá kostur að óska eftir opinberum skiptum.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur,sem kveðinn var upp þann 6. febrúar 2018, var dánarbú E tekið til opinberraskipta og var Benedikt Ólafsson hrl. skipaður til að gegna starfi skiptastjóraí dánarbúinu.Þann 26. febrúar 2018 var haldinnskiptafundur í dánarbúinu. Á þeim fundi var bókað að lögmaður sóknaraðila væribeðinn um að upplýsa um bankareikninga á hennar nafni og innstæður hér heima ogerlendis á dánardægri E […]. Á sama fundi var bókað að leitað hefði verið eftirvitneskju fundarmanna um aðrar eignir eða um skuldir en engar ábendingar hefðukomið fram. Á sama fundi vísaði lögmaður varnaraðila ennfremur tilframangreinds bréfs varnaraðila til lögmanns sóknaraðila frá 19. október 2017.Annar skiptafundur var haldinn 4.apríl 2018. Þar var m.a. bókað að ekki hefðu enn borist upplýsingar frálögmanni D um bankareikninga og innstæður á hennar nafni á dánardegi E. Var þájafnframt bókað eftir lögmanni sóknaraðila að það yrði gert um leið og D kæmiheim frá Bandaríkjunum, en hún væri væntanleg 17. apríl það ár. Á sama fundivar einnig bókað að skiptastjóri hefði ítrekað óskað eftir svörum frá H hrl.við spurningum sem komu fram í bréfi frá I hrl. til hans þann 19. október 2017þar sem þau svör hefðu ekki borist.Aftur var haldinn fundur 9. ágúst2018 þar sem skorað var á sóknaraðila að upplýsa um bankareikninga erlendis ádánardegi. Þá lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir að hann myndi vikuna á eftir,senda skiptastjóra yfirlit um alla slíka reikninga á dánardægri E. Á samaskiptafundi ítrekaði varnaraðilinn C beiðni á þá leið að D myndi afhendaskattframtal sem hefði verið útfyllt í Bandaríkjunum.Þann 29. ágúst 2018 sendi lögmaðursóknaraðila þrjú tölvuskeyti á skiptastjóra. Þar komu m.a. fram upplýsingar uminnstæður í Bank of America og Merrill Edge. Þar var um að ræða þær innstæðursem deilt er um í þessu máli. Lögmaður sóknaraðila hafði áður upplýst lögmannvarnaraðila um þessar innstæður með tölvuskeyti 15. ágúst 2018. Í tölvuskeytinufrá 29. ágúst 2018 var í fyrsta skipti lagt fram skattframtalið íBandaríkjunum, en þar mátti sjá upplýsingar um bankareikningana sem hafa aðgeyma innstæðurnar sem deilt er um í þessu máli.Í fundargerð skiptafundar 8.nóvember 2018 var tekið fram að þar sem engin sátt hefði náðst um innstæðurnará bankareikningunum í Bandaríkjunum yrði því máli skotið til héraðsdóms.Sóknaraðili óskaði eftirdómkvaðningu matsmanns í málinu og í þinghaldi 28. janúar sl. var G lögmaðurdómkvaddur til að svara eftirfarandi matsspurningum: „Matsspurning 1: Hvaða réttarreglurgilda í rétti Suður Karólínu fylkis í Bandaríkjunum (tilvist og efni) um kaupsamningaum fasteign sem kveða á um að um fasteign gildi sameiginlegt eignarhald meðerfðarétti („joint tenancy with the right ofsurvivorship“) (SC Code 27-7-40 Creation of joint tenancy; filing;severance).Matsspurning 2: Þess er óskað aðmatsmaður lýsi hinni erlendu réttarreglu og láti í ljós rökstutt álit á efnihennar og þá hvernig fari um eignarhald á fasteign sem um gildi „joint tenancywith the right of survivorship“ við andlát annars sameiganda fasteignarinnar.Þess er óskað að matsmaður skoði og meti efni réttarreglunnar miðað viðtímabilið 2002-2017.“Um niðurstöður matsmanns verðurfjallað í niðurstöðukafla úrskurðarins eftir því sem ástæða þykir til.III.Málsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði aðinnstæður á fyrrgreindum bankareikningum í Bank of America og Merrill Edgefalli utan skipta á dánarbúi E heitins og að viðurkennt verði að ákvæðibandarískra laga gildi um eignarhald innstæðna á þeim bankareikningum. Sústaðreynd að bankareikningar hafi eftir andlát E verið skráðir á nafnsóknaraðila staðfesti m.a. að sóknaraðili sé réttur eigandi þessara innstæðna,óháð dánarbússkiptunum. Fyrir liggi að sóknaraðili og E heitinn voru um tímabúsett í Bandaríkjunum, en á þeim tíma hafi þau stofnað fyrrgreinda bankareikninga.Samkvæmt skilmálum og reglum er giltu um bankareikningana, sem E og D hafiákveðið að skyldu gilda samkvæmt lögum þar í landi, gildi um reikningana oginnstæður á þeim svokallað sameiginlegt eignarhald með erfðarétti (e. jointtenancy with the right of survivorship) samkvæmt ákvæðum laga í Suður-Karólínu.Í stofnsamningum séu þau kölluð sameiginlegir eigendur með gagnkvæmanerfðarétt. Sóknaraðili vísar til stofnskjals reiknings í Bank og America þarsem fram komi að E og D hafi ákveðið að um reikninginn skyldi gilda svokallað„Joint with Survivorship“. Þá vísist til yfirlits Merrill Edge um bankareikningþar, en á yfirliti komi fram við hlið nafns sóknaraðila „JTWRO“, sem séskammstöfun á „joint tenancy with the right of survivorship.“ Samkvæmt lagareglum í Suður-Karólínu er gildium „joint tenancy with the right of survivorship“ skuli við andlát annarssameiginlegra eigenda m.a. bankareiknings og innstæðu á bankareikningi öllinnstæðan færast yfir til þess sameiganda er lengur lifir, og teljist hann þáeinn eigandi innstæðunnar. Samkvæmt reglum ákvæðisins sé eiganda eignarsamkvæmt slíku fyrirkomulagi óheimilt að ráðstafa réttindum sínum án samþykkismeðeigandans. Við andlát annars aðilans flytjist eignin samkvæmt lögum til hinslanglífari og komi ekki til skipta í dánarbúi hins skammlífari. Sá langlífariverði einn eigandi innstæðunnar og geti ráðstafað henni að vild. Við andláthins langlífari fari um eignina samkvæmt lögum um erfðir eftir hann. Þegarumrætt fyrirkomulag sé haft á eignarhaldi, þ.e. sameiginlegt eignarhald meðerfðarétti, þýði það að eign sú sem háð sé þessu fyrirkomulagi geti hvorkikomið til skipta samkvæmt erfðaskrá eða reglum laga um erfðir, heldur fallirétturinn til langlífari meðeigandans. Þetta fyrirkomulag á eignarhaldi séþekkt í Bandaríkjunum og m.a. í Suður-Karólínu. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála hafi íslenskir dómstólar heimild til að beita lagareglumannars lands en Íslands. Sá sem beri fyrir sig erlenda réttarreglu verði aðleiða tilvist hennar og efni í ljós. Reynt hafi á beitingu þessa ákvæðis ídómum Hæstaréttar þannig að hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins, eins og rakiðverði í aðalmeðferð.Lögð sé sérstök áhersla á það að sóknaraðiliog E heitinn hafi gert með sér samninga um fyrrgreinda bankareikninga og að umþá og innstæður á þeim skyldu gilda ákvæði laga í Suður-Karólínu, en þar voruþau búsett. Þau hafi ákveðið berum orðum að hafa tiltekið fyrirkomulag áeignarhaldi bankareikninga og innstæðum á þeim og að fara skyldi að bandarískumlögum um réttindi yfir þeim eignum, m.a. eftir andlát annars þeirra eða beggja.Vilji þeirra hafi verið mjög skýr og hljóti að teljast óumdeildur. Sóknaraðili bendir einnig á meginreglu laganr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, en samkvæmt 3. mgr. 4. gr.laganna skuli beita lögum þess lands sem samningur hefur sterkust tengsl við.Sóknaraðili vísar enn fremur til umfjöllunar fræðimanna um efnið. Þá getiréttlætis- og sanngirnissjónarmið leitt til þess að rétt sé að beita erlendum lagareglum,enda markmið lagaskilareglna að leitast við að sama niðurstaða fáist ílögfræðilegum álitaefnum án tillits til þess hvar mál sé höfðað. Komi einkumtil álita að beita erlendum réttarreglum ef stofnast hefur til réttinda íerlendu ríki, en að mati sóknaraðila verði í því ljósi ekki hjá því komist aðtaka tillit til erlends réttar við úrlausn málsins. Þá sé lykilatriði að viljisóknaraðila og E heitins hafi verið skýr um að um bankareikninga og innistæðurá þeim færi samkvæmt lögum í Suður-Karólínu um „joint survivorship“. Þá telur sóknaraðili, hvað sem öðru líði, aðfallast beri á kröfu hennar í málinu með vísan til arfleiðsluheimildar 35. gr.erfðalaga nr. 8/1962. Sóknaraðili bendir á að D og E heitinn hafi gert með sérsamning samkvæmt lögum sem giltu í Suður-Karólínu, Bandaríkjunum, þar sem þauvoru búsett um að hið langlífara skyldi fá í sinn hlut innstæður á fyrrgreindumbankareikningum. Sóknaraðili telur að meta beri þann samning sem erfðagerning ískilningi laga nr. 8/1962 sem rúmist innan heimildar 35. gr. laganna. Af þeimsökum beri m.a. að fallast á kröfu sóknaraðila. Sóknaraðili byggir m.a. á 35. gr.erfðalaga nr. 8/1962, 2. mgr. 44. gr., 71. gr. og IX. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála og 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviðisamningaréttar, sem og óskráðum reglum á sviði lagaskilaréttar, sifjaréttar,erfðaréttar, samningaréttar og eignarréttar.Um málskostnað er vísað til XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra,sem og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV.Málsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðilar benda á að hinn látni hafi veriðíslenskur ríkisborgari og um skiptin skuli því gilda íslensk erfðalög. Hinnlátni og D hafi lengi verið starfsmenn í […] og um tíma staðsett í Bandaríkjunum.Þannig hafi þau verið […] á erlendri grundu og þegið laun frá […]. […]. Hinnlátni og D hafi alla tíð verið með lögheimili á Íslandi og, eins og lög geriráð, fyrir verið skráð á sama lögheimili að […] eftir að þau gengu í hjónaband.Í 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. komi fram að eftir fyrirmælum laganna skuli skipta dánarbúumeftir þá menn sem áttu lögheimili eða höfðu annars fasta búsetu hér á landi ádánardægri, en þetta sé svokölluð heimilisfestisregla. Ágreiningslaust sé ámilli aðila máls þessa að hinn látni hafi verið með lögheimili á Íslandi og þvíeigi framangreind lög við um skiptin.Varnaraðilar byggja á því að það sé viðurkenndregla í alþjóðlegum einkamálarétti á sviði erfða- og skiptaréttar að skipti á dánarbúumskuli fara fram samfellt í tilteknu ríki og taka til allra eigna og skuldahlutaðeigandi arfleifanda, óháð því hvar eignirnar séu niðurkomnar.Hinn látni og D eiginkona hans hafi búið viðhjúskapareignafyrirkomulag skv. hjúskaparlögum nr. 31/1993. Því komi allareignir þeirra til skipta sem hjúskapareignir, að undanskildum sumarbústaðnumvið […] sem gerður hafi verið að séreign D með kaupmála. Í 54. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 komi framað eign maka verði hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars ogað þetta eigi við um eignir sem maki flytji í búið við hjúskaparstofnun eðaöðlist síðar og gegni einu með hverjum hætti eignar sé aflað að lögum. Í 55.gr. sömu laga komi fram að séreign geti myndast með kaupmála hjóna eða hjónaefna,sbr. 74., 75., og 76. gr., eða fyrir ákvörðun gefanda eða arfleiðanda, sbr. 77.gr., og einnig geti séreign verið lögmælt, sbr. 94. gr., svo og ákvæði annarralaga þar um. Varnaraðilar byggja á því í máli þessu að bústaðurinn á […] séeina eignin sem uppfylli það skilyrði að hafa verið gerð að séreign en um allaraðrar eignir hins látna á Íslandi og annars staðar í heiminum gildi að þær séuhjúskapareignir hans og D og eigi að koma til skipta eftir hann skv. ákvæðumíslenskra laga.Þegar hjónin hafi gert með sér kaupmála[…]hafi legið fyrir að þau hefðu þá átt hina umþrættu íbúð í Bandaríkjunum ísjö ár, en hún var keypt árið 2002. Í 1. gr. kaupmálans komi fram aðsumarbústaður að Nesjavöllum skuli verða séreign D á grundvelli kaupmálans. Í2. gr. kaupmálans sé síðan eftirfarandi ákvæði: „Um aðrar eignir okkar en aðofan greinir skal fara að almennum reglum hjúskaparlaga.“ Í þessu ákvæðikaupmálans felist að um allar aðrar eignir þeirra hjóna skyldi fara eftiralmennum reglum hjúskaparlaga.Í 1. gr. laga nr.14/2004 um erfðafjárskatt komi fram að af öllum fjárverðmætum sem við skipti ádánarbúi manns hverfi til erfingja hans skuli greiða skatt í ríkissjóð. Effallist yrði á málsgrundvöll sóknaraðila í þessu máli væri auðvelt fyrirarfleifanda og arfþega almennt að sniðganga þetta ákvæði með því að fara þáleið sem sóknaraðili byggi á í þessu máli. Slíkt gangi einfaldlega ekki upp ogyrði til þess að ríkissjóður yrði af gríðarlegum fjárhæðum í formierfðafjárskatta sem hann ætti lögmætt tilkall til.-------Varnaraðilar telja að enginn fótur sé fyrir kröfumsóknaraðila og byggja það á eftirfarandi rökstuðningi.Í fyrsta lagi byggja þau á því að skv. skilmálumbankareikninganna skyldi um þá gilda svokallað sameiginlegt eignarhald meðerfðarétti (e. joint tenancy with the right ofsurvivorship) skv. ákvæðum bandarískra laga eins og það sé orðað ígreinargerð sóknaraðila. Varnaraðilar mótmæla því að þessi meinta erlenda reglasem sóknaraðili vísar til komi til greina við skiptin á dánarbúinu og í öðrulagi mótmæla varnaraðilar því að reglan hafi það innihald sem sóknaraðili leggiupp með í málinu. Í besta falli væri hugsanlega um áframhaldandi stjórnunarréttþess langlífari á reikningunum að ræða en ekki komi til greina að um sé að ræðaeinhvern óskilyrtan eignarrétt á öllum innstæðunum. Enn langsóttara sé að haldaþví fram að í reglunni felist einhver samningur um séreign eða erfðagerningur,enda sé engin stoð fyrir því. Varnaraðilar benda einnig á að í greinargerð sóknaraðila séítrekað vísað til ákvæða bandarískra laga án þess að tilgreina á nokkurn hátttil hvaða laga sé verið að vísa. Slík vanreifun leiði til þess að líta verðifram hjá öllum slíkum tilvísunum sóknaraðila.Varnaraðilar benda á það að enginn samningur hafi veriðlagður fram í málinu af hálfu sóknaraðila um að hún hafi gert samning við hinnlátna um að á milli þeirra gilti einhvers konar „joint tenancy with the rightof survivorship“. Varnaraðilar telja að það sé með hreinum ólíkindum að því séhaldið fram í málinu af hálfu sóknaraðila að einhvers konar óljós og ódagsettbankayfirlit séu ígildi einhvers samnings á milli hjóna um „joint tenancy withthe right of“. Slík framsetning af hálfu sóknaraðila standist enga skoðun. Þarað auki séu bankayfirlitin á erlendu máli, án þess að nokkur þýðing yfir áíslensku hafi verið lögð fram með þeim, en slíkt samræmist ekki 3. tl. 10. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Jafnframt sé ljóst að þó viðurkennt væri að einhvers konar„joint tenancy with the right of survivorship“ hefði eitthvert gildi á millihins látna og D, hvað hina umdeildu bankareikninga varðar, og um gagnkvæmanerfðarétt væri að ræða kæmi það eitt til greina að hið formlega skráðaeignarhald yrði á þann veg að bankareikningarnir yrðu skráðir á D. Í öllu fallikæmu þeir til skipta í sameiginlegu búi þeirra hjóna, enda hafi þessar umdeildubankainnstæður ekki verið gerðar að séreign né hafi verið gerð bréflegerfðaskrá vegna þeirra. Sóknaraðili haldi því fram að við andlát annars aðilansflytjist eignin samkvæmt lögum til hins langlífara og að hún komi þá ekki tilskipta í dánarbúi hins skammlífara. Varnaraðilar mótmæla þessari fullyrðingusóknaraðila sem ósannaðri. Sóknaraðili beri sönnunarbyrði fyrir því aðeinhverjar óskilgreindar erlendar lagareglur eigi við um hina umþrættu erlendubankareikninga sem trompi íslensk lög um dánarbússkipti á Íslandi og að þærreglur séu þess efnis sem hún haldi fram, sbr. og 2. tl. 44. gr. laga nr.91/1991. Hvorugt hafi sóknaraðila tekist að sanna og sé því ljóst að hinarumþrættu bankainnstæður verði aldrei undanskildar við skiptin á grundvellieinhverrar meintrar erlendrar lagareglu.Varnaraðilar byggja einnig á því að ef talið verður koma tilgreina að skoða hvort einhver bandarísk sérákvæði um eignarhald eigi við íljósi þeirra fylgiskjala sem sóknaraðili hafi lagt fram verði að skoðakaupmálann frá árinu [...] um leið. Af því leiði að skýrt ákvæði í 2. gr.kaupmálans á þá leið að um allar aðrar eignir hjónanna en sumarbústaðinn skulifara skv. reglum hjúskaparlaga hljóti alltaf að ganga framar einhverjum óljósumerlendum lagaákvæðum sem enginn samningur sé til um að eigi að gilda á millihins látna og sóknaraðila. Til viðbótar við framangreint byggja varnaraðilar á því aðreikningarnir hafi komið til fyrir kaupmálann og vísa í því sambandi m.a. tilstofnskjals bankareikningsins í Bank of America. Þar komi fram að reikningurinnhafi verið stofnaður árið 2005 og því verið til þegar kaupmálinn var gerður ogþví sé enginn vafi um það að reikningurinn falli undir ákvæði kaupmálans semtilgreini að um allar aðrar eignir hjónanna en sumarbústaðurinn skuli fara skv.reglum hjúskaparlaga.Kröfum sínum til stuðnings vísi sóknaraðili í öðru lagi tilnokkurra tilgreindra dóma Hæstaréttar. Þeir dómar virðist flestir eiga þaðsameiginlegt að þeim aðila sem hélt fram efni erlendrar réttarreglu hafi ekkitekist að sýna fram á að hún ætti við og sé því vandséð af hverju sóknaraðilitíni þá inn í greinargerð sína.Í þriðja lagi byggi sóknaraðili á því að D og hinn látni hafigert með sér samninga um bankareikninga í Bandaríkjunum á grundvelli ákvæðabandarískra laga á þeim tíma sem þau voru búsett í Bandaríkjunum. Varnaraðilartelja að hér fari sóknaraðili rangt með því að samningar sem sóknaraðili vísitil í þessu sambandi séu ekki fyrir hendi og hafi þar af leiðandi ekki veriðlagðir fram í málinu. Af framangreindu sé ekki hægt að draga neina aðra ályktunen þá að D og hinn látni hafi aldrei gert á milli sín neinn samning sem getiundanskilið hinar umþrættu innstæður í Bandaríkjunum frá búskiptum E heitins. Þá haldi sóknaraðili því fram í greinargerð að hinn látni ogD hafi „ákveðið berum orðum“ að hafa tiltekið fyrirkomulag á eignarhaldibankareikninga og innstæðum á þeim og að fara skyldi að bandarískum lögum umréttindi yfir þeim eignum. Óljóst sé á hvaða réttarheimild sóknaraðili byggihér en burtséð frá því mótmæli varnaraðilar því að nokkur slík ákvörðun hafiverið tekin af hinum látna og D sameiginlega sem bindandi sé í sambandi viðbúskiptin og varðað geti hina umþrættu bankareikninga.Í fjórða lagi vísi sóknaraðili til þess sem hún kallimeginreglu laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar og 3. mgr. 4.gr. laganna. Ljóst sé að tilvísun sóknaraðila í þessi lög standist engan veginnþví skýrlega komi fram í b-lið 2. mgr. 1. gr. laganna að lögin gildi ekki umskuldbindingar sem varði erfðir, þ.m.t. erfðaskrár, og samninga milli hjóna umfjármál sín.Í fimmta lagi vísi sóknaraðili til 35. gr. erfðalaga nr.8/1962 og virðist byggja á því að hinn látni og D hafi gert á milli sínsamning, skv. lögum sem giltu í Bandaríkjunum, um að hið langlífara skyldi fá ísinn hlut hinar umþrættu bankainnstæður við fráfall hins skammlífara og aðtelja verði þann gerning erfðagerning sem rúmist innan heimildar 35. gr.erfðalaga. Varnaraðilar telja að þetta geti ekki staðist enda séu mjög ströngskilyrði um form erfðaskráa þar sem um bréferfð sé að ræða og þau séu ekkiuppfyllt í þessu máli. Vísist um það nánar til VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962.Upplýst hafi verið að engin erfðaskrá hafi verið í gildi á milli hins látna ogD og þegar þau hafi gert kaupmálann árið [...] hafi komið skýrt fram að umallar aðrar eignir þeirra en sumarbústaðinn skyldi fara að almennum reglumhjúskaparlaga.Umlagarök vísa varnaraðilar til 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúumo.fl. Einnig vísa varnaraðilar til hjúskaparlaga nr. 31/1993, og þá einkum til54. og 55. gr. þeirra laga. Til viðbótar vísa varnaraðilar í 2. tl. 44. gr. laga nr. 91/1991 um það að sá sem villbera fyrir sig erlenda réttarreglu verði að leiða tilvist og efni hennar íljós.Krafaum málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.V.NiðurstaðaEkkier deilt um það í málinu að sóknaraðili og hinn látni, E, höfðu mjög sterktengsl við Bandaríkin og sóknaraðili hefur slík tengsl enn í dag að því ervirðist. Sú ráðstöfun sem þau hjónin gerðu varðandi umrædda reikninga sem um erdeilt er skiljanlegri fyrir vikið. Ekkier ágreiningur um að hér sé deilt um tvo reikninga, þ.e. annars vegar reikningí Bank of America nr. […] sem stofnaður var [...] og hins vegar reikning nr.[…] í Bank of America Investments Services Inc. sem stofnaður var [...] og fékksíðar númerið […] vegna sameiningar þess fyrirtækis við annan banka sem eftirsameiningu fékk nafnið Merrill Edge (Bank of America Corporation). Ístofnskjali fyrir reikninginn sem stofnaður var [...], og undirritað er af þeimhjónum, kemur skýrt fram að tegund reikningsins skyldi vera undir reglum um„joint with Rights of Surviorship“ en undir liðnum „Registration Type“ erhandskrifaður bókstafurinn J sem vísar til þess forms. Því verður slegið föstuað stofnskjalið hafi verið útfyllt af þeim hjónum eða a.m.k. samkvæmtfyrirmælum þeirra. Yfirlit frá Merrill Edge yfir reikninginn sem stofnaður var [...],sem virðist vera ágreiningslaust, ber það með sér að hann hafi verið stofnaðursamkvæmt sömu reglum þar sem fyrir aftan nöfn þeirra hjóna er að finna skammstöfuninaJTWROS sem dómurinn telur að vísi til framangreindra reglna. Sjá um sambærilegaskammstöfun í kaupsamningi um fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum sem deilter um í máli nr. Q-[...], sbr. úrskurð dómsins sem kveðinn er upp í dag. Íreglum Merill Lynch Bank of America Corporation sem sóknaraðili hefur lagt framer og útskýrt að JTWROS standi fyrir „Joint Tenancy With Right ofSurvivorship.“Verðurað mati dómsins ekki dregið í efa, miðað við framlögð gögn málsins, að það hafiverið vilji þeirra hjóna að framangreint fyrirkomulag skyldi gilda um þessasameiginlegu reikninga þeirra eins og fasteign þeirra í Suður-Karólínu. Ekkert bendir heldur til þess að þau hafi ekki gert sérfulla grein fyrir því hvað fólst í þessu fyrirkomulagi, heldur í raun þvert ámóti.Varnaraðilarbyggja á því að sóknaraðili hafi ekki sannað hvað felist í þessum reglum, þ.e.að þær geti með einhverjum hætti í sjálfu sér girt fyrir það að innstæðurnarkomi undir skipti á dánarbúi E. Vegna þessa ágreinings óskaði sóknaraðili eftirdómkvaðningu matsmanns til að svara tveimur matsspurningum sem lýst er í lokmálavaxtalýsingar hér að framan. Sú matsgerð beindist, miðað viðmatsspurningar, að fasteign þeirra hjóna í Bandaríkjunum sem tekist var á um ímálinu nr. Q-[...], en hún verður einnig lögð til grundvallar við úrlausn þessamáls enda um sömu reglur að ræða og ekki sjáanleg rökstudd mótmæli af hálfuvarnaraðila í þá veru að aðrar reglur skuli gilda um bankainnstæður enfasteignir, þ.e. ef framangreind regla á við á annað borð. Lögmaður varnaraðilatók þó fram í málflutningsræðu sinni að matsgerðin varðaði einungis fasteigninaog yrði því ekki lögð til grundvallar í þessu máli, en á það verður ekkifallist. Helstu niðurstöður matsmanns skulu reifaðar.Matsmaðurlýsir því að matsgerðin fjalli um réttarreglu sem nefnist „joint tenancy withthe right of survivorship“ (A) og sé mælt fyrir um hana í 40. gr., 7. kafla,27. þætti lögbókar Suður-Karólínu (e. Section 40, Chapter 7, Title 27 of the SCCode of Laws). Í bandarískum rétti sé að finna ýmis eignarform sameigenda, enalgengustu tegundirnar séu A og „Tenancy in Common“ (B). Árið 2000 hafi veriðsett sérstök löggjöf varðandi A og sé hún undir í þessu máli. Matsmaður kvaðstekki sjá að réttarreglan hefði breyst á árunum 2002–2017.Munurinná B og A felist fyrst og fremst í því hvernig yfirfærsla eignarréttar sé útfærðvið andlát skammlífari sameiganda ef þeir eru tveir, eins og í þessu máli, eðajafnvel fleiri.. Í tilviki B verðieignarhlutur sameigandans eign dánarbús viðkomandi og skiptist eftir almennumreglum (e. intestacy law) eða í samræmi við erfðaskrá hins látna. Þessu séöðruvísi farið í tilviki A, en í stuttu máli feli sú regla í sér að eign sé ísameign á meðan sameigendur eru á lífi en við andlát renni eignin, ásamt öllumréttindum og skyldum, til hins langlífari sameiganda. Í þessu felist að hinumsameiginlegu hagsmunum sem regla A feli í sér ljúki við andlát skammlífarisameigandans og hinn langlífari eigi í kjölfarið rétt á stærri hlut í eigninnieða eftir atvikum allri eigninni. Í bandarískum rétti sé ekki litið svo á aðeignarhlutur hins látna færist yfir á þann sem eftir lifir eða að hann erfieignarhlutinn, heldur að hagsmunum hins látna einfaldlega ljúki og þar meðverði hagsmunir hins eftirlifandi sameiganda meiri af eigninni en áður.Dómkvaddur matsmaður telur mega ráða af framangreinduákvæðilögbókar Suður-Karólínu að mögulegt sé að stofna til eignarformsins meðmargvíslegum hætti. Í ákvæðinu komi fram að stofnað sé til A með hvers kynsskjali um eignaryfirfærslu fasteignar sem innihaldi nöfn sameigendanna ásamtorðunum „as joint tenants with rights of survivorship, and not as tenants incommon“. Matsmaðurinndregur þá ályktun að fræðilega virðist gengið út frá því að eignarrétturinnfærist sjálfkrafa (e. automatically eða immediately) yfir til langlífarisameigandans við andlát hins skammlífari, en að framlagning dánarvottorðs sénauðsynleg til þess að breyta skráningunni í fasteignaskrá og með slíkristaðfestingu um að hinn skammlífari sameigandi sé látinn færist þeir hagsmunirsem hann átti í eigninni yfir til hins langlífari eiganda. Þákomi fram í (c)-lið hins umdeilda lagaákvæðis að ákvæðið eigi að túlka rúmt (e.liberally) í því skyni að ná fram vilja samningsaðilanna. Matsmaðurkom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Kvað hann eign undir þessumkringumstæðum ekki koma til skipta milli erfingja og orðaði það svo aðeignarréttur hins skammlífara ef um hjón væri að ræða hreinlega gufaði upp viðandlátið þegar þetta fyrirkomulag væri við lýði.Þýðinglöggilts skjalaþýðanda á umræddum lagaákvæðum, sem lögð hefur verið fram,staðfestir að mati dómsins meginniðurstöður matsmanns.Aðöllu framangreindu virtu telur dómurinn ljóst, eins og fyrr sagði, aðsóknaraðili og E hafi viljað hafa innstæður þær sem um er deilt með þessufyrirkomulagi, og að það hafi verið sameiginleg ákvörðun þeirra. Samkvæmtmatsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt og engir sjáanlegirhnökrar eru á, verður og að telja sýnt fram á að réttaráhrif þess að eign sé sannanlegaundirseld þessu ákvæði séu þau að eignarréttur færist sjálfkrafa til, í þessutilviki, eftirlifandi maka, jafnvel þegar við framvísun dánarvottorðs. Ekkertbendir til þess að einhverjar ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu þeirrahjóna í Bandaríkjunum til að leysa innstæðurnar undan þessum reglum, eða aðekki hafi verið stofnað til þessarar skipanar með réttum hætti á sínum tíma.Þær hafi því leitt til þess að sóknaraðili sé nú, a.m.k. samkvæmt bandarískumlögum, ein eigandi þessara bankainnstæðna. Því hefur ekki verið hnekkt.Ekkier fallist á það með varnaraðilum sem fram kom í bókun sem lögð var fram 27.mars sl., að vangaveltur matsmanns um heimfærslu þessarar reglu yfir áíslenskan rétt skipti máli eða dragi úr gildi matsgerðarinnar. Niðurstaðamatsgerðarinnar um regluna stendur þrátt fyrir það.Kemurþá til skoðunar hvort kaupmáli þeirra hjóna sem þau gerðu […] leiði til þess aðhægt sé að líta svo á að með honum hafi þau ákveðið að fella niðurframangreindar reglur, þ.e. að þær skyldu ekki lengur gilda þeirra í millum umeignir í Bandaríkjunum. Dómurinn telur það ekki tæka niðurstöðu og aðkaupmálanum hafi þannig fyrst og fremst verið ætlað að tryggja að sumarbústaðursem þar er getið skyldi vera séreign sóknaraðila og að um aðrar eignir skyldugilda almennar reglur hjúskaparlaga. Dómurinn lítur svo á að undir það ákvæði,þ.e. „aðrar eignir“, verði ekki fellt sérstakt samkomulag sem hjónin höfðu þáþegar gert og hafði gilt um nokkurra ára skeið, heldur hefði þurft að geta þesssérstaklega í kaupmálanum ef sú hefði átt að verða raunin auk þess sem vænta máþess að gera hefði þurft einhverjar ráðstafanir í Bandaríkjunum af því tilefni.Það athugist í þessu sambandi að þegar hjónin stofnuðu þessa reikninga íBandaríkjunum voru þau ógift og hafði því tekið gildi það fyrirkomulag semtveir lögráða einstaklingar samþykktu að skyldi gilda þeirra í millum, áður enþau ákváðu að gifta sig og gera kaupmála. Þá verður að líta til þess aðkaupmála er fyrst og fremst ætlað að fastsetja ákveðna skiptingu eigna ef hjónskilja. Innstæður í Bandaríkjunum hefðu eftir atvikum væntanlega skipst tilhelminga við skilnað, bæði með vísan til almennra reglna og ákvæða kaupmálans.Kaupmálinn breytti þannig engu í þeim efnum, en ekki verður hins vegar séð aðmeð honum hafi hjónin ætlað sér að raska þeirri stöðu sem þau höfðu áður komiðá um ráðstöfun eigna við andlát. Íljósi þess að dómurinn hefur slegið því föstu að innstæður þær sem deilt er umséu í dag eign sóknaraðila, a.m.k. hefur því ekki verið haldið fram að sú séekki raunin, sbr. framangreindar reglur, verður fallist á kröfur sóknaraðila ogað kaupmáli þeirra hjóna standi ekki í vegi þeirri niðurstöðu. Andspænis þeirristöðu að lögum að eignin teljist að fullu í eigu sóknaraðila verður ekki séðhvernig sú krafa verður gerð og á hvaða lagagrunni að sóknaraðila verði gert aðafhenda eignina til dánarbús E þannig að hún komi til skipta þar. Þarf því aðmati dómsins ekki umfjöllun um það hvort beita eigi íslenskum eða bandarískumlögum um skiptin sjálf. Um skipti búsins gilda þannig íslensk lög en ákvæði ílögum Suður-Karólínu í Bandaríkjunum leiða til þess að fasteign þeirra hjóna íBandaríkjunum rennur ekki til búsins, enda nú þegar eign sóknaraðila. Þáverður ekki fallist á að lög nr. 14/2004 um erfðafjárskatt geti haggaðframangreindri niðurstöðu og sú málsástæða því haldlaus. Benda má á í þvísambandi að væntanlega verður greiddur erfðafjárskattur af þessum verðmætum áÍslandi við andlát hins langlífara, þ.e. ef þau verða þá til staðar.Meðvísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt aðmálskostnaður milli aðila falli niður.Fyrir sóknaraðila flutti málið ÞorsteinnEinarsson lögmaður og fyrir varnaraðila Árni Ármann Árnason lögmaður.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991.Ú R S K U R Ð A R O R ÐViðurkennter að innstæður á reikningi sóknaraðila í Bank ofAmerica nr. […] og á reikningi hennar í Meril Edge nr. […] falli ekki undirskipti á dánarbúi E, kt. […], og að beita beri ákvæðum laga í Suður-Karólínu umeignarhald á innstæðum á þeim bankareikningum.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 261/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem F hafði lýst við slit K ehf. Byggði F á því að K ehf. hefði með saknæmum og ólögmætum hætti vanrækt skyldur sínar samkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdið sér bótaskyldu tjóni. Í málinu hafði F freistað þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns. Í matsgerðinni kom meðal annars fram að nánar tilgreindar fjárfestingar sjóðanna hefðu jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti tjón F yrði rakið til þess annars vegar en hruns bankakerfisins hins vegar væri nánast útilokað að leggja tölulegt mat á. Héraðsdómur taldi ekki unnt að fallast á með F að sú lækkun sem hefði orðið á verðmæti hlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 hafi getað talist tjón hans í skilningi lagareglna um skaðabætur. Þá taldi héraðsdómur að F bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar háttsemi sem K ehf. hefði borið ábyrgð á að lögum. Hæstiréttur tók fram að F hefði ekki sýnt fram á að tjón hefði hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi K ehf. Að því virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 5. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýstivið slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkenndverði krafa sín að fjárhæð 14.662.340 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2008 tilgreiðsludags, en til vara að krafa sín verði viðurkennd að annarri lægrifjárhæð að álitum, og henni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili að viðurkennd verði krafa sínað fjárhæð 11.450 krónur og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. sömulaga. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar en til vara að kröfur sóknaraðila verði stórlega lækkaðar. Þá krefstvarnaraðili kærumálskostnaðar.Að því gættu að sóknaraðili hefur ekki sýntfram á að tjón hafi hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi varnaraðila en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin fimm önnur mál milli sömu aðilaum samkynja sakarefni.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Félagsstofnun stúdenta, greiði varnaraðila, Kaupþingi ehf., 200.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016. Máli þessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferðvarnaraðila, var beint til dómsins með bréfi slitastjórnar varnaraðila 4. júlí2011, sem barst héraðsdómi 20. sama mánaðar. Um lagagrundvöll vísaðislitastjórn til 2. mgr. 120., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Málið er rekið samhliða fimm öðrum sambærilegum málummilli sömu aðila. Var það fyrst tekið til úrskurðar fimmtudaginn 3. desember2015 en vegna anna dómara var úrskurður ekki kveðinn upp innan lögmæltratímamarka. Málið var því endurflutt fimmtudaginn 25. febrúar sl. og tekið tilúrskurðar að nýju. Við þann endurflutning upplýsti lögmaður varnaraðila um aðslitameðferð hans hafi lokið með nauðasamningi sem orðið hafi bindandi 23.desember sl. Í kjölfarið hafi rekstrarformi félagsins verið breytt íeinkahlutafélag og nafni breytt til samræmis. Sóknaraðilier Félagsstofnun stúdenta, Sæmundargötu 4, Reykjavík, en varnaraðili erKaupþing ehf., Borgartúni 26, Reykjavík. Sóknaraðilikrefst þess að krafa hans að fjárhæð 14.662.340 krónur, auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6.október 2008 til greiðsludags verði viðurkennd við slitameðferð varnaraðila semalmenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þákrefst hann þess að krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 11.450 krónurverði viðurkennd við slitameðferð varnaraðila sem eftirstæð krafa samkvæmt 114.gr. laga nr. 21/1991. Þákrefst hann málskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. I Málavextirer þeir helstir að aðilar gerðu með sér samning 18. september 2003, um aðvarnaraðili tæki að sér eignastýringu fyrir sóknaraðila. Skyldi sú eignastýringfara fram í samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnu sem undirrituðvar sérstaklega 19. september 2003. Varnaraðila var með samningnum falið aðkaupa fjármálagerninga fyrir fé sóknaraðila, annast innlausn þeirra oginnheimtu afborgana, vaxta og verðbóta og að endurfjárfesta fyrir það fé seminnheimtist af verðbréfum sóknaraðila. Kom m.a. fram í samningnum aðsóknaraðili gerði sér grein fyrir eðli verðbréfaviðskipta og þeirri áhættu semþeim fylgi og að honum hafi verið gerð grein fyrir hættu á sveiflum í ávöxtunverðbréfa og að undirliggjandi eignir samningsins gætu rýrnað á samningstímanum. Samkvæmtfjárfestingastefnu skyldi miða við að fjármunum sóknaraðila yrði varið tilfjárfestingar fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum, en aðöðru leyti yrði fjárfest í skuldabréfum og víxlum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum. Þá varjafnframt tekið fram að heimilt væri að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn áinnlánsreikninga. Í fjárfestingastefnunni var og að finna nánari skilgreiningará þeim fjármálagerningum sem varnaraðila var heimilt að fjárfesta í fyrir höndsóknaraðila. Kom þar fram að með skuldabréfum væri átt við skuldabréf útgefinaf ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs og skuldabréf fyrirtækja sem skráð væruí viðurkenndri kauphöll. Jafnframt var heimilt að kaupa skuldabréf banka,sparisjóða, lánasjóða og fjárfestingastofnana ef þær störfuðu samkvæmtsérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits í landi viðkomandifélags. Með hlutabréfum var sagt að átt væri við hlutabréf fyrirtækja sem skráðværu í viðurkenndri kauphöll og með víxlum átt við víxla útgefna af fyrirtækjumsem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó var jafnframt heimilt að kaupa víxlaútgefna af bönkum, sparisjóðum, lánasjóðum og fjárfestingastofnunum, ef þærstörfuðu samkvæmt sérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits ílandi viðkomandi félags. Íeignastýringarsamningi kemur m.a. fram að varnaraðili skuli varðveita verðbréfog önnur verðmæti sóknaraðila á öruggan og tryggan hátt. Honum var þó heimilt að láta þriðja aðila annastfyrir sína hönd vörslu verðbréfa og annarra fjármuna sóknaraðila, sem og aðsinna uppgjörum viðskipta og tengdum verkefnum, en tekið var fram aðréttarsamband sóknaraðila og varnaraðila héldist óbreytt þótt varnaraðili nýttisér þessa heimild. Varnaraðili hafi því borið ábyrgð gagnvart sóknaraðila þótthann tæki ákvörðun um að útvista þeim verkefnum sem honum bar annars að sinnasamkvæmt eignarstýringarsamningi aðila. Sóknaraðilikveður að í október 2008 hafi þeir fjármunir sem hann hafi verið með íeignastýringu hjá varnaraðila numið á annan milljarð króna. Af þeirriheildarfjárhæð hafi rúmar 850 milljónir króna verið bundnar í sex verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum; verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnum KaupthingLiquidity Fund EUR, verðbréfasjóðnum Kaupþing Úrvalsvísitölusjóði,fjárfestingasjóðnum Kaupþing Peningamarkaðssjóði, fjárfestingasjóðnum ÍS-15 ogfjárfestingasjóðnum Kaupþing Hávaxtasjóði. Fyrir liggur að RekstrarfélagKaupþings banka hf. (nú Stefnir hf.) annaðist rekstur umræddra sjóða. Vísarvarnaraðili til þess í málavaxtalýsingu sinni að ekki liggi annað fyrir en aðsá rekstur hafi verið í fullu í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, þ.m.t. fjárfestingar sjóðanna,verðmætamat, innra eftirlit, útgáfa og innlausn hlutdeildarskírteina ogútreikning innlausnarvirðis. Arion verðbréfavarsla hf. hafi annast umsjá ogvarðveislu eigna sjóðanna í samræmi við ákvæði laganna. Aðkoma varnaraðila aðsjóðnum hafi aftur á móti takmarkast við sölu hlutdeildarskírteina þeirra, envarnaraðili hafi ekki haft beina aðkomu að fjárfestingum sjóðsins eða rekstriog kveðst varnaraðili mótmæla fullyrðingum sóknaraðila um annað. Af hálfusóknaraðila er á hinn bóginn byggt á því að varnaraðili hafi í raun ekki aðeinsátt heldur einnig stjórnað ofangreindum dótturfélögum sínum eins og nánar kemurfram í þeim kafla hér að neðan sem greinir málsástæður hans. Varnaraðilivísar til þess í greinargerð sinni að sóknaraðili hafi fengið á þriggja mánaðafresti sent yfirlit yfir þær eignir sem hann hafi á grundvellieignastýringarsamnings við varnaraðila falið honum til fjárvörslu. Áyfirlitunum hafi komið fram m.a. upplýsingar um eignir sóknaraðila íhlutdeildarskírteinum í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum og liggi ekkert fyrirum að hann hafi gert athugasemdir fyrr en með kröfulýsingu sinni viðslitameðferð varnaraðila 30. desember 2009. Þá kemur fram í greinargerðvarnaraðila að á eignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 komi framað sóknaraðili hafi verið með 1.513.809.714 krónur í eignastýringu hjávarnaraðila. Samkvæmt sundurliðun á eignum sóknaraðila við sama tímamark hafi372.440.265 krónur (24,6%) af eignum sóknaraðila verið bundnar í innlánum,1.033.503.311 króna (68,27%) í skuldabréfum eða verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum, 50.261.692 krónur(3,32%) í innlendum hlutabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðum semfjárfestu einkum í innlendum hlutabréfum og 57.604.446 krónur (3,81%) íerlendum hlutabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkumí erlendum hlutabréfum. Einnþeirra sjóða, sem varnaraðili keypti hlutdeildarskírteini í fyrir höndsóknaraðila, var verðbréfasjóðurinn Kaupþing Úrvalsvísitölusjóður. Samkvæmtfjárfestingastefnu sjóðsins var honum ætlað að fjárfesta í innlendumhlutabréfum og átti hann að fylgja eftir úrvalsvísitölu Kauphallar Íslands aðþví marki sem markaðsaðstæður og heimildir sjóðsins leyfðu, en úrvalsvísitalan(OMXI15) mun hafa verið samansett af 15 félögum sem valin voru af aðallistakauphallarinnar. Eftir leiðréttingu á misritun í greinargerð sóknaraðila viðmunnlegan málflutning er ekki ágreiningur milli aðila um að sóknaraðili hafiátt hlutdeildarskírteini í umræddum sjóðiað áætluðu innlausnarvirði 16.448.729 krónur 6. október 2008. Meðinnlausnarvirði hlutdeildarskírteina sjóðsins er átt við markaðsvirðisamanlagðra eigna hans að frádregnum skuldum við innlausn, deilt niður áheildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina, sbr. reglugerð nr.792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði. Síðastnefndandag tók Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. þá ákvörðun að fresta innlausnhlutdeildarskírteina í sjóðnum. Sóknaraðili fékk tilkynningu 19. desember 2009,um að sjóðnum yrði slitið. Kveður sóknaraðili að frá því að innlausn hafi veriðfrestað og þar til tilkynnt hafi um slit sjóðsins, hafi úrvalsvísitalaKauphallar Íslands lækkað um 88%, en fjárfestingastefna sjóðsins hafi kveðið áum að fylgt væri samsetningu og ávöxtun vísitölunnar. Sóknaraðili kveðst hafafengið greiddar samtals 1.786.389 krónur í tveimur greiðslum, 30. desember 2008og 10. júlí 2009 og nemi mismunurinn 14.662.340 krónum sem sé fjárhæð bótakröfuhans. Afhálfu varnaraðila er vísað til þess að sóknaraðili hafi ekki lagt framfullnægjandi gögn um framangreindar greiðslur eða að öðru leyti hvernig líðislitum umrædds verðbréfasjóðs. Sóknaraðililýsti kröfu þeirri er hann hefur uppi í máli þessu við slitameðferð varnaraðila30. desember 2009. Slitastjórn hafnaði kröfunni og mótmælti sóknaraðili þeirriniðurstöðu. Ekki tókst að jafna ágreining milli aðila og var málinu því vísaðtil úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 26. október 2011. Greinargerð varlögð fram af hálfu sóknaraðila 23. janúar 2012 og af hálfu varnaraðila 23. marssama ár. Sóknaraðilimálsins óskaði dómkvaðningar matsmanns með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2012. Matsþolar voru varnaraðili þessa máls, en einnig Stefnir hf. ogArion banki hf. Beiðnin fékk málanúmerið M-63/2012 hjá dómstólnum og varmatsmaður dómkvaddur samkvæmt henni 1. febrúar 2013. Matsgerð er dagsett 25.júní 2015 og var lögð fram í máli þessu 29. sama mánaðar. Matinu var ætlað að vera sönnunargagn í þvímáli sem hér er til úrlausnar og fimm samkynja málum sem rekin eru samhliða eneinnig í málum sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur Stefni hf. og Arion bankahf. vegna sömu lögskipta. Aðþví er mál þetta varðar var í matsbeiðni óskað svara við nánar tilgreindumspurningum er varða Kaupþing Úrsvalsvísitölu sjóð. Óskaðimatsbeiðandi eftir því að spurningum hans yrði svarað miðað viðdagsetningarnar, 31. desember 2007, 31. mars 2008, 30. júní 2008, 30. september2008 og 6. október 2008. Spurningarnar voru svohljóðandi ásamt svörummatsmanns: „Verðbréfasjóðurinn Kaupþing Úrvalsvísitölusjóður:Hvert var verðmæti eigna verðbréfasjóðsins Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs á tilgreindum dögum, sundurliðað eftir:hlutabréfum skráðum í Kauphöll Íslands;Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf skráð í Kauphöll Íslands2.677.1752.227.944.883.994.448.289304.133afleiðum:í formi framvirkra samninga þar sem undirliggjandi eignir voru hlutabréf skráð í Kaupöll Íslands;í formi framvirkra samninga þar sem undirliggjandi eignir voru aðrar en hlutabréf skráð í Kaupöll Íslands;öðrum afleiðum en framvirkum samningum;Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Framvirkir samningar, eign hlutabréfi00000Framvirkir samningar, ekki hlutabréf ii00000Aðrar afleiðuriii00000öðrum eignum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Aðrar eignir2.2725.893.246.3229.385Til annarra eigna telst m.a handbærtfé og aðrar eignir sem ekki eru tilgreindar sem fjárfestingaeignir. Skuldaliðir eru ekki dregnir frá.Átti verðbréfasjóðurinn á tilgreindum dögum hæfilegar og nægjanlega verðmætar eignir á móti metnu hámarkstapi af afleiðum samkvæmt b-lið 1. tölul. sbr. 1. mgr. 34 gr., sbr. 54. gr., þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003. Ef svo var ekki, hversu mikið vantaði upp á?Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað sjóðurinn var ekki með afleiðustöður á téðum dagsetningum og því spurninginekki viðeigandi.Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í verðbréfum og peningamarkaðsskjölum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (þá Kaupþingi banka hf.)?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs2.679.4472.243.837.885.240.449.611313.518Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf961.641901.184793.181638.8630Hlutfall af heildareignum sjóðsins35,9%40,2%42,1%44,1%0,0%Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í innlánum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.)?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs2.679.4472.243.837.885.240.449.611313.518Innlán hjá Kaupþingi banka hf.2.2371.746.245.3219.385Hlutfall af heildareignum sjóðsins0,1%0,5%0,1%0,1%3,0%Hversu stór hundraðshluti eigna verðbréfasjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í afleiðum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.)?Samkvæmt framlögðum gögnum fram aðsjóðurinn var ekki með afleiðustöður á téðum dagsetningum og því spurninginekki viðeigandi.Voru eignir verðbréfasjóðsins á tilgreindum dögum, m.a. að teknu tilliti til 1-5. matsliðar, í samræmi við fjárfestingarstefnu sjóðsins, sbr. útboðslýsingu hans og reglur sjóðsins á hverjum tíma, og innan þeirra fjárfestingartakmarkana sem um sjóðinn giltu, sbr.einkum 5. og 6. tölul. 30. gr., 34. gr., 35. gr., og 41. gr., þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30, 2003? Hafi svo ekki verið , að hvaða leiti fóru fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins í bága við fjárfestingastefnu hans og þær fjárfestingatakmarkanir sem um sjóðinn giltu?Samsetning sjóðsins31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf skráð í Kauphöll Íslands00%99%00%00%97%Innlán0%%0%0%3%Stefna sjóðsinsHlutabréf skráð í Kauphöll0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%Innlán0% - 5%0% - 5%0% - 5%0% - 5%0% - 5%Við yfirferð matsmanns kom fram aðsjóðurinn var ekki með virkar afleiðustöður innan sjóðsins. Þar með komu ekkitil skoðunar ákvæði 5. og 6. töluliðar 30. gr. laga nr. 30/2003, né heldurákvæði 34 gr. laga nr. 30/2003 um að nægjanlegar eignir hafa verið til staðar.Við skoðun matsmanns vegna ákvæða 35 gr. laga nr. 30/2003 kom fram sjóðurinn erí raun vísitölusjóður og fellur þar af leiðandiundir viðmið 36. gr.laganna, en þar er tilgreint að vægi geti farið íallt að 20% af vægi eins útgefanda. Í 2. mgr. 36. gr. er kveðið á um að vægigeti farið í allt að 35%, en það er þó háð heimild Fjármálaeftirlitsins. Matsmanni er ekki kunnugt um aðFjármálaeftirlitið hafi veitt slíka heimild sjóðnum til handa þar sem ekki fengustafhent gögn um samskipti milli Rekstrarfélagsinsfyrir hönd sjóða þess og Fjármálaeftirlitsins.Sjóðurinn var innan sinnarfjárfestingarstefnu, en var utan marka vegna eignar í einum útgefanda, sbr. 36.gr. laga nr. 30/2003. Við yfirferð matsmanns vegna ákvæða41 gr. laga nr. 30/2003 um heimildir til skortsölu kom fram að sjóðurinn varekki með, á téðum dagsetningum, viðskipti með skortstöður á eignum. Hafi fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins farið í bága við fjárfestingarstefnu hans og þær fjárfestingartakmarkanir, sem um sjóðinn giltu, hver eru í hundraðshlutum metin áhrif þess á virði hlutdeildarskírteina í sjóðnum á tilgreindum dögum?Að því gefnu að ekki hafi verið veittheimild frá Fjármálaeftirlitinu í samræmi við 2. mgr. 36. gr. laga nr. 30/2003þá var brot gegn lagaákvæði til staðar hjá sjóðnum vegna hámarks eignar í einumútgefanda, sbr. svar við spurningu nr. 3 hér að ofan. Metin áhrif á virði hlutdeildarskírteinavegna þessa eru metin óveruleg þar sem allar eignir sjóðsins voru metnar ámarkaðsvirði þess tíma og mögulegt að selja þær á virkum markaði.Við yfirferð matsmanns komu ekki framönnur frávik sem fóru í bága við fjárfestingarstefnu sjóðsins og þær fjárfestingartakmarkanir sem umsjóðinn giltu.“ Einnigvar óskað svara matsmanns við spurningum sem lutu að eignastýringarsamningimálsaðila og fjárfestingarstefnu þess samnings. Eftirfarandi eru spurningarnarásamt svörum matsmanns:„Eignastýringarsamningur ogfjárfestingarstefna matsþola Kaupþings hf. og matsbeiðanda:Matsmaður vill benda á að viðsamanburð á stöðum einstakra eigna eignastýringarsamnings við einstakar eignirí verðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem voru til skoðunar í þessari matsgerð,getur verið mismunur. Kallað var eftirforsendum gangvirðismats eigna í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum miðað við6.10. 2008 en þær forsendur bárust ekki og eru gangverð þann 6.10. 2008 unnin ísamræmi við gögn frá Arion banka hfvegna bókhalds sjóðanna. Dæmi eru um niðurfærslur eigna í bókhaldisjóðanna þann 6.10.2008, en rökin að baki þeirri niðurfærslu eru ekki tilstaðar né liggur fyrir að um tæmandi niðurfærslu eigna hafi verið að ræða. Hver var á tilgreindum dögum hlutfallsleg skipting eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, sundurliðað eftir:hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll:Verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingarsjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll;Skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;inneign á innlánsreikningum.öðrum eignum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Hlutabréf skráð í viðurkenndri kauphöll 8.80100000000Verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri Kauphöll82.282472.669260.721126.147907.8667Skuldabréf í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings banka hf.73.132576.281649.939354.234448.3133Verðbréfasjóðir og/eða fjárfestasjóðir sem fjárfestu einkum í skuldabréfum 888.57567917.55867956.20167978.08367985.19165Innlán76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Aðrar eignir0000000000Samtals í eignastýringu.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Var samsetning eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf.(þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, á tilgreindum dögum, að teknu tilliti til 1. tölul., í samræmi við Stefnu B í fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003? Ef svo var ekki , að hvaða leyti var samsetning eignanna ekki í samræmi við Stefnu B?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf og sjóðir sem fjárfestu í hlutabréfum – verðmæti91.08372.66960.72126.14707.866Heildareignir safnsins.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Hlutfall hlutabréfa af heildarsafni4%3%1%9%7%Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað á tilgreindum dagsetningum var samsetning eigna matsbeiðanda innan marka skv. Stefnu B íeignastýringarsamningi milli aðila dagsettum 19. september 2003.Hvernig skiptust eignir matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, hlutfallslega á tilgreindum dögum eftir:fjármálagerningum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (áður Kaupþingi banka hf.);fjármálagerningum útgefnum af matsþola Stefni hf. (áður Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf.) eða verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum þar sem matsþoli Stefnir hf. (áður Rekstrarfélag Kaupþings banka hf.) var rekstrarfélag í skilningi I. kafla laga um verbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003;Fjármálagerningum útgefnum af öðrum útgefendum en greinir í a- og b- liðum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Innlán hjá Kaupþingi76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Útgefið af kaupþingi4.364000000000Útgefið af sjóðum/ Rekstrarfélaginu.032.13778.023.20074.073.01375.072.75174.058.52070Útgefið af öðrum16.290943.308193.848685.712682.8505Eignastýring samtals.329.778.377.884.438.916.448.907.513.810Þegar litið er til útgefandafjármálagerninga þótti rétt að sýna innlán sérstaklega. Innlán eru í raunveltustærð og eru skírteini vegna þess almennt ekki gefin út en öðru máligegnir með peningamarkaðsinnlán, en eignastýringarsafn matsbeiðanda átti óbeintí peningamarkaðsinnlánum í gegnum fjárfestingar í sjóðum.Einnig vil ég benda á að undir liðnum„Útgefið af sjóðum/Rekstrarfélaginu“ gefur að líta öll hlutdeildarskírteini íeignastýringarsafninu sem voru í rekstri Rekstrarfélagsins á þessum tíma, óháðþví hvort Rekstarfélagið nýtti sér ákvæði 3 mgr. 23 gr. laga nr. 30/2003 um aðfélaginu sé ekki skylt að gefa út hlutdeildarskírteini nema eigendur þeirraóski eftir því.Undir liðnum „Útgefið af öðrum“ erum.a hlutdeildarskírteini í sjóðum sem reknir voru af rekstrarfélagi Kaupþings banka í Lúxembourg.Að teknu tilliti til góðrar viðskiptavenju og bestu framkvæmdar, sbr. 5. og 18. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108, 2007, mögulegra hagsmunaárekstra sbr. 2. tölul. hér að framan, og fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003, hver hefði á tilgreindum dögum verið áhættuminnsta og besta samsetning þeirra eigna sem matsþoli Kaupþing hf. (áður Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu?Við matsgerðina var áætlað að kannaþær ábendingar og athugasemdir sem gætu hafa komið frá eftirlitsaðilum, svo semfrá Fjármálaeftirlitinu og/eða innri- og ytri endurskoðendum. Þrátt fyrir ítrekaða beiðni um slík gögn þábárust þau ekki og vísast í því efni til fskj. 5 og 7. Vegna þessa hefur matsmaður engar upplýsingarum hvort um hagsmunaárekstra hafi verið að ræða eða óeðlileg tengsl eðaútvistun verkefna vegna reksturs verðbréfasjóða sbr. 17. og 18. gr. laga nr.30/2003 um rekstur verðbréfasjóða.Einnig er ekki unnt af fyrrnefndum ástæðum að leggja mat á hvort góðviðskiptavenja og besta framkvæmd hafi verið viðhöfð í samræmi við 5. gr. og18. gr. laga nr. 108/2007. Svar við því hver hefði verið bestaog áhættuminnsta samsetning þeirra eigna sem matsþoli hafði í eignastýringu átilgreindum dögum hlýtur að taka mið af áhættuvilja og áhættusækni starfsfólkseignastýringar bankans. Ljóst má vera aðbesta og áhættuminnsta samsetning fer ekki endilega saman með bestu arðsemimiðað við stefnu eigenda, þannig að það er í raun ekkert algilt svar við þessumvangaveltum.Ég vil þó vekja athygli áeftirfarandi atriðum sem ég tel að gætu hugsanlega verið á skjön við ákvæði 5.gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007. Annarsvegar er um að ræða gerð afleiðusamnings 1. október 2008 og hins vegar hlutfallmatsþola og tengdra aðila í eftirtöldum sjóðum.Afleiðusamningur – verðbréfasjóðurISEQTil samningsins er stofnað samkvæmtuppgjörsgögnum þann 1. 10. 2008, með gildistíma til 16.10. 2008. Markaðir á þessum tíma voru mjög óvenjulegirí ljósi áætlunar ríkisins um yfirtöku á 95% hlut í Glitnis. Í ljósi þess verður að telja þessi viðskiptifrekar óvenjuleg og hafi haft í för með sér töluverða áhættu fyrir sjóðinn.Vegna tengsla er vert að benda áeignastöður sjóðanna í bæði Exista og SPRON.Bein tengsl birtast einna helst í fréttum þegar SPRON tilkynnti umsamrunaviðræður m.a. á heimasíðu sinni þann 30.4. 2008. Síðar, þann 1.07. 2008,var tilkynnt til Kauphallar Íslands samþykkt samrunaáætlun af stjórnum SPRON ogKaupþings banka hf. Þó svo að ekki sé umreglubrot að ræða hefði eflaust átt að koma til álita þau miklu tengsl sem værukomin á milli þessara fyrirtækja við eignastýringu sjóðanna. Vert ereinnig að hafa í huga, sbr. 35.gr. laga30/2003, en þar kemur fram að aðilar innan sömu samstæðu takist saman sem einnaðili við útreikning á hlutfalli útgefanda.Vegna Exista hf. eru tengsl ekki beinheldur óbein, miklar lánveitingar voru á milli Kaupþings banka hf og Exista hf.Exista hf. voru á þessum tíma, samanber skýrslu rannsóknarnefndarAlþingis. Á þessum tíma var Exista hf.stærsti einstaki hluthafi bankans og í tengslum við samrunaáætlun SPRON ogKaupþings banka hf var kveðið á um í tengslum við skiptihlut að endurgjald fyrirhluthafa SPRON yrði hlutabréf í Kaupþingi banka hf. og hlutabréf í Existuhf. Sjá hér fyrir neðan stöðumyndir úrtilteknum sjóðum á tilgreindum dagsetningum.Verðbréfasjóður ISEQFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf..337.225813.098448.791366.8760Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,5%35,0%33,7%39,8%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf237.03103.76348.98464.26936.393Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.574.256916.861497.775431.14536.393Hlutfall af heildareignum sjóðsins40,6%39,5%37,3%46,8%5,7%HávaxtasjóðurinnFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs6.512.5306.667.6257.036.2247.384.3503.626.845Verðbréf útg. af Kaupþingi banka hf646.495705.812740.248793.387724.732Hlutfall af heildareignum sjóðsins9,9%0,6%0,5%0,7%20,0%Verðbréf útgefin af SPRON947.004990.021.053.749.145.979.145.979Útg. af SPRON og Kaupþingi banka hf.593.499.695.833.793.997.939.366.870.711Hlutfall af heildareignum sjóðsins24,5%25,4%25,5%26,3%51,6%ÚrvalsvísitölusjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs2.679.4472.243.837.885.240.449.611313.518Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.961.641901.184793.181638.8630Hlutfall af heildareignum sjóðsins35,9%40,2%42,1%44,1%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf49.25422.40504.49393.74950.374Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.110.895.023.589897.674732.61250.374Hlutfall af eignum sjóðsins41,5%45,6%47,6%50,5%6,1%ÍS 15 fjárfestingarsjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs5.848.2823.610.0513.326.2768.891.8824.608.172Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf5.538.7384.676.6964.383.0853.142.1820Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,9%34,4%32,9%35,3%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf.634.759.318.784.148.588869.344665.007Samtals SPRON, Exista hf og Kaupþing banki hf. 7.173.4975.995.4805.531.6734.011.526665.007Hlutfall af eignum sjóðsins45,3%44,1%41,5%45,1%4,4%PeningamarkaðssjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðsins85.031.15052.088.84449.751.30344.165.55834.215.677Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.4.565.3496.981.6565.149.5144.013.2332.747.590Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%3,4%0,4%9,1%8,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf1.232.0794.324.8333.812.0314.138.4243.388.635Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.5.797.4281.306.4898.961.5458.151.6576.136.225Hlutfall af eignum sjóðsins8,6%21,7%8,0%8,5%7,9%Kaupþing Liquidity Fund EURFjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54648.50128.9469.2828.588Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.6.9495.0985.6695.6845.726Hlutfall af heildareignum sjóðsins6,2%0,5%9,6%29,5%30,8%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf0.2693.3253.338.633211Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf7.2188.4239.0077.3175.937Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%7,4%31,1%37,9%31,9%Að teknu tilliti til mats samkvæmt 7. tölul. A-liðar, 8. tölul. B-liðar, 7. tölul. C-liðar, 8. tölul. D-liðar, 8. tölul. E-liðar, 8. tölul. F-liðar og 1-4 tölul. G-liðar, hvert er metið heildartjón matsbeiðanda á árinu 2008 sem rekja má til eignastýringar matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.) annars vegar miðað við 30. september 2008 og hins vegar 6. október 2008?Við yfirferð matsmanns var skilgreintað frávik eigna miðað við stefnu og vikmörk laga hafi ekki haft áhrif á mat ávirði eigna þar sem þær voru allar færðar á markaðsvirði. Hafa verður þó í huga dagsetninguna 6.10. 2008 þar sem ljóst er að markaðir lokastog stýring eigna þar með ómöguleg.Einnig ber að hafa í huga að framlögð gögn sjóðanna bera ekki með sérsamræmda yfirferð virðismats á þeim tíma og eflaust lá það mat ekki fyrir ímörgum tilfellum við lokun markaða þann 6.10. 2008. Beðið er um að leggja mat áheildartjón matsbeiðanda á árinu 2008, sem rekja má til eignastýringar matsþolaKaupþings banka hf annars vegar miðað við 30.09. 2008 og hins vegar 6.10.2008. Ef litið er til þeirra frávika frálögum og/eða stefnu sjóðanna í svörunum hér að framan, að frátöldumdagsetningunum 30.09. 2008 og 6.10.2008, þá eru þau metin óveruleg og ekki talin hafa leitt til tjóns á þeimdagsetningum. Að því er varðar þærábendingar sem fram koma í svari mínu við spurningu nr. 4, hér að ofan, þá telég að þau atriði hafi farið í bága við bestu framkvæmd og jafnvel leitt af sértjón, en að hve miklu leyti það er vegna eignastýringar matsþola annars vegarog hruns bankakerfisins hins vegar er nánast útilokað að mínu mati að leggjatölulegt mat á.“II Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi varnaraðilaorðið fyrir tjóni, sem nemi þeirri fjárhæð sem krafa hans nemi. Kveðstsóknaraðili telja varnaraðila bera skaðabótaábyrgð á því tjóni. Byggir hann áað viðurkenna beri skaðabótakröfu hans sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila og kröfu hans vegna gerðarkröfulýsingar sem eftirstæða kröfu samkvæmt 114. gr. sömu laga. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi vanrækt skyldur sínarsamkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdiðsóknaraðila bótaskyldu tjóni. Varnaraðili hafi tekið að sér vörslu ogeignastýringu á fjármunum sóknaraðila og hafi þegið greiðslur fyrir. Hafisóknaraðili því mátt vera í góðri trú um að varnaraðili myndi gæta hagsmunahans í hvívetna. Sóknaraðilitelji að dreifing áhættu við stýringu eigna hans hafi verið of lítil, enda hafifé sóknaraðila einkum verið varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem reknir hafi verið af dótturfélagivarnaraðila og varnaraðili hafi farið með fulla stjórn á. Verði varnaraðili aðbera fulla ábyrgð á þessum einhæfu fjárfestingum óháð brotum hans áfjárfestingastefnu og eignastýringarsamningi aðila og öðrum atvikum. Þábendi sóknaraðili á að varnaraðila hafi stöðu sinnar vegna ekki geta dulist íhvað stefndi í íslensku efnahagslífi á haustmánuðum 2008. Hafi því hvílt ennríkari skyldur á varnaraðila en ella að hafa hagsmuni sóknaraðila aðleiðarljósi eins og honum hafi þó ævinlega verið skylt samkvæmt 19. og 2. mgr.62. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði og 5. gr. laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Hafi varnaraðila því borið skylda til aðkoma eignum sóknaraðila í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hansóháð því hvort réttilega hafi verið staðið að kaupum á þeim. Hafi varnaraðiliþví ekki getað látið við það sitja að bíða og sjá til, enda hafi hann tekiðsérstaklega að sér með samningi að stýra og gæta að eignum sóknaraðila.Varnaraðili hafi hins vegar ekki innleyst hlutdeildarskírteini sóknaraðila eðatryggt eignir hans og á því athafnaleysi verði hann nú að bera ábyrgð. Vísisóknaraðili hér jafnframt til þeirrar meginreglu sem komi fram í 18. gr. laganr. 108/2007 um að fjármálafyrirtæki skuli leita allra leiða til að tryggjabestu mögulega niðurstöðu fyrir viðskiptavini, sbr. og meginreglu 19. gr. sömulaga. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hann hafi leitað til varnaraðilasem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila að skoðast í því ljósi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi brotið gegn þeirri fjárfestingastefnu,sem honum hafi borið að fylgja við fjárfestingar sínar fyrir hönd sóknaraðila,og þar með gegn eignastýringarsamningi aðila. Því beri varnaraðiliskaðabótaábyrgð á því tjóni sem af samningsbroti hans hafi hlotist. Varnaraðilahafi verið heimilt að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eða verðbréfa-eða fjárfestingasjóðum sem hafi einkum fjárfest í hlutabréfum. Að öðru leytiskyldi fjárfest í skuldabréfum og víxlum eða verðbréfa- eða fjárfestingasjóðumsem hafi einkum fjárfest í skuldabréfum. Þá hafi varnaraðila á hverjum tímaverið heimilt að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn á innlánsreikninga. Íbyrjun október 2008 hafi heildarfjárhæð eignasafns sóknaraðila hjá varnaraðilanumið á annan milljarð króna. Þar af hafi varnaraðili bundið rúmar 850milljónir króna af fé sóknaraðila í sex fjárfestinga- og verðbréfasjóðumdótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., þ.e. Kaupþingi Hávaxtasjóði,Kaupþingi peningamarkaðssjóði, verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnumÍS-15, Kaupþingi Úrvalsvísitölusjóði og fjárfestingasjóðnum Kaupthing LiquidtyFund EUR. Byggi sóknaraðili á því að með því að binda svo stóran hluta affjármunum sóknaraðila í nefndum sjóðum hafi varnaraðili brotið gegneignastýringarsamningi aðila, enda hafi heildareignasamsetning þeirra sjóða semum ræði farið í bága við þá fjárfestingastefnu sem varnaraðila hafi borið aðleggja til grundvallar við meðferð sína á fjármunum sóknaraðila. Aðþví er varði Kaupþing Úrvalsvísitölusjóð sérstaklega bendi sóknaraðili einnig áað tekið hafi verið fram í fjárfestingastefnu að með hlutabréfum væri átt viðhlutabréf fyrirtækja sem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Með skuldabréfumog víxlum væri svo átt við skuldabréf og víxla, sem útgefnir væru affyrirtækjum sem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó hafi einnig veriðheimilt að kaupa víxla og skuldabréf, sem gefin hafi verið út af bönkum,sparisjóðum, lánasjóðum og fjárfestingastofnunum, enda störfuðu þær samkvæmtsérstökum lögum eða væru ellegar undir eftirliti fjármálaeftirlits. Í öðrumfjármálagerningum hafi ekki verið heimilt að fjárfesta. Þrátt fyrir þetta hafivarnaraðili fjárfest fyrir hönd sóknaraðila í hlutdeildarskírteinum í KaupþingiÚrvalsvísitölusjóði, en sjóðurinn hafi sjálfur ekki aðeins fjárfest í skráðumhlutabréfum heldur hafi hann einnig haft heimild til að fjárfesta í afleiðum.Með því að verja fjármunum sóknaraðila til kaupa á hlutdeildarskírteinum íKaupþingi Úrvalsvísitölusjóði hafi varnaraðili því brotið gegn þeirrifjárfestingastefnu, sem honum hafi borið að leggja til grundvallar við meðferðsína á fjármunum sóknaraðila, og þar með einnig gegn eignastýringarsamningiaðila. Byggi sóknaraðili á því að varnaraðili beri skaðabótaábyrgð gagnvarthonum á því tjóni sem af hafi hlotist. Sóknaraðilileggi áherslu á að meta verði heildstætt fjárfestingar varnaraðila fyrir hanshönd á grundvelli nefnds eignarstýringarsamnings. Þannig hafi varnaraðili ekkiaðeins farið gegn samningi aðila með því að binda fjármuni sóknaraðila íKaupþingi Úrvalsvísitölusjóði, heldur einnig með því að fjárfesta í öðrumverðbréfa- og fjárfestingasjóðum, svo sem nánar sé rakið í greinargerðumsóknaraðila í öðrum þeim málum er lúti að kröfum sóknaraðila í bú varnaraðilaog rekin séu samhliða máli þessu. Fjárfesting varnaraðila í KaupþingiÚrvalsvísitölusjóði hafi hins vegar falið í sér sjálfstætt brot, enda hafifjárfestingar sjóðsins ekki verið í samræmi við fjárfestingastefnu eignarstýringarsamningsaðila. Hefðivarnaraðili farið eftir þeirri fjárfestingastefnu, sem honum hafi borið aðleggja til grundvallar, hefði tjón sóknaraðila orðið mun minna, en um hiðgagnstæða verði varnaraðili að bera sönnunarbyrði enda hafi það verið hann sembrotið hafi gegn samningi aðila. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hannhafi leitað til varnaraðila sem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila aðskoðast í því ljósi. Sóknaraðilibendi jafnframt á að meðferð varnaraðila á fjármunum sóknaraðila hafi ekkiaðeins farið í bága við títtnefnda fjárfestingastefnu, heldur hafi varnaraðiliengan reka gert að því að leiðrétta hina ólögmætu meðferð á fjármunumsóknaraðila, ekki einu sinni eftir að ljóst hafi verið orðið að miklar blikurværu á lofti í íslensku efnahagslífi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi ekki aðeins brotið gegneignarstýringarsamningi aðila með fjárfestingum í trássi við samninginn, heldurhafi hann í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþings banka hf.Hafi varnaraðili því stjórnað fjárfestingum þeirra sjóða, sem rekstrarfélagiðhafi haft með höndum til hagsbóta fyrir varnaraðila og aðila honum tengdum, entil tjóns fyrir sóknaraðila sem viðsemjanda sinn og almennanhlutdeildarskírteinishafa. Íþessu sambandi bendi sóknaraðili á að í stjórn Rekstrarfélags Kaupþings bankahf. hafi á hverjum tíma setið lykilstjórnendur og –starfsmenn varnaraðila,ýmist sem aðal- eða varamenn, þar á meðal Andri Vilhjálmur Sigurðsson, lögmaðurá lögfræðisviði varnaraðila, Birgir Örn Arnarsson, forstöðumaðuráhættustýringar- og útlánaeftirlitssviðs varnaraðila, Helgi Sigurðsson,forstöðumaður og síðar framkvæmdastjóri lögfræðisviðs varnaraðila, RagnarJónasson, lögmaður á lögfræðisviði og síðar forstöðumaður lögfræðiráðgjafarvarnaraðila, Eggert Páll Ólason, lögfræðingur á lögfræðisviði varnaraðila, ogÞórarinn Sveinsson, framkvæmdastjóri eignastýringarsviðs varnaraðila. Ítökvarnaraðila í Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi því ekki aðeins veriðeignarlegs eðlis heldur einnig stjórnunarlegs. Framangreintfyrirkomulag hafi verið í fullkominni andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti þar sem mælt sé fyrir um að fjármálafyrirtækiskuli gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að hagsmunaárekstrarskaði hagsmuni viðskiptavina þess, sbr. og 19. gr. reglugerðar nr. 995/2007 umfjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þvert á móti hafihagsmunir varnaraðila ráðið því að keypt hafi verið hlutdeildarskírteini fyrirhönd sóknaraðila í sjóðum dótturfélags varnaraðila, sem varnaraðili hafi haftfulla stjórn á. Hafi hagsmunir sóknaraðila verið þar að engu hafðir. Sóknaraðilibyggi á því að með framangreindri háttsemi sinni hafi varnaraðili í kraftiyfirburðastöðu sinnar gagnvart dótturfélaginu brotið gegn 13. gr. samþykktaRekstrarfélags Kaupþings banka hf., þar sem kveðið sé á um að stjórn félagsinsfari með málefni félagsins. Með því að varnaraðili hafi í raun stjórnaðRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi hann svipt stjórn félagsins raunverulegusjálfstæði og hafi þar með brotið gegn stjórnskipan þess í trássi viðframangreint ákvæði samþykktanna. Meðsama hætti byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi með háttsemi sinni semraunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., brotið gegnákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Vísi sóknaraðili m.a. í þeim efnum til68. gr. laganna, sem kveði á um að málefni félags skuli vera í höndumfélagsstjórnar. Jafnframt sé vísað til 76. gr. laganna sem mæli fyrir um aðfélagsstjórn megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem séu til þess fallnar aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins.Þá megi félagsstjórn ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar eða annarrastjórnaraðila félagsins ef ákvarðanirnar séu ógildar vegna þess að þær brjóti íbága við lög eða félagssamþykktir. Sóknaraðili byggi ennfremur á því aðháttsemi varnaraðila hafi falið í sér brot gegn 95. gr. laga nr. 2/1995, semkveði á um að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem sé til þess fallin aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarrahluthafa eða félagsins. Ííslenskum rétti sé viðurkennt að til ábyrgðar móðurfélags geti komið í tilvikumsem þessum bæði á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins og ákvæðis 2.mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Þar sé kveðið á um að hluthafi sé skyldur til aðbæta tjón sem hann af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hafi valdið félaginu,öðrum hluthöfum eða þriðja aðila með broti á ákvæðum laganna eða samþykktumfélagsins. Megi í þeim efnum vísa til dóms Hæstaréttar, sem birtur sé ídómsafni réttarins frá árinu 2003 á bls. 1060, þar sem fallist hafi verið áskaðabótaskyldu móðurfélags sem með saknæmum og ólögmætum hætti hafi misnotaðsér aðstöðu sína gagnvart dótturfélagi með þeim afleiðingum að kröfuhafardótturfélagsins hafi hlotið tjón af. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi í raun haft svo mikil ítökog yfirráð yfir dótturfélagi sínu, Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf., aðsjálfstæði síðarnefnda félagsins hafi í raun ekkert verið og megi því líta svoá að um eitt félag hafi verið að ræða. Byggi sóknaraðili á því að samsama verðivarnaraðila dótturfélagi hans og gera hann ábyrgan fyrir athöfnumdótturfélagsins og þeim ákvörðunum sem það formlega hafi tekið, en aðeins fyrirtilstilli og vilja varnaraðila í krafti þeirra eignar- og stjórnunarleguyfirburða sem hann hafi haft yfir því. Um slíka ábyrgð hluthafa á félagi megiað nokkru vísa til Hæstaréttardóms frá árinu 1993, sem birtur sé á blaðsíðu 1653í dómasafni réttarins frá því ári. Samkvæmtþeim upplýsingum, sem fram hafi komið um rekstur sjóða á vegum RekstrarfélagsKaupþing banka hf. í kjölfar hruns íslenska bankakerfisins í október 2008, hafimiklir misbrestir verið á því að farið hafi verið að settum lögum og reglum viðrekstur sjóðanna. Þannig byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi semeigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings bankahf. misnotað stöðu sína með þeim hætti að fjármunir sjóðanna hafi verið notaðirtil þess að fjármagna rekstur varnaraðila og tengdra aðila. Hafi sú fjármögnunfarið fram með þeim hætti að sjóðir rekstrarfélagsins hafi fjárfest að miklummeirihluta í bæði innlánum varnaraðila og aðila honum tengdum, svo ogfjármálagerningum sem þessir aðilar hafi gefið út. Hafihlutdeildarskírteinishafar sjóðanna því í raun verið látnir fjármagna reksturvarnaraðila og annarra aðila honum þóknanlegra án nokkurs tillits til hagsmunaskírteinishafanna sjálfra. Ískýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslenskubankanna 2008 og tengda atburði sé fjallað um eignasamsetningu nokkurra þeirrasjóða sem Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. hafi séð um rekstur á, þ. á m.Kaupþings Peningamarkaðssjóðs, en í þeim sjóði hafi sóknaraðili átthlutdeildarskírteini. Í umfjöllun um nefndan sjóð í skýrslunni, sbr. kafla14.5.4, komi m.a. fram að hluti af stærstu skuldum sjóðsins hafi verið tengdurvarnaraðila í gegnum eignatengsl og/eða stórar áhættuskuldbindingar. Stórumhluta heildareigna sjóðsins hafi verið varið til að fjárfesta í varnaraðila ogfélögum honum tengdum. Þannig hafi þetta hlutfall verið um og yfir 50% afheildareignum sjóðsins á seinni helmingi ársins 2006, en talsvert hærra á árinu2008. Í skýrslunni sé þetta talið vekja upp spurningar um sjálfstæðirekstrarfélagsins gagnvart varnaraðila. Sóknaraðilibyggi á því að varnaraðili hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlutast til umfjárfestingar í nefndum sjóði dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings bankahf., á kostnað eðlilegrar áhættudreifingar og skuldaraáhættu og þar meðhagsmuna hlutdeildarskírteinishafa. Telji sóknaraðili að það sama hafi veriðuppi á teningnum hvað varði aðra sjóði rekstrarfélagsins. Hafi þetta m.a. veriðí freklegri andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr.reglugerðar nr. 995/2007. Afhálfu sóknaraðila sé jafnframt byggt á því að með áður lýstri háttsemi hafivarnaraðili brotið gegn fjölmörgum ákvæðum laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði. Hafi athafnir varnaraðila komið í veg fyrir að aðRekstrarfélag Kaupþings banka hf. gæti verið óháð í störfum sínum, sbr.meginreglu 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá hafi háttsemi varnaraðila einnig fariðgegn 18., sbr. 17. gr. laganna, en eins og áður segi hafi varnaraðili annastsölu hlutdeildarskírteina sjóðsins og hafi komið fram sem viðsemjandi gagnvarthlutdeildarskírteinishöfum þrátt fyrir að hagsmunir hans færu bersýnilega gegnhagsmunum rekstrarfélagsins og eigenda hlutdeildarskírteina sjóðsins.Sóknaraðili byggi ennfremur á því að háttsemi varnaraðila hafi falið í sér brotgegn ákvæði 19. gr. laganna um góða viðskiptahætti og venjur, svo og þeimákvæðum laganna sem takmarki fjárfestingaheimildir verðbréfasjóða, sbr. F-liðII. kafla laga nr. 30/2003, sbr. og IV. kafla reglugerðar nr. 792/ 2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, enda hafi fjármunum sjóðsins verið variðtil fjárfestinga til hagsbóta fyrir varnaraðila og tengdra aðila, í andstöðuvið framangreind ákvæði um takmarkanir á fjárfestingaheimildum slíkra sjóða. Svosem áður greini hafi varnaraðili séð um kaup og sölu hlutdeildarskírteina ísjóðum dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., og hafi komiðfram út á við gagnvart viðskiptavinum sem viðsemjandi þeirra. Samkvæmt því hafivarnaraðila borið í störfum sínum fyrir sóknaraðila að gæta að ákvæðum laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í framangreindu hafi falist að varnaraðila hafiborið að sinna störfum sínum í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum með trúverðugleikafjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi, sbr. 5. gr. laganr. 108/2007. Þá hafi varnaraðila sömuleiðis borið að gera allar tiltækarráðstafanir til að koma í veg fyrir að hagsmunaárekstrar sköðuðu hagsmuniviðskiptavina hans, sbr. 8. gr. laganna, en þær skyldur séu nánar útfærðar íreglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja,sbr. m.a. 19., 20. og 21. gr. Ljóstsé af því sem fyrr sé rakið að varnaraðili hafi misnotað stöðu sína semmóðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. oghafi freklega brotið gegn ofangreindum ákvæðum laga nr. 108/2007 og reglugerðarnr. 995/2007 til tjóns fyrir sóknaraðila og aðra hlutdeildarskírteinishafasjóða rekstrarfélagsins. Sóknaraðilibyggi jafnframt á því að varnaraðili hafi í krafti yfirráða sinna yfirRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. komið því til leiðar að farið hafi veriðgegn fjárfestingastefnu og reglum Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs þvert áhagsmuni hlutdeildarskírteinishafa. Samkvæmt útdrætti úr útboðslýsingu sjóðsinshafi það m.a. verið markmiðið með útgáfu hans að fylgja eftir samsetningu ogávöxtun úrvalsvísitölu Kauphallar Íslands hf. að því marki sem markaðsaðstæðurog heimildir sjóðsins leyfðu. Þá hafi sjóðurinn haft heimildir til að binda fésitt í afleiðum svo fremi sem þær væru innan þeirra takmarkana er lög nr.30/2003 settu í þeim efnum. Að öðru leyti hafi fjárfestingaheimildir sjóðsinstakmarkast af ákvæðum nefndra laga þar um. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að brotið hafi verið gegn ofangreindrifjárfestingastefnu Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs til hagsbóta fyrir varnaraðilaen til tjóns fyrir hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins. Sé og áréttað aðfjárfestingastefna sjóðsins hafi ekki farið saman við þá fjárfestingastefnu semlegið hafi til grundvallar eignarstýringarsamningi aðilanna. Hafi varnaraðilaþví ekki verið heimilt yfirhöfuð að leggja fjármuni sóknaraðila í nefndan sjóð. Sóknaraðilibendi á að sem starfsleyfisskyldu fjármálafyrirtæki, sbr. 3. gr., sbr. og IV.kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hafi varnaraðila borið að starfaí samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði, sbr. 19. gr. laganna. Hafi varnaraðila verið skylt að hafatrúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi,sbr. 2. mgr. 62. gr. og 19. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr., laga nr. 30/2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingasjóði og 5. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Sömu skyldur hafi hvílt á varnaraðila samkvæmt 19. gr. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Meðþví að handstýra fjárfestingum sjóða dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþingbanka hf., hafi varnaraðili brotið gegn þessum ákvæðum, til hagsbóta fyrir sigog tengda aðila, en á kostnað almennra hlutdeildarskírteinishafa sjóðanna, þ. ám. sóknaraðila. Afhálfu sóknaraðila sé því jafnframt haldið fram að brotið hafi verið gegnjafnræði hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess að innlausnumhlutdeildarskírteina í greindum sjóði hafi verið frestað 6. október 2008.Sóknaraðili telji einsýnt að fjármunir sjóðsins hafi snarlækkað síðustuvikurnar fyrir frestun innlausnar, sem m.a. sjáist af hinu lágaendurgreiðsluhlutfalli sjóðsins. Þannig hafi auðseljanlegar eignir verið seldarfyrst til að mæta auknum innlausnum, en illseljanlegri eignir setið eftir ákostnað þeirra hlutdeildarskírteinishafa sem ekki hafi stokkið til og innleystskírteini sín áður en innlausnum í sjóðinn hafi verið frestað. Aðmati sóknaraðila hafi borið að nýta ákvæði í reglum sjóðsins, sbr. og 2. mgr.27. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003, til þess að fresta innlausnum oggæta þannig að jafnræði og hagsmunum allra hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins,sbr. áðurnefnda 2. mgr. 15. gr. laganna. Hafi í öllu falli borið að seljaeignir sjóðsins eftir seljanleika þeirra í réttum hlutföllum, en aðeins með þvímóti hefði verið unnt að gæta hagsmuna allra hlutdeildarskírteinishafasjóðsins, sbr. nefnda 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Meðsömu rökum og áður hafi verið rakin byggi sóknaraðili á því að varnaraðili beriábyrgð gagnvart sóknaraðila á vanrækslu dótturfélags síns, RekstrarfélagsKaupþings banka hf., að þessu leyti. Samkvæmtframansögðu megi ljóst vera að varnaraðili hafi nýtt sér stöðu sína semmóðurfélag Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. til hagsbóta fyrir sig og tengdaaðila. Hafi það falið í sér saknæma háttsemi af hans hálfu og beri varnaraðiliþví skaðabótaábyrgð á því tjóni sem sóknaraðili hafi orðið fyrir. Þá liggijafnframt fyrir að varnaraðili hafi brotið gegn eignastýringarsamningiaðilanna, enda hafi hann farið út fyrir þá fjárfestingastefnu sem honum hafiborið að leggja til grundvallar og hafi ekki gætt hagsmuna sóknaraðila íaðdraganda hrunsins. Hafi varnaraðili þvert á móti tekið eigin hagsmuni fram yfirhagsmuni sóknaraðila, m.a. með fjárfestingum í eigin fjármálagerningum ogtengdra aðila. Sóknaraðiliárétti að engu skipti í þessu sambandi hver hafi raunverulega annast þauverkefni sem varnaraðili hafi tekið að sér fyrir hönd sóknaraðila samkvæmt samningiaðilanna. Breyti það engu um ábyrgð varnaraðila gagnvart sóknaraðila, enda hafivarnaraðili staðfest ábyrgð sína sérstaklega í samningi sínum við sóknaraðila,sbr. 3. gr. samningsins, sbr. og 7. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Verðiekki fallist á málsástæður sóknaraðila um að varnaraðili hafi raunverulegafarið með stjórn Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., leiði af framangreindu aðvarnaraðili beri eftir sem áður skaðabótaábyrgð gagnvart sóknaraðila á þeirriólögmætu og saknæmu háttsemi sem lýst sé hér að framan og RekstrarfélagiKaupþings banka hf. kunni að einhverju leyti að verða kennt um. Sóknaraðilitelji tjón sitt nema fjárhæð skaðabótakröfu sinnar. Hann hyggist engu að síðursanna með öflun matsgerðar að hve miklu leyti fjárfestingar KaupþingsÚrvalsvísitölusjóðs hafi verið í ósamræmi við bæði þá fjárfestingastefnu, semlögð skyldi til grundvallar eignarstýringu varnaraðila, svo ogfjárfestingastefnu og reglur sjóðsins sjálfs og þar með þau lagaákvæði semrakin hafi verið hér að ofan. Sóknaraðilikrefjist þess jafnframt að krafa hans vegna ritunar kröfulýsingar að fjárhæð11.450 krónur verði viðurkennd sem eftirstæð krafa við slit varnaraðila, sbr.114. gr. laga nr. 21/1991. Þarfnast sú krafa ekki sérstakrar umfjöllunar. Málisínu til stuðnings vísi sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl., einkum 113. gr., 114. gr., en einnig 5. þáttar laganna. Þá vísisóknaraðili til laga nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum 2., 68., 76., 95. og 134.gr. laganna og til meginreglna íslensks skaðabótaréttar. Sóknaraðili vísiennfremur til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. laganna ogtil ákvæða laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 1., 5. og 8.gr. laganna. Þá vísi sóknaraðili til laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði ogfjárfestingasjóði, einkum 15., 17., 18., 19., 27. og 54. gr., en einnig til II.kafla. Sóknaraðili vísi aukinheldur til ákvæða reglugerðar nr. 995/2007 umfjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sbr. einkum 19., 20. og 21.gr. og til ákvæða reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði ogfjárfestingasjóði, sbr. einkum IV. kafla. Þá vísi sóknaraðili jafnframt tillaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, en um kröfu varnaraðila um málskostnað vísist til 130. gr. þeirralaga, sbr. 2. mgr.178. gr. laga nr. 21/1991.III Varnaraðili krefst þess að öllumkröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað, enda hafi sóknaraðili ekki sýnt framá að hann eigi réttmæta skaðabótakröfu á hendur honum. Sóknaraðili hafi í engusýnt fram á að varnaraðili hafi að einhverju leyti brotið gegn skyldum sínumsamkvæmt samningi aðila um eignastýringu eða að nokkur önnur skilyrði séu tilþess að skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila. Sóknaraðili hafi hvorki sýntfram á tilvist eða umfang hins ætlaða tjóns né orsakasamband þess við ætlaðsaknæmt og ólögmætt atferli á ábyrgð varnaraðila. Af málatilbúnaði sóknaraðilamegi ráða að krafa hans um skaðabætur miði að því að gera hann eins settan ogef greitt hefði verið úr úr umræddum sjóði miðað við það dagsgengihlutdeildarskírteina í honum, sem síðast hafi gilt áður en lokað hafi veriðfyrir innlausn hlutdeildarskírteina 6. október 2008. Af hálfu varnaraðila sébent á að samkvæmt eignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 hafiinnlausnarvirði hlutdeildarskírteina hans í Kaupþingi Úrvalsvísitölusjóði þánumið 16.448.729 krónum en ekki 16.449.729 krónum eins og haldið sé fram ígreinargerð sóknaraðila. Þá bendi varnaraðili á að sóknaraðili kunni að hafafengið eða muni fá frekari greiðslur fyrir hlutdeildarskírteini en þær1.786.389 krónur sem getið sé um í greinargerð hans þar sem ekkert hafi veriðlagt fram í málinu um greiðslurnar eða slit sjóðsins. Þar af leiðandi verðiekkert fullyrt um ætlað tjón sóknaraðila. Þá bendi varnaraðili jafnframt á aðsóknaraðili hafi engin rök fært fyrir því að verðmæti hlutdeildarskírteinannahafi átt að haldast óbreytt eftir 6. október 2008, í kjölfar hrunsefnahagskerfis þjóðarinnar sem orsakað hafi bersýnilega lækkun á verðmæti eignasjóðsins. Þá skorti verulega á að sóknaraðili hafi fært fullnægjandi rök fyrirþví að hann hafi átt að verða eins settur við slit sjóðsins og ef greitt hefðiverið úr sjóðnum miðað við skráð innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina íhonum 6. október 2008 þannig að líta megi á mismun þeirrar fjárhæðar og þeirrarfullnaðargreiðslu sem sóknaraðili hafi þegið við slit sjóðsins sem fjártjón.Sóknaraðili hafi kosið að grundvalla kröfugerð sína á hendur varnaraðila áætluðum brotum varnaraðila gegn eignastýringarsamningi aðila, án þess að sýnameð nokkru móti fram á að samhengi sé á milli framkvæmdar eignastýringarinnarannars vegar og lækkunar á innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina sóknaraðilahins vegar. Samkvæmt framansögðu hafi sóknaraðila því hvorki tekist að afmarkanægilega ætlað tjón sitt né að sýna fram á að það megi rekja til einhverrarsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila. Þar af leiðandi sé óhjákvæmilegtað hafna öllum kröfum sóknaraðila í málinu. Jafnframt bendi varnaraðili á aðsóknaraðili hafi á þriggja mánaða fresti frá gerð eignastýringarsamningsinsverið send yfirlit um þær eignir sem hann hafi falið varnaraðila til fjárvörsluen á þeim yfirlitum hafi m.a. komið fram upplýsingar um eignir sóknaraðila íformi hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum. Sóknaraðilibyggi í málinu á því að fjárfesting varnaraðila í slíkum sjóðum hafi falið ísér brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Engu að síður hafi sóknaraðiliengum athugasemdum hreyft við þeim fjárfestingum fyrr en í kröfulýsingu viðslitameðferð varnaraðila 30. desember 2009. Í ljósi þessa tómlætis sóknaraðilatelji varnaraðili útilokað að líta megi á fjárfestingar varnaraðila íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Varnaraðili kveðst alfarið hafnaþví að starfsmenn hans hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmteignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og valdið með því sóknaraðilabótaskyldu fjártjóni, sem sé grundvöllur kröfugerðar sóknaraðila. Varnaraðili hafni fullyrðingusóknaraðila um að dreifing áhættu á fjárfestingum sóknaraðila hafi verið oflítil, sem rangri og ósannaðri. Þá sé jafnframt hafnað fullyrðingu um að umeinhæfar fjárfestingar hafi verið að ræða, en fjármunum sóknaraðila hafi veriðráðstafað til fjárfestinga í sex mismunandi verðbréfa- og fjárfestingasjóðum,sem hver um sig hafi haft yfirlýsta fjárfestingastefnu. Meðal helstu kosta sjóða umsameiginlegar fjárfestingar, s.s. verðbréfa- og fjárfestingasjóða, sé aðsjóðirnir séu taldir stuðla að áhættudreifingu og að þeir séu reknir ágrundvelli starfsleyfis stjórnvalda, undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins ogsamkvæmt yfirlýstri fjárfestingastefnu. Slíkum sjóðum hafi með lögum nr.30/2003 verið veittur einkaréttur á viðtöku fjár frá einstaklingum og lögaðilumtil sameiginlegra fjárfestinga í fjármálagerningum á grundelli áhættudreifingarsamkvæmt fjárfestingastefnu. Eigandi hlutdeildarskírteina í slíkum sjóðum eigirétt til að njóta ávinnings af öllum eignum sjóðanna í réttu hlutfalli við þaðfjármagn sem hann leggi sjóðnum til sameiginlegra fjárfestinga. Áhætta sóknaraðila affjárfestingum í hlutdeildarskírteinum í sjóðum sem reknir hafi verið afRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. verði því ekki metin á grundvelli þess aðfjármunum sóknaraðila hafi aðeins verið ráðstafað til fjárfestinga í sex slíkumsjóðum, heldur sé nauðsynlegt að líta til fjárfestingastefnu hvers sjóðs fyrirsig og eignasafns hans. Þegar það sé gert sé augljóst að fjárfestingarvarnaraðila í umræddum sjóðum hafi verið allt annað en einhæfar og sé öllumfullyrðingum sóknaraðila þess efnis mótmælt sem röngum. Þá bendi varnaraðili á að engumáli skipti í framangreindu samhengi að rekstrarfélag sjóðanna hafi veriðdótturfélag varnaraðila, enda hafi Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. verið sjálfstættfjármálafyrirtæki sem hafi annast daglegan rekstur verðbréfa- ogfjárfestingasjóða samkvæmt lögum nr. 30/2003 og samþykktum félagsins.Fullyrðingum sóknaraðila þess efnis að varnaraðili hafi farið með fulla stjórná rekstrarfélaginu sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum, sem og því að það getileitt til skaðabótaskyldu varnaraðila í málinu. Með sama hætti hafni varnaraðilialfarið þeirri fullyrðingu sóknaraðila, að hann eða starfsmenn hans hafi meðnokkru móti getað séð fyrir hrun íslensks efnahagslífs haustið 2008 þannig aðvarnaraðila hafi borið sjálfstæð skylda til að innleysa hlutdeildarskírteinisóknaraðila. Í fjárfestingastefnusóknaraðila, sem undirrituð hafi verið með eignastýringarsamningi aðila, komifram að heimilt sé að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum í hlutabréfum. Að öðruleyti skuli fjárfest í skuldabréfum og víxlum eðaverðbréfasjóðum-/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum, en ekki einvörðungu,í skuldabréfum. Jafnframt sé heimilt að ráðstafa fjármunum inn áinnlánsreikninga. Samkvæmt fjárfestingastefnunni sé með skuldabréfum átt viðskuldabréf útgefin af ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs, skuldabréffyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og skuldabréf fjármálafyrirtækja. Meðhlutabréfum sé átt við hlutabréf fyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og meðvíxlum sé átt við víxla sem útgefnir séu af slíkum fyrirtækjum eðafjármálafyrirtækjum. Varnaraðili telji einsýnt aðallar fjárfestingar sem gerðar hafi verið á grundvelli eignastýringarsamningsaðila hafi verið í fullu samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnusóknaraðila sem höfð skyldi til viðmiðunar. Hvað varði verðbréfasjóðinnKaupþing Úrvalsvísitölusjóð sérstaklega skuli bent á að samkvæmt fjárfestingastefnusjóðsins hafi honum einkum verið ætlað að fjárfesta í innlendum hlutabréfum ogfylgja eftir úrvalsvísitölu Kauphallar Íslands að því marki sem markaðsaðstæðurog heimildir sjóðsins hafi leyft, en úrvalsvísitalan (OMXI15) sé samansett af15 félögum sem valin séu af aðallista kauphallarinnar. Fullyrðingar sóknaraðilaþess efnis að fjárfestingastefna hans hafi ekki heimilað fjárfestingar íverðbréfamarkaðssjóðnum Kaupþing Úrvalsvísitölusjóði eigi því ekki við rök aðstyðjast. Ekki hafi verið sýnt fram áannað en að eignir Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs hafi samanstaðið af eignum semvarnaraðila hafi samkvæmt eignastýringarsamningi aðila verið heimilt aðfjárfesta í beint eða í gegnum verðbréfa- eða fjárfestingasjóði. Fjárfestingvarnaraðila í hlutdeildarskírteinum í sjóðnum geti því á engan hátt hafa leitttil fjártjóns fyrir sóknaraðila. Samkvæmt greinargerð sóknaraðilagrundvalli hann skaðabótakröfu sína jafnframt á þeirri staðhæfingu aðvarnaraðili hafi „í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþingsbanka hf.“ og þannig stjórnað fjárfestingum sjóða félagsins til tjóns fyrirsóknaraðila. Báðum fullyrðingum sé alfarið mótmælt af hálfu varnaraðila semröngum og ósönnuðum. Jafnvel þó sóknaraðila tækist,gegn mótmælum varnaraðila, að sýna fram á að sjálfstæði RekstrarfélagsKaupþings banka hf. hafi ekki verið nægilegt gagnvart varnaraðila þá hafi honumí engu tilliti tekist að færa sönnur á að eigna- og stjórnunarleg tengslvarnaraðila við rekstrarfélag sjóðanna hafi valdið sóknaraðila skaðabótaskyldufjártjóni. Hvergi í greinargerð sóknaraðilakomi skýrt fram hvort og þá hvernig varnaraðili eigi að hafa stjórnaðfjárfestingum Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs til tjóns fyrir sóknaraðila. Þákomi enn síður fram hvort og þá hvernig stjórn rekstrarfélags sjóðanna hafigengið erinda varnaraðila og hafi aflað honum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnaðfélagsins, hvað þá hvernig þær ákvarðanir geti orðið grundvöllur aðskaðabótakröfu sóknaraðila. Vísi varnaraðili m.a. til fjárfestingastefnu ogeignasamsetningar Kaupþings Úrvalsvísitölusjóðs en hvort tveggja hafisamanstaðið af eignum sem varnaraðila hafi verið heimilt að fjárfesta ísamkvæmt fjárfestingastefnu eignastýringarsamnings aðila. Þá bendi varnaraðilijafnframt á að Kaupþing Úrvalsvísitölusjóður hafi eins og aðrir sjóðir sömutegundar verið starfræktur samkvæmt lögum nr. 30/2003 og lotið innra eftirliti,innri endurskoðun og eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Vegna tilvísunarsóknaraðila til 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 og dóms Hæstaréttar Íslands ímálinu nr. 292/2003 bendi varnaraðili á þá staðreynd að sóknaraðili hafi ekkiverið kröfuhafi dótturfélags varnaraðila, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf.,heldur hafi hann átt rétt til að njóta ávinnings af öllum eignum þeirra sjóðasem félagið hafi rekið í réttu hlutfalli við það fjármagn sem hann hafi lagtþeim til sameiginlegra fjárfestinga, sem hann hafi gert við slit sjóðsins. Afgreinargerð sóknaraðila í málinu verði ekki ráðið hvort hann vilji grundvallakröfugerð sína á ætlaðri ólögmætri og saknæmri háttsemi starfsmanna varnaraðilaeða Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., sem sóknaraðili vilji að ósekju samsamavarnaraðila. Raunar verði ekkert ráðið um hvaða háttsemi það sé sem sóknaraðilitelji að hafi valdið því tjóni sem hann vilji fá bætt, þ.e. lækkun áinnlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina í Kaupþingi Úrvalsvísitölusjóði, ogskortir því mjög á að sóknaraðili hafi fullnægt þeim lágmarksskilyrðum semverði að vera fyrir hendi svo skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila.Varnaraðili telji aftur á móti augljóst að hvorki fjárfestingar varnaraðila ágrundvelli eignastýringarsamnings aðila né rekstur Rekstrarfélags Kaupþingsbanka hf. á Kaupþingi Úrvalsvísitölusjóði hafi leitt til lækkunar áinnlausnarvirði hlutdeildarskírteina í sjóðnum. Hún hafi einfaldlega veriðóumflýjanleg afleiðing efnahagshrunsins haustið 2008 sem líta megi á semóviðráðanleg ytri atvik, en samkvæmt eignastýringarsamningi aðila hafivarnaraðili verið undanþeginn hvers kyns tjóni vegna slíkra atvika. Fullyrðingum sóknaraðila þessefnis að varnaraðili hafi „sem eigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandiRekstrarfélags Kaupþings banka hf.“ misnotað stöðu sína með þeim hætti aðfjármunir sjóðanna væru notaðir til þess að fjármagna rekstur varnaraðila ogtengdra aðila sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Eins og áður hafi komið framtelji varnaraðili að rekstur sjóðanna og fjárfestingar þeirra hafi verið ífullu samræmi við yfirlýstar fjárfestingastefnur þeirra og því hafi hvorkivarnaraðili né rekstrarfélag sjóðanna sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemisem leitt hafi til þeirrar verðmætarýrnunar á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina í sjóðunum frá 6. október 2008 til slita þeirra, semsóknaraðili telji skaðabótaskylt fjártjón. Varnaraðili ítreki sérstaklegaað ekki hafi verið sýnt fram á annað en að allar fjárfestingar KaupþingsÚrvalsvísitölusjóðs hafi verið í fullu samræmi við yfirlýsta fjárfestingastefnusjóðsins, sem aftur hafi samrýmst fjárfestingastefnu eignastýringarsamningsaðila. Telji varnaraðili því ekkert benda til þess að áhættudreifing sjóðsinshafi verið óeðlileg og skuldaráhætta meiri en sóknaraðili hafi mátt gera ráðfyrir samkvæmt eignastýringarsamningi aðila. Varnaraðili telji því vandséðhvernig Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. eigi að hafa brotið gegn lögum ogfjárfestingastefnu sjóðsins til tjóns fyrir sóknaraðila, hvað þá að það hafiverið gert að undirlagi varnaraðila. Varnaraðili mótmæli sérstaklegatilvísun sóknaraðila til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sem sönnunargagnsum umdeildar staðhæfingar sóknaraðila í málinu, en Hæstiréttur Íslands hafi ímálinu nr. 561/2010 tekið af öll tvímæli um að skýrslan teljist ekkifullnægjandi sönnunargagn í skilningi laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili hafni því alfarið aðbrotið hafi verið gegn jafnræði hlutdeildarskírteinishafa KaupþingsÚrvalsvísitölusjóðs áður en lokað hafi verið fyrir innlausn 6. október 2008 ogbendi jafnframt á að jafnvel þó sýnt yrði fram á slíka mismunun þá hafi ekkiverið á forræði varnaraðila að koma í veg fyrir hana. Varnaraðili bendi á aðþað hafi verið á forræði Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. að taka ákvörðun umað loka fyrir innlausnir eða fresta þeim samkvæmt reglum sjóðsins, sbr. 2. mgr.27. gr. laga nr. 30/2003, en ekki varnaraðila. Sjóðurinn hafi verið opinn fyririnnlausnir allra hlutdeildarskírteinishafa allt þar til lokað hafi verið fyrirþær 6. október 2008. Þá hafi varnaraðili ekki talið neina ástæðu til aðinnleysa hlutdeildarskírteini sóknaraðila í sjóðnum við fyrra tímamark endahafi viðskipti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti í kauphöll ogeignasamsetning sjóðsins þannig háttað að ekki hafi verið nein knýjandi ástæðatil breytinga á fjárfestingum sóknaraðila, s.s. vegna fjárfestingastefnueignastýringarsamningsins. Sá annmarki sé á málatilbúnaðisóknaraðila í greinargerð hans til dómsins að rökrétt samhengi skorti á millieinstakra málsástæðna og kröfugerðar hans. Eigi þetta ekki síst við um þámálsástæðu er lúti að ætlaðri mismunun við frestun innlausna, enda megi veraljóst að hugsanleg mismunun hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess aðlokað hafi verið fyrir innlausnir í sjóðnum leiði ekki til þess að sóknaraðilieigi tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og þeir sem innleyst hafihlutdeildarskírteini sín, heldur ætti sóknaraðili undir slíkum kringumstæðumrétt á því að fá greidda aðra lægri fjárhæð fyrir hlutdeildarskírteini sín ísamræmi við það sem allir hlutdeildarskírteinishafar hefðu fengið að gættu þvíjafnræði sem sóknaraðili telji að ekki hafi verið gætt. Sóknaraðili virðist ígreinargerð sinni grundvalla skaðabótakröfu sína á hendur varnaraðila jöfnunhöndum á reglum kröfuréttarins um skaðabætur innan samninga, vegna ætlaðrabrota varnaraðila gegn ákvæðum eignastýringarsamnings aðila, og reglnaskaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga, vegna ætlaðrar saknæmrar ogólögmætrar háttsemi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. við stjórn og reksturKaupþings Úrvalsvísitölusjóðs sem sóknaraðili telji varnaraðila eiga að beraábyrgð á. Eins og málinu sé háttað yrðigrundvöllur hugsanlegrar skaðabótaábyrgðar varnaraðila í málinu í báðumtilvikum hinn sami, þ.e. fyrir hendi þurfi að vera saknæm háttsemi hjá þeim semtjóni valdi auk þess sem orsakatengsl verði að vera til staðar á milli þeirrarháttsemi og þess tjóns sem bóta sé krafist fyrir. Til að skaðabótakrafasóknaraðila geti náð fram að ganga verði hann því að sýna fram á tilvist ogumfang þess fjártjóns sem hann vilji fá bætt og orsakatengsl milli þess ogsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila eða einhvers sem hann beri ábyrgðá. Varnaraðili telji augljóst að sóknaraðila hafi í engu tekist að sýna fram áað framangreindum skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt. Þannig hafi sóknaraðila ekkitekist að sýna fram á að varnaraðili hafi brotið gegn ákvæðumeignastýringarsamnings aðila þegar fjárfestingastefna hans sé borin saman viðfjárfestingastefnu og eignasafn þeirra sjóða sem um ræði. Sóknaraðila hafiheldur ekki tekist að sýna fram á ætlaða misnotkun varnaraðila á sjóðunum íeigin þágu eða mismunun við frestun innlausna hlutdeildarskírteina. Enn síðurhafi sóknaraðila tekist að sýna fram á að nokkuð samhengi sé á milliframangreinds og þeirrar lækkunar sem orðið hafi á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina sóknaraðila frá 6. október 2008 og þar til sjóðnum hafiverið slitið, en það sé tjónið sem sóknaraðili hafi krafist að fá bætt úr hendivarnaraðila. Þá skorti jafnframt á að sóknaraðili geri fullnægjandi grein fyrirað hve miklu leyti hann hafi fengið eða eigi von á að fá greitt úr sjóðnumvegna hlutdeildarskírteina sinna en breytingar sem gerðar hafi verið á reglumsjóðsins 1. desember 2008 hafi gert ráð fyrir að greiðslur yrðu inntar af henditil hlutdeildarskírteinishafa uns engar eignir væru eftir í sjóðnum. Með vísan til alls framangreindstelji varnaraðili einsýnt að hafna verði öllum kröfum sóknaraðila í málinutelji dómurinn sér á annað borð fært að taka afstöðu til kröfugerðarsóknaraðila eins og hún sé sett fram. Kröfu sóknaraðila umdráttarvexti af kröfufjárhæðinni sé sérstaklega mótmælt, enda eigi hún sér engastoð í tilvitnuðu ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þástangist upphafsdagur dráttarvaxta í kröfugerð sóknaraðila á við málatilbúnaðsóknaraðila að öðru leyti, en sóknaraðili grundvalli kröfugerð sína á þeimmismun sem verið hafi á innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina hans í sjóðnum6. október 2008 og þeirrar greiðslu sem hann síðar hafi þegið vegna þeirra. Um lagarök vísi varnaraðili tilalmennra meginreglna kröfuréttarins um skilyrði skaðabóta innan samninga ogalmennra meginreglna skaðabótaréttarins, einkum um skilyrði skaðabótaábyrgðar,sakarregluna, orsakatengsl og eigin sök. Þá vísi varnaraðili jafnframt tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndirloforða og til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að því er varðidráttarvexti og upphafsdag þeirra. Krafa um málskostnað grundvallist á 129. gr.og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. IV Einsog rakið er ítarlega hér fyrr tók varnaraðili, sem þá var starfandifjármálafyrirtæki, að sér, samkvæmt samningi, að annast fjárfestingar fyrirhönd sóknaraðila fyrir fjármuni sem sóknaraðili lagði til. Þá liggur fyrir að ágrundvelli umrædds samnings fjárfesti varnaraðili fyrir hönd sóknaraðila í sexfjárfestinga- og verðbréfasjóðum, sem reknir voru af dótturfélagi varnaraðilasem þá hét Rekstarfélag Kaupþings banka hf., en heitir nú Stefnir hf. og erekki lengur í eigu varnaraðila. Er mál þetta eitt sex mála sem rekin hafa veriðsamhliða þar sem sóknaraðili krefur varnaraðila um bætur vegna verðlækkunarhlutdeildarskírteina í þessum sjóðum. Fyrrnefnt rekstrarfélag starfaði ágrundvelli laga nr. 30/2003 og var sjálfstætt fjármálafyrirtæki. Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna fjárfestinga varnaraðilifyrir hans hönd í umræddum sex sjóðum. Lýsti hann fjárkröfu vegna þessa viðslitameðferð varnaraðila, sem hann hefur ítrekað í greinargerð sinni tildómsins í máli þessu, að fjárhæð sem nemur mismun á innlausnarvirðihlutdeildarskírteina þeirra sem hannátti í umræddum sjóðum er lokað var fyrir innlausn þeirra í byrjun október 2008og þeirrar fjárhæðar sem hann hafi fengið greidda úr viðkomandi sjóðum. Allirhöfðu þessir sjóðir fjárfestingastefnu sem kvað á um að fjárfest skyldi í nánargreindum fjármálagerningum. Í samningi aðila um eignastýringu kom m.a. fram aðsóknaraðili gerði sér grein fyrir því að þeir fjármálagerningar sem keyptiryrðu fyrir hans hönd væru áhættusamir og að tap gæti orðið á fjárfestingunni.Verður því að telja liggja fyrir að sóknaraðili gat ekki gengið út frá því semvísu að fjárfesting hans lækkaði ekki í verði. Er þegar af framangreindumástæðum ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að sú lækkun sem varð á verðmætihlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 geti talist tjón hans ískilningi lagareglna um skaðabætur. Fær þessi skilningur m.a. stoð í forsendumdóma Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í málum nr. 726-749/2009 og í dómi réttarins18. febrúar 2011 í máli nr. 22/2011. Sóknaraðilifreistaði þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns og erniðurstaða matsgerðar rakin hér fyrr að því er hún snertir sakarefni málsþessa. Er það niðurstaða matsmanns að hann telur að í nánar greindum tilvikumhafi sumir hinna umræddu sjóða átt of hátt hlutfall eigna sinna ífjármálagerningum útgefnum af einum aðila, varnaraðila, og aðilum sem matsmaðurtelur tengda honum. Þá telur matsmaður að gerð nánar tilgreinds afleiðusamningssem gerður var í einum umræddra sjóða felið í sér frávik frá bestu framkvæmd.Það telur matsmaður einnig að eignarhald umfram lagaheimildir í einum útgefandafeli í sér frávík frá bestu framkvæmd. Kemur þá fram í matsgerð að framangreinthafi „jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti það [sé] vegnaeignastýringar matsþola annars vegar og hruns bankakerfisins hins vegar [sé]nánast útilokað að […] leggja tölulegt mat á.“ Sóknaraðiliber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrarháttsemi sem varnaraðili ber ábyrgð á að lögum. Hér að framan er um það fjallaðað það getur ekki, eins og hér stendur á, talist tjón í skaðabótaréttarlegumskilningi að hlutdeildarskírteini sóknaraðila lækkuðu í verði. Með vísan tilniðurstöðu matsgerðarinnar, sem ítarlegar er rakin hér fyrr, er það mat dómsinsað sóknaraðila hafi ekki tekist í málinu sönnun þess að hann hafi orðið fyrirtjóni sem rakið verði til þeirrar háttsemi sem sóknaraðili telur saknæmra ognánar er rakin í málatilbúnaði hans. Þegaraf þeim ástæðum sem að framan eru raktar verður kröfum sóknaraðila hafnað. Meðhliðsjón af framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin sú fjárhæð sem nánar greinirí úrskurðarorði. Við þá ákvörðun hefur verið tekið tillit til þess að mál þettaer eitt af sex samkynja málum sem rekin hafa verið samhliða fyrir dómnum. Afhálfu sóknaraðila fluttu málið Teitur Már Sveinsson hdl. en af hálfuvarnaraðila Guðmundur Siemsen hdl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Framangreindrikröfu sóknaraðila, Félagsstofnunar Stúdenta, sem lýst var við slitameðferðvarnaraðila Kaupþings ehf. er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 336/2017
Kærumál Hæfi dómara Vanhæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að allir dómarar við þann dómstól vikju sæti vegna vanhæfis í máli AÞG o.fl. gegn AML o.fl. sökum þess að einn af aðilunum væri bróðir setts héraðsdómara sem þar starfaði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að héraðsdómari yrði aldrei vanæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að annan dómara við sama dómstól brysti til þess hæfi samkvæmt d. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af rökstuðningi fyrir niðurstöðu hins kærða úrskurðar yrði ekkert ráðið um að aðrir dómarar við dómstólinn en systir aðilans stæðu í einhverjum þeim tengslum við hann að valdið gæti vanhæfi þeirra, en þessi aðstaða ein og sér gæti ekki orðið til þess að með réttu mætti draga í efa óhlutdrægni þeirra í málinu samkvæmt g. lið lagagreinarinnar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23.maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017, þar sem kveðið var á um að allirdómarar við þann dómstól vikju sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum, ensamkvæmt kæru mun sóknaraðilum fyrst hafa orðið kunnugt um úrskurðinn 22. maí2017. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir dómstjóra „að úthluta málinu til reglulegs dómara viðdóminn til frekari meðferðar“. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.Með hinum kærðaúrskurði, sem starfandi dómstjóri við Héraðsdóm Reykjavíkur kvað upp ágrundvelli heimildar í 1. málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla,var sem fyrr segir kveðið á um að í málinu vikju allir dómarar við þann dómstólsæti vegna vanhæfis, þar sem einn af aðilunum, varnaraðilinn Ari MárLúðvíksson, væri bróðir Ingiríðar Lúðvíksdóttur setts héraðsdómara, sem þarstarfar. Samkvæmt úrskurðinum leiddi þetta vanhæfi af ákvæði g. liðar 5. gr.laga nr. 91/1991.Í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998 er mælt svo fyrirað héraðsdómari sé sjálfstæður í dómstörfum og leysi þau af hendi á eiginábyrgð. Skuli hann fara eingöngu eftir lögum við úrlausn máls og aldrei lútaþar boðvaldi annarra. Vegna þessa verður héraðsdómari aldrei vanhæfur til aðfara með mál af þeirri ástæðu einni að annan dómara við sama dómstól bresti tilþess hæfi samkvæmt d. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Af rökstuðningi fyrirniðurstöðu hins kærða úrskurðar verður ekkert ráðið um að aðrir dómarar viðHéraðsdóm Reykjavíkur en systir varnaraðilans standi í einhverjum þeim tengslumvið hann að valdið gæti vanhæfi þeirra, en þessi aðstaða ein og sér getur ekkiorðið til þess að með réttu megi draga í efa óhlutdrægni þeirra í málinusamkvæmt g. lið áðurnefndrar lagagreinar. Hinn kærði úrskurður verður þvífelldur úr gildi.Í ljósi þess að ekki verður ráðið af gögnum málsins aðvarnaraðilar hafi átt á nokkurn hátt frumkvæði að ákvörðuninni, sem hinn kærðiúrskurður snýr að, og þeir hafa ekki tekið til varna hér fyrir dómi verða þeirekki dæmdir til að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erfelldur úr gildi.Kærumálskostnaður fellurniður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017. Málþetta, sem þingfest var 30. júní 2016, af Halli Kristvinssyni, VilhjálmiGuðmunds­syni, Páli Guðmundssyni, RagnheiðiÞórunni Guðmundsdóttur og Andra Þór Guðmundssyni, á hendur Þreki ehf., Reykjavíkurborg,Úti og inni sf., Ara Má Lúðvíkssyni og Baldri Ó. Svavars­syni. Greinargerð stefndu var lögð fram á reglulegudómþingi 12. janúar sl., og fór málið þá til dóm­stjóra til úthlutunar. Dómkröfurstefnenda eru að viðurkennt verði með dómi að viðbygging við íþrótta­mið­stöð­inaAusturbergi 3, Reykjavík, sem hýsa á líkamsræktarstöð í eigu stefnda Þreks ehf.og breyt­ingar stefndu Reykjavíkurborgar á íþróttamiðstöðinni í tengslum viðgerð við­bygg­ingar­innar, fari í bága við höfundarrétt Guðmundar ÞórsPálsonar, hönnuðar íþrótta­mið­stöðv­ar­innar.Þá krefst stefn­andi þess einnig að viðurkennt verði með dómi aðframlagning stefndu, Ara Más, Baldurs og Úti og inni sf., á uppdráttum tilbyggingaryfirvalda af viðbyggingu við íþrótta­mið­stöðina Austur­bergi 3,Reykjavík, feli í sér hlutdeild í höfundarréttarbrotum stefndu, Þreks hf. ogReykja­víkur­borgar, og fari þannig í bága við höfundarrétt Guðmundar ÞórsPálssonar, hönnuðar íþrótta­mið­stöðv­arinnar. Þákrefjast stefnendur þess að viðurkennt verði með dómi að gerð og framlagningstefndu, Ara Más, Baldurs og Úti og inni sf., á ýmsum uppdráttum tilbyggingaryfirvalda, sem sýna hönnun Guðmundar Þórs Pálssonar áíþróttamiðstöðinni Austurbergi 3, Reykjavík, ásamt þeirra eigin hönnun, semunnin hafi verið ofan í eða sem viðbót við uppdrætti Guðmundar Þórs, án til­vís­unartil hans sem hönnuðar, fari í bága við höfundarrétt Guðmundar Þórs. Einnig krefjast stefn­endur málskostnaðar úrhendi stefndu. Einnstefndu, Ari Már Lúðvíksson, er bróðir Ingiríðar Lúðvíksdóttur, settshéraðsdómara við Héraðsdóm Reykjavíkur.Í ljósi þeirra tengsla og með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, þykir rétt að allir dómarar við Héraðsdóm Reykjavíkurvíki sæti í þessu máli. Hervör Þorvaldsdóttirvaradómstjóri kvað upp úrskurð þennan, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 15/1998,um dómstóla, en dómstjóri er í námsleyfi.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Allir dómarar viðHéraðsdóm Reykjavíkur víkja sæti í máli þessu.
Mál nr. 517/1997
Samningur Skaðabætur Ógildi samnings hafnað Matsgerð Yfirmat
S og E gerðu með sér samstarfssamning um að E seldi og dreifði áfengistegundum sem S hafði, eða kynni að hafa, umboð fyrir. Rúmum mánuði eftir að samningur aðila hafði verið undirritaður seldi S fyrirtækinu L áfengisumboð sín. Málsástæðu S um að samningur aðila hefði verið ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, var hafnað. Var talið að S hefði vanefnt samning aðila með þeim hætti að hann hefði bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart E. Ekki þótti tækt að bæta E tjón vegna alls samningstímans þar sem samningur aðila hafði verið uppsegjanlegur eftir ákveðið tímabil. Var tjón E metið að álitum og með hliðsjón af undirmatsgerð. Ekki varð byggt á yfirmatsgerð sem aflað hafði verið eftir uppsögu héraðsdóms með því að hún var talin of seint fram komin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Afrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 29. desember 1997. Krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda og að felld verði úr gildi kyrrsetningargerð, er fram fór hjá honum 25. nóvember 1996 í víxli, samþykktum af Daníel Ólafssyni hf., útgefnum af Einari Kristjánssyni, að fjárhæð 3.000.000 krónur, með gjalddaga 10. september 1997. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi gerðu aðilar málsins með sér samstarfssamning 19. júlí 1996 varðandi sölu og dreifingu áfengistegunda, sem áfrýjandi hafði umboð fyrir eða kynni síðar að taka að sér. Er efni samningsins nánar rakið í héraðsdómi. Með kaupsamningi við Daníel Ólafsson hf. fyrir hönd Lindar ehf., sem gerður var á grundvelli kauptilboðs hinn 26. ágúst 1996, seldi áfrýjandi fyrrnefnd umboð. Stefndi taldi áfrýjanda með þessu hafa rift samningnum með ólögmætum hætti og höfðaði mál þetta gegn honum til greiðslu skaðabóta. Áfrýjandi byggir á því að samningi aðilanna frá 19. júlí 1996 beri að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Vísar hann í því sambandi einkum til 6. gr. samningsins þar sem kveðið er á um að hann gildi til 1. ágúst 2001 en sé þó uppsegjanlegur að 3 árum liðnum með að minnsta kosti 6 mánaða fyrirvara. Hann kveðst hafa staðið frammi fyrir gjaldþroti við gerð samningsins og verði að telja að honum hafi verið heimilt að víkja honum til hliðar þegar honum bauðst að gera annan og mun betri samning til að komast hjá gjaldþroti. Bendir hann á að forsvarsmaður stefnda, sem annaðist gerð samningsins, sé löglærður og hafi hann haft yfirburðastöðu gagnvart áfrýjanda. Þegar litið sé til aðstöðumunar aðila, efnis samningsins og ekki síst til hinna síðari atvika, er kauptilboð barst í ágúst 1996, megi ljóst vera að áfrýjandi eigi að vera laus frá samningnum við stefnda. Áfrýjandi hafði, áður en til fyrrnefndrar samningsgerðar við stefnda kom, stundað innflutning áfengis og hlaut fyrirsvarsmaður hans að hafa nokkra þekkingu á því sviði, auk þess sem gera verður ráð fyrir að hann hafi haft almenna þekkingu og reynslu á sviði viðskipta. Verður ekki séð að sú staðreynd að fyrirsvarsmaður stefnda var löglærður hafi skapað þann aðstöðumun milli aðilanna, sem skipti máli. Ekki verður heldur fallist á að upplýsingar í málinu um fjárhagsstöðu áfrýjanda hafi hér þýðingu. Þá hefur áfrýjandi ekkert fært fram því til stuðnings að ákvæði 6. gr. samnings aðilanna um gildistíma og uppsögn hafi verið óvenjulegt eða andstætt góðri viðskiptavenju. Betra tilboð að mati áfrýjanda, sem barst honum um það bil mánuði eftir samningsgerðina, verður heldur ekki talið þess háttar atvik, sem hann geti borið fyrir sig því til stuðnings að hann eigi að vera laus undan samningnum. Að þessu athuguðu verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að hafna beri þeirri málsástæðu áfrýjanda að samningnum beri að víkja til hliðar á grundvelli framangreinds ákvæðis samningalaga. Verður að fallast á að áfrýjandi hafi vanefnt samning aðilanna með þeim hætti að hann hafi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefnda. II. Stefndi lagði í héraði fram matsgerð tveggja manna, sem að hans beiðni voru dómkvaddir til að meta tjón hans vegna riftunar áfrýjanda á samningi þeirra. Var þess óskað annars vegar, að matsmenn mætu beinan og óbeinan kostnað af aðgerðum, sem stefnda voru nauðsynlegar til þess að efna samninginn og hins vegar yrði metið beint fjárhagslegt tjón hans vegna missis á nettóávinningi af áfengissölu á samningstímanum. Matsgerð lá fyrir 15. október 1997. Var það niðurstaða matsmanna að kostnaður samkvæmt fyrri lið matsbeiðnar næmi 126.092 krónum. Varðandi missi á nettóávinningi mátu matsmenn þann þátt á 3.162.864 krónur miðað við óbreytta sölu, en einnig mátu þeir slíkan missi miðað við 5% og 10% söluaukningu á ári, eins og nánar er greint frá í héraðsdómi. Við útreikning á sölutölum var miðað við sölu ÁTVR til veitingahúsa á árinu 1995 að undanskildum desembermánuði, en fyrir þann mánuð var stuðst við áætlun áfrýjanda. Miðað var við að álagning stefnda yrði 1% lægri en hjá verslunum ÁTVR, enda væri það í samræmi við framkvæmd hjá innflytjendum. Til frádráttar reiknuðu matsmenn síðan kostnað vegna dreifingar, stjórnunar og annarra atriða, samtals 75.000 krónur á mánuði. Matið miðaðist við allan samningstímann. Aðalmeðferð málsins í héraði fór fram tæpum mánuði eftir að matsgerð lá fyrir eða 13. nóvember 1997. Matsmenn komu þá fyrir dóm og staðfestu mat sitt. Fram kom hjá öðrum þeirra að hann hafði reynslu af innflutningi og sölu áfengis. Eins og fram kemur í héraðsdómi byggist hann á niðurstöðu matsmanna um tap á nettóávinningi miðað við óbreytta sölu, svo og á niðurstöðu þeirra um kostnað samkvæmt fyrri lið matsbeiðni. III. Eins og áður er fram komið var máli þessu áfrýjað 29. desember 1997. Greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar kom fram 25. mars 1998 og sagði þar að áfrýjandi hyggðist afla yfirmats til að hnekkja fyrrgreindu mati. Í greinargerð stefnda 22. apríl 1998 var því mótmælt að áfrýjandi gæti eftir uppsögu héraðsdóms aflað yfirmats, sem hefði sönnunargildi fyrir Hæstarétti. Hinn 15. september 1998 óskaði lögmaður áfrýjanda eftir því við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu þrír matsmenn til að meta yfirmati tilgreind atriði í matsgerð undirmatsmanna. Var þess óskað að metið yrði, hve stórri markaðshlutdeild stefndi kynni að hafa náð á samningstímanum í samkeppni við ÁTVR og þá einkum höfð í huga sala á líkjörnum Grand Marnier og Chateau Du Cleray hvítvíni. Einnig yrðu kostnaðarútreikningar matsmanna metnir yfirmati. Taldi yfirmatsbeiðandi að undirmatsmenn hefðu vanáætlað kostnað og taldi hann vera 190.000 krónur á mánuði en ekki 75.000 krónur eins og metið var í undirmati. Samkvæmt þessu var ekki fullt samræmi milli þess sem óskað var yfirmats á og metið var undirmati. Á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 1998 voru dómkvaddir þrír löggiltir endurskoðendur til að framkvæma umbeðið yfirmat. Skiluðu þeir matsgerð 9. desember 1998. Var það niðurstaða þeirra að stefndi hefði ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni við það að samstarfssamningur aðilanna var ekki efndur. Ekki er í matinu sérstaklega fjallað um mat undirmatsmanna á kostnaði samkvæmt fyrri lið matsbeiðnar þeirrar, sem þeir unnu eftir. IV. Af hálfu stefnda er yfirmatsgerð mótmælt sem of seint fram kominni og óstaðfestri. Svo sem fyrr er rakið lá undirmat fyrir 15. október 1997, tæpum mánuði áður en aðalmeðferð málsins í héraði fór fram. Þar sem áfrýjandi sætti sig ekki við undirmatið var brýnt að hann hlutaðist til um yfirmat sem fyrst. Hafði hann til þess svigrúm undir rekstri málsins í héraði. Þess í stað var gagnaöflun lokið og málið tekið til dóms 13. nóvember 1997. Yfirmats var ekki beiðst fyrr en tíu mánuðum síðar og átta og hálfum mánuði eftir áfrýjun málsins. Hefur þessi dráttur ekki verið réttlættur og verður að hafna matinu sem of seint fram komnu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga. Við ákvörðun bóta verður byggt á niðurstöðu undirmats um kostnað stefnda vegna nauðsynlegra aðgerða í tengslum við samning aðila, sem hljóðar upp á 126.092 krónur. Í matinu er fjárhæð tapaðs nettóávinnings miðuð við allt samningstímabilið. Í ljósi þess að heimild var til uppsagnar samningsins með 6 mánaða fresti eftir 3 ár var eðlilegra að miða við 3 ár og 6 mánuði. Einnig þykir verða að hafa í huga að mat á sölu og kostnaði hlýtur hér að vera talsverðum óvissuþáttum háð. Vegna þessa, en að öðru leyti með hliðsjón af matinu, þykir rétt að meta þennan þátt tjóns stefnda að álitum á 2.000.000 krónur. Samkvæmt því verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 2.126.092 krónur. Vaxtakröfu hefur ekki verið mótmælt sérstaklega og verða vextir ákveðnir eins og í héraðsdómi og nánar segir í dómsorði. Dæma ber áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Staðfesta ber kyrrsetningargerð, er fram fór hjá áfrýjanda 25. nóvember 1996 í víxli, samþykktum af Daníel Ólafssyni hf., útgefnum af Einari Kristinssyni, að fjárhæð 3.000.000 krónur, með gjalddaga 10. september 1997 til tryggingar framangreindu. Dómsorð: Áfrýjandi, S. Konráðsson & Co. ehf., greiði stefnda, Ekrunni ehf., 2.126.092 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. október 1996 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda 700.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Framangreind kyrrsetningargerð 25. nóvember 1996 er staðfest. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 1997. Ár 1997 föstudaginn 28. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Allani Vagni Magnússyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-6323/1996: Ekran ehf. gegn S. Konráðssyni og Co. ehf., sem dómtekið var 13. nóvember sl. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 11. desember 1996. Stefnandi er Ekran ehf., kt. 490392-2629, Vatnagörðum 6, Reykjavík. Stefndi er S. Konráðsson og Co. ehf., kt. 710791, Höfðabakka 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.258.963 króna með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. október 1996 að telja til greiðsludags og að staðfest verði með dómi kyrrsetningargerð, er fram fór hjá stefnda 25. nóvember 1996 í víxli samþykktum af Daníel Ólafssyni hf., útg. af Einari Kristinssyni, Markarflöt 12, Garðabæ að fjárhæð 3.000.000 króna með gjalddaga 10. september 1997 samkvæmt c lið samnings milli Daníels Ólafssonar hf., f.h. Lindar ehf. og stefnda. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda allan kostnað af kyrrsetningargerð sem hófst 22. nóvember 1996 og lauk 25. nóvember 1996, auk málskostnaðar af staðfestingarmáli þessu og vegna matsmáls. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og úr gildi felld kyrrsetningargerð sem fram fór hinn 25. nóvember 1996. Þá krefst hann þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Málsatvik. Með samningi stefnanda og stefnda dags. 19. júlí 1996 fól stefndi stefnanda að annast sölu og dreifingu þeirra áfengistegunda, sem stefndi hafði þá umboð fyrir og kynni síðar að taka við sbr. 1. gr. samningsins. Samningur þessi var tímabundinn og skyldi gilda til 1. ágúst 2001, þó með þeim fyrirvara að hvorum samningsaðila var heimilt að segja honum upp með 6 mánaða fyrirvara þremur árum frá gerð hans sbr. 6. gr. Um verkaskiptingu stefnanda og stefnda varðandi innflutning og afgreiðslu þeirra víntegunda, sem samningurinn tók til, var fjallað í 3. gr. samningsins og í 4. gr. um tekjuskiptingu samningaðilanna. Samkvæmt síðastgreindu ákvæði féll öll heildsöluálagning í hlut stefnanda en stefndi skyldi halda öllum umboðslaunum frá framleiðendum. Stefndi, sem var í nokkrum fjárhagserfiðleikum þegar gengið var frá samningnum, óskaði eftir því við stefnanda, að hann legði sitt að mörkum til að afla fjár til að rétta rekstur stefnda af, sbr. 2. mgr. 7. gr. samningsins. Stefndi fékk tilboð þann 20. ágúst frá Daníel Ólafssyni hf., Skútuvogi 3, Reykjavík vegna Lindar ehf., um kaup síðargreinda félagsins á öllum erlendum og innlendum viðskiptasamböndum stefnda fyrir kr. 12.000.000. Stefnanda barst tilkynning frá stefnda dags. 2. október 1996, þess efnis að ekkert yrði af framkvæmd samnings þeirra, þar sem hann hefði tekið kauptilboði í rekstur fyrirtækis síns. Samkvæmt kaupsamningnum, sem gerðu var 26. ágúst 1996, fékk stefndi kr. 13.000.000 í sinn hlut fyrir viðskiptasamböndin, sem hann seldi Daníel Ólafssyni hf., fyrir hönd Lindar ehf. Samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra stefnda, Sigurðar Konráðssonar, hefur öllum greiðslum samkvæmt samningnum nú þegar verið ráðstafað til greiðslu skulda, að frátöldum víxli pr. 10. september 1997, að fjárhæð kr. 3.000.000. Því er haldið fram af hálfu stefnda að forsvarsmenn hans hafi átt fund með forsvarsmanni stefnanda eftir að tilboð Lindar hf. barst en áður en samningurinn 26. ágúst var gerður, og leitað eftir því að að losna undan samningnum frá 19. júlí en ekki hafi verið fallist á þá málaleitan stefnda. Undir rekstri máls þessa beiddist stefnandi þess að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að meta: „Allt fjárhagslegt tjón matsbeiðanda vegna riftunar S. Konráðssonar og Co. ehf., á samstarfssamningi matsbeiðanda og matsþola um dreifingu áfengis, sem gerður var þann 19. júlí 1996. 1. Óskað er mats á beinum og óbeinum kostnaði matsbeiðanda vegna aðgerða, sem nauðsynlegar voru af hans hálfu til að efna samstarfssamninginn við matsþola s.s. vegna öflunar tilboða í flutning áfengis frá höfnum í Evrópu til Íslands, undirbúnings að gerð nýs vörulista fyrir matsbeiðanda, er geymdi upplýsingar um þær áfengistegundir, sem matsbeiðandi annaðist sölu á og loks vegna breytinga á húsnæði matsbeiðanda. 2. Óskað er mats á beinu fjárhagslegu tjóni matsbeiðanda vegna missis hans á nettó ávinningi af áfengissölu samkvæmt 1. mgr. 1. gr. samstarfssamningsins á samningstímanum frá 19. júlí 1996 til 31. júlí 2001. Verði í því sambandi annars vegar miðað við óbreytt verð og magn selds áfengis, eins og það var á árinu 1995 hjá matsþola og hins vegar að teknu tilliti til allt að 10% söluaukningar á ári út samningstímann.“ Á dómþingi 21. apríl 1997 og 2. júlí 1997 kvaddi dómari þá Friðbjörn Björnsson löggiltan endurskoðanda og Trausta Sigurðsson, viðskiptafræðing til þess að framkvæma umbeðna matsgerð. Luku þeir henni 15. október sl. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar í máli þessu á þeim málsástæðum, að hann og stefndi hafi gert með sér samning 19. júlí 1996 um samstarf á sviði innflutnings og dreifingu áfengis, sem hafi átt að gilda til 1. ágúst 2001. Samkvæmt samningnum hafi stefndi átt að annast samskipti við erlenda framleiðendur þ.á.m. að panta það áfengi sem flytja hafi átt inn. Stefnandi hafi hins vegar átt að sjá um innflutning þess, þ.á.m. greiðslu tolla og annarra gjalda, afgreiðslu til viðskiptavina hér á landi, gerð sölureikninga, innheimtu þeirra, uppgjör við erlenda viðskiptavini og virðisaukaskattsskil. Í hlut stefnda hafi átt að koma öll umboðslaun frá framleiðendum áfengisins en heildsöluálagning, sem getur numið allt að 30% átti að falla stefnanda í skaut. Stefnandi kveður að samningur þessi hefði skilað fyrirtæki hans verulegum veltuauka hefði stefndi efnt hann. Stefndi hafi kosið að ganga bak orða sinna og rift samningnum með ólögmætum hætti og sé því skaðabótaskyldur. Stefnandi kveður dómkröfur sínar byggja á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna en niðurstaða þeirra um ætlað tjón stefnanda er eftirfarandi: "1. Kostnaður matsbeiðanda vegna aðgerða sem nauðsynlegar voru af hans hálfu til að efna samstafssamninginn við matsþola telst vera 126.092 kr. 2. Beint fjárhagslegt tjón matsbeiðanda vegna missis á nettó ávinningi af áfengissölu á samningstímanum telst vera eftirfarandi miðað við mismunandi söluaukningu á milli ára. Bent skal á að ofangreint mat miðast við allan samningstímann en samningur þessi var uppsegjanlegur eftir 3 ár og 6 mánuði." Stefnandi kveður stefnda nú þegar hafa selt rekstur sinn til samkeppnisaðila og því hafi sér verið nauðsyn á að kyrrsetja greiðslur samkvæmt samningi stefnda við Daníel Ólafsson hf., fyrir hönd Lindar ehf., þar sem stefndi eigi engar aðrar eignir að eigin sögn. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, reglum kröfuréttar um skyldu seljanda til að svara kaupanda skaðabótum þegar söluhlutur verður ekki afhentur sbr. m.a. ákvæði kauplaga nr. 39/1992. Vaxtakrafan er byggð á ákvæðum III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Varðandi kyrrsetningargerðina er vísað til 5. gr. og 36. gr. nr. 31/1990. Varðandi málskostnað til ákvæða XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða nokkrum skaða við slit stefnda á samstarfssamningi aðila máls þessa. Stefndi telur að þar sem um engan undirbúning né fjárútlát hafi verið að ræða hjá stefnanda vegna samstarfssamningsins og að stefnanda hafi verið strax tilkynnt um kauptilboð í innlend og erlend viðskiptasambönd ásamt dreifingu, sé ekki um neinn grundvöll bótaskyldu að ræða hjá stefnda. Samstarfssamningur sá sem aðilar máls þessa gerðu með sér hinn 19. júlí 1996 hafi aldrei komist til framkvæmda. Einungis hafi verið rætt um það milli aðila við undirskrift samningsins að reyna að byrja á dreifingu í september 1996 en aðilar hafi aldrei náð að hittast eftir það. Ekki hafi verið búið að óska eftir samþykki hinna erlendu framleiðenda á hinum nýja dreifingaraðila sem hafi verið eitt af skilyrðum fyrir framkvæmd samningsins. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig undirbúningi hans var háttað frá 19. júlí til 20. ágúst 1996 vegna samningsins. Forsvarsmenn stefnanda hafi aldrei átt fund með stefnda um undirbúninginn og framkvæmd samstarfssamningsins né hafi stefnandi verið búinn að fá vínsöluleyfi sem hafi verið algjört skilyrði fyrir starfssemi stefnanda. Í samstarfssamningnum sé ekkert sérstakt ákvæði um hvenær hann ætti að taka gildi. Verði stefnandi að bera hallan af því þar sem forsvarsmaður stefnanda Georg H. Tryggvason sé löglærður og hafi útbúið samninginn og því haft yfirburðarstöðu. Í 6. gr. samstarfssamningsins sé mjög óeðlilegt samningsákvæði og hafi af hálfu stefnda gerð athugasemd við það en ákvæðið kveður á um lengd og uppsögn samningsins. Annars vegar hafi samningurinn átt að gilda til 11. ágúst 2001 en hins vegar hafi hann ekki verið uppsegjanlegur fyrr en að liðnum 3 árum með a.m.k. 6 mánaða fyrirvara. Forsvarsmaður stefnda sem sé ólöglærður hafi ekki áttað sig á bindingu ákvæðisins og áhættunni af því að skrifa undir slíkt. Stefndi heldur því fram að 6. gr. samningsins gangi í berhögg við 36. gr. samningalaganna nr. 7/1936 sbr. l. nr. 11/1986 og almennt um samningsskilmála í viðskiptum. Jafnframt telur stefndi að samstarfssamningi aðila hafi mátt víkja til hliðar í heild sinni í ljósi aðstæðna stefnda sbr. gjaldþrotabeiðnir á hendur honum en til að forðast gjaldþrot hafi stefndi þurft að selja viðskiptasambönd sín. Telur stefndi að af hálfu stefnanda hafi verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Regla 36. gr. sml. sé ógildingaregla þ.e. hún veit heimild til þess að lýsa löggerning óskuldbindandi. Feli 36. gr. sml. í sér almenna heimild til þess að ógilda samninga (víkja til hliðar) af sanngirnisástæðum t.a.m. um atvik sem síðar koma til þ.e. tilvika sem koma til eftir gerð samnings. Stefndi byggir sýknukröfu sína á reglum skaðabótaréttarins, sérstaklega almennu sakarreglunni (culpa) um grundvöll bótaábyrgðar, sönnun fjártóns o.fl. Jafnframt er vísað til 36. gr. samningalaganna nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986. Niðurstaða. Ákvæði 6. gr. samnings aðila frá 17. júlí 1996 hljóðar svo: „Samningur þessi er gerður til 1. ágúst árið 2001 en er þó uppsegjanlegur af hálfu beggja aðila að 3 árum liðnum með a.m.k. 6 mánaða fyrirvara. Verði samningnum ekki sagt upp á samningstímanum framlengist hann sjálfkrafa um 1 ár í senn.“ Ekki verður fallist á það með stefnda að ákvæði þetta sé þess efnis eða að aðstæður við samningsgerð hafi verið slíkar að ógildingarákvæði samningalaga komi til álita hér og þykir ekki vera sýnt fram á að víkja beri samningi aðila til hliðar. Byggt er á því af hálfu stefndu að forsvarsmenn stefnda hafi þegar eftir að tilboðið frá Lind hf. barst þeim leitað eftir að verða leystir undan samningsskyldum sínum en því verið hafnað af hálfu stefnanda. Mátti forsvarsmönnum stefnda vera það fullljóst að stefnandi vildi halda stefnda við samninginn og með því að efna ekki samning sinn við stefnanda og í reynd rifta honum án þess að skilyrði riftunar væru fyrir hendi olli stefndi stefnanda tjóni sem honum ber að bæta honum. Stefnandi hefur lagt fram matsgerð dómkvaddra manna um hvert tjón hans hafi verið af vanefndum stefnda á samningi þeirra. Mati þessu hefur ekki verið hnekkt og verður lagt til grundvallar í máli þessu þó þannig að óvarlegt þykir að ætla söluaukningu á áfengi nokkra þannig að byggt verður á því að missir stefnanda á nettó ávinningi sé 3.162.864 krónur og kostnaður vegna undirbúningsaðgerða til efnda samnings nemi 126.092 krónum eins og matsmenn telja. Samkvæmt þessu hefur stefnandi sýnt fram á að tjón hans af vanefndum stefnda nemi 3.288.956 krónum og verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda þá fjárhæð auk vaxta eins og krafist er í stefnu. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 550.000 krónur í málskostnað og er við ákvörðun hans litið til kostnaðar vegna matsgerðar og kostnaðar vegna kyrrsetningargerðar en ekki litið til reglana um greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Þá ber að staðfesta kyrrsetningargerð þá sem fram fór hjá stefnda 25. nóvember 1996 í víxli samþykktum af Daníel Ólafssyni hf., útgefnum af Einari Kristinssyni, Markarflöt 12, Garðabæ að fjárhæð 3.000.000 króna með gjalddaga 10. september 1997. Dómsorð: Stefndi, S. Konráðsson og Co. ehf. greiði stefnanda Ekrunni ehf. 3.288.956 krónur með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. október 1996 að telja til greiðsludags og 550.000 krónur í málskostnað. Framangreind kyrrsetningargerð er staðfest.
Mál nr. 446/2005
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
Mál þetta barst Héraðsdómi Reykjavíkur 22. ágúst 2005 og var tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð þess 20. september 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. október 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2005 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila og barn sóknaraðila vistað utan heimilis hennar til 1. mars 2006. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. Barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og hafnað verði kröfu varnaraðila um vistun barns sóknaraðila utan heimilis en til vara að vistuninni verði markaður skemmri tími. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Sóknaraðili gerir og kröfu um endurmat á gjafsóknarkostnaði í héraði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá mótmælir hann kröfu sóknaraðila um málskostnað, en gerir ekki kröfu um kærumálskostnað. Málavöxtum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram hefur sóknaraðili verið í áfengismeðferð. Af nýjum gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt sést að sóknaraðili mun hafa lokið þeirri áfengismeðferð 29. september sl. og hafið nær strax áfengisneyslu að nýju. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Að virtu umfangi málsins þykir ekki ástæða til að hrófla við ákvörðun héraðsdóms um gjafsóknarkostnað sóknaraðila í héraði. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 344/2015
Lausafjárkaup Skaðabætur Matsgerð
V ehf. keypti bát og gaf B út afsal honum til handa fyrir bátnum en kaupverðið var 300.000 krónur. Afsalaði B síðar bátnum á nýjan leik til S ehf. sem tók hann úr vörslum V ehf. að honum forspurðum. Krafðist V ehf. skaðabóta úr hendi B vegna sölunnar til S ehf. Hafði V ehf. byggt kröfu sína í héraði á matsgerð þar sem lagt var mat á verðmæti bátsins en talið var að hún væri haldin slíkum göllum að hún yrði ekki lögð til grundvallar sönnunarfærslu í málinu. Fyrir Hæstarétti lagði V ehf. fram nýja matsgerð þar sem lagt var mat á „endurkaupsverð“ bátsins. Við munnlegan málflutning kom fram að í fyrri matsgerðinni hefði verið miðað við markaðsvirði bátsins en þeirri síðari enduröflunarverð hans. Var talið að með síðari matsgerðinni hefði V ehf. freistað þess að leggja nýjan grundvöll að kröfu sinni sem fæli jafnframt í sér nýja málsástæðu. Fengist hún ekki komist að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki var talið sýnt fram á að það verð sem V ehf. hafði greitt fyrir bátinn hefði verið undir markaðsvirði á þeim tíma. Þá lægi fyrir að fyrirsvarsmaður V ehf. hefði lýst því yfir við skýrslugjöf í héraði að engu frekar en kaupverði hefði verið kostað til bátsins af hans hálfu. Loks var ekki talið að V ehf. hefði sýnt fram á að markaðsvirði bátsins hefði hækkað frá því að V ehf. festi kaup á honum þar til að hann var seldur til S ehf. en V ehf. miðaði bótakröfu sína við síðargreint tímamark. Var B því gert að greiða V ehf. 300.000 krónur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir ogIngveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. maí 2015. Endanlegar dómkröfurhans eru þær að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 krónur ,,ásamtlögmæltum dráttarvöxtum“ af 3.000.000krónum frá 23. janúar 2011 og af 1.000.000 krónum frá 1. janúar 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IÁ árinu 2008 keypti Árni Kópsson bátinn Áka SU, skipaskrárnúmer 6753 afstefnda. Umræddur Árni seldi síðan áfrýjanda bátinn á árinu 2009 og gaf stefndiút afsal honum til handa 15. október það ár en um ástæður þeirrar tilhögunar ernánar fjallað í hinum áfrýjaða dómi. Er ágreiningslaust með aðilum aðkaupverðið hafi numið 300.000 krónum. Í stefnu er því haldið fram að eftir aðáfrýjandi eignaðist bátinn hafi hann lagt í verulegan kostnað við endurbæturhans, kaup á tækjabúnaði o.fl. Aðspurður fyrir dómi svaraði fyrirsvarsmaður áfrýjanda,Sighvatur Sigurðsson, spurningu um þann kostnað sem áfrýjandi hefði lagt út íaf þessu tilefni „Ekki frá minni hendi, eitt eða neitt, ég hef ekki skipt méraf þessum hlutum.“ Stefndi afsalaði bátnum á nýjan leik 16. desember 2010 til Stampa ehf. fyrir 20.600 krónur og tók sáaðili bátinn úr vörslum áfrýjanda að honum forspurðum í ársbyrjun 2011. Stamparehf. seldu síðan VPH fasteignum ehf. bátinn 12. maí 2012 fyrir 1.500.000krónur. Lýsti fyrirsvarsmaður VPH fasteigna ehf., Viðar P. Hafsteinsson,ástandi bátsins á því tímamarki svo „það eru engin tæki, enginn vélbúnaður,hann er í svona má segja mjög döpru ástandi sko.“ Þá kom enn fremur fram hjáViðari að báturinn „sé búinn að standa og standa óhreyfður í einhver ár, aðmínu mati sko.“ Áfrýjandi leitaði réttar síns gegn stefnda og með dómi HéraðsdómsReykjaness 9. október 2013 var stefndi dæmdur skaðabótaskyldur vegna þess tjónssem áfrýjandi hefði orðið fyrir vegna sölu á bátnum til Stampa ehf. 16.desember 2010. Var þeim dómi ekki áfrýjað af hálfu stefnda og að beiðniáfrýjanda var dómkvaddur maður, Knútur Þórhallsson endurskoðandi, til þess aðmeta hvert verið hafi verðmæti bátsins og vagns sem hann stóð á 16. desember 2010. Jafnframt var honum falið að meta missi hagnaðar áfrýjandaaf því að reka bátinn sem fiskiskip svo sem það var nánar útlistað ímatsbeiðni. Matsgerðin er dagsett 7. júlí 2014 og eru niðurstöður hennar á þáleið að verðmæti bátsins og vagnsins hafi verið 3.000.000 krónur og missturhagnaður 1.000.000 krónur. Að fenginni matsgerðinni höfðaði áfrýjandi mál þettaog var í stefnu eingöngu vísað til hennar um grundvöll skaðabótakröfunnar. Meðhinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að matsgerðin væri haldinslíkum göllum að hún yrði ekki lögð til grundvallar sönnunarfærslu í málinu Undir áfrýjun málsins fékk áfrýjandi á ný dómkvaddan mann, Einar S.Valdimarsson löggiltan skipa- og fasteignasala, og var honum falið að metahvert væri „endurkaupsverð báts hinn 16. desember 2010, sambærilegum bátinumÁka SU, skipaskrárnúmer 6753 og flutningsvagns sambærilegum þeim sem hann stóðá.“ Í matsgerð hans 25. ágúst 2015, kom fram að verðmæti sambærilegs báts og Áki SU var 16. desember 2010 hefði verið 2.400.000 krónuren verðmæti umrædds vagns 550.000 krónur. Hefur matsgerð þessi verið lögð framfyrir Hæstarétti sem nýtt gagn og byggir áfrýjandi kröfur sínar nú meðal annarsá henni. Um málavexti vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.IISvo sem rakið er hér að framan byggði áfrýjandi dómkröfu sína í héraði ámatsgerð Knúts Þórhallssonar, 7. júlí 2015 þar sem metið var hvert verið hefði verðmætibátsins Áka SU 16. desember 2010. Í matsgerð Einars S. Valdimarssonar, 25.ágúst 2015, sem aflað var sem fyrr segir undir áfrýjun málsins, var hins vegarvið það miðað að metið væri „endurkaupsverð“ bátsins. Við munnlegan flutningmálsins fyrir Hæstarétti skýrðist þessi grundvöllur frekar og þá á þá leið að ífyrri matsgerðinni væri horft til markaðsvirðis umrædds báts á nefndum degi ení þeirri síðari væri miðað við svokallaðenduröflunarverð bátsins. Með hliðsjón af því verður við það miðað að meðsíðari matsgerðinni freisti áfrýjandi þess að leggja nýjan grundvöll að skaðabótakröfusinni sem feli þá jafnframt í sér nýja málsástæðu af hans hendi, en stefndimótmælir þýðingu síðari matsgerðarinnar á þeim grundvelli. Sú málsástæða aðmeint tjón áfrýjanda beri að meta á grundvelli enduröflunarverðs bátsins fær afþeim ástæðum ekki komist að í málinu, vegna skilyrða 2. mgr. 163. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Ekki hefur verið sýnt fram á að verð það sem greitt var fyrir bátinn ÁkaSU í viðskiptum stefnda og Árna Kópssonar 2008 og síðar Árna og áfrýjanda hafiverið undir markaðsverði á þeim tíma. Þá liggur fyrir, svo sem fyrr greinir, aðvið skýrslugjöf við aðalmeðferð málsins í héraði lýsti fyrirsvarsmaðuráfrýjanda því yfir að engu frekar en kaupverði hefði verið kostað til bátsinsaf hans hálfu. Loks hefur áfrýjandi ekki fært fyrir því fullnægjandi sönnun aðmarkaðsverð bátsins hafi hækkað frá síðarnefnda tímamarkinu fram til 16.desember 2010 en við þann dag miðar áfrýjandi kröfu sína um greiðslu bóta. Aðþessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Viking Fish ehf., greiði stefnda, Byggðastofnun, 400.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 17. febrúar 2015.I.Mál þetta, sem tekið var til dóms20. janúar sl., er höfðað með birtingu stefnu 22. ágúst 2014.Stefnandi er Viking Fish ehf.,kt. 700305-1630, Súðarvogi 7, Reykjavík.Stefndi er Byggðastofnun, kt.450679-0389, Ártorgi 1, Sauðárkróki.Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 4.000.000 krónaásamt lögmæltum dráttarvöxtum af 3.000.000 króna frá 16. desember 2010 tilgreiðsludags og af 1.000.000 króna frá 1. janúar 2013 til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdurtil að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti stefnanda.Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu 300.000 króna, entil vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Þá krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti.II.Málsatvikeru þau að á árinu 2008 tókust samningar um kaup Árna nokkurs Kópssonar ábátnum Áka SU, skipaskrárnúmer 6753, af stefnda. Að sögn stefnanda sótti Árnibátinn ásamt Guttormi Sigurðssyni, sem síðar kemur við sögu, um áramótin2008-2009 þar sem hann lá í höfninni í Hvammstanga, og kom honum fyrir áathafnasvæði Kópavogshafnar. Greiddi Árni stefnda umsamið kaupverð bátsins,200.000 krónur, 5. júní 2009. Af hálfu stefnda var gefið út afsal til Árna 2.júlí 2009. Bátinnseldi Árni síðan stefnanda á 300.000 krónur og til að einfalda eigendaskiptinfór hann fram á það við stefnda að stofnunin gæfi út nýtt afsal til stefnanda,sem þá kæmi í stað eldra afsals til hans. Nýja afsalsbréfið er útgefið 15.október 2009. Ekki var afsalsbréfinu þinglýst því að afsalshafi, stefnandiþessa máls, lét það farast fyrir.Stefnandikveður að sumarið 2009 hafi hann hafist handa við að gera bátinn Áka SU,skipaskrárnúmer 6753, upp og endurbæta þar sem hann hafi staðið á athafnasvæðiKópavogshafnar. Keypt hafi verið vél og gír og siglingatæki, svo semsjálfstýring, radar o.fl., í bátinn. Báturinn sé úr plasti og hafi farið framumtalsverð plastvinna til endurbóta á honum. Í desember 2010 hafi báturinnverið fluttur af athafnasvæði Kópavogshafnar á athafnasvæðiHafnarfjarðarhafnar. Þaðan hafi hann horfið aðfaranótt 5. janúar 2011. Þá hafiverið hafin leit að honum og hafi hann fundist á geymslusvæði Lýsingar hf. íHafnarfirði. Forráðamenn stefnanda hafi nokkru síðar fengið spurnir af því aðstefndi hefði hinn 16. desember 2010 gefið út nýtt afsal fyrir bátnum tileinkahlutafélagsins Stampa ehf. Því afsali var þinglýst 23. desember 2010.Í ljóshafi komið að menn á vegum Stampa ehf. höfðu tekið bátinn Áka SU,skipaskrárnúmer 6753, þar sem hann var í vörslu stefnanda á athafnasvæðiHafnarfjarðarhafnar. Meðbréfi lögmanns stefnanda 6. janúar 2011 til stefnda hafi verið vakin athygli áofangreindu og þess krafist að stefnda gerði gangskör að því að ólöglegt afsalfyrir bátnum til Stampa ehf. yrði afturkallað og bátnum komið aftur í vörslurstefnanda. Sú málaleitan hafi reynst árangurslaus og hafi stefnandi því höfðaðmál á hendur stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjaness til að fá staðfest með dómi aðstefndi hefði valdið honum skaðabótaskyldu tjóni. Málið hafi fengið númeriðE-252/2013 og í því hafi verið kveðinn upp dómur 9. október 2013 þar sem m.a.hafi verið viðurkennt að stefndi væri skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegnaþess tjóns sem stefnandi hefði orðið fyrir vegna sölu stefnda á áðurgreindum báttil Stampa ehf. 16. desember 2010.Stefndihafi ekki áfrýjað dóminum til Hæstaréttar og greitt tildæmdan málskostnað.Stefnandi kveðst hafa leitað eftir samkomulagi við stefnda um fjárhæðskaðabóta, en sú viðleitni hafi reynst árangurslaus. Hafi stefnandi því beiðstþess hinn 6. janúar 2014 að dómkvaddur yrði matsmaður til að framkvæma mat áþví hvert hefði verið verðmæti bátsins Áka SU, skipaskrárnúmer 6753, hinn 16.desember 2010, og vagnsins sem hann stóð á. Einnig skyldi matsmaður meta hverværi misstur hagnaður matsbeiðanda af rekstri bátsins sem fiskiskips viðstrandveiðar, eins og þær sem báturinn hefði verið notaður til, eftir að hannkomst í hendur núverandi eiganda.Mótmælistefnda gegn matsbeiðninni hafi ekki verið tekin til greina og hafi KnúturÞórhallsson, viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi, verið dómkvaddurtil að framkvæma hið umbeðna mat hinn 24. febrúar 2014.Hinndómkvaddi matsmaður hafi lokið matsgerð sinni 7. júlí 2014. Er niðurstaðamatsmanns sú að verðmæti bátsins Áka SU, skipaskrárnúmer 6735, hinn 16.desember 2010, og vagnsins sem hann stóð á, hafi verið 3.000.000 króna og aðmisstur hagnaður stefnanda af rekstri bátsins sem fiskiskips við strandveiðarárin 2011 og 2013 sé hæfilega áætlaður 1.000.000 króna.Stefndi kveður að áður enáðurgreindur dómur Héraðsdóms Reykjaness gekk í fyrra dómsmáli aðila og ítrekaðeftir það hafi stefndi reynt að komast að samkomulagi við stefnanda um uppgjör.Fyrir hafi legið að stefnandi hafði keypt umræddan bát á 300.000 krónur og hafihonum verið boðin endurgreiðsla á því fé, auk vaxta og áfallins kostnaðar.Stefnandi hafi talið þetta víðsfjarri raunverulegu tjóni sínu þar sem hannhefði lagt mikla fjármuni í bátinn eftir kaupin, svo sem kaup á tækjum ogkostnað við plastviðgerðir á bátnum, en skrokkur hans sé úr plasti. Kallað hafiverið eftir upplýsingum og gögnum um þennan kostnað en fátt hafi orðið um svörog í ljós hafi komið við rekstur málsins að þessar fullyrðingar stefnanda vorubeinlínis rangar og væntanlega settar fram í blekkingarskyni. Það eina semeftir hafi staðið hafi verið fullyrðing um að einhverjar plastviðgerðir hefðuátt sér stað á bátnum en engin gögn hafi verið lögð fram um það, þrátt fyrirítrekaðar áskoranir. Sé stefnandi þó bókhaldsskyldur aðili.Þegar stefnandi hafi ekki getaðlagt fram nein gögn um það hvað hann hefði lagt í bátinn eftir kaupin hafi hannséð að ekki mundi málið ganga fram sem hann vildi. Hafi þó ekki staðið ástefnda að reyna að leysa málið ef réttar upplýsingar fengjust. Hafi stefnandiþá óskað eftir dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á „annars vegarendurheimtuvirði bátsins og vagnsins sem hann stóð á, þ.e. hvað það mundi kostahann að kaupa annan bát í líku ásigkomulagi í stað þess sem hann missti ásamtflutningsvagni, og hins vegar misstan hagnað af rekstri bátsins sem fiskiskipsvið strandveiðar, eins og þær sem hann hefði verið notaður til eftir að hannkomst í hendur núverandi eiganda.Stefndi kveðst hafa gertathugasemdir við beiðnina um dómkvaðningu og talið að matsgerð, miðað við lýsingumálavaxta eins og þeir hafi verið settir fram í beiðninni, væri tilgangslaussem sönnunargagn í málinu. Einnig hafi stefndi gert athugasemd við að óljóstværi hvað það væri sem ætti að meta. Dómari hafi síðan kvatt til matsmann tilað svara því „hvert var verðmæti bátsins Áka SU, skipaskrárnúmer 6753, þann 16.desember 2010, og vagnsins sem hann stóð á. Matsmaður skal einnig veita svörvið því hver sé misstur hagnaður matsbeiðanda af rekstri bátsins sem fiskiskipsvið strandveiðar, eins og þær sem báturinn hefur verið notaður til, eftir aðhann komst í hendur núverandi eiganda.“Stefndi kveðst hafa sentmatsmanni athugasemdir þar sem ítrekað hafi verið að verðmæti bátsins ætti aðmeta miðað við 16. desember 2010, í því ástandi sem hann hefði þá verið. Þáhafi verið bent á að vagn, sem væri sagður hafa verið undir bátnum, hefðistefndi ekki selt, hvorki í fyrra né síðara skiptið, og væri hann máli þessualveg óviðkomandi. Þá hafi verið vakin athygli matsmannsins á að ekkert lægifyrir í málinu um að stefnandi uppfyllti skilyrði til að fá leyfi tilstrandveiða fyrir bátinn, jafnvel þótt hann fengi útgefið haffærisskírteinifyrir hann.Í framlagðri matsgerð takimatsmaður fram að hann hafi ekki skoðað bátinn og að hann teldi að skoðun ábátnum, þremur og hálfu ári eftir þann dag sem matsgerðin ætti að miða við ogeftir að núverandi eigandi bátsins hefði endurbyggt hann, kæmi að engu gagnitil að finna út verðmæti bátsins í árslok 2010. Þá komi fram hjá matsmanni aðhann hefði margsinnis kallað eftir gögnum/kostnaðarskjölum yfir það sem bátnumhafi átt að hafa verið gert til góða eftir að stefnandi keypti hann en enguslíku hefði verið framvísað og því væri hæpið „að taka tillit til þess aðmatsbeiðandi hafi verið búinn að leggja í verulegan kostnað við bátinn“.„Verðmæti þess vagns sem báturinnstóð á er nokkur ráðgáta ...“ segi matsmaður í matsgerðinni en segi svo að hannleggi ekki mat á verðmæti hans sundurliðað heldur meti hann verðmæti bátsins og„vagnsins sem hann stóð á“ á 3.000.000 króna.Stefndi kveðst hafa beint þeirrispurningu til matsmanns í tölvuskeyti, þegar hinn 7. júlí, hvert hann teldiverðmæti vagnsins vera í heildartölunni, 3.000.000 króna, og hafi matsmaðursvarað því um hæl að í hans útreikningum „þá gerði ég ráð fyrir að vagninn værium kr. 300.000“.Um svipað leyti og mál þetta hafiverið höfðað hafi stefnda borist afrit af afsali sem Stampar ehf. gáfu út fyrirbátnum til VPH-fasteigna ehf. hinn 12. maí 2012. Í afsalinu komi fram aðkaupverð hans sé 1.500.000 krónur. Tekið sé fram að enginn búnaður fylgibátnum. Stefndi kveður rétt að skýrlegakomi fram að margnefndur bátur hafi ekki verið fiskibátur heldur skel afskemmtibát þá er stefndi seldi hann, en báturinn hafi áður verið notaður tilhvalaskoðunar.Eftir höfðun málsins hafi stefndienn reynt að ná samkomulagi um lausn þess við lögmann stefnanda, en ánárangurs.Fyrirsvarsmaðurstefnanda, Sighvatur Sigurðsson, kom fyrir fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þákomu fyrir dóminn sem vitni, Knútur Þórhallsson, endurskoðandi og dómkvaddurmatsmaður, og Viðar Páll Hafsteinsson.III.Stefnandikveðst byggja á því að dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. október 2013 í máli nr.E-252/2013 teljist vera bindandi úrslit sakarefnis málsaðila hvað bótaskyldustefnda varðar, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndihafi greitt dæmdan málskostnað og tekið upp samningsumleitanir við stefnanda umfjárhæð skaðabóta.Stefndihafi gerst aðili matsmáls, sem rekið hafi verið fyrir Héraðsdómi Reykjaness,nr. M-1/2014, og haldið uppi málflutningi fyrst fyrir héraðsdóminum og síðanfyrir hinum dómkvadda matsmanni. Stefndi hafi ekki vefengt niðurstöðu hinsdómkvadda matsmanns.Að þessuöllu athuguðu kveðst stefnandi telja að stefndi hafi skuldbundið sig til aðhlíta niðurstöðu matsgerðarinnar og sé lagalega skylt að inna af hendimatsfjárhæðina ásamt matskostnaðinum með dráttarvöxtum til greiðsludags.IV.Stefndi kveður bótaskyldu sína óumdeilda. Hins vegar sé deilt um hvertraunverulegt tjón stefnanda sé, en stefndi telji matsgerðina í málinu ónothæfatil sönnunar á því og séu til þess margar ástæður.Það sé meginregla skaðabótaréttar að sá sem telji sig hafa orðið fyrirfjárhagstjóni, sem annar aðili beri skaðabótaábyrgð á, verði að færa sönnur áfjárhæð tjónsins. Þetta sé misauðvelt að gera og fari eftir aðstæðum í hverjuog einu máli. Ein leið til sönnunarfærslu sé að afla matsgerðar á grundvelliheimilda í IX. kafla l. nr. 91/1991. Gerðar séu ríkar kröfur til vinnubragða oggagnaöflunar matsmanna, þegar svo beri undir. Matsgerð sé eins og hvert annaðsönnunargagn í máli, þ.e. dómari leggi sjálfstætt mat á sönnunargildi hennarþegar hann leggur dóm á málið. Fram komi í framlagðri matsgerð að hinn dómkvaddi matsmaður hafi ekkiskoðað bátinn og engin gögn haft til að styðjast við um ástand hans í árslok2010. Hafi matsmaðurinn engin gögn haft um kostnað við þær endurbætur sem áhonum hafi verið gerðar til að gera hann að fiskibáti. Þá hafi matsmaður engatilraun gert til að meta bátinn til verðs í núverandi ástandi og síðan reynt íframhaldinu að leggja mat á endurbæturnar og draga þær frá til að fá útmismuninn. Hafi honum þó borið að afla gagna um þessi atriði af sjálfsdáðum.Matgerðin sé því handónýt sem „mat“ á virði bátsins í árslok 2010. Framlögðmatsgerð sé ekki byggð á neinum tölulegum forsendum og/eða skoðun á andlaginuheldur sé um tómar tilgátur að ræða, enda komi það fram í matsgerðinni sjálfri.Það hafi þó verið brýnt að matsmaðurinn beitti þeirri aðferðarfræði semgetið sé hér að framan því að sérkunnátta hans liggi á svið reikningsskila.Ekki liggi fyrir upplýsingar um að matsmaðurinn hafi sérþekkingu á verðmyndunbáta/skipa á markaði, en stefndi hafi vakið athygli á því við dómkvaðningumatsmannsins.Af framangreindu sé ljóst að matsmaðurinn hafi hvorki nýtt sérþekkingusína né aflað gagna með öðrum hætti um verðmæti bátsins né hafi hann framkvæmtá honum skoðun. Hafi þannig ekki verið staðið að matsgerðinni með þeim hættisem fyrirskrifað sé í lögum nr. 91/1991 og dómvenja standi til. Sé matsgerðinað þessu leyti haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar semsönnunargagn í málinu. Eftir standi þá að eina vitneskjan um verðmæti bátsinssé upphaflega kaupverðið, 300.000 krónur, sem stefndi hafi margsinnis boðisttil að endurgreiða stefnanda. Þrátt fyrir ótal áskoranir hafi engin gögn veriðlögð fram um það að einhverjar endurbætur hafi verið gerðar á bátnum eðaeinhverju hafi verið skeytt við hann. Hafi stefnanda þannig ekki tekist að sýnafram á að tjón hans nemi hærri fjárhæð en umræddum 300.000 krónum, en sönnunarbyrðinum tjónið hvíli á stefnanda.Í matsbeiðni hafi matsbeiðandi/stefnandi upphaflega óskað eftir mati á„endurheimtuvirði bátsins og vagnsins sem hann stóð á ...“ eins og þar standi.Matsbeiðandi/stefnandi hafi fallið frá þessari ósk við fyrirtöku málsins 10.febrúar 2014 og breytt orðalaginu í þá veru sem fram komi í úrskurði héraðsdómsfrá 24. febrúar 2014, þ.e. að meta skyldi „hvert var verðmæti bátsins Áka SU,skipaskrárnúmer 6753, þann 16. desember 2010, og vagnsins sem hann stóð á.“ Afþessu tilefni kveðst stefndi vekja athygli á því að með þessari yfirlýsinguhafi stefnandi ráðstafað sakarefninu, hvað sem öðru líði. Þá kveðst stefnditelja að samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og dómvenju eigi stefnandiekki rétt til enduröflunarverðs bátsins, enda liggi ekkert fyrir um það hvertþað sé, ef það er annað en ætlað markaðsverð, samanber það sem rakið sé aðframan.Niðurstaða matsmanns varðandi „misstan hagnað matsbeiðanda af rekstribátsins sem fiskiskips við strandveiðar ...“ eins og þar standi, sæti líkafurðu og því sé algerlega mótmælt að niðurstaða matsmanns um það efni verðilátin standa og séu til þess margar ástæður. Fyrst sé þó rétt að vekja athygliá því að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi uppfyllt lagaskilyrði til aðöðlast rétt til strandveiða. Stefnandi sé lögaðili og þegar þannig standi áskuli einn af eigendum lögaðilans vera lögskráður á skipið. Samkvæmt ársskýrslustefnanda sé eini hluthafi félagsins Sighvatur Sigurðsson og liggi ekkert fyrirum það að hann uppfylli skilyrði til að fá lögskráningu á bátinn. Sé þvíósannað að stefnandi hefði getað haldið bátnum til fiskveiða.Í annan stað kveðst stefndi benda á að matsmaður, sem hafi óumdeilanlegasérþekkingu á sviði reikningsskila, hafi komist að þeirri niðurstöðu í matsgerðinniað enginn hagnaður hafi orðið af rekstri bátsins árin 2012 og 2013, heldur hafiverið tap á rekstri hans. Sama niðurstaða fáist með því að taka meðaltalstölurfrá öllum strandveiðibátum vegna áranna 2011 og 2012, þ.e. tap hafi orðið árekstri þeirra. Þrátt fyrir að hafa reiknað sig fram í þessa niðurstöðu teljimatsmaðurinn að misstur hagnaður matsbeiðanda/stefnanda fyrir árin 2011, 2012og 2013 sé hæfilega áætlaður að fjárhæð 1.000.000 króna. Þessi niðurstaðastandist enga skoðun og eigi sér ekki forsendur í útreikningum matsmannsinssjálfs. Sé matsgerðin að þessu leyti ónothæf sem sönnunargagn í þessum liðeinnig.Eftir standi varðandi þennan kröfulið að stefnandi hafi ekki getað sýntfram á að hann hafi orðið fyrir neinu tjóni vegna ætlaðs missis hagnaðar ogberi að sýkna stefnda alfarið af stefnukröfum varðandi þennan lið.Hvað varði varakröfu stefnda um lækkun stefnukröfunnar megi benda á það,að í matsgerðinni sé einhver „vagn“ metinn með bátnum. Enginn vagn hafi fylgtbátnum í kaupunum, hvorki í fyrra né seinna skiptið sem báturinn hafi veriðseldur, og sé þessi vagn stefnda algerlega óviðkomandi. Matsmaður hafi metiðvagninn á 300.000 krónur, samanber skýrslu hans fyrir dóminum. Í annan staðmegi geta þess að í viðskiptum með bátinn á árinu 2012, hugsanlega eftireinhverjar viðgerðir, hafi báturinn verið seldur á 1.500.000 krónur. Þetta hafiverið viðskipti milli aðila sem ekki tengist máli þessu og verði að telja þauendurspegla markaðsvirði bátsins í því ástandi sem hann hafi verið þá, þ.e. áárinu 2012. Tjón stefnanda geti aldrei orði hærra en það.Stefndi kveðst mótmæla vaxtakröfu stefnanda sérstaklega. Fyrir það fyrstasé vaxtakrafa stefnanda ekki sett fram með lögmæltum hætti, heldur krafiststefnufjárhæðar „ásamt lögmæltum dráttarvöxtum“. Kröfugerð með þessum hætti séandstæð lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991 og beri því að sýkna afvaxtakröfunni. Til vara sé bent á það að mál þetta sé rekið sem skaðabótamál ogfari þá um vexti svo sem fyrir sé mælt í 8. og 9. gr. laga nr. 38/2001.Stefndi kveðst á umliðum árum margítrekað hafa reynt að fá stefnanda tilviðræðna um skynsamlega lausn á þessu máli. Slíkum málaleitunum hafi stefnandiætíð hafnað, en aldrei lagt fram gögn til stuðnings kröfum sínum, þrátt fyrireftirgangsmuni, svo taka mætti afstöðu til þeirra. Þess í stað hafi hann gertkröfur sem séu víðsfjarri raunveruleikanum. Sem dæmi megi nefna skeyti, semstefnandi hafi sent starfsmanni stefnda 4. desember 2013, eftir að dómur hafðigengið í héraði í fyrra málinu. Þar sé stefnandi enn með vísvitandi rangakröfugerð varðandi tjón sitt og megi lesa það út úr kröfugerðinni að hann sé aðkrefjast 40 milljóna króna í skaðabætur. Þegar matsgerðin hafi legið fyrir hafisíðan verið stefnt fyrir 4 milljónum króna. Stefndi geti með engu móti boriðábyrgð á þessum óstöðugleika í kröfugerð stefnanda og geri því kröfu til þessað allur kostnaður af málinu verði lagður á stefnanda, en til vara aðmálskostnaður verði felldur niður.Stefndi kveðst byggja málskostnaðarkröfu sína á 131. gr. laga nr. 91/1991,en til vara á 3. mgr. 130 gr. sömu laga.V.Einsog fram hefur komið er skaðabótaskylda stefnda óumdeild, en með dómi HéraðsdómsReykjaness 9. október 2013 í máli nr. E-252/2013 var stefndi dæmdurskaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegna þess tjóns sem stefnandi hefði orðiðfyrir við sölu stefnda á bátnum Áka SU, skipaskrárnúmer 6753, til Stampa ehf.hinn 16. desember 2010.Mál þetta snýst því eingöngu um fjárhæð þess tjóns, semstefnandi varð fyrir við sölu stefnda á bátnum.Eins og fram hefur komið var Knútur Þórhallsson,viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi, dómkvaddur að ósk stefnanda tilað leggja mat á verðmæti bátsins Áka SU, skipaskrárnúmer 6753, hinn 16.desember 2010. og vagnsins sem hann stóð á. Einnig skyldi hann leggja mat á hverværi misstur hagnaður stefnanda af rekstri bátsins sem fiskiskips viðstrandveiðar, eins og þær sem báturinn hefði verið notaður til eftir að hannkomst í eigu núverandi eiganda.Matsgerð hins dómkvadda matsmanns er dagsett 7. júlí2014. Niðurstaða matsmannsins er annars vegar sú að verðmæti umrædds báts hinn16. desember 2010 og vagnsins sem hann stóð á hafi verið 3.000.000 króna, oghins vegar að misstur hagnaður af rekstri bátsins sem fiskiskips viðstrandveiðar árin 2011 og 2013 sé hæfilega áætlaður 1.000.000 króna.Fram kemur í matsgerðinni að matsmaður skoðaði ekkibátinn, enda hafi hann talið að skoðun á bátnum þjónaði ekki tilgangi við matiðþar sem langt væri um liðið frá viðmiðunardagsetningunni 16. desember 2010 ogþá hefðu nýir eigendur endurbyggt bátinn eftir að hann komst í þeirra eigu.Þá kemur fram í matsgerðinni að hann hafi engin gögnfengið úr bókhaldi stefnanda um útlagðan kostnað vegna kaupa á tækjum í bátinnog viðgerða á honum þrátt fyrir að hafa margsinnis óskað eftir þeim. Kemur framað matsmaður byggði mat sitt á verðmæti bátsins hinn 16. desember 2010 áumsögnum ýmissa aðila um að verðmæti hans hafi á þessum tíma verið hærra en300.000 krónur og nefnir matsmaður sérstaklega skýrslu Guttorms Sigurðssonar umþátttöku hans í kaupum og endurbótum á bátnum. Þá segir í matsgerðinni að þarsem ekki liggi fyrir nein kostnaðarskjöl af hálfu matsbeiðanda þyki hæpið aðtaka tillit til þess að matsbeiðandi hafi lagt í verulegan kostnað við bátinn.Samt sem áður hafi verið færð ágætis rök fyrir því að unnið hafi verið að þvíað útbúa bátinn til veiða og segir í matsgerðinni að „eðli máls samkvæmt verðurað taka tillit til þess.“ Þá segir að verðmæti þess vagns sem báturinn stóð ásé nokkur ráðgáta, en ætla megi að virði hans hafi verið einhver hundruðþúsund. Að svo búnu kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að samanlagtverðmæti bátsins hinn 16. desember 2010 og vagnsins sem hann stóð á hafi verið3.000.000 króna.Fyrirsvarsmaður stefnanda,Sighvatur Sigurðsson, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Hann kvaðst hafa látiðfyrirtæki sitt, stefnanda máls þessa, kaupa umræddan bát fyrir vin sinn ogfélaga, Guttorm Sigurðsson, sem ekki hafi haft efni á að kaupa bátinn. Kvaðhann Guttorm hafa legið á sjúkrabeði eftir slys á þessum tíma og verið lengi aðná sér. Hann sagði að báturinn hefði ekki verið bókaður í ársreikningumstefnanda og kvað hann stefnanda engan kostnað hafa haft af því að gera bátinnupp. Kvaðst hann ekkert hafa skipt sér af viðgerðum eða endurbótum á bátnum ogeingöngu hafa aðstoðað vin sinn við kaup á honum. Þá gaf skýrslu í gegnum símavitnið Viðar Páll Hafsteinsson fyrirsvarsmaður VBH fasteigna ehf., sem keyptibátinn af Stömpum ehf. í maí 2012. Hann sagði að báturinn hefði verið í léleguástandi þegar fyrirtæki hans keypti bátinn og í raun hefði aðeins verið umbátsskelina að ræða. Engin tæki eða vélbúnaður hefði fylgt bátnum. Hann sagðiað svo hefði virst sem báturinn hefði staðið óhreyfður í einhver ár. Kvaðstvitnið vera bátasmiður og því hafa góða innsýn í slíkt.Með vísan til þess sem aðframan greinir þykir ljóst að hinn dómkvaddi matsmaður skoðaði ekki bátinn oghafði ekki önnur gögn að styðjast við um ástand hans í árslok 2010 en „umsagnirýmissa aðila“ eins og það er orðað í matsgerðinni og skýrslu manns sem komiðhefur fram að er raunverulegur eigandi bátsins. Þá hefur komið fram aðstefnandi hefur engan kostnað borið af viðgerðum eða endurbótum á bátnum.Einnig bar matsmaðurinn um það fyrir dóminum að hann hefði enga reynslu af þvíað meta báta eða skip til verðs á markaði. Verður ekki séð af matsgerðinni aðniðurstaða matsmannsins um verðmæti bátsins í desember 2010, og vagnsins semhann stóð á, sé byggð á tölulegum forsendum, heldur virðist mat hans eingöngubyggt á tilgátum.Að því er varðar mat á misstumhagnaði stefnanda af rekstri bátsins sem fiskiskips við strandveiðar liggur ífyrsta lagi ekkert fyrir um það að stefnandi hafi uppfyllt lagaskilyrði til aðöðlast rétt til strandveiða og er því ósannað að stefnandi hefði getað haldiðbátnum til fiskveiða. Þá kemur fram í matsgerðinni að matsmaður hafi annarsvegar reiknað misstan hagnað út frá þeim veiðum sem stundaðar hefðu verið ábátnum hjá núverandi eiganda og hins vegar út frá opinberum upplýsingum fráHagstofu Íslands um afkomu strandveiðibáta árin 2011 og 2012. Þrátt fyrir aðmatsmaðurinn hafi komist að því í matsgerðinni að tap hafi verið á veiðunum útfrá báðum framangreindum forsendum kemst hann að þeirri niðurstöðu að missturhagnaður stefnanda af rekstri bátsins sem fiskiskips við strandveiðar á árunum2011 til 2013 sé hæfilega áætlaður 1.000.000 króna. Þykir þessi niðurstaðamatsmannsins með öllu órökstudd og í andstöðu við þær forsendur sem hann lagðitil grundvallar matinu.Samkvæmt framangreindu ermatsgerðin haldin slíkum göllum að hún verður ekki lögð til grundvallar semsönnunargagn í málinu, sbr. 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991.Engin gögn hafa verið lögð framí málinu sem renna stoðum undir það að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegnamissts hagnaðar af rekstri bátsins sem fiskiskips við strandveiðar á árunum2011 til 2013 og þykir slíkt tjón ósannað.Þá er með öllu ósannað aðendurbætur af nokkru tagi hafi verið gerðar á bátnum eftir að hann var keypturaf stefnanda og þar til honum var afsalað til Stampa í desember 2010. Þá þykirljóst af gögnum málsins að við sölu stefnda á bátnum fylgdi enginn vagn. Er þvíósannað að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni vegna sölu á honum.Stefnandi heldur því fram aðhann hafi keypt umræddan bát af Árna Kópssyni á 300.000 krónur þrátt fyrir að íafsali til stefnanda sé kaupverðið tilgreint 200.000 krónur. Hefur þessu ekkiverið mótmælt af hálfu stefnda. Í málinu liggur ekkert annað fyrir um verðmætibátsins í desember 2010 en upphaflegt kaupverð hans, sem stefnandi kveðst hafainnt af hendi til fyrrgreinds Árna rúmu ári fyrr. Verður stefndi því dæmdur tilað greiða stefnda þá fjárhæð í skaðabætur vegna sölu á bátnum.Kröfugerð stefnanda umdráttarvexti er hagað með þeim hætti að stefnandi hefur látið hjá líða að vísatil lagaákvæða þar um, sbr. 11. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt d-lið 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í stefnu greina svo glöggt sem verðamá dómkröfur, þar á meðal um vexti. Þar sem dráttarvaxtakrafa stefnanda erhvorki mörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi ánkröfu.Með hliðsjón afatvikum þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð:Stefndi, Byggðastofnun, greiðistefnanda, Viking Fish ehf., 300.000 krónur.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 412/2016
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
S krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var talið að virtum gögnum málsins að hæfni A til að fara með forsjá dóttur sinnar væri alvarlega skert. Væri nægilega sýnt fram á að þrátt fyrir markvissan stuðning við A í uppeldishlutverkinu væri hún ekki fær um að sinna brýnum þörfum barnsins sem fyrir lægi að væru margvíslegar og þess eðlis að miklu skipti fyrir framtíðarþroska og uppvöxt þess að þeim yrði sinnt sem best. Þá hefðu önnur og vægari úrræði verið reynd án þess að þau hefðu skilað viðunandi árangri, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Var krafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 30. maí 2016. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hennihefur verið veitt. Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur,en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 800.000krónur.DómurHéraðsdóms Suðurlands 23. maí 2016.Málþetta, sem sætir flýtimeðferð, er höfðað með útgáfu réttarstefndu samkvæmtákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 53. gr. b barnaverndarlaga nr.80/2002, þann 17. febrúar sl., birtri sama dag. Stefnandi er SveitarfélagiðÁrborg, kt. 650598-2029, Austurvegi 2, [...]i, en stefnda er A, kt. [...], tilheimils að [...], [...]. Dómkröfurstefnanda eru að stefnda verði svipt forsjá dóttur sinnar, B, kt. [...], tilframbúðar. Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Einnig krefst stefnda málskostnaðar aukvirðisaukaskatts úr hendi stefnanda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Máliðvar þingfest þann 22. febrúar sl. Í þinghaldi 29. sama mánaðar var matsmaðurdómkvaddur og málinu frestað. Matsgerð var lögð fram í þinghaldi 22. apríl sl.,og málinu frestað til 29. sama mánaðar, en þann dag skilaði stefndagreinargerð. Aðalmeðferð málsins fór fram 2. maí sl. Við upphaf aðalmeðferðartóku sérfróðir meðdómendur sæti í dómnum. Að lokinni aðalmeðferð var máliðdómtekið. Málsatvik Samkvæmtstefnu og gögnum málsins eru málsatvik þessi helst. Stefnda er móðir B, semvarð 5 ára þann [...] sl., og fer stefnda ein með forsjá barnsins. Faðirbarnsins er C, fæddur 1990, og voru hann og stefnda í sambandi af og til þartil barnið var um eins árs gamalt. Stefnda hefur búið á [...] frá fæðingubarnsins en áður bjó hún á höfuðborgarsvæðinu. Foreldrar stefndu skildu þegarstefnda var ung og býr móðir hennar á höfuðborgarsvæðinu en faðir á Akureyri.Stefnda mun leita mikið til fjölskyldu vinar síns, D, sem býr á [...]. Barniðer nú vistað hjá föðurforeldrum sínum á [...] og nýtur stefnda umgengni viðbarnið aðra hvora helgi auk þess sem stefnda sækir barnið í leikskóla einusinni í viku og fer með það í fimleikatíma. Þá mun barnið vera eina helgi ímánuði í umgengni hjá föður. Afskipti barnaverndar á tímabilinu frá júlí 2011 til janúar 2014 Samkvæmtmálavaxtalýsingu í stefnu og gögnum málsins hófust afskipti félagsmálanefndarstefnanda af málefnum stefndu og barns hennar í júlímánuði árið 2011, þegarbarnið var um fjögurra mánaða gamalt, þ.e. í kjölfar tilkynningar tilbarnaverndar samkvæmt IV. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002, um vanræksluvarðandi umsjón og eftirlit barnsins. Nánar segir að tilkynnandi hafi miklaráhyggjur af barninu, telur stefndu ekki hafa getu til að hugsa um það og sébarnið vannært. Faðir þess hafi flutt út af heimilinu og tekið allt innbú meðsér að undaskildum munum barnsins og sé stefnda peningalaus. Í greinargerð E,félagsráðgjafa og starfsmanns barnaverndar stefnanda, dagsett 6. febrúar 2015,sem unnin var fyrir félagsmálanefndstefnanda vegna fundar nefndarinnar í febrúar 2015, kemur fram að í framhalditilkynningarinnar hafi verið farið inn á heimili stefndu. Starfsmaðurbarnaverndar hafi ekki verið viss um að stefnda hafi skilið það semstarfsmaðurinn ræddi við hana um, en stefnda hafi verið opin fyrir aðstoð ogstuðningi. Í áðurnefndri greinargerð E segir að í samantekt sem þáverandistarfsmaður barnaverndar, F, félagsráðgjafi, hafi ritað í júní 2012 komi framað ítrekað hafi verið reynt að ná í stefndu og hún margoft boðuð í viðtöl enhún aðeins mætt í eitt viðtal, þ.e. um haustið 2011. Þá segi í samantekt F aðfrá áramótum 2011/2012 hafi ekkert unnist í málinu þrátt fyrr allmörg símtölþar sem stefnda hafi verið boðuð í viðtöl. Áðurnefnd F lét af störfum hjástefnanda stuttu eftir að hún ritaði áðurnefnda samantekt, en þar kom fram aðhalda þurfi áfram að fá stefndu til að mæta í viðtöl þar sem hún þurfi aðstoðog grunur sé um að ekki sé allt með felldu varðandi umönnun barnsins. Mun G,starfsmaður stefnanda, hafa tekið við málinu þegar F hætti störfum hjástefnanda. Engin gögn liggja frammi í málinu frá ung- og smábarnavernd eðaheilbrigðiskerfinu vegna barnsins á framangreindum tíma. Þann16. júlí 2012 barst barnavernd á ný tilkynning um vanrækslu varðandi umsjón ogeftirlit barnsins. Lýst er áhyggjum af mataræði barnsins, sem sé lítið og léttmiðað við aldur. Þá sé óregla á svefni barnsins og aðbúnaður slæmur. Barnið séoft með bleyjubruna og kaupi móðir of litlar bleyjur þar sem þær séu ódýrari.Þá hafi tilkynnandi greint frá því að stefnda nenni ekki að sjá um barnið oghunsi jafnvel grát þess. Þann 19. sama mánaðar barst barnavernd tilkynning fráung- og smábarnavernd Heilbrigðisstofnunar Suðurlands um líkamlega vanrækslubarnsins. Þar segir að hugsanlega sé barnið vannært. Barnið þyngist ekki semskyldi, sé fölt í framan og stefnda mæti ekki í bókaða tíma í ungbarnaskoðun.Þá er einnig vikið að umhirðu og utanumhaldi. Íáðurnefndri greinargerð E kemur fram að í kjölfar framangreindra tilkynningahafi starfsmaður stefnanda farið inn á heimili stefndu þar sem hafi veriðsnyrtilegt en ekki allt hreint. Hafi stefnda verið aðstoðuð við að sækja umleikskólapláss fyrir barnið, sem stefnandi greiddi fyrir, og barnið byrjað áleikskóla í kjölfarið. Einnig hafi stefnda farið í starfsendurhæfingu hjá Birtuen afþakkað tilsjón inni á heimilið. Gerð hafi verið áætlun um meðferð málssamkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga, dagsett 28. ágúst 2012, með gildistíma tilársloka. Markmið hennar var eftirfylgni og stuðningur og úrræði í formistuðnings og ráðgjafar. Fyrir liggur að stefnda undirritaði ekki þessa áætlunen í stefnu segir að unnið hafi verið eftir henni allt þar til barnavernd barstnæst tilkynning. Ígreinargerð E segir að lítil vinnsla hafi verið í málinu á árinu 2013, en þaðhafi virst ganga betur á þessu tímabili. Í málinu liggja hvorki frammi gögn fráleikskóla né ung- og smábarnavernd eða öðrum heilbrigðisstofnunum varðandilíðan og stöðu barnsins á árinu 2013, en barnið mun hafa byrjað í leikskólafyrri hluta þess árs. Verður ekki séð af málatilbúnaði stefnanda eða framlögðumgögnum málsins að mál stefndu hafi verið í markvissri vinnslu hjá barnaverndstefnanda framangreint ár. Afskipti barnaverndar átímabilinu frá janúar 2014 til 27. mars 2015 Afstefnu og gögnum málsins má ráða að markviss vinna við mál stefndu og barnshennar hjá barnavernd hafi byrjað í kjölfar tilkynningar frá Birtu endurhæfinguþann 3. janúar 2014, en tilkynningin laut að vanrækslu varðandi umsjón ogeftirlit barnsins og áhyggjur af stöðu og líðan stefndu. Aftur fór fram könnunmáls af hálfu stefnanda og óskað var eftir gögnum frá leikskóla barnsins en þáhafði H, félagsráðgjafi og starfsmaður barnaverndar stefnanda, tekið við málistefndu. Í greinargerð E frá 6. febrúar 2015, kemur fram að í viðtali H viðstefndu, sem ráða má af gögnum málsins að hafi farið fram fljótlega eftir aðtilkynning barst, hafi komið fram að stefnda vilji ekkert með barnavernd hafa,en brýnt hafi verið fyrir stefndu mikilvægi samvinnu og hafi stefnda samþykktþað. Upplýsingar frá leikskóla, janúar 2014 Íframhaldi af viðtali starfsmanns stefnanda við stefndu í byrjun ársins 2014 varóskað eftir gögnum frá leikskóla. Í svari leikskólastjóra, dags. 20. janúarsama ár, komu fram áhyggjur af þroska barnsins, almennum þroska, málþroska ogfélagslegum þroska. Barnið tali lítið sem ekkert en babbli heilmikið. Segir aðunnið sé markvisst með málörvun og að aðstoða barnið félagslega í leikskólanum.Fram kemur að líðan barnsins sé yfirleitt góð að frátölu hægðavandamáli, semmóðir hafi rætt um við lækni. Vistunartími barnsins sé frá klukkan 8-16 ogmæting mjög góð. Barnið sé oftast klætt eftir veðri, með nægjanlegt magnútifatnaðar og aukafatnað. Samskipti séu nokkuð góð við móður, sumt sem rætt sévið hana vilji gleymast en alla jafna gangi samskipti vel. Barnið eigi þó eftirað fara í 2½ árs skoðun. Ímargnefndri greinargerð E segir að stefnda hafi ekki svarað ítrekuðum tilraunumstefnanda til að fá stefndu í viðtal og hafi stefnda ekki mætt til viðtals hjáráðgjafa fyrr en í lok mars 2014 í kjölfar skriflegrar boðunar. Í framhaldinuhafi verið farið inn á heimili stefndu 22. apríl sama ár, en ekki náðst sambandaftur við stefndu fyrr en í júní sama ár. Kom þá fram að hún væri hætt hjáBirtu starfsendurhæfingu. Áætlun um meðferð máls, skv. 23. gr.barnaverndarlaga, dags. 9. júlí 2014 Þann9. júlí 2014 var gerð áætlun um meðferð máls, sú fyrsta sem stefndaundirritaði, en þá var barnið rúmlega þriggja ára gamalt. Skyldi áætlunin gildatil 15. ágúst sama ár. Markmið áætlunarinnar var að meta aðstæður og þroskabarnsins, leiðbeina stefndu í uppeldishlutverkinu og styrkja til viðeigandiúrræða vegna heilsubrests stefndu. Í áætluninni var í fyrsta sinn hnykkt á þvíað stefnda sýndi öllum starfsmönnum barnaverndar samstarfsvilja, svaraðisímtölum og mætti á boðaða fundi. Gert var ráð fyrir vikulegum heimsóknum áheimilið og stefndu veittur styrkur vegna fimm sérfræðiviðtala. Í framhaldinuvar í júlímánuði farið í fjórar heimsóknir inn á heimilið. Höfðu starfsmennbarnaverndar áhyggjur af því að ekki væri nægileg regla á lífi barnsins meðan ásumarleyfi leikskóla stóð, íbúðin væri óhrein og fjárhagsleg staða stefnduerfið. Þá fylgdi starfsmaður barnaverndar stefndu í matarinnkaup sem stefnandistyrkti. Fyrir liggur að H félagsráðgjafi hætti störfum í ágúst 2014 og tók þááðurnefnd E við máli stefndu. Áætlun um meðferð máls, skv. 23. gr.barnaverndarlaga, dags. 7. ágúst 2014 Þann7. ágúst 2014 ritaði stefnda aftur undir áætlun um meðferð málsins meðgildistíma til 15. október sama ár. Til viðbótar fyrri stuðningi við stefnduvar gert ráð fyrir heimsóknum tilsjónarmanns inn á heimilið í þeim tilgangi aðveita stefndu ráðgjöf varðandi heimilishald og uppeldi. Upphaflega hafi veriðgert ráð fyrir þremur heimsóknum á viku en þeim hafi síðan verið fjölgað ídaglegar heimsóknir þar sem það var mat starfsmanna barnaverndar að stefndahefði mikla þörf fyrir aðstoð við að sinna læknisheimsóknum og fundum. Þá áttimeð stuðningsúrræðum barnaverndar að veita stefndu leiðbeiningar og ráðgjöfvarðandi uppeldi barnsins. Starfi tilsjónarmanns sinnti I.Skýrslursálfræðings og talmeinafræðings frá ágúst 2014 Íágústmánuði 2014 bárust greiningarskýrslur vegna barnsins frá sálfræðingi ogtalmeinafræðingi. Í skýrslu sálfræðings, dags. 19. ágúst sama ár, í kjölfar athugunarvið þriggja ára og fimm mánaða aldur barnsins, kemur fram að verkleggreindartala barnsins sé undir meðallagi jafnaldra og munnleg greindartalaverulega undir meðallagi jafnaldra. Í niðurstöðu skýrslunnar segir m.a. aðniðurstöður gefi til kynna frávik í munnlegri greind og mælt með nánara mati ámálþroska og ráðgjöf frá talmeinafræðingi. Barnið þurfi einstaklingsmiðað námog stuðning við hæfi í leikskóla. Fylgjast þurfi áfram með vitsmunaþroska ogendurmeta þroskastöðu fyrir upphaf grunnskóla ef almenn þroskaframvinda verðihæg. Ískýrslu J talmeinafræðings, dags. 20.ágúst 2014, vegna framburðar- og málþroskamats sem fram fór áðurnefndan dagsegir m.a. að málþroski barnsins sé langt fyrir neðan meðallag og barnið íbrýnni þörf fyrir talþjálfun og vel skilgreinda málörvun í leikskóla, eitt séreða í fámennum hóp. Þá er ítarlega gerð grein fyrir hvernig standa skuli aðmálörvun barnsins heima fyrir, þ.e. veittar skriflegar leiðbeiningar tilforsjáraðila í fimm liðum. Samkvæmt upplýsingum frá starfsmönnum leikskólansskilji barnið illa einföld fyrirmæli og geti ekki tjáð tilfinningar með orðum.Það geti tjáð sig í tveggja orða setningum en geri það sjaldan, eigi erfitt meðað sitja kyrrt og hlusta, þekki ekki líkamsheiti, litaheiti, magnhugtök eðalýsandi hugtök eins og stór, lítill, meira o.s.frv. Skýrslurum tilsjón á heimilinu 11. september 2014 til 21. janúar 2015 Ískýrslu I, tilsjónarmanns, dags. 10. október 2014, um tímabilið frá 11.september 2014 til 9. október sama ár, er gerð grein fyrir markmiði með tilsjóná heimilinu og umfjöllun um aðstæður á heimilinu, meðal annars að aðstoðastefndu við að sinna þörfum barnsins. Að mati tilsjónarmanns þurfi barniðsérhæft mataræði vegna hægðatregðu og stöðugt eftirlit enda um að ræðaorkumikið og uppátækjasamt barn sem hafi átt erfitt með svefn og pissi undir.Er það mat tilsjónarmanns að stefnda hafi ekki mætt þessum þörfum barnsins enaugljóst sé að stefndu þyki mjög vænt um barnið. Samstarfsvilji stefndu hafifarið þverrandi, hún hafi oft afboðað komur tilsjónarmanns og orðið tvísaga umumönnun barnsins. Ískýrslu I, dags 27. janúar 2015, um tilsjón með heimili stefndu á tímabilinufrá 10. október 2014 til 21. janúar 2015, kemur fram að til hafi staðið aðheimsækja heimili stefndu 52 sinnum. Hins vegar hafi heimsóknir í 32 skiptifallið niður. Tvisvar vegna forfalla starfsmanns en 23 sinnum hafi ekki náðst ístefndu, hún hvorki svarað síma né dyrabjöllu. Í tvö skipti hafi stefnda sjálfafboðað heimsókn, en í fimm skipti hafi heimsókn fallið niður þar sem ekki hafináðst í stefndu og því ekki hægt að bóka tíma fyrir næstu heimsóknir. Íniðurlagi skýrslunnar kemur fram að ljóst sé að stefndu þyki mjög vænt umbarnið og hlýtt sé á milli þeirra mæðgna. Tilsjónarmaður nefnir litla innsýnstefndu í eigin vanda og að mati tilsjónarmanns sé stefnda óraunsæ hvað varðarframtíð þeirra mæðgna. Hún berjist á móti leiðsögn enda þurfi hún, að eiginsögn, enga aðstoð. Skýrslaung- og smábarnaverndar, dags. 21. október 2014 Ísvari ung- og smábarnaverndar 21. október 2014 um líðan barnsins, þroskastöðuþess og samskipti ung- og smábarnaverndar við foreldra barnsins kemur m.aeftirfarandi fram. Barnið, sem sé mjög líflegt og glaðlegt, hafi síðan um 3jamánaða aldur beygt hægt út af þyngdarkúrfu sinni. Við 2½ árs skoðun, sem ekkihafi farið fram fyrr en barnið var tæplega 3½ árs gamalt, hafi þroski þessmælst staðalfráviki fyrir neðan meðallag. Við skoðun lækna hafi ekkert fundistsem skýri þetta en barnið hafi átt við hægðatregðu að stríða frá sjö mánaðaaldri. Þá hafi húð barnsins verið mjög þurr og exemkennd en betri við skoðun11. september 2014. Varðandi þroskamat segir að barnið komi mjög slakt út íBrigance mati, fái 64,5 stig af 100 stigum þar sem lágmark er 76 stig fyriraldur þess. Einbeiting og athygli sé mjög skert og skilningur lítill. Kemurfram að stefnda hafi áhyggjur af tjáningu, málskilningi, hegðun og félags- ogtilfinningaþroska barnsins. Varðandi samskipti við stefndu kemur fram aðstefnda hafi mætt með barnið í allar lykilskoðanir, en oft gleymt eða ekki mættí bókaðan tíma. Þá hafi hún ekki sinnt að mæta í tvo tíma sem ætlaðir hafiverið fyrir 2½ árs skoðun. Segir í lok svars starfsmanns ung-og smábarnaverndarað svo virðist sem stefnda taki leiðbeiningum ætíð vel, en misræmis gæti íupplýsingum sem hún gefi starfsmönnum. Áætlun, skv. 23. gr. barnaverndarlaga, dags. 21.október 2014 Þann21. október 2014 var í fjórða sinn gerð áætlun um meðferð máls með gildistímatil 1. febrúar 2015. Ástæða íhlutunar hafi verið áhyggjur af almennum þroskabarnsins og málþroska, sem og félags- og heilsufarslegum aðstæðum stefndu.Markmið áætlunar er tilgreint það sama og í fyrri áætlunum, að leiðbeinastefndu í uppeldishlutverkinu og veita henni stuðning í tengslum við heilsufarog fjármál. Því til viðbótar, að meta forsjárhæfni stefndu og mun stefnda hafasamþykkt að framangreint mat færi fram. Undir liðnum hlutverk forsjáraðila varítrekað að stefnda myndi sýna samstarfsvilja, þar með talið að svara símtölumog mæta í boðuð viðtöl. Forsjárhæfnismats,dagsett 20. janúar 2015 Ígreinargerð E, dags. 6. febrúar 2015, segir að ljóst hafi verið eftir vinnubarnaverndar í formi reglulegra viðtala og niðurstöðu tilsjónarmanns meðheimilinu, að vandi stefndu sé mikill. Niðurstaða tilsjónarmanns hafi verið aðbarnið þurfi mikla aðstoð og örvun heima og hafi stefnda, að matitilsjónarmannsins, ekki mætt þessum þörfum barnsins. Fjórar áætlanir hafi veriðgerðar og hafi áætlanir frá því í júlí ekki staðist, m. a. hafi stefnda ekkileitað sér aðstoðar sálfræðings, ekki tekið á móti tilsjónarmanni eins og lagthafi verið upp með, ekki svarað símtölum eða mætt í boðuð viðtöl nema þegarhenni hafi hentað og þá hafi stefnda ekki leitað eftir viðeigandi úrræðum vegnaheilsubrests og til að komast í daglega virkni. Því hafi verið ákveðið að sækja um forsjárhæfnismat oghafi stefnda verið í samvinnu við gerðþess. Íódagsettri greinargerð E með umsókn um forsjárhæfnismat, sem ráða má af gögnummálsins að hafi verið skrifuð í lok október eða byrjun nóvember 2014, kemurfram að frá því E tók við máli stefndu hafi viðtöl verið nokkuð reglulega.Stefnda hafi verið aðstoðuð við að koma reiðu á fjármál sín, aðstoðuð við heimsóknirtil lækna og á fundi. Þá segir í lokin. „Íþeim fjölmörgu viðtölum og heimsóknum á heimilið hefur verið ljóst að A á mjögerfitt með að meðtaka og fara eftir fyrirmælum. Virðist hún oft á tíðum illaáttuð og ekki skilja mikilvægi þess að sinna þörfum stúlkunnar. Töluverðaráhyggjur eru að [sic] velferð B“. Ksálfræðingur skilaði forsjárhæfnismati, dagsettu 20. janúar 2015, en fram kemurí álitsgerð hennar að beiðni um mat hafi borist frá stefnanda í byrjun nóvember2014. Fyrir stefndu hafi verið lögð sálfræðipróf og gagna aflað með viðtölumvið stefndu, fjölskyldu hennar, starfsmenn barnaverndar, auk heimsókna áheimili stefndu. Í álitsgerðinni kemur fram að heildargreind stefndu mælist átornæmismörkum og niðurstaða persónuleikaprófs bendi til þess að áhyggjurstefndu af líkamlegum einkennum séu óvenjulegar og að hún sé gagntekin aflíkamlegri virkni og heilsufarsvanda sem leiði til þess að dagleg virkni hennarsé skert. Þá sýni stefnda ýmis einkenni áfallastreitu en engar vísbendingar séuum áráttuhegðun eða þráhyggjuröskun. Niðurstöður prófa sýni að kvíði,erfiðleikar í félagslegum tengslum, athyglisbrestur/ofvirkni og andfélagsleghegðun sé í meðallagi en niðurstöður bendi til þess að stefnda þurfi meðferðvegna depurðar og líkamlegra einkenna. Íniðurstöðukafla matsins kemur meðal annars fram að um sé að ræða seinfæra móðursem búi yfir ýmsum styrkleikum í uppeldislegu tilliti. Hún hafi myndað góðtengsl við barnið, sýndi því hlýju og kærleik og beitti það aga. Veikleikarhvað foreldrahæfni stefndu varði tengist öryggi, líkamlegri umönnun og atlæti.Veikleikar í lífsstíl stefndu hafi áhrif á hana sem fyrirmynd barnsins,væntanlega til hins verra. Stefnda hafi verið greind á tornæmismörkum og tilþess að valda foreldrahlutverkinu og sinna þörfum barnsins, örvað það og veitaþví öryggi og gott atlæti þurfi stefnda leiðsögn. Stefnda eigi hins vegarerfitt með að meðtaka og fara eftir fyrirmælum. Hún jánki og samþykki, en farioftast sínar eigin leiðir og sé oft tvísaga um daglegt líf og umönnun barnsins.Í lok álitsgerðar sálfræðingsins sagði: „ForsjárhæfiA er verulega skert. Hún hefur fengið margvísleg tilboð um stuðning sem ekkihafa skilað þeim árangri sem til var ætlast. Reynslan sýnir að A hefur litlagetu til að nýta sér þá þjónustu sem henni stendur til boða til að styrkjastöðu sína sem foreldri. Hún á erfitt með að sjá samband milli orsakar ogafleiðingar og stendur ekki við skuldbindingar sínar. Hún hefur lítið innsæi ívanda sinn, er óraunsæ, á erfitt með að standa við það sem hún segist ætla aðgera og telur sig hæfari en hún í raun er til að búa barninu góðar aðstæður,öryggi, atlæti og vera góð fyrirmynd fyrir hana. Tilboð sem henni eru gerð eruekki líkleg til að skila frekari árangri það hefur sýnt sig. Mat á persónuleikaog sagan sýnir að meðferðarheldni hennar er slök, hún hafi ekki úthald til aðljúka því sem hún byrjar á. Frekari tilboð um stuðning og eða meðferð eru þvíekki líkleg til að skila árangri. Niðurstöður greindarmats, mats á persónuleikaog klínískt mat matsmanns gefa matsmanni ekki tilefni til að álykta að þettamuni breytast.“Upplýsingarleikskóla í febrúar 2015 Íbréfi leikskólastjóra, dags. 10. febrúar 2015, til barnaverndar kemur meðalannars fram að ekki sé annað að sjá en að barninu líði vel á leikskólanum, þaðsé glatt, jákvætt, samvinnuþýtt og áhugasamt varðandi verkefni við hæfi. Þá sébarnið glatt þegar stefnda sæki það í lok dags. Barnið sé alla jafnan rólegt ogyfirleitt auðvelt að ræða við það. Varðandi aðbúnað, fatnað og mætingu kemurfram að barnið sé með algjöran lágmarksaðbúnað, það vanti stundum aukaföt,þykka peysu og vettlinga, en alltaf sé til staðar polla- og kuldagalli, húfa ogviðeigandi skóbúnaður. Varðandi félagslega stöðu barnsins kemur fram að staðaþess í barnahópnum sé góð og gangi því mun betur að taka þátt í leik eftir aðþað hafi byrjað að tala og allt sé á réttri leið. Orðaforði sé smá saman aðaukast og framfarir við setningamyndun. Gerð er ítarlega grein fyrir mætingumbarnsins í leikskólann. Dagana 22. desember til 30. desember 2014 hafi veriðskráðar fjarvistir hjá barninu í 4 daga. Á tímabilinu 5. til 30. janúar 2016hafi verið skráðar fjarvistir í 8 daga og tilkynnt hafi verið um veikindi barnsins alla vikuna2.-6. febrúar 2015. Í lokin kemur fram að oft viti starfsmenn ekki hvortstefnda skilji þegar þeir ræða við hana þó hún svari játandi. Upplýsingartalmeinafræðings í febrúar 2015 Ígreinargerð L talmeinafræðings, dags. 17. febrúar 2015, kemur fram að ídesember 2014 hafi verið sótt um talþjálfun fyrir barnið og óskað eftirforgangi. Í annarri viku janúar hafi nokkrum sinnum verið hringt í stefndu tilað bjóða henni tíma fyrir barnið en stefnda ekki getað mætt. Í þriðju vikujanúar hafi stefndu aftur verið boðinn tími sem hún hafi afboðað vegna veikindahennar og barnsins. Enn hafi stefndu verið boðinn tími en hún ekki getaðnotfært sér hann. Loks hafi hún fengið tíma 11. febrúar en ekki mætt. Fundurfélagsmálanefndar stefnanda 24. febrúar 2015 ogáætlun skv. 23. barnaverndarlaga, dags. sama dag Fyrirliggur að þegar niðurstöður forsjárhæfnismatsins lágu fyrir hafi verið óskaðeftir því við stefndu að hún samþykkti tímabundna vistun barnsins utan heimilisá meðan hún ynni að því að styrkja sig í uppeldishlutverkinu með aðstoðbarnaverndar. Mun stefnda hafa tekið mjög illa í þessa tillögu og hafnaði íkjölfarið allri samvinnu við barnaverndaryfirvöld. Þann20. febrúar 2015 var stefnda boðuð á fund félagsmálanefndar stefnanda ásamtlögmanni sínum. Í boðunarbréfi kemur fram að stefnda hafi neitað að samþykkjastuðning og úrræði samkvæmt áætlun um meðferð máls. Stefnda mætti á fundfélagsmálanefndar þann 24. sama mánaðar ásamt lögmanni sínum. Var stefndu kynntað til skoðunar væri að grípa til þvingunarúrræða ef stefnda vildi ekkisamþykkja nauðsynlegar ráðstafanir fyrir barnið. Fram kom hjá lögmanni stefnduað um heldur viðamikla áætlun væri að ræða, þ.e. annars vegar tilsjón meðheimilinu fimm sinnum í viku og hins vegar óboðað eftirlit. Bókað er eftirstefndu að hún teldi ekki þörf á að barnið færi til talmeinafræðings þar semvel gangi með málörvun í leikskóla. Eftir umræður á fundinum hafi stefndaákveðið að skrifa undir áætlun um meðferð máls sem smávægilega breytingar munuhafa verið gerðar á samkvæmt áður kynntri áætlun. Íáætluninni sem gilda skyldi frá 24. febrúar 2015 til 21. apríl sama ár, segirað meginmarkmiðið sé að fullreyna stuðning barnaverndar við stefndu þannig aðhún nái að sinna forsjárskyldum sínum með fullnægjandi hætti. Í niðurlagiáætlunarinnar kom fram að standi stefnda ekki við hana sé það mat barnaverndarað grípa þurfi til aðgerða þannig að barnið fái þá þjálfun og örvun semáætlunin gerði ráð fyrr. Skyldur stefnanda samkvæmt áætluninni voru meðalannars að útvega barninu þjónustu talmeinafræðings og stuðningsfjölskyldu ogstefndu sálfræðitíma. Fjölmargar skyldur voru lagðar á stefndu samkvæmtáætluninni, meðal annars að taka á móti tilsjónarmanni og fara eftirleiðbeiningum hans, mæta með barnið í tíma hjá talmeinafræðingi einu sinni íviku, mæta í sálfræðitíma, tryggja dvöl barnsins á leikskóla alla virka daga,samþykkja veru barnsins aðra hverja helgi hjá stuðningsfjölskyldu, föðurömmubarnsins, sem búsett er á [...]i. Fundurfélagsmálanefndar stefnanda 26. mars 2015 Ígögnum málsins kemur fram að í byrjun mars hafi komið í ljós að stefndu hafigengið illa að fara eftir áætluninni, þ.e. áætlun dags. 24. febrúar 2015. Ísamantekt E um framkvæmd áætlunarinnar á tímabilinu frá 24. febrúar til 9. mars2015 kemur m.a. fram að stefnda hafi ítrekað afboðað tilsjónarmann, ekki mætt ítíma til E, ekki farið með barnið til talmeinafræðings og ekki hent sorpi afsvölum íbúðarinnar. Meðbréfi stefnanda til lögmanns stefndu, dags. 16. mars 2015, þegar þrjár vikurvoru liðnar af gildistíma þeirra átta vikna áætlunar sem stefnda samþykkti áfundi félagsmálanefndar stefnanda þann 24. febrúar sama ár, var stefnda boðuð áfund nefndarinnar ásamt lögmanni sínum og greint frá því að nefndin væri meðtil athugunar hvort úrskurðað skyldi um töku barnsins af heimili í allt að tvománuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndaralaga. Umræddur fundur fór framþann 26. mars 2015. Þar upplýsti stefnda að hún væri mjög reið og upplifði signiðurlægða. Mikið hafi gengið á í fjölskyldu hennar og hún því þurft að setjaáætlunina til hliðar á meðan. Stefnda hafnaði því að barnið færi í tímabundiðfóstur. Daginneftir, þann 27. mars, úrskurðaði félagsmálanefnd stefnanda að barninu skyldiráðstafað í fóstur í allt að tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002, og var lögmanni stefnanda falið að gera kröfu fyrir dómi um aðráðstöfun nefndarinnar stæði lengur, eða í allt að eitt ár, þannig að hægt væriað veita barninu fullnægjandi stuðning vegna þeirra þroskafrávika sem kominværu fram. Barnið var í framhaldinu vistað hjá föðurforeldrum sínum á [...]i.Afskipti barnaverndar frá 27.mars 2015 til 2. febrúar 2016 Meðúrskurði Héraðsdóms Suðurlands 2. júní 2015 var úrskurður stefnanda frá 27.mars 2015 felldur úr gildi og kröfu stefnanda um að fósturráðstöfun yrðiframlengd hafnað. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar og með dómi réttarinsí málinu nr. 400/2015, sem kveðinn var upp 24. júní 2015, vísaði Hæstirétturfrá héraðsdómi þeirri kröfu stefndu að úrskurður félagsmálanefndar stefnandafrá 27. mars 2015 verði felldur út gildi. Þá heimilaði rétturinn stefnanda aðvista barnið utan heimilis stefndu í allt að átta mánuði frá uppsögn dómsins aðtelja. Í framhaldinu var barnið aftur vistað hjá föðurforeldrum sínum. Ítölvupóstsamskiptum milli starfsmanns barnaverndar og talmeinafræðings íaprílmánuði 2015, kemur fram að amma barnsins hafi reglulega komið með barnið íviðtöl til talmeinafræðings og taki barnið vikulegum framförum. Í upplýsingumfrá leikskóla 24. sama mánaðar um líðan barnsins í leikskóla kemur fram aðbarnið mæti daglega í leikskóla, aðbúnaður eins og best verður á kosið, barniðsé rólegt og glatt, það líti betur út, sé í betra jafnvægi og greinilegt aðkomin sé rútína á svefn og matartíma. Þá merki starfsmenn framfarir í málþroska. Meðalgagna málsins er áætlun um meðferð máls sem gildi átti frá 29. júní til 10.september 2015, þ.e. eftir að dómur Hæstarétt féll. Þar kemur fram að markmiðáætlunar sé að stefnda bæti foreldrahæfni sína í þeim tilgangi að búa barninusem best skilyrði til þroskavænlegrar uppeldisaðstæðna. Meðal annars erutilgreindar eftirfarandi skyldur stefndu: Sýna samstarfsvilja í samskiptum viðstarfsmenn stefnanda, mæta í vikuleg viðtöl til félagsráðgjafa og leita séraðstoðar vegna eigin heilsuvandamála. Undir þessa áætlun mun stefnda ekki hafaskrifað og tilkynnt að hún ætlaði að vinna að bættri heilsu og líðan með því aðfara í batasetur Suðurlands sem ekki mun hafa orðið af.Fundirfélagsmálanefndar stefnanda 25. ágúst og29. september 2015 Stefndamætti á fund félagsmálanefndar stefnanda 25. ágúst 2015 ásamt móður sinni og Dvini sínum. Stefnda greindi frá aðstæðum sínum og hvaða aðstoðar hún hafileitað eftir að dómur Hæstarétt féll. Þá liggur frammi í málinu áætlun semgilda átti frá 19. september 2015 til 24. febrúar 2016. Áætlun þessaundirritaði stefnda ekki. Þar kemur fram að á vistunartíma barnsins sé unnið aðþví að leggja grunn að frekari þroska barnsins, svo sem málþroska og almennumfélagsþroska. Þá kemur fram að markmið vistunar sé einnig að stefnda vinni aðaukinni foreldrahæfni og bættri heilsu meðan á vistun barnsins standi. Áfundi félagsmálanefndar stefnanda þriðjudaginn 29. september 2015 var málstefndu tekið fyrir. Þar kemur fram, eins og áður er rakið, að stefndu hafiverið boðið að skrifa undir áætlun um meðferð máls í júní 2015 eftir að dómurféll í máli hennar í Hæstarétti. Segir í fundargerð að stefnda hafi ekki taliðsig geta skrifað undir áætlunina og hafi ekki viljað vinna að því að bætaforsjárhæfni sína í samvinnu við barnavernd. Í september 2015 hafi stefnduaftur verið boðið að undirrita áætlun, en stefnda hafnað því og hvorki viljaðsamþykkja að leita sér aðstoðar með andleg og líkamleg vandamál sín né að sækjauppeldisnámskeið. Framangreindar áætlanir liggja frammi í málinu og hefurmarkmið þeirra verið rakið hér að framan.Fundurfélagsmálanefndar stefnanda 2. febrúar 2016 Mál stefndu var aftur tekið fyrir á fundifélagsmálanefndar stefnanda 2. febrúar 2016. Í greinargerð M félagsráðgjafa tilnefndarinnar kemur fram að frá því dómur Hæstaréttar gekk þann 24. júní 2015hafi stefnda ekki verið í samstarfi við barnavernd. Var það matfélagsráðgjafans að stefnda hafi hvorki sýnt fram á bætta forsjárhæfni né hafihún framkvæmt þá hluti sem hún hafi rætt um að gera. Í lokin kemur fram það matfélagsráðgjafans að ljóst sé að staða stefndu og afstaða sé sú sama og hún varþann 24. júní 2015. Áframangreindum fundi félagsmálanefndar var stefndu og lögmanni hennar kynnt aðtil athugunar væri að grípa til forsjársviptingar samkvæmt 29. gr.barnaverndarlaga. Stefnda hafi greint frá því að hún væri komin á örorkustyrk,búin að hitta sjúkraþjálfara í eitt skipti og fengið tíma hjá sálfræðingi fyrirsig og barnið. Kvaðst stefnda reiðubúin til að mæta á öll námskeið sem taliðværi að hún þyrfti á að halda. Þá segir í fundargerðinni að kynnt hafi veriðfyrir stefndu það mat nefndarinnar að nauðsynlegt væri að barnið vistist lengurutan heimils til að meta hvernig stefndu gangi í þeim úrræðum sem hún sæki, enað mati nefndarinnar hafi lítil breyting orðið á högum stefndu. Lagði stefndatil að vistun barnsins yrði framlengd um einn mánuð en á þeim tíma gæti nefndinséð að hún væri að bæta sig. Niðurstaða fundarins varð hins vegar sú að felalögmanni stefnanda að krefjast þess að stefnda yrði svipt forsjá barnsins meðvísan til 29. gr. barnaverndarlaga. Eins og áður er rakið var stefna í máliþessu útgefin þann 17. febrúar 2016, viku áður en vistunartími barnsinssamkvæmt dómi Hæstaréttar rann út. Upplýsingarfrá ung- og smábarnavernd í janúar 2016. Samkvæmtódagsettum upplýsingum frá ung- og smábarnavernd, sem ráða má af efni bréfsinsog fylgiskjölum að hafi verið ritaðar eftir 28. janúar 2016, kemur fram aðbarnið hafi komið illa út í 4ja ára þroskaskimun 9. apríl 2015, fengið 32 stigaf 100 á Brigance þroskaskimun, þar sem lágmark sé 58 stig miðað við aldurbarnsins. Sérstaklega hafi barnið komið illa út varðandi málskilning, orðaforðaog málnotkun. Einbeiting hafi verið lítil og engin þolinmæði. Í endurtekinniþroskaskimun 28. janúar 2016 hafi barnið fengið 78 stig af 100 á sama skala,þar sem lágmark fyrir aldur barnsins sé 80 stig. Við prófið hafi barnið talað íheilum setningum þó beyging orða hafi verið ábótavant, barnið hafi verið munskýrmæltari og orðaforði aukist mikið. Þó vanti enn aðeins upp á málskilning ogmagnhugtök en í því sé unnið bæði heima fyrir og í leikskóla. Í lokin segir: „Miklar framfarir hafa orðið hjá henni síðaní apríl 2015, en mikilvægt er að halda áfram markvissri örvun þar sem B er ennaðeins undir viðmiðunarmörkum á vissum sviðum BRIGANCE.“Upplýsingarfrá leikaskóla í febrúar 2016 Íbréfi leikskóla, dagsettu 25. febrúar 2016, kemur fram að ekki sé annað aðmerkja en að barninu líði vel, það komi glatt í leikskólann og fari heim glattað degi loknum. Breytingar síðustu tvo mánuði séu þær að barnið sé orðið lítiðí sér, stundum óöruggt og reiðist fljótt ef á móti blási, t.d. í fataklefanum.Það sé eins og barnið sé ekki alltaf í jafnvægi, en auðvelt sé að tala það til.Fram kemur að barnið hafi tekið eðlilegum framförum í félags- og líkamlegumþroska og gangi t.d. mjög vel í hreyfingu í sal. Þá hafi barninu farið fram ímálþroska, orðaforði hafi aukist jafnt og þétt, setningar lengst þó þær séuekki rétt uppbyggðar. Engar útlitslegar breytingar sé að sjá, barnið sé hrausten oftar pirrað. Barnið fari eftir fyrirmælum og hegðun sé góð. Dagurinn gangiyfirleitt mjög vel, aðbúnaður varðandi fatnað í lagi og barnið standi velfélagslega í leikskólanum. Þá er gerð grein fyrir mætingum í leikskóla frá 1.september 2015 til 26. janúar 2016 og þar kemur fram að barnið hafi mætt alladaga í skólann. Upplýsingarfrá talmeinafræðingi og leikaskóla í mars 2016 Ígreinargerð talmeinafræðings, dags. 15. mars 2016 kemur fram að barnið hafi komið í fyrsta tímatil sérfræðingsins þann 13. janúar 2015. Þá hafi málskilningur barnsins veriðslakur, svo hafi virst sem það skyldi ekki að hlutir hefðu nafn. Hafimálskilningur mælst 56 (meðaltal 100) og máltjáning 68 (meðaltal 100). Nú árisíðar hafi framfarir verið stöðugar, hægt og bítandi fram á við. Frá síðustujólum hafi bæst við mörg orð, barnið orðið öruggara að tala, muni eftir orðumog þá leiðrétti barnið málfar sitt. Þó sé tilfinning barnsins fyrirsetningauppbyggingu enn sáralítil og því sé það afar illskiljanlegt, einnigvanti smáorð og hugtök. Málskilningur barnsins sé því enn bágborinn. Í lokinsegir. „Núna erum við að vinna með hugtök– að nota þau í setningum, skilja þau og segja þau rétt. Ekki hefur verið gertendurmat á málþroska hennar en hún er ennþá afar slök og langt undir meðaltalijafnaldra–enda eru öll börn á fljúgandi ferð í málþroska á þessum árum og húnþyrfti að fara á ljóshraða til að ná þeim.“ Þáliggja frammi i málinu upplýsingar frá leikskóla, dagsettar 30. mars 2016, úrsvokallaðri heilsubók barnsins. Þar er skráð heilsufar, hæð, þyngd, lífsleikni,hreyfigeta, næring, svefn og færni í listsköpun. Skráð sé í bókina tvisvar áári, vor og haust. Fram kemur að skráningu vorið 2016 sé lokið. Barninu hafifarið mikið fram í næringu og sjálfshjálp og samsvari geta hennar aldri. Samasé að segja um félags- og ímyndunarleik. Barnið eigi auðvelt með allarhreyfingar og samhæfing góð. Þá samsvari geta barnsins í listsköpun hennaraldri. Í framangreindum upplýsingum frá leikskólanum er einnig gerð grein fyrirsvokallaðri TRAS skráningu, þ.e. skráningu málsþroska. Barnið uppfylliþroskaþætti samleiks og félagsfærni miðað við aldur. Sama gildi umathygli/einbeitingu. Þá sé barnið á góðri leið varðandi tjáskipti og samskipti.Barnið sé komið vel á veg miðað við aldur í málskilningi, málvitund, enframburður sé í samræmi við aldur sem og orðaforði. Loks kemur fram að barniðsé komið vel af stað með setningamyndun. Matsgerðhins dómkvadda matsmanns, dags. 20. apríl 2016Eins og áður er rakið var Nsálfræðingur dómkvödd í máli þessu til að leggja mat á hæfi stefndu til að farameð forsjá dóttur sinnar. Í matsgerðinni er bakgrunnur stefndu rakin. Hafistefnda lýst æsku sinni sem erfiðri og leiðinlegri eftir að stjúpfaðir hennarflutti inn á heimilið, en hann hafi verið drykkfelldur. Stefnda hafi lýsteinelti í skóla frá 6. eða 7. bekk, sem hafi lýst sér í stríðni. Vegnavanlíðunar hafi hún leiðst út í óreglu, byrjað að drekka 13 ára, reykja 14 áraog neytt fíkniefna um nokkurra mánaða skeið þegar hún var 16 ára, en á þeimtíma hafi hún verið í sambandi við barnsföður sinn. Grunnskólanám hafi gengiðerfiðlega sem og að mæta í skóla. Hún hafi lokið 10. bekk en gengið illa ásamræmdum prófum, verið nokkra mánuði í framhaldsskóla en síðan flutt á [...].Atvinnusaga stefndu er stutt og andlegt og líkamlegt heilsufar slæmt að hennareigin sögn. Kemur fram að stefnda hafi ekki mætt vel í Birtu starfsendurhæfinguog hafi þriggja ára endurhæfing ekki skilað aukinni færni. Getið er um einaheimsókn stefndu á bráðamóttöku geðsviðs LSH í apríl 2015 í kjölfar hinnartímabundnu forsjársviptingar. Í matsgerð er gerð grein fyrirnúverandi aðstæðum stefndu. Hún leigi 2ja herbergja íbúð á [...], sé ívinasambandi við D sem dveljist oft á heimili stefndu. Að mati hins dómkvaddamatsmanns hafi stefnda sinnt barninu vel í umgengni sem matsmaður varviðstaddur á heimili stefndu. Tengsl mæðgnanna, sem séu ástrík, séu augljós. Núsé stefnda á tímabundinni örorku og hafi fjárhagsstaða hennar batnað við það.Fram kemur að barnið er í umgengni hjá stefndu eina helgi í mánuði auk þess semstefnda sæki barnið einu sinni í viku á leikskóla og fylgi í fimleika. Stefndahafi greint matsmanni frá því að hún fari í sjúkraþjálfun einu sinni tiltvisvar í viku og taki lyf við þunglyndi og kvíða, auk bakflæðislyfja. Húnstundi einnig sund og kveðst vera tilbúin til að sækja námskeið, t.d. ímatreiðslu, framandi menningu og tungumálum. Hins vegar hafi hún ekki neinnáhuga á að þiggja aðstoð frá þeim sem hafi lagt líf hennar í rúst, þ.e.barnavernd. Hún hafi prófað að leita sér aðstoðar vegna sinna vandamála en kærisig ekki um það lengur. Fram kemur að foreldrar hennar séu hennar helstustuðningsaðilar, samband þeirra sé gott og þau ræði daglega saman í síma. Þáheimsæki hún fjölskyldu D reglulega. Fram hafi komið í viðtölum matsmanns viðstefndu að hún ætli að fá tíma hjá barnasálfræðingi fyrir barnið þegar það komiaftur til hennar í maí til að barnið geti unnið úr þeirri reynslu að hafa veriðtekið frá móður sinni. Þá hafi hún keypt ferð til Danmerkur í lok maí fyrirsig, barnið og D. Hún sé nú að undirbúa ferðalagið og barnið hlakki mikið tilað fara í flugvél, dýragarð og leiktæki. Önnur framtíðaráform stefndu sé aðflytja í stærri íbúð, jafnvel að flytja frá Árborg til að losna við barnaverndþar. Hún stefni að því að losna af örorku eftir tvö ár og fara þá í nám eðavinnu. Stefnda lýsti mjög neikvæðri upplifun sinni af barnavernd ogstarfsmönnum hennar. Taldi hún sig enga þörf hafa fyrir að mæta á námskeið umuppeldi, enda hafi henni ætíð gengið mjög vel að sjá um barnið. Í matsgerð kemur fram að stefndahafi á greindarprófi mælst á mörkum greindarskerðingar. Á sjálfsmatsmælikvarðalýsi stefnda verulegum þunglyndiseinkennum, alvarlegum kvíða og vægri streitu.Í greiningarviðtali vegna persónuleikaraskanir hafi komið fram mikil einkenniog uppfylli stefnda skilmerki fyrir forðunar-, passiv-, aggressive- ogjaðarpersónuleikaraskanir. Það styðji saga hennar og samskipti viðmeðferðaraðila. Stefnda reyni að daga sig í hlé, hún bregst illa við gagnrýnieða neikvæðu áliti annarra, sýnir mótþróa gagnvart því sem henni er upp á lagt,þykist vera til samvinnu en sé það svo ekki. Hún eigi erfitt með að hafa stjórná tilfinningum sínum sem sveiflist öfganna á milli og undir álagi verði stefndatortryggin og mjög utan við sig. Þá segir orðrétt í matsgerðinni: „Slök greind torveldar skilning og innsæi A.Viðvarandi vanlíðan gerir henni einnig erfitt fyrir að höndla álag og kröfur. Ígeðlægð dregur einnig úr virkni og frumkvæði og þunglyndir foreldrar svarasíður þörfum barna sinna, hvort sem er líkamlegum, þroskatengdum eðatilfinningalegum. Saman kalla þessi þættir á að A njóti mikillar aðstoðar,stuðnings og leiðbeiningar við uppeldi, sérstaklega barns með sérþarfir.Persónugerð A hindrar hana hins vegar í að taka við ráðleggingum og stuðningifagmanna.“Í samantekt matsmanns um barniðsegir. „Áhyggjur hafa lengi verið afþroska og aðbúnaði B hjá móður sinni og barst fyrsta tilkynning þar að lútandiþegar hún var fjögurra mánaða gömul. Var A leiðbeint meðal annars varðandinæringu, umönnun exems, örvun þroska, daglega rútínu og öryggisþátta á heimilien án nægjanlegs árangurs. Athuganir sem gerðar hafa verð á B afhjúkrunarfræðingum í ungbarnavernd, sálfræðingi leikskóla og talmeinafræðingumsýna að þroski B, sérstaklega málþroski, er slakur. Hún þarf á mikilli ogmarkvissri þjálfun og örvun að halda. Eftir vistun stúlkunnar í fóstri hefurhún samkvæmt gögnum frá heilsugæslu, leikskóla og talmeinafræðingi tekið mjögmiklum framförum í þroska þó svo að hún eigi enn langt í land með að náviðmiðum fyrir sinn aldurshóp. Aðbúnaður B og mætingar í leikskóla bötnuðumikið þegar hún fór í fóstur og stúlkan var sögð afslappaðri, hraustlegri og íbetri rútínu og jafnvægi en áður. Hún hefur þó einnig verið viðkvæm, grátgjörnog pirruð í leikskólanum eftir að hún fór í fóstur.“ Fyrir matsmann voru lagðar fimmmatsspurningar. Í fyrsta lagi, hvort stefnda séhæf til að fara með forsjá barnsins. Sem svar við fyrstu matsspurningu rekurmatsmaður sex atriði sem hann segir mikilvæg í fari foreldra við mat á hæfiþeirra. Í fyrsta lagi ást, þ.e.nauðsyn náinna og ástríkra tengsla foreldris við barn sem séu sýnileg, einlægog tjáð með orðum. Í svari matsmanns kemur fram að augljóst sé að stefndu þykirmjög vænt um barnið og vilji vernda það og annast. Tengsl þeirra séu hlý ogástrík, barnið leiti til stefndu bæði eftir nánd og aðstoð og stefnda talifallega til barnsins og sýni henni umhyggju. Í öðru lagi vernd og öryggi, þ.e. að foreldri sýni staðfestu, stöðugleika ogábyrgð á barninu í þeim tilgangi að verja það fyrir hættum og óþægindum.Foreldri þurfi að uppfræða barnið um afleiðingar tilteknar háttsemi sem ogleiðbeina barninu um viðbrögð við hættum. Fram kemur að þrátt fyrir að stefndusé öryggi barnsins hugleikið og hún ræði um ýmsar forvarnir sem hún ætli aðkenna barninu, t.d. hættur í umferðinni, varðandi ókunnuga, áfengi og vímuefni,er það skoðun matsmanns að stefnda virðist ekki gera sér grein fyrir hverskonar aðgæslu barnið þurfi. Þannig hafi barnið oft verið eitt á fótum meðanstefnda svaf og athugasemdir hafi verið gerðar um að barnið gæti farið sér aðvoða á svölunum. Þegar barnið var fjögurra ára hafi það leikið séreftirlitslaust úti fram á kvöld. Stefnda hafi ekki getað skapað sterka rútínu ílífi barnsins, mætingar í leikskóla hafi verið óreglulegar og þess ekki gætt aðbarnið fengi nægilegan svefn. Í þriðja lagi líkamlegumönnun og atlæti, þ.e. viðunandi húsnæði, mataræði, þrifnaður, fatnaður,heilsuvernd og efnahagur. Matsmaður kveður núverandi heimili stefndu verasæmilega snyrtilegt og aðstaða barnsins góð. Þó megi sjá af gögnum málsins aðsvo hafi ekki alltaf verið, en gerð hafi verið athugasemd við fæðusamsetningubarnsins, misbrestur hafi verið á heilsuvernd barnsins og stefnda hafi, þráttfyrir vísbendingar um þroskaseinkun og áminningar heilsugæslu, mætt of seintmeð barnið í 2½ árs skoðun. Í fjórða lagi örvunog hvatning, þ.e. að viðurkenna og þekkja barnið á ólíkum þroskastigum ogmikilvægi hvatningar. Matsmaður segir stefndu skorta innsýn í þroska ogþroskafrávik barnsins og afleiðingar þeirra, þ.e. sérþarfir barnsins. Þá hafistefnda hafnað áliti og mati sérfræðinga á þörfum barnsins, neitað að leitaaðstoðar fyrir barnið, ekki farið að ráðleggingum og æfingum sem lagðar hafiverið fyrir stefndu að nota heima fyrir. Þá hafi stefnda ekki mætt ágreiningar- og skilafundi og ekki lagt áherslu á að barnið mæti á leikskóla þarsem það naut mikillar þjálfunar. Hafi stefnda í viðtali við matsmann greint fráþví að hún fari eftir eigin innsæi við uppeldi og örvun barnsins og telji sigfullfæra til að ákveða hvaða þjónustu hún sæki fyrir barnið. Í fimmta lagi stuðningur, þ.e. að foreldri styðjibarnið, efli sjálfstæði þess og aðstoði það ef það ræður ekki við verkefni eðasamskipti. Foreldri þurfi því að setja sig í spor barnsins og skilja að þaðhugsar öðruvísi en foreldrið. Matsmaður kveður stefndu hafa miklar áhyggjur aflíðan barnsins í fóstrinu. Hún styðji ekki við barnið með því að tala meðjákvæðum hætti um fósturheimili og veru barnsins þar heldur virðist frekar ýtaundir hugmyndir um að barninu líði illa hjá fósturforeldrum sínum, þ.e.föðurforeldrum. Óvarlegar umræður um fyrirhugaða Danmerkurferð fjölskyldunnarog um að barnið sé á leiðinni aftur heim til stefndu séu til þess fallnar aðvalda barninu vanlíðan og streitu að óþörfu fari mál þetta á annan veg enstefnda ætlar. Með þessu vilji stefnda vel, hún telji sig vera að hughreystabarnið en sýnir með þessu slakt innsæi í stöðu barnsins og skort á skilningi áaðstæðum þess. Í sjötta lagi fyrirmynd,þ.e. að kenna barni, bæði með leiðbeiningum og eigin hegðun, mannasiði, hegðunog samskipti. Matsmaður telur stefndu að mörgu leyti góða fyrirmynd. Hún sýnibarninu hlýju, kærleik og athygli, sé reglusöm á vín og hafi ágæta framkomu.Hins vegar sé hún að öðru leyti slök fyrirmynd. Vísar matsmaður til þess aðstefnda reyki, sé ekki í vinnu, eigi mjög erfitt með að taka á vandamálumsínum, skorti stöðugleika í daglegu lífi, úthald til að breyta hlutum, eigi ímiklum erfiðleikum með samskipti og skorti innsæi til að þiggja aðstoð ogleiðbeiningar sem hún þurfi á að halda. Með vísan til framangreindra þáttasvarar matsmaður fyrstu spurningu í matsbeiðni, þ.e. hvort stefnda sé hæf tilþess að fara með forsjá barnsins með eftirfarandi hætti: „Af ofantölu má vera ljóst að forsjárhæfi A er alvarlega skert.“ Í öðru lagi svaraði matsmaður þvíhvort ætla megi að daglegri umönnun og uppeldi eða samskiptum stefndu og barnshennar verði alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barnsins og þroska fariþað á ný í umsjá stefndu, sbr. a-lið 29. gr. barnaverndarlaga. Matsmaður segirstefndu að mörgu leyti hafa sinnt daglegri umönnun barnsins vel. Barnið hafiverið vel klætt og snyrtilegt og notið ástríkra tengsla. Hins vegar hafi annaðgengið verr, þ.e. þættir er varða öryggi. Alvarlegast sé þó að stefnda hafiekki sinnt þroskaþörfum barnsins. Þá segir: „Á þeim tíma sem liðinn er síðan B fór í fóstur hefur A ekki aukiðforeldrahæfni sína markvisst á neinn hátt, en hún lýsir því staðfastlega yfirað hún muni ekki leita sér neinnar meðferðar, ráðgjafar eða leiðbeiningarvarðandi uppeldi eða umönnun stúlkunnar.“Í þriðja lagi hvort ætla megi aðstefnda ráði við að veita barninu þann stuðning og aðhald sem það þarf,sérstaklega m.t.t. þroskafrávika sem barnið búi við, sbr. b-lið1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga í matsbeiðni. Í svari matsmanns kemur fram að í gögnum málsinskomi fram að barnið sé með alvarleg frávik í þroska og þurfi mikla þjálfun ogaðstoð. Þrátt fyrir miklar framfarir síðastliðið ár sé barnið enn eftirbáturjafnaldra sinna og hafi þörf fyrir mikla áframhaldandi örvun og þjálfun. Vísarmatsmaður til þess að í heimsókn hennar til þeirra mæðgna hafi matsmaður ekkiorðið var við neina markvissa örvun stefndu á máli barnsins. Þá liggi fyrir aðþrátt fyrir mikinn stuðning þegar barnið bjó hjá stefndu hafi ekki tekist að fástefndu til að sinna greiningum, málörvun heima, mætingum í sérkennslu íleikskóla né talkennslu. Þá segir: „Verðurað draga það alvarlega í efa að A hafi síðan öðlast innsæi í vanda B eðamikilvægi þess að hún fái hámarksþjálfun til að minnka skerðingu hennar tilframtíðar.“Í fjórða lagi hvort líkamlegriog/eða andlegri heilsu barnsins eða þroska hennar sé hætta búin fari barnið áný í umsjá stefndu, sbr. d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Í svarimatsmanns segir: „Eins og fram hefurkomið hefur A ekki sýnt innsæi í þroskavanda stúlkunnar né mikilvægi þess aðhún fái þær greiningar, þjálfun fagmanna og örvun heima sem þarf. Matsmaðurverður því að telja að þroska B sé hætta búin í umsjá hennar.“ Í fimmta lagi annað það semmatsmaður telur máli skipta vegna framtíðarskipan forsjár barns stefndu. Þarsegir í svari matsmanns: „Matsmaður villleggja áherslu á að tengsl mæðgnanna eru góð og samskipti þeirra kærleiksrík. Þósvo A hafi ekki valdið því að sinna daglegri umönnun og þroskaþörfum barnsinssvo viðunandi væri telur matsmaður mikilvægt að tengslum þeirra verði vel viðhaldið.“Stefnda telur að sú mynd semdregin sé upp í máli þessu í málavaxtalýsingu í stefnu og gögnum málsins semstafa frá barnavernd sé einhliða og hlutdræg. Vísar stefnda til þess að húnhafi m.a. glímt við kvíða, þunglyndi og félagsfælni um árabil, en náð betritökum á líðan sinni í seinni tíð. Þá mótmælir stefnda því að orsakasamband sémilli framfara barnsins í þroska og þess að það hafi verið vistað utanheimilis. Varðandi fullyrðingar um að stefnda hafi ekki viljað samstarf viðbarnaverndaryfirvöld þá upplifi stefnda samskiptin öðruvísi og telur stefnda aðekki hafi verið hlustað á óskir hennar og tillögur um aðstoð. Þess í stað hafihún annað hvort átt að samþykkja tiltekna aðstoða eða fá enga. Þá hafnarstefnda því að hún hafi hafnað samstarfi við barnaverndaryfirvöld á fundi þann2. febrúar sl. Vísar stefnda til þess að þó hún telji sig ekki þurfa eins miklaaðstoð og leiðbeiningar og stefnandi telur, og hafi ekki áður nýtt sér að fulluslíka aðstoð, þýði ekki sjálfkrafa að hún geti ekki nýtt sér slík úrræði nú, ogvísar stefnda í þessu sambandi til þess að stefnandi hafi boðið áframhaldandivistun barnsins utan heimilis á fundinum 2. febrúar sl. Meðal gagna máls þessa er bréfinnanríkisráðuneytisins, dagsett 18. apríl 2016, en með því var stefndu veittgjafsóknarleyfi fyrir héraðsdómi vegna máls þess. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfu sína um að stefnda verði varanlega svipt forsjá barnsins á a- ogd-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Telur stefnandi að daglegriumönnun, uppeldi og samskiptum stefndu og barnsins hafi verið verulegaábótavant meðan hún hafði barnið í daglegri umsjá sinni. Þá telur stefnandifullvíst að líkamlegri, andlegri heilsu og þroska barnsins sé hætta búin sökumvanhæfni stefndu. Stefnda virðist ekki gera sér grein fyrir alvarleika þeirraþroskafrávika sem barn hennar glími við. Stefnda hafi hvorki tekið stuðningieða leiðbeiningum um örvun barnsins heima fyrir né séð um að barnið fenginauðsynlega meðferð hjá fagaðilum. Á meðan barnið hafi verið í umsjá stefnduhafi ítrekað verið reynt að fá hana til þess að sækja meðferð fyrir barnið hjátalmeinafræðingi og sinna góðri mætingu í leikskóla en þar hafi barnið fengiðeinnar klukkustundar sérkennslu hvern dag. Þá hafi stefndu verið leiðbeint umörvun barnsins heima fyrir sem stefnda hafi ekki virst ná að sinna. Fyrirliggi að barnið hafi tekið miklum framförum eftir að það fór í fóstur. Þó séþað enn undir viðmiðum og því ljóst að mikilvægt sé að halda áfram vinnu meðbarnið. Þrátt fyrir að stefnda hafi í upphafi þessa árs farið að vinna í sínummálum sé ljóst að langt sé í land og óvíst að árangur verði af þeirri vinnuþannig að foreldrahæfni hennar batni, enda sé aðstaða hennar að þessu leytióbreytt. Frá því afskipti hófust af málefnum barnsins hafi engin breyting orðiðá forsjárhæfni stefndu þrátt fyrir að henni hafi verið boðin öll tiltæk úrræðitil stuðnings. Ágrundvelli alls framangreinds og með hagsmuni barnsins að leiðarljósi er þaðmat stefnanda að nauðsynlegt sé að svipta stefndu forsjá barnsins, svo hægtverði að veita því áfram viðunandi aðstæður til uppeldis og þroska. Umlagarök vísar stefnandi til barnaverndarlaga, barnalaga og laga um meðferðeinkamála, eftir því sem við eigi. Málsástæðurog lagarök stefnduStefnda vísar til þess að þó talið yrði aðforsjárhæfni stefndu væri alvarlega skert telji stefnda að forsjársvipting séekki nauðsynleg þar sem það samræmist betur hagsmunum barnsins að vera hjástefndu með viðeigandi stuðningi. Um skilyrði forsjársviptingar segir aðstefnda telji skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga ekki vera uppfyllt. Varðandia-lið áðurnefndar greinar segir að ekki verði lagður sá mælikvarði á, aðeinhvers staðar séu uppeldisástæður betri en hjá stefndu. Þannig myndi það ekkiráða niðurstöðunni þótt talið yrði fullsannað að barnið hefði það jafnvel betraþar sem það er í fóstri en hjá stefndu. Til að svipta foreldri forsjá þurfidaglegri umönnun að vera verulega ábótavant. Ósannað sé að slíkt eigi við umstefndu. Í niðurstöðu matsmanns sé eingöngu byggt á eldri gögnum varðandi getustefndu og ályktað svo að getan sé hin sama í dag. Ekkert tillit virðist tekiðtil þess að aðstæður og líðan stefndu sé mun betri í dag en fyrir um ári síðan,jafnvel þó hún hafi ekki farið á tiltekin námskeið eða annað slíkt. Að matistefndu sé niðurstaða matsmanns harla lítið rökstudd hvað þetta varðar og ekkihægt að byggja forsjársviptingu á svo veikum grundvelli. Varðandi d-lið 29. gr.barnaverndarlaga telur stefnda að skilyrði ákvæðisins sé ekki fullnægt. Eins ogáður varðandi a-lið virðist sem hinn dómkvaddi matsmaður byggi á gömlumupplýsingum en framkvæmdi ekki nýtt mat. Ekkert tillit sé tekið til þess aðstefnandi hafi að eigin frumkvæði óskað eftir að gera meðferðaráætlun semstefnandi hafi lesið upp úr á fundi félagsmálanefndar 2. febrúar sl. Þessariáætlun hafi stefnda aldrei hafnað þó svo hún hafi gert ágreining um tímalengdvistunar utan heimilis. Matsmaður svari því ekki hvort hætta sé á ferðum fyrirþroska barnsins ef það færi til stefndu að lokinni meðferðaráætlun þeirri semstefnandi hugðist bjóða henni ef niðurstaðan hefði orðið sú að barnið yrði vistaí allt að eitt ár til viðbótar. Þá vísar stefnda til 2. mgr. 29.gr. barnaverndarlaga, meðalhófsreglunnar, 2. málsliðar 1. mgr. 2. gr. og 5.mgr. 4. gr. laganna. Með vísan til þessara ákvæða skuli samkvæmtbarnaverndarlögum aðeins gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum ef lögmæltummarkmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Stefnanda hafi því boriðskylda til að fara ekki fram á forsjársviptingu nema það væri algerlega hafiðyfir allan vafa að önnur úrræði væru gagnslaus. Vísar stefnda í þessu sambanditil þess að stefnandi hafi sjálfur á fundinum 2. febrúar sl., talið að þaðkynni að koma að gagni að stefnda gengist undir tiltekin stuðningsúrræði ámeðan barn hennar væri áfram vistað utan heimilis í allt að eitt ár í viðbót.Því hafi stefnanda borið að velja fremur það úrræði að krefjast úrskurðardómsstóls um vistun utan heimilis í allt að eitt ár á grundvelli 28. gr.barnaverndarlaga fremur en fara fram með mál þetta. Þar sem það hafi ekki veriðgert er það mat stefndu að stefnandi hafi brotið gegn málsmeðferðarreglubarnaverndarlaga og slíkt eigi að leiða til sýknu. Loks vísar stefnda til þessað barnið sé ekki í hættu fái stefnda lokatækifæri til að nýta sér stuðning ogbæta sig í uppeldishlutverkinu á meðan á vistun utan heimilis stefndur. Um lagarök vísar stefnandi tilbarnaverndarlaga, barnalaga, einkum 2., 4. og 29. gr. laganna og 12. gr.stjórnsýslulaga. Krafa um málskostnað styðst aðallega við 60. gr.barnaverndarlaga. Skýrslutökufyrir dómi Stefnda,A, kvaðst fyrir dómi ekki verasammála því að forsjárhæfni hennar væri alvarlega skert og að hún hafi ekkiinnsæi í þroskavanda barnsins. Auðvitað gæti hún bætt sig að einhverju leyti enekki sé um að ræða alvarlega hluti. Hún kvaðst ekki þurfa aðstoð eða hjálp frá barnavernd,enda ekkert væst um þær mæðgur í gegnum árin. Þá væri þægilegra að fá hjálp fráfjölskyldunni. Hún hafi hugsað vel um barnið og sé góð móðir. Þó hún hafi ekkialltaf staðið sig vel hafi hún alltaf gert sitt besta. Þá þætti henni óþægilegtþegar annað fólk segi henni hvernig hún ætti að gera hlutina. Barnavernd hafiekki unnið með henni og hvers vegna ætti hún þá að vinna með barnavernd.Sérstaklega aðspurð hvort hún myndi þiggja aðstoð frá barnavernd kvaðst stefndaalveg geta gert það, en hún taldi sig ekki vera í þörf fyrir slíka aðstoð. Ídag sé hún búin að læra mikið, hún elski barnið sitt og vilji því eingöngu þaðbesta. Fram kom að móðir stefndu væri helsti ráðgjafi stefndu við uppeldibarnsins. Stefndakvaðst hafa unnið að því að bæta líkamlega heilsu sína en taldi sig ekki þurfaaðstoð sálfræðings enda hafi slík þjónusta ekki mikið hjálpað sér. Hún kvaðsthafa leitað eftir aðstoð vegna barnsins og farið eftir leiðbeiningum lækna enþó hafi það komið fyrir að ávísað hafi verið á barnið lyfi sem hún hafi ekkiviljað gefa því eftir að hún hafi kynnt sér leiðbeiningar með lyfinu. Stefndakvaðst ekki hafa viljað fara með barnið til talmeinafræðings fyrr en eftirviðræður við sérkennara barnsins. Þá hafi hún ekki viljað ofgera barninu endahafi það verið í góðum höndum hvað þetta varðar í leikskólanum. Stefnda lýstiþví hvernig hún hafi örvað barnið heima fyrir og taldi hún sig fullfæra tilþess að sinna því hlutverki. Stefndagreindi frá því að barninu liði nú illa og gráti mikið þegar stefnda skili þvíeftir umgengni. Hún viti vel að hún eigi ekki að ræða við barnið um aðvistunartíma sé að ljúka og um fyrirhugaða Danmerkurferð, en hvað geti húnannað gert þegar hún horfi upp á vanlíðan barnsins. Þá kvaðst hún merkjabreytingar á barninu til hins verra, t.d. í leik. Hún ætli því að fara meðbarnið til sálfræðings til að vinna úr þessari reynslu. Aðspurð um þáfullyrðingu í matsgerð, að hún hafi á þeim tíma sem barnið hafi verið vistaðhjá ömmu sinni ekki bætt forsjárhæfni sína, sagðist stefnda ekki geta bættforsjárhæfni sína eins og staðan sé núna enda barnið ekki í hennar umsjá. Húnsjái ekki hvernig eigi hún að sýna fram á það. Hún fylgi allri dagskrá barnsinsog aðstaða barnsins á heimilinu sé mjög góð. Margt hafi breyst og ítrekaðistefnda að henni líði betur en fyrir um ári síðan. Varðandi framtíðina kvaðststefndu langa til að fara í nám, helst að verða leikskólakennari, en ef þaðgangi ekki þá að fara að vinna. Stefnda kvaðst vita að barnið sé eftir á í taliog þurfi aðstoð. Hún þekki sérþarfir barnsins og viti að það þurfi örvun áþessu sviði og því geti hún vel sinnt, en nú sýni barnið framfarir. Nánaraðspurð kvað hún vanda barnsins fyrst og fremst tengjast framburði, barnið getisagt öll orð en beygingar séu stundum rangar og þá leiðrétti hún barnið. Miðaðvið jafnaldra sé dóttir hennar að þessu leyti líklega á pari við önnur börn. Þásé það algengt í föðurætt barnsins að börn byrji ekki að tala fyrr en við 5 áraaldur og þetta sé allt að koma. VitniðH, félagsráðgjafi hjá barnaverndstefnanda, kvaðst hafa haft með málefni stefndu að gera í kjölfar tilkynningarí ársbyrjun 2014 fram í ágúst sama ár. Hún kvaðst hafa komið inn á heimilistefndu vikulega í rúman mánuð umrætt sumar og dvalið í 30-60 mínútur. Vitnið kvaðsteftir þann tíma hafa greint tengsl milli stefndu og barnsins, en fundist þauvera meira systkinatengsl en tengsl móður við barn. Nánar aðspurt kvað vitniðbarnið hafa leitað jafnt til sín og móður í fyrstu heimsókn vitnisins. Stefndasjálf hafi viljað ráðgjöf og stuðning með hægðavandamál barnsins en að öðruleyti hafi hún talið sig standa sig vel í uppeldishlutverkinu. Á þessum tímahafi það verið mat vitnisins að stefnda þyrfti stuðning vegna eigin heilsu ogvið að sinna daglegum þáttum sem snéru að barninu. VitniðE, félagsráðgjafi hjá barnavernd stefnanda, kvaðst hafa haft meðmálefni stefndu að gera frá ágústmánuði 2014 fram í nóvember 2015. Fljótlegahafi komið í ljós að barnið hafi ekki búið við þroskavænlegar uppeldisaðstæðurog verið á eftir í þroska. Stefnda sé góð við barnið og tengsl þeirra ágæt, enhún eigi erfitt með að setja mörk og fylgjast með öryggi barnsins og húnhafi veitt barninu nauðsynlega örvun.Komið hafi fyrir að stefnda hafi orðið tvísaga, t.d. sagst alltaf vakna meðbarninu en svo síðar greint frá því að barnið væri svo mikið krútt, hafi vaknaðá undan henni og sett kakó upp um alla veggi eða farið niður að elta kisu. Þáhafi barnið verið eitt á trampólíni út í garði við heimili þeirra en stefnda réttlættþað og sagst hafa fylgst með barninu af svölum íbúðarinnar sem sé á þriðju hæð.Komið hafi í ljós að stefnda ætti erfitt með að skilja leiðbeiningar, t.d.mikilvægi þess að barnið færi í talþjálfun. Var það skoðun vitnisins að stefndahafi hvorki viljað mæta með barnið í tímana né skilið mikilvægi þess að barniðmætti. Þá hafi stefnda ekki viljað þiggja ráð frá barnavernd, t.d. ekki taliðsig hafa þörf fyrir að fara á uppeldisnámskeið eftir að barnið fór í vistun, ogvísað til þess að hún færi sínar eigin leiðir í uppeldismálum. Vitnið kvaðsthafa reynt til þrautar að fá stefndu til samvinnu en án árangurs. Þetta hafikomið skýrt fram þegar gera hafi átt áætlun um meðferð máls í þeim tilgangi aðefla foreldrahæfni stefndu eftir að barnið fór í vistun. Það eina sem stefndahafi verið tilbúin að gangast undir hafi verið að fara í sjúkraþjálfun. Húnhafi ekki verið tilbúin til samstarfs nema á sínum eigin forsendum. Vitniðítrekaði þá skoðun sína að aðstoð og stuðningur við stefndu hafi veriðfullreyndur. Þar hafi ráðið mestu að stefnda hafi ekki verið til samvinnu þósvo hún hafi samþykkt tilteknar aðgerðir, s.s. tilsjón á heimilinu. Þá hafi húnekki sinnt því nægilega að styrkja sig og bæta andlega líðan og ekki verið tilsamvinnu um að efla foreldrahæfni sína og taka leiðsögn. Reynt hafi verið aðmæta stefndu miðað við hennar forsendur, t.d. með því að einfalda einstakaþætti ráðgjafar og leiðbeininga þannigað stefnda ætti auðveldara með að skilja, en án árangurs. Aðspurt hvort sáháttur sem stefnda hafi viðhaft í uppeldi barnsins hafi skaðað barnið ítrekaðivitnið að stefnda hafi ekki gætt nægilega að öryggi barnsins og ekki áttað sigá mikilvægi talþjálfunar í leikskóla og hjá talmeinafræðingi. Af þessu kvaðstvitnið hafa haft áhyggjur. Að mati vitnisins hafi verið um að ræða vanrækslu,ekki hafi verið um einstök tilvik að ræða. VitniðI, BA í sálfræði og starfsmaður stefnanda, sinnti tilsjón á heimili stefndu á tímabilinu frá septembermánuði2014 þar til barnið fór í vistun í febrúarlok 2015. Þá kvaðst vitnið hafa sinnttilsjón frá því úrskurður Héraðsdóms Suðurlands féll þar til Hæstiréttur dæmdií málinu og farið í óboðað eftirlit inn á heimili stefndu í janúar sl. Fram komhjá vitninu að augljós tengsl séu milli stefndu og barnsins en vitninu fannstum að ræða systratengsl enda hafi stefnda að mati vitnisins ekki hæfni til aðsinna grunnþörfum barnsins. Í því sambandi nefndi vitnið að barnið leitaðijafnt til stefndu og þeirra sem gestkomandi væri á heimilinu hverju sinni. Tilsjónmeð heimili stefndu hafi falist í um klukkustundar dvöl vitnisins á heimilinualla virka daga og kvaðst vitnið hafa komið á öllum tímum dagsins. Hins vegarhafi ekki verið um að ræða samfelldan tíma þar sem stefnda hafi afboðað fjöldatíma eða u.þ.b. helming þeirra tíma sem til stóð að veita. Vitnið kvaðst fljótlega hafa áttað sig á þvíað stefnda ætti erfitt með að skilja leiðbeiningar, bæði leiðbeiningarvitnisins, lækna og annarra sérfræðinga. Þá hafi stefnda ítrekað orðið tvísagavarðandi uppeldi barnsins, t.d. varðandi svefntíma. Það sem reynst hafierfiðast í vinnu með stefndu hafi verið afstaða stefndu sem taldi sig ekkiþurfa aðstoð og verið ákveðin í að fara ekki eftir leiðbeiningum. Engu hafiskipt frá hverjum leiðbeiningar hafi komið, frá vitninu, leikskólanum, læknumeða hjúkrunarfræðingum. Stefnda hafi svarað öllu játandi en síðan farið sínareigin leiðir. Vitnið kvaðst hafa haft áhyggjur af barninu sem hafi verið mikiðá eftir í málþroska og taldi vitnið að málörvun heima fyrir hafi ekki veriðsinnt og stefnda borið fyrir sig að barnið væri svo þreytt. Vitnið kvaðst hafahaft áhyggjur af heilsu barnsins og hafi stefnda ekki sinnt mataræði og exemibarnsins í samræmi við ráðleggingar lækna. Einnig kvaðst vitnið hafa haftáhyggjur af öryggi barnsins, t.d. hafi barnið verið eitt vakandi á heimilinu,haft aðgengi út á svalir og farið út úr íbúðinni meðan stefnda svaf. Þá hafiheimilið verið illa þrifið og mikið af rusli á svölum. Aðspurt kvaðst vitniðhvorki hafa merkt breytingar á forsjárhæfni stefndu eftir að dómur HéraðsdómsSuðulands féll þann 2. júní 2015 né þegar vitnið hafi komið inn á heimilistefndu í janúar sl. Að mati vitnisins hafi stefnda hvorki innsýn í eigin vandané vanda barnsins. Hún telji sig ekki þurfa á aðstoð að halda og berjist í rauná móti. Kvaðst vitnið litlu hafa áorkað að því undanskildu að fylgja stefndu áskilafundi og til lækna og ung- og smábarnaverndar, sem að sjálfsögðu hafiverið mikilvægt. VitniðM, félagsráðgjafi hjá barnavernd stefnanda, kvaðst hafa tekið viðmáli stefndu í lok nóvember 2015, þ.e. eftir að barnið fór í vistun. Stefndahafi komið í fyrsta viðtal 3. desember sama ár. Í því viðtali og viðtölum eftiráramót hafi stefnda ekki viljað undirgangast áætlun um meðferð máls og í raunhafnað samvinnu við barnavernd. Vitnið kvaðst hafa verið viðstödd lok umgengniog hafi skil á barninu gengið vel andstætt því sem stefnda hafi greint vitninufrá. Vitnið kvað lengda umgengni stefndu við barnið frá október/nóvember 2015 íþrjá mánuði, þ.e. í fimm daga aðra hvora helgi, ekki hafa reynst barninu, semhafi orðið órólegt, vel. Þá hafi forsjárhæfni stefndu ekki aukist á þessumtíma. Í janúar 2016 hafi stefnda sent vitninu tölvupóst og óskað eftir að geraáætlun. Kvaðst vitnið hafa útskýrt fyrir stefndu að samhliða áætlun stæði tilað framlengja vistun barnsins utan heimilis í þeim tilgangi að aukaforsjárhæfni stefndu. Þetta hafi stefnda ekki viljað samþykkja og dregið tilbaka fyrri yfirlýsingu sína. Í framhaldinu hafi verið farið með málið fyrirfélagsmálanefnd stefnanda þann 2. febrúar sl. Á fundinum hafi stefndu staðiðtil boða að samþykkja áframhaldandi árs dvöl barnsins utan heimilis, samning umumgengni og áætlun um meðferð máls. Um hafi verið að ræða lokatilraun til að fástefndu til samstarfs. Þetta hafi verið nauðsynlegt þar sem stefnda hafi þá íátta mánuði sem barnið var í vistun ekki viljað skrifa undir áætlun. Stefndahafi á fundinum lýst sig tilbúna til að samþykkja vistun í einn mánuð í viðbóten nefndin talið það ófullnægjandi. Vitnið taldi lítið hægt að gera fyrirstefndu meðan hún hafni aðstoð. Taldi vitnið fullreynt að stefnda geti ekkinýtt sér aðstoð barnaverndar þar sem skorti á allan samstarfsvilja stefndu.Einn mánuður til viðbótar, eins og stefnda vildi samþykkja, hefði engu breyttþar um. Vitniðkvaðst nýlega hafa rætt við vistunarforeldra barnsins, þ.e. föðurforeldra þess.Þar hafi komið fram að barnið væri rólegra eftir að tímalengd umgengni hafiverið færð í upprunalegt horf, tengsl milli fósturforeldra og barnsins væru aðstyrkjast og þá borði barnið nú allan mat. Hins vegar gangi samstarf viðstefndu ekki nægilega vel. Fram kom að vistunarforeldrarnir væru tilbúnir tilað hafa barnið áfram. Ívitnisburði L, talmeinafræðings, komfram að þegar barnið byrjaði hjá vitninu í meðferð í janúar 2015 hafi þaðhvorki hlustað né skilið það sem sagt hafi verið við það. Vitnið, sem sinnthefur talþjálfun barnsins vikulega síðastliðið ár, kvað málþroska barnsins veraslakan og langt á eftir miðað við aldur þó svo framfarir hafi verið stöðugarsíðastliðið ár. Fram kom hjá vitninu að enn skorti þó verulega á, t.d. skiljibarnið ekki mun á eintölu og fleirtölu auk þess sem mikið þurfi að vinna íhugtökum. Barnið þurfi kennslu og mikla þjálfun næstu árin enda komi slakurmálskilningur fram í miklum námserfiðleikum þegar grunnskólaganga hefst.Aðspurt nánar um stöðu barnsins kom fram að betra hefði verið ef barnið hefðibyrjað mun fyrr í þjálfun. Þá sé örvun frá fæðingu frá móður eða staðgenglihennar börnum mjög mikilvæg. Kvaðst vitnið hafa fengið á tilfinninguna aðaldrei hafi verið talað við barnið, en vanörvun lýsi sér í því að börn hlustiekki. Hins vegar tók vitnið fram að meðfædd sértæk málþroskaröskun lýsti sérmeð sama hætti. Barnið hafi þó ekki borið þess merki að vera vanrækttilfinningalega. Vitnið svaraði því til að sú meðferð sem barnið fái nú munihafa afgerandi áhrif á málþroska þess en nauðsynlegt sé að þeirri vinnu séfylgt eftir heima og í leikskóla, og svo sé raunin nú. Fram kom að amma eða afibarnsins komi með barnið í tíma og fylgist með meðferðinni. Vitnið O, leikskólakennari og deildarstjóri,sem hefur verið kennari barnsins frá haustinu 2014, kvað samskipti við stefnduekki hafa verið mikil og stefnda oft ekki mætt á fundi á vegum skólans. Barniðhafi í upphafi lítið sem ekkert talað og fengið sínu fram með gráti. Vitniðtaldi stefndu ekki hafa innsýn í þörf barnsins fyrir málörvun og barnið boriðþess merki að ekki hafi verið talað við það.Undanfarið hafi barnið tekið miklum framförum bæði í félags- ogmálþroska. Þá hafi, eftir að barnið flutti til ömmu sinnar, virst koma regla ásvefn, næringu og mætingar barnsins í leikskólann. Vitnið kvaðst hafa merkt munverri hegðun barnsins þegar umgengni stefndu hafi tímabundið verið lengd. VitniðP, leikskólakennari og sérkennari,kvað samstarf við stefndu hafi verið lítið og svo virst sem stefnda hafiforðast samskipti. Þá hafi hún mætt illaá fundi á vegum skólans. Vitnið kvað stefndu hafa sýnt lítil viðbrögð þegarrætt hafi verið við hana um mikilvægi þess að örva barnið og taldi vitnið aðstefnda hafi ekki alltaf skilið það sem við hana var sagt. Á árinu 2013 hafibarninu liðið mjög illa, verið með hægðatregðu og almennt vansælt og þurft áþeim tíma mikla umönnun og huggun. Barnið hafi verið illa statt í málþroska enbyrjað hafi verið að vinna markvisst með þá þætti fyrri hluta ársins 2014.Fyrstu orðin, t.d. mamma, hafi barnið sagt um þriggja ára aldur. Í dag sé félagsþroskibarnsins eðlilegur en hún sé á eftir í málþroska. Miklar breytingar hafi orðiðá útliti barnsins eftir að vistun hófst. Fyrir þann tíma hafi barnið borið þessmerki að vera annað hvort illa sofið eða vannært. VitniðK, sálfræðingur, gerðiforsjárhæfnismat á stefndu að frumkvæðistefnanda um áramótin 2014 og 2015 og staðfesti vitnið matið. Vitnið kvaðsthafa komist að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni stefndu væri verulega skert.Frá unga aldri barnsins hafi verið um að ræða líkamlega vanrækslu og við 4 áraaldur hafi málþroski barnsins verið mjög slakur. Á þeim tíma sem vitnið vannað matsgerðinni hafi legið fyrir aðstuðningur barnaverndar skilað ekki árangri og stefnda haft litla getu til aðnýta sér þá þjónustu sem í boði var. Aðspurt taldi vitnið að frekari tilboð umstuðning væru ekki líkleg til að skila árangri og vísað vitnið í því sambanditil persónuleika stefndu en í prófum hafi komið fram að meðferðarheldni stefnduværi slök. Kvað vitnið það hafa verið niðurstöðu sína að sambland af þáttum semvarði greindarfarslega stöðu stefndu og persónuleika geri það að verkum að ekkiværi líklegt að framangreint myndi breytast. Þrátt fyrir góðan orðaforða séalmennur skilningur og dómgreind stefndu mjög slök. Þá eigi hún mjög erfitt meðað skilja orsök og afleiðingu og taldi vitnið ólíklegt að það breytist. Vitniðtók fram að slök greind ein og sér komi ekki í veg fyrir að hægt sé að veitastuðning. Hins vegar hafi komið fram í persónugerð stefndu að hún sé jákvæðgagnvart breytingum og aðstoð, en hún vilji velja sjálf hvaða aðstoð hún þiggi.Í góðu lagi sé að þiggja innkaupakort en ef hún þurfi að leggja eitthvað á sigsé staðan önnur. Stefnda sé mjög sinnulaus gagnvart heimilinu og sjálfri sér.Að mati vitnisins hefði það komið í ljós,eftir þá vinnu sem í gangi hafi verið þegar matið fór fram, ef hægthefði verið að auka líkamlega virkni og vísaði stefnda í því sambandi tilendurhæfingar og vinnu tilsjónarmanns á heimilinu. Varðanditengsl stefndu og barnsins sagði vitnið þau vera ástrík en hins vegar hafistefnda sagt að barnið væri besta vinkona sín. Að mati vitnisins greini stefndaekki milli þess að vera móðir, sem setji mörk, og vinkona. Hún hafi því ekkiverið í foreldrahlutverki þrátt fyrir að hafa verið góð og hlý við barnið. Faðirstefndu, R, gaf skýrslu fyrir dómi.Hann kvað stefndu hafa staðið sig vel sem móðir, hún örvi barnið og sýni þvíhlýju. Nú sé staða stefndu betri, bæði fjárhagslega og heilsufarslega. Aðspurtkvað vitnið rétt fyrir stefndu, óski hún þess, að þiggja aðstoð barnaverndar.Móðir stefndu, S, bar með sama hættium betri stöðu stefndu og um samband þeirra mæðgna. Taldi vitnið að stefndahefði á tímabili, þegar hún var langt niðri, þurft aðstoð barnaverndar, nánartiltekið fjárhagsaðstoð og e.t.v. smá aðstoð með þetta daglega. Hins vegar hafistefnda ekki þurft aðstoð við uppeldi barnsins. Aðspurt hvort vitnið myndiráðleggja stefndu að vera í samvinnu og þiggja stuðning frábarnaverndaryfirvöldum svaraði vitnið því játandi, ef þörf væri á, en þó ekkimeð sama hætti og verið hafi. Þó svo vitnið teldi stefndu ekki þurfa aðstoðkvaðst vitnið ætla að hvetja stefndu til að þiggja aðstoð, ef það værinauðsynlegt að mati barnaverndar, en vitnið tók fram að stefnda þurfi ekki aðfara á uppeldisnámskeið. Vinur stefndu, D,bar með sama hætti um samband stefndu og barnsins. Þá kvaðst hann myndi hvetjastefndu til að skoða stuðning sem barnavernd kynni að bjóða henni. Vitnið T, amma D, lýsti sambandi stefndu ogbarnsins með sama hætti og foreldrar stefndu. Vitnið hafi kynnst stefndu fyrirári síðan og hitti hana nú daglega og stundum með barnið. Mikil breyting hafiorðið á stefndu á þessum tíma. Hún sé ekki lengur til baka og leiti nú ráða hjávitninu, sem er leikskólakennari að mennt, varðandi uppeldismál. Vitniðog matsmaðurinn N, sálfræðingur,staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Fram kom að matsmaður hafi hitt stefnduþrisvar meðan á matsferlinu stóð. Að mati vitnisins hafi stefnda hvorki ráðiðvið daglega umönnun barnsins, þroskaþjálfun þess né nauðsynleg viðbrögð viðslökum málþroska. Fram kom að tengsl þeirra mæðgna séu hlý og ástrík. Hinsvegar séu geðtengsl stefndu og barnsins án efa flókin þar sem stefnda ali ákvíða barnsins. Kvað vitnið það verulega athugunarvert hvernig stefnda hafialið á óánægju barnsins með fóstrið, það hafi myndbandsskeið af viðræðumstefndu við barnið sýnt. Þá séu umræður stefndu við barnið um fyrirhugaðaDanmerkurferð þeirra mæðgna ábyrgðarleysi og sýni að stefnda hafi enganskilning á stöðu málsins. Aðspurt um samskipti stefndu og barnsins kvaðstvitnið hafa veitt því athygli að barnið hafi leitað mikið til vitnisins meðan áheimsókn vitnisins á heimilið stóð. Aðspurt hvort vitnið sjái skertaforsjárhæfni stefndu koma niður á barninu vísaði vitnið til gagna sem sýna framá að miklar framfarir hafi orðið í þroska barnsins eftir að það fór í fóstur.Sama gildi um betra útlit barnsins sem bendi til að það hafi ekki fengið viðeigandinæringu og nægjanlega hvíld meðan barnið var í umsjá stefndu. Þá hefði bilmilli þroska barnsins og jafnaldra aukist enn frekar ef ekki hefði verið gripiðinn í af hálfu barnaverndar. Aðspurtum ástæður þess að stefnda fari ekki eftir leiðbeiningum kom fram hjá vitninuað það mætti bæði rekja til greindarfarslegrar stöðu stefndu ogpersónuleikagerðar. Vegna greindarfarslegrar stöðu eigi stefnda erfitt með aðskilja leiðbeiningar og þá sé það einkenni í persónuleika stefndu að hún hafniráðum og leiðbeiningum. Stefnda sé þess fullviss að hún sé góður uppalandi,treysti á eigið innsæi og að hún finni á barninu hvað gera skuli. Þetta hafikomið fram í viðtölum vitnisins við stefndu og á persónuleikaprófi þar semstefnda hafi skorað yfir mörk hvað varðar þrjár greiningar. Stefnda lýsi því aðilla hafi verið komið fram við hana, hún hafi ekki verið metin að verðleikum ogfái ekki stuðning. Þessi viðhorf standi í vegi fyrir að stefnda geti fariðeftir leiðbeiningum og þegið ráðgjöf. Taldi vitnið frekar ólíklegt að breytingyrði að þessu leyti. Stefnda kenni öðrum um það sem aflaga hafi farið í lífihennar en líti aldrei í eigin barm. Því sé mjög erfitt að aðstoða hana oghjálpa. Þessi skortur á innsæi hafi komið fram á prófi sem matsmaður lagðifyrir stefndu, en þessa prófs sé ekki getið í matsgerð, þ.e. á þann veg aðekkert hafi verið að barninu fyrr en það fór í fóstur þar sem því líði illa.Vitnið kvað stefndu ekki bera skynbragð á þarfir barnsins. Aðspurt um málþroskabarnsins kvaðst vitnið ekki hafa séð að stefnda ynni markvisst að málörvunbarnsins meðan á heimsókn vitnisins stóð. Skýring stefndu á stöðu barnsins aðþessu leyti sé sú að erfiðleikar séu í málþroska í föðurætt barnsins. Vitniðtaldi stuðningsnet stefndu hvorki öflugt né traust. Aðspurt um hvort reynt hafiverið til þrautar að veita stefndu stuðning taldi vitnið ástæðu þess að máliðværi í þeim farvegi sem það nú er, vera höfnun stefndu á allri samvinnu.Aðspurt hvort áframhaldandi stuðningur myndi skila framförum að þessu leytivísaði vitnið aftur til greindarfarslegrar stöðu stefndu, sem sé tornæm, ogpersónuleikagerðar. Vitnið kvaðst hafa reiknað með að stefnda lýsti því yfirþegar þær hittust að hún væri tilbúin til samvinnu og þiggja stuðning í ljósistöðu málsins og þess að barnið sé nú búið að vera í vistun í um ár. Hins vegarhafi stefnda í viðtölum við vitnið verið gallhörð á því að þiggja enga aðstoð,eins og vitnið orðaði það. Stefnda hafi lýst yfir vilja til að fara ámatreiðslu- eða hugleiðslunámskeið en ekki vilja uppeldisráðgjöf. Í viðræðumþeirra hafi komið fram að stefnda ætlaði ekki að taka á móti neinu frá þeim semhafi rústað lífi hennar og hafi þar átt við barnavernd, vera tilbúna til aðgera það sem hún hafi áhuga á. Forsjárhæfni mín er glæsileg, ég ætla ekki að þiggjaneitt frá barnavernd hafi stefnda sagt við vitnið. Við slíkar aðstæður séerfitt að sjá hvernig þetta eigi að ganga eða hvað gera hefði átt frekar tilstuðnings stefndu. Aðspurt hvort auðveldara gæti verið fyrir stefndu að sinnaþörfum barnsins með hækkandi aldri taldi vitnið svo ekki vera. Vegna takmarkanastefndu geti krefjandi verkefni við uppeldi barns með mikil frávik, og að þvíer virðist með ADHD einkenni, orðið mjög erfið með hækkandi aldri barnsins. Þátaldi vitnið úrræði stefndu við ögun barnsins engan veginn í lagi. Vitniðítrekaði að stefnda hafi ekki innsæi, taki ekki leiðbeiningum og barnið sé íhættu ef þroskafrávikum þess verði ekki sinnt. Gögn málsins sýni að stefndahafi ekki viljað mæta með barnið í leikskóla, þroskamat og talkennslu og þessvegna sé þroski barns í hættu í umsjá stefndu. Samvinna til að aukaforsjárhæfni eftir að dómur Hæstaréttar gekk, hafi ekki gengið. Var það mathins sérfróða vitnis, í ljósi áðurnefndrar stöðu stefndu, að aðstoð við stefnduvið uppeldi barnsins hafi verið fullreynd.Niðurstaða Samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaganr. 80/2008, eiga börn rétt á vernd og umönnun í samræmi við aldur sinn ogþroska. Þá ber foreldrum að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegnaforsjár- og uppeldisskyldum við börn sín sem best hentar hag og þörfum þeirra.Ber foreldrum að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gætavelfarnaðar þeirra í hvívetna. Samkvæmt 12. gr. barnaverndarlaga er það meðalannars hlutverk barnaverndarnefnda að hafa eftirlit með aðbúnaði, hátterni oguppeldisskilyrðum barna og meta sem fyrst þarfir þeirra barna sem ætla má aðbúi við óviðunandi uppeldisaðstæður. Þá er barnaverndarnefndum skylt að aðstoðaforeldra við að gegna forsjárskyldum sínum, sem og að grípa til viðeigandiúrræða samkvæmt lögunum ef nauðsyn ber til. Meginregla barnaverndarlaga,sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, er að í barnaverndarstarfi skuli beita þeimráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu og skulu hagsmunir barnaávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Í því felst aðaðrir hagsmunir, svo sem hagsmunir foreldra, verða þar af leiðandi að víkja efþeir stangast á við hagsmuni barnsins. Í 7. mgr. 4. gr. laganna segir aðbarnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðningsfjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þá skulubarnaverndaryfirvöld jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunumtil að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga skal því aðeins gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki séunnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafiverið reyndar án viðunandi árangurs. Í máli þessukrefst stefnandi þess að stefnda verði svipt forsjár dóttur sinnar sem errúmlega fimm ára gömul. Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til a- ogd-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Dómnumber því í fyrsta lagi að taka afstöðu til þess hvort fyrirliggjandi gögn,skýrslur og framburður vitna fyrir dómi í máli þessu sýni fram á að daglegriumönnun og uppeldi B, eða samskiptum stefndu og barnsins, sé alvarlegaábótavant með hliðsjón af aldri barnsins og þroska, sbr. a- lið 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga. Einnig ber dómnum aðtaka afstöðu til þess hvort fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsubarnsins eða þroska hennar sé hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslegavanhæf til að fara með forsjá, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana,greindarskorts eða að breytni stefndu sé líkleg til að valda barninu alvarlegumskaða, sbr. d-lið áðurnefndrar lagagreinar. Stefndahefur tvisvar á skömmum tíma gengist undir forsjárhæfnismat. Hið fyrra vann Ksálfræðingur að frumkvæði stefnanda á tímabilinu frá byrjun nóvember 2014 tiljanúarloka 2015 og komst K að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni stefndu væriverulega skert. K gaf skýrslu fyrir dómi í máli þessu og gerði grein fyrir matisínu á stöðu stefndu á þeim tíma sem hún vann matið. Síðara matið vann hinndómkvaddi matsmaður, N sálfræðingur, í mars og aprílmánuði á þessu ári. Komst Nað þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni stefndu væri alvarlega skert. Ímálavaxtalýsingu hér að framan er ítarlega gerð grein fyrir niðurstöðuframangreindra mata. Fyrirliggur að upphaf afskipta barnaverndaryfirvalda má rekja til tilkynningar sembarst barnavernd stefnanda þegar barnið var fjögurra mánaða gamalt eða íjúlímánuði 2011. Þann 9. júlí 2014 undirritaði stefnda fyrstu áætlun um meðferðmáls. Í framhaldinu var unnið markvisst að stuðningi við stefndu íforeldrahlutverkinu af hálfu stefnanda. Þeir sem að málum stefndu hafa komiðeru allir sammála um að stefnda sýndi barninu ást og umhyggju. Á sömu lund voruumsagnir frá leikskóla barnsins. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns segir aðtengsl stefndu og barnsins séu hlý og ástrík og að barnið leitaði til stefndueftir nánd og aðstoð. Ekki hafa verið gerðar athugasemdir sem nokkru nemurvarðandi klæðnað barnsins en upphaflegar tilkynningar snérust að einhverjuleyti um að þrifnaði barnsins væri ábótavant. Þá býr stefnda við öryggi í húsnæðismálumog þar er aðstaða fyrir barnið góð. Þá liggur ekki annað fyrir en að eftir aðbarnið fæddist hafi stefnda verið reglusöm á vín, hafi ekki neytt fíkniefna, enhún mun reykja. Hinsvegar má ráða af framlögðum skýrslum starfsmanna stefnanda og framburði þeirrafyrir dómi, að þrifum hafi verið ábótavant á heimili stefndu auk þess semreglufesta og utanumhald varðandi daglegt líf barnsins hafi verið verulegaábótavant, svo sem varðandi mataræði og svefntíma. Einnig þótti skorta á aðstefnda veitti barninu það öryggi sem nauðsynlegt var miðað við aldur barnsins.Alvarlegar athugasemdir voru einnig gerðar af hálfu starfsmanna ung- ogsmávarnaverndar varðandi næringu barnsins og að stefnda hafi ítrekað ekki mættá réttum tíma með barnið til reglubundinna skoðana. Til að mynda hafi stefndakomið ári of seint með barnið í 2½ árs skoðun. Var það sérstaklega alvarlegtþar sem barnið hafði frá þriggja mánaða aldri vikið frá þyngdarkúrfu ogvísbendingar voru um veruleg þroskafrávik.Þá voru vanhöld á mætingum barnsins í leikskóla þrátt fyrir að stefndumátti bæði vera ljós hin alvarlegu málþroskafrávik barnsins og mikilvægisérkennslu og örvun sem barnið fékk í leikskóla. Allt eru þetta atriði sem N,dómkvaddur matsmaður, rekur ítarlega í matsgerð sinni, dagsettri 20. apríl sl. E,M og I, starfsmenn barnaverndar, sem allar unnu að máli þessu og gáfu skýrslufyrir dómi, bar saman um að mikið hafiskort upp á að stefnda hafi farið eftir þeim áætlunum um meðferð máls sem húnhafi samþykkt og einnig hafi mikið skort á að stefnda hafi almennt sýnt viljatil samstarfs við barnaverndaryfirvöld. Þá lýstu framangreindir starfsmenn oghinn dómkvaddi matsmaður skorti stefndu á innsæi í þarfir barnsins. Bar þeimsaman um að stefnda hafi átt erfitt með að skilja leiðbeiningar og ráðgjöf,jafnvel þó svo sérstaklega hafi verið leitast við að einfalda framsetningu. Þáverður ekki annað ráðið af framlögðum gögnum og skýrslum vitnanna fyrir dómi enað verulegrar andstöðu hafi einnig gætt hjá stefndu varðandi þau úrræði ogleiðbeiningar sem frá stefnanda komu. Þetta staðfesti N sálfræðingur ogdómkvaddur matsmaður í skýrslu sinni fyrir dómi. Vitnið kvað stefndu ekki takaleiðbeiningum og taldi vitnið barnið í hættu ef ekki væri markvisst unnið aðþví að sinna þroskafrávikum þess. Jafnframt var það skoðun vitnisins að erfittyrði fyrir stefndu að sjá um uppeldi barnsins með hækkandi aldri þess vegnaþroskafrávika barnsins, auk þess sem margt bendi til ADHD einkenna hjá barninu.Á svipaðan veg bar K sálfræðingur fyrir dómi varðandi þann tíma sem hún kom aðmáli þessu. Gögnmálsins benda til þess að mataræði barnsins hafi á tímabili ekki veriðviðunandi með þeim afleiðingum að vöxtur barnsins var hægur og barnið glímdi átímabili við mikil hægðavandamál. Þá er óumdeilt að B býr við alvarlegamálþroskaskerðingu. Hins vegar hefur hún tekið talsverðum framförum að þessuleyti síðastliðið ár, þó svo enn sé langt í land að hún nái jafnöldum sínum aðþessu leyti. Kom það skýrt fram í skýrslu L talmeinafræðings fyrir dómi. Kvaðvitnið stöðu barnsins hafa verið mjög slæma við upphaf meðferðar í janúar 2015og hafi barnið hvorki hlustað né skilið það sem sagt hafi verið við það. Nú,rúmu ári síðar, sé málþroski barnsins slakur og langt á eftir miðað við aldurþó svo framfarir hafi verið stöðugar síðastliðið ár. Að mati vitnisins þurfibarnið mikla þjálfun og kennslu næstu árin. Lagði vitnið áherslu á að vikulegirtímar hjá talmeinafræðingi, eins og barnið sæki nú, séu barninu mjög mikilvægiref þeirri vinnu væri fylgt eftir heima og í leikskóla. Aðmati dómsins liggur fyrir í máli þessu að daglegri umönnun og uppeldi B hafiverið alvarlega ábótavant í höndum stefndu. Mikið vanti einnig á að stefndahafi innsýn í þroska barnsins, hin alvarlegu málþroskafrávik sem barnið býr viðog sérþarfir barnsins að þessu leyti. Jafnframt benda gögn málsins ogframburður sérfræðinga fyrir dómi til þess að mikið vanti á að stefnda gerisér grein fyrir mikilvægi þess að barniðfái markvissan stuðning og örvun á því sviði. Í tvígang með tiltölulega stuttumillibili hefur stefnda gengist undir mat á forsjárhæfni og er niðurstaðaþeirra svo til samhljóða eins og ítarlega hefur verið rakið hér að framan. Meðvísan til alls þess sem að framan er rakið, gagna málsins, niðurstöðu hinsdómkvadda matsmanns og framburða sérfræðinga og starfsmanna stefnanda fyrirdómi, er það mat dómsins að hæfni stefndu til að fara með forsjá B sé alvarlegaskert. Þá þykir fyllilega sýnt fram á það í máli þessu að þrátt fyrirmarkvissan og þéttan stuðning við stefndu í uppeldishlutverkinu hafi stefndaekki reynst fær um að sinn brýnum þörfum barnsins sem fyrir liggur að eru margvíslegarog þess eðlis að miklu skiptir fyrirframtíðarþroska og uppvöxt barnsins að sé sinnt sem best. Að matidómsins ræður þar mestu um sinnuleysi stefndu gagnvart ábendingum, ráðum ogleiðbeiningum sérfræðinga, sérstaklega hvað snertir hin alvarlegu þroskafrávikbarnsins, sem og skortur á innsæi varðandi þarfir barnsins, svo sem mikilvægiörvunar, næringu, öryggi og almenna staðfestu og stöðugleika í daglegri umönnunbarnsins. Þykja því uppfyllt skilyrði a- og d- liða 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga í máli þessu. Íöðru lagi ber dómnum að taka afstöðu til þess hvort unnt hefði verið að beitaöðrum og vægari úrræðum til úrbóta í máli þessu eða hvort þau úrræði lagaog aðgerðir sem stefnandi hefur gripiðtil hafi verið reyndar án viðunandi árangurs, en stefnda byggir sýknukröfu sínameðal annars á því að krafa stefnanda brjóti í bága við meginreglu um meðalhólfstjórnsýsluréttar, sbr. ákvæði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Vísar stefnda til þess að önnur og vægari úrræðien forsjársvipting hafi ekki verið fullreynd, svo sem að óska eftirframlengingu á tímabundinni vistun barnsins utan heimilis, sbr. 28. gr.barnaverndarlaga. Segir í greinargerð stefndu að á fundi 2. febrúar sl., hafistefnandi kynnt að það kynni að koma að gagni að stefnda gengist undir tiltekinstuðningsúrræði á meðan barn hennar væri vistað utan heimils í allt að eitt ártil viðbótar. Þetta hafi verið afstaðastefnanda þátt fyrir allt sem á undan hafi gengið og stefnandi tefli fram ímáli þessu. Stefnda hafi verið reiðubúin að gangast undir stuðningsúrræði,meðal annars að fara á uppeldisnámskeið, sem hún hafi ekki talið þörf fyriráður. Hins vegar hafi stefnda ekki verið tilbúin til að samþykkja lengri enmánaðarvistun barnsins utan heimils. Í kjölfartilkynningar um slæman aðbúnað B í janúarmánuði 2014 greip stefnandi tilmarkvissra ráðstafana samkvæmt barnaverndarlögum. Í kjölfarið fylgdi hveráætlunin á fætur annarri eins og ítarlega er rakið í málavaxtalýsingu hér aðframan, upplýsingaöflun um stöðu barnsins frá leikskóla, ung- og smábarnavernd,auk þess sem barnið gekkst undir rannsókn sálfræðings og talmeinafræðings þarsem fram kom að barnið bjó við veruleg þroskafrávik sérstaklega hvað málþroskavarðaði. Í ljósi upplýsinga um slæmastöðu barnsins bæði hvað varðaði líkamlegan þroska og málþroska og skort áreglufestu og daglegri umönnun barnsins var brugðist við því af hálfustefnanda. Var það gert með því að auka sérkennslu í leikskóla barnsins aukþess sem barnið fékk vikulega tíma hjá talmeinafræðingi. Stefnda skyldi mæta íviðtalstíma hjá félagsráðgjöfum stefnanda sem aðstoðuðu stefndu meðal annarsmeð fjármál og við að ná tökum á eigin lífi auk þess sem stefndu var veitturfjárhagslegur stuðningur til að ná tökum á andlegri og líkamlegri heilsu sinni.Þá var sett inn tilsjón á heimilið í formi ráðgjafar og leiðbeininga tilstefndu varðandi uppeldi og aðbúnað barnsins og til að auka virkni stefndu.Varðandi þennan þátt var í upphafi gert ráð fyrir komu tilsjónarmanns inn áheimilið þrjá daga í viku en fljótlega þegar í ljós kom að stefnda var í þörffyrir mikla aðstoð voru heimsóknir starfsmannsins inn á heimilið fjölgað íheimsóknir fimm sinnum í viku, klukkustund í senn eða eftir þörfum. Þá barstarfsmaðurinn, M, fyrir dómi að hún hafi sinnt starfinu á öllum tímum dags,jafnt kvöld sem morgna auk þess sem stefndu var heimilt að hringja ístarfsmanninn ef hún þurfti á að halda. Vitnið M lýsti því fyrir dómi hvernighún hafi einfaldað sem mest allar leiðbeiningar til stefndu, allt niður ísmæstu einingar í þeim tilgangi að koma til móts við stefndu sem hafi átterfitt með að skilja t.d. leiðbeiningar lækna og hjúkrunarfólks. Samkvæmtgögnum málsins liggur fyrir að á tímabilinu 11. september 2014 til 21. janúar2015 hafi ekki náðst sú samfella í tilsjón með heimilinu sem stefnandi hafistefnt að þar sem stefnda hafi ekki verið til staðar nema í u.þ.b. helmingiþeirra heimsókna sem til stóð að tilsjónarmaður sinnti. Þarsem framangreind úrræði skiluðu ekki árangri að mati stefnanda var K falið aðgera forsjárhæfnismat á stefndu eins og rakið hefur verið hér að framan. Varþað niðurstaða K að framangreind úrræði stefnanda væru ekki líkleg til að skilafrekari árangri, meðferðarheldni stefndu væri slök og þá gæfu niðurstöðurgreindarmats, mats á persónuleika stefndu og klínískt mat sérfræðingsins ekkitilefni til að álykta að breyting yrði þar á. Á fundi félagsmálanefndarstefnanda þann 24. febrúar 2015 samþykkti stefnda áætlun um meðferð máls meðgildistíma til 21. apríl sama ár, en þar kom fram að tilgangur með áætluninniværi að fullreyna stuðning barnaverndar við stefndu. Samkvæmt gögnum málsinsmun lítil breyting hafa orðið á samstarfsvilja stefndu í kjölfarið og mun húnítrekað ekki hafa sinnt móttöku tilsjónarmanns inn á heimilið. Í kjölfarið, eðaþegar þrjár vikur voru liðnar af gildistíma framangreindrar áætlunar varstefnda boðuð á fund félagsmálanefndar stefnanda og í kjölfarið, eða þann 27.febrúar 2015 var gripið til þess að vista barnið utan heimilis samkvæmt 27. gr.barnaverndarlaga í þeim tilgangi að hægt væri að veita því nauðsynlega meðferðog aðhlynningu með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. laganna. Eins og rakiðhefur verið var vistunartími barnsins framlengdur með dómi Hæstaréttar í júnímánuði það ár. Starfsmennstefnanda sem gáfu skýrslu fyrir dómi voru þeirra skoðunar að vegna andstöðustefndu hafi úrræði þau og stuðningur sem stefndu stóð til boða og húnsamþykkti, ekki skilað viðunandi árangri. Var það mat vitnanna ogfélagsráðgjafanna E og M að á þeim tíma sem barnið hafi verið vistað utanheimilis hafi forsjárhæfni stefndu ekki aukist. Stefnda hafi ekki verið tilsamvinnu og fyrir liggur að hún neitaði ítrekað á þessum tíma að undirritaáætlun um meðferð máls sem öllum var það sameiginlegt að fá stefndu til aðvinna markvisst að því að auka forsjárhæfni sína með aðstoð frá stefnanda. Einsog rakið er í kaflanum um skýrslutöku fyrir dómi hér að framan lýsti hinndómkvaddi matsmaður, N, því í skýrslu sinni að þegar vitnið ræddi við stefndu ímars- og aprílmánuði síðastliðnum hafi stefnda verið gallhörð í því að þiggjaenga aðstoð frá stefnanda, eins og vitnið orðaði það. Var það niðurstaðamatsmannsins að stefndu skorti innsæi í þroska og þroskafrávik barnsins,stefnda tæki ekki leiðbeiningum og væri eingöngu tilbúin til að gera það semhún sjálf hefði áhuga á. Að mati hins dómkvadda matsmanns megi rekja ástæðurþessa til slæmrar greindarfarslegrar stöðu stefndu og frávika ípersónuleikagerð. Var niðurstaða matsmannsins að þessu leyti í samræmi viðniðurstöðu K sálfræðings sem einnig mat forsjárhæfni stefndu. Var það mat hinsdómkvadda matsmanns að í ljósi alls þessa hafi stuðningur við stefndu íuppeldishlutverkinu verið fullreyndur. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns,skýrslu hans fyrir dómi og framlögðum greinargerðum starfsmanna stefnanda kemurvíða fram skortur stefndu á innsæi bæði á eigin getu sem uppalanda og þarfirbarnsins. Þá kom fram hjá hinum dómkvadda matsmanni, sem ræddi við stefndustuttu fyrir aðalmeðferð máls þessa, aðjafnvel eftir allt sem á undan hafi gengið í máli þessu og vistunbarnsins utan heimilis frá því í febrúar á síðasta ári, hafi stefnda í samtölumvið matsmanninn með afgerandi hætti hafnað allri samvinnu viðbarnaverndaryfirvöld. Þósvo gögn málsins beri með sér að úrræði, stuðningur og ráðstafanir stefnanda íþeim tilgangi að styrkja stefndu í foreldrahlutverkinu hafi ekki staðið yfir í langantíma var um að ræða markvissa og þétta vinnu starfsmanna barnaverndarstefnanda, þ.e. allt frá því stefnda undirritaði í fyrsta sinn áætlun ummeðferð máls í júlí 2014 þar til gripið var til aðgerðar samkvæmt b-lið 1. mgr.27. gr. barnaverndarlaga í lok febrúar 2015. Með vísan til alls þess sem aðframan er rakið, framlagðra gagna málsins og í ljósi andstöðu stefndu sjálfarvið að þiggja stuðning og leiðbeiningar barnaverndaryfirvalda, er það matdómsins að í máli þessu hafi verið sýnt fram á að fullreynd hafi verið önnur ogvægari úrræði barnaverndarlaga án viðunandi árangurs áður en til málshöfðunarþessar kom. B,sem er ung að aldri, er í brýnni þörf fyrir stöðugleika í umhverfi sínu,öruggar uppeldisaðstæður og örvun og utanumhald vegna sérþarfa sinna. Að matidómsins skortir verulega á innsæi stefndu á framangreindar þarfir barnsins ogtelur dómurinn að þessum þörfum barnsins geti stefnda ekki sinnt án mikilseftirlits og stuðnings barnaverndaryfirvalda, en fyrir liggur að stefnda hefurítrekað hafnað afskiptum barnaverndar. Að öllu þessu virtu er það því matdómsins að það samræmist best hagsmunum B að stefnda verði svipt forsjábarnsins. Verður krafa stefnanda í máli þessu því tekin til greina. Stefnandikrefst ekki málskostnaðar. Stefnda nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi,dagsettu 18. apríl sl., vegna máls þessa. Greiðist því allur málskostnaðurstefndu úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hennar, OddgeirsEinarssonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 1.400.000 krónur að teknu tillititil virðisaukaskatts. RagnheiðurThorlacius héraðsdómari og dómsformaður kveður upp dóm þennan ásamt sérfróðumeðdómsmönnunum og sálfræðingunum Rögnu Ólafsdóttur og Þorgeiri Magnússyni. D ó m s o r ð Stefnda,A , er svipt forsjár dóttur sinnar, B. Málskostnaðurfellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar hrl., 1.400.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 176/2009
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur Sératkvæði
X var gefið að sök að hafa í fjögur skipti þuklað innanklæða og utanklæða á brjóstum dótturdóttur sinnar, rassi hennar og kynfærum og að auki storkið í eitt skipti rass hennar utanklæða. Talið var að niðurstaða héraðsdóms um að sýkna X af sökum um að hafa káfað á kynfærum stúlkunnar hlyti eðli málsins samkvæmt að vera reist á mati dómsins á sönnunargildi framburðar hennar gagnstætt neitun X á þeim sakargiftum. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gat Hæstiréttur ekki endurmetið þessa niðurstöðu til sakfellingar X og var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans því staðfest. Brot X voru talin varða við 2. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar sem brotin voru í ákæru einvörðungu heimfærð til fyrrnefnda ákvæðisins var honum ekki dæmd refsing fyrir það síðarnefnda. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brotin beindust að ungu barnabarni X, sem ítrekað leitaði á heimili hans vegna bágra aðstæðna og vanlíðunar. Með brotum sínum misnotaði X gróflega þessar aðstæður og trúnaðartraust stúlkunnar. Var X gert að sæta fangelsi í 18 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er krafist sakfellingar samkvæmt ákæru og að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum í 2. lið ákæru, en án tillits til þess krefst hann að refsing verði milduð og bundin skilorði. Eftir uppsögu héraðsdóms hefur ákærði greitt skaðabætur til A og eru engar fjárkröfur á hendur honum hafðar uppi fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í héraðsdómi er ákærða gefið að sök að hafa í fjögur skipti þuklað innanklæða og utanklæða á brjóstum dótturdóttur sinnar, fyrrnefndrar A, sem fædd er 1994, rassi hennar og kynfærum, svo sem um ræðir í 1. lið ákæru, og að auki strokið í eitt skipti rass hennar utanklæða, sbr. 2. lið ákærunnar, en brot þessi hafi verið framin frá miðju ári 2005 til 1. janúar 2008. Fyrir héraðsdómi játaði ákærði þá háttsemi, sem greinir í 1. lið ákærunnar, að því frátöldu að hann neitaði að hafa þuklað á kynfærum stúlkunnar. Þá neitaði hann sök samkvæmt 2. lið ákærunnar. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þau brot, sem hann játaði samkvæmt 1. lið ákærunnar, svo og fyrir brot samkvæmt 2. lið. Niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ákærða af sökum um að hafa káfað á kynfærum stúlkunnar hlýtur eðli máls samkvæmt að vera reist á mati dómsins á sönnunargildi framburðar hennar gagnstætt neitun ákærða á þeim sakargiftum. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur Hæstiréttur ekki endurmetið þessa niðurstöðu til sakfellingar ákærða eins og krafist er af hálfu ákæruvaldsins og kemur þar að engu haldi að í málinu liggur fyrir myndupptaka af skýrslugjöf stúlkunnar, enda er ekki tiltæk slík upptaka af skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi. Af hálfu ákæruvaldsins hefur ekki verið krafist ómerkingar héraðsdóms af þessum sökum. Að því virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða staðfest, þar á meðal um sakir samkvæmt 2. lið ákæru. Brot ákærða varða við 2. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, en þar sem brotin eru í ákæru einvörðungu heimfærð til fyrrnefnda ákvæðisins verður honum ekki dæmd refsing fyrir það síðarnefnda, sbr. c. lið 152. gr. og 180. gr. laga nr. 88/2008. Við ákvörðun refsingar ákærða verður að líta til þess að brotin beindust að ungu barnabarni hans, sem hann hefur sjálfur lýst fyrir héraðsdómi að hafi ítrekað leitað á heimili hans vegna bágra aðstæðna og vanlíðunar, sem hafi valdið því að hún vildi helst ekki dveljast heima hjá sér. Með brotum sínum misnotaði ákærði gróflega þessar aðstæður og trúnaðartraust stúlkunnar. Fyrir liggur að brot ákærða hafa haft veruleg áhrif á andlega líðan stúlkunnar. Engu getur breytt að ákærði hefur nú greitt henni skaðabætur, sem hann var dæmdur til í héraði, enda krafðist hann fyrir héraðsdómi að þeirri kröfu yrði vísað frá og við áfrýjun dómsins að bætur yrðu lækkaðar verulega. Þá verður og að líta til þess að eins og málið liggur fyrir er ósannað að önnur brot ákærða en það, sem um ræðir í 2. lið ákæru, hafi verið framin eftir 3. apríl 2007, þegar lög nr. 61/2007 tóku gildi, en með 9. gr. þeirra var breytt til hækkunar refsimörkum 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga. Að þessu öllu virtu verður niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest. Með því að ákærði hefur greitt bætur til brotaþola og hún fallið frá kröfu sinni verður hann sýknaður af þeirri kröfu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda ákærða og réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en greiðslu skaðabóta og er ákærði, X, sýkn af kröfu um þær. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 457.512 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Herdísar Hallmarsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Við erum sammála meirihluta dómenda um annað en refsingu ákærða. Er staðfest sú niðurstaða að sýkna ákærða af þeim sakargiftum í 1. lið ákæru að hafa þuklað á kynfærum dótturdóttur sinnar. Eftir stendur sakfelling fyrir að hafa frá miðju ári 2005 til janúar 2008 í fimm skipti þuklað á öðrum líkamshlutum hennar, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Til þess verður litið að refsingar fyrir kynferðisbrot hafa almennt verið að þyngjast í dómum Hæstaréttar á síðustu árum. Það á einnig við um brot gegn 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og henni var breytt með 9. grein laga nr. 61/2007. Óumdeilt er að hið síðasta af brotum ákærða var framið nærri áramótum 2007-2008 og þar með eftir gildistöku yngri laganna í apríl 2007. Jafnframt má ráða að hann hafi í fyrsta sinn brotið gegn stúlkunni 2005, en ekkert er fram komið um tímamark hinna brotanna. Sjálfur telur ákærði langt vera um liðið frá þeim og að þau hafi orðið meðan eldri lögin enn giltu. Vafi um þetta verður metinn ákærða til hags, sem ekki verður ráðið af forsendum héraðsdóms að hafi verið gert þar við ákvörðun refsingar. Að því er varðar dómaframkvæmd Hæstaréttar á allra síðustu árum komast atvik og ákæruefni í máli nr. 475/2003 næst að vera því sambærileg, sem er í þessu máli, þótt brot hafi verið alvarlegri í hinu eldra máli, en dómur í því var kveðinn upp 6. maí 2004 og birtur á bls. 1997 í dómasafni það ár. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, teljum við refsingu ákærða vera hæfilega ákveðna fangelsi í 15 mánuði. Ekki eru efni til að binda refsinguna skilorði að neinu leyti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2009. I Málið, sem dómtekið var 12. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 2. desember 2008 á hendur „X, kennitala [ ],[ ][ ], fyrir kynferðisbrot, gagnvart dótturdóttur sinni A, fæddri árið 1994, á ofangreindu heimili hans, frá miðju ári 2005 til 1. janúar 2008, með því að hafa: 1. Í fjögur skipti þuklað innan- og utanklæða á brjóstum hennar, rassi og kynfærum. 2. Í eitt skipti strokið rass hennar utanklæða. Telst háttsemi ákærða varða við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992, 2. gr. laga nr. 40/2003 og 9. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa: Af hálfu B, kt. [ ] og C, kt. [ ], vegna ólögráða A, kt. [ ], er krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 2.000.000, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2008 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa var kynnt sakborningi, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.“ Ákærði neitar að hafa þuklað kynfæri brotaþola. Þá neitar hann að hafa strokið rass brotaþola í kynferðislegum tilgangi eins og hann er ákærður fyrir í 2. lið ákæru. Hann hefur játað sök að öðru leyti. Hann krefst vægustu refsingar. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði krefst þess að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi. II Málavextir eru þeir að með bréfi 6. maí 2008 óskaði barnaverndarnefnd Reykjanesbæjar eftir lögreglurannsókn vegna gruns um kynferðisbrot gagnvart framangreindum brotaþola. Í bréfinu kemur fram að brotaþoli hafi greint móður sinni frá því að ákærði, sem er móðurafi hennar, hafi áreitt sig kynferðislega sumarið 2006 á framangreindu heimili hans og ömmu hennar. Þá kom og fram í bréfinu að brotþoli lægi á barna- og unglingageðdeild í kjölfar sjálfsvígstilraunar. Tekin var lögregluskýrsla af móður brotaþola 14. maí og kvað hún dóttur sína hafa sagt sér að ákærði hefði áreitt hana kynferðislega sumarið 2006. Nánar kvað hún hann hafa strokið henni yfir bakið og brjóstin. Móðirin kvað dóttur sína hafa átt erfitt síðastliðin 4 ár, henni hafi liðið illa í skóla auk annars. Þegar hún sagði móður sinni frá þessu sagðist hún líka hafa ætlað að taka inn svefntöflur til að stytta sér aldur. Í framhaldinu kvaðst móðirin hafa haft samband við skólasálfræðing sem hafi komið henni á geðdeild. Tekin var skýrsla af brotaþola fyrir dómi 23. maí 2008 og verða nú meginatriði hennar rakin. Brotaþoli skýrði frá því að sumarið sem hún var 10 ára hefði hún verið hjá ákærða á heimili hans en amma hennar hefði verið úti á landi. Hann hefði sofnað og beðið hana að vekja sig á tilteknum tíma. Hún kvaðst hafa farið inn í herbergi hans þar sem hann lá í rúminu. Hann hefði teygt hönd sína í áttina að henni og spurt nennir þú að toga mig upp? Ákærði hefði svo togað hana niður til sín og farið höndum um hana innan klæða og strokið brjóst, rass og kynfæri þar sem hún lá í rúminu hjá honum. Brotaþoli kvaðst hafa verið klædd í íþróttabuxur, peysu og bol og hafa verið í nærfötum. Í annað skipti hefði ákærði þuklað hana á sama hátt og þá inni í herbergi sem hún gisti í. Í það sinn kvaðst hún hafa haldið höndunum að brjóstunum til að hindra hann í að káfa á þeim. Eftir þessi skipti gerðist þetta oftar og tilgreindi brotaþoli að eina nóttina hefði hún vaknað og farið fram og var þá ákærði þar. Hann hefði knúsað sig og káfað á rassinum á henni en ekki farið inn á hana. Brotaþoli kvað ákærða hafa káfað á sér í hvert skipti sem hún dvaldi hjá honum og hefði það verið að minnsta kosti 5 sinnum og í öll skiptin hefði hann snert hana bókstaflega allsstaðar eins og hún orðaði það. Ítrekað spurð kvað hún ákærða alltaf hafa strokið sér um maga brjóst og kynfæri undir fötum hennar. Síðast hefði þetta gerst um áramótin 2007/2008. Meðal gagna málsins er skýrsla Barna- og unglingageðdeildar Landspítalans frá 12. júní 2008. Þar segir meðal annars að brotaþoli hafi lent í einelti 4 árum áður og upp frá því verið með depurðar- og kvíðaeinkenni. Brotaþoli hafi skipt um skóla, síðast haustið 2007, enda fannst foreldrum hennar skólinn ekki taka nægjanlega vel á eineltinu. Í ársbyrjun 2008 leitaði brotaþoli til geðlæknis sem setti hana á lyf. Ástand hennar lagaðist í byrjun en versnaði svo aftur. Hún var svo lögð á deildina eftir að hafa tekið inn of stóran skammt af svefnlyfjum. Skýrsla þessi er samin af barna- og unglingageðlækni, félagsráðgjafa, sálfræðingi og hjúkrunarfræðingi. Í umsögn sálfræðingsins er lýst ástandi brotaþola og kemur þar fram að hún eigi við svefnerfiðleika að stríða, hún sé döpur, finni fyrir geðsveiflum og líkamlegri spennu. Vanlíðan hennar endurspeglist í neikvæðu skapi og óyndi auk þess sem hún sé óvirk. Hins vegar hafi hún verið tilbúin að vinna með líðan sína, en það hafi reynst erfitt þegar kom að því að vinna úr áfallinu sem hún varð fyrir. Í vottorði barna- og unglingageðlæknis frá 31. desember síðastliðinn segir að brotaþoli hafi útskrifast af sjúkrahúsinu 12. júní 2008 en verið í göngudeildarmeðferð síðan. Til viðbótar því sem segir í fyrrnefndri skýrslu kemur fram að brotaþoli dvelji nú í öðrum bæ og sæki þar skóla. Hún sé á lyfjum vegna þunglyndis, kvíða og áfallastreitueinkenna auk þess að taka lyf við svefnleysi. Í lok vottorðsins segir að brotaþoli eigi „við mikinn vanda að stríða og þarf áframhaldandi meðferð, stuðning og viðtöl til að vinna með lágt sjálfsmat, áfallastreitu, kvíða og félagslega erfiðleika. Rannsóknir hafa sýnt að þeir einstaklingar sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi eiga oft í langtíma erfiðleikum, farnast verra í lífinu og þurfa stuðning til lengri tíma.“ Þá er meðal gagna málsins vottorð geðlæknis ákærða frá 9. febrúar síðastliðnum. Þar kemur fram að hann hafi lagst inn á geðdeild í maí 2008 í kjölfar sjálfsvígstilraunar. Eftir það hafi hann verið undir læknishöndum og sálfræðings vegna sjálfsvígshugsana og þunglyndis. Hann taki nú lyf við þunglyndi og kvíða og muni enn um sinn þurfa að taka þau og ganga til sálfræðings. III Við aðalmeðferð játaði ákærði sök samkvæmt 1. ákærulið nema að hafa þuklað kynfæri brotaþola, það hefði hann aldrei gert. Þá viðurkenndi hann að hafa strokið rass hennar eins og hann er ákærður fyrir í 2. lið en það hafi ekki verið gert í kynferðislegum tilgangi. Þetta hefði gerst með þeim hætti að hann hefði verið vakandi um nótt er brotaþoli hefði einnig vaknað og sest í fangið á sér. Hún hefði sagst hafa haft erfiðar draumfarir og hann huggað hana. Hann viðurkenndi að hafa strokið brotaþola innklæða eins og lýst er í 1. lið ákæru og taldi hana þá hafa verið 11 ára og ekki verið orðna kynþroska. Hún hefði ekki verið komin með brjóst. Þá rengdi hann ekki að þetta hefði gerst í þau skipti sem getur í ákæru. Varðandi 2. ákærulið þá ítrekaði ákærði að þetta hefði ekki verið í kynferðislegum tilgangi, hafi brotaþoli túlkað það þannig hafi það verið misskilningur hjá henni. Móðir brotaþola bar að hún hefði sagt sér í apríl 2008 að ákærði hefði farið illa með sig. Þetta gerðist eftir að brotaþoli hafði reynt að stytta sér aldur. Eftir þetta var brotaþoli lögð inn á geðdeild og sagði starfsfólki þar ítarlegar frá þessu og það sagði móðurinni. Móðirin kvað brotaþola hafa sagt sér að ákærði hefði káfað á sér fyrir um það bil 2 árum á heimili hans. Ákærði hefði káfað á brjóstum og rassi og komið við kynfærin. Móðirin kvaðst strax hafa trúað brotaþola, enda þekkti hún viðbrögð hjá henni sem líktust viðbrögðum hennar sjálfrar þegar hún lenti sjálf í misnotkun af hálfu ákærða þegar hún var ung. Hún kvað brotaþola hafa liðið mjög illa og væri enn illa haldin. Brotaþoli hefði farið að heiman og væri í skóla í öðrum bæ. Móðirin kvað brotaþola hafa lent í einelti áður en þetta gerðist og einangrast félagslega. Dagbjörg Birna Sigurðardóttir geðlæknir staðfesti vottorð sem að framan var rakið. Hún kvaðst hafa annast um brotaþola frá því í apríl 2008 er hún lagðist inn á geðdeild. Geðlæknirinn kvað brotaþola greinda með þunglyndi og áfallastreituröskun. Þá staðfesti hún að brotaþoli hefði lent í einelti og hefði það valdið því að áfallastreitueinkennin urðu verri. Brotaþoli þyrfti nú á lyfjum að halda og búast mætti við að hún, eins og þeir sem lentu í áföllum sem þessum, myndi bera þess merki ævina út og eiga í vanda með samskipti við aðra og eins í skóla og vinnu. Guðlaug María Júlíusdóttir félagsráðgjafi á barna- og unglingageðdeild, hefur annast um málefni brotaþola og staðfesti vottorð sem hún vann í málinu ásamt öðrum. Hún bar að brotaþoli fengi kvíðaköst en henni liði samt mun betur en fyrir ári síðan svo dæmi sé tekið. María Gunnarsdóttir sálfræðingur á barna- og unglingageðdeild, hefur annast um brotaþola og bar að brotaþoli hefði lítið vilja ræða það sem komið hefði fyrir. Þetta væri dæmigert einkenni þeirra sem verða fyrir áfallastreitu, þeir vilji ekki ræða það sem kom fyrir. Þó hefði hún skýrt sér frá því að einu sinni hefði hún vakið afa sinn og hefði hann þá þreifað á sér innanklæða. María kvað brotaþola hafa verið kvíðna, dapra og með sjálfsvígshugsanir. Hún kvað það sitt mat að líðan brotaþola megi rekja til þess sem kom fyrir hana. Þá eigi brotaþoli í raun eftir að vinna úr því sem kom fyrir hana. IV Ákærði hefur viðurkennt að hafa þuklað brotaþola eins og honum er gefið að sök í 1. lið ákærunnar, nema hvað hann hefur neitað að hafa þuklað kynfæri hennar. Framburður brotaþola um að ákærði hafi þuklað kynfæri hennar styðst ekki við önnur gögn og, gegn neitun ákærða, er það því ósannað. Ákærði hefur og viðurkennt að hafa strokið rass brotaþola eins og honum er gefið að sök í 2. lið. Í ljósi þess sem komið hefur fram um athafnir ákærða gagnvart brotaþola er ekki hægt að líta öðru vísi á en að það hafi haft kynferðislega merkingu þegar hann strauk rass brotaþola. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þennan ákærulið hvað svo sem líður framburði hans um að það hafi ekki verið gert í kynferðislegum tilgangi. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður ákærði sakfelldur fyrir annað en að þukla kynfæri brotaþola. Brot hans er rétt fært til refsiákvæða í ákæru. Við ákvörðun refsingar ákærða verður að hafa í huga að honum er gefið að sök að hafa framið brotin á tímabilinu frá miðju ári 2005 til 1. janúar 2008. Lög nr. 61/2007 sem þyngdu refsingar fyrir brot gegn 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga tóku gildi 3. apríl það ár og með því að það verður helst ráðið af framburði brotaþola að hluti brotanna hafi verið framinn fyrir þann tíma verður að hafa það til hliðsjónar þegar refsing ákærða er ákveðin. Honum hefur ekki áður verið refsað og er refsing hans hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir gróft trúnaðarbrot gagnvart dótturdóttur sinni og getur ekki komið til álita að skilorðsbinda refsinguna. Með háttsemi sinni hefur ákærði bakað sér bótaskyldu gagnvart brotaþola, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skaðabætur til brotaþola eru hæfilega ákveðnar 800.000 krónur og verður ákærði dæmdur til að greiða þær með vöxtum eins og segir í dómsorði. Ákærða var birt bótakrafan 20. júní 2008 og miðast upphaf dráttarvaxta við það þegar 30 dagar eru liðnir frá þeim degi. Loks skal ákærði greiða sakarkostnað, laun verjanda síns og réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi og við dómsmeðferð eins og segir í dómsorði. Dóminn kváðu upp héraðsdómararnir Arngrímur Ísberg, dómsformaður, Guðjón St. Marteinsson og Hervör Þorvaldsdóttir. Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði A 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2008 til 20. júlí sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 31.750 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 295.314 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Herdísar Hallmarsdóttur hrl., 167.328 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 89/2007
Landamerki Gjafsókn
H krafðist viðurkenningar á því að landamerki milli jarðar sinnar Dynjanda og jarðarinnar Horns í Sveitarfélaginu Hornafirði yrðu ákveðin með nánar tilgreindum hætti. Í málinu var meðal annars deilt um staðsetningu tiltekinna örnefna sem vísað var til í landamerkjabréfum Horns og jarðarinnar Þinganess, sem Dynjanda hafði verið skipt út úr. Með vísan til meðal annars staðhátta og framburðar tveggja vitna sem bæði voru staðkunnug frá unga aldri var fallist á kröfur H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ómar Antonsson, greiði í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti 400.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Hanný Heiler, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 15. nóvember 2006. I. Mál þetta, sem dómtekið var 12. október s.l., er höfðað með stefnu birtri 31. október 2005. Stefnandi er Hanný Heiler, kt. 230562-7929, Dynjanda, Sveitarfélaginu Hornafirði. Stefndi er Ómar Antonsson, kt. 150853-2739, Horni, Sveitarfélaginu Hornafirði. Til réttargæslu er stefnt: Íslenska ríkinu, kt. 550169-2829, vegna jarðeigna ríkisins, kt. 680981-1759, Arnarhvoli, Reykjavík, sem þinglýstum eiganda jarðarinnar Þinganess, Mörtu Karen Björnsdóttur, kt. 160356-5539 og Sigurði Brynjari Torfasyni, kt. 220144-2169, Haga, Sveitarfélaginu Hornfirði, sem þinglýstum eigendum jarðarinnar Haga, Valdimar Ingólfssyni, kt. 111066-3619 og Aðalheiði Fanneyju Björnsdóttur, kt. 220272-5329, Hólabraut 12, Sveitarfélaginu Hornafirði, Valdimar sem þinglýstum eiganda jarðanna Sauðaness og Grænahrauns og Aðalheiði Fanneyju sem þinglýstum eiganda Sauðaness og loks Valþóri Ingólfssyni, kt. 191250-4439, Grænahrauni 2, Sveitarfélaginu Hornafirði, sem þinglýstum eiganda Grænahrauns. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að landamerki á milli jarðanna Dynjanda og Horns í Sveitarfélaginu Hornafirði séu eftirfarandi: Úr Kambslækjarminni við Merkileiti (punktur A hnit 689798.58 426564.15), sjóhending í fjallsrætur (punktur B, hnit 689812.85 426778.14). Frá þessu Merkileiti skal vera sjónhending til Vitaðsgjafa, en það er sker staðsett N 64 15 412 og V 15 10 444. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, Ómars Antonssonar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Réttargæslustefndu hafa ekki látið til sín taka í málinu. Við aðalmeðferð málsins var upplýst að stefnandi Hanný Heiler hefði keypt eignarhluta Sigurðar Pálma Pálssonar í jörðinni Dynjanda og væri nú ein þinglýstur eigandi jarðarinnar. Aðild málsins sóknarmegin breyttist því í samræmi við framangreint. II. Málavextir Jarðirnar Horn og Þinganes eru fornar jarðir í Hornafirði. Landamerkjabréf Þinganess er dagsett 1. júní 1888 og því þinglýst 12. maí 1890 og landamerkjabréf Horns er dagsett 26. apríl 1898 og því þinglýst 27. apríl 1901. Landamerkjabréf Þinganess er samþykkt og áritað af hálfu eiganda og ábúanda Horns og landamerkjabréf Horns er samþykkt og áritað af hálfu eiganda Þinganess. Í landamerkjabréfi Þinganess er merkjunum við Horn lýst með eftirfarandi hætti: Úr Kambslækjarminni við Merkileiti sjónhending í brýr upp. Til fjarðarins eru mörkin þannig: Úr Merkileiti sjónhending í Vitaðsgjafa, þaðan liggur markið...... Í landamerkjabréfi Horns er merkjunum við Þinganes lýst svo: ....og þaðan efstu eggjar á fjöllum inn á móts við Merkileiti, þaðan sjónhending í kambinn ytra megin við Kambslæk, þaðan sjónhending í Vitaðsgjafa..... Með afsali dags. 22. desember 1942 seldi Gunnar Jónsson bóksali á Höfn í Hornafirði Torfa Þorsteinssyni bónda í Þinganesi 50 hektara af óræktuðu landi úr eignarjörð sinni Þinganesi til stofnunar nýbýlis. Landið er austast í gömlu Þinganesjörðinni við landamerki Horns. Bær mun hafa verið reistur á Dynjanda árið 1943, en hinn 1. október 1957 byggði Landnám ríkisins jörðina Jens nokkrum Olsen til stofnunar nýbýlis. Stærð landsins er sögð vera 78 hektarar. Landsvæði jarðarinnar takmarkast að ofan af brattri fjallshlíð vestur af Almannaskarði og að sunnan af Skarðsfirði. Samkvæmt byggingarbréfi dags. 1. október 1957 er landamerkjunum lýst á eftirfarandi hátt: Að austan samkvæmt þinglesnum landamerkjum Horns og Dynjanda. Að sunnan ræður fjörðurinn að læknum Dynjandi. Síðan ræður Dynjandi að ræsi á þjóðveginum til Almannaskarðs. Þá ræður þjóðvegurinn til vesturs 375 m leið. Þar beygja merkin til norðurs eftir skurði og ræður miðlína hans að enda skurðarins. Þar beygja merkin til norðausturs og ræður framhald miðlínu, miðlína og síðan framhald miðlínu skurðar, sem liggur suðaustan undir Miðhlaupshrauni, merkjum að fjallsrótum, að austan ráða fjallsrætur að landamerkjum Horns og Dynjandi. Stefnandi heldur því fram að samkvæmt þessari lýsingu séu merki Dynjanda gagnvart Horni frá fjallsrótum til fjarðarins og sé Vitaðsgjafi í báðum tilvikum notaður sem sjónhendingarpunktur, en fastur merkjapunktur í Hornsbréfinu sé “kamburinn ytra megin við Kambslæk” og Þinganesbréfinu sé “Kambslækjarminni við Merkileiti og Merkileiti” notað sem viðmiðun. Stefnandi kveður kambinn ytra megin (austan) við Kambslæk heita Merkileitiskambur. Vegna girðingaframkvæmda stefnda hafi risið ágreiningur milli stefnanda og stefnda um hvar Kambslækur sé og þar með Merkileiti. Telji stefndi Kambslæk vera u.þ.b. 200 metrum vestar en sá lækur, sem stefnandi telji vera Kambslæk. Reynt hafi verið að sætta deilu þessa hjá sýslumanni en án árangurs. Í stefnu kemur fram að réttargæslustefndu hafi verið stefnt í málinu til að gefa þeim færi á að gæta hagsmuna sinna vegna kröfupunktar B í fjallsrótum, en punktur þessi snúi að sameiginlegu óskiptu beitilandi þessara jarða á einn veg og landi Horns á annan og sé jafnframt á endimörkum lands Dynjanda til fjallsins. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu stefnandi, Haraldur Torfason, Jón Stefánsson, Sigurður Pálmi Pálsson, Sigurgeir Skúlason, Sigurður Sigurbergsson og Þorleifur Hjaltason. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Stefnandi kveður að þegar byggingarbréfið fyrir Dynjanda hafi verið ritað 1. október 1957 hafi landamerki nýbýlisins verið teiknuð á kort og sjáist glöggt á því korti að lækurinn, sem stefndi kalli Kambslæk sé ekki landamerki á milli jarðanna og því ekki Kambslækur. Skýrt komi fram í þinglýstum landamerkjabréfum fyrir Horn og sérstaklega Þinganes að landamerki jarðanna séu utan við Kambslæk við Merkileitið. Nafnið á klettinum, Merkileitiskambur, bendi til þess að landamerkin séu þar. Stefndi telji hins vegar að lítill klettur niðri í fjöru miklu vestar sé Merkileiti. Stefnandi kveðst telja að rétta Merkileitið sé eina hæðin með stærsta klettakambinum sem beri yfir allt svæðið í kring bæði af sjó og landi. Bendir stefnandi á að ef beina lína er dregin af klettinum sem stefndi nefni Merkileiti og í Vitaðsgjafa, sem sé næsti landamerkjapunktur fyrir Þinganes, liggi línan yfir eyju sem tilheyri Þinganesi, þ.e. Dýrey. Í þinglýstum skjölum sé hins vegar talað um sjónhendingu sem ekki geti verið um að ræða ef eyju beri í milli. Stefnandi heldur því fram að fyrir ofan Merkileitið uppi í skriðunni í fjallinu sé örnefnið Merkileitistorfa. Stefnandi bendir ennfremur á að fyrir ofan tangann séu greinileg merki um mikla efnistöku og jarðrask. Kveðst stefnandi telja að tvær símastaurastæður, sem standi þarna hærra en landið næst þeim, sýni þetta glöggt. Við efnistöku Vegagerðarinnar hafi horfið malarkambur sá sem Kambslækur kunni að vera kenndur við, en einnig kunni hann að vera kenndur við klettakambinn við Merkileitið rétt hjá læknum. Nú renni Kambslækurinn ekki á sama stað og fyrr því Vegagerðin hafi veitt honum upp fyrir og ofan í lægð þegar efnistaka og vegaframkvæmdir hafi staðið yfir á þessu svæði. Áður hafi lækurinn runnið fram af kambinum í fallegri fossbunu. Stefnandi kveður kröfu sína um málskostnað byggja á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda. Stefndi kveður landamerkjalýsingu Horns yngri en landamerkjalýsingu Þinganess og því sé rétt að leggja yngri landamerkjalýsingu sem staðfest sé af eiganda Þinganess til grundvallar dómi verði talið að ekki sé samræmi á milli þeirra. Stefndi kveður að svo virðist sem stefnandi, sem leiði rétt sinn frá eiganda jarðarinnar Þinganess, geri ekki ágreining um að merkjum milli Horns og Þinganess sé rétt lýst í merkjalýsingu Horns frá 1989, en telji að deila megi um legu Kambslækjar og þar með Merkileitis. Vilji stefnandi færa þessa staði um það bil 200 metra til austurs inn á land Horns með þeim rökum að óljóst sé hvar þessi kennileiti séu að finna. Stefnandi vitni til byggingarbréfs frá 1. október 1957 máli sínu til stuðnings, en stefndi kveðst telja að byggingarbréfið breyti ekki merkjum milli jarðanna samkvæmt þinglýstu landamerkjabréfi frá 19. öld sem ekki hafi verið ágreiningur um hvernig skilja beri fyrr en nú liðlega öld eftir gerð bréfsins. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að sá Kambslækur, sem hann taki mið af, sé kenndur við malarkamb nokkurn sem horfið hafi þegar Vegagerðin hafi tekið þar efni. Kambslækur hafi áður runnið fram af malarkambi þessum í fallegri fossbunu. Þessi röksemd fái ekki staðist. Orðið kambur eitt og sér merki ekki möl eða malarkamb á þessum slóðum heldur klett eða klettarana. Þá sé útilokað að fossinn hafi fallið fram af malarkambi, enda hefði lækurinn grafi sig í gegnum slíkan malarkamb og því hefði foss ekki getað myndast. Á dskj. nr. 10 megi greina hvar Kambslækur renni nú, en einnig hvar hann hafi runnið áður og hvar hann hafi fallið fram af kletti. Lækjarfarveginum hafi verið breytt á sínum tíma vegna aðgerða við vegarlagningu. Svo sem ráðið verði af dskj. nr. 9 fari lína, sem dregin sé úr kambinum “ytra megin við Kambslæk” að Vitaðsgjafa yfir austurjaðar Dýreyjar. Stefnandi haldi því fram að þegar af þeirri ástæðu geti ekki staðist að draga beri línuna frá þeim stað, sem stefndi telji vera á merkjum jarðanna. Á þetta sé ekki fallist. Á dskj. nr. 15, sem sé skrá um eyjar og flæðisker eftir Ásgeir Gunnarsson segi orðrétt: “Landamerkja punktar voru 11, það mun hafa verið venja, að sjónmál væri á milli landamerkjapunkta, en nokkuð er þetta á reyki (svo) í Þinganesi.” Stefndi heldur því fram með vísan til framangreinds að það hafi ekki verið ófrávíkjanleg regla að sjónmál væri á milli landamerkjapunkta á þessum slóðum og að það gæti skýrt hvers vegna notast hafi verið við Vitaðsgjafa sem viðmiðun. Þess utan sé ósannað að ekki sé sjónmál á milli greindra staða. Á dskj. nr. 13, sem stefndi kveður vera örnefnaskrá fyrir Þinganes eftir Ásgeir Gunnarsson, segi á bls. 5: Smalasteinar, tveir stórir steinar ofan við veg rétt við Kambslæk. Í örnefnaskrá fyrir Þinganes eftir Stefán Einarsson á dskj. nr. 14, bls. 1 segi: Þá eru Krosshraunsbakkar, sem lágu út að Kambslæk. Næst er Merkileiti, sem skilur lönd milli Horns og Þinganess. Liggur sú markalína úr Merkileitishaug og beint niður til sjávar við kamb utan við Kambslækinn og sjónhending út í fjörð í sker, sem heitir Gjafi (sennilega sama og Vitaðsgjafi í Hafnanesslandi). Á dskj. nr. 12, sem stefndi kveður vera örnefnaskrá fyrir Horn eftir Stefán Einarsson prófessor segi á bls. 1: Landamerki að innan er úr Merkileitistorfu og niður að Skarðsfirði í Grjótkamb utan við Kambslæk og þaðan beina sjónhendingu í Vitaðsgjafa (sker austan við Mikleyjarál). Á dskj. nr. 11 sé að finna loftmynd með örnefnum eftir Sigurgeir Skúlason og þar sé Kambslækur réttilega merktur á þeim stað sem stefndi telji hann vera. Heimildarmenn Sigurgeirs hafi verið Stefán Einarsson, Ásgeir Gunnarsson og Sigurjón Sigurðarson. Á dskj. nr. 16 sé einnig kort eftir Ásgeir L. Jónsson frá árinu 1942, sem sýni Kambslæk á þeim stað sem stefndi telji að hann sé. Stefndi kveðst telja að allar framangreindar heimildir styðji þá niðurstöðu að lækur sá sem stefndi telji vera Kambslæk sé sá lækur sem vitnað sé til í heimildum um merki jarðanna Horns og Þinganess, en að lækur sá sem stefnandi bendi á sé ekki hinn réttnefndi Kambslækur. Um lagarök vísar stefndi til laga um landamerki og laga um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um landamerki milli jarðanna Dynjanda og Horns frá fjallsrótum að fjöru u.þ.b. miðja vegu á milli bæjarhúsanna á Dynjanda og Almannaskarðs. Fram kom við aðalmeðferð málsins að málsaðilar eru þó sammála um að upphafspunkturinn í fjallsrótum sé svokölluð Merkileitistorfa, sem er allstór gróinn blettur í fjallsskriðunni. Kveðst stefndi telja það vera hið eiginlega Merkileiti. Stefnandi telur að draga eigi landamerkjalínuna frá fyrrgreindum upphafspunkti í fjallsrótum sjónhendingu í Kambslækjarmynni við Merkileiti og frá Merkileiti sjónhendingu í Vitaðsgjafa, sem er sker í Skarðsfirði skammt austan við Höfn. Á vettvangi benti stefnandi á læk, sem sprettur upp neðan við Merkileitistorfuna og rennur beina leið til sjávar vestan við tanga nokkurn sem gengur þar í sjó fram. Kvað stefnandi umræddan læk heita Kambslæk og tangann Merkileitistanga. Þá kvað stefnandi kambinn austan við lækinn heita Merkileitiskamb. Á vettvangi benti stefndi hins vegar á læk u.þ.b. 200 metrum vestar sem rennur þar til sjávar vestan við mun minni tanga eða klett í fjörunni og kvað hann vera hinn rétta Kambslæk. Þaðan telur stefndi að draga beri sjónhendingarlínu í fyrrnefndan Vitaðsgjafa. Um landamerkin á þrætusvæðinu liggja fyrir tvö landamerkjabréf. Annað landamerkjabréfið er fyrir jörðina Þinganes, sem jörðin Dynjandi er byggð úr, en það er dagsett 1. júní 1888 og því þinglýst 12. maí 1890. Það er samþykkt af hálfu eiganda og ábúanda Horns. Um mörkin á þrætusvæðinu segir þar: Úr Kambslækjarminni við Merkileiti sjónhending í brýr upp. Til fjarðarins eru mörkin þannig: Úr Merkileiti sjónhending í Vitaðsgjafa, þaðan liggur markið...... Hitt landamerkjabréfið er fyrir jörðina Horn og er það dagsett 26. apríl 1898 og því þinglýst 27. apríl 1901. Það er samþykkt af hálfu eiganda Þinganess. Um landamerkin á þrætusvæðinu segir þar: ....og þaðan efstu eggjar á fjöllum inn á móts við Merkileiti, þaðan sjónhending í kambinn ytra megin við Kambslæk, þaðan sjónhending í Vitaðsgjafa..... Í báðum bréfum er skerið Vitaðsgjafi notað sem stefnulínupunktur, en fastur punktur í Þinganesbréfinu er Merkileiti og Kambslækjarmynni við Merkileiti og í Hornsbréfinu Merkileiti og kamburinn ytra megin við Kambslæk. Bæði bréfin miða þannig í stórum dráttum við sjónhendingarlínu frá fjallsbrún í Merkileiti og þaðan sjónhendingarlínu í Vitaðsgjafa. Óumdeilt er í málinu að orðalagið ytra megin eða utan við Kambslæk þýði samkvæmt málvenju á þessu svæði austan megin eða austan við lækinn. Á dskj. nr. 9 má sjá að ef bein lína er dregin frá þeim stað, sem stefndi kveður vera kambinn austan við Kambslæk sem getið er um í Hornsbréfinu, í Vitaðsgjafa ber Dýrey á milli. Eyjuna ber hins vegar ekki á milli ef dregin er bein lína frá þeim stað, sem stefnandi kveður vera Merkileiti, og í Vitaðsgjafa. Þetta mátti glöggt sjá á vettvangi, sérstaklega þegar horft var úr Álaugarey og yfir Skarðsfjörðinn að hinu umþrætta landsvæði. Þaðan sást ekki staðurinn, sem stefndi telur að miða beri við þar sem Dýrey bar í milli, en þaðan mátti hins vegar vel greina Merkileitistorfuna og staðinn, sem stefnandi vill miða við þar fyrir neðan. Er því ekki um að ræða sjónhendingarlínu frá þeim stað, sem stefnandi vill miða landamerkin við og að Vitaðsgjafa. Á ljósmyndum á dskj. nr. 9 og 10 má sjá að tanginn, sem stefnandi vill miða landamerki jarðanna við er mun stærra og meira áberandi kennileiti en sá staður, sem stefndi hefur bent á sem landamerkjapunkt. Fram hefur komið í málinu að talsverð efnistaka hefur átt sér stað á fyrrgreindum tanga og sjá mátti við skoðun á vettvangi ummerki um jarðrask og að land á þessum stað hefur lækkað talsvert vegna malarnáms og vegaframkvæmda. Samkvæmt íslenskri orðabók merkir orðið leiti hæð og samræmist það ágætlega staðháttum á þeim stað, sem stefnandi telur að heiti Merkileiti og miða beri landamerkin við. Á þeim stað sem stefndi bendir á er hins vegar ekki að finna hæð heldur hallar landinu þar heldur niður að sjó. Telja verður að landfræðilegar aðstæður bendi því fremur til þess að staður sá, sem stefnandi bendir á sem Merkileiti, sé sá staður sem miðað sé við í landamerkjabréfum jarðanna. Í örnefnaskrá fyrir Horn eftir Stefán Einarsson prófessor segir um landamerkin á þessum stað að þau séu úr Merkileitistorfu og niður að Skarðsfirði í Grjótkamb utan við Kambslæk og þaðan beina sjónhendingu í Vitaðsgjafa. Í örnefnaskrá fyrir jörðina Þinganes, einnig eftir Stefán Einarsson prófessor, er landamerkjum lýst svo: Þá eru Krosshraunsbakkar, sem ná út að Kambslæk. Næst er Merkileiti, sem skilur lönd milli Horns og Þinganess. Liggur sú markalína úr Merkileitishaug og beint niður til sjávar við Kamb utan við Kambslækinn og sjónhending út í fjörð í sker, sem heitir Gjafi (sennilega sama og Vitaðsgjafi í Hafnanesslandi). Hér verður að gera ráð fyrir að Merkileitistorfa og Merkileitishaugur sé eitt og sama kennileitið. Kemur þarna skýrt fram að markalínan sé úr Merkileitistorfunni, sem málsaðilar eru sammála um hvar sé, og beint niður til sjávar og í kambinn utan við Kambslæk. Þessi lýsing Stefáns Einarssonar samræmist ágætlega landamerkjabréfum Horns og Þinganess, svo og staðháttum á þeim stað, sem stefnandi hefur bent á sem landamerki á milli jarðanna, þ.e. að um sé að ræða beina línu frá fjallsbrún að fjöru með Merkileiti og kambinn austan megin við Kambslæk sem viðmið. Fram hefur komið að kambur getur á þessu svæði þýtt klettabelti sem líkist grjóthleðslu sem þó sé af náttúrunnar völdum. Samkvæmt íslenskri orðabók getur kambur einnig merkt hryggur eða melhryggur og orðið sjávarkambur er sagt merkja sand- eða malarhryggur við sjávarströnd. Hvort tveggja samræmist ágætlega landslagi austan við læk þann sem stefnandi kveður vera Kambslæk, en þar er bæði að finna malarkamb, samanber efnistöku í vegagerð á þessu svæði og klettabelti næst sjónum. Stefndi hefur lagt fram uppdrátt af landi Dynjanda samkvæmt mælingum Ásgeirs L. Jónssonar í júlí 1942. Líklegt má telja að uppdráttur þessi hafi verið gerður í tilefni af sölu Gunnars Jónssonar á 50 hekturum af landi úr Þinganesjörðinni til Torfa Þorsteinssonar sama ár. Þar er landamerkjalínan á milli Horns og Dynjanda dregin á ská úr Merkileitistorfu til vesturs í ónefnda hamra en vestan við þá er lækur og hann merktur Kambslækur. Beint fyrir neðan Merkileitistorfuna við sjóinn eru einnig hamrar og þar merkt við heitið Merkileitiskambur. Eins og landamerkin eru dregin upp á þessu korti virðast þau vera í samræmi við sjónarmið stefnda í máli þessu. Uppdráttur þessi er hins vegar óstaðfestur og á hann hefur ekki verið ritað samþykki landeigenda. Þá verður að telja uppdráttinn í ósamræmi við árituð og þinglýst landamerkjabréf jarðanna, sbr. framangreint, en þau fá einnig stuðning í framlögðum örnefnaskrám. Verður af framangreindum sökum ekki byggt á fyrrgreindum uppdrætti í máli þessu. Staðsetning örnefna á korti á dskj. nr. 11 er einnig í samræmi við sjónarmið stefnda í málinu. Fram kom hjá vitninu Sigurgeiri Skúlasyni landfræðingi, sem skráði örnefnin og færði inn á kortið að beiðni sveitarfélagsins, að eini heimildarmaður hans við staðsetningu örnefnanna og gerð kortsins hafi verið stefndi í máli þessu. Þá sagðist hann ekki kannast við að nokkur annar hefði yfirfarið kortið og staðfest staðsetningu örnefnanna. Af framangreindum ástæðum verður ekki byggt á korti þessu um sönnun á staðsetningum örnefna í máli þessu. Inn á umrætt kort hefur þó verið fært inn örnefnið Merkileitistangi á sama stað og stefnandi heldur fram að hann sé og þar beint fyrir ofan Merkileitistorfa og er það til stuðnings kröfum stefnanda. Kambslækur er þar hins vegar sagður mun vestar. Vitnið Haraldur Torfason, sem ólst upp á Dynjanda til 10 ára aldurs og bjó síðan í Nesjum í Hornafirði bar hér fyrir dómi að Merkileitið væri upp í skriðunni á fjallinu og lægi þaðan beint niður á tangann. Þá sagði hann að Kambslækur rynni frá Merkileiti og beint niður á tangann og þá til sjávar. Hann staðfesti að landamerkjalínan væri rétt á korti á dskj. 3. Vitnið Jón Stefánsson sagði að jörðin Horn hefði verið í eigu fjölskyldu hans og hann verið þar með annan fótinn þar til jörðin hefði verið seld fyrir nokkrum árum. Hann sagði að móðurbræður hans hefðu verið með fé í landi Horns og hann tekið þar þátt í smalamennskum og selveiðum. Hann sagði að landamerkjalínan væri úr Markatanga eða Merkileitistanga og upp í fjall og að Merkileitið væri landamerki á milli Horns og Dynjanda. Hann staðfesti landamerkjalínu á korti á dskj. nr. 3. Bæði þessi vitni báru að lækurinn, sem stefndi teldi að væri Kambslækur, héti Hamarslækur. Framburður þessara vitna, sem bæði eru staðkunnug á þessu svæði frá unga aldri, er í samræmi við kröfugerð stefnanda í máli þessu. Þá kom fram kom hjá vitninu Þorleifi Hjaltasyni að Merkileitið væri nokkuð stórt svæði og að hann vissi ekki um neinn ákveðinn punkt, sem kallaður væri Merkileiti. Kemur það einnig heim og saman við lýsingar í landamerkjabréfum og örnefnaskrám, svo og framburð vitnanna Haraldar og Jóns. Að öðru leyti virtist vitnið Þorleifur ekki vera kunnugt örnefnum á þessu svæði. Með vísan til framangreinds þykir í ljós leitt að Kambslækjarmynni og kambur sá, sem fram kemur í landamerkjabréfum Horns og Þinganess, svo og fyrrnefndum örnefnaskrám Stefáns Einarssonar, séu í fjörunni beint niður af Merkileitistorfunni, þ.e. á þeim stað, sem stefnandi heldur fram. Ólíklegt verður að telja að lækur, sem rennur u.þ.b. 200 metrum vestar, dragi nafn sitt af kambi þessum en ekki lækurinn sem rennur þétt upp við hann, en á vettvangi hélt stefndi því fram að sá lækur hefði ekkert heiti. Með hliðsjón af öllu framangreindu og gögnum málsins þykir hins vegar í ljós leitt að lækurinn sem rennur næst Merkileitiskambinum og Merkileitistanganum að vestan sé Kambslækur. Með vísan til alls framangreinds er niðurstaða málsins sú að fallist er á kröfur stefnanda í málinu. Skal því draga landmerki á milli jarðanna Horns og Dynjanda í Hornafirði úr Kambslækjarmynni við Merkileiti (punktur A, hnit 689798.58 426564.15) sjónhendingu í Merkjaleitistorfu í fjallsrótum (punktur B, hnit 689812.85 426778.14). Stefnulína úr punkti A í Vitaðsgjafa markar hins vegar ekki landamerki á milli jarðanna og kemur því ekki til álita í máli þessu. Með hliðsjón af úrslitum málsins ber stefnda, Ómari Antonssyni, að greiða stefnanda, Hanný Heiler, málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 550.000 krónur og er þar með talinn virðisaukaskattur. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Landamerki á milli jarðanna Dynjanda og Horns í Sveitarfélaginu Hornafirði skulu vera eftir línu, sem ákveðin er á eftirfarandi hátt: Frá hnitapunkti í Kambslækjarmynni við Merkileiti, hnit 689798.58 426564.15 og þaðan sjónhendingu í hnitapunkt í Merkjaleitistorfu í fjallsrótum, hnit 689812.85 426778.14. Stefndi, Ómar Antonsson, greiði stefnanda, Hanný Heiler, 550.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskatt.
Mál nr. 596/2007
Fasteign Erfðafesta Tómlæti Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi
Í málinu krafðist D að viðurkennt yrði með dómi að 14.000 fermetra spilda úr landi Litla-Árskógs, sem seld var á erfðafestu samkvæmt erfðafestusamningi, félli til D án endurgjalds. A og H kröfðust sýknu af kröfum D og að viðurkennt yrði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings yrði ógilt en til vara að viðurkennt yrði að D væri óheimilt, á grundvelli matsgerðar matsmanna að beita 5. gr. erfðafestusamnings þannig að landið félli til D án endurgjalds. D byggði meðal annars á því að erfðafestan hefði fallið niður árið 1964 með munnlegu samkomulagi við þáverandi erfðafestuhafa, en þá hefði nýtingu landsins til ræktunar sem og viðhaldi ræktunar og girðinga verið hætt. Talið var að D hefði ekki fært sönnur á að erfðafestan hefði fallið niður. Þá byggði D á því að erfðafesta A og H hefði fallið niður vegna ákvæða 5. gr. erfðafestusamningsins þar sem girðingum hefði ekki verið haldið við. Óumdeilt var í málinu að hreppsnefnd lét sjálf rífa ónýtar girðingar fyrir tveimur áratugum. Vegna þessa og vegna tómlætis D við að bera fyrir sig vanefndir á 5. gr. samningsins var talið að D gæti ekki krafist þess að landið félli til hans án endurgjalds vegna skorts á viðhaldi girðinga. Samkvæmt þessu voru A og H sýknuð af kröfu D. Kröfu A og H um að viðurkennt yrði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins væri ógilt var vísað frá dómi þar sem ekki var samræmi milli kröfunnar og þeirrar ástæðu sem A og H byggðu hana á. Varakröfu A og H var einnig vísað frá dómi þar sem krafa þeirra var spegilmynd af kröfu þeirra um sýknu og varðaði að öllu leyti sömu hagsmuni. Af þeim sökum höfðu þau ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um varakröfu sína.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi. Að auki krefjast þau þess aðallega að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings 2. febrúar 1944 verði dæmt ógilt, en til vara að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Hinn 2. febrúar 1944 seldi Vigfús Kristjánsson óðalsbóndi í Litla-Árskógi, Árskógshreppi, Valvesi Kárasyni, útgerðarmanni að Sæborg í sama hreppi, á erfðafestu 14.000 fermetra landspildu þá sem deila málsins lýtur að. Vigfús seldi grunneignarrétt sinn að landi þessu til Árskógshrepps 10. maí 1964. Þegar landið var selt á erfðafestu höfðu framkvæmdir við byggingu íbúðarhúss á landinu hafist en samkvæmt gildandi skipulagi stendur húsið nú við Ægisgötu 19. Aðilaskipti hafa átt sér stað að réttindum samkvæmt erfðafestusamningnum og öðluðust áfrýjendur réttindi sín með kaupsamningi við Íbúðarlánasjóð 15. ágúst 2003. Í 5. gr. erfðafestusamningsins segir að verði girðingu eigi haldið við eða erfðafestulandið gangi úr sér að ræktun svo að til fullrar óræktar horfi hvor tveggja eftir mati tveggja óvilhallra, dómkvaddra manna, falli landið aftur til landeiganda án endurgjalds. Krafa stefndu, sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi, er í fyrsta lagi byggð á því að erfðafestan hafi fallið niður árið 1964 með munnlegu samkomulagi við þáverandi erfðafestuhafa, en þá hafi nýtingu landsins til ræktunar sem og viðhaldi ræktunar og girðinga verið hætt. Áfrýjandi hefur mótmælt því að slíkur samningur hafi verið gerður. Í málinu er upplýst að hvorki hafi verið gerður skriflegur samningur með þessu efni né þinglýstum heimildum að landinu breytt. Þá hafi hreppurinn einnig haldið áfram að innheimta lóðarleigu af umræddu erfðafestulandi sem hluta af fasteignagjaldi, en samkvæmt 9. gr. erfðafestusamningsins bar erfðafestuhafa að greiða alla skatta og gjöld til hins opinbera sem lögð væru á landið. Af framansögðu athuguðu verður stefndi ekki talinn hafa fært sönnur á að erfðafestan hafi fallið niður árið 1964. Í öðru lagi byggir stefndi kröfu sína á því að erfðafesta áfrýjenda hafi fallið niður vegna ákvæða 5. gr. erfðafestusamningsins þar sem girðingum hafi ekki verið haldið við og vísar í því sambandi til niðurstöðu matsgerðar matsmanna 9. júní 2006 sem rakin er í hinum áfrýjaða dómi. Óumdeilt er að hreppsnefnd lét rífa ónýtar girðingar í hreppnum og jafna undir fyrir um það bil tveimur áratugum. Stefndi, sem eigandi grunn­eignarréttar erfðafestulandsins, lét þannig sjálfur rífa umræddar girðingar og virðist fyrst hafa borið fyrir sig gagnvart áfrýjendum að þau hefðu vanhaldið ákvæði 5. gr. erfðafestu­samningsins um viðhald girðinga í aðdraganda þeirra málaferla sem til lykta verða leidd með dómi þessum. Af hálfu áfrýjenda er því haldið fram að stefndi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við að bera fyrir sig vanefndir á 5. gr. samningsins varðandi girðingar að hann hafi glatað rétti sínum til þess. Þegar atvik málsins eru virt verður fallist á þetta og getur stefndi því ekki nú krafist þess að landið falli til hans án endurgjalds vegna skorts á viðhaldi girðinga. Í þriðja lagi reisir stefndi kröfu sína á því að erfðafesta áfrýjenda hafi fallið niður vegna ákvæða 5. gr. samningsins þar sem landið hafi gengið úr sér að ræktun svo að til fullrar óræktar hafi horft. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um að ræða nýja málsástæðu sem er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins. Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til þess að fallast á dómkröfu stefndu. II Kröfu sína um að ógilt verði dæmt ákvæði 5. gr. fyrrnefnds erfðafestusamnings byggja áfrýjendur á að það sé bæði óheiðarlegt og ósanngjarnt að bera það fyrir sig að landið sé ekki afgirt þegar litið sé til atvika sem komið hafi til eftir samningsgerðina. Þannig sé óumdeilt að stefndi hafi sjálfur rifið niður þær girðingar sem voru á landinu fyrir u.þ.b. tveimur áratugum. Um málsástæðu þessa vísa áfrýjendur til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 5. gr. erfðafestusamningsins koma fram tvö skilyrði sem hvort um sig getur leitt til þess að erfðafestulandið falli aftur til landeiganda án endurgjalds. Sú málsástæða, sem áfrýjandi byggir ógildingarkröfu sína á, varðar einvörðungu annað skilyrði greinarinnar enda þótt kröfugerðin lúti að ógildingu á 5. gr. erfða­festu­samningsins í heild. Ekki er því samræmi á milli kröfunnar og þeirrar ástæðu sem áfrýjendur kveðast byggja hana á. Verður henni vísað frá héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti kom fram sú afstaða hjá áfrýjenda að varakrafa þeirra um að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds, væri spegilmynd af kröfu þeirra um sýknu af kröfu stefnda og varðaði að öllu leyti sömu hagsmuni. Af þessu leiðir að áfrýjendur hafa ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um varakröfu sína. Verður henni því einnig vísað frá héraðsdómi. Samkvæmt úrslitum málsins verður stefndi, með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Ari Axel Jónsson og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, eru sýkn af kröfu stefnda, Dalvíkurbyggðar. Kröfum áfrýjenda um að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings 2. febrúar 1944 verði dæmt ógilt og að stefnda sé óheimilt, á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þannig að erfðafestulandið falli til stefnda án endurgjalds, er vísað frá héraðsdómi. Stefndi greiði áfrýjendum samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Í greinargerð aðalstefnda, Dalvíkurbyggðar, hér eftir nefndur stefndi, vegna fyrrnefndrar stefnu krafðist hann þess aðallega að dómkröfum aðalstefnenda, Ara Axels og Hólmfríðar, hér eftir nefndir stefnendur, yrði vísað frá dómi. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. febrúar 2007 var fallist á frávísunarkröfuna. Með dómi Hæstaréttar Íslands þann 22. mars sama ár, í máli nr. 138/2007, var úrskurðurinn staðfestur. Stefnendur, Ari Axel og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, höfðuðu með stefnu birtri 27. mars 2007 mál að nýju á hendur stefnda, Dalvíkurbyggð, nr. E-175/2007 og var það þingfest 29. mars. Á dómþingi þann 26. apríl sama ár var það mál sameinað áðurnefndu gagnsakarmáli stefnda, sbr. ákvæði 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Tekur umfjöllun sakarefnis hér á eftir mið af þessum málarekstri. Dómkröfur stefnda, Dalvíkurbyggðar, samkvæmt áðurgreindri gagnstefnu eru, að viðurkennt verði með dómi að 14.000 m² spilda úr landi Litla-Árskógs, sem seld var á erfðafestu samkvæmt erfðafestusamningi dagsettum 2. febrúar 1944, falli til landeiganda (stefnda) án endurgjalds. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnendur, Ari Axel og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, krefjast í gagnsök, að þau verði sýknuð af kröfum stefnda. Þá krefjast þau málskostnaðar. Dómkröfur stefnenda, Ara Axels og Hólmfríðar G. Þorleifsdóttur, í hinu sameinaða máli, nr. E-175/2007, eru þær aðallega, að viðurkennt verði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamnings frá 2. febrúar 1944, sem upprunalega var milli Vigfúsar Kristjánssonar og Valvesar Kárasonar, sé ógilt. Til vara krefjast stefnendur að viðurkennt verði að stefnda, Dalvíkurbyggð, sé óheimilt á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna, Arnars Sigfússonar hdl. og Ólafs Geirs Vagnssonar, dagsettrar 9. júní 2006, að beita 5. gr. erfðafestusamnings frá 2. febrúar 1944 þannig að erfðafestulandið falli til stefnda, án endurgjalds. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi, Dalvíkurbyggð, krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda, en jafnframt krefst hann málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. I. Er í nefndum samningi tiltekið í 1. gr., að hið selda erfðafestuland sé um 14.000 m² að flatarmáli, er liggi í Litla-Árskógslandi, að norðan og vestan við þorpið Litla-Árskógssand, suður af svokölluðu Svartagili. Tiltekið er að 70 metrar séu frá vestri til austurs og 200 metrar frá norðri til suðurs. Í nefndum samningi er skilmálum nánar lýst í 2. - 10. gr. svofellt: 2. Landið er selt á erfðafestu til ræktunar og er þegar búið að reisa á því íbúðarhús úr steinsteypu, 7,10 x 7,10 metrar. Allar frekari byggingar eru bannaðar á landinu nema í samráði við landeiganda. 3. Erfðafestuhafi skal hafa ræktað og girt landið traustri girðingu áður en 5 ár eru liðin frá dagsetningu bréfs þessa. 4. Heimilt skal erfðafestuhafa að hafa á landi þessu 1 kú og 10-15 kindur. Fyrir beitina greiðist sérstakt endurgjald, sem eigi má vera hærra en almennt er greitt á Litla-Árskógssandi. Árlegt eftirgjald fyrir landið og býlið er kr. 35, þrjátíu og fimm krónur á ári hverju. Árgjaldið greiðist fyrir 1. desember ár hvert, í fyrsta sinn 1. desember 1945 og er tryggt með forgangsveðrétti í eigninni. 5. Ef girðingum er eigi við haldið eða erfðafestulandið gengur úr sér að rækt svo að til fullrar óræktar horfi, hvort tveggja eftir mati tveggja óvilhallra, dómkvaddra manna, fellur landið aftur til landeiganda án endurgjalds. 6. Skylt skal erfðafestuhafa að láta land af hendi, þurfi landeigandi á því að halda, til húsbygginga, vegalagninga, eða annarra nauðsynlegra mannvirkja að mati óvilhallra dómkvaddra manna, enda ber honum skaðabætur fyrir eftir mati sömu manna. 7. Vilji erfðafestuhafi selja erfðafesturétt sinn að nokkru eða öllu leyti hefur landeigandi forkaupsrétt, og ber því að tilkynna honum söluna áður en selt er öðrum. 8. Með þessum takmörkunum er erfðafestuhafa heimilt að selja erfðafesturétt sinn, veðsetja hann eða ráðstafa á annan löglegan hátt. 9. Erfðafestuhafi greiði alla skatta og gjöld til hins opinbera er lagðir kunna að vera á landið. 10. Skylt er erfðafestuhafa að láta þinglýsa þetta bréf á sinn kostnað. Í málinu liggur fyrir að lýstum erfðafestusamningi var þinglýst í veðmálabækur. Er og óumdeilt að í síðari viðskiptum með húseignina Sæborg var hún nefnd Ægisgata 19 og að í gerningum hafi erfðafesturétturinn, sem nefndur var lóðarréttur, verið seldur með. Af framlögðum gögnum verður ráðið að eignarréttur Vigfúsar Kristjánssonar óðalsbónda á erfðafestulandinu hafi haldist til ársins 1964, en að það ár, hinn 10. maí, hafi landið með kaupsamningi og síðar afsali dagsettu 1. október 1973 komist í hendur sveitarfélagsins Árskógshrepps. Í málatilbúnaði aðila er til þess vísað að með aðalskipulagi Árskógshrepps sem samþykkt var á árinu 1992 hafi landspildan verið skipulögð sem iðnaðarsvæði. Af framlögðum gögnum verður ráðið að þá þegar hafi verið búið að úthluta úr spildunni tveimur byggingalóðum, árið 1981 við Öldugötu 21, undir bílageymslu fyrir Hríseyinga, og árið 1989 við Öldugötu 18, fyrir verslun og skylda starfsemi. Með sameiningu Árskógshrepps og Dalvíkurbæjar og Svarfaðardalshrepps í eitt sveitarfélag árið 1998 féll umrædd landspilda undir stefnda, sveitarfélagið Dalvíkurbyggð. Í framlögðu endurriti úr veðmálabók fyrir Ægisgötu 19, áður Sæborgu, er m.a. skráð að margnefnd landspilda sé 14.000 m² erfðafestuland, að Ágústa Jónsdóttir, ekkja Valvesar útgerðarmanns, hafi á árinu 1984 verið skráð fyrir húseigninni samkvæmt búsetuleyfi, en að eigninni hafi síðan verið afsalað til Jóns R. Kárasonar, í nóvembermánuði 1994. Í endurritinu kemur og fram að í júlí 1998 hafi eignin verið seld Húsbréfadeild Húsnæðisstofnunar á nauðungaruppboði, en afsalað í september það ár til Friðriks Sigfússonar. Fyrir liggur að stefnendur, Ari Axel og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, öðluðust réttindi sín yfir eigninni með samþykki Íbúðalánasjóðs hinn 15. ágúst 2003. Kauptilboð þeirra var að fjárhæð 1.900.000 kr. Af hálfu stefnenda er nánar um atvik til þess vísað, að einn af fyrirrennurum þeirra, áðurnefndur Friðrik Sigfússon, hafi átt í ágreiningi við stefnda, Dalvíkurbyggð, vegna fyrrnefndra lóðaúthlutana úr erfðafestulandinu. Hafi hann, Friðrik, af því tilefni lagt fram beiðni til Héraðsdóms um að lagt yrði mat á: ,,Hverjar séu hæfilegar skaðabætur matsbeiðanda til handa fyrir 14.000 m² landið sem matsþoli (Dalvíkurbyggð) hefur tekið til sín“. Vegna þessa hafi verið dómkvaddir matsmenn, Hreinn Pálsson hrl. og Ævarr Hjartarson ráðunautur, er hafi ritað matsgerð um álitaefnið. Er hún dagsett 31. ágúst 2001. Í matsgerðinni er sérstaklega vísað til áðurrakinnar 5. gr. erfðafestusamningsins og þeirra skyldna sem þar er kveðið á um, varðandi viðhald girðinga og ræktunar, en einnig er þar vísað til 6. gr. þar sem kveðið er á um skyldu erfðafestuhafa til að láta af hendi land ef landeigandi þarf á því að halda. Segir um þetta nánar í matsgerðinni eftirfarandi: „Á þetta er bent hér þar sem ákvæði 5. gr. hafa áhrif á niðurstöðu matsmanna sem telja sig verða að hafa hliðsjón af samningsákvæðum og er ljóst að ekki hefur verið farið eftir ákvæðum erfðafestusamnings um meðferð landsins. Í ljósi þess að matsbeiðandi á ekki alla sök á að land og girðingar gengu úr sér og með hliðsjón af öllum aðstæðum telja matsmenn þó ekki að landið falli endurgjaldslaust til landeiganda, svo sem í niðurlagi 5. gr. samningsins segir. ... Matsþoli skal greiða matsbeiðanda kr. 240.000 í bætur fyrir umrædda 14.000 m². Því til frádráttar komi kostnaður við að fjarlægja ónýtar girðingar meðfram vestur- og norðurhlið landsspildunnar kr. 30.000 og ganga þannig frá girðingasvæði að ekki stafi hætta af. Matsbeiðandi hefur 30 daga frest til þeirra framkvæmda frá móttöku þessarar matsgerðar og nýti hann sér að fjarlægja girðingaleifar skal hann njóta fulls matsverðs.“ Af hálfu stefnenda er til þess vísað að nokkru eftir kaup þeirra á umræddri fasteign árið 2003 hafi þeim borist til eyrna, í lok árs 2005, fyrirætlan stefnda að heimila byggingu bruggverksmiðjuhúss á erfðafestulandinu. Hafi þeir andmælt þessum áformum enda talið að þau væru andstæð réttindum þeirra yfir landinu. Í framhaldinu hafi þeir leitast við að verja rétt sinn, þ. á m. með lögbannsbeiðni, sem sýslumaðurinn á Akureyri hafi fallist á þann 7. mars 2006. Lögbannsgerðin hafi síðar verið felld niður með samkomulagi málsaðila, enda hafi þá legið fyrir að stefndi hafði fallið frá leyfisveitingunni fyrir verksmiðjuhúsinu, en stæði áfram fast á þeirri ætlan að nota hluta lóðarinnar undir gatnagerð. Stefndi hefur þær athugasemdir helstar fram að færa við ofangreinda atvikalýsingu stefnenda, að litið hafi verið svo á, að með áðurlýstum kaupsamningi Árskógshrepps árið 1964 hafi hreppurinn keypt umrædda 70 ha. lands, en þar á meðal hafi verið margnefnt erfðafestuland. Staðhæfir stefndi að með greindum kaupum hafi erfðafestulandið fallið til hreppsfélagsins, enda allri samningsbundinni nýtingu erfðafestuhafa fyrir nokkru verið hætt. Hafi hið sama gilt um viðhald ræktunarlands og girðinga. Með fullu samkomulagi samningsaðila á þessum tíma hafi umráð erfðafestulandsins og hagnýtingarréttur fallið á ný til landeiganda án endurgjalds svo sem kveðið hafi verið á um í 5. gr. samningsskilmála erfðafestusamningsins frá 2. febrúar 1944. Af einhverjum ástæðum hafi þeim aðilum sem um greind mál fjölluðu, þ.e. af hálfu upphaflegs erfðafestuhafa, eiganda jarðarinnar Litla-Árskógs og forsvarsmanna Árskógshrepps, láðst að aflýsa erfðafestusamningnum. Hafi stefnendur, sem eigendur að húseigninni Ægisgötu 19, líkt og forveri þeirra, Friðrik Sigfússon, nýtt sér færið sem af þessari vanrækslu leiddi, og hafi þeir í skjóli hennar gert kröfu um viðurkenningu þeim til handa varðandi öll réttindi samkvæmt erfðafestusamningnum. Hafi báðir rökstutt kröfur sínar með því að þeir hafi keypt eignina með „tilheyrandi lóðarréttindum“ svo sem það hafi verið orðað í kaupskjölum. Vegna nefndra krafna stefnenda hafi stefndi, sem eigandi landsvæðisins brugðist við með matsbeiðni til Héraðsdóms, dagsettri 7. mars 2006. Matsefnið hafi verið tvenns konar, það fyrra hafi snúið að mati á ástandi girðinga um erfðafestulandið og enn fremur hvort ræktun hafi verið viðhaldið með þeim hætti sem um hafi verið samið. Síðara matsefnið hafi varðað landsþörf matsbeiðanda og þá um hæfilegar skaðabætur til matsþola fyrir þann hluta ræktunarlandsins sem ekki hefði þegar verið nýtt af matsbeiðanda. Samkvæmt gögnum voru þeir Arnar Sigfússon, hdl. og löggiltur fasteignasali, og Ólafur Geir Vagnsson landbúnaðarráðunautur dómkvaddir til að leggja mat á ofangreind álitaefni. Matsgerð þeirra er dagsett 9. júní 2006, en fylgiskjal þar með er bókun um matsfund, sem fram fór að Ægisgötu 19, (Sæborg) á Litla-Árskógssandi hinn 19. maí sama ár. Í matsgerðinni er eftirfarandi skráð um fyrri matsliðinn: „Við vettvangsskoðun matsmanna kom í ljós að girðingum hefur augljóslega ekki verið haldið við um langt skeið og einu merki eldri girðinga eru staurabrot við eitt horn landsspildunnar. Landið hefur því greinilega verið ógirt um áraraðir. Matsþolar (stefnendur Ari Axel og Hólmfríður) byrjuðu nú í vor að setja nýja girðingu umhverfis landið og hafa lokið því að hluta. Er það allvönduð girðing og er efni í það sem á vantar af henni til staðar á vettvangi. Matsbeiðendur hafa bent á að uppsetning þessarar girðingar hafi byrjað eftir að matsbeiðni var lögð fram og af því beri ekki að taka tillit til hennar við matið. Matsþolar hafa á móti bent á að þau hafi ekki klárað girðinguna vegna mótmæla matsbeiðanda eftir að ágreiningur kom upp um girðinguna. Það er álit matsmanna að augljóst sé að girðingu um landið hafi ekki verið haldið við í skilningi samningsins. Raunar hafi hún gengið svo úr sér að landið hafi verið með öllu ógirt um margra ára skeið. Sú aðgerð matsþola að ráðast í nýja girðingu nú í vor, hvort sem var fyrir eða eftir framlagningu matsbeiðni, og hvort sem hún var kláruð eður ei, breytir ekki þeirri niðurstöðu. Varðandi það hvort núverandi ástand erfðafestulandsins megi jafna til „fullrar óræktar“ telja matsmenn að ræktun hafi gengið verulega úr sér og sé ástand hennar lélegt, en þó ekki svo að talist geti full órækt. Landið er véltækt og hefur verið heyjað og í því eru grastegundir sem teljast til túngrasa, þannig að væntanlega fæst af því nýtanlegt hey, þótt sáðgresi virðist að mestu horfið. Af orðalagi samningsins er ljóst að til þess að landið falli aftur til landeiganda án endurgjalds er nóg að öðru skilyrðinu sé fullnægt, þ.e.a.s. varðandi ástand girðinga annars vegar eða órækt hins vegar. Matsmenn taka fram að þeir telja ekki í sínum verkahring að taka afstöðu til þess hvenær matsbeiðandi eða forveri hans, hefði þurft að beita heimildarákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins. Með vísan til þess sem að framan segir varðandi girðingar telja matsmenn að það ástand hafi skapast að landið skuli samkvæmt 5. gr. samningsins falla aftur til landeiganda án endurgjalds.“ Varðandi seinni liðinn er í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna vísað til 6. gr. erfðafestusamningsins og segir þar um eftirfarandi: „Samkvæmt erfðafestusamningnum er talað um að láta skuli landið af hendi er landeigandi hefur þörf fyrir það til húsbygginga, vegalagninga eða annarra nauðsynlegra mannvirkja. Augljóslega má deila um hvenær „þörf“ er á tilteknu landi til mannvirkjagerðar. Þarna hagar svo til að landrými er mikið og mætti því segja að mannvirkjum mætti koma fyrir annars staðar. Hins vegar liggur fyrir staðfest aðalskipulag sveitarfélagsins, þar sem m.a. er gert ráð fyrir vegi að aðliggjandi iðnaðarsvæði. Þá er samkvæmt skipulaginu fyrirhugað iðnaðarsvæði á stærstum hluta spildunnar til notkunar eftir lok skipulagstímabilsins þ.e. eftir árið 2011. Skipulag er eitt helsta stjórntæki sveitarfélaga í umhverfismálum. Sveitarfélögum eru tryggðar víðtækar heimildir í skipulagslögum, en jafnframt eru gerðar strangar kröfur um undirbúning og vinnslu skipulags, m.a. varðandi grenndarkynningu og andmælarétt borgaranna. Þessar takmarkanir á eignarétti eru almennt viðurkenndar og þær verða allir að undirgangast, enda eiga menn rétt á bótum fyrir eignir sínar. Fyrir liggur að matsbeiðandi, sem er sveitarfélag, hefur tekið ákvarðanir um ráðstöfun á landi þessu í samræmi við og á grundvelli gildandi aðalskipulags og til þess að framfylgja því þarf hann á landinu að halda. Það er niðurstaða matsmanna að þessar skipulagsástæður séu þess eðlis að matsbeiðandi hafi þörf fyrir landið í skilningi 6. gr. samningsins. Varðandi skaðabætur til matsþola vegna landsins vísa matsmenn til niðurstöðu sinnar um fyrri matsliðinn hér að framan. Af henni leiðir að þar sem matsmenn telja að landið skuli falla til matsbeiðanda án endurgjalds á grundvelli erfðafestusamningsins sjálfs er ekki hægt að ákveða matsþolum neinar bætur fyrir landið. Matsmenn vilja taka fram að hús matsþola (stefnenda) stendur á erfðafestulandinu og hafði þegar verið reist þar er samningurinn var gerður. Það verður ekki tekið af matsþolum bótalaust, en verður í raun lóðarréttindalaust eins og matsþolar hafa bent á, ef og þegar landið fellur til matsbeiðanda. Þó má benda á að samkvæmt áðurnefndu skipulagi virðist húsinu ætluð lóð. Telja matsmenn að ef ekki næst samkomulag með aðilum um lóðarréttindi fyrir húsið verði matsbeiðandi að leysa það til sín og greiða fullar bætur fyrir. Matsmenn telja sig ekki hafa umboð til að meta slíkar bætur enda ekki um það beðið í matsbeiðni þeirri sem dómkvaðning þeirra byggist á.“ Ágreiningslaust er að lögmaður stefnda sendi stefnendum ofangreinda matsgjörð með símbréfi þann 14. júní 2006. Var þeim þar boðið að láta af hendi umráð landspildunnar gegn því að þeir fengju „hæfilega leigulóð fyrir íbúðarhúsið“. Með símbréfi 15. júní sama ár höfnuðu stefnendur umræddu boði og tilkynntu að væntanlega yrði höfðað dómsmál um nefnd réttindi, sbr. upphaflegar stefnukröfur í máli þessu, sbr. nú að hluta stefnukröfur í máli nr. E-175/2007, sem sameinað var í þinghaldi hinn 27. mars sl. II. Málsástæður og lagarök stefnda, Dalvíkurbyggðar, samkvæmt áðurnefndri gagnstefnu, útgefinni 2. október 2006. Stefndi byggir kröfu sína um viðurkenningu á því að erfðafestulandið falli til hans án endurgjalds á 5. gr. erfðafestusamningsins frá 2. febrúar 1944. Vísar stefndi til þess að í nefndri grein hafi með endanlegum hætti verið kveðið á um hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi til þess að umrætt land falli aftur til landeiganda án endurgjalds, enda nægilegt að annað þeirra sé til staðar. Stefndi hafi sem eigandi landsvæðisins lagt fram matsbeiðni þann 7. mars 2006 með ósk um að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn. Um matsefnið er nánar vísað til þess sem hér að framan var rakið, en það áréttað að matsmennirnir hafi skilað matsgerð þann 9. júní 2006. Varðandi fyrra matsefnið, um ástand girðinga og viðhald ræktunar, hafi þeir komist að svohljóðandi niðurstöðu: „Með vísan til þess sem að framan segir varðandi girðingar telja matsmenn að það ástand hafi skapast að landið skuli samkvæmt 5. gr. samningsins falla aftur til landeiganda án endurgjalds.“ Á grundvelli nefndrar matsniðurstöðu hafi matsmenn látið það álit í ljós varðandi seinni lið matsbeiðninnar, að eigendur Ægisgötu 19 ættu ekki rétt á skaðabótum frá landeiganda. Stefndi byggir á að nefnd matsgerð staðfesti að umrætt erfðafestuland eigi að falla aftur til landeiganda, þ.e. stefnda, án endurgjalds og án skaðabóta, sbr. ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins frá 2. febrúar 1944. Og við það að landið falli skilyrðislaust aftur til landeiganda falli erfðafestusamningurinn niður án frekari atbeina eða aðkomu aðila, enda kveði samningurinn ekki á um úrræði fyrir aðila til að hnekkja eða mótmæla niðurstöðu mats sem framkvæmt hafi verið samkvæmt umræddri 5. gr. Byggir stefndi á því að ljóst megi vera að erfðafestusamningurinn hafi ekkert gildi þegar landið sé komið aftur í eigu landeiganda án nokkurra kvaða. Samkvæmt ákvæðum samningsins sjálfs verði að telja niðurstöðu matsmannanna um efni hans og hvort hann sé niðurfallinn bindandi fyrir stefnendur. Um lagarök og önnur atvik vísar stefndi til laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en um höfðun gagnsakar til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91, 1991 og um málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga. Þá er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50, 1988. Stefnendur, Ari Axel Jónsson og Hólmfríður G. Þorleifsdóttir, andmæla öllum málsástæðum og lagarökum stefnda, Dalvíkurbyggðar, í gagnstefnu. Benda þau sérstaklega á að athugavert sé af hálfu stefnda að halda því fram að með endanlegum hætti hafi verið skorið úr lögskiptum aðila með áðurrakinni matsgerð frá árinu 2006. Er á það bent að þau hafi samkvæmt almennum reglum íslensks réttar heimild til að leita réttar og bera matsgerðina undir dómstóla á þann hátt sem þau hafi gert með stefnu þeirri sem þingfest hafi verið hinn 29. mars 2007, sbr. hið sameinaða mál nr. E-175/2007. Þau hafi heldur aldrei afsalað sér þeim stjórnarskrárbundna rétti sínum, en um frekari málsástæður og lagarök vísa þau til nefndrar stefnu. III. Málsástæður og lagarök stefnenda, Ara Axels og Hólmfríðar G. Þorleifsdóttur, samkvæmt stefnu í hinu sameinaða máli, nr. E-175/2007. Samkvæmt málatilbúnaði stefnenda felur aðalkrafa þeirra í sér að viðurkennt verði að 5. gr. áðurrakins erfðafestusamnings frá 2. febrúar 1944 sé ógild. Byggja þau þá kröfugerð á þeirri grunnforsendu að erfðafesturéttur sé eignarréttindi, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Er til þess vísað að stefnendur hafi, líkt og fyrirrennarar þeirra, goldið stefnda lögbundin fasteignagjöld af lóðarréttindum á nákvæmlega sama hátt og rétthafar beins eignarréttar geri almennt. Viðurkennt sé í fræðunum að erfðafesturétti svipi að mörgu leyti til beins eignarréttar og þar sem rétthafar hafi allir verið krafðir um fasteignagjöld af stefnda vegna landsins sé bæði ósanngjarnt og óheiðarlegt af honum að bera fyrir sig eða beita ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins á þann hátt sem hann hafi gert. Stefnendur byggja ennfremur á því að fyrir liggi viðurkenning stefnda á því að a.m.k. 40 ár séu síðan girðingar eða ræktun hafi þjónað einhverjum sérstökum tilgangi fyrir aðila máls. Verði því ekki hjá því komist að líta svo á að ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins verði með hliðsjón af öllum atvikum að víkja til hliðar við þær aðstæður, enda myndi það vera í hæsta máta ósanngjarnt ef þau þyrftu að sæta því að órækt eða tilgangslausar girðingar innan íbúða- og iðnaðarbyggðar yllu því að réttur þeirra samkvæmt erfðafestusamningnum yrði að engu hafður og án endurgjalds svo löngu eftir að ræktað land og girðingar þjónuðu nokkrum tilgangi. Stefnendur byggja á því að stefndi, Dalvíkurbyggð, eða forveri hans hefði þurft að beita heimildarákvæði 5. gr. samningsins þegar í stað eða a.m.k. fljótlega eftir að órækt varð eða girðingum var ekki viðhaldið á erfðafestulandinu. Liggi í augum uppi að það sé bæði ósanngjarnt og óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig eða beita ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins, ekki hvað síst með vísan til þess að a.m.k. 40 ár séu síðan girðingar eða ræktun þjónuðu einhverjum sérstökum tilgangi. Tómlæti stefnda um beitingu ákvæðisins valdi því að rétt sé að ógilda það, enda séu sanngirnisrök fyrir því að slíku íþyngjandi ákvæði verði beitt strax eða fljótlega eftir að þær aðstæður koma upp sem heimila beitingu þess. Um nefnd sjónarmið vísa stefnendur til ákvæða samningalaga nr. 7, 1936, einkum 33. og 36. gr., og staðhæfa að við þær aðstæður sem uppi séu í málinu verði að telja það óheiðarlegt í skilningi 33. gr. nefndra laga, að bera margnefnda 5. gr. samningsins fyrir sig á árinu 2006. Hús stefnenda yrði aukinheldur lóðarréttindalaust ef ákvæðið yrði talið gilt og niðurstaða matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna lögð til grundvallar. Slík réttarstaða stefnenda sé auðvitað algjörlega óásættanleg. Stefnendur benda á að verði á aðalkröfu þeirra fallist leiði það til þess að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi enga þýðingu og að hinum dómkvöddu matsmönnum hafi í raun verið óheimilt að beita 5. gr. erfðafestusamningsins á þann hátt sem þeir hafi gert eða a.m.k. að hún hafi engin réttaráhrif í lögskiptum aðila. Af því leiði að allar ályktanir og niðurstöður í matsgerðinni hafi enga þýðingu og séu markleysa, enda leiði þær að niðurstöðu matsmannanna um 5. gr. samningsins, þ.e. afleiðingar vanhalda á viðhaldi girðinga og ræktunar. Stefnendur vísa um málsástæður og lagarök varðandi varakröfu í hinu sameinaða máli, nr. E-175/2007, til þess sem hér að framan var rakið um aðalkröfu þeirra. Sömu málsástæður og lagarök eigi þannig við að breyttu breytanda um ógildingu 5. gr. erfðafestusamningsins og viðurkenningu á því að stefnda, Dalvíkurbyggð, sé óheimilt að hirða erfðafesturéttinn af þeim án endurgjalds. Að auki byggja stefnendur á eftirfarandi málsástæðum: Stefnendur byggja á því að þegar hafi legið fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna þess efnis að ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins leiddi ekki til þess að stefndi fengi landið endurgjaldslaust vegna vanhalda á viðhaldi girðinga og ræktunar. Sé skýrt og greinilega kveðið á um þetta í matsgerð þeirra Ævars Hjartarsonar og Hreins Pálssonar hrl. frá 30. ágúst 2001. Telja stefnendur að stefndi hefði vegna þessa þurft að óska eftir yfirmati hafi ætlan hans verið að hnekkja hinu eldra mati. Verði þegar af þessari ástæðu að fallast á varakröfu þeirra, en aðrar forsendur og niðurstöður matsgerðarinnar séu þar af leiðandi markleysa, endar leiði þær af niðurstöðu matsmanna um afleiðingar vanhalda á viðhaldi girðinga og ræktunar. Stefnendur taka það hins vegar fram að þeir telji sig óbundna af niðurstöðu eldri matsgerðarinnar um hæfilegar skaðabætur, enda hafi forsendur breyst verulega við mat á verðmæti lands síðan 2001 auk þess sem verðlag hafi einnig breyst. Alkunna sé að veruleg hækkun hafi orðið á verðmæti lands hér á landi undanfarin ár. Nefnd afstaða hafi hins vegar ekkert með kröfugerð þeirra að gera í þessu máli og hafi að sjálfsögðu engin áhrif. Þá byggja stefnendur varakröfu sína á því að stefndi hafi í verki viðurkennt að rétthafar samkvæmt erfðafestusamningnum eigi rétt til skaðabóta á grundvelli 6. gr. samningsins. Það hafi stefndi, Dalvíkurbyggð, gert er hann hafi tekið athugasemdalaust þátt í matsmáli sem fyrri eigandi erfðafesturéttarins, Friðrik Sigfússon, hafi rekið á árinu 2001. Undir rekstri þess matsmáls hafi stefndi aldrei haft uppi athugasemdir við að þáverandi rétthafi gæti farið í matsmál á þann hátt sem hann þá gerði, þ.e. með því að krefjast mats á hæfilegum skaðabótum vegna hagnýtingar stefnda á landinu. Og með athugasemdalausri þátttöku í matsmálinu hafi stefndi fyrirgert rétti sínum til að dómkveðja matsmenn til að leggja á það mat hvort landið félli til hans án endurgjalds á grundvelli 5. gr. erfðafestusamningsins. Vegna þessa fáist matsniðurstaða þess efnis að vanhöld á viðhaldi girðinga og ræktunar eigi að leiða til þess að erfðafestulandið skuli samkvæmt 5. gr. erfðafestusamningsins falla til stefnda án endurgjalds augljóslega ekki staðist. Stefnendur staðhæfa að stefndi geti ekki byggt á umræddri matsgerð frá árinu 2006 þar sem niðurstaða matsmannanna sé fyrir margra hluta sakir byggð á röngum forsendum. Er þannig staðhæft, að ef matsmennirnir hefðu kynnt sér forsögu málsins, þ. á m. þau skjöl er legið hafi til grundvallar hinu fyrra matsmáli, þ. á m. sjálfa matsbeiðnina frá 13. apríl 2001, hefði þeim orðið ljóst að það var stefndi er reif umræddar girðingar niður. Þessari staðhæfingu þáverandi rétthafa hafi ekki verið andmælt undir rekstri hins fyrra matsmáls og hafi það atriði því komið fram í matsgerðinni frá árinu 2001 og leitt til þess að erfðafestusamningnum varð ekki beitt á þann veg að landið félli endurgjaldslaust til stefnda. Stefnendur vísa til þess að samkvæmt matsgerðinni frá árinu 2006 hafi hinir dómkvöddu matsmenn ekki litið svo á að landið hafi verið í „fullri órækt“, sbr. 5. gr. erfðafestusamningsins. Verði því niðurstaða um aðilaskipti á landinu a.m.k. aldrei reist á vanhöldum á ræktuninni. Af hálfu stefnenda er á því byggt að áðurveitt leyfi stefnda til bygginga á erfðafestulandinu, er hafi gengið á rétt þáverandi eiganda þess réttar sem stefnendur eigi í dag, breyti engu um rétt þeirra. Um lagarök vísa stefnendur til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, almennra reglna einkamálaréttarfars, svo og reglna samninga- og eignaréttar. Um heimild til viðurkenningar krafna af því tagi sem hafðar séu uppi í málinu vísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91, 1991, og um málskostnað til 130. gr. sömu laga, en kröfuna um virðisaukaskatt byggja þeir á lögum nr. 50, 1988. Stefndi, Dalvíkurbyggð, byggir málsástæður og lagarök vegna hins sameinaða máls nr. E-175/2007 á því að málatilbúnaður stefnenda varðandi aðalkröfugerð þeirra, um að ógilda beri 5. gr. erfðafestusamningsins á grundvelli 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936, sé fjarstæðukenndur. Byggir stefndi á því að ekki verði séð að 33. gr. samningalaganna heimili að einstakt ákvæði í samningi eða löggerningi verði ógilt eða vikið til hliðar. Ákvæðið veiti eingöngu heimild til að ógilda löggerning í heild sinni vegna þess að óheiðarlegt yrði að bera hann fyrir sig og þá vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar hann kom til vitundar þess er beri hann fyrir sig. Slíkar aðstæður séu ekki fyrir hendi í þessu máli. Þá krefjist stefnendur ekki ógildingar á erfðafestusamningnum í heild sinni heldur eingöngu á 5. gr. hans. Beri þegar af þeirri ástæðu að hafna því að þær málsástæður er byggjast á umræddri 33. gr. samningalaga komi til álita við úrlausn málsins. Stefndi byggir á því að engin lagaskilyrði séu fyrir hendi til að víkja eigi ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins til hliðar sem bersýnilega ósanngjörnu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7, 1996. Er kröfum stefnenda og hafnað sem órökstuddum og röngum. Vísar stefndi til þess að hér sé um að ræða erfðafestusamning frá árinu 1944 og hafi upphaflegir samningsaðilar, þeir Vigfús Kristjánsson og Valves Kárason, gengist undir öll ákvæði hans. Aðilar þessa máls hafi því ekki komið að samningsgerðinni. Stefndi hafi hins vegar gengið inn í samninginn við kaup á landi árið 1964, en stefnendur öðlast sinn rétt samkvæmt samningnum við kaup á fasteigninni Ægisgötu 19 ásamt „lóðarréttindum“ af Íbúðalánasjóði árið 2003. Fyrir liggi að sá síðarnefndi hafi eignast fasteignina á nauðungaruppboði skömmu áður. Byggir stefndi á því að stefnendur geti ekki öðlast betri rétt en upphaflegur rétthafi samkvæmt erfðafestusamningnum hafði og því vandséð á hvaða hátt þau geti á árinu 2007 haldið því fram að tiltekið ákvæði samningsins frá árinu 1944, sem upphaflegir samningsaðilar töldu eðlilegt, sé nú bersýnilega ósanngjarnt. Stefndi vísar til þess að 36. gr. samningalaganna hafi verið lögfest þann 30. apríl 1986 með lögum nr. 11, 1986 er tekið hafi gildi þann 1. maí það ár. Hafi þá verið liðin rúmlega 42 ár frá því að erfðafestusamningurinn tók gildi. Megi ljóst vera að það hafi ekki verið ætlan löggjafans að við gildistöku lagaákvæðisins væri takmarkalaust hægt að ógilda eða víkja til hliðar ákvæðum í samningum er hafi verið undirritaðir fyrir gildistöku laganna. Og þrátt fyrir að loku sé ekki skotið fyrir það að hægt sé að ógilda eða víkja til hliðar ákvæðum eldri samninga með vísan til umræddrar lagagreinar megi ljóst vera að gera verði mjög ríkar kröfur til þess að umræddur samningur sé í heild eða að hluta ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju. Í slíkum tilfellum verði að túlka heimildarákvæði til ógildingar mun þrengra en þegar um sé að ræða samninga sem gerðir séu eftir gildistöku laganna. Byggir stefndi á því að í máli þessu séu engar slíkar ógildingarástæður fyrir hendi að það heimili slíka afturvirkni 36. gr. laga nr. 7, 1936. Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnenda, að ósanngjarnt sé að beita 5. gr. erfðafestusamningsins þar sem að minnsta kosti 40 ár séu síðan girðingar og ræktun þjónuðu tilgangi, hafnað sem órökstuddri og í raun fráleitri. Í því sambandi bendir stefndi sérstaklega á að samkvæmt 2. gr. samningsins hafi landið verið selt á erfðafestu til ræktunar. Hafi erfðafestuhafa verið óheimilt að reisa mannvirki á landinu og borið að hafa það ræktað og girt. Um leið og erfðafestuhafi hafi hætt að rækta landið og girða það þá hafi verið litið svo á í samningnum að forsendur fyrir honum væru ekki lengur fyrir hendi og að landinu bæri að skila til landeiganda. Til að tryggja hag erfðafestuhafa hafi mat á þessum skilyrðum verið lagt í hendur tveggja óvilhallra dómkvaddra matsmanna. Með vísan til þessa sé óskiljanleg sú málsástæða stefnenda að ræktun lands hafi hætt að þjóna tilgangi fyrir 40 árum og að ósanngjarnt sé að krefjast þess af erfðafestuhafa að hann haldi landinu ræktuðu og girtu. Stefndi byggir á því að umræddum meginskilyrðum erfðafestusamningsins um ræktun og girðingar hafi ekki verið fullnægt samkvæmt matsgjörð dómkvaddra matsmanna og beri því stefnendum að skila landinu aftur til landeiganda samkvæmt skýrum ákvæðum samningsins. Af hálfu stefnda er sérstaklega mótmælt sem rangri og tilhæfulausri þeirri fullyrðingu stefnenda að fyrir liggi viðurkenning hans á því að a.m.k. 40 ár séu frá því að girðingar eða ræktun þjónuðu tilgangi. Þá er þeirri málsástæðu stefnenda, að meint tómlæti hans um beitingu 5. gr. erfðafestusamningsins geti verið grundvöllur ógildingar, hafnað sem órökstuddri og tilhæfulausri. Telur stefndi að málatilbúnaður stefnenda gangi þvert gegn meginreglum samningaréttar um tegundir ógildingarástæðna. Sé það og fráleitur málatilbúnaður að halda því fram að hægt sé að ógilda ákvæði í samningi á þeim grundvelli einum að samningsaðili hafi ekki nýtt sér ákvæðið á samningstímanum. Af hálfu stefnda er ítrekað að öllum málsástæðum stefnenda sé hafnað og á það bent að hann hafi frá upphafi haldið því fram að erfðafestusamningurinn hafi átt að falla niður árið 1964 er hann festi kaup á landinu. Er áréttað að af einhverjum ástæðum hafi farist fyrir að aflýsa samningnum og hafi því seinni eigendur sem keypt hafi fasteignina Ægisgötu 19 reynt að nýta sér þá vangá og reynt að sækja bætur til stefnda. Stefndi telur að það liggi í augum uppi að erfðafestusamningurinn sé nú niður fallinn samkvæmt ákvæðum hans sjálfs. Hann hafi aflað og lagt fram matsgerð er staðfesti þá skoðun hans. Þá hafi hann frá upphafi hafnað því að einhver bótaréttur hafi verið til staðar til handa stefnendum, en hins vegar margítrekað boðið þeim sanngjarnan lóðarleigusamning undir Ægisgötu 19, en þeir ekki viljað ljá máls á því. Stefndi vísar til þess að málatilbúnaður og kröfugerð stefnenda hvað varðar áðurnefnda aðalkröfu sé óskýr, en þar sé þess krafist að viðurkennt verði að ákvæði 5. gr. erfðafestusamningsins sé ógilt. Ekkert sé tekið fram um það frá hvaða tíma miðað sé við og sé því verulegur vafi á hvort stefnendur telji að ákvæðið hafi verið ógilt frá upphafi eða hvort ógildingu eigi að miða við uppkvaðningu dóms eða eitthvert annað óskilgreint tímamark. Þá bendir stefndi á að stefnendur hafi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því að taka beri varakröfu þeirra til greina, en um sé að ræða íþyngjandi kröfu og yrði á hana fallist væru lögð höft á frelsi hans til að beita ákvæðum þinglýsts samnings eftir þeim leiðum sem samningurinn sjálfur kveði á um. Sé því um mjög íþyngjandi kvaðir að ræða á samningsfrelsi stefnda og frelsi hans til athafna á grundvelli löglegs og þinglýsts samnings. Gera verði ríka kröfu til þess að sá sem setur fram slíkar kröfur sýni fram á nauðsyn þeirra og að ekki megi ná fram sömu markmiðum með vægari hætti. Hafi stefnendur ekki gert neinn reka að því í stefnu sinni, en stefndi telur að rík sönnunarbyrði hvíli á þeim að sýna fram á nauðsyn þess að svo víðtæk dómkrafa verði tekin til greina. Af hálfu stefnda er því hafnað að ákvæði 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936 komi til álita vegna varakröfu stefnenda. Telur stefndi að ekki verði séð á hvaða hátt lagagreinarnar styðji við dómkröfu þeirra, enda sé ekki að finna í þeim heimild til að meina samningsaðila að beita einhverjum tilteknum samningsákvæðum á einn eða annan hátt. Sé því allt of langt seilst af hálfu stefnenda í túlkun þeirra á hvað rúmist innan nefndra lagagreina. Vegna þess sé öllum málsástæðum stefnenda sem byggist á framangreindum lagagreinum hafnað sem þýðingarlausum og órökstuddum. Stefndi vísar til þess að stefnendur byggi á því að til staðar sé eldri matsgerð frá fyrri eiganda Ægisgötu 19 og þar sem sú matsgerð kveði ekki á um niðurfellingu erfðafestusamningsins þá sé stefndi bundinn af þeirri niðurstöðu og hafi verið óheimilt að dómkveðja matsmenn á grundvelli 5. gr. erfðafestusamningsins. Um nefnd atriði bendir stefndi á að það hafi verið fyrri eigandi Ægisgötu 19, Friðrik Sigfússon, er hafi farið fram á það árið 2001 að dómkvaddir yrðu matsmenn. Nefndur aðili hafi haft forræði á matsefninu og kosið að einskorða það við: „hvert sé hæfilegt verð á 14.000 m² lóð sem fylgir Ægisgötu 19 (Sæborg), Dalvíkurbyggð“. Niðurstaða matsins hafi og tekið mið af þessari þröngu matsspurningu. Ekki hafi verið um að ræða sama matsefni og í matsbeiðni stefnda á árinu 2006, því að þar hafi það snúið beint að ástandi jarðarinnar sjálfrar með tilliti til 5. gr. erfðafestusamningsins. Af hálfu stefnda er jafnframt til þess vísað að nefndur aðili, Friðrik Sigfússon, hafi aldrei byggt neinn rétt á umræddri matsgerð frá árinu 2001 gagnvart honum og aldrei hafi hann talað um bætur á grundvelli hennar. Af hálfu stefnda er áréttað að hann hafi ávallt hafnað bótaskyldu sinni gagnvart Friðriki og síðar stefnendum. Þá andmælir stefndi sérstaklega sem rangri og tilhæfulausri fullyrðingu stefnenda að hann hafi í verki viðurkennt að rétthafar samkvæmt erfðafestusamningnum ættu rétt á skaðabótum, þvert á móti hafi hann ávallt neitað slíkri skyldu. Af hálfu stefnda er því mótmælt, sem fráleitri og marklausri fullyrðingu stefnenda, að með þátttöku í hinu fyrra matsmáli sem matsþoli hafi hann fyrirgert rétti sínum til að dómkveðja síðar matsmenn til að meta þau atriði er 5. gr. erfðafestusamningsins kvað á um. Telur stefndi að matsgerðin frá 2001 sé raunar þýðingarlaus um lögskipti aðila, enda hafi skýrt verið tekið fram af stefnendum sjálfum að þeir teldu sig óbundna af matinu hvað varðaði fjárhæð skaðabóta. Sé því mikil mótsögn á málatilbúnaði þeirra, þ.e. að þeir telji hann vera bundinn af fyrri matsgerðinni og sé ekki heimilt að krefjast nýrrar matsgerðar, en telji sig á móti sjálfa óbundna af henni um fjárhæð skaðabóta. Af þessu leiði að stefnendur telji sér væntanlega heimilt að dómkveðja matsmenn á síðari stigum til að meta fjárhæð skaðabóta sem þeir telji sig eiga rétt á. Megi ljóst vera að þessi málatilbúnaður stefnenda sé byggður á vægast sagt veikum grunni. Er því hafnað af hálfu stefnda að margnefnd matsgerð frá árinu 2001 hafi einhverja þýðingu við úrlausn þessa máls. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að matsmenn hafi byggt á röngum forsendum, þar sem þeir hafi ekki kynnt sér ótilgreind skjöl úr fyrra matsmáli frá árinu 2001, bendir stefndi á að stefnendur hafi mætt við fyrirtöku matsmálsins í héraðsdómi og jafnframt á matsfund þar sem þeir hafi lagt fram bókanir og gögn. Hafi stefnendur því vitað um öll þau gögn sem lögð voru fram með matsbeiðninni og verið í lófa lagið að leggja fram önnur gögn sem þeir hafi talið að matsmenn þyrftu að kynna sér og skipt gætu máli við úrlausn matsmálsins. Sé það ekki hlutverk matsmanna að grafa upp gömul skjöl úr eldri matsmálum eða kynna sér að eigin frumkvæði niðurstöður úr gömlum og óskyldum matsgerðum. Stefnendur hafi kosið að leggja ekki fram hin ótilgreindu skjöl úr hinu fyrra matsmáli, sem þeir hafi talið að hefðu grundvallarþýðingu í þessu máli. Verði þeir að bera hallann af því. Loks telur stefndi að varakrafa stefnenda sé alltof víðtæk og ónákvæm og í raun ódómtæk. Beri því að vísa henni frá dómi ex officio. Bendir stefndi á að yrði varakrafan tekin til greina væri honum í raun ómögulegt að vita hvað hann mætti gera og hvað ekki og hvaða aðgerðir af hans hálfu féllu undir dómkröfuna. Sé og hvergi í málatilbúnaði stefnenda útlistað nánar hvað felist í raun í kröfugerðinni eða hvaða aðgerðir eða háttsemi falli undir það að: „beita 5. gr. erfðafestusamningsins frá 2. febrúar 1944 þannig að erfðafestulandið falli til stefnda, án endurgjalds.“ Af hálfu stefnda er á það bent að sé horft eingöngu á varakröfuna og nefnt orðalag þá snúi hún m.a. að því að banna honum háttsemi eða athafnir sem honum væru annars frjálsar og heimilar samkvæmt lögum. Sem dæmi megi nefna að ef fallist yrði á þennan kröfulið væri stefnda óheimilt að bera það undir dómstóla hvort erfðafestulandið ætti að falla aftur til hans, án endurgjalds. Telur stefndi einsýnt að dómstólar gætu ekki tekið til greina svo almenna og óafmarkaða og íþyngjandi kröfu. Vísar stefndi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 294/2004, sem hann telur að hafi skýrt fordæmisgildi að þessu leyti. Varðandi lagarök vísar stefndi til d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. og 100. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en jafnframt til meginreglna samningaréttar og laga nr. 7, 1996 um samninga, umboð og ógilda löggerninga. Varðandi málskostnað er vísað til 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. IV. Við aðalmeðferð máls gaf aðilaskýrslu stefnandinn Ari Axel Jónsson. Vitnaskýrslur gáfu hinir dómkvöddu matsmenn, þeir Hreinn Pálsson hrl., Arnar Sigfússon hdl. og Ólafur Geir Vagnsson landbúnaðarráðunautur, en ennfremur þeir Þorsteinn Hjaltason hdl., Sveinn Jónsson í Kálfsskinni, fyrrverandi sveitarstjórnarmaður í Árskógshreppi og Dalvíkurbyggð á árabilinu 1966 til 1994, Valdimar Bragason, fyrrverandi bæjarstjóri Dalvíkurbyggðar á árunum 2002 til 2006, Þorsteinn Björnsson, tæknifræðingur og starfsmaður Dalvíkurbæjar og Dalvíkurbyggðar frá árinu 1997, og Arnar Gústafsson, bóndi í Brimnesi, Árskógssandi. Stefnandinn Ari Axel Jónsson skýrði frá því að þau hjón hefðu fyrir gerð kauptilboðs í Ægisgötu 19, árið 2003, kynnt sér viðeigandi gögn um eignina, enda þekkt til fasteignaviðskipta. Þau hafi þannig kynnt sér umræddan erfðafestusamning, enda hafi hann legið frammi við kaupin. Að auki kvaðst hann hafa þekkt nokkuð til landsvæðisins og því haft vitneskju um að verslun hafði um árabil verið inni á erfðafestulandinu, en einnig, a.m.k. að hluta til, skemmubyggingar Hríseyinga. Við kaupin kvað hann engar girðingar hafa verið sjáanlegar um landið og bar að „gífurleg órækt“ hefði verið næst íbúðarhúsinu vegna aflagðrar blómaræktar fyrri eiganda. Um ástand erfðafestulandsins að öðru leyti bar hann að tóftarbrot hefðu verið sjáanleg vestan við íbúðarhúsið, sem hann hafi látið fjarlægja, en að öðru leyti hefði það verið gott. Kvaðst hann hafa heimilað nágranna sínum, bóndanum í Hinriksmýri, að hirða heyfeng landsins og bar að vitnið Arnar Gústafsson hefði annast sláttinn. Vitnið Arnar Gústafsson, bóndi í Brimnesi, staðhæfði að hann hefði hirt og slegið hluta þess erfðafestulands er tilheyrt hafði Ægisgötu 19 allt frá búsetu Valvesar Kárasonar og konu hans Ágústu Jónsdóttur til þessa dags. Var það ætlan vitnisins að girðingar um landið hefðu verið teknar niður af sveitarfélaginu á árabilinu 1990 til 1995. Kvaðst hann hafa nytjað spilduna sunnan við verslunarhúsnæðið og á stundum borið þar á áburð. Hin síðari ár kvaðst hann hafa nytjað heyfeng spildunnar fyrir frístundabóndann í Hinriksmýri og haldið því verki áfram eftir kaup stefnenda. Eftir nefnd kaup kvaðst vitnið hafa fjarlægt af landinu, vestan íbúðarhússins, leifar gamals gróðurhúss og tóftir útihúsa og eftir það slegið og hirt norðurhluta spildunnar. Að auki kvaðst vitnið hafa haft jarðvegsskipti næst íbúðarhúsinu. Vitnið Sveinn Jónsson í Kálfsskinni greindi m.a. frá því að á síðustu öld hefðu erfðafestulönd verið við mörg íbúðarhúsanna á Árskógssandi. Vegna fólksfjölgunar og vaxandi þéttbýlismyndunar undir lok aldarinnar hefði sveitarfélagið þurft á frekari landi að halda, en ennfremur hafi skipulagsmál verið aðkallandi. Kvaðst hann sem oddviti sveitarfélagsins hafa haldið fundi með íbúunum og falast eftir erfðafestulöndunum, ekki síst vegna fyrirhugaðrar byggingar nýrrar götu, Öldugötu sunnan Ægisgötu. Bar hann að er atvik gerðust, um 1990, hefði búskapur á nefndum spildum fyrir nokkru verið aflagður og girðingar „allar ónýtar“. Þá hafi túnin verið í órækt og í sinu. Hafi sveitarfélagið gengist fyrir því að hinar ónýtu girðingar yrðu rifnar og jafnað undir þannig að túnin yrðu samfelld, en með því móti hefði og verið „hægt að þrífa þetta“. Vitnið bar að frumkvæðið að þessum aðgerðum hefði ekki síst komið frá íbúum byggðarkjarnans og hafi full sátt verið með eigendum íbúðarhúsanna og sveitarfélagsins. Hafi sú sátt m.a. falist í því, að ef eigendurnir gætu sýnt fram á tjón sökum þess að „skipulagið færi yfir þeirra tún að þá yrði það greitt“. Vitnið staðhæfði að fullt samkomulag hefði verið millum sveitarfélagsins og frú Ágústu Jónsdóttur, ekkju Valvesar Kárasonar, eiganda Ægisgötu 19, vegna þeirra aðgerða er vörðuðu erfðafestuland hennar. Vísaði vitnið til þess að er þessir atburðir gerðust hafi Ágústa fyrir nokkru verið hætt búfjárhaldi og hafi útihús búpenings vestan íbúðarhússins því staðið auð. Hafi borið á kvörtunum annarra íbúa vegna slysahættu barna af þessu. Hafi orðið að samkomulagi við Ágústu, að sveitarfélagið léti rífa útihúsin vegna þessa, en án útláta af hennar hálfu. Vitnið bar að Ágústa hefði nýtt hluta erfðafestulandsins eftir þetta til garðræktar, þ.e. þess er næst var íbúðarhúsinu, og haft einhverjar tekjur af sölu blóma. Hafi þótt eðlilegt að hún héldi ræktun sinni áfram og fengi til þess verulega stærri lóð en almennt tíðkaðist í byggðarkjarnanum, er hafi verið 900 - 1000 m². Áréttaði vitnið að enginn ágreiningur hefði verið við Ágústu um nýtingu annars hluta erfðafestulandsins, þ. á m. vegna leyfisveitinga sveitarfélagsins til byggingar verslunarhúss sunnan íbúðarhúss hennar eða um það að landið yrði síðar nýtt undir frekari byggingar þegar þörf væri á og þá án formlegrar uppsagnar á erfðafestulandinu. Staðhæfði vitnið að vegna þessarar forsögu og fyrirkomulags hefði ekki verið gengið formlega frá tiltekinni lóðarstærð fyrir eigninni Ægisgötu 19. Vitnið Hreinn Pálsson hæstaréttarlögmaður staðfesti fyrir dómi efni áðurrakinnar matsgerðar frá árinu 2001. Áréttaði vitnið þá niðurstöðu, að ræktun, ásamt girðingum, á erfðafestulandinu hefði verið úr sér gengin. Vitnið staðhæfði að niðurstaða matsins varðandi bætur til handa matsbeiðanda og þáverandi erfðafestuhafa, Friðriki Sigfússyni, hefði fyrst og fremst ráðist af því að talið hafi verið að nefnt ástand lands og girðinga hefði ekki verið hans sök vegna skammrar eignaraðildar. Vitnið lét þess getið að nefndur aðili hefði á matsfundi verið með ranghugmyndir um legu erfðafestulandsins og ætlað að það væri töluvert norðar en raun var á. Var það ætlan vitnisins að sá misskilningur hefði e.t.v. valdið því að umræddu matsferli var hleypt af stokkunum. Vitnið Þorsteinn Hjaltason héraðsdómslögmaður, þáverandi lögmaður erfðafestuhafans Friðriks Sigfússonar, greindi frá því að fyrir gerð matsins árið 2001 hefðu verið nokkur áhöld um legu erfðafestulandsins. Vitnið minntist þess ekki að ágreiningur hefði verið um að matið færi fram, en bar að eftir gerð þess hefðu báðir aðilar lýst yfir óánægju sinni, matsbeiðandi vegna of lágrar bótafjárhæðar, en matsþoli á móti talið að allur réttur matsbeiðanda til landsins hefði í raun verið fallinn niður. Vitnin Arnar Sigfússon héraðsdómslögmaður og Ólafur Geir Vagnsson ráðunautur staðfestu gerð og efni áðurrakinnar matsgerðar frá árinu 2006. Bar vitnið Arnar að við gerð hennar hefði því verið fullkunnugt um efni hinnar eldri matsgerðar. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa kynnt sér sérstaklega hvenær eða hver hefði tekið niður girðinguna um landið. Valdimar Bragason, fyrrum bæjarstjóri í Dalvíkurbyggð, staðhæfði að fyrir kaup stefnenda á fasteigninni Ægisgötu 19 árið 2003 hefðu forsvarsmenn sveitarfélagsins falið vitninu Arnari Gústafssyni umhirðu á margnefndu erfðafestulandi. Hafi það verið gert í fegrunarskyni, en vitnið staðhæfði að girðingar um landið hefðu þá nánast verið ónýtar og alls ekki fjárheldar. Vitnið bar að eftir umrædd kaup stefnenda hefði verið fallist á kröfur þeirra um að húseigninni Ægisgötu 19 tilheyrðu tvær lóðir, en aðilar þrátt fyrir það ekki náð saman um lóðarréttindi. Vitnið Þorsteinn Kristinn Björnsson, sviðsstjóri umhverfis- og tæknisviðs og byggingarfulltrúi Dalvíkurbyggðar, kvaðst hafa hafið störf hjá sveitarfélaginu árið 1997. Var það ætlan vitnisins að á því árabili hefði aðeins verið léleg girðing um það erfðafestuland er tilheyrði Ægisgötu 19. Vitnið staðhæfði að samkvæmt samþykktu aðalskipulagi væri gert ráð fyrir gatnagerð á erfðafestulandinu, þ.e. sunnan verslunarhúsnæðis, auk bygginga vegna annarrar atvinnustarfsemi. Vitnið staðhæfði að eftir kaup stefnenda hefði í samningaviðræðum um lóðarréttindi verið fallist á kröfur þeirra um að tvær samliggjandi lóðir tilheyrðu húseigninni Ægisgötu 19. V. Líkt og rakið hefur verið leigði þáverandi eigandi Litla-Árskógs um 14.000 m² spildu úr nefndu lögbýli með erfðafestusamningi dagsettum 2. febrúar 1944. Er í samningi þessum tiltekið að spildan sé norðan og vestan við „þorpið Litla-Árskógssand“. Af hálfu málsaðila hafa verið lagðar fram loftljósmyndir ásamt mælingum Verkfræðistofu Norðurlands ehf. frá 11. maí 2006 af spildunni. Er ekki ágreiningur um legu eða stærð spildunnar og var það áréttað við vettvangsgöngu dómenda með aðilum við aðalmeðferð málsins. Fyrir liggur að samningnum var þinglýst strax í samræmi við samningsskilmála. Stefnendur leiða rétt sinn til erfðafestulandsins samkvæmt framsali og kaupgerningi frá fyrirrennara sínum, líkt og stefndi leiðir sinn rétt til afsalsgernings frá fyrri eiganda og sameiningar sveitarfélaga. Báðir aðilar eru því bundnir skilmálum samkvæmt efni erfðafestusamningsins. Skýrt er tekið fram í 2. gr. erfðafestusamningsins, að við undirritun hans í ársbyrjun 1944 hafi verið búið að reisa á landinu steinsteypt íbúðarhús. Var það í fyrstu nefnt Sæborg, en síðar Ægisgata 19. Samkvæmt endurriti úr veðmálabók, öðrum framlögðum gögnum og vætti vitna var erfðafestuspildan allt frá stofnun til ársins 1994 á hendi upphaflegs erfðafestuhafa og síðar eiginkonu hans, frú Ágústu Jónsdóttur. Er húseignin var seld voru réttindi samkvæmt nefndum erfðafestusamningi framseld og tíðkaðist það við síðari gerninga, þ.á.m. er stefnendur keyptu eignina. Í máli þessu er ágreiningur um eðli erfðafestusamningsins, en einnig um gildi hans svo og túlkun á einstökum samningsákvæðum. Hér að framan hefur samningurinn verið rakinn í heild sinni. Segir í 1. grein hans að landið sé „selt á erfðafestu“. Ekki er í samningnum ákvæði um upphafsgreiðslu, en í 4. gr. er kveðið á um árlegt eftirgjald fyrir landið og býlið, en einnig um sérstakt endurgjald fyrir beit á tilteknum bústofni. Í 2. gr. er kveðið á um að landið sé selt á erfðafestu til ræktunar. Skýrt er tekið fram um aðrar framkvæmdir en það íbúðarhús sem þegar hafði verið reist að: „Allar frekari byggingar eru bannaðar á landinu, nema í samráði við landeigendur.“ Þá segir í 3. gr. samningsins: „Erfðafestuhafi skal hafa ræktað og girt landið traustri girðingu áður en fimm ár eru liðin frá dagsetningu bréfs þessa.“ Og í 5. gr. segir: „Ef girðingum er eigi viðhaldið eða erfðafestulandið gengur úr sér svo að til fullrar óræktar horfi, hvort tveggja að mati tveggja óvilhallra dómkvaddra manna, fellur landið aftur til landeiganda án endurgjalds.“ Loks segir í 6. gr.: „Skylt er erfðafestuhafa að láta land af hendi, þurfi landeigandi á því að halda til húsbyggingar, vegalagninga, eða annarra nauðsynlegra mannvirkja að mati óvilhallra dómkvaddra manna, enda beri honum skaðabætur fyrir eftir mati sömu manna.“ Þegar ofangreindir samningsskilmálar eru virtir er að áliti dómsins ekki unnt að fallast á, að jafna megi rétti leigutakans til fulls eignarréttar. Verður þvert á móti lagt til grundvallar að umráða- og nýtingarréttur leigutaka hafi takmarkast við afnot af landinu til ræktunar, til heyöflunar og beitar fyrir tiltekinn bústofn. Er í því viðfangi m.a. litið til þess, að skýrt kemur fram í erfðafestusamningnum að aðrar framkvæmdir á landinu af hálfu leigutaka séu óheimilar, en aftur á móti heimilar landeiganda að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sbr. 6. gr. Að þessu leyti er einnig horft til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 165/1986 og 20/2007. Að áliti dómsins verður jafnframt að skýra erfðafestusamninginn svo að hann sé ótímabundinn, en að varanleiki hans sé háður því að leiga sé greidd og öðrum skilmálum fylgt, þ.á.m. varðandi ræktun, girðingar og viðhald, að því er viðkemur leigutaka, sbr. 3. og 5. grein, en að landeigandi geti tekið landið til sín, en þá aðeins að uppfylltum skilyrðum, sbr. 6. gr. Eins og áður var rakið varð nokkur skerðing á erfðafestulandinu vegna byggingaframkvæmda er bílageymsla Hríseyinga var reist á hluta þess árið 1981. Þá varð enn frekari skerðing er hluta landsins var ráðstafað sunnan við íbúðarhúsið fyrir verslun, sem þar reis árið 1989. Þá er til þess að líta að samkvæmt aðalskipulagi frá árinu 1992 er gert ráð fyrir gatnagerð þvert yfir erfðafestulandið, sunnan við nefnda verslun, en einnig er þar gert ráð fyrir iðnaðarsvæði. Samkvæmt áðurröktu vætti vitnisins Sveins Jónssonar, fyrrverandi oddvita Árskógshrepps og sveitarstjórnarmanns í Dalvíkurbyggð, voru ofangreindar framkvæmdir og ráðstafanir gerðar í sátt við erfðafestuhafann Ágústu Jónsdóttur. Hafi hún og verið hætt búfjárhaldi á spildunni, en með samkomulagi hafi útihús búpeningsins síðar verið rifin vegna slysahættu. Með samþykki sveitarstjórnar Árskógshrepps hafi Ágústu verið heimilað að nýta áfram hluta erfðafestulandsins, sem næst var íbúðarhúsinu, til ræktunar skrautblóma sér til lífsviðurværis. - Hafi sveitarfélagið að öðru leyti hirt um erfðafestulandið. Bar nefnt vitni, sem dómurinn metur trúverðugt, að girðingar umhverfis erfðafestulandið hafi líkt og girðingar um önnur lík lönd í byggðarkjarnanum verið ónýtar og þær því að hluta til verið rifnar niður. Framangreind frásögn Sveins Jónssonar er að mati dómsins í samræmi við framlögð gögn, en einnig hefur hún stoð í vætti Valdimars Bragasonar, Þorsteins Björnssonar og Arnars Gústafssonar. Af vætti vitnanna verður ráðið að erfðafestulandið hafi jafnan verið slegið, a.m.k. að stærstum hluta, en slægjan síðan nýtt fyrir aðra en erfðafestuhafa. Samkvæmt vitnisburðunum, en einnig framlögðum gögnum, þ.á.m. matsskýrslum, leiddi þetta til þess að girðingum var ekki við haldið um árabil og rækt fór hrakandi. Samkvæmt framburði stefnenda fyrir dómi var gífurleg órækt komin í garðræktina næst íbúðarhúsinu er þau komu að eigninni árið 2003 og alls engar girðingar um erfðafestulandið. Samkvæmt gögnum virðast erfðafestuhafar hverju sinni, þrátt fyrir þá atburðarás sem hér að framan var rakin, hafa greitt lóðarleigu af umræddu erfðafestulandi sem hluta af fasteignagjaldi. Verður fallist á með stefnendum að ósannað sé að erfðafestusamningurinn hafi fallið niður við kaup stefnda á umræddu landi á árinu 1964. Eins og áður var lýst leitaði stefndi á árinu 2006 eftir áliti tveggja dómkvaddra matsmanna, en í matsbeiðni var vísað til skilmála margnefnds erfðafestusamnings. Varðaði álitaefnið þannig ástand girðinga á erfðafestulandinu, en einnig ástand ræktunarinnar. Niðurstaða matsmannanna Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns og Ólafs Geirs Vagnssonar landbúnaðarráðunautar lá fyrir þann 9. júní 2006. Meginniðurstaða matsins var að girðingum um erfðafestulandið hefði ekki verið haldið við í skilningi erfðafestusamningsins og að þær hafi gengið svo úr sér að landið hafi verið með öllu ógirt um margra ára skeið. Þessu hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnenda, en ekki var beðið um yfirmat af hálfu þeirra. Þegar ofangreint er virt ásamt áðurröktum vitnaskýrslum, ekki síst Hreins Pálssonar hrl., er að mati dómsins nægjanlega upplýst í málinu, að þær girðingarleifar, sem stefndi lét sannanlega fjarlægja, a.m.k. að hluta til, eftir að erfðafestuhafinn Ágústa Jónsdóttir hafði hætt búfjárhaldi sínu, höfðu ekki það vörslugildi sem erfðafestusamningurinn kvað á um. Stefnendur byggja á því, sbr. aðalkröfugerð þeirra í hinu sameinaða máli, að stefnda sé ekki heimilt að reisa kröfugerð sína á 5. gr. erfðafestusamningsins. Vísa þeir þar um einkum til ákvæða 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936, en einnig til þess að stefndi hafi í verki viðurkennt áralöng vanhöld á umræddum girðingum, að hann hafi viðhaft tómlæti og loks vísa þeir til almennra sanngirnisástæðna. Að áliti dómsins verður til þess að líta, að grunnleigusamningar eiga í flestum tilvikum rætur sínar að rekja til þarfa erfðafestuhafa til grasnytja og að þeim er einkum ætlað að styrkja almenna afkomu og búsetu. Í erfðafestusamningi þeim sem hér um ræðir er allskýrt kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila, en samkvæmt samningsskilmálunum hafði erfðafestuhafi a.m.k. ekki sjálfdæmi um hagnýtingu landspildunnar. Í ljósi þessa og því sem hér að framan hefur verið rakið um upphaflegar skyldur samningsaðila og eðli grunnleigusamninga, þ.á.m. varðandi nýtingu lands, en einnig um þá breytingu sem vitnið Sveinn Jónsson bar að sátt hefði orðið um undir lok búsetu erfðafestuhafans Ágústu Jónsdóttur, og loks í ljósi þeirrar atburðarásar sem síðar varð, þá þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að atvikum við samningsgerðina eða síðar hafi verið hagað með bersýnilega ósanngjörnum eða óheiðarlegum hætti. Verður að áliti dómsins að fallast á með stefnda að stefnendur hafi ekki sannað eða leitt líkur að því að slíkar aðstæður hafi verið fyrir hendi við undirritun samningsins að valdið hafi ógildi hans síðar. Er þannig ósannað að samningurinn hafi orðið til með þeim hætti að hann verði nú talinn óskuldbindandi fyrir stefnendur, rúmlega hálfri öld eftir gerð hans. Og þegar litið er til efnisákvæða samningsins í heild ásamt stöðu rétthafanna, þykja stefnendur heldur ekki gegn andmælum og röksemdum stefnda hafa sýnt fram á að víkja eigi samningnum til hliðar í heild eða að hluta til, eða breyta, á þeim grunni að það geti talist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Að ofangreindu virtu verður fallist á með stefnda að ekki séu lagarök til að beita ákvæðum 33. gr. eða 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11, 1986. Jafnframt fellst dómurinn á þau sjónarmið stefnda, að í ljósi áðurrakinnar atburðarásar og atvika geti stefnendur heldur ekki beitt fyrir sig málsástæðum um tómlætisverkan ellegar almennum sanngirnisrökum gegn skýrum skilmálum samnings, m.a. þegar horft er til þeirra breytinga sem fyrri rétthafar urðu ásáttir um varðandi umráð og nýtingu þess lands sem erfðafestan tók til. Er það niðurstaða dómsins að hafna beri ofangreindum málsástæðum stefnenda, að því er aðalkröfur þeirra varðar í hinu sameinaða máli. Gildir hið sama um varakröfur stefnenda, sem byggðar eru á sömu sjónarmiðum. Af hálfu stefnenda er einnig byggt á þeirri málsástæðu varðandi varakröfu, að stefnda sé ekki fært að reisa viðurkenningarkröfu sína á fyrrgreindri matsgerð þeirra Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns og Ólafs Geirs Vagnssonar ráðunautar sökum þess að fyrir hafi legið eldri matsgerð frá árinu 2001. Að mati dómsins verður fallist á með stefnda, að matsgerð nefndra sérfræðinga sé í samræmi við þá skilmála sem sérstaklega er kveðið á um í 5. gr. erfðafestusamningsins, m.a. varðandi ástand erfðafestuspildunnar, og hafi því beinst að því hvort skilyrðum samningsins hafi verið fullnægt ólíkt hinu fyrra mati frá árinu 2001. Verður því ekki fallist á málsástæðu stefnenda að þessu leyti. Ekki verður heldur fallist á þá málsástæðu stefnenda, að þátttaka stefnda í hinu fyrra mati hafi leitt til þess að hann hafi fyrirgert rétti sínum til að krefjast síðara matsins. Er sá málatilbúnaður stefnenda haldlaus. Að mati dómsins er ósannað í ljósi andmæla stefnda, að hann hafi viðurkennt rétt erfðafestuhafa til skaðabóta. Og með vísan til umfjöllunar hér að framan um aðrar málsástæður stefnenda þykir sá málatilbúnaður stefnenda, að matsgerðin frá 2006 sé byggð á röngum forsendum varðandi niðurrif girðinga og vegna leyfisveitinga til bygginga, ekki eiga við rök að styðjast. Loks þykir málatilbúnaður stefnenda um að húseignin Ægisgata 19 verði í reynd lóðarréttindalaus verði fallist á dómkröfur stefnda haldlaus með hliðsjón af framlögðum gögnum og yfirlýsingum vitna hér fyrir dómi. Að öllu ofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að aðilum beri að efna gerða samninga í samræmi við meginreglur samningaréttar. Verður með hliðsjón af þessu, matsgerðinni frá árinu 2006 og öðrum gögnum fallist á að erfðafestan sé niður fallin samkvæmt ákvæðum erfðafestusamningsins, nefndri 5. gr. Ber í ljósi grunneignaréttar að fallast á þá kröfu stefnda, Dalvíkurbyggðar, að viðurkennt sé að 14.000 m² spilda úr landi Litla-Árskógs, sem seld var á erfðafestu samkvæmt erfðafestusamningi, dagsettum 2. febrúar 1944, falli til landeiganda án endurgjalds. Sýkna ber stefnda, Dalvíkurbyggð, af kröfum stefnenda, Ara Axels Jónssonar og Hólmfríðar G. Þorleifsdóttur, samkvæmt stefnukröfugerð í hinu sameinaða máli, nr. E-175/2007. Eftir atvikum þykir rétt að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málarekstri þessum. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91. 1991 fyrir uppkvaðningu dómsins, sbr. framlagðar yfirlýsingar lögmanna aðila Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum dr. Bjarna E. Guðleifssyni, prófessor, og Ara Teitssyni, jarðræktarráðunaut. DÓMSORÐ : Viðurkennd er krafa stefnda, Dalvíkurbyggðar, að 14.000 m² spilda úr landi Litla-Árskógs, er seld var á erfðafestu samkvæmt erfðafestusamningi, dagsettum 2. febrúar 1944, falli til landeiganda án endurgjalds. Stefndi, Dalvíkurbyggð, er sýkn af kröfum stefnenda í hinu sameinaða máli nr. E- 175/2007. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 716/2016
Eignarréttur Lausafé
KHG krafðist viðurkenningar á eignarrétti sínum að íslenskum þjóðbúningi, svonefndum upphlut. Upphluturinn var í fórum KV en hafði áður verið í vörslum móður KHG, sem hafði ráðstafað honum til KV með gjafabréfi á árinu 2007. Byggði KHG á því að hún hefði fengið upphlutinn að gjöf þegar hún var barn að aldri, en að móðir sín hefði tekið hann til varðveislu þar til hún yrði fullvaxta. Héraðsdómur taldi að KHG hefði ekki lánast að færa viðhlítandi sönnur fyrir staðhæfingu sinni um eignarhald á upphlutnum og sýknaði KV af kröfum hennar. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að ganga yrði út frá þeirri reglu að líkur standi almennt til að sá sem hefur lausafjármuni í vörslum sínum og fer með þá eins og þeir tilheyri sér, sé réttur eigandi þeirra. Óumdeilt væri að móðir KHG hefði um árabil farið með vörslur upphlutarins og að ekki yrði annað ráðið af ráðstöfun þeirri sem fólst í gjafabréfinu en að hún hafi talið sig eiga hann. Hvíldi því á KHG að hnekkja þeim líkum fyrir eignarrétti sem af þessu yrðu leiddar og hefði henni ekki tekist sú sönnun. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 20. október 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefstþess að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að íslenskum þjóðbúningi, svonefndumupphlut, sem samanstandi af boðungi með gullhúðuðum millum, millureim,millunál, skrauti úr vírborðum á boðungnum, pilsi, svuntu, blússu, gylltribrjóstnælu, gylltum ermahnöppum, gylltum svuntuhnöppum, gylltu stjörnubelti ogskotthúfu með gylltum hnakkaprjónum og skúfhólki. Þá krefst hún málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi kveðst áfrýjandi, sem er fæddárið 1952, hafa á fimmta aldursári fengið að gjöf þá muni, sem taldir eru upp ífyrrgreindri dómkröfu hennar, að frátöldu pilsi, svuntu og blússu. Muni þessahafi móðir áfrýjanda, Ingibjörg Valdimarsdóttir, tekið til varðveislu og hafihenni jafnframt verið heimilt að nota þá gegn því að halda þeim við, en hennihafi borið að afhenda þá síðan áfrýjanda þegar hún yrði fullvaxta. Ekki hafiáfrýjandi gengið eftir því að fá munina afhenta fyrr en mörgum áratugum eftirað þeir komust í eigu hennar, en Ingibjörg hafi þá ekki orðið við ítrekuðumóskum hennar um það. Eftir að Ingibjörg lést 26. janúar 2013 hafi áfrýjandafyrst orðið kunnugt um að sú fyrrnefnda hafi gefið stefndu, sem hafi veriðsystir hennar og fósturdóttir, þessa muni með gjafabréfi 26. október 2007.Stefnda hafi neitað að láta munina af hendi og leiti því áfrýjandi með máliþessu viðurkenningar á að þeir tilheyri sér.Ganga verður út frá þeirri reglu að líkur standi almennt til að sá, semhefur lausafjármuni í vörslum sínum og fer með þá eins og þeir tilheyri sér, séjafnframt réttur eigandi þeirra. Óumdeilt er að móðir áfrýjanda fór um langtárabil með vörslur munanna, sem málið varðar, og verður ekki annað ráðið afþeirri ráðstöfun hennar, sem fólst í gjafabréfinu 26. október 2007, en að húnhafi talið sig eiga þá. Hvílir á áfrýjanda að hnekkja þeim líkum fyrir eignarrétti,sem leiddar verða samkvæmt áðursögðu af þessum aðstæðum. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki litið svo á að áfrýjandi hafi færtfram nægar sönnur til þess að það hafi tekist. Hinn áfrýjaði dómur verður þvístaðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Kristbjörg HelgaGuðlaugsdóttir, greiði stefndu, Kristínu Valdimarsdóttur, 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Austurlands þriðjudaginn 21. júní 2016 Málþetta, sem tekið var til dóms 26. apríl 2016, höfðaði stefnandi, KristbjörgHelga Guðlaugsdóttir, Öldugötu 42, Hafnarfirði, hinn 13. október 2015 gegnstefndu, Kristínu Valdimarsdóttur, Hafnarbraut 28, Höfn í Hornafirði. Stefnandikrefst þess að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hennar að íslenskumþjóðbúningi, upphlut, áður í eigu Ingibjargar heitinnar Kristinsdóttur, Skarðiá Skarðsströnd, sem er í vörslu stefndu. Upphlutur þessi samanstendur afboðunga [sic] með gullhúðuðum millum, millureim, millunál, skrauti úr vírborðumá boðunganum [sic], pilsi, svuntu, blússu, gylltri brjóstnælu, gylltumermahnöppum, gylltum svuntuhnöppum, gylltu stjörnubelti og skotthúfu meðgylltum hnakkaprjónum og skúfhólki. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndakrefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá erkrafist málskostnaðar.I Aðilarmáls þessa eru uppeldissystur og er stefnda jafnframt móðursystir stefnanda.Deila þeirra stendur um eignarrétt að íslenskum þjóðbúningi, upphlut. Málsatvikeru umdeild og er tekið fram í greinargerð stefndu að málavöxtum, eins og þeimer lýst í stefnu, sé mótmælt að öllu leyti. Verður málsatvikum og helstuágreiningsefnum hér lýst samkvæmt fyrirliggjandi gögnum eftir því sem unnt er,jafnframt því sem stuðst verður við málavaxtalýsingar hvors aðila fyrir sig. Móðirstefnanda, Ingibjörg Valdimarsdóttir heitin, sem jafnframt var systir ogfósturmóðir stefndu, mun hafa verið fædd árið 1925 en lést 26. janúar 2013.Óumdeilt er að hún hafði um áratugaskeið í sínum vörslum og nýtti semhátíðabúning umræddan upphlut, sem nú er í vörslu stefndu. Liggja fyrir nokkrarljósmyndir af Ingibjörgu heitinni í upphlut sem teknar hafa verið við ýmistækifæri, sú fyrsta á árinu 1947. Umdeilt er þó hvort um einn og samaupphlutinn er að ræða á öllum ljósmyndunum. Stefnandi heldur því fram að sáupphlutur sem sést á tveimur ljósmyndum frá árunum 1950 og 1951 sé ekki sá samiog sést á myndum sem teknar voru 1966 eða síðar og sem móðir hennar skrýddistallt fram á efri ár, heldur sé á yngri myndunum um að ræða upphlut sem hennisjálfri hafi verið gefinn er hún var barn að aldri, en sem móður hennar hafiverið falið að varðveita uns hún yrði fullorðin. Stefnda heldur því aftur ámóti fram að fósturmóðir hennar hafi alla tíð átt sama upphlutinn meðtilheyrandi skarti, sem henni hafi áskotnast frá ömmu sinni, Jóhönnu Bæringsdóttur,og fyrst klæðst við fermingu sína. Í aðilaskýrslu hennar fyrir dómi kom þó framað stjörnubeltið hafi Ingibjörg heitin keypt löngu síðar. Í málinu liggur fyrir gjafabréf, dags. 26.október 2007, undirritað af Ingibjörgu heitinni Valdimarsdóttur, þar sem framkemur að hún gefi systur sinni og uppeldisdóttur, stefndu þessa máls, „íslenskabúning minn, upphlut, með öllu sem honum fylgir, þ.m.t. stjörnubelti“. Kemurþar fram að hún hafi þegar afhent stefndu búninginn. Skjalið ber með sér aðvera samið af Tryggva Agnarssyni héraðsdómslögmanni, sem vottar jafnframtskjalið ásamt Þórarni Ásgeiri Samúelssyni. Stefnandilýsir málavöxtum nánar svo í stefnu að hún hafi fengiðupphlut að gjöf frá uppeldissystur föður síns, Ingibjörgu Kristinsdóttur áSkarði á Skarðsströnd í Dalabyggð, þegar hún var barn að aldri. IngibjörgKristinsdóttir hafi erft upphlutinn eftir Helgu Guðmundsdóttur sem hafi veriðvinnukona á bænum Skarði. Nánartiltekið hafi gjöfin samanstaðið af boðungum með gullhúðuðum millum,millureim, millunál, skrauti úr vírborðum á boðungunum, gylltri brjóstnælu,gylltum ermahnöppum, gylltum svuntuhnöppum, gylltu stjörnubelti og skotthúfumeð gylltum hnakkaprjónum og skúfhólki. Pils, svunta og blússa hafi ekki fylgtmeð þar sem þeir hlutar upphlutarins hafi verið orðnir slitnir. Áætlarstefnandi að verðmæti upphlutarins sé nærri einni milljón króna. Ergjafagerningur þessi átti sér stað hafi stefnandi verið stödd ásamt föður sínumað Skarði á Skarðsströnd hjá þeim Ingibjörgu Kristinsdóttur og manni hennar,Jóni. Svanhildur Theódóra Valdimarsdóttir, móðursystir stefnanda, hafi verið íheimsókn á Skarði á sama tíma en hún hafi þá verið tvítug að aldri. Svanhildurhafi alist upp á bænum Á sem sé rétt hjá bænum Skarði. Kveður stefnandi aðSvanhildur hafi verið viðstödd er Ingibjörg Kristinsdóttir gaf og afhentistefnanda umræddan upphlut. Svanhildur hafi tekið nokkrar ljósmyndir þennandag. Stefnandihafi einungis verið fjögurra ára gömul er hún fékk upphlutinn að gjöf enupphluturinn sé á fullvaxta konu. Vegna ungs aldurs stefnanda hafi móðurhennar, Ingibjörgu Valdimarsdóttur, sem jafnframt sé systir og uppeldismóðirstefndu, verið falið að varðveita upphlutinn og lagfæra hann lítillega gegn þvíað fá að nota hann. Ingibjörg Valdimarsdóttir hafi þannig verið vörsluaðiliupphlutarins og hafi jafnframt haft afnotarétt af honum þar til stefnandi yrðifullvaxta gegn því að halda honum við og afhenda stefnanda hann fullbúinn ogóskemmdan. Stefnandikveðst framan af, eftir að hún varð fullvaxta, ekki hafa gert athugasemdir viðað móðir hennar héldi vörslum upphlutarins, en er hún fór að telja sig þurfa áupphlutnum að halda hafi hún ítrekað en árangurslaust beðið móður sína um að fáupphlutinn afhentan. Móður hennar hafi ekki fundist það tímabært þar sem húnværi enn að nota hann, en hafi sýnt stefnanda upphlutinn á árinu 2006 til aðfullvissa hana um hve vel hún geymdi hann og hversu vel hans væri gætt. Áþessum tíma hafi það ætíð verið sameiginlegur skilningur stefnanda og móðurhennar að stefnandi ætti upphlutinn en að móðir hennar hefði vörslur hans. Þráttfyrir ítrekaðar beiðnir stefnanda í fjölmörg ár um að fá upphlutinn afhentan,hafi móðir stefnanda ekki látið undan og hafi ávallt neitað að afhenda hann. Stefnandihefur lagt fram afrit bréfs, sem hún kveðst hafa sent móður sinni meðábyrgðarpósti 20. janúar 2010, þar sem hún óskar eftir að „fá afhenda [sic]persónulega muni mína sem mér hafa verið gefnir og eru í þinni vörslu“, þar ámeðal „íslenska búninginn sem þú hefur haft til afnota, líklegast tímabært aðég skarti honum sjálf, er 1 barnabarn mitt verður fermt nú í sumar“. Kveðurstefnandi móður sína ekki hafa svarað þessu bréfi, en að einn þeirra muna semhún óskaði eftir, ljóðasafn, hafi verið afhentur henni í fermingarveislubarnabarns hennar í júní 2010. Eftirandlát móður sinnar kveðst stefnandi hafa spurst fyrir um upphlutinn, en bróðirhennar, Jóhannes Kr. Guðlaugsson, hafi greint henni frá því að upphluturinnværi ekki í dánarbúinu. Kveður stefnandi að móðir hennar hafi í óspurðumfréttum sagt Jóhannesi þá sögu að hún hefði selt upphlutinn því að stefnandiskuldaði henni peninga. Sömu sögu hafi hún sagt Jóni Guðlaugssyni, bróðurstefnanda, og konu hans, Öldu Særósu Þórðardóttur. Þegar móðir stefnanda hafiverið innt eftir svörum við því hverjum hún hefði selt upphlutinn hafi hún ekkiviljað gefa það upp en móðir stefnanda hafi, sem vörsluaðili upphlutarins, ekkihaft heimild eiganda upphlutarins, stefnanda, til þess að selja upphlutinn. Þáhafi stefnandi fyrir margt löngu verið búinn að gera upp við móður sína þáskuld sem hún hafi vísað til. Stefnandi telji að þessa sögu hafi móðir hennarspunnið upp eftir að stefnandi sendi henni fyrrnefnt ábyrgðarbréf þar semstefnandi krafðist þess að fá upphlutinn afhentan. Saga móður stefnanda um söluupphlutarins hafi verið aðferð hennar til að fela hvernig hún hafi semvörsluaðili upphlutarins ráðstafað honum til stefndu með gjafabréfi, dags. 26.október 2007. Það hafi verið fyrst eftir andlát móður stefnanda sem stefnandihafi fengið vitneskju um fyrrnefnt gjafabréf um upphlutinn. Stefnandikveður öll systkini stefnanda, og þar á meðal uppeldissystur hennar, stefndu,vita um hið rétta eignarhald á upphlutnum sem móðir stefnanda hafi haft ívörslum sínum og hafi skartað við flest hátíðleg tækifæri, enda hafi móðirstefnanda staðfest það, ef hún hafi verið innt eftir því, að stefnandi ættiupphlutinn. Móðir stefnanda hafi auk þess greint þremur elstu börnum stefnandafrá hinu rétta um eignarhaldið. Jafnframt hafi fjölmargir ættingjar stefnandavitað þetta, þar á meðal flestöll systkini móður stefnanda. Stefnandikveðst aldrei hafa afsalað sér þessari eign sinni og fullyrðir að stefnda hafitekið við upphlutnum úr höndum systur sinnar og móður stefnanda þrátt fyrirvitneskju um eignarhald stefnanda á upphlutnum. Stefnda lýsir málsatvikumaftur á móti svo að umræddur upphlutur hafi verið í eigu systur sinnar ogfósturmóður, Ingibjargar heitinnar Valdimarsdóttur, sem hafi fengið upphlutinnað gjöf frá ömmu sinni, Jóhönnu Bæringsdóttur, sem lést árið 1943. IngibjörgValdimarsdóttir hafi notaði upphlutinn mikið alla sína ævi og séu til margarljósmyndir af henni þar sem hún klæðist upphlutnum. Stefndamótmælir fullyrðingu stefnanda um að hún hafi fengið umræddan upphlut að gjöfer hún var fjögurra ára gömul. Fullyrðingin sé ósönn og ekki studd neinumgögnum. Bendir stefnda á að staðhæfing stefnanda um vitnisburð SvanhildarTheódóru standist ekki í ljósi þeirrar staðreyndar að Ingibjörg hafi boriðupphlutinn á fermingardegi Svanhildar, ári áður en stefnandi fæddist. Fullyrðingustefnanda þess efnis að Ingibjörg móðir hennar hafi eingöngu haft afnotarétt afupphlutnum og að henni hafi borið að afhenda stefnanda búninginn er hún varðfullvaxta, sé jafnframt mótmælt sem ósannri og órökstuddri. Stefnda bendir á aðstefnandi hafi orðið fullvaxta og lögráða árið 1970. Frá þeim tíma og allt þartil árið 2007 er Ingibjörg ráðstafaði upphlutnum til stefndu með gjafabréfi, séekkert fram komið sem beri brigður á eignarrétt Ingibjargar að upphlutnum eðasem bendi til þess að Ingibjörg hafi ekki talið sig réttan eiganda aðupphlutnum. Ekkisé hægt að fullyrða um það hvort Ingibjörg hafi gefið í skyn við dóttur sína,stefnanda þessa máls, að hún hafi ætlað sér að arfleiða hana að upphlutnum.Hins vegar sé ljóst að samkomulag mæðgnanna hafi ekki verið gott á síðustu árumIngibjargar og hafi þær mæðgur ekkert samband haft í fleiri ár áður enIngibjörg lést. Sé ljóst af umræddu gjafabréfi að vilji Ingibjargar heitinnarhafi staðið til þess að stefnda fengi upphlutinn og hafi hún gert til þesssérstakar ráðstafanir. Ingibjörg hafði fram á dánardag haft fullanráðstöfunarrétt yfir eignum sínum. II Stefnandikveðst byggja kröfu sína um viðurkenningu eignarréttar ánefndum upphlut aðallega á því að hún hafi fengið upphlutinn að gjöf er hún varbarn að aldri. Um þetta viti margir í fjölskyldunni og þar á meðal stefnda. Þáhafi móðursystir stefnanda, Svanhildur Theódóra Valdimarsdóttir, verið viðstödd er stefnandi fékk upphlutinn að gjöf frá IngibjörguKristinsdóttur. Stefnandi muni undir rekstri málsins fullnægja sönnunarskylduum að hún eigi upphlutinn og því beri að snúa sönnunarbyrðinni við og leggjahana á stefndu. Það hvíli þannig á stefndu að sanna með hvaða hætti hún teljisig eiga tilkall til upphlutarins. Stefnandi eigi beinan eignarrétt að upphlutnum, eneignarréttur sé friðhelgur og stjórnarskrárvarinn, sbr. 72. gr. laga nr.33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Eignarréttur verði ekki rofinnmeð því að vörsluaðili eignar selji hann eða gefi. Við slíkar ráðstafanirfærist aðeins vörslurnar frá einum aðila til annars, en ætíð sé unnt að brigðaeign sem komist hefur að óvilja eiganda í annarra hendur. Skipti þá engu máliþótt móttakandinn hafi verið grandlaus um eignarhaldið. Hann vinni aldrei réttmeð þessum hætti. Þá sé auk þess ljóst að vörsluaðili upphlutarins, móðirstefnanda, sem haft hafi hann að láni, hafi aldrei getað hefðað upphlutinn aðréttum lögum. Meint eignarhald stefndu um skamman tíma geti heldur ekki stofnaðhefðarrétt, þar sem hún leiði rétt sinn frá móður stefnanda, auk þess sem meinteignarhald hennar sé mjög stutt. Móðir stefnanda hafi ekki haft heimild stefnanda tilað ráðstafa upphlutnum til stefndu til eignar, heldur einungis heimild til aðnota upphlutinn þangað til stefnandi yrði fullvaxta. Stefnda hafi tekið viðupphlutnum að gjöf, vitandi um fullkomna vanheimild gefandans. Á grundvellimeginreglna eignar- og fjármunaréttarins geti stefnda ekki öðlast meiri rétt engefandi upphlutarins átti. Stefnda öðlist þar af leiðandi engan þann rétt semhenni hafi verið heitið í gjafabréfi dags. 26. október 2007, enda sé stefnandieigandi upphlutarins og móður hennar hafi skort heimild til að standa að þeirriráðstöfun að gefa upphlutinn með fyrrnefndu gjafabréfi til stefndu. Móðirstefnanda og systir hennar, stefnda, hafi báðar vitað hið rétta um eignarhaldiðá upphlutnum. Stefnanditelji að vegna þeirra gagna og upplýsinga um eignarhald upphlutarins semstaðfesti að stefnandi hafi fengið upphlutinn að gjöf og sé eigandi hans, enstefnandi hyggist jafnframt leiða vitni því til sönnunar, standi það nú stefndunær að sanna með hvaða hætti hún telji sig eiga tilkall til upphlutarins. Þóttstefnda hafi fyrrnefnt gjafabréf í höndum sé það ekki einhlít sönnuneignarréttar, leiði framborin sönnunargögn og vitnisburður annað í ljós, en íeinkamálaréttarfari gildir reglan um frjálst sönnunarmat dómenda. Umlagarök er í stefnu vísað til meginreglna eignar- og fjármunaréttarins og 72. gr. laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þá vísarstefnandi til ákvæða laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 2. mgr. 25.gr. laganna varðandi tilhögun kröfugerðar, svo og til almennra reglnaeinkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði, auk 2. mgr. 48. gr. og 2. mgr.50. gr. laganna. Jafnframt vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 46/1905 um hefð,einkum 3. mgr. 2. gr. laganna. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnanditil 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt ámálflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekkivirðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessumúr hendi stefndu.III Stefndakveðst byggja sýknukröfu sína á því að hún sé réttur eigandi að hinumtilgreinda upphlut. Það sé meginregla eignarréttar að sá sem telji sig eigaeignarrétt að hlut beri sönnunarbyrði fyrir því og skorti stefnanda þvílagaskilyrði fyrir kröfu sinni. Ekkertsé fram komið í málinu sem beri brigður á eignarrétt Ingibjargar Valdimarsdótturog heimild hennar til að ráðstafa upphlutnum með gjafagerningi til stefndu.Vitnisburðir, þar á meðal Svanhildar Theódóru Valdimarsdóttur, um atburði fyriráratugum síðan hljóti að teljast óáreiðanlegir. Verðiþví ekki byggt á slíkum vitnisburði þegar fyrir liggi að Ingibjörg heitin hafifarið með beinan eignarrétt að upphlutnum frá því að hún fékk hann sjálf aðgjöf. Vitnisburðir bróður stefnanda, Jóhannesar Kristjáns Guðlaugssonar ogmóðurbróður stefnanda, Jóns Þorbergs Valdimarssonar, séu til marks um aðupphluturinn hafi réttilega verið eign Ingibjargar heitinnar og að hún hafifengið hann í fermingargjöf. Það sé því ekki rétt sem fram komi í stefnu aðmargir í fjölskyldunni viti að eignarhaldhans sé með þeim hætti sem stefnandi hafi haldið fram. Bresti stefnandaþví sönnun fyrir því að hún hafi átt upphlutinn, en ekki móðir hennar,Ingibjörg Valdimarsdóttir. Stefnandabresti að sama skapi skilyrði fyrir kröfu sinni að því leyti að hún hafi ekkertaðhafst frá þeim tíma sem þeir atburðir áttu að hafa gerst sem hún byggi kröfusína á uns móðir hennar lést. Hafi hún átt einhverja kröfu árið 1970 þá sé húnniður fallin fyrir tómlæti. Stefndabyggi eignarrétt sinn á umræddum upphlut á gjafabréfi frá systur sinni ogfósturmóður, Ingibjörgu Valdimarsdóttur, sem átt hafi beinan eignarrétt ográðstöfunarrétt yfir upphlutnum. Eignarréttur Ingibjargar hafi ekki stofnastfyrir hefð, heldur hafi henni verið gefinn upphluturinn. Verði eignarréttur,sem sé stjórnarskrárvarinn grundvallarréttur, ekki vefengdur með órökstuddumsöguburði og því síður væntingum stefnanda um að hljóta upphlutinn í arf. Umlagarök vísar stefnda til meginreglnaeignar- og fjármunaréttar og 72. gr.laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, einkum 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. Stefnda sé ekkivirðisaukaskattsskyldur aðili og sé henni því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úrhendi stefnanda. IVNiðurstaða Viðaðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og stefnda aðilaskýrslu. Auk þess gáfuskýrslu eftirfarandi vitni sem öll eru systkini og/eða hálfsystkini bæðistefndu og Ingibjargar Valdimarsdóttur, móður stefnanda: Svanhildur TheódóraValdimarsdóttir, Elín Jónasdóttir, Lilja Guðmundína Valdimarsdóttir, IngvarEinar Valdimarsson og Jón Þorbergur Valdimarsson. Þá gáfu skýrslu sem vitniJóhannes Kristján Guðlaugsson, bróðir stefnanda og fósturbróðir stefndu, ogAlda Særós Þórðardóttir, mágkona stefnanda. Ímáli þessu er deilt um eignarrétt að lausafé, nánar tiltekið íslenskumþjóðbúningi eða upphlut. Óumdeilt er að upphlut þennan hafði Ingibjörg heitinValdimarsdóttir, móðir stefnanda og systir og fósturmóðir stefndu, í vörslum sínumóslitið um áratugaskeið og bar hann við hátíðleg tækifæri. Þá liggur fyrir aðIngibjörg heitin ráðstafaði upphlutnum til stefndu með gjafabréfi á árinu 2007og hefur hann verið í vörslum stefndu frá sama leyti. Er þannig ótvírætt aðvilji Ingibjargar heitinnar stóð til þess að stefnda fengi upphlutinn og erekki um það deilt að hún var bær til að ráðstafa eigum sínum í lifanda lífi,einungis er deilt um það hvort upphluturinn var í hennar eigu er hún gaf hann,sem er forsenda þess að ráðstöfunin hafi verið henni heimil. Stefnandistyður kröfu sína um viðurkenningu eignarréttar hennar að upphlutnum fyrst ogfremst við framburð vitna og að nokkru við ljósmyndir. Fyrirdómi bar Svanhildur Theódóra um að hafa verið á bænum Skarði þann dag sem húntaldi að stefnanda hafi verið gefinn upphluturinn. Kvaðst hún þó ekki hafaverið viðstödd er gjöfin var gefin, gagnstætt því sem haldið er fram í stefnu,en bar um að gefandinn, Ingibjörg Kristinsdóttir á Skarði, hafi sagt sér fráþví nokkru fyrr að hún ætlaði að gefa stefnanda, sem þá var á barnsaldri,upphlut sem hún hefði eignast frá Helgu Guðmundsdóttur. Vitnið sagði aðumræddur upphlutur sem Helga átti hafi verið „ofboðslega fallegur og flottur“en hún kvaðst ekki treysta sér til að segja til um það hvort um sama upphlut séað ræða og þann sem deilt er um í þessu máli og óumdeilt er að sést áljósmyndum af móður stefndanda í upphlut sem teknar voru 1966 eða síðar, en þærljósmyndir voru bornar undir vitnið fyrir dómi. IngvarEinar Valdimarsson, bróðir Ingibjargar Valdimarsdóttur heitinnar, kvaðst fyrirdómi alinn upp á næsta bæ við Skarð. Hann bar um að sveitungi hans, IngibjörgKristinsdóttir á Skarði, hafi sagt honum frá því að hún hefði gefið stefnandabarnungri mjög fallegan upphlut, sem kominn var frá Helgu, vinnukonu á Skarði.Hann kvaðst telja Ingibjörgu hafa sagt sér þetta um viku síðar, og að hún hafisagt fleirum frá gjöfinni, enda hafi þetta verið umtalað á næstu bæjum. Hannkvað ekki mikinn samgang hafa verið milli hans og systur hans, Ingibjargar Valdimarsdótturheitinnar, og ekki minnast þess að hún hafi gengið í upphlut. Gat hann þannigekki borið um það hvort upphlutur sá sem systir hans bar sem hátíðarbúning umáratuga skeið hafi verið sá sami upphlutur og Helga átti áður. Þábáru vitnin Elín Jónasdóttir og LiljaValdimarsdóttir um að hafa heyrt um það rætt innan fjölskyldunnar að stefnandihefði barnung fengið upphlut að gjöf.Kvað Elín að móður sinni og Ingibjargar Valdimarsdóttur heitinnar,Ingigerði Sigurbrandsdóttur, hafi orðið tíðrætt um það hvers vegna Ingibjörgheitin skilaði ekki dóttur sinni, stefnanda, upphlutnum. AldaSærós Þórðardóttir, mágkona stefnanda, bar um að Ingibjörg heitin, móðirstefnanda, hafi eitt sinn í kvöldverðarboði nefnt að stefnandi hefði sent sérábyrgðarbréf þar sem hún krafði móður sína m.a. um upphlut. Hafi Ingibjörgheitin skýrt svo frá að hún hefði selt upphlutinn upp í skuld stefnanda viðsig, en hún hafi ekki viljað svara því hverjum hún hefði selt upphlutinn.Aðspurð hvort hún hefði heyrt af því að stefnandi hefði fengið upphlut að gjöfer hún var barn að aldri, kvaðst vitnið einungis hafa heyrt af því frástefnanda sjálfri. Önnurvitni sem gáfu skýrslu fyrir dómi styðja fremur staðhæfingu stefndu um aðupphluturinn sem Ingibjörg heitin notaði sem sinn helsta hátíðabúning umáratuga skeið hafi verið hennar eign frá fermingu. Á þann veg bar bróðirIngibjargar heitinnar, Jón Þorbergur Valdimarsson, og einnig Jóhannes KristjánGuðlaugsson, bróðir stefnanda, sem kvaðst aldrei hafa heyrt af öðru en að móðirþeirra ætti upphlutinn sem hún gekk í alla tíð. Tók hann undir staðhæfingarstefndu um að Ingibjörg heitin hafi fengið upphlutinn frá ömmu sinni, JóhönnuBæringsdóttur, og að stjörnubelti sem hún bar við hann í seinni tíð hafi húnkeypt af Ingibjörgu á Skarði. Kvaðst hann telja móður sína hafa sagt þá sögu erhún sagði í seinni tíð, að hún hefði selt upphlutinn, til þess að fá frið fyrirstefnanda, sem hafi löngum falast eftir því að fá upphlutinn að gjöf. Hann kvaðstefnanda hafa komið þannig fram við móður sína síðustu árin að ósamkomulaghafi ríkt milli þeirra. Samkvæmtframanrituðu er framburður vitna ekki einhlítur. Við mat á framburði þeirravitna sem gáfu skýrslu fyrir dómi er til þess að líta að þau tengjast öllaðilum máls þessa fjölskylduböndum, flest báðum þeirra. Dómurinntelur hvorki verða ráðið af þeim ljósmyndum sem lagðar hafa verið fram ímálinu, né heldur af frumritum sumra þeirra sem sýnd voru í réttinum viðaðalmeðferð málsins, hvort um einn og sama upphlutinn sé að ræða sem Ingibjörgheitin Valdimarsdóttir bar á ljósmyndum frá 1950 og 1951 og á ljósmyndum semteknar voru 1966 eða síðar, eða hvort um sinn upphlutinn hvorn sé að ræða. Þómá greina þann mun að belti er ekki að sjá á eldri myndunum. Á því hefurstefnda gefið skýringu, sem studd er framburði Jóhannesar Kristjáns, sem kveðsthafa verið um 11 ára gamall er móðir hans keypti beltið af Ingibjörgu fráSkarði. Hefur stefnandi ekki leitast sérstaklega við að hrekja þáskýringu. Þóttstefnandi hafi með framburði vitna rennt nokkrum stoðum undir það að Ingibjörgá Skarði kunni að hafa gefið henni upphlut er hún var barn að aldri, er það matdómsins að stefnanda hafi ekki, með þeim sönnunargögnum sem færð hafa veriðfram í málinu, lánast að rísa undir þeirri sönnunarbyrði sem á henni hvílirfyrir þeirri staðhæfingu að sá upphlutur sem móðir hennar hafði óslitið í sínumvörslum og gekk í um árabil, og sem hún ráðstafaði með gjafagerningi tilstefndu á árinu 2007, hafi ekki verið eign hennar heldur eign stefnanda. Hefurstefnandi hvorki leitt nægar líkur að því að um þann sama upphlut sé að ræða ogHelga Guðmundsdóttir, vinnukona á Skarði, átti og síðar IngibjörgKristinsdóttir á Skarði, né er nægilega upplýst hvað fólst þá í þeim gerningier upphluturinn komst í vörslur móður stefnanda, hafi á annað borð verið umþann sama upphlut að ræða. Telur dómurinn ekki verða litið fram hjá því að um60 ár eru liðin frá þeim gjafagerningi sem stefnandi byggir á að hafi átt sérstað er hún var barn að aldri og hún man sjálf ekki eftir. Þá hefur ekkert vitnannagetað borið um þann gerning og efni hans, að öðru leyti en af afspurn. Ennfremurverður ekki litið fram hjá hinum skýra vilja vörsluhafa upphlutarins um árabilsem kemur bæði fram í gjafabréfi hennar til stefndu frá árinu 2007 og í þeirrilýsingu stefnanda sjálfrar að móðir hennar hafi neitað að afhenda henniupphlutinn og sjálf notað hann, þrátt fyrir ítrekaða beiðni stefnanda um árabilum að fá afhentan upphlutinn. Þannig styður það sem fyrir liggur um afstöðumóður stefnanda, sem nú er látin og því ekki til frásagnar, fremur að hún sjálfhafi talið til eignar yfir upphlutnum heldur en hitt. Umfjöllun sem birtist ítímaritsviðtali við Ingibjörgu heitna um klæðnað hennar við fermingu hefur engaafgerandi þýðingu til sönnunar um kröfu stefnanda. Samkvæmtöllu framanrituðu hefur stefnanda ekki lánast að færa viðhlítandi sönnur fyrirstaðhæfingu sinni um eignarhald sitt á téðum upphlut og fylgihlutum hans. Berþví að sýkna stefndu af viðurkenningarkröfu stefnanda í máli þessu. Afframangreindum rökstuðningi leiðir að ekki gerist þörf á að taka sérstakaafstöðu til þess hluta dómkröfunnar sem lýtur að pilsi, svuntu og blússu, semviðurkennt er í stefnu að hafi ekki verið hluti af þeirri gjöf sem stefnandibyggir á að hún hafi hlotið, en það athugist að engar málsástæður hafa veriðhafðar uppi til stuðnings kröfu um viðurkenningu eignarréttar að þessum munumsérstaklega. Meðhliðsjón af atvikum öllum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Afhálfu stefnanda flutti mál þetta Betzý Ósk Hilmarsdóttir hdl., sem tók viðmálinu af Birni Ólafi Hallgrímssyni hrl. við aðalmeðferð þess. Af hálfu stefnduflutti málið Margrét Gunnlaugsdóttir hrl. HildurBriem héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laganr. 91/1991. Voru lögmenn aðila og dómari sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins þrátt fyrir þann drátt sem varð á dómsuppsögu fram yfirlögbundinn frest, sem helgaðist af embættisönnum dómarans og hátíðisdögum.Dómsorð: Stefnda,Kristín Valdimarsdóttir, er sýkn af dómkröfum stefnanda, Kristbjargar HelguGuðlaugsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður milliaðila fellur niður.
Mál nr. 24/2009
Kjarasamningur Ráðningarsamningur Stjórnsýsla Valdmörk Opinberir starfsmenn
L starfaði sem flugumferðarstjóri frá árinu 1974. Í ráðningarsamningi hans frá 8. janúar 1996 var starfsheiti hans tilgreint varðstjóri. Samkvæmt eldri kjarasamningum fengu flugumferðarstjórar starfsheitið varðstjóri eftir 10 ára starf án þess að því fylgdu breytingar á störfum eða stjórnunarlegri ábyrgð og var starfsheitið því eingöngu starfsheiti til launa. Í kjarasamningi aðila sem tók gildi 1. desember 1995 var fellt út ákvæðið um að menn fengju starfsheitið varðstjóri vegna starfsaldurs. Nýr kjarasamningur tók gildi 1. desember 1997 en með honum voru gerðar grundvallarbreytingar á uppbyggingu og fyrirkomulagi kjaramála flugumferðarstjóra. Í nýjum samningi var flugumferðarstjórum raðað í launaflokka innan ramma A en varðstjórum/kennurum raðað í launaflokka innan ramma B. L var settur í launaflokk A19, enda gegndi hann eftir sem áður starfi almenns flugumferðarstjóra. L ritaði 15. júlí 2004 bréf til flugmálastjóra og fór fram á leiðréttingu á því misræmi launa sem honum hefðu verið greidd frá 1. desember 1997 og þeirra sem honum hefði borið þar sem starfsheiti hans var tilgreint „varðstjóri“ í ráðningarsamningi. Því var hafnað 26. ágúst 2004 og sendi L í kjölfarið „stjórnsýslukæru“ til samgönguráðherra. Með úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004 var fallist á kröfu L. Fjármálaráðuneytið gerði verulegar athugasemdir við úrskurðinn, þar sem samgönguráðuneytið hefði skort lagagrundvöll til að úrskurða í málinu. L leitaði til umboðsmanns Alþingis 1. mars 2005 og kvartaði yfir því að Flugmálastjórn hefði ekki framfylgt úrskurði samgönguráðuneytisins. Umboðsmaður taldi að úrskurður samgönguráðuneytisins hefði verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga, sem L ætti að geta byggt rétt sinn á. Beindi hann þeim tilmælum til samgönguráðuneytisins og Flugmálastjórnar að launaútreikningar yrðu gerðir til að úrskurðurinn kæmi til framkvæmda án tafar. Ítrekaði umboðsmaður að hann hefði á þessu stigi ekki tekið afstöðu til aðkomu fjármálaráðuneytisins, valdmarka milli ráðuneyta og röksemda fjármálaráðuneytisins um valdþurrð samgönguráðuneytisins til þess að fjalla um launamál. Hæstiréttur taldi að svarbréf flugmálastjóra 26. ágúst 2004 hefði falið í sér túlkun á kjarasamningi og verið staðfesting á röðun í launaflokk. Sú niðurstaða hefði verið fengin á grundvelli vinnuréttar en ekki stjórnsýsluréttar og gæti því ekki talist stjórnsýsluákvörðun samkvæmt stjórnsýslulögum, sem kæra mætti til æðra stjórnvalds. Fallist var á með Í að með því að kveða upp úrskurð um kæru án kæruheimildar hefði úrskurður samgönguráðuneytisins orðið markleysa og L ekki getað reist á honum kröfu sína. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest og reyndi þá ekki á fyrningu eða tómlæti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2009 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.162.493 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. I Áfrýjandi hefur starfað sem flugumferðarstjóri frá 1974. Hann sagði upp störfum hjá stefnda 1995 en var ráðinn til starfa á ný með ráðningarsamningi 8. janúar 1996 og var starfsheiti hans þar tilgreint varðstjóri. Lagt hefur verið fram bréf Flugstoða ohf. 22. febrúar 2008 til starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, þar sem fram kemur að þrátt fyrir starfsheitið varðstjóri hafi starf áfrýjanda ávallt verið starf almenns flugumferðastjóra og hann hvorki sinnt starfi varðstjóra né öðrum stjórnunarstörfum hjá Flugmálastjórn Íslands eða Flugstoðum ohf. Til skýringar er þess getið að samkvæmt eldri kjarasamningum hafi flugumferðarstjórar fengið starfsheitið varðstjóri eftir 10 ára starf án þess að því fylgdu breytingar á störfum eða stjórnunarlegri ábyrgð og hafi því starfsheitið varðstjóri samkvæmt þeirra tíma skilgreiningu á störfum eingöngu verið starfsheiti til launa. Vísar stefndi um þetta til greina 1.7 og 1.8 í kjarasamningi milli Félags íslenskra flugumferðarstjóra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs frá 1987 og ráðningarsamnings 8. janúar 1996, þar sem áfrýjandi sé sagður varðstjóri samkvæmt kjarasamningi. Í kjarasamningi þeirra sem tók gildi 1. desember 1995 var fellt út ákvæðið um að menn fengju starfsheitið varðstjóri vegna starfsaldurs. Í grein 1.3.1. var starfsheitum raðað og féll áfrýjandi í flokk 266, Varðstjóri/flugumferðarstjóri með 13 ára starfsaldur. Nýr kjarasamningur var gerður milli þessara aðila 8. september 1997. Með honum voru gerðar grundvallarbreytingar á uppbyggingu og fyrirkomulagi kjaramála flugumferðarstjóra. Samkvæmt ákvæðum í grein 3.4 skyldu störf skilgreind og samkvæmt því raðað í A, B eða C ramma og launaflokk innan hvers þeirra. Í ramma A skyldu falla: „Almenn störf sem að jafnaði eru unnin undir stjórn annarra. Starfið getur falist í umsjón verkefna er krefjast töluverðrar þekkingar á ákveðnu sviði stofnunar ... Verkstjórn getur falist í starfinu en er ekki meginhluti starfsins.“ Í ramma B skyldi falla starf sem „felst fyrst og fremst í að skipuleggja, stjórna og samhæfa starfsemi einnar eða fleiri deilda, eða umsjón verkefna og/eða málaflokka.“ Aðilar kjarasamningsins gerðu samtímis samkomulag þar sem lýst var forsendum sem hafa skyldi til hliðsjónar við röðun starfa og var svokölluð aðlögunarnefnd skipuð fulltrúum Flugmálastjórnar og félags flugumferðastjóra falið að skila röðun manna í launaflokka. Nefndin skilaði niðurstöðu sinni sama dag og kjarasamningurinn var undirritaður. Samningurinn tók gildi 1. desember 1997 og var almennum flugumferðarstjórum raðað í launaflokka innan ramma A en varðstjórum/kennurum raðað í launaflokka innan ramma B. Áfrýjandi var settur í launaflokk A19, enda gegndi hann eftir sem áður starfi almenns flugumferðarstjóra. Í málflutningi fyrir Hæstarétti kvaðst hann í framhaldi hafa leitað til samstarfsnefndar samkvæmt ákvæðum samningsins til þess að fá flokkun sína leiðrétta, en án árangurs. Engra gagna nýtur í málinu um að slíku máli hafi verið beint til samstarfsnefndar. Áfrýjandi ritaði 15. júlí 2004 bréf til flugmálastjóra, vinnuveitanda síns, og fór fram á leiðréttingu á því misræmi launa sem honum hefðu verið greidd frá 1. desember 1997 og þeirra sem honum hefði borið þar sem starfsheiti hans hafi verið tilgreint sem „varðstjóri“ í ráðningarsamningi, en varðstjórum með 20 ára starfsreynslu hefði borið laun samkvæmt flokki B11. Með bréfi flugmálastjóra 26. ágúst 2004 var því hafnað að honum hefði verið raðað í rangan launaflokk eftir gerð kjarasamningsins 1997, enda kvæði samningurinn á um að almennir flugumferðastjórar skyldu taka laun samkvæmt A ramma en varðstjórar og kennarar samkvæmt B ramma. Áfrýjanda hefði verið raðað í launaflokk innan A ramma enda þótt hann hefði í ráðningarsamningi frá 1996 verið skráður „varðstjóri“ samkvæmt eldri kjarasamningi. Með bréfi 8. september 2004 til samgönguráðherra sendi áfrýjandi „stjórnsýslukæru” þar sem hann „kærði þá ákvörðun Flugmálastjórnar að virða ekki ráðningarsamning stofnunarinnar“ við sig. Reisti hann kæru sína á reglum vinnu- og starfsmannaréttar um að samninga beri að halda. Ráðningarsamningur hans hefði vísað beint til starfsheitis sem raðað hefði verið í ákveðinn launaflokk samkvæmt kjarasamningi en Flugmálastjórn greitt honum laun samkvæmt lægri launaflokki. Með úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004 var fallist á kröfu áfrýjanda. Fjármálaráðuneytið gerði 21. janúar 2005 verulegar athugasemdir við úrskurðinn og í niðurstöðu þeirra sagði að samgönguráðuneytið hefði skort lagagrundvöll til þess að úrskurða í málinu samkvæmt 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að samgönguráðherra bæri að afturkalla úrskurð sinn samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laganna. Samgönguráðuneytið ritaði fjármálaráðuneytinu bréf 3. júní 2005 og kvaðst hafa tekið málið til endurskoðunar, bæði um form og efni, og féllst á það með fjármálaráðuneytinu að áfrýjandi hefði ekki átt kröfu á því að fá ákvörðun Flugmálastjórnar um greiðslu launa endurskoðaða af samgönguráðuneytinu, sbr. 49. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hins vegar hefði ráðherra almenna heimild til að taka ákvörðun lægra setts stjórnvalds til umfjöllunar og endurskoðunar. Hefði ráðuneytinu því verið heimilt að fjalla um erindi áfrýjanda þótt því hefði ekki verið skylt að taka það til úrskurðar sem stjórnsýslukæru á grundvelli 26. gr. stjórnsýslulaga. Með vísan til þessara lagaraka teldi samgönguráðuneytið ákvörðun sína tvímælalaust lögmæta, þótt ekki hefði borið nauðsyn til að taka hana í úrskurðarformi. Skilyrði til afturköllunar samkvæmt 25. gr. laganna væru því ekki fyrir hendi. Áfrýjandi leitaði til umboðsmanns Alþingis 1. mars 2005 og kvartaði yfir því að Flugmálastjórn hefði ekki framfylgt úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004. Umboðsmaður gaf álit sitt á kvörtun áfrýjanda 11. júlí 2006. Taldi hann að úrskurður samgönguráðuneytisins hefði verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga sem væri „bindandi jafnt fyrir aðila máls, önnur stjórnvöld og það stjórnvald sem ákvörðunina tók.“ Ætti áfrýjandi því að geta byggt rétt á úrskurðinum nema ráðuneytið hefði afturkallað hann eða lýst yfir ógildi hans. Niðurstaða umboðsmanns var á þá leið að samgönguráðuneytið hefði átt að bregðast við erindi áfrýjanda með því að leggja fyrir Flugmálastjórn að reikna út þá greiðslu sem áfrýjanda bæri samkvæmt úrskurði ráðuneytisins 29. nóvember 2004, senda útreikninginn til fjársýslu ríkisins til greiðslu ef heimildir Flugmálastjórnar stæðu ekki til að inna þá greiðslu sjálf af hendi. Það væri því jafnframt niðurstaða umboðsmanns að Flugmálastjórn hefði ekki verið heimilt að láta hjá líða að framfylgja úrskurði samgönguráðuneytisins. Beindi umboðsmaður því þeim tilmælum til samgönguráðuneytisins og Flugmálastjórnar að útreikningarnir yrðu gerðir til að úrskurðurinn kæmi til framkvæmdar án frekari tafa. Tæki fjársýslan í framhaldinu þá formlegu ákvörðun að hafna útgreiðslu launanna gæti áfrýjandi, að fengnum úrskurði fjármálaráðuneytisins um ákvörðunina, leitað til sín að nýju. Myndi hann þá eftir atvikum taka afstöðu til lögmætis þeirrar ákvörðunar en hann ítrekaði að hann hefði í þessu áliti og á þessu stigi ekki tekið neina afstöðu til aðkomu fjármálaráðuneytisins að málinu eins og hún birtist í gögnum þess, valdmarka milli ráðuneytanna eða röksemda fjármálaráðuneytisins um valdþurrð samgönguráðuneytisins til að fjalla um launamál. II Í málflutningi fyrir Hæstarétti andmælti áfrýjandi staðhæfingu stefnda um að hann hafi ávallt starfað sem almennur flugumferðarstjóri og benti á að hann hafi sinnt störfum varðstjóra þegar þörf krafði eða eftir því hafi verið leitað. Með vísan til starfslýsingar almennra flugumferðarstjóra, þar sem fram kemur að verkstjórn geti falist í starfinu en sé ekki meginhluti þess, stendur óhögguð staðhæfing stefnda um að áfrýjandi hafi í reynd ekki gegnt stjórnunarstörfum. Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjanda af hálfu vinnuveitanda síns raðað í launaflokk innan A ramma eftir gerð kjarasamningsins 1997, en í hann féllu almennir flugumferðastjórar og þar með áfrýjandi, enda þótt hann í ráðningarsamningi frá 1996 hafi borið starfsheitið „varðstjóri“. Þessa röðun í launaflokk gat áfrýjandi borið undir samstarfsnefnd samkvæmt 10. gr. kjarasamningsins og eftir atvikum Félagsdóm samkvæmt 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, en gerði ekki. Þess í stað fór hann fram á leiðréttingu í bréfi til flugmálastjóra tæpum sjö árum síðar. Svarbréf flugmálastjóra til hans 26. ágúst 2004 fól í sér túlkun á kjarasamningi og var staðfesting á röðun í launaflokk. Sú niðurstaða var fengin á grundvelli vinnuréttar en ekki stjórnsýsluréttar, enda eru ákvæði laga nr. 94/1986 reist á þeirri meginreglu að kjarasamningar séu gerðir á forsendum samningaréttar og feli ekki í sér einhliða ákvarðanir um réttindi og skyldur launþegans. Þessi niðurstaða flugmálastjóra gat því ekki talist stjórnsýsluákvörðun samkvæmt 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, sem kæra mætti til æðra stjórnvalds samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laganna og 49. gr. laga nr. 70/1996. Þegar áfrýjandi allt að einu kærði þessa niðurstöðu flugmálastjóra til samgönguráðherra hefði ráðuneytið því með réttu átt að vísa kærunni frá þar sem kæruheimild væri ekki fyrir hendi, eins og ráðuneytið viðurkenndi síðar í bréfi sínu til fjármálaráðuneytisins 3. júní 2005, sem áður var rakið. Í framangreindu áliti umboðsmanns Alþingis kemur fram að hann taki ekki afstöðu til þess hvort fyrir hendi sé hugsanlegur lagalegur grundvöllur afskipta fjármálaráðuneytisins af málinu. Umboðsmaður tók þannig ekki afstöðu til valdmarka fjármálaráðuneytis og samgönguráðuneytis, sem hér reynir á. Í áliti hans var heldur ekki tekin afstaða til þess hvort gildi úrskurðar samgönguráðuneytisins hafi verið háð því hvort ákvörðun Flugmálastjórnar hafi verið stjórnsýsluákvörðun sem hafi verið kæranleg samkvæmt 26. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á með stefnda að með því að kveða upp úrskurð um kæru án kæruheimildar hafi úrskurður samgönguráðuneytisins orðið markleysa og áfrýjandi ekki getað reist á honum kröfu sína. Það breytir ekki þessari niðurstöðu þótt í úrskurðinum hafi falist ívilnandi ákvörðun fyrir áfrýjanda, enda getur hann ekki hafa talist grandlaus vegna setu hans í aðlögunarnefnd. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest og reynir þá ekki sérstaklega á fyrningu eða hvort áfrýjandi hafi fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2009. Mál þetta er höfðað 29. maí 2007. Stefnandi er Loftur Jóhannsson, Salthömrum 5, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 2.162.493 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987, af 12.838 kr. frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar 1998, þá af 21.065 kr. frá þeim degi til 1. mars 1998, þá af 33.361 kr. frá þeim degi til 1. apríl 1998, þá af 46.941 kr. frá þeim degi til 1. maí 1998, þá af 57.837 kr. frá þeim degi til 1. júní 1998, þá af 70.133 kr. frá þeim degi til 1. júlí 1998, þá af 87.431 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 1998, þá af 100.750 kr. frá þeim degi til 1. september 1998, þá af 123.966 kr. frá þeim degi til 1. október 1998, þá af 143.570 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1998, þá af 160.183 kr. frá þeim degi til 1. desember 1998, þá af 178.619 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1999, þá af 209.903 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 1999, þá af 218.418 kr. frá þeim degi til 1. mars 1999, þá af 238.349 kr. frá þeim degi til 1. apríl 1999, þá af 254.093 kr. frá þeim degi til 1. maí 1999, þá af 271.486 kr. frá þeim degi til 1. júní 1999, þá af 282.763 kr. frá þeim degi til 1. júlí 1999, þá af 299.716 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 1999, þá af 313.771 kr. frá þeim degi til 1. september 1999, þá af 336.882 kr. frá þeim degi til 1. október 1999, þá af 360.112 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1999, þá af 374.407 kr. frá þeim degi til 1. desember 1999, þá af 385.684 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2000, þá af 409.784 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2000, þá af 418.519 kr. frá þeim degi til 1. mars 2000, þá af 436.353 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2000, þá af 454.639 kr. frá þeim degi til 1. maí 2000, þá af 467.871 kr. frá þeim degi til 1. júní 2000, þá af 483.966 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2000, þá af 507.895 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2000, þá af 523.742 kr. frá þeim degi til 1. september 2000, þá af 544.734 kr. frá þeim degi til 1. október 2000, þá af 562.525 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2000, þá af 583.193 kr. frá þeim degi til 1. desember 2000, þá af 606.997 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2001, þá af 634.253 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2001, þá af 656.482 kr. frá þeim degi til 1. mars 2001, þá af 698.737 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2001, þá af 699.835 kr. frá þeim degi til 1. maí 2001, þá af 716.885 kr. frá þeim degi til 1. júní 2001, þá af 738.707 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2001, þá af 754.147 kr. með vöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. ágúst 2001, þá af 774.695 kr. frá þeim degi til 1. september 2001, þá af 788.522 kr. frá þeim degi til 1. október 2001, þá af 804.263 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2001, þá af 819.849 kr. frá þeim degi til 1. desember 2001, þá af 838.899 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2002, þá af 858.002 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2002, þá af 867.378 kr. frá þeim degi til 1. mars 2002, þá af 882.725 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2002, þá af 897.931 kr. frá þeim degi til 1. maí 2002, þá af 922.560 kr. frá þeim degi til 1. júní 2002, þá af 943.234 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2002, þá af 964.051 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2002, þá af 991.804 kr. frá þeim degi til 1. september 2002, þá af 1.015.905 kr. frá þeim degi til 1. október 2002, þá af 1.045.686 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2002, þá af 1.070.132 kr. frá þeim degi til 1. desember 2002, þá af 1.090.780 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2003, þá af 1.122.173 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2003, þá af 1.133.205 kr. frá þeim degi til 1. mars 2003, þá af 1.155.040 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2003, þá af 1.172.467 kr. frá þeim degi til 1. maí 2003, þá af 1.190.134 kr. frá þeim degi til 1. júní 2003, þá af 1.215.058 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2003, þá af 1.237.175 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2003, þá af 1.260.673 kr. frá þeim degi til 1. september 2003, þá af 1.278.030 kr. frá þeim degi til 1. október 2003, þá af 1.304.936 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2003, þá af 1.322.363 kr. frá þeim degi til 1. desember 2003, þá af 1.339.579 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2004, þá af 1.361.749 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2004, þá af 1.373.112 kr. frá þeim degi til 1. mars 2004, þá af 1.391.018 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2004, þá af 1.407.150 kr. frá þeim degi til 1. maí 2004, þá af 1.425.198 kr. frá þeim degi til 1. júní 2004, þá af 1.446.777 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2004, þá af 1.466.618 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2004, þá af 1.494.924 kr. frá þeim degi til 1. september 2004, þá af 1.513.773 kr. frá þeim degi til 1. október 2004, þá af 1.533.764 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2004, þá af 1.550.430 kr. frá þeim degi til 1. desember 2004, þá af 1.566.562 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2005, þá af 1.590.465 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2005, þá af 1.601.999 kr. frá þeim degi til 1. mars 2005, þá af 1.622.109 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2005, þá af 1.638.484 kr. frá þeim degi til 1. maí 2005, þá af 1.655.401 kr. frá þeim degi til 1. júní 2005, þá af 1.675.694 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2005, þá af 1.696.759 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2005, þá af 1.713.487 kr. frá þeim degi til 1. september 2005, þá af 1.745.007 kr. frá þeim degi til 1. október 2005, þá af 1.780.238 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2005, þá af 1.804.037 kr. frá þeim degi til 1. desember 2005, þá af 1.827.836 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2006, þá af 1.854.430 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2006, þá af 1.867.197 kr. frá þeim degi til 1. mars 2006, þá af 1.891.587 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2006, þá af 1.911.504 kr. frá þeim degi til 1. maí 2006, þá af 1.929.248 kr. frá þeim degi til 1. júní 2006, þá af 1.954.503 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2006, þá af 1.981.690 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2006, þá af 2.007.817 kr. frá þeim degi til 1. september 2006, þá af 2.036.160 kr. frá þeim degi til 1. október 2006, þá af 2.062.269 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2006, þá af 2.091.444 kr. frá þeim degi til 1. desember 2006, þá af 2.120.619 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2007 og loks af 2.162.493 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, ásamt virðisaukaskatti, að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Málið var dómtekið 30. janúar 2008 og dómur kveðinn upp 25. febrúar s.á. Með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sl. í máli nr. 121/2008 var dómurinn ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Dómari sem fór með málið í héraði er nú við Héraðsdóm Reykjaness en var falin meðferð málsins af Dómstólaráði með bréfi, dags. 17. nóvember 2008. Málið var endurupptekið 4. desember sl. og tekið til dóms að nýju 15. desember sl. að loknum munnlegum málflutningi. I. Stefnandi hefur starfað sem flugumferðarstjóri frá árinu 1974 og er stéttarfélag hans félag íslenskra flugumferðarstjóra (FÍF). Fyrir liggur ráðningar­samningur, dags. 1. júní 1987, þar sem starfsheiti stefnanda er tilgreint flugumferðarstjóri III. Stefnandi sagði upp á árinu 1995 í kjölfar kjaradeilu, en áður en til þess kom að hann hætti störfum var hann endurráðinn og nýr ráðningarsamningur gerður, dags. 8. janúar 1996. Í þeim ráðningarsamningi kemur fram að um launagreiðslur, launaflokk, starfsaldur til launa og önnur starfskjör fari eftir því sem í ­ráðningarsamningnum greini og samkvæmt kjarasamningi þess stéttarfélags sem tilgreint sé í samningnum, eins og hann sé á hverjum tíma. Í ráðningarsamningnum er „starfsheiti samkvæmt kjara­samningi“ tilgreint „varðstjóri“. Stefnandi var í launaflokki 266. Í kjarasamningi sem tók gildi 1. febrúar 1987 var kveðið á um að flugumferðarstjórar fengu við 10 ára starfsaldur stöðuheitið varðstjóri og launaflokk vaktstjóra ACC/varðstjóra Keflavík. Með kjarasamningi, sem gilti frá 1. desember 1995 til 31. desember 1996, var varðstjóra/flugumferðarstjóra með 13 ára starfsaldur raðað í launaflokk 266. Hinn 8. september 1997 var gerður nýr kjarasamningur milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og FÍF. Með honum var eldri kjarasamningi framlengt, með tilteknum breytingum, og nýtt launakerfi tekið upp frá 1. desember 1997. Í 3. gr. kjarasamningsins segir að frá þeim tíma falli brott eldri launatafla, kaflinn um launaþrep og starfsaldur svo og kaflinn um röðun starfsheita í launaflokka, auk annarra ákvæða sem hafi áhrif á röðun, t.d. vegna menntunar. Í grein 3.4 kjarasamningsins er fjallað almennt um skilgreiningar starfa í launaramma A, B og C. Þá er kveðið á um að niðurstöður aðlögunarnefndar skuli ráða röðun starfsmanna í launaramma og launaflokk. Í fylgiskjali 1 með kjarasamningnum er fjallað um hlutverk nefndarinnar vegna yfirfærslu í nýtt launakerfi. Í fylgiskjali 2 við kjarasamninginn koma fram tilteknar forsendur sem hafa skyldi til hliðsjónar við röðun starfa til viðbótar því sem grein 3.4. í kjarasamningnum mælir fyrir um varðandi skilgreiningar starfa. Stefnandi átti sæti í aðlögunarnefndinni. Þá var með kjarasamningnum komið á fót samstarfsnefnd sem hafði það hlutverk að koma á sáttum í ágreiningsmálum sem rísa kunnu út af samningnum. Samkvæmt niðurstöðum aðlögunarnefndarinnar, um röðun manna í launa­flokka, skyldi flugumferðarstjóri með 20 ára starfsreynslu raðast í launaflokkinn A19 og varðstjóri/kennari við skóla FMS með 20 ára starfsreynslu í B11. Þá var í bókun 1 með miðlunartillögu um kjarasamning FÍF, frá 11. febrúar 2002, kveðið á um að starfsmenn í A og B römmum ættu að fara upp um tvo launaflokka. Stefnandi fékk greitt samkvæmt launaflokki A21, en taldi að hann ætti að fá greitt samkvæmt launaflokki B13. Með bréfi stefnanda, dags. 15. júlí 2004, fór hann fram á það við flugmálastjóra að misræmi milli greiddra launa til hans og þeirra launa sem honum bæri samkvæmt ráðningarsamningi yrðu leiðrétt frá og með 1. desember 1997, þannig að honum yrði greiddur mismunurinn, ásamt dráttarvöxtum. Þá krafðist hann þess að honum yrðu framvegis greidd laun í samræmi við gildandi ráðningarsamning og kjarasamning. Kröfu stefnanda um leiðréttingu launa var hafnað með bréfi flugmálastjóra, dags. 26. ágúst 2004. Í bréfinu segir að ráðningarsamningar við starfsmenn byggi á þeim forsendum sem gilda þegar þeir eru gerðir. Ef nýr kjarasamningur sé gerður um breytingar á forsendum launaröðunar, eða ef starfssvið viðkomandi starfsmanns breytist, sé ekki gerður nýr ráðningarsamningur nema um sé að ræða tilfærslu á milli stéttarfélaga og kjarasamninga. Annars gildi gamli ráðningarsamningurinn að breyttu breytanda. Stefnandi kærði synjun Flugmálastjórnar til samgönguráðherra með bréfi, dags. 8. september 2004, og í úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004 var fallist á kröfur stefnanda. Í minnisblaði fjármálaráðuneytisins, frá 21. janúar 2005, kemur fram að í desember 2004 óskaði fjármálaráðuneytið eftir fundi með samgöngu­ráðuneytinu og gerði athugasemdir við úrskurð síðarnefnda ráðuneytisins. Fjármálaráðuneytið leit svo á að ágreiningur sá sem úrskurðað var um varðaði starfsheiti samkvæmt kjarasamningi, en það starf sem starfsmaður gegni í raun ráði röðun í launaflokka, en ekki formlegt heiti í ráðningarsamningi. Ákvörðun Flugmálastjórnar væri því ekki stjórnvaldsákvörðun heldur túlkun á kjarasamningi. Samgönguráðuneytið hefði því skort lagagrundvöll til þess að úrskurða í málinu og bæri því að afturkalla úrskurð sinn. Í bréfi samgönguráðuneytisins til fjármálaráðuneytisins, dags. 3. júní 2005, kemur fram að fyrrnefnda ráðuneytið leit svo á að því hefði verið heimilt að úrskurða í málinu og að ekki væru fyrir hendi lagaskilyrði til að afturkalla úrskurðinn. Stefnandi kvartaði til umboðsmanns Alþingis vegna þess að Flugmálastjórn hefði ekki framfylgt úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Umboðsmaður beindi þeim tilmælum til samgönguráðuneytisins og Flugmálastjórnar að gera ráðstafanir til að útreikningar á launaleiðréttingum, sem úrskurður samgönguráðuneytisins hljóðaði um, yrðu gerðir. Umboðsmaður tók fram að hann hefði enga afstöðu tekið til efnis úrskurðar samgönguráðuneytisins eða aðkomu fjármálaráðuneytisins að málinu. Að fengnum tilmælum samgönguráðuneytisins fór Flugmálastjórn þess á leit við Fjársýslu ríkisins, með bréfi dags. 28. september 2006, að stefnanda yrði greiddur umræddur launamismunur. Í svarbréfi fjársýslunnar, dags. 30. nóvember 2006, var beiðni Flugmálastjórnar hafnað þar sem ekki væri hægt að fallast á úrskurð samgöngu­ráðuneytisins enda væri hann ekki í samræmi við kjarasamninga og túlkun á þeim. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til að fá úrskurði samgönguráðuneytisins framfylgt. II. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn fyrst og fremst á greiðsluskyldu Flugmálastjórnar, sem sé viðurkennd og staðfest í úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Í úrskurðarorði komi fram að fallist sé á kröfu stefnanda um leiðréttingu launa til samræmis við ráðningarsamning hans við Flugmálastjórn. Á því er byggt að Flugmálastjórn sé skylt að fylgja þessum úrskurði enda sé hann fullgildur. Flugmálastjórn sé lægra sett stjórnvald sem enga heimild hafi til þess að neita að framfylgja gildri stjórnvaldsákvörðun samgönguráðuneytisins. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn einnig á því að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að endurskoða úrskurð samgönguráðuneytisins. Stefnandi vísar til þess að í minnisblaði fjármálaráðuneytisins frá 21. janúar 2005 sé neitun á greiðsluskyldu byggð á því að ekki sé hægt að una við úrskurðinn þar sem hann gangi þvert gegn því skipulagi og grundvelli sem kjarasamningar við starfsmenn ríkisins byggi á. Fjármálaráðuneytið endurskoði því úrskurð samgönguráðuneytisins efnislega. Þar að auki sé synjun fjármálaráðuneytisins byggð á því að úrskurðurinn brjóti einnig gegn því skipulagi sem starfsmannalögin geri ráð fyrir og að samgönguráðuneytið geti búist við því framvegis að öll mál sem varði starfsmenn verði borin undir samgönguráðuneytið til úrskurðar. Stefnandi segir að kítingur og valdatogstreita milli ráðuneyta hafi ekki áhrif á þá staðreynd að fyrir liggi stjórnsýsluúrskurður þar sem leyst sé úr réttindum hans sem einstaklings. Þau réttindi sem stefnanda hafi verið veitt af hinu bæra stjórnvaldi í málinu verði ekki tekin af honum með þessum hætti. Stefnandi segir að auk þess að endurskoða úrskurðinn efnislega byggi fjármálaráðuneytið synjun sína á því að samgönguráðuneytinu hafi skort valdheimildir til að kveða upp úrskurðinn. Þessu mótmælir stefnandi sem röngu. Eins og rakið sé í áliti umboðsmanns Alþingis þá sé það vissulega svo að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, fari fjármálaráðherra með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð og framkvæmd kjarasamninga samkvæmt þeim lögum. Með lögum nr. 119/1990 hafi hins vegar verið sett inn, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986, heimild fyrir fjármálaráðherra til þess að fela einstökum ríkisstofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd. Samkvæmt frumvarpi er varð að lögum nr. 119/1990 sé með „framkvæmd“ átt við útreikninga á launum og launavinnslu eða þær ráðstafanir sem gera þurfi til þess að unnt sé að borga starfsmanni laun. Stefnandi segir að fjármálaráðuneytið hafi tilkynnt Flugmálastjórn sérstaklega með bréfi, dags. 17. febrúar 1998, að það hafi með heimild í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986 ákveðið að fela Flugmálastjórn framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd. Stefnandi telur því ótvírætt, eins og rakið sé í áliti umboðsmanns Alþingis, að valdheimildir Flugmálastjórnar, að gengnum úrskurði samgönguráðuneytisins, stóðu til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að greiða stefnanda samkvæmt úrskurðarorðinu. Þá er á því byggt að hafi fjármálaráðuneytið litið svo á að samgönguráðuneytinu hafi skort valdheimildir til að taka ákvörðunina þá sé það ekki hlutverk fjármálaráðuneytisins að skera úr um það heldur forsætisráðuneytisins, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 73/1969. Hér sé því um valdþurrð að ræða enda skorti fjármálaráðuneytið heimild til að úrskurða einhliða að ákveðið álitaefni eigi ekki undir samgönguráðuneytið og að hafna greiðsluskyldu á grundvelli fullgildrar stjórnsýslu­ákvörðunar á þeim grunni. Stefnandi telur þannig að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að synja erindi Flugmálastjórnar, frá 28. september 2006, þar sem farið er fram á það að stefnanda verði greiddur mismunur launa. Stefnandi bendir á að Fjársýsla ríkisins hafni greiðsluskyldu á þeim grundvelli að fjársýslan sé efnislega ósammála úrskurði samgönguráðuneytisins. Fjármálaráðuneytið og samgöngu­ráðuneytið séu tvö hliðsett stjórnvöld. Í slíkum tilvikum gildi sú regla að stjórnvöld verði að byggja á niðurstöðu annarra stjórnvalda í keðjunni en ekki endurskoða þær ákvarðanir efnislega. Stefnandi tekur sem dæmi útgáfu ökuskírteinis. Þar verði að liggja fyrir að umsækjandi hafi staðist ökupróf og hlutverk þess stjórnvalds sem veiti ökuleyfi sé eingöngu að kanna hvort umsækjandinn hafi staðist ökupróf. Það hafi hins vegar ekki heimild til að endurskoða niðurstöður ökuprófsins. Þegar mörg stjórnvöld komi að sama máli sé nauðsynlegt að hvert og eitt þeirra vinni eingöngu að þeim markmiðum sem því sé ætlað að ná. Jafnframt telur stefnandi að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til þess að endurskoða efnislega ákvörðun samgönguráðuneytisins og beri því skylda til að grípa til viðeigandi ráðstafana til þess að úrskurðarorði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004 verði framfylgt. Flugmálastjórn hafi ætlað sér að framfylgja úrskurðinum þar sem henni hafi verið falin framkvæmd kjarasamninga stofnunarinnar. Rétt eins og fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að endurskoða ákvörðun samgönguráðuneytisins skorti það einnig heimild til að endurskoða ákvörðun Flugmálastjórnar um að greiða stefnanda samkvæmt úrskurðinum. Varðandi fyrningu kröfunnar bendir stefnandi á að greiðsluskylda til stefnanda byggist á úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004 og í honum sé m.a. tekið fram að í málatilbúnaði Flugmálastjórnar sé hvergi á því byggt að kröfur stefnanda séu fyrndar eða niður fallnar vegna tómlætis. Af þeim sökum komi reglur er um það fjalli ekki til skoðunar í málinu á grundvelli þeirrar meginreglu að sá sem heldur því fram að kröfur séu fallnar niður fyrir fyrningu eða tómlæti verði að bera það fyrir sig. Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun Flugmálastjórnar að bera ekki fyrir sig fyrningu fyrir hinu æðra stjórnvaldi sé bindandi fyrir stefnda þar sem greiðsluskylda stefnda í máli þessu byggi á gildri stjórnvaldsákvörðun samgöngu­ráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu stjórnsýsluréttar um gildi stjórnvaldsákvarðana og reglur stjórnsýsluréttar um valdþurrð, sbr. og lög nr. 37/1993. Vaxtakrafa er byggð á III. kafla þágildandi laga nr. 25/1987 og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. III. Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda og kröfum á þeim reistum eindregið á bug. Stefndi segir að þegar gengið hafi verið frá ráðningarsamningi stefnanda hafi forsendur þágildandi kjarasamnings gilt um sjálfkrafa flutning milli starfsheita og þ.a.l. launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Stefnandi hafi þá starfað hjá Flugmálastjórn í 10 ár og verið orðinn varðstjóri samkvæmt skilgreiningum þágildandi kjarasamnings. Samkvæmt þágildandi kjarasamningum hafi því verið eðlilegt að setja það starfsheiti í ráðningarsamninginn, enda sé sérstaklega tekið fram á eyðublaði ráðningarsamningsins að um sé að ræða starfsheiti samkvæmt kjarasamningi. Ekki hafi verið um eiginlegt mat á starfi hans að ræða. Stefndi kveður nauðsynlegt að rekja þær breytingar sem gerðar hafi verið á launakerfi ríkisins með kjarasamningum árið 1997. Í árslok 1996 hafi runnið út allir kjarasamningar starfsmanna ríkisins. Í uppbyggingu þeirra hafi almennt verið gert ráð fyrir því að öll samskipti er vörðuðu útfærslu einstakra ákvæða ættu sér stað milli fjármálaráðherra annars vegar og einstakra stéttarfélaga hins vegar. Ákvörðun um röðun, bæði starfa og einstakra starfsmanna, í launaflokka hafi alfarið verið í höndum samningsaðila og lítill sem enginn möguleiki til aðlögunar hjá hverri stofnun fyrir sig. Launabreytingar hafi verið mjög sjálfvirkar og byggst fyrst og fremst á starfsaldri. Nánast engir stað- eða einstaklingsbundnir aðlögunarmöguleikar hefðu verið fyrir hendi og launahlutföll milli hópa verið fastskorðuð. Breytingarnar árið 1997 hafi m.a. falið í sér umfangsmiklar breytingar á þeim forsendum sem lágu til grundvallar skilgreiningum á viðkomandi starfi, umfangi þess og ábyrgð. Samningsaðilar hafi verið sammála um að útfæra þetta með þeim hætti að fela hverri stofnun fyrir sig að ákveða, með samkomulagi við viðkomandi stéttarfélag, hvaða þættir skyldu lagðir til grundvallar við mat á þeim störfum sem innt hefðu verið af hendi hennar vegna. Við mat á þeim þáttum hafi fyrst og fremst átt að hafa hliðsjón af sérstöðu hverrar stofnunar, einkum með tilliti til eðlis starfseminnar og skipulags hennar. Sérstakt samkomulag hafi verið gert um það hvernig standa ætti að yfirfærslu úr gamla fyrirkomulaginu, um röðun starfsheita, yfir í hið nýja launakerfi og hvaða viðbótarforsendur, umfram þær sem var að finna í skilgreiningum með hverjum ramma fyrir sig, skyldi hafa til hliðsjónar við röðun starfa. Þeir samningar sem urðu til vegna þessarar yfirfærslu hafi gengið undir nafninu aðlögunarsamningar. Við endur­nýjun kjarasamninga árið 2001 hafi svo verið samið um nýjan kafla (almennt 11. kafli) og sé þar heiti aðlögunarsamnings breytt í stofnanasamning. Samkvæmt þeirri skilgreiningu sem oftast sé að finna í 11. kafla kjarasamninga sé stofnanasamningur sérstakur samningur milli stofnunar og viðkomandi stéttarfélags um aðlögun tiltekinna þátta hins miðlæga kjarasamnings að þörfum stofnunar með hliðsjón af sérstöðu starfa og verkefna hverrar stofnunar. Einn veigamesti þáttur hins miðlæga kjarasamnings sem stofnun og viðkomandi stéttarfélagi sé ætlað að útfæra sé það hvaða þættir/forsendur skuli ráða röðun starfa. Þar að auki sé heimilt að semja um aðra eða nánari útfærslu á vinnutímakafla hins miðlæga hluta hvers kjarasamnings og nokkur önnur atriði. Stofnanasamningur sé hluti af þeim kjarasamningi sem gerður er við viðkomandi stéttarfélag og sé því ekki hægt að segja honum sérstaklega upp eða beita verkfalli til að þvinga fram breytingar á honum sem slíkum. Ef til ágreinings komi um túlkun stofnanasamnings, sem ekki er leyst úr í samstarfsnefnd, þá sé hægt að bera slíkan ágreining undir Félagsdóm, með sama hætti og ágreining um hin miðlægu ákvæði viðkomandi kjarasamnings. Þá segir stefndi að stofnanasamningurinn eigi að byggjast á starfsmanna- og launastefnu viðkomandi stofnunar. Hann eigi að stuðla að skilvirku launakerfi sem taki mið af þörfum og verkefnum stofnunar og sjá til þess að framkvæmd, bæði starfsmannastefnunnar og launakerfisins, raski ekki þeim heildarmarkmiðum sem fjárlög setji stofnuninni hverju sinni. Í sem stystu máli megi segja að meginhlutverk stofnanasamninga sé að segja til um hvernig ákveða skuli mánaðarlaun hvers og eins starfsmanns fyrir dagvinnu. Þessu hlutverki stofnanasamnings séu hins vegar settar tilteknar skorður sem m.a. sé að finna í hinum miðlæga hluta hvers kjarasamnings. Stefndi telur að í fyrsta lagi verði að virða þær skilgreiningar starfa í launaramma sem fram komi í fyrsta kafla kjarasamninganna. Í grófum dráttum megi segja að samkvæmt þeim skilgreiningum eigi almennir starfsmenn að raðast innan A-ramma, starfsmenn sem hafi umsjón með málaflokkum/verkefnum sem og millistjórnendur að raðast innan B-ramma og innan C-ramma þeir sem hafi stjórnun og stefnumörkun að aðalstarfi. Í öðru lagi verði röðun starfanna að taka mið af þeim verkþáttum sem séu viðvarandi/stöðugir í viðkomandi starfi. Þannig eigi til dæmis ekki að taka tillit til tímabundins aukins umfangs tiltekins verkþáttar þegar röðun starfsins sé ákveðin. Í þriðja lagi verði að gæta samræmis varðandi röðun starfa milli mismunandi stéttarfélaga. Það þýði að sama starfi verði að raða eins, og út frá sambærilegum forsendum, þó svo að um mismunandi kjarasamninga sé að ræða. Það þýði aftur á móti ekki að það sé nauðsynlegt að starfsmenn fái nákvæmlega sömu krónutölu í laun þar sem launatöflur stéttarfélaga séu ekki þær sömu. Í fjórða lagi verði að gæta sérstaklega að jafnræði kynjanna og stofnunum sé skylt að gera jafnréttisáætlanir samkvæmt síðustu framkvæmdaáætlun ríkisstjórnar um jafnréttis­mál. Með nýjum kjarasamningi milli FÍF og ríkisins árið 1997 hafi þannig verið gerðar grundvallarbreytingar á launakerfi flugumferðarstjóra. Samkvæmt breytingunni hafi almennir flugumferðarstjórar átt að taka laun samkvæmt A-ramma, varðstjórar og kennarar við skóla flugumferðarsviðs Flugmálastjórnar að taka laun samkvæmt B-ramma og aðalvarðstjórar og yfirflugumferðarstjórar samkvæmt C-ramma. Áður en þessar breytingar tóku gildi á árinu 1997 hafi flugumferðar­stjórar færst sjálfkrafa milli launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Eftir 10 ára starf hjá Flugmálastjórn hafi almennir flugumferðarstjórar sjálfkrafa orðið varðstjórar, þó þeir hefðu aldrei starfað sem varðstjórar samkvæmt þeirri skilgreiningu sem núgildandi kjarasamningur byggi á og stefnandi geri kröfu til. Vísað er til þess að í 5. mgr. og 6. mgr. 3. gr. kjarasamnings FÍF við ríkið sé sérstaklega tekið fram að hið nýja launakerfi taki gildi 1. desember 1997. Frá þeim tíma falli brott eldri launatafla, kaflinn um launaþrep og starfsaldur, svo og kaflinn um röðun starfsheita í launaflokk, auk annarra ákvæða sem hafi áhrif á röðun, t.d. vegna menntunar. Sérstaklega hafi verið tekið fram í fylgiskjali 1, með fyrrnefndum kjarasamningi, hvernig skyldi staðið að yfirfærslu röðunar einstaklinga úr þágildandi fyrirkomulagi yfir í hið nýja fyrirkomulag. Samkvæmt fylgiskjalinu hafi átt að skipa sérstaka aðlögunarnefnd til að annast yfirfærslu yfir í nýtt launakerfi. Átti hún að koma sér saman um nánari forsendur en þær sem grein 3.4 í kjarasamningi aðila kveði á um og hún átt að leggja þær forsendur til grundvallar við röðun eða tilfærslu starfa innan launaramma eða milli launaramma í hinu nýja launakerfi. Í fylgiskjali 2 hafi svo verið samkomulag aðila um forsendur sem hafa átti til hliðsjónar við röðun starfa til viðbótar því sem um geti í grein 3.4 í kjarasamningnum. Í hinu nýja launakerfi hafi flugumferðarstjóra með 20 ára starfsreynslu verið raðað í launaflokk A19 og hafi stefnanda verið raðað þar athugasemdalaust af hans hálfu frá 1. desember 1997, með hækkun um tvo launaflokka í A21, frá 1. febrúar 2002, samkvæmt bókun með kjarasamningnum frá febrúar 2002. Fyrst hartnær 7 árum síðar hafi stefnandi gert athugasemdir við að hafa verið raðað í A-ramma. Stefndi telur að krafa stefnanda, vegna ætlaðra vangreiddra launa, eigi enga stoð í kjarasamningi sem tók til starfs hans hjá Flugmálastjórn. Það sé meginregla að ráðningarsamningar við starfsmenn hljóti ávallt að byggja á þeim forsendum sem gilda þegar þeir eru gerðir og ráðningarkjör breytist í samræmi við þann grundvöll er þau byggja á. Ef gerður er nýr kjarasamningur þar sem breytingar eru gerðar á forsendum launaröðunar, eða ef starfssvið viðkomandi starfsmanns breytist, sé ekki gerður nýr ráðningarsamningur við viðkomandi starfsmann. Ráðningarsamningurinn haldi þannig gildi sínu að breyttu breytanda. Ríkisstarfsmenn þurfi því almennt að sæta því að störfum þeirra og starfslýsingum sé breytt frá því að ráðningarsamningur var gerður. Þannig sé það t.d. ljóst af 19. gr. starfsmannalaga að ríkisstarfsmenn verði að vera við því búnir að breytingar verði gerðar á upphaflegum ráðningarkjörum þeirra. Stefndi áréttar þessu næst að þegar gengið hafi verið frá ráðningarsamningi stefnanda í upphafi árs 1996 hafi forsendur þágildandi kjarasamnings gilt um sjálfkrafa flutning milli starfsheita og þ.a.l. launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Stefnandi hafi þá þegar starfað hjá Flugmálastjórn í 10 ár og því orðinn varðstjóri samkvæmt skilgreiningum þágildandi kjarasamnings. Samkvæmt þágildandi kjara­samningum hafi því verið eðlilegt að setja það sem starfsheiti í ráðningarsamningnum, enda sérstaklega tekið fram á eyðublaði ráðningarsamningsins að um sé að ræða starfsheiti samkvæmt kjarasamningi. Ekki hafi verið um eiginlegt mat á starfi hans að ræða. Stefndi telur að í úrskurði samgönguráðuneytisins gæti þess misskilnings að þar sem starfsheitið/launaheitið varðstjóri komi fram í ráðningar­samningi stefnanda skuli það leggjast að jöfnu við starfsheitið varðstjóri í nýjum kjarasamningi. Ekki sé unnt að fallast á það og sú niðurstaða sé ekki í samræmi við kjarasamninga og túlkun þeirra. Að mati stefnda sé fullljóst að þær breytingar sem gerðar voru með kjarasamningnum 1997 gátu ekki skapað stefnanda meiri rétt en hann hafði í raun samkvæmt því starfi sem hann gegndi. Þetta sé sérstaklega ljóst þegar horft sé til þess að með hinu nýja launakerfi, sem tekið var upp 1997, hafi eldri starfsheiti samkvæmt kjarasamningi verið felld brott, sbr. 5. mgr. og 6. mgr. 3. gr. kjarasamningsins frá 1997. Samkvæmt hinum nýja kjarasamningi skyldi starfsmönnum raðað á grundvelli þeirra raunverulegu starfa sem þeir gegndu en ekki á grundvelli tiltekins starfsheitis, sem þeir áður höfðu samkvæmt eldri kjarasamningi og tilgreindur var í ráðningarsamningi þeirra. Með nýjum kjarasamningi hafi tekið við ný röðun starfsheita í launaflokka og til grundvallar þeirri röðun legið ákveðnar röðunarreglur sem stéttarfélag stefnanda hafi samið um og hafi sérstaklega verið samið um að nota áfram starfsheitið varðstjóri, en með breyttu inntaki. Einungis þeir sem störfuðu í raun sem varðstjórar og bæru ábyrgð sem slíkir skyldu flokkast í B-ramma en aðrir ekki. Röðun stefnanda í A-ramma hafi verið í fullu samræmi við þær röðunarreglur sem stéttarfélag stefnanda hafi samið um við fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Með vísan til framangreinds telur stefndi ekki unnt að fallast á að stefnandi eigi kröfu til að raðast í B-ramma sem varðstjóri í skilningi kjarasamningsins né kröfu til vangreiddra launa á því byggðu. Sú afstaða Flugmálastjórnar að hafna kröfum stefnanda með þeim rökum að röðun hans í launaflokk væri í samræmi við eðlilega framkvæmd og túlkun á kjarasamningi og synjun Fjársýslu ríkisins á greiðslu til stefnanda hafi þannig verið í einu og öllu í samræmi við kjarasamning og lög. Staðhæfingum stefnanda, um að úrskurður samgönguráðuneytisins sé gildur og bindandi, er eindregið vísað á bug. Að mati stefnda er úrskurður samgöngu­ráðuneytisins markleysa og ekki unnt að byggja á honum. Þannig sé ekki hægt að fallast á að samgönguráðuneytið hafi haft heimild til að raða stefnanda með tilteknum hætti samkvæmt gildandi kjarasamningum. Það sé afstaða fjármála­ráðuneytisins að samgönguráðuneytið hafi skort lagagrundvöll til þess að úrskurða í kærumáli stefnanda skv. 26. gr. stjórnsýslulaga og að því hafi í reynd borið að afturkalla úrskurð sinn samkvæmt 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga, vegna valdþurrðar. Stefndi mótmælir því að röðun í launaflokka teljist kæranleg stjórnvalds­ákvörðun skv. 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga, en þar segi að almennt sé kæruheimild til staðar nema annað leiði af lögum eða venju. Það fáist ekki staðist að úrlausn ágreinings sem varði framkvæmd eða skilning kjarasamnings feli í sér ákvörðun í skilningi 2. gr. stjórnsýslulaga. Um ákvörðun um röðun í launaflokka hafi verið að ræða sem tekin var á grundvelli kjarasamnings. Um nánari útfærslu kjarasamninga sé fjallað í stofnanasamningi. Lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfs­manna, geri ráð fyrir að kjarasamningar, sem gerðir eru á grundvelli þeirra, séu gerðir á samningsréttarlegum forsendum þar sem aðilar taki á sig tilteknar skyldur og skapi sér ákveðin réttindi. Hér sé því ekki um að ræða samninga sem lúti reglum stjórnsýsluréttar, heldur reglum vinnumarkaðsréttar. Ágreiningsmálum, sem upp kunna að koma um skilning eða framkvæmd kjarasamninga, þ.á m. um röðun í launaflokka, verði skotið til samstarfsnefndar, eða eftir atvikum Félagsdóms, þar sem fjármálaráðherra fari lögum samkvæmt með fyrirsvar. Þá leið hafi stefnandi ekki farið. Stefndi telur einnig að málskot til samgönguráðuneytisins fái heldur ekki stoð í ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Forstöðumenn stofnana ríkisins fari jafnan með almennar stjórnunarheimildir og vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur starfsmanna við hlutaðeigandi stofnun. Almennt verði ákvörðunum þeirra í starfsmannamálum hvorki skotið til hlutaðeigandi fagráðuneytis né fjármálaráðuneytis. Samkvæmt 49. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, verði ákvörðunum samkvæmt lögunum ekki skotið til æðra stjórnvalds, nema öðruvísi sé fyrir mælt í einstökum ákvæðum laganna. Með ákvæði 49. gr. laga nr. 70/1996 hafi löggjafinn því vikið frá þeirri meginreglu sem fram komi í 26. gr. stjórnsýslulaga. Ef tekið sé fram í lögum að ákvörðun sæti ekki kæru til æðra stjórnvalds verði að líta svo á að þær heimildir sem felist í endurskoðun stjórnvaldsákvarðana, svo sem að fella ákvörðun úr gildi, breyta henni eða taka nýja ákvörðun, séu ekki til staðar. Sé litið til 5. gr. laga nr. 70/1996, þar sem fjallað sé um veitingavaldið, og 41. gr., þar sem mælt sé fyrir um að almennir ríkisstarfsmenn skuli ráðnir ótímabundið með skriflegum ráðningarsamningi, og 1. og 3. mgr. 9. gr., þar sem gert sé ráð fyrir því að laun ríkisstarfsmanna fari eftir kjarasamningum sem fjármálaráðherra geri og að eftirlit með framkvæmd viðbótarlauna samkvæmt ákvörðun forstöðumanna sé í höndum fjármálaráðherra sem getur breytt slíkum ákvörðunum og afnumið heimild einstakra forstöðumanna til að ákvarða viðbótarlaun, sé ljóst að ákvæði laganna geri augljóslega ráð fyrir því að það sé forstöðumaður stofnunnar sem fjalli um þau mál og sæti röðun í launaflokka, samkvæmt kjarasamningi eða efni ráðningarsamnings ekki endurskoðun fagráðherra, sbr. 49. gr. laganna. Með vísan til framangreinds telur stefndi að stefnandi hafi hvorki samkvæmt stjórnsýslulögum né starfsmannalögum átt rétt á því að fá ákvörðun Flugmálastjórnar endurskoðaða af samgönguráðuneytinu með stjórnsýslukæru. Röðun í launaflokka sæti þannig ekki kæru til fagráðherra og hafi samgönguráðuneytið brostið vald til að raða stefnanda í launaflokka. Úrskurður samgönguráðuneytisins sé því markleysa og verði greiðsluskylda að lögum ekki grundvölluð á honum. Er því eindregið mótmælt að fjármálaráðuneytið hafi brostið vald til að synja um greiðslu. Vísað er til laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, og reglugerð nr. 3/2004, þar sem fjallað sé um skiptingu málefnaflokka milli ráðuneyta. Samkvæmt þeirri skiptingu heyri málefni ríkisstarfsmanna, þ.e. réttindi og skyldur auk launamála, undir fjármálaráðuneytið sem fari þannig með stefnumörkun og fyrirsvar ríkisins varðandi málefni ríkisstarfsmanna í heild. Þetta eigi einkum við um gerð kjarasamninga og túlkun þeirra sem og túlkun á almennum ákvæðum er varði starfsmenn ríkisins, svo sem á ákvæðum í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986 og lögum um kjararáð nr. 47/2006. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 94/1986 fari fjármálaráðherra með fyrirsvar við gerð og framkvæmd kjarasamninga. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna geti ráðherra þó falið einstökum stofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd og sæki stofnanir umboð sitt sem slíkt til fjármálaráðherra á grundvelli framsals hans á valdi sínu. Ágreiningur um meðferð þess umboðs geti ekki sætt úrskurðarvaldi annarra ráðuneyta. Þá sé stofnunum skylt að veita fjármálaráðuneytinu allar upplýsingar um launavinnslu, laun og samsetningu þeirra, launatengd gjöld og önnur þau atriði er máli skipta um framkvæmd laga, kjarasamninga og reglugerða er ráðuneytið setur. Ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986 hafi verið sett inn með lögum nr. 119/1990. Í almennum athugasemdum með frumvarpi er varð að lögunum komi m.a. fram að með frumvarpinu sé reynt að tryggja að þær stofnanir, sem fái heimild til að fara með launavinnslu fyrir starfsmenn sína, hagi henni á þann hátt að hún sé í samræmi við þá stefnu sem fjármálaráðherra marki hverju sinni. Jafnframt segi að ljóst megi vera að fjármálaráðuneytið fari með gerð kjarasamninga við þau stéttarfélög sem hér eigi hlut að máli. Því sé ráðuneytinu nauðsyn á að geta fylgst með og haft áhrif á hvernig samningar séu framkvæmdir og túlkaðir. Því þyki ástæða til að setja fyrirvara er heimili fjármálaráðuneytinu að grípa inn í ef misbrestur verði í framkvæmd launavinnslu eða af öðrum orsökum. Í ljósi framangreinds hafi fjármálaráðuneytið haft valdheimildir til að meta hvort krafa stefnanda væri í samræmi við kjarasamninga og túlkun þeirra og synja erindi Flugmálastjórnar um greiðslu launamismunar. Stefndi telur að jafnvel þó framangreindum sjónarmiðum yrði hafnað beri allt að einu að sýkna af öllum kröfum stefnanda þar sem þær séu löngu fallnar niður fyrir tómlæti og vangæslu stefnanda sjálfs. Í því sambandi verði ekki horft fram hjá því að á þeim tíma sem hið nýja launakerfi kom til framkvæmda hafi stefnandi verið einn af fyrirsvarsmönnum félags íslenskra flugumferðarstjóra og í samninganefnd félagsins. Hafi stefnandi því tekið þátt í því að semja þær reglur sem lagðar voru til grundvallar röðun flugumferðarstjóra samkvæmt hinu nýja launakerfi en í því hafi m.a. falist að endurskilgreina eldri starfsheiti. Hafi honum því mátt vera fullkunnugt um hvað hið nýja launakerfi fól í sér og gerði hann engar athugasemdir við röðun samkvæmt A-ramma í hartnær 7 ár. Hann hafi því sýnt slíkt tómlæti að kröfur hans, teljist þær á annað borð eiga sér stoð, séu löngu fallnar niður fyrir tómlæti og vangæslu. Sjónarmiðum stefnanda um fyrningu er eindregið vísað á bug. Með bréfum Flugmálastjórnar til samgönguráðuneytisins, dags. 18. október og 17. nóvember 2004, hafi afstaða stofnunarinnar verið ítrekuð. Kröfu stefnanda hafi alfarið verið hafnað og furðu lýst á kröfum stefnanda, m.a. þar sem stefnandi hafi látið þetta átölulaust í 7 ár. Ekkert í málatilbúnaði Flugmálastjórnar bendi til þess að stofnunin hafi viðurkennt kröfu stefnanda, sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905, heldur þvert á móti hafi kröfunni alltaf verið hafnað af hálfu stofnunarinnar og greiðsluskylda aldrei verið viðurkennd þó farið væri fram á greiðslu á grundvelli tilmæla frá samgönguráðuneytinu. Stefndi geti því borið fyrir sig tómlæti og fyrningu. Ef ekki verður fallist á sýknukröfu stefnda er til vara krafist stórkostlegrar lækkunar stefnukrafnanna. Kröfum stefnanda frá fyrri tíma en 29. maí 2003 er mótmælt sem fyrndum, en launakröfur fyrnist á fjórum árum sbr. 2. tölul. 3. gr. og 11. gr. laga nr. 14/1905. Leiði það til lækkunar á kröfu stefnanda úr 2.162.493 kr. í 972.359 kr. Þá er sérstaklega mótmælt að stefnandi, sem hafi dregið málshöfðun um ætlaðan rétt samkvæmt úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004, geti átt rétt til neinna dráttarvaxta frá fyrri tíma en miðað við þingfestingu máls þessa. IV. Eins og rakið hefur verið var með kjarasamningi, sem undirritaður var 8. september 1997, tekið upp nýtt launakerfi og afnumið það fyrirkomulag að röðun starfsheita í launaflokka færi eftir ákveðnum starfsaldri. Í hinum nýja kjarasamningi var kveðið á um með hvaða hætti yfirfærsla í nýtt launakerfi skyldi verða og í samningnum var fjallað almennt um skilgreiningar starfa í launaramma A, B og C. Var sérstakri aðlögunarnefnd falið að raða starfsmönnum í launaramma og launaflokk. Stefnanda var raðað í launaflokk A19 á þeim grundvelli að samkvæmt aðlögunarnefndinni ætti að raða flugumferðarstjórum sem hefðu 20 ára starfsreynslu í þann flokk. Stefnandi taldi að hann ætti að fá greitt samkvæmt launaflokki B13 þar sem starfsheiti hans í ráðningarsamningi 8. janúar 1996 var tilgreint varðstjóri. Stefnandi fór fram á það við Flugmálastjórn á árinu 2004 að laun hans yrðu leiðrétt frá 1. desember 1997. Flugmálastjórn synjaði þessari kröfu stefnanda og kærði stefnandi þá ákvörðun til samgönguráðuneytisins sem féllst á kröfur stefnanda í úrskurði 29. nóvember 2004. Úrskurður þessi sætti athugasemdum fjármála­ráðuneytisins sem taldi að samgönguráðuneytið hefði ekki haft lagaheimild til að úrskurða í málinu og fyrir liggur bréf Fjársýslu ríkisins 30. nóvember 2006 þar sem því er hafnað að greiða stefnanda samkvæmt úrskurði samgönguráðuneytisins. Stefnandi hefur ekki kært synjun Fjársýslu ríkisins til fjármálaráðuneytisins. Í máli þessu byggir stefnandi málatilbúnað sinn fyrst og fremst á greiðsluskyldu Flugmálastjórnar, sem hafi verið viðurkennd og staðfest í úrskurði samgönguráðuneytisins. Flugmálastjórn hafi verið skylt að fylgja þessum úrskurði, enda sé hann fullgildur. Stefnandi byggir einnig á því að fjármálaráðuneytið hafi skort valdheimildir til að endurskoða úrskurð samgönguráðuneytisins og vald til að endurskoða þá ákvörðun Flugmálastjórnar að greiða sér í samræmi við úrskurðinn. Samkvæmt þágildandi reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 3/2004, sbr. nú reglugerð nr. 177/2007, heyra launa-, kjara- og lífeyrismál starfsmanna ríkisins, réttindi þeirra og skyldur undir fjármálaráðuneytið. Þá segir í 1. mgr. 3. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986, eins og ákvæðinu var breytt með lögum nr. 199/1990, að fjármálaráðherra fari með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð og framkvæmd kjarasamninga samkvæmt lögunum. Fjármálaráðherra er hins vegar samkvæmt 2. mgr. 3. gr. heimilt að fela einstökum ríkisstofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd og á árinu 1998 var Flugmálastjórn á grundvelli þessarar heimildar falin framkvæmd kjarasamninga. Í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 119/1990 segir að í heimild fjármálaráðherra til að fela stofnunum ríkisins að sjá um framkvæmd kjarasamninga felist að stofnanir geti alfarið séð um alla launavinnslu. Með framkvæmd kjarasamninga sé nánar tiltekið átt við útreikninga á launum og launavinnslu eða þær ráðstafanir sem gera þarf til þess að unnt sé að borga starfsmönnum laun. Úrvinnsla á bókunum í samningum eða öðrum atriðum, sem vísað hafi verið til nefnda til nánari umfjöllunar, og túlkun kjarasamninga, falli utan við framkvæmd kjarasamnings. Jafnframt segir í athugasemdunum að mikilvægt sé að ákvæði kjarasamninga séu túlkuð á samræmdan hátt, svo sem ákvæði um mat á starfsaldri, vaktavinnuákvæði o.fl. Með hliðsjón af þessu verður að telja ótvírætt að úrskurður samgönguráðuneytisins snerist ekki um framkvæmd kjarasamnings heldur túlkun á kjarasamningi sem gekk gegn niðurstöðu sérstakrar aðlögunarnefndar sem var samkvæmt ákvæði í kjarasamningi falið að raða starfsmönnum í launaramma og launaflokka í nýju launakerfi. Samgönguráðuneytið var því ekki bært til þess að taka ákvörðun um að stefnandi skuli fá greidd laun samkvæmt öðrum launaflokki en honum var raðað í samkvæmt niðurstöðu aðlögunarnefndarinnar. Einnig verður að horfa til þess að samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 er mörkuð sú stefna að forstöðumenn stofnana fara með starfsmannamál svo og fjármál stofnana og í 49. gr. laganna segir að ákvörðunum stjórnvalda samkvæmt lögunum verði ekki skotið til æðri stjórnvalda, nema öðruvísi sé fyrir mælt í einstökum ákvæðum laganna. Úrskurður samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004 er því ógildur og getur stefnandi ekki byggt á honum rétt og hann getur ekki verið bindandi fyrir stjórnvöld og skiptir þá engu máli hvort það eru hliðsett stjórnvöld eða lægra sett. Enn fremur verður að líta til þess að stefnandi hefur ávallt gegnt starfi almenns flugmálastjóra en ekki varðstjóra og laun hans hækkuðu í raun við kjarasamnings­breytingarnar. Þótt hann hafi borið starfsheitið varðstjóri og fengið greidd laun í samræmi við það samkvæmt eldri kjarasamningi getur það ekki staðið því í vegi að breyting yrði gerð þar á með nýjum kjarasamningi, sbr. dómur Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 233/2002. Samkvæmt framansögðu verður að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Lofts Jóhannssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 374/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fyrir liggi rökstuddur grunur um umfangsmikil fjársvik af hálfu kærða í tengslum við ýmis konar þjónustu- og vörukaup í krafti „stöðu“ sinnar innan félagsins hjá á annan tug fyrirtækja, þar af bílaleigum, matsölustöðum, raftækjaverslunum o.fl. Athygli veki að eitt þeirra fyrirtæja sem um ræði sé C ehf., en þar hafi verið keyptur fullkominn prentari, sem ætlaður sé til þess að prenta út aðgangskort o.fl. Lögregla hafi grun um að prentarinn hafi verið notaður til þess að búa til aðgangskort, sem kærði hafi framvísað í þeim tilgangi að auka trúverðugleika sinn við fjársvik gagnvart fyrirtækjum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. júní sama ár, klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að ,,hnekkt verði úrskurði Héraðsdóms Reykjaness ... þess efnis að [varnaraðila] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi“ til áðurnefnds dags. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 455/2004
Fiskveiðibrot Veiðiheimildir Friðhelgi eignarréttar Upptaka
B var sakfelldur fyrir fiskveiðibrot, með því að hafa veitt grásleppu á óskráðum báti sínum í fiskveiðilandhelgi Íslands, án almenns leyfis til veiða í atvinnuskyni og leyfis til grásleppuveiða. Bar B fyrir sig að hafa róið í netlögum jarðarinnar B, en til þess hafi hann haft leyfi landeigenda. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að löggjafanum væri heimilt að vernda nytjastofna í fiskveiðilandhelginni og stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra, með því að banna landeigendum veiðar úr þeim innan netlaga sem utan nema með sérstöku leyfi. Var B gert að greiða 400.000 króna sekt í ríkissjóð og sæta upptöku á jafnvirði þeirra grásleppuhrogna sem hann hafði selt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. nóvember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Björn Guðni Guðjónsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 28. september 2004. Mál þetta, sem var dómtekið í gær, höfðaði sýslumaðurinn á Hólmavík þann 8. mars sl. gegn Birni Guðna Guðjónssyni, [...], „fyrir fiskveiðibrot, með því að hafa hinn 7., 10., 11., 12., 14., 16., 17., 24., 26. apríl og 5., 6., 7., 8., 14., 16., 17., 22. og 23. maí 2003, veitt grásleppu á óskráðum báti sínum, sem er 5,6 metrar að lengd, í fiskveiðilandhelgi Íslands, án almenns leyfis til að veiða í atvinnuskyni og án leyfis til grásleppuveiða, grásleppa þessi gaf af sér 1880,5 kg. af grásleppuhrognum, en hrognin seldi hann Fiskvinnslunni Drangi ehf. á Drangsnesi, Kaldrananeshreppi. Telst þetta varða við 4. gr., sbr. 25. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sbr. 195. gr. laga nr. 82/1998, 27. gr. laga nr. 57/1996 og 12. gr. laga nr. 85/2002 og 7. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Ísalnds og 1. gr. reglugerðar nr. 129/2002 um hrognkelsaveiðar, sbr. 17. gr. laga nr. 79/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot. Þess er krafist, með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1949, að ákærða verði gert að þola upptöku ávinnings af brotum sínum.“ Ákærði krefst sýknu. Ákærði kannast við að hafa veitt grásleppu þá daga sem ákæra greinir og fyrir liggur að hann seldi afurðina eins og þar er lýst. Með játningu hans, sem ekki er ástæða til að draga í efa, telst háttsemi hans nægilega sönnuð. Ákærði kveðst hafa veitt greinda grásleppu í netlögum jarðarinnar Bjarnarness í Kaldrananesshreppi og hefur lagt fram yfirlýsingar landeigenda um að þeir hafi heimilað honum veiðina. Telur hann sér refsilaust að veiða í netlögum án almenns eða sérstaks veiðileyfis. Með því að ekki er annað sannað, verður staðhæfing ákærða um að hann hafi veitt alla grásleppuna í netlögum greindrar jarðar lögð til grundvallar. Frá fornu fari hefur verið kveðið á um rétt landeigenda til veiði í netlögum hér á landi. Í Grágás er tekið fram að allir menn eigi að veiða fyrir utan netlög að ósekju ef vilja og þar séu netlög utast í sæ er selnet standi grunn, tuttugu möskva djúpt, af landi eða af skeri og komi flár upp úr sjónum að fjöru þá er þinur stendur grunn. Í 2. kapítula rekabálks Jónsbókar var tekið fram að allir menn ættu að veiða fyrir utan netlög að ósekju, en það væru netlög yst, er selnót stæði grunn 20 möskva djúp að fjöru og kæmu þá flár upp úr sjó. Nýjustu ákvæði í íslenskum lögum um netlög er að finna í lögum nr. 81/2004, en samkvæmt 2. gr. þeirra merkja netlög í þeim vatnsbotn 115 metra út frá bakka stöðuvatns sem landareign liggur að, svo og sjávarbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar. Netlög eru skilgreind á sama hátt í 1. gr. laga nr. 64/1994. Í 8. gr. þeirra laga er kveðið á um að landeigendur eigi einir rétt til dýraveiði á landareign sinni. Samkvæmt sömu grein eiga aðrir en landeigendur ekki rétt til dýraveiða í efnahagslögsögu Íslands nema utan netlaga. Í forsendum dóms Hæstaréttar Íslands, sem er að finna á bls. 2518 í dómsafni réttarins 1996 er rakið að við setningu veiðitilskipunar 1849 hafi sagt svo í 1. gr. að á Íslandi skyldu þaðan í frá jarðeigendur einir eiga dýraveiði og fugla nema tilskipunin kvæði öðruvísi á. Þá hafi jafnframt verið tekið fram í 21. gr., að allar greinar laga um fiskveiðar og hvalveiðar, sem ekki væri breytt með tilskipuninni, skyldu fyrst um sinn standa óraskaðar. Ályktar rétturinn að ekki verði talið að ákvæði 3. gr. til­skipunarinnar um rétt landeiganda til veiði 60 faðma á haf út frá stór­straums­fjörumáli hafi falið í sér annan og rýmri rétt landeiganda til veiða en þann sem kveðið var á um í upp­hafsákvæði tilskipunarinnar. Þá segir í forsendum sama dóms að af fornlögum verði ekki ráðið, að netlög í sjó hafi verið talin háð sömu eignarráðum fasteignareigenda og landið fyrir ofan. Með síðari tíma löggjöf hafi eigendum fasteigna ekki heldur verið veittar allar sömu eignarheimildir yfir netlögum í sjó, sem þeir njóta yfir fasteignum, er að þeim liggi. Með löggjöf eftir setningu nefndrar tilskipunar hafi fasteignareigendum ekki með ótvíræðum hætti verið veittur einkaréttur til veiði sjávarfiska í netlögum sem miðist við fjarlægð frá stórstraumsfjörumáli. Ákvæði 2. kapítula Jónsbókar um afmörkun netlaga sem miðist við sjávardýpi hafi ekki heldur verið felld úr gildi með ákvörðun löggjafans, þótt þau hafi ekki verið tekin upp í útgáfu lagasafns 1919 og eftir það. Þótt þannig sé ekki skýrt í lögum hvort fasteignareigendur eigi allar sömu heimildir í netlögum og á landinu fyrir ofan og hvort réttur þeirra til veiði sjávarfiska skuli miðast við fjarlægð frá landi eða sjávardýpi, verður að líta til þess að ekki liggur fyrir að ákærði hafi veitt grásleppuna á meira dýpi en tekið er fram í 2. kapítula rekabálks Jónsbókar. Verður hér miðað við ákvæði kapítulans um að landeigandi eigi veiðar allar í netlögum og í fjörunni. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 79/1997 telst hafsvæðið frá fjöruborði að ytri mörkum efnahagslögsögu Íslands til fiskveiðilandhelgi þess. Falla netlög því innan fiskveiðilandhelginnar. Sömu skilgreiningu er að finna í 2. gr. laga nr. 38/1990. Í 1. gr. laga nr. 79/1996 er tekið fram að tilgangur laganna sé að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Sama löggjafarmarkmið er að finna í 1. gr. laga nr. 38/1990, þar sem einnig er tekið fram að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Þrátt fyrir framangreind réttindi landeigenda í netlögum og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 12/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1534, verður ekki fallist á það að löggjafanum sé óheimilt að vernda nytjastofna í fiskveiðilandhelginni og stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra með því að banna landeigendum veiðar úr þeim innan netlaga sem utan nema með sérstöku leyfi. Ákærði, sem hafði leyfi landeiganda til grásleppuveiða innan netlaga, varð því samt sem áður að hlíta banni 1. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997 við grásleppuveiðum nema með sérstöku leyfi Fiskistofu. Í 2. gr. reglugerðar nr. 129/2002 um hrognkelsaveiðar er tekið fram að skilyrði til að fá slíkt leyfi sé að hafa einnig leyfi til veiða í atvinnuskyni. Samkvæmt ofansögðu braut ákærði gegn ákvæði 4. gr. laga nr. 38/1990, sem bannar veiðar í atvinnuskyni við Ísland öðrum en þeim sem hafa fengið til þess almennt veiðileyfi og hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 25. gr. sömu laga, sbr. 12. gr. laga nr. 85/2002 og 27. gr. laga nr. 57/1996. Þá varðar háttsemi hans við 7. gr. laga nr. 79/1997 og 1. gr., sbr. 12. gr. reglugerðar nr. 129/2002, sbr. 17. gr. laga nr. 79/1997. Ákærði hefur ekki sætt refsingum. Refsing hans ákveðst 400.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi fangelsi í 45 daga í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja. Fallast ber á kröfu ákæruvaldsins um upptöku ávinnings ákærða. Verður að miða við jafnvirði grásleppuhrognanna, sem samkvæmt framlögðum gögnum nam 399 kr/kg. með virðisaukaskatti eða 750.320 krónur fyrir það magn sem ákæra greinir. Dæma ber ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur, hdl., sem ákveðast 150.000 krónur, auk lögmælts virðisaukaskatts og ferðakostnaðar. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Björn Guðni Guðjónsson, greiði 400.000 krónur í sekt til ríkis­sjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í 45 daga. Upptækt er jafnvirði 1880,5 kg af grásleppuhrognum, 750.320 krónur. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hdl., 150.000 krónur.
Mál nr. 149/2006
Sjómaður Uppsögn Tómlæti Sératkvæði
Aðilar deildu um hvort S, sem starfað hafði sem 1. stýrimaður á skipi í eigu Í, hefði fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Í byggði á því að L hefði sjálfur sagt upp störfum er hann gekk úr skipsrúmi áður en afráðið hefði verið að leggja ætti skipinu. Talið var að sönnunarbyrðin fyrir því að L hefði gengið úr skipsrúmi og þannig rift ráðningarsamningi aðila hvíldi á Í, enda stæði það forsvarsmönnum fyrirtækisins nær að boða L til vinnu, sbr. 27. og 59. gr. sjómannalaga, en það hefðu þeir ekki gert. Sú sönnun var ekki talin hafa tekist og var því fallist á að S ætti rétt á launum í uppsagnarfresti. Þá var ekki talið að S hefði fyrirgert kröfu sinni vegna tómlætis, en krafan var sett fram rúmlega tveimur árum og fjórum mánuðum eftir starfslok hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit Héraðsdóms Reykjavíkur af skýrslum sem teknar voru símleiðis fyrir dómi 12. maí 2006 að beiðni lögmanns áfrýjanda af vitnunum Andra Ísaki Þórhallssyni og Thorberg Einarssyni. Skýrslutakan fór fram með samþykki lögmanns stefnda og voru báðir lögmennirnir viðstaddir hana. Stefndi starfaði sem 1. stýrimaður á skipi áfrýjanda, Sólfara RE 026, frá 2. janúar 2002 til 22. maí sama ár en daginn áður kom skipið til hafnar úr síðustu veiðiferð áður en því var lagt. Er ljóst af framburði stefnda og vitnisins Andra Ísaks, sem var skipverji á Sólfara í síðasta veiðitúrnum, að stefndi starfaði áfram í tvo eða þrjá daga við þrif og frágang skipsins eftir komu þess í höfn. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir launakröfu stefnda, en ekki er tölulegur ágreiningur um hana. Óumdeilt er að áfrýjandi og stefndi gerðu munnlegan ráðningarsamning um ótímabundna ráðingu stefnda. Kvaðst stefndi hafa hringt 31. maí 2002 í Þórð J. Óskarsson, útgerðarstjóra áfrýjanda, þar sem hann hafi ekki fengið greidda umsamda kauptryggingu. Hafi Þórður þá sagt sér að skipinu hafi verið lagt. Þessu hefur Þórður mótmælt. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefndi hafi fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Byggir áfrýjandi á því að stefndi hafi sjálfur sagt upp störfum er hann hafi gengið úr skipsrúmi 22. maí en þá hafi ekki verið afráðið að leggja ætti skipinu. Hafi hann með því slitið ráðningarsamningi sínum. Fram er komið að skipið hélt ekki til veiða fyrr en á árinu 2003. Í vætti Andra Ísaks kom fram að í lok þeirrar ferðar hafi skipið verið „komið í stopp og sem sagt það var verið að ganga frá því og það voru allir meðvitaðir um það að skipið var að hætta á þessum tíma“. Er ekkert fram komið í málinu sem hnekkir þeirri staðhæfingu stefnda að hann hafi verið reiðubúinn að mæta til vinnu ef eftir því hefði verið leitað. Hvorki verður ráðið með vissu af vætti þeirra vitna sem yfirheyrð voru fyrir dómi né öðrum gögnum málsins að háttsemi eða ummæli stefnda hafi verið með þeim hætti að áfrýjandi hafi mátt ætla að stefndi hafi hætt störfum að eigin ósk eða að samkomulag hafi verið um starfslokin. Gegn mótmælum stefnda hvílir sönnunarbyrðin fyrir því að stefndi hafi gengið úr skipsrúmi og þannig rift ráðningarsamningnum á áfrýjanda, enda stóð það nær forsvarsmönnum áfrýjanda að boða stefnda til vinnu, sbr. 27. gr. og 59. gr. sjómannalaga, en það gerðu þeir ekki. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að stefndi hafi átt rétt á launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Stefndi setti kröfuna fram um tveimur árum og fjórum mánuðum eftir starfslok sín. Eins og að framan greinir byggir krafa stefnda um laun í uppsagnarfresti meðal annars á skýru ákvæði laga. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsenda héraðsdóms verður ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi fyrirgert kröfu sinni vegna tómlætis. Í greinargerð áfrýjanda sem hann lagði fram í héraði mótmælti hann kröfu stefnda í heild sinni og þar með kröfu hans um dráttarvexti. Stefndi setti fyrst fram kröfu sína með bréfi 22. september 2004 og þykir rétt að reikna dráttarvexti er liðinn var mánuður frá þeim degi. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Ísþorskur ehf., greiði stefnda, Stefáni Bjarti Stefánssyni, 836.983 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. október 2004 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í héraði og fyrir Hæstarétti. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ekki er um það ágreiningur með aðilum málsins að stefndi hafi verið fastráðinn skipverji á skipi áfrýjanda Sólfara RE-026, og hafi því notið þriggja mánaða uppsagnarfrests úr starfinu. Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína hins vegar aðallega á því að stefndi hafi að eigin frumkvæði vikið úr starfinu, með uppsögn eða athöfnum sem jafna mætti til hennar; að minnsta kosti hafi í reynd orðið samkomulag með aðilum um að stefndi hætti eftir að skipið kom til hafnar 21. maí 2002 og þá án þess að hann gerði tilkall til launa í uppsagnarfrestinum. Til vara byggir áfrýjandi á að stefndi hafi glatað kröfu sinni fyrir sakir tómlætis, en hann hafi ekki gert neinn reka að því að hafa hana uppi fyrr en 22. september 2004, er lögmaður sendi áfrýjanda bréf með því efni, eða tveimur árum og fjórum mánuðum eftir að stefndi hvarf frá störfum Áfrýjandi ber sönnunarbyrði um að stefndi hafi sagt upp störfum eða samþykkt að hætta strax án frekari launagreiðslna. Hann hefur meðal annars vísað til vitnisburðar annarra skipverja um að stefndi hafi haft á orði að hann myndi hætta í lok umræddrar veiðiferðar. Slíkir vitnisburðir duga ekki til sönnunarfærslu um þetta. Áfrýjandi hefur heldur ekki fært fram í málinu önnur sönnunargögn sem talin verða skipta máli um þessa staðhæfingu. Ég er því sammála meirihluta dómara um að hafna málsástæðu áfrýjanda sem að þessu lýtur. Stefndi viðurkenndi í dómskýrslu sinni að hafa átt orðaskipti við aðra skipverja sem þeir og þá eftir atvikum fyrirsvarsmenn áfrýjanda gátu að minnsta kosti túlkað á þann veg að stefndi hygðist hverfa til annarra starfa eftir veiðiferðina sem lauk 21. maí 2002. Þá lagði hann fram við þingfestingu málsins launaseðil vegna launa í maí 2002, þar sem fram kom að honum væri aðeins greidd kauptrygging fyrir 23 daga þann mánuð en ekki allan mánuðinn eins og verið hafði mánuðina á undan. Áfrýjanda bar að greiða stefnda kauptrygginguna allan mánuðinn ef hann taldi að stefndi hefði ekki sjálfur samþykkt að hverfa úr skipsrúminu án frekari launagreiðslna strax 23. maí 2002. Bendir þetta eindregið til þess, að stefnda hafi mátt vera ljóst, að áfrýjandi taldi hann hafa hætt að eigin ósk og að hann ætti ekki kröfu um frekari laun en þau sem áfrýjandi hafði þegar greitt honum. Við þessar aðstæður bar stefnda að gera áfrýjanda viðvart ef hann taldi sig eiga inni ógreidd laun. Það gerði hann ekki fyrr en um 28 mánuðir voru liðnir frá starfslokunum. Tel ég að fallast beri á með áfrýjanda að stefndi hafi þá verið búinn að glata kröfu sinni fyrir sakir tómlætis og beri þess vegna að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda. Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tel rétt ég að hvor málsaðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Stefáni Bjarti Stefánssyni, á hendur Ísþorskum ehf., með stefnu áritaðri um birtingu 14. febrúar 2005. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 836.983 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu af 66.958 krónum frá 15. júní 2002 til 15. júlí 2002, en af 318.053 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2002, en af 577.518 krónum frá þeim degi til 15. september 2002, en af 836.982 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi yrði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Málavextir eru þeir, að stefnandi starfaði hjá stefnda sem 1. stýrimaður á Sólfara RE-026 frá 2. janúar 2002 til 21. maí 2002, en þá var veiðum skipsins fyrirvaralaust hætt. Þann dag kom skipið til hafnar, en næsta dag fór stefnandi ásamt tveimur öðrum skipverjum og þreif skipið. Stefnandi kveður að sér hafi ekki verið það ljóst fyrr en fyrirsvarsmaður stefnda hringdi í hann hinn 31. maí 2002, að úthaldi skipsins til veiða hefði verið stöðvað. Ekki var gerður ráðningarsamningur við stefnanda og var ráðning hans ótímabundin. Stefnandi var skráður 1. stýrimaður á skipinu frá 2. janúar 2002 til 8. febrúar 2002 og frá 26. febrúar 2002 til 22. maí 2002. Stefnandi byggir kröfur sínar á að hann eigi ógreidd laun hjá stefnda auk 10,17% orlof samkvæmt kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ frá 2002 og lögum um orlof, fyrir 8 daga í maí 2002 og þriggja mánaða uppsagnarfrest, en samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og fyrrgreindum kjarasamningi 1. kafla c) greinar 1.21, sé uppsagnarfrestur yfirmanna á skipi þrír mánuðir. Stefnandi hefur sundurliðað dómkröfur sínar með þeim hætti, að umsamin kauptrygging stefnanda hjá stefnda nemi 7.500 krónum á dag, auk fastakaups í hverjum mánuði og orlofs, sbr. launaseðla stefnanda vegna febrúar 2002, apríl 2002 og maí 2002. Til vara byggir stefnandi fjárhæð kröfu sinnar á meðallaunum hans hjá stefnda frá 1. janúar 2002 til 31. maí 2002. Stefnandi byggir kröfu sína um greiðslu launa í maí á því, að honum hafi ekki verið sagt upp störfum og ekki verið tjáð fyrr en 31. maí 2002, að úthaldi skipsins til veiða væri hætt. Stefnandi hafi einungis fengið greidda frá stefnda kauptryggingu vegna 23 daga í maímánuði árið 2002. Eigi hann því eftir að fá greitt frá stefnda kauptryggingu í 8 daga af þeim mánuði eða 8 x 7.500 krónur = 60.000 krónur. Fastakaup samkvæmt launaseðli sé og vanreiknað um 777 krónur, þ.e. 3.013 krónur – 2.236 krónur. Við þessa fjárhæð bætist 10,17% orlof = 6.181 króna. Samtals eigi stefndi því að greiða stefnanda vegna maí 2002 66.958 krónur. Stefnandi eigi og rétt á launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti, þ.e. fyrir tímabilið frá 1. júní 2002 til 31. ágúst 2002. Umsamin kauptrygging hafi verið 7.500 krónur á dag. Stefnandi eigi því rétt á þeirri fjárhæð frá stefnda fyrir hvern dag í uppsagnarfrestinum að viðbættri greiðslu fastakaups í hverjum mánuði í uppsagnarfresti, sbr. 1. kafla b) gr. 1.11 í kjarasamningi auk 10,17% orlofs ofan á fjárhæðir kauptryggingar og fastakaups. Kauptrygging stefnanda vegna júnímánaðar 2002 nemi 225.000 krónum, eða 30 dagar x 7.500 krónur, og fastakaup í sama mánuði; 2.916 krónur, eða samtals kauptrygging + fastakaup 227.916 krónur. Við þá fjárhæð bætist síðan 10,17% orlof, er nemi 23.179 krónum, eða samtals 251.095 krónur. Kauptrygging stefnanda vegna júlímánaðar og ágústmánaðar nemi 232.500 krónum, eða 31 dagur x 7.500 krónur, í hvorum mánuði og fastakaup; 3.013 krónur í hvorum mánuði, að viðbættu 10,17% orlofi, eða 23.952 krónur fyrir hvorn mánuð. Vangreidd laun í júlí og ágúst 2002 nemi því 259.465 krónum fyrir hvorn mánuð. Stefnandi krefji einungis um dráttarvexti frá 15. degi næsta mánaðar, sbr. 2. mgr. greinar 1.15 í kafla 1 í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands útgerðarmanna, sem kveði á um að útgerðarmaður skuli hafa lokið launauppgjöri og launagreiðslu til yfirmanna eigi síðar en 15 dögum eftir lok hvers kauptryggingartímabils, þó svo að stefnandi eigi rétt á að fá hluta kauptryggingar í hverjum mánuði greiddan út vikulega, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Stefnandi styður einnig fjárhæð dómkröfu sinnar við meðallaun sín á því tímabili sem hann starfaði hjá stefnda, þ.e. á tímabilinu 1. janúar 2002 til 31. maí 2002. Laun hans í janúar hafi verið 246.044 krónur, sem sundurliðist í hásetahlut 162.020 krónur, aukahlut 81.011 krónur og fastakaup 3.013 krónur. Laun í febrúar hafi numið 212.722 krónum, sem sundurliðist í kauptryggingu 210.000 krónur og fastakaup 2.722 krónur. Laun í mars hafi numið 238.002 krónum, sem sundurliðist í hásetahlut 156.659 krónur, aukahlut 78.330 krónur og fastakaup 3.013 krónur. Laun í apríl hafi numið 227.916 krónum, sem sundurliðist í kauptryggingu 225.000 krónur og fastakaup 2.916 krónur. Laun stefnanda í 23 daga í maí hafi numið 174.736 krónum, sem sundurliðist í kauptryggingu 172.500 krónur og fastakaup 2.236 krónur. Ógreidd kauptrygging fyrir 24.-31. maí 2002 nemi 60.000 krónum og ógreitt fastakaup fyrir sama tíma 777 krónum, samtals 60.777 krónum. Fjárhæð launa stefnanda í maí 2002 hafi því átt að nema 235.513 krónum og miði stefnandi við þá fjárhæð í útreikningi sínum um meðallaun. Samkvæmt því nemi samanlögð fjárhæð launa stefnanda 1. janúar 2002 til 31. maí 2002 1.160.197 krónum. Umrætt tímabil telji 151 dag og meðallaun á dag nemi því 7.683 krónum, sú tala margfölduð með 92 dögum, þ.e. tímalengd uppsagnarfrests sé því 706.836 krónur. Að viðbættu 10,17% orlofi, þ.e. 71.885 krónum, nemi laun í uppsagnarfresti og orlof því 778.721 krónu. Að viðbættu því sem stefndi eigi ógreitt fyrir 8 daga í maí 2002, nemi ógreidd laun, reiknuð út samkvæmt meðallaunum, og orlof, samtals 845.679 krónum. Um lagarök vísar stefnandi til sjómannalaga nr. 35/1985, kjarasamnings milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Einnig vísar stefnandi til meginreglna vinnuréttarins, laga nr. 30/1987, um orlof og laga nr. 28/1930, um greiðslu verkkaups. Þá vísar stefnandi til reglna fjármuna- og kröfuréttar og til samningalaga nr. 7/1936. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Stefndi byggir kröfur sínar á því að málatilbúnaður stefnanda sé efnislega rangur. Stefnanda hafi alls ekki verið sagt upp störfum eða hann gerður burtrækur frá stefnda í maí 2002. Hann hafi sjálfur lýst því yfir að hann hygðist hætta og stefndi látið það gott heita þó svo að það hafi ekki verið gert með formlegum hætti, enda sé það alsiða að ráðningarsamningum sjómanna sé sagt upp munnlega. Telur stefndi að eftirfarandi framganga stefnanda styðji þessa frásögn. Sú framganga hans að gera engan reka að heimtu meintrar kröfu sinnar í tvö og hálft ár, bendi til að hann hafi ekki talið sig eiga kröfu á hendur stefnda vegna starfslokanna. Einnig það að hann réði sig til afleysinga í skipsrúm hjá stefnda í maí 2004, án þess að gera athugasemdir við uppgjör vegna þess um tilvist eldri kröfu. Stefndi gerir og athugsemdir við það að ef stefnandi hafi talið sig vera í vinnu hjá stefnda eftir 22. maí 2002 þá hafi honum borið að gefa sig fram til starfa og gera þegar í stað athugasemdir ef launauppgjör hans hafi ekki farið fram í samræmi við það sem hann hafi talið sig eiga rétt á. Stefndi byggir og á því, að krafa stefnanda sé niður fallin vegna tómlætis hans. Gera verði þá kröfu til þess sem telji sig vanhaldinn um laun, að hann geri án tafar athugasemdir um rétt uppgjör, enda hafi stefnanda ekki getað dulist að af hálfu stefnda hafi ekki verið litið svo á að hann væri enn á launaskrá eftir 22. maí 2002. Stefnandi geti ekki borið fyrir sig neina óvissu í þessu sambandi. Í framhaldi af því hafi stefnda borið að gera ráðstafanir, án tafar, til að halda kröfu sinni til laga. Ekkert liggi fyrir um það í málinu að stefnandi hafi gert neinn reka að því að gera stefnda viðvart um tilvist hinnar meintu kröfu eða ráðstafanir til heimtu hennar fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 22. september 2004. Við munnlegan málflutning féll stefndi frá athugasemdum sínum í greinargerð við tölulegan útreikning stefnanda á kröfunni. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna vinnuréttar, meginreglna kröfuréttar og samningaréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnanda beri laun frá stefnda í uppsagnarfresti. Byggir stefndi á því, að stefnandi hafi sjálfur sagt upp störfum sínum og ætlað að hætta störfum 22. maí 2002, er veiðum skipsins var hætt. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi, fyrirsvarsmaður stefnda, Þórður Óskarsson, Bjarni Kjartansson, sem fór eina ferð með stefnanda sem skipstjóri á Sólfara RE-026 og Jónas Garðarsson, formaður sjómannafélags Reykjavíkur, skýrslu. Stefnandi hefur borið að er skipið hafi komið í höfn hinn 21. maí 2002 hafi hann ásamt tveimur skipsfélögum sínum þrifið skipið, en við svo búið hafi hann farið heim og beðið boða frá útgerðinni. Er kauptrygging hafi ekki borist honum föstudaginn þar á eftir hafi hann haft samband við útgerðina, sem hafi bent honum á að leita réttar síns hjá sjómannafélaginu, sem hann hafi og gert. Kvaðst hann hafa verið atvinnulaus fram í lok ágústmánaðar það ár, er hann hafi farið í stýrimannaskólann. Stefnandi kvaðst aldrei hafa tilkynnt útgerðinni að hann hygðist hætta ströfum um það leyti sem skipinu var lagt. Hins vegar hafi hann verið að tala um að gaman gæti verið að eiga bát. Hann hafi hins vegar aldrei keypt sér bát. Hann kvaðst hafa ráðið sig á sama skip vorið 2004 og farið einn túr. Þórður Óskarsson kvaðst hafa farið einn túr með skipinu þetta vor og hafi þá stefnandi verið að reyna að útvega sér bát, svo hann hafi haldið að hann hafi ætlað að hætta. Bjarni Kjartansson gaf og skýrslu fyrir dóminum og staðfesti yfirlýsingu sína þess efnis að stefnandi hefði sagt sér að hann hefði þegar sagt upp störfum hjá útgerðinni. Fyrir liggur að ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda, eins og stefnda var skylt að gera samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 35/1985. Liggur og fyrir að stefnanda var ekki sagt upp störfum hjá stefnda. Gegn neitun stefnanda verður ekki talið að stefndi hafi sýnt fram á þá staðhæfingu sína, með gögnum eða öðrum sannanlegum hætti, að stefnandi hafi sjálfur sagt upp störfum sínum hjá stefnda. Bar stefnanda þriggja mánaða uppsagnarfrestur sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985. Í sjómannalögum er ekki að finna ákvæði er takmarka rétt sjómanna til að krefjast launa í uppsagnarfresti við ákveðinn tíma. Samkvæmt gögnum málsins gerði stefnandi ekki kröfu um laun í uppsagnarfresti fyrr en tæpum tveimur og hálfu ári eftir starfslok. Hins vegar liggur ekkert fyrir um það að stefnandi hafi gefið til kynna að hann hygðist afsala sér launum fyrir þann tíma og verður ekki litið svo á að hann hafi fyrirgert þessum rétti sínum með því að fara einn túr með skipinu vorið 2004 án þess að gera athugasemdir við stefnda um launauppgjör. Þó svo að stefnandi hefði átt að hafa kröfuna uppi mun fyrr en hann gerði verður ekki fallist á að hann hafi fyrirgert lögvarinni launakröfu sinni fyrir tómlæti. Verður stefndi því dæmdur til þess að greiða stefnanda ógreidd laun hans í uppsagnarfresti, eins og krafist er í stefnu, en ekki er ágreiningur um útreikning kröfunnar. Þá verður dráttarvaxtakrafa stefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett, en dráttarvaxtakröfu var ekki mótmælt sérstaklega. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Ísþorskar ehf., greiði stefnanda, Stefáni Bjarti Stefánssyni, 836.983 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 66.958 krónum frá 15. júní 2002 til 15. júlí 2002, en af 318.053 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2002, en af 577.518 krónum frá þeim degi til 15. september 2002, en af 836.982 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 390/2010
Stéttarfélag Félagafrelsi Félagsgjöld Kjarasamningur
F höfðaði mál gegn J og B hf. og krafðist greiðslu vinnuréttindagjalda samkvæmt ákvæðum í kjarasamningum FÍ og LÍÚ vegna starfa J hjá ÚS ehf. og síðar B hf. Hæstiréttur féllst ekki á aðalkröfu J og B hf. um að málinu yrði vísað frá dómi en krafan var studd þeim rökum að efnisdómur hefði verið felldur um kröfuna í dómi Hæstaréttar í máli nr. 231/2008 og að annmarkar hefðu verið á héraðsdómsstefnu. Krafa F varðaði störf J sem skipstjóra hjá ÚS ehf. á tímabilinu frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 annars vegar en hins vegar störf hans sem skipstjóri fyrir B hf. á tímabilinu frá 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008. ÚS ehf. og B hf. sameinuðust 8. júní 2006. Á hvorugu þessara tímabila var J félagsmaður í F né öðru stéttarfélagi. Á meðan J starfaði fyrir ÚS ehf. stóð félagið utan samtaka vinnuveitenda. Vegna fyrra umræddra tímabila var talið að greiðsluskylda hvíldi hvorki á J né ÚS ehf., enda höfðu hvorugt þeirra verið aðilar að kjarasamningum FÍ og LÍÚ. Ekki var fallist á með F að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda hvíldi greiðsluskylda á atvinnurekendum sem stæðu utan kjarasamninga til að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags. Hefði ÚS ehf. því ekki verið skylt samkvæmt því lagaákvæði að greiða vinnuréttindagjald til F. Varðandi síðara tímabilið var J með sömu rökum sýknaður af kröfu F. Þar sem B hf. hafði þá verið í LÍÚ var talið að B hf. hefði borið að standa F skil á vinnuréttindagjaldi vegna starfa J samkvæmt kjarasamningi FÍ og LÍÚ og þá án tillits til þess hvort skylda til að greiða gjaldið hvíldi á J sjálfum. Var því fallist á kröfu F vegna greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir tímabilið 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu að fengnu áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar 18. júní 2010 og krefjast aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandinn Brim hf. að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 76.400 krónur og falli þá málskostnaður niður í héraði, en sér verði dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 20. mars 2007 gegn áfrýjandanum Brimi hf. einum til greiðslu vinnuréttindagjalda samkvæmt grein 1.34. í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna frá 30. október 2004 og sambærilegu ákvæði eldri kjarasamnings vegna ófélagsbundinna skipstjórnarmanna í þjónustu áfrýjandans á tímabilinu 20. september 2004 til 28. febrúar 2007. Krafan var tekin til greina í dómi 29. janúar 2008, sem áfrýjað var til Hæstaréttar. Með dómi réttarins 16. október sama ár í máli nr. 231/2008 var málinu vísað frá héraðsdómi sökum þess að dómur yrði ekki felldur á það án þess að skipstjórnarmönnunum, sem krafist var greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir, væri gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Í framhaldi af því höfðaði stefndi mál þetta með stefnu 28. nóvember 2008 og beindi því að áfrýjandanum Brimi hf. ásamt áfrýjandanum Jóhanni Gunnarssyni, sem mun hafa starfað sem skipstjóri á fiskiskipum í eigu fyrrnefnda áfrýjandans, Sólbaki EA 7 frá 20. september 2004 til 21. september 2006 og Harðbaki EA 3 frá þeim tíma til 28. febrúar 2007. Ágreiningur aðilanna lýtur að kröfu stefnda um greiðslu vinnuréttindagjalds vegna áfrýjandans Jóhanns, sem frá 16. september 2004 mun hvorki hafa verið félagsmaður í stefnda né öðru stéttarfélagi, en í málinu er skipt í tvennt tímabilinu, sem hann starfaði sem skipstjóri á fyrrnefndum skipum. Fyrri hluti þess er frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 þegar skipið Sólbakur var gert út af Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf., sem mun hafa verið í eigu áfrýjandans Brims hf. og staðið utan samtaka vinnuveitenda, en gjaldið sem stefndi krefur vegna þess tíma nemur 140.800 krónum. Síðari hluti tímabilsins er frá síðastgreindum degi til 28. febrúar 2007 þegar áfrýjandinn Brim hf., sem mun vera í Landssambandi íslenskra útvegsmanna, gerði út skipin Sólbak og Harðbak, en gjaldið vegna þess nemur 76.400 krónum. Áfrýjendur kröfðust þess í héraði að málinu yrði vísað frá dómi, áfrýjandinn Jóhann með því að málatilbúnaður í stefnu bryti gegn fyrirmælum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en áfrýjandinn Brim hf. með vísan til þess að í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar hafi í máli milli sín og stefnda um sama sakarefni verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsluskylda hans yrði ekki reist á samningi og væri höfðun þessa máls því andstæð 2. mgr. 116. gr. sömu laga. Héraðsdómur hafnaði að vísa málinu frá með úrskurði 15. júní 2009, en aðalkrafa áfrýjenda hér fyrir dómi er reist á sömu ástæðum. Þótt fallast megi á með áfrýjandanum Jóhanni að annmarkar séu á héraðsdómsstefnu, svo og að stefndi hafi lagt fram í málinu gögn, sem ekki hefði verið þörf á, eru þeir gallar á málatilbúnaði stefnda ekki slíkir að efni séu nú til að vísa því frá héraðsdómi. Með áðurnefndum dómi Hæstaréttar var efnisdómur ekki felldur á kröfuna, sem stefndi gerir í máli þessu, heldur var fyrra máli hans á hendur áfrýjandanum Brimi hf. vísað frá héraðsdómi. Þegar af þeim sökum stendur 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að leyst verði úr máli þessu að efni til. Aðalkröfu áfrýjenda verður því hafnað. II Svo sem nánar greinir í héraðsdómi reisir stefndi málatilbúnað sinn á því að heimilt sé að krefjast greiðslu vinnuréttindagjalds á grundvelli fyrrnefnds ákvæðis í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna úr hendi skipstjórnarmanna þótt þeir standi utan stéttarfélaga, en í málinu er ekki ágreiningur um að gjald þetta sé jafnhátt félagsgjaldi þeirra, sem eru félagsmenn í stefnda. Eins og rakið hefur verið er krafan fyrir tvö aðskilin tímabil, annars vegar frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 og hins vegar frá þeim degi til 28. febrúar 2007. Á fyrra tímabilinu gerði Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. út skipið, sem áfrýjandinn Jóhann starfaði þá á, en það félag, sem mun hafa verið sameinað áfrýjandanum Brimi hf. 8. júní 2006, var ekki í samtökum vinnuveitenda. Þar sem hvorki áfrýjandinn Jóhann né Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. voru aðilar að fyrrgreindum kjarasamningi verður greiðsluskylda áfrýjenda ekki reist á honum einum. Stefndi telur að stoð verði einnig fundin fyrir þeirri skyldu áfrýjenda í lögum nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og vísar til 1. gr. og 6. gr. laganna. Í hvorugri þeirra er mælt fyrir um skyldu launþega, sem stendur utan stéttarfélaga, til að greiða félagsgjald eða fjárhæð, sem til þess svarar, til stéttarfélags í starfsgrein sinni. Að því er varðar kröfu vegna þessa tímabils á hendur áfrýjandanum Brimi hf., sem ber vegna samruna ábyrgð á skuldbindingum Útgerðarfélagsins Sólbaks ehf., er til þess að líta að 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, eins og hún hljóðaði þegar atvik málsins gerðust, sagði að öllum atvinnurekendum væri skylt að greiða í sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélags iðgjöld, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semdu um hverju sinni. Í 2. mgr. sömu lagagreinar var þá eins og nú mælt fyrir um skyldu atvinnurekanda til að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum, sem kjarasamningar greini. Af samanburði á orðalagi þessara tveggja málsgreina verður ekki annað ráðið en að greiðsluskylda samkvæmt þeirri fyrri hvíli á öllum atvinnurekendum, en samkvæmt þeirri síðari eingöngu á atvinnurekendum, sem eru aðilar að kjarasamningum, annaðhvort beint eða vegna aðildar að samtökum vinnuveitenda. Af þessum sökum var Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf. ekki skylt samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 að greiða vegna áfrýjandans Jóhanns vinnuréttindagjald til stefnda. Áfrýjendur verða því báðir sýknaðir af kröfu stefnda að því leyti, sem hún snýr að fyrra tímabilinu. Að því er varðar seinna tímabilið standa sömu atriði og að framan greinir því í vegi að stefndi geti krafist vinnuréttindagjalds úr hendi áfrýjandans Jóhanns, sem verður þannig sýknaður með öllu af kröfu stefnda. Á hinn bóginn er óumdeilt að áfrýjandinn Brim hf. hafi á þessum tíma verið í Landssambandi íslenskra útvegsmanna og var hann því bundinn af fyrrgreindum kjarasamningi þess við Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, sem stefndi er aðili að. Í 1. mgr. greinar 1.34. í þeim samningi segir að útgerðarmönnum sé skylt að halda eftir af kaupi yfirmanna sem hjá þeim starfa fjárhæð, sem nemur félags- eða vinnuréttindagjaldi til viðkomandi stéttarfélags innan farmanna- og fiskimannasambandsins, en samkvæmt 3. mgr. sömu greinar ber útgerðarmanni að standa skil á slíkum gjöldum samhliða greiðslum til styrktar-, sjúkra- og orlofsheimilasjóða. Eftir þessum ákvæðum kjarasamningsins var áfrýjandanum Brimi hf. skylt að standa stefnda skil á vinnuréttindagjaldi vegna áfrýjandans Jóhanns fyrir tímabilið frá 9. júní 2006 til 28. febrúar 2007 án tillits til þess hvort skylda til að greiða það hvíldi á síðarnefnda áfrýjandanum. Ekki er ágreiningur um að vinnuréttindagjald vegna áfrýjandans Jóhanns hafi á þessu tímabili numið 76.400 krónum og verður áfrýjandanum Brimi hf. því gert að greiða stefnda þá fjárhæð með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjandanum Jóhanni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og segir í dómsorði, en að öðru leyti er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjandinn Jóhann Gunnarsson er sýkn af kröfu stefnda, Félags skipstjórnarmanna. Áfrýjandinn Brim hf. greiði stefnda 76.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. desember 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjandanum Jóhanni samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 24. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, var endurupptekið og flutt að nýju hinn 17. febrúar og dómtekið að nýju. Málið var höfðað fyrir dómþinginu af Félagi skipstjórnarmanna, Grensásvegi 13, Reykjavík, á hendur Brimi hf., Tryggvagötu 11, Reykjavík og Jóhanni Gunnarssyni, Skálabrekku 11, Húsavík, með stefnu þingfestri 4. desember 2008. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnanda 217.200 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 4. desember 2008 til greiðsludags. Til vara, að stefndi, Brim hf., verði einn dæmdur til að greiða stefnanda 217.200 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 4. desember 2008 til greiðsludags. Til þrautavara, að stefndi, Jóhann Gunnarsson, verði einn dæmdur til að greiða stefnanda 217.200 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, frá 4. desember 2008 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Brims hf., eru aðallega þær, að málinu verði vísað frá dómi og stefnandi dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað, en til vara, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Til þrautavara krefst stefndi, Brim hf., þess að dómkröfur verði lækkaðar verulega og hver aðila verði látinn bera sinn kostnað af málinu. Dómkröfur, stefnda, Jóhanns Gunnarssonar, eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Með úrskurði dagsettum 15. júní 2009, var frávísunarkröfum stefndu hafnað. II Málavextir eru þeir, að hinn 16. september 2004 sagði stefndi, Jóhann, sem þá var skipstjóri á Sólbaki EA 7 sig skriflega úr stéttarfélagi sínu, Félagi skipstjórnar-manna. Tveir aðrir skipstjórnarmenn skipsins sögðu sig munnlega úr félaginu í kjölfarið. Daginn eftir stofnaði stefndi, Brim hf., Útgerðarfélagið Sólbak ehf. sem var ekki aðili að Landssambandi íslenskra útvegsmanna. Hinn 20. september sama ár leigði stefndi, Brim hf., hinu nýstofnaða félagi skip sitt Sólbak EA-7. Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. gerði í framhaldinu ráðningarsamninga við skipverja. Hinn 8. júní 2006 er Útgerðarfélagið Sólbakur ehf. sameinað stefnda, Brimi hf. Stefndi, Brim hf., á og gerir út b.v. Harðbak EA-3. Er stefnandi stéttarfélag skipstjórnarmanna. Stefndi, Jóhann Gunnarsson, starfaði sem skipstjóri á báðum þessum skipum, þ.e. Sólbaki EA-7 til 21. september 2006, en frá þeim tíma var hann skipstjóri á Harðbaki EA 3. Með bréfi dagsettu, 18. desember 2006, sendi lögmaður stefnanda innheimtu-bréf vegna ógreiddra vinnuréttindagjalda af ófélagsbundnum skipstjórnarmönnum í þjónustu hans, þ.m.t. stefnda, Jóhanni Gunnarssyni. Stefndi, Brim hf., hafnaði kröfunni. Hinn 20. mars 2007 höfðaði stefnandi dómsmál á hendur stefnda, Brim hf. Krafist var frávísunar þess máls, en frávísun málsins var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 5. nóvember 2007. Hinn 29. janúar 2008 var stefndi, Brim hf., dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur til að greiða dómkröfu stefnanda. Hinn 16. október 2008, vísaði Hæstiréttur Íslands málinu frá dómi. Eins og áður greinir var frávísunarkröfu stefndu hafnað með úrskurði dagsettum 15. júní 2009. III Krafa stefnanda varðar vangreidd vinnuréttargjöld vegna stefnda, Jóhanns, á skipinu Sólbaki EA-7 á tímabilinu 20. september 2004 til 28. febrúar 2007, 140.800 krónur vegna tímabilsins 20. september 2004 til 8. júní 2006 en 76.400 krónur frá þeim tíma til 28. febrúar 2007. Byggir stefnandi á því að engu breyti þó stefndi, Jóhann, hafi sagt sig úr stefnanda og hafi því ekki verið félagsmaður í stéttarfélagi stefnanda umrætt tímabil. Leysi það hvorki stefnda, Jóhann, undan greiðsluskyldu vinnuréttargjaldsins né stefnda Brim hf. undan skilaskyldu vinnuréttargjalds til stefnanda, frekar en það leysi ófélagsbundna skipstjórnarmenn, sem starfi á starfssviði stefnanda og vinni eftir kjarasamningum hans, undan greiðsluskyldu vinnuréttar-gjaldsins. Kröfu sína á hendur stefnda byggir stefnandi á grein 1.34 í kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ, en þar segi að útgerðarmönnum sé skylt að halda eftir af kaupi yfirmanna er hjá þeim starfi fjárhæð, sem nemi ógreiddu félags- eða vinnuréttindagjaldi til viðkomandi stéttarfélags innan FFSÍ. Kjarasamningsákvæðið hafi stoð í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem kveði á um að atvinnurekanda sé skylt að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum, sem greini í kjarasamningum. Stefnandi sé í þessu tilviki „viðkomandi stéttarfélag“, enda óumdeilt að starfað hafi verið eftir kjarasamningi félagsins og ekki sé heldur um annan kjarasamning að ræða. Breyti engu, þótt viðkomandi skipstjórnarmaður hafi sagt sig úr félaginu og gerður hafi verið við hann sérstakur ráðningarsamningur til að reyna að komast hjá einstökum ákvæðum gildandi heildarkjarasamnings. Ákvæði ráðningarsamningsins hafi síðar, þ.e. hinn 26. október 2004, verið alfarið aðlöguð gildandi kjarasamningum vegna félagsdómsmálsins nr. 16/2004, sem SSÍ hafi höfðað gegn útgerð b.v. Sólbaks EA-7. Stefnandi kveður að með orðunum lágmarkskjör kjarasamninga, sé ekki eingöngu átt við einstaklingana, sem eftir þeim starfi, heldur einnig stéttarfélögin, þar sem það eigi við, svo sem varðandi sjóðagjöld, sbr. 6. gr. starfskjaralaganna. Bendir stefnandi á hlutverk stéttarfélaganna varðandi gerð kjarasamninga og hagsmunagæslu vegna félagsmanna og þeirra manna, sem eftir kjarasamningum starfi. Einnig bendir hann á að ýmsar opinberar skyldur séu lagðar á stéttarfélögin og þeim að sama skapi ætlaðir tekjustofnar með félagsgjöldum og vinnuréttindagjöldum til að standa straum af kostnaði við það að annast hagsmunagæslu fyrir þá, sem starfi á viðkomandi starfssviði og eftir viðkomandi kjarasamningum eða eru bundnir af lágmarksákvæðum þeirra, sbr. t.d. 1. gr. laga nr. 55/1980. Skilaskylda útgerðarinnar á vinnuréttindagjaldinu byggist á því, að heildarsamtök útvegsmanna, LÍÚ, annars vegar, og heildarsamtök skipstjórnarmanna, FFSÍ, hins vegar, hafi samið um það í kjarasamningum um miðbik síðustu aldar, á sama hátt og hin ýmsu stéttarfélög hafi einnig gert á sínu sviði, að útvegsmenn héldu eftir iðgjaldi til viðkomandi stéttarfélags, þ.e.a.s. félagsgjöldum af félagsbundnum skipstjórnarmönnum og vinnuréttindagjaldinu af ófélagsbundnum skipstjórnar-mönnum, sem starfað hafi eftir kjarasamningum og skiluðu síðan gjaldinu til viðkomandi stéttarfélags skipstjórnarmanna. Við þetta samningsákvæði séu allir bundnir, hvort heldur skipstjórnarmaðurinn eða útgerðarmaðurinn sé félagsbundinn eða ekki, eins og skýrt komi fram í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980. Við þetta hafi stefndu ekki staðið. Augljóst sé, að orðið „iðgjald“ í 2. mgr. 6. gr. nái bæði yfir félagsgjald og vinnuréttindagjald. Félagsgjald greiði félagsbundnir en iðgjald, sem sé sama fjárhæð og félagsgjaldið, greiði þeir ófélagsbundnu. Ástæðan sé einföld, báðir starfi þeir eftir gildandi kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags og séu í raun að borga fyrir það að starfa eftir kjarasamningi viðkomandi stéttarfélags, sem það hafi lagt fé og fyrirhöfn í. Leggur stefnandi áherslu á, að þetta hafi ekkert með skylduaðild að stéttarfélagi að gera eða spurninguna um neikvætt félagafrelsi, sbr. 2. gr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt grein 1.40 í kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ séu sérsamningar útgerðarmanns við einstaka skipverja eða skipshafnir, sem fari í bága við kjarasamninginn ógildir, enda hafi viðkomandi félag ekki samþykkt þá, sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938. Einnig sé vísað til 1. gr. laga nr. 55/1980. Stefnandi hafi aldrei samþykkt þennan sérsamning stefnda, Brims hf., við áhöfn b.v. Sólbaks EA-7, þ.m.t. stefnda, Jóhann Gunnarsson. Þegar af framangreindum ástæðum hafi ráðningarsamningur stefnda, Brims hf., við skipverjana á b.v. Sólbaki EA-7 ekkert sjálfstætt gildi. Hafi því kjarasamningur FFSÍ og LÍÚ alfarið gilt á milli aðila, þ.m.t. gr. 1.34 um greiðslu skipverja og skil útvegsmanna á félags- og vinnuréttindagjöldum. Með vísan til 1. gr. starfskjaralaganna, nr. 55/1980, sé stefndi Brim hf. bundinn af kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ og skipti ekki máli í því sambandi að hann hafi ekki verið aðili að þeim kjarasamningi, sbr. dóm Félagsdóms í málinu nr. 7/1998. Sú niðurstaða Félagsdóms hafi verið ítrekuð í málinu nr. F-3/2005, máli Vélastjórafélags Íslands gegn Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf., þar sem staðfest hafi verið að stefndi, Brim hf., væri bundinn af kjarasamningi aðila, þrátt fyrir tilvist þessa umdeilda ráðningarsamnings skipverja skipsins og útgerðar. Samkvæmt því gildi kjara-samningur FFSÍ og LÍÚ milli aðila, en ekki ráðningarsamningurinn og sé sú niðurstaða Félagsdóms endanleg og bindandi gagnvart öðrum dómstólum, sbr. Hæstaréttardóm í dómasafni réttarins 2004 bls. 656. Þá telur stefndi, að skipstjórnarmenn, þ.m.t. stefndi Jóhann Gunnarsson, sem sagt hafi sig úr stefnanda, hafi ekki með því getað losað sig þar með og samtímis undan þeim kjarasamningi, sem þeir hafi verið aðilar að og starfað eftir. Því hafi þeir verið bundnir við ákvæði kjarasamningsins, þrátt fyrir úrsögn sína úr stefnanda, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni réttarins 2003 bls. 2152. Þá bendir stefnandi einnig á, að með forgangsákvæði áður nefnds kjarasamnings, grein 1.33., hafi stéttarfélag náð gildum samningi um forgangsrétt félagsmanna sinna og geti aðrir ekki heimtað hann til sín með samningi á kostnað fyrri forgangsréttarhafa, hvorki með gerð annars kjarasamnings né með sérstökum ráðningarsamningi, eins og stefndi hafi gert við áhöfn b.v. Sólbaks EA-7. Hvorki forgagnsréttarákvæðið né skylda atvinnurekanda til að skila til viðkomandi verkalýðsfélags félags- og vinnuréttindagjöldum hafi neitt með skylduaðild að verkalýðsfélagi að gera. Brjóti slík ákvæði ekki í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar um neikvætt félagafrelsi, sbr. 2. mgr. 74. gr., frekar en umsamin skylda launþega samkvæmt kjarasamningi til greiðslu félags- vinnuréttindagjalda. Launþegum sé heimilt að vera í hvaða stéttarfélagi sem þeim þóknist og það mörgum í einu, eða utan allra stéttarfélaga, ef viðkomandi kjósi svo. Stefnandi kveðst byggja aðalkröfu sína á hendur báðum stefndu, in solidum, á því aðallega, að stefnda, Brim hf., hafi borið skylda til þess að halda eftir af launum meðstefnda, Jóhanns Gunnarssonar, andvirði vinnuréttindagjalda og skila greiðslum til stefnanda. Þetta hafi ekki verið gert og því telur stefndi, að báðir stefndu beri því nú óskipta ábyrgð á greiðslu gjaldanna til stefnanda, enda hafi stefndi, Jóhann Gunnarsson, ekki séð sjálfur um að koma greiðslunum til stefnanda, þótt hann hafi vitað að honum bæri greiðsluskyldan og greiðslunum ekki verið haldið eftir og skilað. Beri því báðir óskipta og sameiginlega greiðsluábyrgð. Varakröfu sína byggir stefnandi aðallega á því, að stefnda, Brimi hf., beri með vanrækslu sinni á skilaskyldu vinnuréttindagjaldanna bótaskylda gagnvart stefnanda, sem orðið hafi af lögbundnum og réttmætum greiðslum fyrir vikið. Hafi það verið ásetningur stefnda, Brims hf., að koma í veg fyrir greiðslur vinnuréttindagjaldanna til stefnanda, sem hafi staðið fyrir því, að stefndi, Jóhann Gunnarsson, segði sig úr stefnanda, sem og aðrir yfirmenn skipsins. Þrautavarakröfu sína byggir stefnandi á því aðallega, að stefnda, Jóhanni Gunnarssyni, hafi borið sjálfum að greiða vinnuréttindagjaldið beint til stefnanda, þegar hann fékk launaseðla í hendur, þar sem fram komi að vinnuréttindagjaldinu hafi ekki verið haldið eftir af launum hans og því skilað til stefnanda. Hafi honum því mátt vera fullljóst allan tímann, að hann væri ekki undanþeginn greiðsluskyldu, þótt hann segði sig úr stefnanda, en til hans hafi hann fram að þeim tíma greitt félagsgjald í 24 ár. Stefnandi byggir vaxtakröfu sína á 3. mgr. gr. 1.34 í kjarasamningi aðila frá 2004, en þar segi: „Útgerðarmaður skal standa skil á iðgjöldunum samtímis og greiðslum til styrktar- sjúkra og orlofsheimilasjóð, þ.e. um leið og reikningsuppgjör fari fram eftir lok hvers kauptryggingartímabils“. Vísar stefnandi og til 7. gr. laga nr. 55/1980, að greiða skuli dráttarvexti frá gjalddaga af gjaldföllnum sjóðagjöldum. Kauptryggingatímabil á togurum sé hver veiðiferð, sbr. 2. mgr. gr. 5.12 í kjarasamningi aðila. Samkvæmt 2. mgr. gr. 1.12 skuli útgerðarmaður hafa lokið launauppgjöri og launagreiðslu til skipverja eigi síðar en 15 dögum eftir lok kaup-tryggingartímabils, sem sé gjalddagi launagreiðslna. Stefnandi hafi ekki nýtt sér þessa heimild vegna dráttarvaxtaútreiknings að þessu sinni, heldur miði við dagsetninguna 1. október 2006, sbr. innheimtubréf lögmanns stefnanda, dagsett 25. ágúst 2006. Við aðalmeðferð málsins breytti stefnandi kröfu sinni þannig að krafist var dráttarvaxta frá 4. desember 2008. Um lagarök vísar stefnandi til 1. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launþega og gr. 1.34 í kjarasamningi FFSÍ og LÍÚ 2004. Einnig 4. gr., 27. gr. og 32. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verð-tryggingu, sbr. 7. gr. laga nr. 55/1980. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV Stefndi, Jóhann Gunnarsson, byggir kröfu sína um sýknu m.a. á 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ákvæðið mæli ekki fyrir um greiðsluskyldu launþega heldur sé þar mælt fyrir um að atvinnurekanda sé skylt að halda eftir af launum starfsmanns „iðgjaldi hans“ til viðkomandi stéttarfélags. Í því tilviki sem hér sé til úrlausnar sé ekki um að ræða neitt „iðgjald hans“, þ.e. stefnda, Jóhanns. Hann hafi ekki verið í stéttarfélagi á hinum umdeilda tíma eins og óumdeilt sé. Hefði löggjafinn ætlað að skylda ófélagsbundna launþega til að greiða í stéttarfélög hefði honum verið það í lófa lagið. Það hafi hann ekki gert og sýni það auðvitað í hnotskurn afstöðu og vilja löggjafans í þessu efni. Þessu til stuðnings bendir stefndi á, að í fyrsta lagi eigi 2. mgr. 6. gr. aðeins við um atvinnurekendur, en þó ekki alla atvinnurekendur eins og 1. mgr. 6. gr. Það sé sem sagt gert ráð fyrir því í 2. mgr. 6. gr. að sumir atvinnurekendur séu ekki með starfmenn sem séu í stéttarfélögum og/eða eftir atvikum að til séu atvinnurekendur sem ekki séu aðilar að kjarasamningum. Í öðru lagi sé þessi skýring í samræmi við þau mannréttindi sem tryggð séu með 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, réttinn til að standa utan félaga. Stefnandi heldur því fram að í skyldu til að greiða félagsgjöld/vinnuréttindagjald til félags sé ekki verið að brjóta gegn ákvæðum 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem stefndi, Jóhann, sé ekki skyldugur til að vera félagsmaður í stéttarfélaginu, þó honum eigi að vera skylt að greiða í það. Þetta gangi auðvitað ekki upp því þá væri um hreina skattlagningu að ræða í þágu stéttarfélaga, sem verði að hafa skýra og ótvíræða lagastoð. Félagsmenn njóti meiri réttinda, eins og t.d. forgangsréttar til starfa, réttar til að hafa áhrif á stjórn félagsins o.fl. Benda megi á að umboðsmaður Alþingis hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að gera greinarmun á skylduaðild og skyldu til að greiða félagsgjöld. Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpi því sem orðið hafi að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995, um 2. mgr. 12. gr. frumvarpsins, sem orðið hafi að 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, komi fram að mikilvægur þáttur í neikvæða félagafrelsinu sé að vera ekki skyldaður til að greiða framlög til félags. Einnig geti slíkt komið í veg fyrir rétt manns til að stofna önnur félög í sambærilegum tilgangi. Auk þess sé nefnt að rétturinn til að standa utan félaga sé eins konar spegilmynd af réttinum til að stofna félag. Af þessu sé augljóst að kröfur stefnanda geti aldrei staðist og a.m.k. aldrei án skýrrar og ótvíræðrar lagastoðar. Rétturinn til að standa utan félaga sé auk þess nátengdur tjáningarfrelsi og skoðanafrelsi, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Það geti ekki samræmst skoðanafrelsi að aðili sé skyldaður til að greiða í félag, sem hugsanlega hafi með höndum starfsemi og stefnu sem samræmist ekki skoðunum hans. Megi hér m.a. benda á að tilgangur stefnanda samkvæmt félagslögum sé ekki eingöngu sá að semja um kaup og kjör. Þessum vanda hafi stjórnarskrárgjafinn gert sér grein fyrir og þess vegna sett það skilyrði fyrir skylduaðild að félagi að slíkt sé ákveðið með settum lögum frá Alþingi, sbr. 2. málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. En það sé ekki nóg, heldur þurfi skylduaðildin einnig að vera nauðsynleg til að félag geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ekkert þessara þriggja skilyrða sé uppfyllt varðandi það ágreiningsefni sem hér sé til úrlausnar. Sett lög frá Alþingi mæli ekki fyrir um skyldu stefnda, Jóhanns, til að greiða félagsgjald til stefnanda. Stefndi, Jóhann, hafi ekki samþykkt eða lofað að greiða til stefnanda, þ.e. hann hafi ekki verið félagsmaður á hinum umdeilda tíma. Með hliðsjón af því verði auðvitað að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Kjarasamningsákvæðin sem vísað sé til í stefnu kveði á um félagsgjald eða vinnuréttindagjald. Það sé hvergi skilgreint hvað átt sé við með hugtakinu vinnuréttindagjald og ekkert bendi til þess að þar sé átt við einhver gjöld sem ófélagsbundnir aðilar eigi að greiða. Stefndi, Jóhann, sé ekki aðili að umræddum kjarasamningum. Hvorki stefnanda, Útgerðarfélagið Sólbakur ehf., stefndi Brim hf., eða nokkur annar hafi haft umboð frá stefnda, Jóhanni, til að semja um að hann skyldi greiða til stefnanda, án þess að vera í félaginu. Það sé afar hæpið, svo ekki sé meira sagt, að aðilar vinnu-markaðarins geti samið um að þriðji maður skuli greiða einhvers konar gjald til annars samningsaðilans. Samtök vinnuveitenda hafi ekkert samningsumboð fyrir launþega og samtök launþega ekki fyrir aðra launþega en þá sem séu félagsmenn í aðildarfélögum þeirra. Það umboð nái ekki til þess að semja um greiðslur til félaganna sjálfra. Aðilar vinnumarkaðarins geti samið um að vinnuveitendur, sem eigi aðild að samtökum vinnuveitenda, skuli innheimta félagsgjöld af félagsbundnum starfsmönnum sínum, annað ekki. Sé félagsaðild ekki fyrir hendi geti ekki verið um greiðsluskyldu að ræða. Stefndi telur, að ef samtök atvinnuveitenda geti, fyrir hönd vinnuveitenda sem aðild eigi að þeim, samið við samtök launþega um að greidd yrðu gjöld vegna ófélagsbundinna starfsmanna þeirra, hlytu slík gjöld að falla á vinnuveitandann, ekki starfsmanninn, ella væri um beina þvingun til félagsaðildar að ræða, sem ekki sé heimil nema með skýrum og ótvíræðum hætti í settum lögum frá Alþingi, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Ofangreindu megi ekki rugla saman við það að á Íslandi hafi verið lögfest fyrirmæli um að einstökum vinnuveitendum og launþegum sé óheimilt að semja um lakari kjör en kjarasamningar aðila vinnumarkaðarins tiltaki, þ.e. að þau kjör séu lágmarkskjör á viðkomandi sviði. Það verði að forðast að rugla þessu saman við samningsákvæði um innheimtuaðferð varðandi félagsgjöld stéttarfélaga. Félagsgjöldin sem slík hafi ekkert með lágmarkskjör launþega að gera, frekar en félagsgjöld til einhverra annarra félaga. Mál þetta snúist heldur ekki um það hvort kjör stefnda, Jóhanns, hafi verið í andstöðu við lög eða kjarasamninga. Það sé grundvallarmisskilningur hjá stefnanda að mál þetta snúist um kaup og kjör stefnda, Jóhanns. Lög um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 tryggi vissulega lágmarkskjör, sbr. 7. gr., en mál það sem hér sé til úrlausnar varði þetta ekki að neinu leyti. Málið snúist eingöngu um það hvort stefndi, Jóhann, þurfi að greiða félagsgjald til stefnanda. 7. gr. laga nr. 80/1938 varði eingöngu kaup og kjör, ekki önnur atriði sem kjarasamningur kunni að fjalla um. Í lögum nr. 55/1980 sé síðan mælt fyrir um að atvinnurekendur skuli halda eftir af kaupi starfsmanna sinna iðgjaldi þeirra til viðkomandi stéttarfélags, samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningur greini. Hér sé auðvitað undanskilið hið sjálfsagða, þ.e. að starfsmaðurinn sé félagsmaður í viðkomandi stéttarfélagi og sé því skyldur til að greiða félagsgjaldsins, en undir þá skyldu hafi stefndi, Jóhann, ekki gengist. Í þeim kjarasamningum sem mál þetta varði sé hvergi kveðið á um skyldu stefnda, Jóhanns, til að greiða gjald til stefnanda. Þar sé einungis kveðið á um skyldur samningsbundinna útgerðarmanna, sem komi stefnda, Jóhanni, ekkert við. Með því að viðurkenna kröfu stefnanda væru dómstólar að koma á félagsskyldu allra launþega að stéttarfélagi, ef til er stéttarfélag á viðkomandi sviði, án þess að um skýr og ótvíræð lagafyrirmæli sé að ræða, eins og þó sé skilyrði samkvæmt 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki verði fram hjá því litið að skylda til að greiða félagsgjald til félags, sem maður sé ekki aðili að, sé í eðli sínu skattur. Stjórnarskráin geri þá kröfu til skattlagningarheimilda að þær komi fram í lögum, sbr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þetta hafi margsinnis verið staðfest í réttarframkvæmd. Af þessari ástæðu sé ótækt að fallast á kröfu stefnanda. Eins og kjarasamningsákvæði séu orðuð sé ákvörðunin um hið svonefnda atvinnuréttindagjald algjörlega í höndum stefnanda. Stefndi eigi þar enga aðild að, enda ekki félagsmaður í stefnanda. Stefnandi viðurkenni að ekki séu skilyrði til skylduaðildar stefnda, Jóhanns, að félaginu. Verði ekki fallist á sýknu stefnda, Jóhanns, að öllu leyti sé samt óhjákvæmilegt að sýkna hann af þeim hluta kröfunnar sem sé vegna þess tíma sem hann hafi unnið hjá Sólbaki ehf. Það félag hafi ekki verið aðili að samtökum vinnuveitenda, en hafi síðan sameinast stefnda, Brimi ehf., 8. júní 2006, sem sé aðili að þeim. Á fyrrihluta umdeilds tímabils, þ.e.a.s. frá 20. september 2004 til 8. júní 2006, hafi því hvorki vinnuveitandinn né launamaðurinn verið í þeim samtökum sem séu aðilar kjarasamninganna. Verði ekki fallist á sýknu stefnda, Jóhanns, megi líka velta því fyrir sér hvort ekki séu efni til að lækka kröfu stefnanda verulega með hliðsjón af því að ótækt sé að krefja hann um jafn há gjöld og félagsbundna starfsmenn meðstefnda þar sem hann njóti engra réttinda í félaginu til jafns við þá. Verði og að hafa í huga að hlutverk verkalýðsfélaga, þ.á m. stefnanda, sé miklu víðtækara en það eitt að semja um kaup og kjör. Megi um þetta vísa til 2. gr. félagslaga stefnanda, en þar sé rakið hver tilgangur stefnanda sé. Stefndi, Jóhann, mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda í stefnu að ekki sé ágreiningur um það að með orðunum viðkomandi stéttarfélag sé átt við stefnanda, Félag skipstjórnarmanna. Um lagarök vísar stefndi, Jóhann, til laga nr. 50/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, og stjórnarskrárinnar, Kröfu um málskostnað byggir stefndi, Jóhann, á 129. gr., 130. gr. og 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988. Stefndi, Brim hf., byggir kröfu sína um sýknu á því að í stefnu vísi stefnandi til þess að varakrafa byggi á bótaskyldu stefnda, Brims hf., en ekki fáist séð á málatilbúnaði stefnanda hvernig stefnandi hafi eignast sjálfstæða kröfu á stefnda, Brim hf., án greiðsluskyldu stefnda, Jóhanns. Ágreiningslaust sé að skipstjóri, sem tilgreindur sé á dómskjölum númer 6 og númer 8, hafi ekki verið félagsmaður í stéttarfélagi stefnanda tímabilið 20. september 2004 til 28. febrúar 2007. Að mati stefnda, Brims hf., ákvarði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, samkvæmt skýrum lagatexta skyldu til þess að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags, þar sem starfsmaður sé félagsmaður. Af því leiði að ef starfsmaður sé ekki félagsmaður í stéttarfélagi sé atvinnurekanda ekki heimilt að halda eftir iðgjaldi. Ef texti er óljós að mati dómsins beri að skýra ákvæði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 í ljósi 1. ml. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár Íslands. Til grundvallar breytingu á 1. ml. 2. mgr. 74. gr. sem gerð hafi verið með lögum nr. 97/1995, hafi m.a. verið dómur Mannréttindadómstóls Evrópu, í máli Sigurðar A. Sigurjónssonar gegn Íslandi, frá 30. júní 1993. Launamenn eigi stjórnarskrárvarinn rétt til þess að ákveða hvort launamaður sé félagsmaður stéttarfélags. Kjarasamningur sem ákvarði greiðsluskyldu félagsgjalds, hvort sem það gjald kallast atvinnuréttargjald, eða vinnuréttindagjald, án aðildar launamanns að félagi og án lagaheimildar, sé marklaus kjarasamningsákvörðun. Stefnandi eigi ekki aðild að kröfu byggðri á 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, þegar það sé ágreiningslaust að launamaður er ekki félagsmaður í stéttarfélagi stefnanda. Aðild að stéttarfélagi til þess að krefja ófélagsbundna atvinnurekendur um greiðslu sé sérstaklega tilgreind í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, sem varði greiðslu í sjúkrasjóð og orlofssjóði stéttarfélaga. Ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 sé undantekning frá meginreglu. Engin slík undanþága taki til ófélagsbundinna launamanna. Þá sé krafa um sýknu einnig á því byggð að í stefnu sé ekki tilgreint, með tilvísun til kjarasamnings eða annars samnings sem 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 geti stuðst við, að ófélagsbundnum skipstjórnarmönnum beri að greiða gjald til stefnanda. Tilvísun stefnanda í stefnu til kjarasamninga, þar sem fram komi í lið 1.34 að útgerð sé skylt að greiða vinnuréttindagjald, beri ekki með sér að vinnuréttindagjald taki til ófélagsbundinna skipstjórnarmanna. Ekkert komi fram í stefnu, sem bendi til þess að sá skilningur sem stefnandi tilgreini í stefnu að felist í orðinu vinnuréttindagjald, sé réttur. Tilgreining heimildar stefnanda til innheimtu gjalds verði að vera ótvíræð, en ekki rakalaus fullyrðing sem fram komi í 4. mgr. blaðsíðu 4 í stefnu: „ L.Í.Ú. annars vegar og heildarsamtök skipstjórnarmanna F.F.S.Í hins vegar sömdu um það í kjarasamningum um miðbik síðustu aldar “ Innheimta stéttarfélagsgjalds af einstaklingi, sem ágreiningslaust sé að ekki er félagsmaður í stéttarfélagi, í hlutfalli við launatekjur, sé í eðli sínu líkast ákvörðun um tekjuskatt, en ekki iðgjald. Iðgjald sé gjald sem greitt sé til greiðslu á tryggingu eða þjónustu. Það sé ágreiningslaust að stéttarfélag veiti ófélagsbundnum einstaklingi enga þjónustu eða tryggingu. Í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 sé ekki að finna heimild til innheimtu iðgjalds af ófélagsbundnum einstaklingum. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 16. október 2008, byggist greiðsluskylda ófélagsbundinna ekki á félagssamningi. Skylda og jafnframt heimild atvinnurekanda til þess að halda eftir launum starfsmanns, nái til þeirra starfsmanna einna, sem beri að greiða iðgjald til félags. Um það sé ekki deilt að stefndi, Jóhann Gunnarsson, hafi ekki verið félagsmaður í félagi stefnanda þau tímabil sem stefnandi krefji stefnda um greiðslu. Þrautavarakröfu sína byggir stefndi á túlkun Hæstaréttar Íslands á 6. gr. laga nr. 55/1980, sem fram komi í dómi réttarins í málinu nr. 114/2004, en þar komi fram að stéttarfélög eigi ekki kröfu á atvinnurekendur sem standi utan samtaka atvinnurekenda, nema vegna tvenns konar sérstaklega tilgreindra sjóða. Sá hluti kröfu stefnanda sem sé vegna tilgreindra starfsmanna Útgerðarfélagsins Sólbaks ehf., sem ágreiningslaust sé að hafi verið utan samtaka atvinnurekenda, beri stefnda ekki að greiða. Sá hluti kröfu sem beinist að Útgerðarfélaginu Sólbaki ehf., sé tilgreindur í dómskjali nr. 6. Sá hluti kröfu sem beinist að Brimi hf., sem ágreiningslaust sé aðili að samtökum atvinnurekenda, sé krafa tilgreind í dómskjali nr. 8. Um yfirfærslu á öllum réttindum og öllum skyldum við samruna félaga, vísist til 1. mgr. 127. gr. laga nr. 30/1995 V Í máli þessu krefur stefnandi stefnda, Jóhann, um greiðslu svonefndra vinnuréttargjalda, sem stefnandi heldur fram að heimilt sé að leggja á ófélagsbundna menn, en þeim sé ætlað að standa straum af kostnaði við gerð kjarasamninga um lágmarkskjör sem þeir njóti góðs af vegna ákvæða laga nr. 55/1980. Þá er þess krafist aðallega, að stefndi, Brim hf., standi stefnanda skil á umræddum gjöldum. Eins og að framan hefur verið greint, höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda Brimi hf., og krafði um greiðslu áðurnefndra vinnuréttargjalda, sem haldið var fram að draga hefði átt af launum tiltekinna ófélagsbundinna skipstjórnarmanna sem störfuðu hjá stefnda, Brimi hf. Hæstiréttur vísaði því máli frá dómi með þeim rökum að skylda stefnanda til að draga umkrafin gjöld af umræddum skipstjórnarmönnum væri háð því að greiðsluskylda ófélagsbundinna skipstjórnarmanna væri að lögum stjórnskipulega gild. Yrði því ekki felldur dómur í málinu án þess að fyrrnefndum skipstjórnarmönnum væri sjálfum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þar sem það hefði ekki verið gert bæri að vísa málinu frá héraðsdómi. Með málssókn þessari hefur stefnandi bætt úr þeim annmarka sem Hæstiréttur taldi vera á fyrri málshöfðun hans, vegna sömu kröfu og gerð er í þessu máli, og stefnir hann nú einum þessara skipstjórnarmanna ásamt stefnda, Brimi hf. Stefndi, Jóhann, var lögskráður á skip stefnda, Brims hf., áður útgerðarfélagsins Sólbaks ehf. Þá liggur fyrir að stefndi, Brim hf., er aðili að kjarasamningi stefnanda og LÍÚ. Óumdeilt er að stefndi, Jóhann, var ekki félagsmaður í stefnanda, enda bar honum ekki skylda til að vera félagsbundinn í því félagi samkvæmt 74. gr. stjórnarskrárinnar, er kveður á um félagafrelsi. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, með áorðnum breytingum, skuli laun og önnur starfskjör, sem heildarsamtök vinnumarkaðarins semji um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á því svæði sem samningurinn taki til. Samningur einstaka launamanna og atvinnurekanda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar kveði á um skuli ógildir. Í 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 13. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, er mælt fyrir um atvinnufrelsi og í 2. mgr. er sérstaklega vikið að kjarasamningum með þessum orðum: „Í lögum skal kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu.“ Með þessu ákvæði er aðilum vinnumarkaðarins falið að setja almennt bindandi reglur um laun og önnur starfskjör. Í úrlausnum dómstóla hefur margsinnis verið byggt á ofangreindum ákvæðum laga um stéttarfélög og vinnudeilur og laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Hefur verið litið svo á að umrædd lagaákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum og á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Um kaup og kjör stefnda, Jóhanns, fór því eftir ákvæðum samnings Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna og fiskimannasambands Íslands, samkvæmt 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. einnig 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Greindur kjarasamningur felur í sér lágmarkskjör. Stefndu eru því bundnir af kjarasamningi þeim sem stefnandi byggir kröfur sínar á og skiptir ekki máli í því sambandi að stefndi, Jóhann, er ekki aðili að ofangreindum kjarasamningi, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Stefndi, Brim hf., sem og fyrirrennara hans, útgerðarfélaginu Sólbaki ehf., bar því vegna ákvæða 1. gr. laga nr. 55/1980 að virða lágmarkskjör samkvæmt kjarasamningum og voru þau félög með þeim hætti bundinn af honum. Kjarasamningurinn kveður á um lágmarkskjör. Hann tryggir launamanninum ýmis réttindi auk þess sem hann kveður á um það hvaða laun skuli að lágmarki greiða fyrir vinnuna. Eru kjarasamningar eðli máls samkvæmt með þeim hætti að þeir veita báðum aðilum viss réttindi, en leggja jafnfram á þá gagnkvæmar skyldur. Verður því að líta svo á að þeir sem nýta sér þessa þjónustu greiði fyrir hana og verður ekki fallist á að innheimta þessara gjalda sé brot á 73. gr. stjórnarskrárinnar, eða feli í sér skattlagningu og að þeir sem ekki vilja vera í stéttarfélagi verði samt að greiða þangað félagsgjald sem er þá greiðsla til félagsins fyrir að sinna þeirri þjónustu sem félagið veitir, m.a. með kjarasamningsgerðinni, þ.e. svokallað vinnuréttargjald. Verður því ekki litið svo á að umsamin skylda launþega til að greiða gjöld til stéttarfélags sé félagsskylda í þessum skilningi. Í þessu máli er um það að ræða að samtök, sem stefndi, Brim hf., er aðili að, gerði þann kjarasamningi við stefnanda, sem kveður á um lágmarkskjör stefnda, Jóhanns, enda þótt hann sé ekki félagsbundinn í stefnanda. Í gr. 1.34. í áðurgreindum kjarasamningi, er kveðið á um að útgerðarmönnum sé skylt að halda eftir af kaupi yfirmanna er hjá þeim starfa fjárhæð, sem nemur ógreiddu félags- eða vinnuréttindagjaldi til viðkomandi stéttarfélags innan FFSÍ. Þá segir þar, að ákveði stéttarfélagið að félags- eða vinnuréttindagjald skuli vera hlutfall (%) af kaupi eða kauptryggingu viðkomandi yfirmanns skuli félagið láta útgerðarmanni í té þar til gerð skilagreinareyðublöð til útfyllingar vegna innheimtu iðgjalda. Samkvæmt ákvæðinu skal útgerðarmaður standa skil á iðgjöldunum samtímis og greiðslum til styrktar-, sjúkra- og orlofsheimilasjóða, þ.e. um leið og reikningsuppgjör fer fram eftir lok hvers kauptryggingartímabils. Samkvæmt starfskjaralögunum nr. 55/1980 er annars vegar um að ræða að kjarasamningar séu lágmarkskjör og hins vegar að halda beri eftir iðgjaldi til stéttarfélags. Er atvinnurekanda, samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, skylt að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum, sem kjarasamningar greina. Skylda til greiðslu gjalda til þess félags, sem fer með samningsaðild fyrir starfsmann, brýtur hvorki í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins né 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með því að fallist hefur verið á að stefnda, Jóhanni, beri að inna umkrafin gjöld af hendi, ber, með vísan til 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980, að fallast á aðalkröfu stefnanda á hendur stefnda, Brimi hf. Samkvæmt 7. gr. fyrrgreindra laga nr. 55/1980 skal, verði dráttur á greiðslu iðgjalda samkvæmt lögunum, greiða dráttarvexti af skuldinni frá gjalddaga samkvæmt lögum um vexti. Samkvæmt því verður fallist á endanlega kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, og hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tilliti til flutnings um frávísunarkröfu stefndu, sem hafnað var með úrskurði uppkveðnum 15. júní 2009. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Jóhann Gunnarsson og Brim hf., greiði in solidum stefnanda, Félagi skipstjórnarmanna, 217.200 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 4. desember 2008 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnanda, Félagi skipstjórnarmanna, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 469/2002
Kærumál Fjárnám Skattur Fyrning
Krafa T á hendur L vegna ógreiddra opinberra gjalda hans frá gjaldárunum 1993 og 1994 var fyrnd þegar leitað var eftir því að gert yrði fjárnám fyrir kröfunni á árinu 2002. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að krafan hafi fallið í gjalddaga tíu dögum eftir að ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld L á árinu 1997, sbr. 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, en ekki þegar hann leysti úr kæru L af þessu tilefni á árinu 1998, enda hafi sá úrskurður eingöngu haft í för með sér lækkun á opinberum gjöldum L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum 24. júní sama árs fyrir kröfu varnaraðila að höfuðstól 1.150.266 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er upphaf máls þessa að rekja til endurákvörðunar ríkisskattstjóra 1. apríl 1997 á opinberum gjöldum sóknaraðila. Við þessa endurákvörðun hækkuðu opinber gjöld sóknaraðila vegna gjaldársins 1993 um samtals 453.664 krónur, en vegna gjaldársins 1994 um 489.782 krónur. Sóknaraðili kærði endurákvörðunina til ríkisskattstjóra og krafðist þess aðallega að hún yrði felld úr gildi, en til vara að hækkun á tekjuskatts- og útsvarsstofni hans umrædd gjaldár yrði minni og álag fellt niður. Ríkisskattstjóri tók kæruna til úrlausnar með úrskurði 14. október 1998 og hafnaði kröfum sóknaraðila að öðru leyti en því að hann féll frá því að bæta álagi við þá hækkun, sem var gerð á tekjuskatts- og útsvarsstofni sóknaraðila gjaldárið 1994, og hækkuðu gjöld þess árs því um 391.824 krónur í stað áðurgreindra 489.782 króna. Meðal gagna málsins er beiðni 12. apríl 1999 til sýslumannsins í Reykjavík, þar sem varnaraðili krafðist þess að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila fyrir ógreiddum opinberum gjöldum hans gjaldárin 1993, 1994 og 1998, samtals að fjárhæð 776.942 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Liggja engar frekari upplýsingar fyrir í málinu um afdrif þessarar beiðni. Með beiðni 24. apríl 2002 leitaði varnaraðili á ný fjárnáms hjá sóknaraðila fyrir ógreiddum opinberum gjöldum hans gjaldárin 1993 og 1994, auk gjaldáranna 1998 til 2001, samtals að fjárhæð 1.547.121 króna að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði. Sóknaraðili greiddi 21. júní 2002 varnaraðila skuld sína vegna gjaldáranna 1998 til 2001, þannig að eftir stóð skuld vegna tveggja fyrstnefndu gjaldáranna að fjárhæð 1.031.176 krónur. Var greiðslan innt af hendi með fyrirvara sóknaraðila um réttmæti skuldarinnar, sem hann taldi að væri mynduð með ráðstöfun fjár upp í ætlaðar skuldir vegna eldri gjaldára. Þegar sýslumaður tók fyrir beiðni varnaraðila um fjárnám 24. sama mánaðar mótmælti sóknaraðili því að gerðin næði fram að ganga, þar sem krafa varnaraðila væri fyrnd, auk þess sem hún ætti sér ekki stoð í fyrirliggjandi gögnum. Ákvað sýslumaður að hafna framkomnum mótmælum og var fjárnám gert í fasteign í eigu sóknaraðila. Sóknaraðili beindi 25. júní 2002 kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur um að fjárnámið yrði fellt úr gildi. Var mál þetta þingfest af því tilefni 22. júlí sama árs. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila sem áður segir hafnað. II. Sóknaraðili reisir kröfu sína um ógildingu fjárnámsins á því að krafa varnaraðila hafi verið fyrnd þegar sýslumanni barst beiðni um gerðina, sbr. 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Krafa varnaraðila eigi rætur að rekja til endurákvörðunar ríkisskattstjóra 1. apríl 1997 á fyrrnefndum opinberum gjöldum sóknaraðila og hafi gjalddagi kröfunnar verið 11. sama mánaðar, sbr. 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Engu breyti að ríkisskattstjóri hafi í úrskurði sínum 14. október 1998 fallið frá því að bæta álagi við þá hækkun, sem hann gerði á tekjuskatts- og útsvarsstofni sóknaraðila gjaldárið 1994, sbr. dóm Hæstaréttar 21. september 2000 í máli nr. 346/2000. Af þessum sökum hafi fjögurra ára fyrningarfrestur verið liðinn þegar varnaraðili krafðist fjárnáms hjá honum 24. apríl 2002. Ákvæði 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, sem gilt hafi um mál sóknaraðila, sbr. 24. gr. laga nr. 145/1995, og krafa varnaraðila sé studd við, haggi ekki þessari niðurstöðu, eins og leiða megi af ákvæðum 1. mgr. 111. gr. og 1. mgr. 112. gr. fyrrnefndu laganna. Krafa varnaraðila um að hinn kærði úrskurður verði staðfestur er reist á því að krafa hans á hendur sóknaraðila hafi ekki verið fyrnd þegar beiðni um fjárnám var sett fram, enda beri samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 að miða gjalddaga kröfunnar við úrskurð ríkisskattstjóra 14. október 1998. Þá fyrst hafi verið heimilt fyrir varnaraðila að innheimta kröfuna og unnt fyrir sóknaraðila að greiða hana. Því eigi ákvæði 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 ekki við í málinu, eins og það hafi verið skýrt í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 21. september 2000. III. Eins og að framan greinir snýst ágreiningur aðilanna um hvort krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna ógreiddra opinberra gjalda hans hafi verið fyrnd þegar varnaraðili leitaði fjárnáms hjá honum 24. apríl 2002. Krafan á rætur að rekja til endurákvörðunar ríkisskattstjóra 1. apríl 1997, sem var að mestu leyti staðfest með úrskurði hans 14. október 1998. Í 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 kemur fram að séu skattar gjaldanda hækkaðir eftir álagningu falli viðbótarfjárhæðin í gjalddaga tíu dögum eftir að honum var tilkynnt um það. Um mál sóknaraðila gilti ákvæði 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, eins og það stóð áður en því var breytt með 16. gr. laga nr. 145/1995, sbr. 24. gr. þeirra laga, en samkvæmt því skyldi tilkynning um skattbreytingu ekki send innheimtumanni fyrr en að loknum kærufresti til skattstjóra eða að loknum úrskurði kæru. Ákvæði þetta verður ekki skýrt svo að það haggi reglu 6. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um gjalddaga viðbótarfjárhæðar, enda segir í 1. mgr. 111. gr. laganna að áfrýjun skattákvörðunar eða deila um skattskyldu fresti hvorki eindaga tekju- eða eignarskatts né leysi undan neinum viðurlögum, sem lögð séu við vangreiðslu hans. Þar sem úrskurður ríkisskattstjóra um kæru sóknaraðila 14. október 1998 hafði eingöngu í för með sér lækkun á opinberum gjöldum hans verður fallist á með honum að krafa varnaraðila hafi fallið í gjalddaga 11. apríl 1997. Í málinu liggur sem áður segir fyrir beiðni varnaraðila 12. apríl 1999 um fjárnám hjá sóknaraðila, sem ekkert liggur nánar fyrir um. Virðist varnaraðili ekki byggja á því að fyrningu kröfunnar hafi verið slitið með þeirri beiðni. Samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast kröfur, sem lögtaksréttur fylgir, á fjórum árum. Var krafa varnaraðila því fyrnd þegar hann leitaði fjárnáms hjá sóknaraðila 24. apríl 2002. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu sóknaraðila og fellt úr gildi fjárnámið, sem varnaraðili fékk gert hjá honum 24. júní 2002. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Fellt er úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 24. júní 2002 hjá sóknaraðila, Lúðvík Sigurðssyni, að kröfu varnaraðila, tollstjórans í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 261/2007
Fíkniefnalagabrot Upptaka
G var ákærður fyrir að hafa haft í vörslum sínum samtals 142,36 g af hassi, sem fundust við húsleit á veitingastað, sem G og sambúðarkona hans ráku, og ennfremur við húsleit á heimili þeirra. Þá var G einnig ákærður fyrir að hafa hálfu ári síðar haft lítilræði af tóbaksblönduðu kannabisefni í vörslum sínum. G neitaði að hafa vitað af þeim 136,25 g af hassi sem fundust á veitingastaðnum en játaði sakargiftir að öðru leyti. Laut áfrýjun málsins af hans hálfu einungis að þessu atriði. Eins og atvikum var háttað þótti ákæruvaldinu ekki hafa tekist að sanna að G hefði haft þessi fíkniefni í vörslum sínum og var hann því sýknaður af þessum hluta ákærunnar. Vegna þeirra brota sem hann var sakfelldur fyrir var hann dæmdur til að greiða 50.000 krónur í sekt í ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af ákæru 7. nóvember 2006, nema að því er varðar vörslur á 6,11 grömmum af hassi, og að honum verði einungis gerð sektarrefsing vegna þess brots og brota samkvæmt ákæru 28. nóvember 2006. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Lögregla fann 27. janúar 2006 við húsleit á veitingastaðnum X í Reykjavík 136,25 grömm af hassi. Það er skilyrði fyrir sakfellingu ákærða fyrir vörslur efnisins samkvæmt ákæru að ákæruvaldið sanni að ákærði hafi komið efnunum þarna fyrir eða að þau hafi að minnsta kosti verið geymd þarna með hans vitneskju. Efnið fannst bak við uppþvottavél í rými þar sem starfsmenn höfðu aðstöðu. Með efnunum fannst miði sem á stóð: „Vinur verð að fara núna. Þetta eru 110 + 1. Tölum saman á morgun.“ Ákærði og fyrrverandi sambýliskona hans önnuðust rekstur staðarins. Fyrir dómi gáfu skýrslur, auk ákærða og rannsóknaraðila, sambýliskona ákærða og sonur hennar, sem einnig var starfsmaður veitingastaðarins. Hvorugt síðastgreindra vitna bar um að ákærði hefði átt umrædd fíkniefni, þótt sonurinn hafi dregið þá ályktun við skýrslugjöf hjá lögreglu að efnin hefðu að verið í vörslum ákærða. Nefndi vitnið í því sambandi að hann hefði einhverju sinni tekið við um það bil einu grammi af marihuana sem hann hefði átt að afhenda ákærða. Fram kom hjá báðum þessum vitnum og ákærða að gestir hafi átt greiðan aðgang að því rými þar sem fíkniefnin fundust og nefndi sambýliskona ákærða að þeir hefðu meðal annars notað það til að geyma föt sín. Þá voru tveir af gestum staðarins að afgreiða aðra gesti á barnum í fjarveru starfsmanna er lögregla kom á vettvang til húsleitar. Einnig er fram komið að samkvæmt rannsókn á þeim fíkniefnum sem um ræðir verður ekki dregin sú ályktun að þau 6,11 grömm af hassi, sem fundust við húsleit heima hjá ákærða, hafi að öllu leyti verið sömu gerðar og þau fíkniefni sem fundust á veitingastaðnum. Að þessum atriðum virtum og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hefur ákæruvaldinu ekki tekist að sanna að ákærði hafi haft í vörslum sínum þau 136,25 grömm af hassi sem lögregla fann við húsleit á veitingastaðnum X umrætt sinn. Verður ákærði því sýknaður af þeim hluta ákæru 7. nóvember 2006 sem að þessu lýtur. Vegna þeirra brota sem ákærði er sakfelldur fyrir skal hann greiða 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna en sæta ella fangelsi í fjóra daga. Samkvæmt áfrýjunarstefnu er ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Stendur það ákvæði héraðsdóms óraskað. Eins og rakið hefur verið játaði ákærði við meðferð málsins í héraði að hafa framið önnur brot en það sem hann er nú sýknaður af. Sökum neitunar ákærða varð aðalmeðferð í málinu í héraði. Samkvæmt því og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði aðeins dæmdur til greiðslu þess hluta sakarkostnaðar í héraði sem hlaust af rannsókn á þeim efnum sem hann er sakfelldur fyrir að hafa haft í vörslum sínum svo og 1/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda hans í héraði, eins og nánar greinir í dómsorði. Þá skal allur áfrýjunarkostnaður falla á ríkissjóð samkvæmt 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Geir Bragason, greiði 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í fjóra daga. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna er óraskað. Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða í héraði er staðfest. Ákærði greiði 111.961 krónu í sakarkostnað í héraði, þar með talin 1/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns þar 56.108 krónur. Annar sakarkostnaður og allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2007. Mál þetta, sem dómtekið var þann 12. janúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 7. nóvember sl. á hendur Geir Bragasyni, kt. 220355-2849, Lækjarkinn 24, Hafnarfirði, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa að kvöldi föstudagsins 27. janúar 2006 haft í vörslum sínum samtals 142,36 g af hassi sem lögreglumenn fundu við húsleit á veitingastaðnum X, [...], Reykjavík, að undanskildum 6,11 g af efnum sem lögreglumenn fundu við húsleit á heimili ákærða. Hinn 5. desember sl. var sakamálið nr. 2083/2006 sameinað þessu máli en þar er ákærða gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 28. nóvember 2006 fíkniefnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 21. júní 2006, á Y að [...] í Reykjavík, haft í vörslum sínum 0,46 g af marihuana og 0,42 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, sem lögregla fann við leit á ákærða. Teljast bæði brotin varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði eingöngu sakfelldur fyrir vörslur á 0,46 g af marihuana og 0,42 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. Er þess krafist að öðru leyti að ákærði verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög frekast heimila. Þá krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa að mati dómsins. Samkvæmt skýrslum lögreglu frá 16. og 25. janúar 2006 bárust lögreglu upplýsingar þess efnis að fíkniefnasala færi fram á X að [...] í Reykjavík. Við skoðun þeirra upplýsinga kom í ljós að Z ehf. hafði vínveitingaleyfi á staðnum og var ábyrgðarmaður fyrirtækisins A. Fimmtudaginn 26. janúar 2006 fór lögregla þess á leit við héraðsdóm að heimiluð yrði leit á veitingastaðnum X. Var krafan reist á upplýsingum er lögreglu höfðu borist um ætlað fíkniefnabrot. Með úrskurði héraðsdóms sama dag var húsleit heimiluð. Mánudagskvöldið 30. janúar 2006 kl. 20:40 fóru lögreglumenn inn á veitingastaðinn X. Var gestum staðarins vísað út og staðnum lokað. Klukkan 21:55 kom ákærði á vettvang og A kl. 22:05. Fram kemur í lögregluskýrslu að ákærði og A séu rekstraraðilar veitingastaðarins og sambýlisfólk. Við húsleit á X fannst efni er lögregla taldi getað verið hass. Efnið fannst í starfsaðstöðu inn af bar staðarins. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafði því verið komið fyrir á bak við uppþvottavél í aðstöðu fyrir starfsfólk og þar í gráum plastpoka. Í plastpokanum hafi verið ljósaperupakki. Í ljósaperupakkanum var svart efni er gat verið hass. Þá fannst inni í lokuðum sal, á bak við barðborð inni í skáp, grammavog af gerðinni MAUL. Á bak við sama borð í ruslafötu fannst plast og sellófan sem lögregla taldi geta verið utan af fíkniefnum. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu vildu hvorki ákærði né A kannast við þau fíkniefni sem fundust á vettvangi. Lögregla óskaði eftir því að þau heimiluðu leit á heimili sínu að [...] í Hafnarfirði. Heimiluðu þau bæði leit á heimili sínu. Að leit lokinni á skemmtistaðnum X kl. 22:45 var ákærði fluttur á lögreglustöðina á Hverfisgötu. Við leit á heimili A og ákærða fannst áhald fyrir kannabisneyslu í náttborðsskúffu ákærða í svefnherbergi. Áhald fyrir kannabisneyslu og tóbaksblandað kannabisefni í álpappír fannst í leðurjakka í fatahengi. Að auki fannst efni er talið gat vera hass í hægri vasa ,,KR jakka“ sem hékk í forstofu. Ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar fór fram á samanburðarannsókn á því hvort um sama efni hafi verið að ræða sem fannst á X og við húsleit að [...]. Samkvæmt skýrslu tæknideildar frá 31. janúar 2006 var efnið sem fannst að [...] og á X skoðað, ljósmyndað og skráð. Samkvæmt skýrslunni virtust efnin vera eins að lit og ætla mætti að efnið væri svokallaður svartur afgani. Sýni var tekið af efnunum og þau send til frekari rannsóknar til Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum 31. janúar 2006. Samkvæmt efnaskýrslu lögreglu með efnaskrárnúmer 8547 lagði lögregla 27. janúar 2006 hald á 6,11 g af hassi á heimil ákærða. Samkvæmt annarri efnaskýrslu lögreglu frá sama degi með efnaskrárnúmer 8564 lagði lögregla hald á 136,25 g af hassi í eldhúsinu á veitingastaðnum X. Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræðum frá 10. apríl 2006 reyndist ekki vera tölfræðilega marktækur munur á styrk tetrahýdrókannabínóls í sýnum nr. E-8564-1 og E-8564-2 sem eru efni sem fundust á X. Þriðja sýnið, nr. E-8547-1, sem fannst á heimili ákærða, innihélt hins vegar marktækt meira tetrahýdrókannabínól en hin sýnin. Bendi það til þess að það sýni eigi sér aðra sögu t.d. hvað varðar geymslu og meðferð en hin tvö. Munur þessi sé þó svo lítill að ekki sé óhætt að fullyrða að sýnin geti ekki öll verið úr sömu framleiðslu. Fyrir dómi við aðalmeðferð málsins greindi ákærði svo frá, þegar hann var spurður um aðgengi að starfsmannaaðstöðunni þar sem fíkniefnin fundust, að hún hafi verið öllum opin, bæði starfsmönnum og viðskiptavinum. Ákærði kvaðst enga skýringu hafa á tilurð efnanna á þeim stað aðra en þá að hann gerði ráð fyrir því að einhver hafi komið þeim fyrir þar, hvort sem tilgangurinn hafi verið að geyma þau þar meðan að sá hinn sami var á barnum að drekka eða ekki. Það væri alþekkt að fólk geymdi alls konar dót inni í starfsmannaðstöðunni. Ákærði hafi þó ekki vitað til þess að fólk geymdi þar fíkniefni en hann hafi vitað til þess að fólk geymdi þar alls konar annað dót. Ekki hafi verið til lyklar að hurð að inngangi að starfsmannaaðstöðunni og hafi hurðin aldrei verið læst. Ómögulegt hafi verið fyrir þá sem unnu á X í hvert sinn að fylgjast með því hverjir væru inni í eldhúsi. Aðspurður um grammavog sem lögregla fann við húsleit bar ákærði að vogin væri umslagavog sem notuð hafi verið til að vigta fjölpóst sem hann hefði sent. Aðspurður um þau 6,11 g af hassi sem fundust á heimili ákærða kvaðst hann ekki muna eftir þeim efnum. Þau hafi fundist í jakka sem hann hafi ekki notaði síðan um sumarið. Ákærði kvað það vel geta verið að hann hafi fengið efnið á fylleríi um sumarið en þetta væri þó meira magn en hann væri vanur að hafa undir höndum. Ákærði kvaðst hafa haldið að hann ætti eitthvað lítið af efnum og þá ætti hann við hálft til 1 g sem hann hafi reiknað með að væru í náttborðsskúffunni. Ákærði kvaðst játa að hafa átt þau neysluáhöld sem fundust í náttborðsskúffu á heimili hans. Að því er varðaði framburð B, þess efnis að ákærði hafi verið í fíkniefnadreifingu á X, kvað ákærði það vera rangt. B bæri til hans haturshug. Að því er varðaði framburð B þess efnis að ákærði hafi átt það til að ræða við viðskiptavini bak við inni í eldhúsi, þar sem hann teldi að fíkniefnaviðskipti hafi farið fram, kvað ákærði það rétt að hann hafi stundum rætt sérstaklega við fólk inni í þessu rými um persónuleg mál þegar einhver hafi þurft að ræða við hann í ró og næði. Oftast hafi verið farið fyrst í eldhúsið en þar sem lítið næði hafi verið þar hafi menn farið inn í innra rýmið og rætt saman þar. Ákærði kvað engin fíkniefnaviðskipti hafa farið fram þar. Ákærði kvaðst hafa reykt töluvert af kannabis flesta daga. Lítil regla hafi verið á óreglunni en töluvert mikil bjórdrykkja þessu samfara. Flesta daga hafi hann fengið sér eitthvað. Vikumagn kvað hann hafa geta verið um 3 g af kannabis. A var yfirheyrð hjá lögreglu 28. janúar 2006. Kvaðst hún ekki hafa haft hugmynd um þau fíkniefni sem lögregla hafi fundið við leit á X og á heimili hennar sama kvöld. Kvað hún ákærða, hana sjálfa og son hennar hafa haft aðgang að starfsmannaaðstöðu á X. A kvaðst útiloka að sonur hennar væri eigandi að fíkniefnunum. Hún tók jafnframt fram að hún héldi að ákærði myndi vita um það hver væri eigandi að fíkniefnunum. Hún kvaðst ekki nota fíkniefni. Aðspurð um fíkniefni þau sem fundust við húsleit á heimili A og ákærða kvaðst hún ekki eiga þau efni. Ákærði ætti þá jakka sem efnin hafi fundist í og því hlyti hann að eiga efnin. Hún kvaðst ekki vilja tjá sig um það hvort ákærði notaði fíkniefni. Fyrir dómi bar A að hún hafi ekki haft vitneskju um að ákærði hafi verið viðloðinn fíkniefnasölu á X. A var spurð út í framburð sinn hjá lögreglu 28. janúar þess efnis að hún héldi að ákærði vissi eitthvað um hver væri eigandi efnanna. Kvaðst A hafa átt við að lögreglan ætti að spyrja hann um efnin þar sem hún vissi ekkert um þau. Varðandi aðgengi að starfsmannaaðstöðunni bar A að aðstaðan hafi verið opin. Viðskiptavinir hafi ráfað þar um og fengið að geyma þar hitt og þetta. Starfsmannaaðstaðan hafi verið orðin eins og ,,örugga fatahengið“ viðskiptavina. Aðspurð um ætlaðar umbúðir utan af fíkniefnum sem fundist hafi í innra rými veitingastaðarins kvaðst A ekki kannast við það. Hún hafi aldrei orðið vör við fíkniefnaneyslu inni á X en bar að viðskiptavinirnir hafi stundum verið í annarlegu ástandi. A staðfesti að hún og ákærði hafi sent frá sér dreifibréf vegna rekstursins á þessum tíma. Þau hafi í tvígang sent frá sér dreifibréf en hún myndi ekki hvenær það hafi verið. Um hug B til ákærða bar A að B sonur sinn bæri haturshug til ákærða sem gæti hafa leitt til þess að B bæri refsivert brot á ákærða. B gaf skýrslu hjá lögreglu 24. ágúst 2006. B kvaðst tengjast veitingastaðnum X á þann hátt að móðir hans, A, ræki staðinn. Hann kvaðst ekki hafa verið viðstaddur þegar umrætt mál hafi komið upp. Kvaðst hann ekki hafa vitað hvar fíkniefnin væru geymd en hann hafi vitað vel til þess að ákærði seldi fíkniefni á staðnum. B kvaðst telja ákærða hafa stundað sölu á fíkniefnum frá því að ákærði og A hafi opnað staðinn. B kveðst hafa vitað að ákærði notaði fíkniefnin kókaín og amfetamín. Hann kvaðst hafa unnið á X um helgar. Hafi hann verið beðinn um að taka á móti efnum sem hann hafi síðan átt að afhenda ákærða. Í eitt skiptið hafi hann tekið á móti um það bil 1 g af marihuana og sett inn í eldhús. Hann hafi síðan látið ákærða vita hvar efnið væri að finna. B kvaðst auk þess hafa verið beðinn af viðskiptavinum að selja þeim fíkniefni. Kvaðst B vita til þess að ákærði hafi selt fíkniefni yfir borðið því þegar viðskiptavinirnir gáfu sig á tal við ákærða hafi þeir stundum farið á bak við inn í eldhús eða inn í innri sal þar sem hann teldi að fíkniefnaviðskiptin hafi farið fram. B kvaðst hafa orðið var við fíkniefnasöluna um leið og ákærði hóf rekstur á X. Kvað hann móður sína engan þátt hafa tekið í því að selja fíkniefni á staðnum. Fyrir dómi bar B að hann gæti ekki skýrt tilurð fíkniefnanna sem fundust á X. Þá gæti hann ekki fullyrt að ákærði hafi átt efnin. Hann vissi þó til þess að ákærði hafi oft verið með fíkniefni inni á staðnum. Um hafi verið að ræða hass og ,,svoleiðis dót”. Aðspurður um það hvor ákærði hafi verið að neyta efnanna eða dreifa þeim bar B að ákærði hafi verið að dreifa þeim. B kvað starfsmenn, fasta viðskiptavini og aðra sem þekktu ákærða persónulega, hafa haft aðgengi að rými fyrir starfsmenn þar sem fíkniefnin hafi fundist. Varðandi framburð sinn í lögregluskýrslu um að hann hafi verið beðinn um að taka á móti fíkniefnum sem hann hafi átt að afhenda ákærða, bar B að hann hafi gert það einu sinni. Hann hafi tekið á móti um það bil 1 g af efnum og sett þau inn í eldhús og látið þau vera þar. Þetta hafi verið í eina skiptið sem það hafi komið fyrir. B útskýrði fullyrðingu sína í lögregluskýrslu þess efnis að ákærði hafi ekki leyft neinum að geyma fíkniefni í húsin á þann hátt að hann vissi um mann sem hafi beðið um að fá að geyma fíkniefni á X en ekki fengið leyfi til þess hjá ákærða. Um hug B til ákærða viðurkenndi B að hann bæri haturshug í garð ákærða en tók fram að hann væri þó ekki að bera á hann rangar sakir. Jakob Kristinsson dósent kom fyrir dóminn. Hann staðfesti matsgerð 6147 frá 10. apríl 2006 um samanburðargreiningu. Jakob bar að styrkleiki efnanna væri frekar í lægri kantinum. Þá lægi ekki fyrir áreiðanleg niðurstaða um að efnin úr samanburðarrannsókninni væru þau sömu. Ekki væri heldur hægt að fullyrða að þau væru ekki úr sömu framleiðslu. Ingólfur Arnarson lögreglumaður og Haukur Bent Sigmarsson rannsóknar­lög­reglumaður komu fyrir dóminn, lýstu aðstæðum á X, húsleitinni á heimili ákærða, rannsókn málsins og staðfestu þátt sinn í henni. Niðurstaða: Ákærði játar sök samkvæmt ákæru frá 26. nóvember 2006. Með vísan til þeirrar játningar hans, sem samrýmist gögnum málsins, verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði neitar sök samkvæmt ákæru 7. nóvember 2006. Hefur hann einungis viðurkennt að hafa haft í vörslum sínum lítið magn fíkniefna er fundust á heimili hans að kvöldi föstudagsins 27. janúar 2006. Fram er komið að ákærði rak veitingastaðinn X, ásamt þáverandi sambýliskonu sinni A. Ákærði neitar því að hafa vitað um þau fíkniefni sem fundust á veitingastaðnum og hefur helst skýrt tilvist þeirra með þeim hætti að viðskiptavinir hafi skilið efnin þar eftir. Við mat á sök ákærða er til þess að líta að ákærði rak staðinn í félagi við þáverandi sambýliskonu sína. Hafði hann, ásamt sambýliskonunni og B, fullt aðgengi að staðnum. Efnunum var haganlega komið fyrir inni á staðnum fyrir aftan þvottavél inni í starfsmannaaðstöðu. Var frágangi efnanna þannig háttað að þau virðast fremur hafa verið geymd á staðnum til langframa frekar en að þau hafi verið skilin þar eftir af viðskiptavini. Ákærði hefur viðurkennt að hafa verið í neyslu fíkniefna á þessum tíma. Hefur hann játað sök samkvæmt ákæru 26. nóvember 2006, sem varðar vörslur fíkniefna. Þá fundust á heimili hans fíkniefni, sem ákærði hefur viðurkennt að hafa átt að hluta til. Einnig fundust á heimili hans áhöld til fíkniefnaneyslu, sem hann hefur viðurkennt að hafa átt. Loks er til þess að líta að B hefur nefnt tilvik þar sem hann hafi tekið við fíkniefnum inni á staðnum til að koma í hendur ákærða. Loks er til þess að líta að það magn fíkniefna er fannst í starfsmannaaðstöðunni er slíkt að telja verður einkar ósennilegt að slíkt magn efna sé geymt fjarri eiganda sínum. Þegar allt framangreint er virt í heild sinni er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að þau fíkniefni sem talin eru upp í ákæru og fundust á X og á heimili ákærða hafi verið í vörslum hans. Með hliðsjón af því verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Daði Kristjánsson fulltrúi lögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Geir Bragason, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 142,36 g af hassi, 0,46 g af marihuana, 0,42 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, er hald var lagt á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 425.262 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns, 168.324 krónur.
Mál nr. 189/2002
Kærumál Gjaldþrotaskipti Útivist Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Að kröfu Í hf. var bú K tekið til gjaldþrotaskipta. Sótti K ekki þing í héraði þegar krafan var tekin fyrir og brast því heimild til kæru máls, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1992:2028. Málinu var af þeim sökum vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. apríl sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2002, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili sótti ekki þing í héraði, þegar mál þetta var tekið fyrir á dómþingi 4. febrúar 2002. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Í dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1992 bls. 2028, sbr. og dómum 4. desember 2001 í málinu nr. 432/2001 og 8. apríl 2002 í málinu nr. 158/2002, voru ákvæði laga nr. 21/1991 skýrð með hliðsjón af 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á þann veg að heimild brysti til kæru máls sem þessa þegar þannig stæði á. Ber samkvæmt því að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2002. Mál þetta var tekið til úrskurðar 4. febrúar sl. Sóknaraðili er Íslandsbanki-FBA, Hamraborg 14a, Kópavogi. Varnaraðili er Kristjón Benediktsson, kt. 230256-7649, Blikanesi 22, Garðabæ, áður Laugarásvegi 40, Reykjavík. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur dags. 9. maí 2001 krafðist sóknaraðili þess að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Krafa sóknaraðila er vegna skuldabréfs útg. þann 04.06.1998 af Vernd vátryggingarmiðlun ehf., kt. 460897-2119 til Íslandsbanka hf., nú Íslandsbanki-FBA hf., upphaflega að fjárhæð kr. 7.820.000,00. Skuldabréfið sé í vanskilum frá 02.07.1998. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar hafi Nanna Snorradóttir, kt. 050659-5429, varnaraðili Kristjón Benediktsson kt. 230256-7649 og Sigurður Sigurjónsson, kr. 260652-4439 tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð. Um lagastoð fyrir kröfu sinni vísar sóknaraðili til 65. gr. laga nr. 21/1991. Krafa sóknaraðila var tekin fyrir á dómþingi 27 júní sl. og var þá sótt þing af hálfu varnaraðila, kröfunni mótmælt og krafist málskostnaðar. Voru þau mótmæli í fyrsta lagi byggð á því að hann hafi ekki sjálfur verið viðstaddur fjárnámsgerð þá sem liggi til grundvallar kröfu sóknaraðila, í öðru lagi á því að málið sé höfðað fyrir röngu varnarþingi. Varnaraðili kvaðst nú vera búsettur í Garðabæ að Blikanesi 22 og hafa flutt lögheimili sitt fyrir mánaðarmót apríl – maí 2001. Kröfum varnaraðila er mótmælt af hálfu sóknaraðila og hafnað sem röngum og ósönnuðum og krefst sóknaraðili þess að bú hans verði tekið til gjaldþrotaskipta og hann verði dæmdur til að greiða sóknaraðila hæfilegan málskostnað vegna þessa máls. Þingfest var sérstakt mál vegna ágreinings um kröfuna. Málið var flutt fyrir dóminum og tekið til úrskurðar, en endurupptekið og frestað vegna sáttaumleitana aðila. Þegar fyrir lá að þær tilraunir báru ekki árangur var málið tekið til úrskurðar að nýju að kröfu sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá varnaraðila 14. mars 2001. Í 62. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 segi að fjárnámi skuli ekki lokið án árangurs nema gerðarþoli sé sjálfur viðstaddur eða málsvari hans. Gerðin hafi verið framkvæmd á lögheimili varnaraðila af fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík í viðurvist lögmanns gerðarbeiðanda og votts. Eiginkona varnaraðila hafi lýst yfir eignaleysi sem málsvari varnaraðila þar sem varnaraðili hafi ekki sjálfur verið viðstaddur. Eiginkona varnaraðila sé fullgildur málsvari hans enda samræmist það túlkun og reglum fullnusturéttarfarsins. Fram komi í gerðinni að málsvara gerðarþola hafi verið leiðbeint og hún innt svara sérstaklega hvort réttindi eða eignir tilheyrðu gerðarþola sem fjárnám yrði gert í, en hún sagði varnaraðila engar eignir eiga. Að öðru leyti er vísað til gerðarinnar sem aðilar hafi staðfest með undirritun sinni. Hér sé um fullgilda gerð að ræða hjá sýslumanni enda hafi varnaraðili ekki sýnt fram á að gerðin gefi ekki rétta mynd af fjárhag hans, eins og áskilið sé að hann verði að gera, sbr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varnaraðili hafði samkvæmt 15. kafla aðfararlaga 8 vikur til að fá úrlausn héraðsdóms um þessa aðfarargerð. Hann hafi ekki nýtt sér þann frest og sé varnaraðili því bundinn við gerðina. Sóknaraðili mótmælir framlögðu skjali, sem tjáist vera yfirlýsing frá eiginkonu varnaraðila, sem ósannaðri og óstaðfestri. Skjalið sé óvottað og engin gögn séu lögð fram til staðfestingar á aðskildum fjárhag varnaraðila og eiginkonu hans. Varðandi mótmæli varnaraðila um það að málið sé höfðað á röngu varnarþingi bendir sóknarnaðili á að Héraðsdómi Reykjavíkur hafði áður borist gjaldþrotaskiptakrafa á hendur á varnaraðila. Sú skiptabeiðni hafi verið móttekin 9. apríl 2001, gerðarbeiðandi sé Kvos hf. Varnaraðili hafi átt lögheimili í Reykjavík þegar sú beiðni barst héraðsdómi. Varnaraðili hafi breytt lögheimili sínu þann 17. apríl 2001 eða rúmri viku eftir að sú gjaldþrotaskiptabeiðni hafi verið móttekin. Sóknaraðili hafi sent gjaldþrotaskiptabeiðni á sama varnarþing, Héraðsdóm Reykjavíkur. Skiptakröfunni hafi því verið beint að réttu varnarþingi, eðli málsins samkvæmt. Bent er á að þótt um rangt varnarþing væri að ræða þá hafi varnaraðili mætt við þingfestingu málsins og í samræmi við reglur réttarfarsins þá hafi hann með mætingu sinni samþykkt að málið yrði tekið fyrir á þeim stað. Varnaraðili byggir mótmæli sín gegn kröfu um gjaldþrotaskipti í fyrsta lagi á því að hann hafi ekki sjálfur verið viðstaddur fjárnámsgerð þá sem liggur til grundvallar kröfu sóknaraðila. Sú aðfarargerð fór fram á heimili varnaraðila að Laugarásvegi 40, Reykjavík. Þar hittist fyrir eiginkona varnaraðila, Nanna Snorradóttir, og var henni leiðbeint um réttarstöðu sína sem málsvari varnaraðila. Hún lýsti því yfir að varnaraðili væri eignalaus og var fjárnáminu lokið án árangurs. Ætla verður að eiginkona varnaraðila hafi sem málsvari hans samkvæmt 62. gr. laga um aðför nr. 90/1989 búið yfir vitneskju um eignarstöðu hans. Yfirlýsing hennar við gerðina um eignaleysi varnaraðila verður því lögð til grundvallar, enda hefur varnaraðili ekki sýnt fram á að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans. Í öðru lagi byggir varnaraðili mótmæli sín gegn kröfu um gjaldþrotaskipti á því að málið sé höfðað fyrir röngu varnarþingi. Þegar krafa þessi var þingfest fyrir dómi var jafnframt þingfest krafa Kvosar hf. um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila og var sú krafa sannanlega móttekin áður en varnaraðili hafði flutt lögheimili sitt úr umdæmi Héraðsdóms Reykjavíkur. Verður því að telja að fullnægt sé ákvæði 1. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti um meðferð kröfu sóknaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á andmæli varnaraðila og með því að fullnægt er skilyrðum 1. tl. 2. mgr. 65. gr. nr. 21/1991 verður orðið við kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Bú Kristjóns Benediktssonar kt. 230256-7649, er tekið til gjaldþrotaskipta. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 274/2008
Eignaspjöll Skilorð
Á var sakfelldur fyrir eignaspjöll með því að hafa sparkað í hægri hlið bifreiðar með þeim afleiðingum að hún dældaðist. Hann var hins vegar sýknaður af því að hafa slegið í bifreiðina með barefli. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að Á hafði margsinnis gerst sekur um refsiverð brot og að um hegningarauka var að ræða. Þá var framferði hans töluvert ofsafengið. Var refsing Á ákveðin fangelsi í 4 mánuði, en þar sem ríflega 5 ár voru liðin frá því að hann var síðast dæmdur í skilorðsbundið fangelsi þótti unnt að skilorðsbinda refsinguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að ákærði verði sakfellur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er í eitt skipti rætt um að ákærði hafi sparkað í vinstri hlið bifreiðar, sem hann er borinn sökum um að hafa valdið skemmdum á svo að refsingu varði samkvæmt 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þetta er augljós ritvilla, enda er ítrekað rætt að öðru leyti um skemmdir á hægri hlið bifreiðarinnar. Með þessari athugasemd verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ágúst Jón Óskarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 268.429 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 29. febrúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 24. ágúst 2007 á hendur Ágústi Jóni Óskarssyni, kt. 200782-5699, Furugrund 42, Kópavogi, fyrir eignaspjöll, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 17. febrúar 2007, á bifreiðastæði við myndbandaleiguna Videoheima að Fálkafeni 11 í Reykjavík, sparkað og slegið með barefli í hægri hlið bifreiðarinnar NG-019 með þeim afleiðingum að hægri hlið hennar dældaðist. Er þetta talið varða við 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Sigrún Unnsteinsdóttir, kt. 220457-4009, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaða­bóta samtals að fjárhæð 75.702 krónur. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði felldur á ríkissjóð. Aðfaranótt laugardagsins 17. febrúar 2007 kl. 01.31 var óskað eftir aðstoð lögreglu að myndbandaleigunni Videoheimum í Fákafeni. Í frumskýrslu kemur fram að lögregla hafi á vettvangi rætt við Brynjar Sigurðsson. Hafi Brynjar verið stöðvaður við akstur bifreiðar með skráningarnúmerið YM-814. Hafi Brynjar gert grein fyrir því að hann, ásamt Ágústi Jóni Óskarssyni, ákærða í máli þessu, hafi séð vin ákærða, Vil­hjálm Sverri Pétursson, í rifrildi við mann við Toyota bifreið með skráningarnúmerið NG-019. Hafi Brynjar ekið að Toyota bifreiðinni en henni þá verið ekið utan í bifreið er Brynjar hafi ekið. Hafi ákærði þá sparkað í Toyota bifreiðina og Vilhjálmur brotið rúðu í henni. Ákærði var á biljarðbarnum í Fákafeni er lögregla náði tali af honum. Kvað hann Vilhjálm hafa hringt í sig til að biðja hann um aðstoð. Hafi Brynjar ekið ákærða að Fákafeni. Vilhjálmur hafi ætlað að hitta Stefán Brynjar Stefánsson vegna skuldar Vilhjálms við hann. Vilhjálmur og Stefán hafi verið að rífast þegar ákærði hafi komið þar að. Þegar Stefán hefði séð ákærða koma hafi hann farið inn í Toyota bifreiðina ásamt Önnu Rósu Nikulásdóttur. Anna Rósa hafi ætlað að aka í burtu en bílarnir lent saman. Þá hafi ákærði sparkað í Toyota bifreiðina og ógnað Stefáni og Önnu með plaströri. Hafi Vilhjálmur brotið rúðuna í bifreiðinni. Lögregla ræddi á vettvangi við Stefán Brynjar og Önnu Rós. Stefán greindi frá því að bifreið hafi verið lagt í veg fyrir Toyota bifreiðina þegar hann og Anna hafi ætlað í burtu. Þrír strákar, ákærði, Vilhjálmur og Brynjar, hafi gert atlögu að bifreið­inni með kúbeini og kylfum. Rúða hafi verið brotin og skemmdir unnar á bifreiðinni. Anna Rósa greindi frá því að bifreið hafi verið ekið í veg fyrir bifreið hennar og bifreiðarnar lent saman. Þá hafi verið ráðist á bifreið hennar og hún skemmd. Ekkert hafi sést á bifreiðinni eftir áreksturinn en hún verið mikið skemmd eftir árásina. Sigrún E. Unnsteinsdóttir, eigandi bifreiðarinnar NG-019, lagði fram kæru vegna eignaspjalla 27. febrúar 2007. Kvað hún það vera mat tryggingafélags síns að ekki svaraði kostnaði að gera við bifreiðina. Anna Rósa Nikulásdóttir væri dóttir Sig­rúnar og hefði hún verið á bifreiðinni umrætt sinn. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi umrætt sinn komið á bifreiða­stæði fyrir utan Videoheima að Fákafeni vegna þess að Vilhjálmur Sverrir Pétursson hafi hringdi í hann. Stefán Brynjar Stefánsson hafi verið að valda Vilhjálmi ónæði og ákærði ætlað að tala við Stefán. Hafi Vilhjálmur verið hræddur við Stefán. Ákærði hafi ekið upp að bifreið sem Anna Rósa og Stefán hafi verið á. Hafi Anna þá bakkað bifreið sinni á bifreið ákærða og í framhaldinu ætlað að stinga af. Af þeim sökum hafi ákærði sparkað í þá bifreið er Anna Rósa hafi verið á. Hafi ákærði næstum orðið á milli bifreiðanna þegar hún hafi bakkað bifreiðinni. Anna Rósa hafi átt þess kost að bakka bifreið sinni beint aftur á bak án þess að lenda á bifreiðinni. Ákærði hafi sparkað einu sinni í bifreiðina en ekki sparkað í hliðina á henni. Ákærði kvað Vilhjálm hafa brotið rúðuna á bifreiðinni með golfkylfu og sparkað eitthvað í hana en kvaðst ekki vita hvar í bifreiðina Vilhjálmur hafi sparkað. Ákærði kvaðst hafa sparkað í rúðuna sem Vilhjálmur hafi brotið, eða hliðarrúðu farþegamegin. Hann kvaðst telja að engar skemmdir hafi hlotist á bifreiðinni af hans völdum. Stefán Brynjar Stefánsson gaf skýrslu hjá lögreglu 20. júní 2007. Kvað hann ákærða hafa stöðvað bifreið sína fyrir aftan bifreið Önnu Rósu Nikulásdóttur og hafa króað þau af þannig að þau gátu ekki ekið í burtu. Ákærði og Brynjar hafi stokkið út úr bifreið sinni og Vilhjálmur komið út úr sinni bifreið og verið með golfkylfu í hendi. Hafi Stefáni og Önnu Rósu brugðið við þetta og áttað sig á að nú ætti að hræða eða lemja Stefán vegna viðskipta við Vilhjálm. Hafi Anna reynt að bakka bifreiðinni, en bakkað á bifreið ákærða. Ákærði hafi orðið reiður og farið að berja og sparka í hægri hlið þeirrar bifreiðar er Stefán og Anna hafi verið á. Vilhjálmur hafi lamið með golfkylfu í rúðuna og Stefán rétt náð að víkja sér undan þegar golfkylfan hafi farið í gegnum rúðuna. Hafi ákærði og Vilhjálmur sparkað og slegið í hægri hlið og vélarhlíf bifreiðarinnar þar til fólk hafi komið út úr Videoheimum og sagt að lögregla væri á leiðinni. Brynjar hafi ekki tekið þátt í skemmdarverkunum. Vilhjálmur hafi verið með golfkylfu í hendi sem hann hafi slegið með í hægri hlið og vélarhlíf bifreiðarinnar. Kvaðst Stefán telja að ákærði hafi líka verið með golfkylfu. Að minnsta kosti hefði hann verið með eitthvert barefli í höndunum sem hann hafi notað til að slá í bifreiðina. Fyrir dómi greindi Stefán frá því að þrír menn hafi ráðist á bifreið sem hann og Anna Rósa Nikulásdóttir hafi verið á umrætt kvöld. Stefán kvaðst hins vegar ekki vera viss hver hafi gert hvað. Kvað hann rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu að ákærði og Vilhjálmur hafi sparkað og slegið í hægri hlið og vélarhlíf bifreiðarinnar. Kvaðst hann ekki vissi eftir hvorn þeirra tjón á hægri hlið bifreiðarinnar væri. Stefán kvað Önnu Rósu hafa brugðið þegar strákarnir hafi komið hlaupandi að bifreið hennar. Hafi hún því bakkað á bifreið ákærða. Ákærði hafi orðið brjálaður vegna þess að bifreið hans hafi skemmst. Kvaðst hann ekki vita hvort einhver önnur ástæða hefði verið fyrir því að hann og félagar hans hafi ráðist að bifreiðinni. Stefán kvaðst telja að eitthvað væri til í því að drengirnir hafi ætlað að ná sér niðri á honum með árásinni. Hafi það að minnsta kosti átt við um Vilhjálm. Ákærði hafi hins vegar orðið reiður af því að bakkað hafi verið á bifreið hans. Stefán kvaðst telja að Brynjar Sigurðsson hefði einnig tekið þátt í árásinni. Ákærði hafi að minnsta kosti ekki staðið einn að henni. Hann kvaðst ekki vita hvort ákærði hefði slegið með barefli eða ekki. Hann kvaðst telja að Vilhjálmur hefði brotið rúðu með golfkylfu. Hægri hlið bifreiðarinnar hafi verið ónýt eftir árásina. Eitthvað af fólki hafi verið fyrir utan myndbandaleiguna. Anna Rósa Nikulásdóttir gaf skýrslu hjá lögreglu 19. febrúar 2007. Þar er haft eftir henni að þegar Stefán hafi séð ákærða koma á vettvang hafi hann beðið Önnu um að aka samstundis í burtu. Bifreið ákærða hafi þá verið ekið inn í farþegahliðina á bifreið hennar. Hópur pilta hafi komið út úr bifreiðinni, alla vega þrír, og verið með barefli. Kvaðst hún telja að ákærði hafi brotið rúðu farþegamegin í bifreiðinni og síðan teygt sig inn í bifreiðina og tekið kveikjuláslyklana úr bifreiðinni. Hafi ákærði öskrað að hann mundi drepa þau ef þau segðu eitthvað við lögregluna. Hafi ákærði og samferðamenn hans að svo búnu látið sig hverfa þegar maður sem kom út af myndbandaleigunni hafi sagt að lögregla væri á leiðinni. Fyrir dómi greindi Anna frá því að hún hafi verið svo hrædd að hún hafi ekki mikið litið í kringum sig og ekki séð bifreið ákærða. Sennilega hafi ákærði og drengir með honum ætlað að taka í lurginn á Stefáni. Stefán hafi verið hræddur og allan tímann sagt henni að keyra í burtu. Hún hafi séð ákærða ráðast á bifreiðina. Ekki myndi hún alveg með hvaða hætti hann hafi gert það, en kvaðst muna að árásarmenn hafi verið nokkrir og einhverjir þeirra með kylfur. Hún kvaðst muna eftir einhverju barefli, sem sennilega hafi verið golfkylfa. Ekki hafi hún þorað að horfa mikið. Anna kvaðst ekki muna fyrir víst hvort ákærði hafi skemmt bifreiðina og þá hvaða hluta hennar og kvaðst ekki hafa séð hann sparka í hægri hlið bifreiðarinnar. Einhver hafi kýlt í gegnum rúðuna og tekið bíllykilinn og minnti hana að það hafi verið ákærði. Hún kvaðst telja að Brynjar hafi aldrei komið nálægt bifreiðinni. Hún kvaðst ekki viss um hver árásarmannanna hafi valdið dæld hægra megin á bifreiðinni. Einhver hafi kýlt ofan í vélarhlíf bifreiðarinnar. Hún kvaðst ekki hafa séð ákærða sparka í hægri hlið bifreiðarinnar. Brynjar Sigurðsson gaf skýrslu hjá lögreglu 19. júní 2007. Kvað hann ákærða hafa stöðvað bifreið sína nálægt afturenda bifreiðarinnar NG-019 til að loka hana inni. Fát hafi komið á stúlku sem ekið hafi bifreiðinni NG-019 og hún nærri því ekið á ákærða. Ákærði hafi reiðst við þetta og Brynjar séð hann sparka í hægri hlið bifreiðarinnar NG-019. Vilhjálmur hafi slegið með golfkylfu í hægri framrúðu. Hafi Vilhjálmur og ákærði sparkað margoft í bifreiðina eftir þetta og öskrað á fólkið í bifreiðinni að opna hurð bifreiðarinnar sem hafi verið læst. Brynjar kvaðst sjálfur ekki hafa komið nálægt því að skemma bifreiðina. Fyrir dómi greindi Brynjar frá því að hann hafi verið í mikilli neyslu fíkniefna á þeim tíma er bifreiðin var skemmd og þar af leiðandi ekki muna mikið eftir atvikum. Stúlka sem hafi verið á bifreiðinni NG-019 hafi næstum því klemmt ákærða á milli sinnar bifreiðar og bifreiðar ákærða. Þá hafi allt orðið vitlaust. Hafi ákærði lagt til bifreiðarinnar en Vilhjálmur komið á fleygiferð með kylfu, mölvað rúðu og sparkað eða barið með kylfunni í bifreiðina. Brynjar kvaðst ekki muna nákvæmlega hvernig ákærði hafi lagt til bifreiðarinnar. Ákærði hafi ekki verið með barefli. Ákærði hafi lagt til bifreiðarinnar farþegamegin. Brynjar hafi séð afleiðingar af spörkum þeirra beggja, ákærða og Vilhjálms. Bifreiðin hafi verið mjög skemmd. Brynjar minnti að Vilhjálmur hafi haft sig meira í frammi en ákærði. Brynjar hafi séð að hægri hlið bifreiðarinnar hafi verið skemmd, hliðarrúða brotin og dældir í hurðum. Ákærði hafi náttúrulega átt þátt í því að valda einhverjum af þeim dældum sem komið hafi á bifreiðina. Vilhjálmur hafi sennilega aðallega haft sig í frammi með golfkylfunni en hann og ákærði hafi auðvitað gert þetta báðir. Vilhjálmur Sverrir Pétursson gaf skýrslu hjá lögreglu 18. apríl 2007. Kvað hann ákærða hafa skipað sér að brjóta rúðu í bifreiðinni NG-019. Hafi Vilhjálmur gert það, en hann ekki tekið þátt í skemmdarverkum á bifreiðinni að öðru leyti. Ástæða þess að þeir drengirnir hafi hist þetta kvöld hafi verið sú að Stefán Brynjar hafi ætlað að kúga út úr Vilhjálmi peninga vegna muna sem hann hafi selt Stefáni og lögregla síðar tekið. Anna Rósa hafi bakkað á bifreið ákærða sem við það hefði brjálast og hann og Vilhjálmur farið að skemma bifreiðina NG-019. Vilhjálmur kvaðst ekki muna hvort Brynjar hafi tekið þátt í að skemma bifreiðina en telja að hann hafi ekki gert það. Vilhjálmur kvað einungis ákærða hafa barið bifreiðina að utan með barefli, en kvaðst ekki muna hvaða barefli hann hafi verið með. Fyrir dómi greindi Vilhjálmur frá því að hann myndi ekkert hvað hafi gerst og kvaðst ekki muna eftir neinni skýrslutöku hjá lögreglu. Hann ætti við minnisleysi að stríða vegna sjúkdóms. Kvaðst hann ekki telja að hann hafi séð ákærða berja með barefli í bifreiðina en hann minnti að ákærði hefði sparkað í bifreiðina. Kvaðst hann reikna með að það hafi verið farþegamegin. Ekki hafi hann séð neinar skemmdir hljótast af því er ákærði sparkaði í bifreiðina, en það hafi verið dimmt úti og Vilhjálmur undir áhrifum fíkniefna. Ekki gæti hann útilokað að það hafi orðið einhver skemmd af völdum ákærða. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa séð barefli í höndunum á neinum öðrum en honum sjálfum. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök að hafa aðfaranótt laugardagsins 17. febrúar 2007 á bifreiðastæði við myndbandaleiguna Videoheima í Fákafeni sparkað og slegið með barefli í hægri hlið bifreiðarinnar NG-019 með þeim afleiðingum að hægri hlið bifreiðarinnar dældaðist. Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa sparkað í rúðu bif­reiðar­innar án þess að hafa valdið á henni skemmdum. Fyrir liggur að ákærði, Vilhjálmur Sverrir Pétursson og Brynjar Sigurðsson komu að bifreiðinni NG-019 er Anna Rósa Nikulásdóttir hugðist aka bifreiðinni á brott, en farþegi í framsæti bifreiðarinnar var Stefán Brynjar Stefánsson. Í framhaldi hófst atburðarás sem leiddi til þess að umtalsverðar skemmdir voru unnar á bifreiðinni. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir sem sýna þessar skemmdir. Framburðir í málinu eru ekki á einn veg um framhald málsins og þátt þessara einstaklinga. Framburðum ber þó að mestu leyti saman um að Brynjar Sigurðsson hafi ekki átt neinn þátt í að skemma bifreiðina. Vilhjálmur Sverrir Pétursson var með dómi í máli nr. S-1021/2007, sem upp var kveðinn 6. september 2007, m.a. sakfelldur fyrir eignaspjöll með því að brjóta rúðu í þessari bifreið með golfkylfu. Játaði ákærði sök í málinu. Stefán Brynjar Stefánsson lýsti framferði ákærða og Vilhjálms þannig hjá lögreglu að Vilhjálmur hafi ráðist að bifreiðinni með golfkylfu. Ákærði hafi einnig ráðist að bifreiðinni og verið með eitthvað barefli í hendi. Fyrir dómi dró Stefán Brynjar úr þessu og kvaðst þá ekki viss um hvort ákærði hafi verið með barefli í hendi er hann hafi veist að bifreiðinni og sparkað í hana. Anna Rósa Nikulásdóttir kvaðst við skýrslugjöf hjá lögreglu telja að ákærði hafi brotið rúðu farþegamegin í bifreiðinni og síðan teygt sig inn í bifreiðina og tekið kveikjuláslyklana úr bifreiðinni. Hafi hann öskrað að hann mundi drepa þau ef þau segðu eitthvað við lögregluna. Fyrir dómi kvaðst hún ekki muna fyrir víst hvort ákærði hafi skemmt bifreiðina og þá hvaða hluta hennar og kvaðst ekki hafa séð hann sparka í hægri hlið bifreiðarinnar. Brynjar Sigurðsson lýsti þætti ákærða hjá lögreglu þannig að ákærði hafi reiðst og Brynjar séð hann sparka í hægri hlið bifreiðarinnar NG-019. Vilhjálmur hafi slegið með golfkylfu í hægri framrúðu. Hafi Vilhjálmur og ákærði sparkað margoft í bifreiðina eftir þetta og öskrað á fólkið í bifreiðinni að opna hurð bifreiðarinnar sem hafi verið læst. Fyrir dómi bar hann að ákærði hafi ekki verið með barefli. Ákærði hafi lagt til bifreiðarinnar farþegamegin. Brynjar hafi séð afleiðingar af spörkum þeirra beggja, ákærða og Vilhjálms. Bifreiðin hafi verið mjög skemmd. Ákærði hafi ,,náttúrulega átt þátt í því“ að valda einhverjum af þeim dældum sem komið hafi á bifreiðina. Vilhjálmur hafi sennilega aðallega haft sig í frammi með golfkylfunni en hann og ákærði hafi ,,auðvitað gert þetta báðir“. Er Vilhjálmur gaf skýrslu hjá lögreglu bar hann að einungis ákærði hafi barið bifreiðina að utan með barefli, en kvaðst ekki muna hvaða barefli hann hafi verið með. Fyrir dómi dró Vilhjálmur úr þessum framburði sínum. Kvaðst hann ekki telja að hann hafi séð ákærða berja með barefli í bifreiðina en hann minnti að ákærði hefði sparkað í bifreiðina. Kvaðst hann reikna með að það hafi verið farþegamegin. Ekki hafi hann séð neinar skemmdir hljótast af því er ákærði sparkaði í bifreiðina, en það hafi verið dimmt úti og Vilhjálmur undir áhrifum fíkniefna. Ekki gæti hann útilokað að það hafi orðið einhver skemmd af völdum ákærða. Þegar virtir eru þeir framburðir sem hér að framan hefur verið gerð grein fyrir þykir, gegn eindreginni neitun ákærða, skorta á að lögfull sönnun sé fram komin um að ákærði hafi verið með barefli í hendi er hann hafi veist að bifreiðinni. Hins vegar verða framburðir vitna ekki metnir á annan veg en að ákærði hafi sparkað í vinstri hlið bifreiðarinnar og að þau spörk hafi miðast við fleiri staði en rúður bifreiðarinnar. Í rannsóknargögnum málsins eru ljósmyndir sem teknar voru á vettvangi af bifreiðinni NG-019. Eru myndir þessar ekki sérstaklega skýrar. Ákæruvald bætti úr þessu við meðferð málsins fyrir dómi og lagði fram frekari myndir af bifreiðinni. Sýna þær, svo ekki verður um villst, að verulegar skemmdir hafa orðið á hægri hlið bifreiðarinnar. Rúða í farþegahurð bifreiðarinnar er brotin, en hana hefur Vilhjálmur Sverrir viðurkennt að hafa brotið, svo sem áður var gerð grein fyrir. Mjög stór dæld er á hægra afturbretti bifreiðarinnar. Eru engin slík för í dældinni að talið verði að hún sé eftir barefli. Í ljósi framburða vitna þykir vera hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi tekið þátt í að skemma hægri hlið bifreiðarinnar með því að sparka í hana og valda með því þessari dæld. Ákoma er á brún hurðar farþegamegin nærri hurðarlæsingu. Er ákoma þessi með þeim hætti að virðist vera eftir að annarri bifreið hafi verið ekið utan í bifreiðina eða þessari bifreið utan í aðra bifreið. Verður ekki við annað miðað en að einhverjar skemmdir hafi verið á bifreiðinni fyrir þessa atlögu. Með hliðsjón af öllu þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir að valda dæld á hægri hlið bifreiðarinnar. Ekki telst sannað að hann hafi notað barefli við að skemma bifreiðina. Er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í júlí 1982. Samkvæmt sakavottorði hefur hann margsinnis gerst sekur um refsiverð brot. Hefur hann samtals 8 sinnum gengist undir sáttir vegna brota á lögum um ávana- og fíkniefni og umferðarlögum. Þá hefur hann 5 sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn ákvæðum almennra hegningarlaga og 2 sinnum fyrir brot gegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni og umferðarlögum. Ákærði var síðast dæmdur 15. júní 2007 til greiðslu sektar fyrir umferðarlagabrot. Refsing ákærða nú er hegningarauki við dóminn og verður refsing ákveðin með hliðsjón af 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. Framferði ákærða og Vilhjálms Sverris var töluvert ofsafengið. Réðust þeir með slíku offorsi gegn þeim einstaklingum sem voru inni í bifreiðinni NG-019 að miklar skemmdir voru unnar á bifreiðinni. Voru þær slíkar að tryggingarfélag eiganda bifreiðarinnar mat bifreiðina ónýta. Voru viðbrögð ákærða úr öllu horfi og langt umfram það sem efni stóðu til. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Ákærði var á árunum 2000 og 2001 ítrekað dæmdur í skilorðsbundna fangelsisrefsingu. Eru ríflega 5 ár liðin frá því svo var. Í því ljósi þykir unnt að skilorðsbinda refsingu ákærða, með þeim hætti er í dómsorði er kveðið nánar á um. Eigandi bifreiðarinnar NG-019 hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða. Hefur kröfunni verið mótmælt. Eru skaðabætur rökstuddar með þeim hætti að á bifreiðinni, sem hafi verið húftryggð, hafi hvílt lán að fjárhæð 529.701 króna. Tryggingarfélag eiganda hafi greitt eiganda fyrir bifreiðina, sem metin hafi verið ónýt, 454.000 krónur. Eftirstöðvar af láninu nemi 75.702 krónum. Sé það sú fjárhæð sem eigandi bifreiðarinnar geri kröfu um. Ákærði ber, í félagi við Vilhjálm Sverri Pétursson, óskipt skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann hefur valdið eiganda bifreiðarinnar. Hér er til þess að líta að eigandi bifreiðarinnar hefur fengið verðmæti hennar bætt að fullu úr húftryggingu bifreiðarinnar. Er bifreiðin og þar með tjónið bætt eiganda að fullu. Hefur tryggingarfélag eiganda bifreiðarinnar þar með eignast skaðabótakröfuna á hendur ákærða. Tekið er fram í skaðabótakröfunni að sjálfsáhætta vegna tjónsins hafi numið 48.800 krónum. Er það í reynd það tjón sem eigandi bifreiðarinnar hefur orðið fyrir. Krafan hefur hins vegar ekki verið rökstudd út frá þessari forsendu, auk þess sem engin önnur gögn en staðhæfing eiganda bifreiðarinnar liggur fyrir um þetta atriði. Samkvæmt þessu er skaðabótakrafan vanreifuð og verður henni vísað frá dómi til að eiganda hennar gefist færi á gera kröfuna þannig úr garði að unnt sé að dæma efnislega um hana. Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda, að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorði er kveðið á um. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Laufeyju Kristjánsdóttur fulltrúa lögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Jón Óskarsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabótakröfu Sigrúnar Unnsteinsdóttur er vísað frá dómi. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 227.088 krónur.
Mál nr. 590/2017
Skattur Rannsókn Stjórnsýsla
G höfðaði mál á hendur Í og gerði þá kröfu að felldir yrðu úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem kveðið hafði verið á um að tilteknar greiðslur til erlends félags, sem sýnt þótti að G og viðskiptafélagi hans nytu ávinnings af, skyldu virtar sem skattskyld laun G. Þá krafðist G þess að Í yrði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð sem honum hafði verið gert að greiða í kjölfar endurákvörðunar á opinberum gjöldum hans af þessum sökum. Í niðurstöðu sinni vísaði héraðsdómur meðal annars til þess að afla hefði þurft upplýsinga frá endurskoðanda hins erlenda félags og breskum skattyfirvöldum áður en jafn íþyngjandi ákvörðun hefði verið tekin. Með því að það hefði ekki verið gert yrði að fallast á að skattyfirvöld hefðu ekki séð til þess að málið hefði verið nægilega upplýst áður en hinar umþrættu ákvarðanir voru teknar og þar með brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð þess. Tók héraðsdómur því kröfur G til greina og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson og Ásgeir Magnússon dómstjóri. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 19. september 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfumstefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafastefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Gunnari Erni Kristjánssyni,750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 10. nóvember 2016 af GunnariErni Kristjánssyni, búsettum í Slóvakíu, á hendur íslenska ríkinu.I.Stefnandi gerir þá kröfu að felldir verði úr gildi úrskurðuryfirskattanefndar í kærumálinu nr. 321/2015 og úrskurður ríkisskattstjóradagsettur 31. janúar 2014, með tilvísunarnúmerið 20121002146, sem báðir kveða áum endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 2006, 2007, 2008 og 2009,og stefnda gert að endurgreiða stefnanda 18.310.753 kr. með dráttarvöxtumsamkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2015 til greiðsludags. Þákrefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað aukvirðisaukaskatts.Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá ereinnig krafist málskostnaðar en til vara að hann verði látinn falla niður.II.Málsatvik Mál þetta varðar kröfu stefnanda umógildingu á úrskurðum yfirskattanefndar frá 2. desember 2015 ogríkisskattstjóra frá 31. janúar 2014. Þá krefst stefnandi endurheimtutekjuskatts, sem greiddur var 16. desember 2015 í kjölfar niðurstöðu yfirskattanefndar.Endurákvörðun ríkisskattstjóra fór fram í kjölfar rannsóknarskattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum stefnanda vegna tekjuáranna 2005,2006, 2007 og 2008. Skattrannsóknarstjóri byggir á því að hafa hafiðrannsóknina 12. ágúst 2010 með því að tilkynna stefnanda símleiðis að rannsóknværi hafin á skattskilum hans. Í rannsóknarskýrslu skattrannsóknarstjóra frá 2.oktbóber 2012 kemur fram að embættið hafi þann 13. ágúst 2010 sent tölvupósttil stefnanda á netfangið [...]Rannsókninni lauk með rannsóknarskýrsludagsettri 2. október 2012. Tilefni rannsóknarinnar verður rakiðtil rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins á bókhaldi og skattskilumBræðranna Ormsson ehf. og Ormsins fjárfestingafélags ehf. Stefnandi kom tilskýrslutöku hjá embætti skattrannsóknarstjóra dagana 27.október 2010, 31. maí2011 og 20. desember 2011. Einnig voru teknar skýrslur af viðskiptafélagastefnanda, Sigurði Sigfússyni, og fleiri aðilum. Þann 17. apríl 2012 sendiskattrannsóknarstjóri stefnanda skýrslu, dags. 17. sama mánaðar, um rannsóknembættisins á skattskilum hans og gaf honum kost á að tjá sig um hana. Andmælibárust með bréfi 29. júní sama ár og í kjölfarið var tekin saman endanlegskýrsla um rannsóknina. Í skýrslunni var fjallað um framkomin andmæli stefnandaog tekin afstaða til þeirra. Andmælin leiddu ekki til efnislegrar breytingar áskýrslunni, eins og tekið var fram í bréfi skattrannsóknarstjóra frá 9. október2012. Ískýrslu skattrannsóknastjóra var fjallað um tengsl stefnanda við erlend félög.Þá kom fram að við skýrslutöku 27. október 2010 hefði verið lögð fyrirstefnanda mynd, sem ætlað væri að sýna tengsl íslenskra og erlendra félaga semtengdust honum. Stefnandi hafi staðfest að myndin væri í meginatriðum rétt aðþví undanskildu að Topaz Holding Ltd. væri ekki eigandi íslenskra félagatilgreindra á myndinni. Nánar væri um að ræða tvo sjálfseignarsjóði, e. trusts,sem nefndust X-Sel Trust og Y-Sel Trust og væru báðir skráðir á Jersey. Samanættu sjóðirnir félagið Alverglen Limited, sem skráð var á Jómfrúaeyjum.Alverglen Limited ætti breska félagið Topaz Holding Ltd. Í rannsóknarskýrslunnivar rakið að við skýrslutökur af stefnanda og viðskiptafélaga hans, SigurðiSigfússyni, hefði komið fram að stefnandi hefði látið stofna Y-Sel Trust oghann verið rétthafi þess sjóðs eða „named beneficary“. Sama ætti við um SigurðSigfússon og Y-Sel Trust. Þeir Sigurður hafi báðir verið skráðir directors hjáTopaz Holding Ltd. Það félag hefði sent reikninga á íslensku félögin SeafoodUnion ehf., Sturlaug & Co ehf., Vörukaup ehf., Lomacon ehf. og BræðurnaOrmsson ehf. Írannsóknarskýrslunni kom ennfremur fram að stefnandi hefði upplýst viðskýrslutöku að Topaz Holding Ltd. væri fjárfestingafélag. Félagið hefði ekkistarfsmenn, heldur hefði það keypt alla þjónustu. Stjórn félagsins hefi unnið ísamráði við sig og Sigurð. Stefnandi hefði talið að samningar hefðu veriðgerðir milli Topaz Holding Ltd. og Seafood Union eh., Bræðranna Ormsson ehf. ogVörukaupa ehf. um að þau félög yrðu rukkuð fyrir ráðgjafaþjónustu og greiðslursamkvæmt því hefðu verið mánaðarlegar. Stefnandi taldi samningana liggja fyrirhjá Topaz Holding Ltd. Hann hafi ekki talið viðskiptin milli félaganna óeðlilegenda hefðu stefnandi og Sigurður verið „directors“ hjá Topaz Holding Ltd. enjafnframt tengst íslensku félögunum. Stefnandi hefði unnið ísjálfboðaliðastarfi hjá Topaz Holding Ltd. en vonast til að þar myndu skapastverðmæti í framtíðinni. Viðskiptafélagar hans, Sigurður og Birgir, hefðu heldurekki þegið laun frá félaginu. Við skýrslutöku 32. maí 2011 hafi stefnandigreint frá því að hann hefði óskað eftir samningum milli Topaz Holding Ltd. ogíslensku félaganna frá bókhalds- og endurskoðunarskrifstofu félagsins íBretlandi en hann hefði ekki fengið nein gögn. Þá gerðiskattrannsóknarstjóri grein fyrir upplýsingum Sigurðar Sigfússonar, sem framkomu við skýrslutöku af honum 30. ágúst 2010. Sigurður hefði greint frá því aðmeð reikningum frá Topaz Holding Ltd. hefðu verið innheimtar greiðslur fyrirýmis ráðgjafastörf og hefði vinnuframlaghans og Sigurðar að hluta til legið að baki þeirri þjónustu sem Topaz HoldingLtd. hefði innheimt fyrir. Þeir hefðu þó ekki verið á launum hjá félaginu, endahefðu engir starfsmenn verið hjá félaginu. Um aðkeypta vinnu hefði verið aðræða án þess að Sigurður hefði getað tilnefnt þá aðila sem selt hefðu félaginuþjónustu sína. Samkvæmt skýringum Sigurðar hefði Topaz Holding Ltd. gefið útþessa reikninga vegna ráðgjafar í sambandi við mögulega útrás bræðranna Ormssonehf. og Vörukaupa ehf. en ekkert hefði orðið af þeirri útrás. Aðspurður hefðiSigurður greint frá því að trúlega hefðu hann, stefnandi og Birgir samið viðíslensku félögin fyrir hönd Topaz Holding Ltd. og einnig útbúiðsölureikningana. Um óformlegt samkomulag hafi verið að ræða milli Topaz HoldingLtd. og íslensku félaganna og ekki hefðu verið gerðir þjónustusamningar.Sigurður hafi neitað því að hafa fengið helming tekna Topaz Holding Ltd. entekjurnar hefðu að einhverju leyti verið nýttar til fjárfestinga í íslenskumfélögum samkvæmt ákvörðunum hans og stefnanda þegar þeir voru í stjórnfélagsins. Ískýrslu skattrannsóknarstjóra var fjallað nánar um tengsl stefnanda við umræddíslensk félög og rakið að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og vitnisburði hefðustefnandi og Sigurður Sigfússon, ýmist annar eða báðir, verið skráðirstjórnarmenn í þeim félögum sem reikningar í nafni Topaz Holding Ltd. vorugefnir út á. Þeir hefðu unnið ýmiss konar ráðgjafastörf í þágu umræddra félagaog hefðu reikningar í nafni Topaz Holding Ltd. verið vegna starfa þeirra.Ekkert hefði komið fram um að aðrir hefðu komi að þeirri þjónustu. Framkom að það var mat skattrannsóknarstjóra að greiðslur innheimtar með reikningumútgefnum í nafni Topaz Holding Ltd. hefðu í raun verið greiðslur til stefnandaog Sigurðar Sigfússonar persónulega og þær bæri að skattleggja samkvæmt 7. gr.laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, á grundvelli 1. töluliðarA-liðarlagagreinarinnar að því er stjórnarlaun varðaði eða á grundvelli B-liðar vegnaráðagjafagreiðslna. Það var mat skattrannsóknarstjóra að stefnandi hefðivanframtalið tekjur samtals að fjárhæð 29.940.012 krónur sem innheimtar hafiverið með reikningum í nafni Topaz Holding Ltd. á tekjuárunum 2005 til og með2008, en stefnandi hefði ekki talið fram neinar tekjur frá Topaz Holding Ltd. Loksvar í skýrslu skattrannsóknarstjóra vikið að reikningum frá Minerva FinancialSevices Ltd. á hendur Vörukaupum ehf., sem það félag hefði fært í bókum sínum.Samkvæmt reikningunum væri um að ræða þjónustu við X-Sel Trust og Y-Sel Trustauk Alvarglen Limited. Það var mat skattrannsóknarstjóra að stefnandi ogSigurður hefðu nýtt fjármuni Vörukaupa ehf. í eign þágu þar sem um væri að ræðagreiðslur í þágu sjálfseignarsjóða og erlendra félaga er þeim tendust. Um væriað ræða persónulegan kostnað stefnanda og Sigurðar sem skattleggja bærisamkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003. Vantaldar tekjur stefnanda á árinu 2006 vegnaþessa væru 464.092 kr., eða sem næmi helmingi heildarfjárhæðar umræddrareikninga. Meðbréfi skattrannsóknarstjóra ríkisins, dags. 9. október 2012, var mál stefnandasent ríkisskattstjóra til meðferðar, sbr. 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003.Þar kom fram að rannsókn skattrannsóknarstjóra hefði leitt í ljós vantaldartekur stefnanda að fjárhæð 30.404.104 krónur. Í kjölfar bréfsskattrannsóknarstjóra til stefnanda þar sem honum var meðal annars tilkynnt aðmál hans hefði verið sent ríkisskattstjóra til meðferðar sendi umboðsmaður hansskattrannsóknarstjóra bréf þann 2. desember 2012 þar sem afstöðu embættisinsvar andmælt. Skattrannsóknarstjóri framsendi ríkisskattstjóra umrætt bréf 18.janúar 2013. Með bréfi ríkisskattstjóra 23.október 2013 var stefnanda tilkynnt um boðaða breytingu á gjöldum gjaldárin2006 til og með 2009 á grundvelli skýrslu skattrannsóknarstjóra. Stefnandisendi ríkisskattstjóra bréf 18. desember 2013, þar sem fyrirhugaðriskattbreytingu var mótmælt. Úrskurður um breytingar á opinberum gjöldumframangreind ár er frá 31. janúar 2014 og nemur hækkun gjaldstofna 30.404.104krónum auk 25% álags á hækkun stofna, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.Stefnandi fór fram á endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra 27. febrúar2014. Beiðninni fylgdu ljósrit af ársreikningum Topaz Holding Ltd. fyrirrekstrarárin 2005, 2006, 2007 og 2008. Stefnandisendi ríkisskattstjóra beiðni um endurupptöku skattamáls síns nr. 20121002151þann 27. febrúar 2014. Með bréfi þessu fylgdu ljósrit ársreikninga TopazHolding Ltd. fyrir rekstrarárin 2005, 2006, 2007 og 2008. Ríkisskattstjóri hafnaði endurupptökukröfu stefnanda með bréfi 23.maí 2014. Þar sagði m.a. um framlagða ársreikninga:„Ársreikningar Topaz Holding Ltd. (TH) eru ekki endurskoðaðir. Íársreikningi 2005 tilgreinir TH veltu upp á 146.979 GBP og stjórnunarkostnaðupp á 139.980 GBP. Útskrifaðir tekjureikningar á hendur viðskiptavinum semlagðir eru fram fyrir það ár í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins nema87.532 GBP þannig að þeir gætu rúmast innan þeirrar veltu. Engin nánarigreining er samt á þessum fjárhæðum í ársreikningi. Í ársreikningi TH fyrir árið 2006er ekki getið neinna breytinga á reikningsskilaaðferðum eða á framsetninguársreiknings. M.a. segir í skýringu 1.2: „Turnover comprises revenue recognisedby the company in respect of goods and services supplied, exclusive of ValueAdded Tax and trade discounts.“ Velta eða brúttótekjur skv. ársreikningi það árnema 16.007 GBP á meðan reikningar útgefnir á hendur viðskiptavinum af TH sembirtir eru í skýrslu skattrannsóknarstjóra námu 176.706 GBP á því ári. Ekkertsamræmi er því í tekjum samkvæmt ársreikningi og tekjureikningum sem skrifaðirvoru út í nafni félagsins. Íársreikningi TH fyrir 2007 segir í skýringu 2 sem er nýtt: „Fees receivablerepresent the net of fees paid and received“ án þess að greint sé frekar fráþví hvort eða hvaða áhrif þessi framsetning hafi á fjárhæðir sem eru birtar írekstrarreikningi. Velta eða brúttótekjur samkvæmt ársreikningi þess árs námu18.079 GBP en útskrifaðir reikningar á hendur viðskiptavinum á því ári, sembirtir eru í skýrslu skattrannsóknarstjóra, námu 336.703 GBP. Ekkert samræmi erþví í tekjum samkvæmt ársreikningi og tekjureikningum sem skrifaðir voru út ínafni félagsins. Í ársreikningi 2008 segir ískýringu nr. 2: „Fees receivable represent the net of fees paid and received“án þess að greint sé nánar frá því hvort eða hvaða áhrif það hafi á fjárhæðir írekstrarreikningi. Í skýringu 2 á þessu ári kemur fram að velta eðabrúttótekjur, sem námu 106.112 GBP, sundurliðist í sundry income að fjárhæð 25.912GBP og fees að fjárhæð 80.200 GBP. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra kemur framað útskrifaðir tekjureikningar á hendur viðskiptavinum hafi numið 186.169 GBP.Ekkert samræmi er því í tekjum samkvæmt ársreikningi og tekjureikningum semskrifaðir voru út í nafni félagsins. Þegar horft er til framangreindra atriðaer ljóst að ekkert samræmi er í þeim upplýsingum sem fram koma í ársreikningiog þeim tekjureikningum sem TH hefur gefið út sem kröfur á hendur þeim félögumsem rannsóknin náði til. Hafi félagið jafnað saman tekjum og gjöldum íframsetningu ársreiknings þá er það almennt andstætt almennumreikningsskilareglum og t.d. í ósamræmi við 13. gr. íslenskuársreikningalaganna nr. 3/2006 þar sem segir: „Óheimilt er að fella samaneignir og skuldir eða tekjur og gjöld innan einstakra liða.“ Ársreikningar THeru heldur ekki studdir neinum gögnum, s.s. stöðulista aðalbókar eðahreyfingalista yfir tekjur sem gætu skýrt þennan mun, og geta þeir því ekki meðnokkru móti orðið grundvöllur þess að RSK ógildi úrskurð sinn. Í úrskurði sínum byggðiríkisskattstjóri á því að greiðslur félaganna samkvæmt reikningum frá TopazHolding hefðu verið greiðslur fyrir vinnuframlag gjaldanda og viðskiptafélagahans. Hvort umræddar greiðslur voru tekjufærðar hjá félaginu breytir enguvarðandi tekjufærslu hjá gjaldanda. Í málinu var því haldið fram að umræddirreikningar frá TH væru vegna aðkeyptrar ráðgjafar. Framlögð gögn, þ.e.ársreikningar og skattframtöl Topaz Holding Ltd. ásamt fleiru, styðja í engu þástaðhæfingu gjaldanda og því verður ekki séð að þau breyti neinu varðandiniðurstöðu úrskurðar ríkisskattstjóra. Það hefur ekki áhrif á niðurstöðuríkisskattstjóra í máli gjaldanda hvernig hann og Sigurður ráðstöfuðu þeimtekjum sem þeir fengu fyrir vinnuframlag sitt fyrir hin íslensku félög.Framlögð gögn gefa því ekki tilefni til endurupptöku nefnds úrskurðarríkisskattstjóra. Varðandi annað það sem fram kemur í beiðni umboðsmannsgjaldanda um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra vísast til viðkomandiúrskurðar.“ Stefnandi og eiginkona hans kærðu 17.apríl 2014 úrskurð ríkisskattstjora um endurákvörðun opinberra gjalda stefnandagjalda árin 2006 til og með 2009 og kröfðust þess að úrskurðurinn yrði felldurúr gildi. Yfirskattanefnd kvað upp úrskurði í málinu 2. desember 2015 oghafnaði öllum kröfum.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafiverið forstjóri SÍF hf. í nokkur ár og hafi árið 2004 ásamt tveimur fyrrumsamstarfsmönnum félagsins, þeim Birgi Sævari Jóhannssyni fyrrum forstjóra SÍFhf. í Frakklandi og Sigurði Sigfússyni sölustjóra félagsins á Ítalíu, ákveðiðað stofna til atvinnurekstrar innan Evrópusambandsins og á Evrópskaefnahagssvæðinu, meðal annars á Íslandi. Umgjörð rekstrarins hafi veriðsamkvæmt lögum Englands og verið gerð með aðstoð lögmanna og endurskoðenda íFrakkalandi og á Englandi, þar á meðal enska endurskoðunarfirmans Ladimeji& Co. Meðal eigenda þess er Dapo Ladimeji. Birgir Sævar Jóhannsson, hafi aðmestu séð um samskipti við hina erlendu lögmenn og endurskoðendur meðan hanntók þátt í rekstrinum. Samkvæmt ráðleggingum hinna erlendusérfræðinga hafi verið stofnaðir sjálfseignarsjóðirnir Y-Sel og X-Sel í janúar2005 á Jersey. Um þann þátt hafi séð Minerva Financial Services Ltd. á Jersey.Stefnandi og Sigurður Sigfússon voru rétthafar ,,beneficiary“ hvor síns sjálfseignarsjóðs. Stefnandi varrétthafi Y-Sel og Sigurður rétthafi X-Sel. Sjálfseignarsjóðirnir hafi átt aðjöfnu félagið Alverglen Ltd., sem skráð var á Jersey. Alverglen Ltd. hafi áttallt hlutafé í Obsidian Properties Ltd. Uk, Topaz Holding Ltd., Opal SeafoodLtd. og 66,7% hlutafjár í Olivine Investment Ltd. UK. Hvert þessara félaga hafisvo átt hluti í ýmsum rekstrarfélögum, eins og mynd á dskj. nr. 8, II. heftimerkt 6.31, sýnir. Rekstrarfélögin voru, Bræðurnir Ormsson ehf., Vörukaup ehf.,Sturlaugur & Co ehf. og Seafood Union ehf., sem öll voru íslensk, MonoS.r.o., Ormsson Slovakia S.r.o. og Home Studio S.r.o. frá Slóvakíu.Stefnandi byggir málssókn sína á þeirri málsástæðu í fyrsta lagi aðrannsókn embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins og ríkisskattstjóra áskattamáli hans hafi farið í bága við reglur um rannsókn skattamála og haft þaðeitt að markmiði að telja til tekna hjá stefnanda og viðskiptafélaga hans, SigurðiSigfússyni, ráðgjafa- og þjónustutekjur Topaz Holding Ltd., sem sé enskurskattþegn.Stefnandi bendir í fyrsta lagi á að samkvæmt 7. mgr. 103. gr. laga umtekjuskatt beri embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins við skattrannsókn aðgæta ákvæða laga um meðferð sakamála eftir því sem við getur átt, einkumvarðandi réttarstöðu hins grunaða. Af þessu ákvæði leiði að embættiskattrannsóknarstjóra verði að virða þá meginreglu sakamálaréttarfars, semleidd er af 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, að hver sakborningur á rétt til þess að veratalinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Af þessari reglu leiði aðembætti skattrannsóknarstjóra verði að haga rannsókn sinni af þeirri hlutlægni,sem boðin er í 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og gætajafnt að þeim atriðum, sem horfa til sýknu eða sektar, þess sem grunaður er umskattalagabrot.Embætti skattrannsóknarstjóra hafi þverbrotið þessa reglu við rannsóknmáls stefnanda. Þannig hafi rannsakendur hjá embættinu ekki hirt um að aflagagna frá enskum skattayfirvöldum um enska skattþegninn Topaz Holding Ltd. ogskattskil hans þar í landi. Rannsakendur hjá embætti skattrannsóknarstjóra hafiheldur ekki hirt um að afla gagna um rekstur Topaz Holding Ltd. frá stjórnendumfélagsins eða endurskoðanda þess, eins og þeir voru þó ítrekað hvattir til aðgera. Rannsakandinn, Ómar Ingi Bragason, sem tók þátt í að yfirheyra stefnanda31. maí 2011, hafi sagt að það væri hugmynd. Þeirri hugmynd hafi aldrei veriðhrint í framkvæmd þar sem stjórnendur rannsóknar skattamáls stefnanda hjáembætti skattrannsóknarstjóra hafi frá upphafi gefið sér að greiðslurinnheimtar samkvæmt reikningum útgefnum af Topaz Holding Ltd. á hendurBræðrunum Ormsson ehf., Seafood Union ehf., Lomacon ehf., Sturlaugi & Coehf. og Vörukaupum ehf. árin 2005 til 2008 hefðu í raun verið greiðslur tilstefnanda að hluta og Sigurðar Sigfússonar að hluta. Þetta viðhorf rannsakendakomi m.a. fram hjá Írisi Kristjánsdóttur við yfirheyrslu á stefnanda 27.október 2010, sbr. dskj. nr. 8. Rannsakandi, sem hafi gefið sér niðurstöðurannsóknar, geti aldrei hafa gætt hlutlægni.Rannsakendur hjá embætti skattrannsóknarstjóra hafi stofnað tilrannsóknar á meintum skattalagabrotum stefnanda á gögnum, sem komið var tilembættisins af fyrrum starfsmönnum Bræðranna Ormsson ehf., sem töldu sig eigaharma að hefna. Þessir aðilar hafi með ólögmætum hætti farið inn í gögnstefnanda og Sigurðar Sigfússonar, sem vistuð höfðu verið í tölvukerfumBræðranna Ormsson ehf., afritað þau að einhverju leyti og látiðskattrannsóknarstjóra í té. Með þessu hafi starfsmenn Bræðranna Ormsson ehf.brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sem verndað sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr.62/1994. Friðhelgi einkalífs megi ekki takmarka nema með lögum beri brýnanauðsyn til vegna réttinda annarra. Jafnframt hafi starfsmenn Bræðranna Ormssonehf. brotið gegn ákvæðum laga um fjarskipti nr. 81/2003, sem sé refsivert bæðisamkvæmt lögum um fjarskipti og almennum hegningarlögum. Rannsakendur hjáskattrannsóknarstjóra hafi gerst hlutdeildarmenn í þeim brotum þegar þeirhagnýttu sér hin stolnu gögn. Lögmæt skattrannsókn verði ekki byggð á öðrumgögnum, en þeim sem skattyfirvöld afla með þeim hætti sem lög heimila þeim. Meðþví að hagnýta sér gögn um persónuleg málefni stefnanda og erlendra lögaðila,sem stefnandi hefur hagsmuni af að gangi vel rekstrarlega og varðveitt voru áeinkasvæði hans hjá Bræðrunum Ormsson ehf., hafi skattrannsóknarstjóri auk þessbrotið gegn ákvæðum IX. og XI. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, semgeymi skýrar reglur um það hvernig skuli meðal annars staðið að leit,símhlustun og öðrum sambærilegum úrræðum sem miða að því að rannsaka eðafylgjast með fjarskiptum. Meðal gagna, sem embætti skattrannsóknarstjóra hafifengið úr tölvugögnum stefnanda, hafi verið reikningar Topaz Holding Ltd. áhendur félögunum, sem ekkert tengdust Bræðrunum Ormsson ehf., svo semVörukaupum ehf., Seafood Union ehf., Sturlaugi & Co ehf., Lomacon ehf. ogMono S.r.o. í Slóvakíu. Afrit 14 reikninga á hendur Mono S.r.o. er að finna ádskj. nr. 8, III. hefti merkt 8.69 til 8. 82. Þeir séu allir ánfylgiskjalanúmera, enda stöfuðu þau hvorki frá Topaz Holding Ltd. né MonoS.r.o. Skattrannsóknarstjóri hafi ekki nýtt sér lögbundna heimild í 2. mgr. 94.gr. laga um tekjuskatt til að ganga úr skugga um hvort embættið hefði fengiðöll gögn sem skipt gætu máli við rannsókn þess eða aðeins þau semgagnaþjófarnir hafi talið að kæmu sér verst fyrir stefnanda og SigurðSigfússon, sem þeim var í nöp við. Í því sambandi megi benda á að einn þeirrareikninga sem starfsmenn skattrannsóknarstjóra lögðu fyrir stefnanda viðyfirheyrslu 27. október 2010, sbr. dskj. nr. 8, I. hefti, merkt 1.64 til 1.97,og sé á hendur Bræðrunum Ormsson ehf., sé sagður útgefinn 28. desember 2008 envegna þjónustu í nóvember 2007. Stefnandi hvarf úr stjórn Bræðranna Ormssonehf. í byrjun október 2008. Þessi reikningur sé án fylgiskjalsnúmers og enginnviti hver bjó hann til. Skattrannsóknarstjóri hafi heldur ekki gengið úr skuggaum hvort þau gögn sem hann hafði fengið send með tölvupósti hefðu í raun veriðfylgiskjöl í bókhaldi hinna íslensku félaga, eins og glöggt kom fram þegarstefnandi var yfirheyrður af starfsmönnum skattrannsókna 2011. Starfsmennembættis skattrannsóknarstjóra hafi heldur ekki gert sér grein fyrir því aðhluti þeirra gagna, sem þeir voru, með geymdu kreditreikninga, eins ogstefnandi hafi bent þeim á við yfirheyrsluna 31. maí 2011. Írannsóknarskýrslu skattrannsóknarstjóra sé byggt á því að reikningar útgefnir ínafni Topaz Holding Ltd. til Lomacon ehf. að fjárhæð 12.020.217 kr. séutilkomnir vegna starfa stefnanda og Sigurðar Sigfússonar í þágu þess félags ogberi að skoða sem tekjur hjá þeim að jöfnu. Þessi niðurstaða sé beinlínis röngog sýni, eins og það sem að framan er rakið, að markmið rannsóknarinnar varekki að leiða hið sanna í ljós, heldur að gera tekjur Topaz Holding Ltd. aðlaunatekjum hjá stefnanda og Sigurði Sigfússyni. Þessu til stuðnings sé rétt aðbenda á skýrslu Reynis Gunnlaugssonar, fyrrum framkvæmdastjóra Lomacon ehf. hjáembætti skattrannsóknarstjóra 7. febrúar 2011, sbr. dskj. nr. 8, I. hefti,merkt 1.128 til 1.136. Í skýrslu Reynis komi fram að Lomacon ehf. hafði greittsænsku félagi, Lidén Consulting, ýmist beint eða fyrir milligöngu Topaz HoldingLtd. Þessar greiðslur til Lidén sagði Reynir vera verktakalaun til félags hans,Sverker, í Svíþjóð, sem á að hafa komið á viðskiptum fyrir félagið. Stefnandihafi líka unnið að hagsmunum Lomacon ehf. erlendis og það ekki síður enSverker, eins og fram kemur í skýrslu Reynis. Stefnandi kom meðal annars að þvíað tryggja félaginu lánsfé hjá erlendum bönkum, lána félaginu fé og koma áviðskiptum fyrir það. Fyrir þessa þjónustu stefnanda innheimti Topaz HoldingLtd. meðal annars þóknun sína. Sú þóknun hafi ekki gengið til stefnanda ogSigurðar Sigfússonar, frekar en þóknunin sem Topaz Holding Ltd. innheimti fyrirLidén Consulting. Einu gögnin sem embætti skattrannsóknarstjóra hafi aflað íraun í tengslum við rannsókn skattamáls stefnanda voru annars vegarhreyfingalistar frá hinum íslensku félögum sem Topaz Holding Ltd. hafði seltþjónustu og hins vegar frá skattyfirvöldum á Jersey. Hreyfingarlistar hinnaíslensku fyrirtækja séu ekki sönnun um annað en að einhverjir reikningar fráTopaz Holding Ltd. voru greiddir. Gögn fengin frá skattyfirvöldum á Jerseysanni heldur ekki að greiðslur íslensku félaganna til Topaz Holding Ltd. hafiverið tekjur stefnanda og Sigurðar Sigfússonar. Rétt sé svo að benda á aðskattyfirvöld á Jersey settu skattrannsóknarstjóra þröngar skorður um notkunþeirra gagna sem þau sendu, eins og sjá má af samskiptum starfsmannaskattrannsóknarstjóra við Malcom Campell hjá Comptroller of Taxes á Jersey. Í bréfiLisu Karen Yoder, starfsmanns skattrannsóknarstjóra, til Malcom Campell,dagsettu 10. febrúar 2011, staðfesti hún að þær upplýsingar, sem verði veittaraf hálfu hinna erlendu skattayfirvalda, verði aðeins notaðar í tengslum viðrefsiverð skattalagabrot. Engu að síður hafi skattrannsóknarstjóri látiðríkisskattstjóra þessi gögn í té. Síðargreinda embættið hafi aldrei fallist áþað fremur en íslenskir dómstólar að endurákvörðun skatts með álagi feli í sérrefsingu eða refsikennd viðurlög. MalcomCampell hjá Comptroller of Taxes á Jersey hafi sent Lisu Karen Yoder hjáskattrannsóknarstjóra bréf, dagsett 11. júlí 2011. Í því komi fram að stefnandisé það sem kallað er í bréfinu ,,the solesettlor“ sjálfseignarsjóðsins Y-Sel, sbr. dskj. nr. 8, III. hefti. Samkvæmtbréfinu átti þessum sjóði að hafa borist innborganir frá ýmsumfjárfestingarfélögum samtals að fjárhæð 47.241 sterlingspund á tímabilinu 11.janúar 2005 til 13. október 2006. Stefnandi hafi ávallt kannast við tilvistY-Sel sjálfseignarsjóðsins. Stefnandi kannast hins vegar ekki við þærgreiðslur, sem eiga að hafa borist honum frá Y-Sel, sem rétthafa Y-Sel, átímabilinu 26. október 2005 til 22. febrúar 2006 að fjárhæð 103.899sterlingspund. Útborgun úr Y-Sel hafi samkvæmt þessu verið hærri en innborgun.Þessi gögn sanni ekki að stefnandi hafi í raun fengið hluta þeirra greiðslnasem Topaz Holding Ltd. innheimti af hinum íslensku félögum.Skattrannsóknarstjóri hefði ekki leitað frekari skýringa á því með atbeinaskattyfirvalda á Jersey hvernig stæði á því að útborgun væri hærri eninnborgun. Ekki hafi heldur verið reynt að afla upplýsinga um hvort Y-Sel ættieða hefði einhvern tíma átt bankareikning eða -reikninga. Rannsakendur hjáembætti skattrannsóknarstjóra hafi heldur ekki viljað skoða eða rannsaka hvemikið fé hefði runnið til Bræðranna Ormsson ehf. frá Topaz Holding Ltd. til aðmæta viðvarandi rekstrarfjárskorti. Stefnandivísar til þess að starfsmenn ríkisskattstjóra séu við rannsókn og tökuákvarðana í skattamálum bundnir af reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Ríkisskattstjóri megi því ekki takaíþyngjandi skattákvörðun, nema að undangenginni eigin rannsókn, sbr. 10. gr.laga nr. 37/1993. Ríkisskattstjóri hafi ekki unnið sjálfstæða rannsókn á skattskilumstefnanda, heldur lagði til grundvallar ákvörðun sinni niðurstöðu hinnarólögmætu rannsóknar embættis skattrannsóknarstjóra á skattskilum stefnanda,eins og úrskurðurinn á dskj. nr. 4, berimeð sér. Í úrskurði ríkisskattstjóra sé meðal annars sérstaklega tekið fram aðekkert hefði komið fram við rannsóknina, sem gæfi vísbendingu um að TopazHoldin Ltd. hefði verið að innheimta ráðgjafarkostnað vegna þriðja aðila. Þettasé rangt. Topaz Holding Ltd. hafi verið að innheimta ráðgjafarkostnað. Það séóumdeilt, þar sem stjórnendur hinna íslensku félaga færðu greiðslurnar tilTopaz Holding Ltd. til gjalda hjá þeim. Auk þess liggi líka fyrir gögn um þaðað Topaz Holding Ltd. hafi aldrei greitt stefnanda eitt eða neitt.Ríkisskattstjóri geti ekki upp á sitt eindæmi breytt tekjum erlends skattþegnsí tekjur hjá íslenskum skattþegnum með þeim rökum einum að hann geti metið þaðsjálfstætt hvenær skattskyldu sé til að dreifa og hvers sú skattskylda sé.Ríkisskattstjóri geti ekki komið sér undan þeirri skyldu að sjá til þessað mál sé nægjanlega upplýst áður en hann tekur ákvörðun með því einu að vísatil þess að á stefnanda hafi hvílt skýlaus upplýsingaskylda samkvæmt 94. gr.laga um tekjuskatt nr. 90/2003. Rannsóknarskyldan hvíli á ríkisskattstjóra.Undan þeirri skyldu geti hann ekki vikið sér með því að vísa á skattþegn ogkrefjast þess að hann leggi fram upplýsingar um starfssemi erlendra aðila.Stefnandi gerði hvað hann gat til að fá nauðsynleg gögn og upplýsingar um TopazHolding Ltd, meðal annars um rekstur og skattskil. Þegar þær lágu fyrir ogstaðfestu það, sem stefnandi hafði ávallt haldið fram, hafi ríkisskattstjórikosið að horfa framhjá þeim en ekki leita upplýsinga um enskan rétt, m.a. umframsetningu ársreikninga í Englandi. Yfirskattanefnd, sem stundum hefur íúrskurðum sínum lagt áherslu á að skattamál væru rannsökuð á fullnægjandi háttáður en ákvörðun um breytingu á opinberum gjöldum skattþegns væri tekin, hafihorft fram hjá öllum þeim hnökrum, sem á rannsókn máls stefnanda var, og litiðsvo á að hérlend skattayfirvöld gætu horft framhjá rekstri löglegs erlendsfélags og skattskyldu þess í heimaríki sínu, og ákveðið að tekjur þess, semgreiddar voru af íslenskum félögum, skuli teljast að hluta til launatekjurstefnanda. Hvergi í íslenskri löggjöf sé skattyfirvöldum falið það vald aðbreyta lögmætum viðskiptum milli félaga sem stofnað er til í lögmætum tilgangi.Skattamálefnum á að skipa með lögum og skattalög verður að túlka þröngt, þarsem eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar setur skattheimtu ríkisins skorður.Stefnanda hafi verið frjálst að koma að stofnun félaga á Englandi vegnasamningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þeim félögum, sem stofnuð voru samkvæmtenskum rétti og lutu enskum lögum, hafi verið heimilt að eiga viðskipti viðönnur félög innan ríkja Evrópusambandsins og á Evrópska efnahagssvæðinu. Þaðgerðu hin ensku félög meðal annars í Svíþjóð, í Slóvakíu og á Íslandi. Reksturíslensku félaganna, sem hin ensku fjárfestu í, fór að mestu illa vegnaóðaverðbólgu og gengishruns. Reksturinn Mono S.r.o í Slóvakíu hafi hins vegargengið betur og starfsemin í Svíþjóð verið seld. Hvort og hvenær starfsemiTopaz Holding Ltd., eins hinna ensku félaga, skilar einhverju til eigendasinna, sé ekki komið í ljós. Íslensk skattayfirvöld geti hins vegar ekkiákveðið að ákveðinn hluti tekna Topaz Holding Ltd. skuli vera laun stefnanda ogþar með tekið fram fyrir hendur á lögmætri stjórn félagsins í Englandi. Hiðeina, sem íslensk skattayfirvöld geta, eða gátu, var að reyna að hafna því aðgreiðslur til Topaz Holding Ltd. væru frádráttarbær gjöld í rekstri þeirra.Skattayfirvöld hafi engan reka gert að því, ekki einu sinni gagnvart BræðrunumOrmsson ehf. þegar það félag var tekið í skattskoðun á árinu 2005. Stefnandihafi aldrei getað talið sér til tekna greiðslur, sem hann fékk ekki. Stefnandi hafi hins vegar gert grein fyrir því áskattaframtali sínum að Topaz Holding Ltd. hefði lánað honum fé. Það hafifélaginu verið heimilt samkvæmt enskum lögum. Stefnandi geti hvergi fundið heimild skattyfirvalda til að ákveða aðhann og Sigurður Sigfússon skuli einir skattskyldir af öllum tekjum sem TopazHolding Ltd. innheimti hjá hinumíslensku félögum. Skattyfirvöld geti ekki byggt þá ákvörðun á 57. gr. laga umtekjuskatt nr. 90/2003. Stefnandi hafi ekki gert samning-/a við einn eða fleiriíslenska skattaðila um tiltekna fjármálaskiptan, sem er verulega frábrugðin þvísem almennt gerist, og hann hefur enga greiðslu fengið frá íslenskumskattaðila, sem hann hefur ekki gert grein fyrir. Stefnandi bendir á að BirgirSævar Jóhansson kom að hinum erlenda rekstri allt frá árinu 2004 þegar OpalSeafood Ltd. keypti Bræðurna Ormsson ehf. með atbeina Ormsinsfjárfestingarfélags ehf. Þá hafi Birgir Sævar setið í stjórn Bræðranna Ormssonehf. til ársloka 2005 þegar hann hætti að vinna að viðskiptum með stefnanda ogSigurði Sigfússyni, í gegnum hið enska fyrirtækjafyrirkomulag sem hann hafðiátt drýgstan þátt í að móta, og snéri sér að eigin rekstri í Frakklandi og áÍslandi. Skattyfirvöld geti ekki ákveðið að greiðslur, sem gengu til TopazHolding Ltd. frá íslenskum félögum séu skattlagðar hjá honum og SigurðiSigfússyni en Birgi Sævari sé sleppt. Meðvísan til alls framangreinds beri að taka kröfur stefnanda til greina, fellaúrskurði yfirskattanefndar og ríkisskattstjóra úr gildi og dæma stefnda til aðendurgreiða ofgreidda skatta auk vaxta, dráttarvaxta og málskostnaðar. Stefnandi á einn aðild að máliþessu þó að úrskurður um niðurfellingu barnabóta eiginkonu hans samkvæmt öðrumúrskurði ríkisskattstjóra hafi verið kærður til yfirskattanefndar.Stefnandi byggir málssóknina á reglum um rannsókn skattamála samkvæmtlögum um tekjuskatt nr. 90/2003, lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008 ogstjórnsýslulögum, nr. 37/1993, 70., 71., 72., 75. og 77. gr.stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, 6. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og lögum um persónuvernd ogpersónuupplýsingar, nr. 77/2000. Þá er einnig byggt á reglum í samningnum umjafngildi skráðra sem óskráðra samninga. Þvíer hafnað að skattyfirvöld geti byggt skattlagningu í máli þessu á 1. mgr. 57.gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003.Endurgreiðslukrafa og krafa um vexti og dráttarvexti byggir á lögum nr.29/1995, sbr. lög nr. 38/2001. Krafaum málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr.91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988.IV.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistar ogbyggir á því að meðferð málsins og úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda séu í samræmi viðlög og ekkert tilefni sé til ógildingar þeirra.Stefndi mótmælir því að skattayfirvöld hafi ekki gætt hlutlægni ísamræmi við lög nr. 88/2008, um meðferð sakamála og jafnframt að brotið hafiverið gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og 2. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndi mótmælir því aðskattrannsóknarstjóri hafi ekki aflað viðeigandi gagna um Topaz Holding Lt.d.og skattskil félagsins gagnvart enskum skattyfirvöldum ásamt því að hafa gefiðsér í rannsókn sinni að tilteknar greiðslur samkvæmt reikningum útgefnum afTopaz Holding Ltd. hafi í raun verið greiðslur til stefnanda og SigurðarSigfússonar.Stefndi byggir á því að af gögnum málsins megi ráða að nægileggreinargóðar upplýsingar hafi legið fyrir um Topaz Holding Ltd. á því tímabili sem rannsóknmálsins varðar. Þá hafi stefnanda verið í lófa lagið að leggja fram allar þærupplýsingar og gögn sem hann taldi að upplýst gætu málið með fullnægjandihætti. Við rannsókn skattrannsóknarstjóra lágu fyrir gögn um reikningaútgáfustefnanda og Sigurðar Sigfússonar í nafni Topaz Holding Ltd. og rannsóknin hafibeinst að skoðun þessara reikninga og fyrir hvaða vinnu og þjónustu varinnheimt. Rannsóknin hafi ekki varðað skattskil Topaz Holding Ltd.Stefndi bendir á að niðurstaða rannsókna, bæði skattransóknarstjóra ogríkisskattstjóra, byggist fyrst og fremst á gögnum sem stefnandi lagði framsjálfur og skýrslutökum yfir stefnanda og þeim aðilum sem komu að gerðreikninganna. Með hliðsjón af þeim hafi skattrannsóknarstjóri og síðanríkisskattstjóri komist að þeirri niðurstöðu að nokkur íslensk félög hefðugreitt stefnanda og Sigurði fyrir stjórnarsetu og/eða annað vinnuframlag í þágufélaganna. Reikningarnir sem Topaz Holding Ltd. gaf út voru vegna vinnustefnanda og Sigurðar, en á skattframtölum þeirra hafi engin grein verið gerðfyrir tekjum vegna þessarar vinnu. Í skýrslutökum af forsvarsmönnum þeirrafélaga, sem voru kaupendur vinnunnar, hafi komið fram að stefnandi og Sigurður hafi lagt af mörkum vinnu ogjafnframt hafi legið fyrir að frá Topaz Holding Ltd. hefðu ekki aðrir innt afhendi það vinnuframlag sem innheimt var fyrir, andstætt fullyrðingum stefnandaog Sigurðar. Allir reikningar hefðu verið greiddir. Niðurstaða skattyfirvaldahafi því verið sú að greiðslurnar tilheyrðu þeim persónulega en ekki TopazHoldins Ltd.og að líta ætti á greiðslur íslensku félaganna sem skattskyld launstefnanda og Sigurðar, sbr. A-lið 7. gr. laga nr. 90/2001 og líta ætti fram hjáaðkomu Topaz Holding Ltd. við innheimtu þeirra greiðslna. Íúrskurði ríkisskattstjóra segi nánar um þetta atriði: „Með vísan til þess semað framan greinir er það mat ríkisskattstjóra að í raun hafi gjaldandi sjálfurunnið þá vinnu er Topaz Holding Ltd. innheimti fyrir hjá íslensku félögunum,hvað hans hluta varðar, og tekjurnar því tilheyrt honum persónulega. Afgögnum málsins og upplýsingum frá gjaldanda og Sigurði verður ekki annað séð enstörf hans fyrir hin íslensku félög hafi í eðli sínu verið sambærileg við störfsem alla jafnan falla undir verksvið stjórnenda félaga eða starfandistjórnarmanna. Þá hafi gjaldandi innheimt þóknun með svo til jöfnummánaðarlegum greiðslum eins og um föst laun væri að ræða. Að mati ríkisskattstjóraeru tekjur gjaldanda af störfum hans fyrir félögin ekki tekjur skv. B-lið 7.gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, enda ekkert sem bendir til að umrædd störfhafi verið verktakavinna og að hann hafi sinnt afmörkuðum verkefnum fyrirfélögin. Með vísan til þess sem að framan greinir er það matríkisskattstjóra að samband gjaldanda og hinna íslensku félaga hafi veriðsamband launþega og launagreiðanda. Er það mat ríkisskattstjóra aðgjaldandi hafi í raun verið starfsmaður umræddra félaga og hafi greiðslur félagannatil hans því verið skattskyldar tekjur hans skv. 1. mgr. A-liðar 7. gr. laganr. 90/2003, um tekjuskatt. Það er mat ríkisskattstjóra að líta beriframhjá aðkomu Topaz Holding Ltd. og skattleggja tekjurnar sem laun hjágjaldanda persónulega.“ Í VI.kafla úrskurðar yfirskattanefndar nr. 322/2015 í máli stefnanda séu efnisatriðimálsins rakin og þar segi meða annars: „Af framburði umræddra starfsmanna ogkæranda og Sigurðar sjálfra verður ráðið að útgefnir reikningar Topaz HoldingLtd. hafi alfarið verið að frumkvæði kæranda og Sigurðar og vegna starfa þeirrafyrir félögin. Var um að ræða reglulegar greiðslur á því tímabili er kærandi ogSigurður tengdust félögunum og voru fjárhæðir reikninga á hvert félag svipaðarmilli mánaða. Verður að taka undir það með ríkisskattstjóra að greiðslur hinnaíslensku félaga til Topaz Holding Ltd. beri öll merki þess að hafa í raun veriðlaunagreiðslur til kæranda og Sigurðar fyrir persónulegt vinnuframlag þeirra.Þá verður ekki annað ráðið af skýrslugjöf kæranda og Sigurðar sem og fyrrumstarfsmanna hinna íslensku félaga en að störf kæranda og Sigurðar fyrir félöginhafi í eðli sínu verið störf sem almennt falla undir verksvið stjórnarmanna eðastjórnenda félaga. Ekkert kemur fram í reikningum Topaz Holding Ltd. umaðkeypta þjónustu, svo sem með sundurliðun eða tilvísun til annarra gagna.Verður að telja að það hafi staðið kæranda og Sigurði næst að upplýsa umaðkeypta þjónustu fyrir íslensku félögin hafi verið um slíka þjónustu að ræða.Þá liggur fyrir að Topaz Holding Ltd. hætti að innheimta greiðslur fráfélögunum er kærandi og Sigurður hættu afskiptum af félögunum.“Stefndi bendir á að almennt sé talið að vinna starfandi stjórnarmannasemslíkra í viðkomandi félögum sé launavinna en ekki verktaka vinna: Í niðurstöðu yfirskattanefndar segisíðan: „Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verður að fallast á þaðmeð ríkisskattstjóra að sýnt hafi verið fram á það með rannsóknskattrannsóknarstjóra ríkisins að virða beri greiðslur íslensku félaganna til XLtd. sem skattskyld laun kæranda og Sigurðar, sbr. 1. tölul. A-liðar 7. gr.laga nr. 90/2003, og að líta beri fram hjá aðkomu X Ltd. við innheimtu þeirragreiðslna. Ekki er sérstaklega deilt um skiptingu greiðslnanna milli kæranda ogSigurðar í kæru til yfirskattanefndar og verður því byggt á því að greiðslurhafi runnið til þeirra að jöfnu nema í tilviki Seafood Union ehf...Vegnaathugasemda í kæru þess efnis að kærandi hafi ekki fengið neinar greiðslurvegna umræddra starfa skal tekið fram að hvað sem því líður liggur fyrir aðkærandi og Sigurður komu því þannig fyrir að umræddar greiðslur rynnu til TopazHolding Ltd. sem eins og fram er komið er félag sem þeir nutu að lokumávinnings af. Samkvæmt framansögðu verða hinar kærðu tekjuviðbætur ríkisskattstjóralátnar standa óhaggaðar.“ Afframangreindu telur stefndi ljóst að umfangsmikil gögn, þar á meðalskýrslutökur, sem lágu fyrir í máli stefnanda hafi sýnt fram á að reikningarsem Topaz Holding Ltd. gaf út voru vegna vinnu stefnanda og Sigurðar. Stefnditelur því að ekki hafi verið ágallar á rannsókn málsins af hálfu skattyfirvaldaog hafi hlutlægni verið gætt í hvívetna.Stefndi mótmælir sem ósönnuðum staðhæfingum stefnanda um að brotið hafiverið gegn friðhelgi einkalífs hans, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar ogmannréttindasáttmála Evrópu þar sem persónulegra gagna varðandi stefnanda hafiverið aflað með ólögmætum hætti og rannsakendur hjá skattrannsóknarstjóra séuþví hlutdeildarmenn í þeim brotum með því að hagnýta þau. Stefndi legguráherslu á að í 90. gr. laga nr. 90/2003 sé kveðið á um þá skyldu skattskyldraaðila að afhenda ríkisskattstjóra skýrslur um eignir í árslok á síðastliðnuári, svo og önnur atriði sem máli skipta við skattlagningu. Verðiskattrannsónarstjóri þess áskynja að misbrestur hafi orðið á því að uppfylltséu ákvæði 90. gr. laga nr. 90/2003 geti hann að eigin frumkvæði hafið rannsókná hverju því atriði er varði skatta, sbr. 1. mgr. 103. gr. sömu laga. Hvorkilög nr. 90/2003 né lög nr. 88/2008 standi í vegi fyrir því aðskattrannsóknarstjóri hagnýti sér gögn sem þriðji aðili afhendir embættinu ánþess að kanna hverning þeirra hafi verið aflað en mikilvægir almannahagsmunirfelist í því að skattalagabrot séu upplýst. Skattrannsóknarstjóri fékk umræddgögn afhent frá þriðja aðila og aflaði ekki gagnanna með ólögmætum hætti.Stefndi bendir ennfremur á að líkt og rakið hefur verið byggðiniðurstaða skattrannsóknarstjóra og síðar ríkisskattstjora fyrst og fremst áskýrslutökum af þeim aðilum sem komu að gerða reikninganna sem um ræðir, það erstefnanda og Sigurðar. Fullyrðingu stefnanda um að tölvuskeyti, sem stefnandifullyrðir að hafi verið fengin með ólögmætum hætti er mótmælt sem ósönnuðu og þauhafi ekki verið grundvöllur niðurstöðurannsóknar skattyfirvalda.Stefndi mótmælir því að skattrannsóknarstjóri hafi ekki nýtt sérlögbundna heimild í 2. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003 til að ganga úr skugga umhvort embættið hafi fengið öll gögn sem skipt gætu máli við rannsókn málsins,þar með talið gögn um lántökur Topaz Holding Ltd. Þá er því mótmælt að matskattrannsóknarstjóra á gögnum málsins, meðal annars reikningum útgefnum ínafni Topaz Holding Ltd., hafi verið rangt og ekki til þess fallið að sýna framá greiðslur íslensku félaganna til Topaz Holding Ltd. hafi verið tekjurstefnanda og Sigurðar Sigfússonar. Semfyrr greinir var rannsókn skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra fyrst ogfremst byggð á annars vegar gögnum sem stefnandi lagði fram sjálfur og hinsvegar á skýrslutökum af stefnanda og þeim aðilum sem komu bæði að gerð oggreiðslu umræddra reikninga. Stefndi telur mikilvægt í þessu sambandi að haldaþví til haga að rannsókn málsins beindist eingöngu að stefnanda sjálfum en ekkifélaginu Topaz Holding Ltd. Gögn málsins bera einnig með sér að stefnandi hafiverið tregur til að láta í té þýðingarmiklar upplýsingar og gögn semskattyfirvöld fóru fram á en á stefnanda hvíli skýlaus skylda, sbr. 1. mgr. 94.gr. laga nr. 20/2003. Í því ljósi og með hliðsjón af gögnum málsins er það matstefnda að skattrannsóknastjóri hafi aflað nægilegra gagna svo að hægt væri aðleiða að því nægilega miklar líkur að greiðslur íslensku félaganna til TopazHolding Ltd. væru í raun og veru launagreiðslur til stefnanda og Sigurðar fyrirvinnuframlag þeirra.Varðandi athugasemdir í stefnu um reikning sem Topaz Holding Ltd. gaf útá Bræðurnar Ormsson ehf. og dags. sé 28.12.2008 en samkvæmt texta sagður vegnaþjónustu og ráðgjafar í nóvember 2007 og samkvæmt númeraröð sé gefinn út ídesember 2007 þá áréttar stefndi að rannsóknin hafi varðað skattskil stefnanda.Það hafi ekki verið hluti af rannsókn málsins hvort umræddir reikningar hafiverið fylgiskjöl í bókhaldi íslensku félaganna sem veru greiðendurreikninganna.Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnanda um að ríkisskattstjóri hafi ekkisinnt rannsóknarskyldu sinni með fullnægjandi hætti þar sem niðurstaðaskattrannstjórnarstjóra hafi verið grundvöllurinn að niðurstöðu ríkisskattstjóra.Því hafi ekki verið brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndileggur áherslu á að í málum sem tekin hafa verið til rannsóknar afskattrannsóknarstjóra ríkisins, sbr. 6. mgr. nr. 90/2003, verði þungamiðjanóhjákvæmilega skýrsla skattrannsóknarstjóra um viðkomandi rannsókna enda sémarkmið með skattrannsóknum meðal annars að leggja grunnað endurákvörðunopinberra gjalda, sbr. frumvarp sem varð að lögum nr. 11/1992 og 12. gr.reglugerðar 373/2001 um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna.Ríkisskattstjóra ber eftir sem áður að rökstyðja með fullnægjandi hættiákvarðanir sem hann tekur á grundvelliskattrannsóknar bæði við boðun breytinga og í úrskurði. Í boðunarbréfi ogúrskurði ríkisskattstjóra hafi verið fjallað ítarlega um rannsókn skattrannsóknarstjóraog færa fram þær forsendur sem ríkisskattstjóri taldi að byggja ætti breytingará, sbr. 96. gr. laga nr. 90/2003. Málsmeðferð hafi því verið í samræmi viðákvæði stjórnsýslulaga. Ístefnu sé því haldið fram að í úrskurði ríkisskattstjóra sé meðal annars sérstaklega tekið fram að ekkert hefði komið fram við rannsókninasem gæfi vísbendingu um að Topaz Holding Ltd. hefði verið að innheimtaráðgjafakostnað vegna þriðja aðila. Það sé rangt. Stefndi bendir á að íúrskurði ríkisskattstjóra komi skýrt fram að ríkisskattstjóri telji aðreikningar þeir sem innheimir voru í nafni Topaz Holding Ltd. hafi verið vegna vinnu stefnanda og Sigurðar.Í skýrslutökum af forsvarsmönnum greiðenda hafi sami skilningur komið fram. Írannsókn skattrannsóknarstjóra hafi hins vegar ekkert komið fram, gegnstaðhæfingum stefnanda og Sigurðar að aðrir aðila hafi innt af hendi þá vinnusem innheimt var fyrir. Af hálfu stefnanda og Sigurðar hafi ársreikningar TopazHolding Ltd. fyrir árin 2005 til og með 2008 verið lagðir fram. Um þá séfjallað í bréfi ríkisskattstjóra 23. maí 2014, sbr. umfjöllun um málsatvik.Stefnandi staðhæfi að Topaz Holding Ltd. hafi aldrei greitt honum eitteða neitt. Eins og rakið hafi verið hafi stefnandi og Sigurður hafi verið „beneficaiaries“að þeim sjóðum, sem voru eigendur félagsins Alverglen Ltd., sem varð svoeigandi Topaz Holding Ltd. Stefnandi og Sigurður hafi því átt félagið TopazHolding Ltd., sem innheimtu greiðslurnar og hafði ráðstöfunarétt yfir þessumfjármunum. Staðhæfingar um að þeim hafi ekkert verið greitt geti ekki veriðréttar enda hafi þeir ákveðið hvert greiðslur félaganna fyrir vinnu þeirraskyldu renna. Á þessum tíma hafi þeir báðir borið fulla skattskyldu hér álandi, sbr. 1. gr. laga nr. 90/2003 og bar því að standa skil á skatti afendurgjaldi fyrir þá vinnu.Stefnandi haldi því fram að íslensk skattyfirvöld geti ekki með stoð í57. gr. laga nr. 90/2003 breytt lögmætum viðskiptum milli félaga, ákveðið aðákveðinn hluti tekna Topaz Holding Ltd. skuli vera laun stefnanda og þar meðtekið fram fyrir hendurnar á lögmætri stjórn félagsins.Stefndi bendir á að skattyfirvöldum sé almennt heimilt að leggja á þaðsjálfstætt mat hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla takitil þeirra og séu ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Við þetta matþurfi skattyfirvöld að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegumráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmætri skattlagningu, til dæmismeð málamyndagerningi, sem ekki væri ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu,eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum aðsniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. gr. 57. gr. laga nr. 90/2003.Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins og síðar úrskurðurríkisskattstjóra varðaði stefnanda og tekjur hans en ekki rekstur Topaz HoldingLtd. nema að því leyti að reikningar vegna vinnu stefnanda voru gefnir út ínafni félagsins. Málið hafi ekki varðað tekjufærslur eða gjaldfærslur TopazHolding Ltd. eða gjaldfærslur þeirra félaga sem greiddu reikningana.Meginatriði málsins sé að stefnandi var að inna af hendi vinnu hér á landi ogbar því að gera grein fyrir endurgjaldi fyrir þá vinnu. Stefnandi hafi ekki,þrátt fyrir að hafa staðið að útgáfu reikninganna ásamt Sigurði, gert greinfyrir endurgjaldi fyrir þá vinnu á skattframtölum sínum, þar á meðalstjórnarformennsk og stjórnarsetu í umræddum félögum. Stefndi telurstaðhæfingar í stefnu um íhlutun ríkisskattstjóra í málefni erlendra félagafráleitar. Stefndi hafnar öllum málsástæðumog kröfum stefnanda á þeim reistum. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á neittsem leitt getil þess að úrskurður yfirskattnefndar 2. desember 2015 ogúrskurður ríkisskattstjóra 31. janúar 2014 verði felldir úr gildi og því berðiað sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnda,einkum upphafstíma dráttarvaxta.Varðandi málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla lag nr. 91/1991, ummeðferð einkamála.V.Niðurstaða Í máliþessu er deilt um það hvort skattyfirvöld hafi rannsakað mál stefnanda áviðhlítandi hátt áður en ákvarðanir voru teknar. Stefnandi byggir á því aðskattrannsóknarstjóri ríkisins hafi ekki aflað viðeigandi gagna um TopazHolding Ltd. og skattskil félagsins gagnvart enskum skattyfirvöldum.Skattrannsóknarstjóri hafi gefið sér að tilteknar greiðslur samkvæmt reikningumútgefnum af Topaz Holding Ltd. til íslenskra félaga hafi verið greiðslur tilstefnanda og Sigurðar Sigfússonar persónulega án þess að styðja þá niðurstöðusína öðrum rökum en þeim að greiðslur félaganna hafi verið greiðslur fyrirvinnuframlag þeirra og þeir á þessum tíma báðir borið fulla skattskyldu hér álandi. Embætti ríkisskattstjóra hafi ekki hirt um að fá skýringar skráðraeigenda eða endurskoðanda Topaz Holding Ltd. á ársreikningum félagsins þegarbúið var að afla þeirra og senda með beiðni stefnanda, dags. 27. febrúar 2014,um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra. Ríkisskattstjóri hafi þannig ekkinýtt sér lögbundna heimild í 2. mgr. 94. gr. laga nr 90/2003 til að ganga úrskugga um að embættið hefði fengið öll gögn sem skipt gætu máli við rannsóknmálsins. Þá hafi ríkisskattstjóri einnig brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993 með því að taka íþyngjandi ákvörðun án þess að vinna sjálfstæðarannsókn á skattskilum stefnanda.Stefndi byggir á því að skattyfirvöld hafi gætt þeirrar hlutlægni semboðin sé í lögum nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og jafnframt að ekki hafiverið brotið gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 2. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af gögnum málsins megi ráða að nægilegagreinargóðar upplýsingar hafi legið fyrir um Topaz Holding Ltd. á því tímabilisem rannsókn tók til. Þá hafi rannsókn skattrannsóknarstjóra og síðar úrskurðurríkisskattstjóra varðað stefnanda og tekjur hans en ekki rekstur Topaz Holding. Ísamantekt í rannsóknarskýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram rökstuðningurskattrannsóknarstjóra fyrir þeirri ákvörðun sinni að umræddar greiðslursamkvæmt reikninum útgefnum af Topaz Holding Ltd. hafi í raun verið greiðslurtil stefnanda og Sigurðar Sigfússonar persónulega. Þar segir: „Þrátt fyrir aðþjónusta sú sem skattaðili og Sigurður Sigfússon veittu hafi verið innheimt ínafni Topaz Holding Ltd. telur skattrannsóknarstjóri að skattayfirvöld verði aðleggja á það sjálfstætt mat hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekinlagaregla taki til þeirra. Í dóma- og úrskurðarframkvæmd í skattamálum hafiverið fallist á að skattyfirvöldum sé heimilt að framkvæmt slík mat og hafi þauþá ekki verið talin bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Hefur verið litiðsvo á að skattyfirvöld þurfi í vissum tilvikum við mat þetta að sýna fram á aðskattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mættihjá lögmætri skattlagningu, t.d. með málamyndagerningi sem ekki væri ætlað aðhafa gildi samkvæmt efni sínu, eða með óvenjulegum samningi við annanskattaðila, gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna sköttunarreglu,sbr. 1.mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.“ Þaðvar síðan niðurstaða skattyfirvalda að greiðslur vegna umræddra reikninga værugreiðslur sem tilheyrðu stefnanda og Sigurði Sigfússyni persónulega en ekkiTopaz Holding Ltd. Líta bæri á greiðslur íslensku félaganna til Topaz HoldingLtd. sem skattskyld laun stefnanda og Sigurðar Sigfússonar, sbr. 1. töluliðA-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og að líta ætti fram hjá aðkomu Topaz HoldingLtd. við innheimtu þeirra greiðslna. DapoLadimeji, löggiltur endurskoðandi, búsettur í London, Bretlandi, gafvitnaskýrslu á ensku við aðalmeðferð málsins og löggiltur dómtúlkur túlkaði afensku á íslensku og af íslensku á ensku. Vitnið kvaðst starfa í City of Londonog vinna að alþjóðlegum skattaskilum hjá eigin fyrirtæki,Ladimeji & Co.Vitnið kvaðst hafa starfað sem löggiltur endurskoðandi fyrir TopazHoldindg Ltd., um væri að ræða breskt fyrirtæki sem hefði verið stofnað ísamræmi við bresk lög. Spurður um reglur sem gilda um bókhald og reikningsskilfyrir Topaz Holding Ltd. í Bretlandi, svaraði hann því að árlega ætti að leggjaársreikninga fyrir stofnun sem heiti Company House, sem væri samsvarandifyrirtækjaskrá á Íslandi. Jafnframt skuli skila skattframtölum ásamtfylgiskjölum. Lögð voru fyrir vitnið dómskj. nr. 13, 14, 15 og 16,ársreikningar Topaz Holding Ltd. fyrir árin2005, 2006, 2007 og 2008. Vitnið kvaðst kannast við þessa ársreikninga.Hann kvaðst hafa staðfest þá með áritun sinni á framhlið hvers þeirra og hefðiþeim verið skilað til Company House. Þá voru lögð fyrir vitnið dskj. nr. 17,18, 19 og 20 og hann spurður að því fráhverjum þau stöfuðu og hvað þau segðu í raun. Vitnið kvað þau koma beint fráskattyfirvöldum í Bretlandi, skattstofunni bresku. Í stöðu sinni sem löggilturendurskoðandi hefði vitnið heimild til aðgengis að þessum gögnum og jafnframtheimild til að taka afrit. Á skjölunum komi fram greiddur skatttur, sem hafiverið 1.407 pund vegna árins 2005, sama gildi um allar tölu á skjölum nr. 18,19 og 20, þ.e. að Topaz Holding Ltd. hafi greitt skatta í Bretlandi. Þá varlagt fyrir vitnið dskj. nr. 29 og nr. 30. Vitnið kannaðist við bæði þessi bréf.Vitnið kvað aðspurt það rétt sem fram komi í dómskjali nr. 29 að engin laun eðaaðrar greiðslur hafi verið greiddar út úr Topaz Holding Ltd. til nokkurraaðila. Vitnið kvað það rétt sem fram komi á fylgiskjölum með dómskjali nr. 30.Þar séu sundurliðaðar tölur í efnahagsreikningi og hafi fylgiskjölin verið sendbreskum skattyfirvöldum. Þau tengist dómskjölum nr. 17, nr. 18, nr. 19 og nr.20 og leiði til skattlagningar þar. Í bréfi á dómskjali nr. 22 komi fram aðársreikningar Topaz Holding Ltd. séu ekki endurskoðaðir. Aðspurður kvað vitniðþað ekki lagaskyldu að endurskoða ársreikninga eins og hjá Topaz Holding áBretlandi, ESB reglur gildi þar sem þýði að félög af þessari stærðargráðu séuekki skyldug til að láta endurskoða ársreikninga sína. Spurður um það, sem framkemur í bréfi ríkisskattstjóra, þ.e. að tekjur Topaz Holding Ltd. hafi verið146.979 pund og stjórnunarkostnaður 139.980 pund, útskrifaðir tekjureikningar áhendur viðskiptavinum sem lagðir fram það ár, næmu 87.532 pundum þannig aðtekjurnar gætu rúmast innan þeirrar reglu, hvers vegna nánari greining væriekki gerð á þessu í ársreikningi svaraði vitnið að ensk lög gerðu ekki kröfu umnánari greiningu.Spurður um það sem fram kemur í bréfi ríkisskattstjóra á dskj. nr. 22,en þar segir að í ársreikningi fyrir árið 2006 sé ekki gerð grein fyrirbreytingum á reikningsskilum eða framsetningu ársreiknings, gerði vitnið greinfyrir mismun á veltuframsetningu annars vegar fyrir árið 2005 og hins vegarársreikninga á dskj. nr. 14, nr. 15 og nr. 16 og kvað að samkvæmtreikningsskilareglum í Bretlandi væri möguleiki á að jafna út ákveðinn kostnað.Það hafi ekki verið gert árið 2005 en þegar vitnið gerði ársreikning fyrir árið2006 hafi vitnið talið sanngjarnara að jafn út þessar tölur. Báðar aðferðirværu í samræmi við reiknngsskilareglur í Bretlandi. Þessum ársreikningum hafiaðeins verið skilað til Company House, en gögn til skattyfirvalda hafi veriðmeð öðrum hætti. Aðspurður kvaðst vitnið hafa fært bókhald fyrir Topaz HoldingLtd. og hafi bókhaldsgögn verið í sínum fórum. Þá kvað vitnið Topaz HoldingLtd. ekki hafa greitt móðurfélaginu Alverglen Ltd. neina fjármuni. Litiðhefur verið svo á að stjórnvöld geti ekki komist hjá því að rannsaka mál áviðhlítandi hátt með því að beita sönnunarreglum í stað rannsóknar. Í þeimtilvikum, sem staðreyndir máls eru ekki nægilega skýrar, er stjórnvöldumóheimilt að grípa til mats- eða sönnunarreglna fyrr en þau hafa árangurslaustreynt að rannsaka mál á tilhlýðilegan hátt. Rannsóknarreglan felur í sér að þaðstjórnvald sem ákvörðun tekur ber ábyrgð á því að mál hafi verið rannsakaðnægilega áður en ákvörðunin var tekin. Þannig getur veruleg vanræksla árannsókn máls leitt til þess að ákvörðun verði talin ógildanleg, sérstaklegaþegar um íþyngjandi ákvarðanir er að ræða. Íbréfi ríkisskattstjóra, dags. 23. maí 2014, þar sem hann synjaði beiðnistefnanda um endurupptöku úrskurðar síns frá 27. febrúar sama ár, gerðiríkisskattstjóri margvíslegar athugasemdir við ljósrit ársreikninga TopazHolding Ltd. fyrir rekstrarárin 2005, 2006, 2007 og 2008. Miðað við framburðlöggilts endurskoðanda Topaz Holding Ltd., Dapo Ladimeji, sem gaf vitnaskýrsluvið aðalmeðferð, verður að telja þrátt fyrir að af hálfu stefnda sé byggt á þvíað ekki hafi verið þörf á frekari upplýsingum um Topaz Holding Ltd. umfram þaðsem legið hafi fyrir í málinu, að brýnt og eðlilegt hafi verið að leitað værieftir upplýsingum frá breskum skattyfirvöldum og endurskoðanda varðandiráðstöfun umræddra greiðslna frá íslensku fyrirtækjunum. Þó að bókhald þessfyrirtækis hafi ekki verið til rannsóknar hafi ríkisskattstjóra borið að aflaupplýsinga og skýringa um Topaz Holding Ltd. þar sem upplýsa þurfti hvað varðum þessar greiðslu. Félagið er skráð,löglegt félag í Englandi og skilar samkvæmt framburði vitnisins ársreikningum ísamræmi við enskan rétt og greiðir þá skatta sem því ber í heimalandi sínu. Þóað stefndi byggi á því að Topaz Holding Ltd. hafi ekki verið til rannsóknarverður að telja að skattyfirvöldum hafi borið að afla upplýsinga um það hvertumræddar greiðslur runnu þar sem um mjög íþyngjandi ákvarðanir var að ræða.Fram kemur í gögnum málsins að íslenskum skattyfirvöldum var ítrekað bent á aðafla upplýsinga frá breskum skattyfirvöldum en tvísköttunarsamningur er í gildimilli landanna og því vart vandkvæðum bundið að afla upplýsinga frá þeim.Skattyfirvöld gáfu sér hins vegar að umræddar greiðslur hefðu runnið til stefnandaog Gunnars Arnar. Ríkiskattstjóri getur ekki komið sérundan þeirri skyldu að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en hanntekur ákvörðun með því einu að vísa til skýlausrar upplýsingaskyldu sem hvíli ástefnanda skv. 94. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003 eins og byggt er á afhálfu stefnda. Telja verður að áður en jafn íþyngjandi ákvörðun og hér um ræðirvar tekin hjá skattayfirvöldum hafi þeim borið að afla upplýsinga fráendurskoðanda Topaz Holding Ltd. og breskum skattyfirvöldum en það var ekkigert. Þannig verður fallist á að aðskattyfirvöld hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 og hafi ekki séð til þess að mál væri nægilega upplýst áður enumþrættar ákvarðanir voru teknar. Ríkiskattstjóri gerði engan reka að því aðafla upplýsinga frá skattyfirvöldum í Englandi sem hefði átt að vera auðvelt aðafla og er úrskurður hans því ekki byggður á nægilega traustum grunni. Samkvæmtþví sem rakið hefur verið ber að fallast á kröfu stefnanda um að fella úr gildiúrskurð ríkisskattstjóra, dags. 31. janúar 2014 með tilvísunarnúmerið2012002151. Í kæru stefnanda ogeiginkonu 17. apríl 2014 hans til yfirskattanefndar á úrskurði ríkisskattstjóraum endurákvörðun opinberra gjalda gjaldaárin 2006-2009 kom fram að bæði kærandiog Sigurður Sigfússon hafi hvatt starfsmenn skattrannsóknarstjóra ogríkisskattstjória til að afla gagna frá Topaz Holding Ltd. en hvorugir hirt umþað. Þrátt fyrir þetta horfði yfirskattanefnd framhjá ágöllum á rannsókn málsins oghafnaði því að fella úrskurð ríkisskattstjóra um skattbreytingar stefnanda ogeiginkonu hans úr gildi. Þar sem yfirskattanefndbyggði niðurstöðu sína á ófullnægjandi rannsókn skattrannsóknarstjóra ogríkisskattstjóra leiðir af framangreindri niðurstöðu um að fella úr gildiúrskurð ríkisskattstjóra frá 31. janúar 2014 að fella ber einnig úr gildiúrskurð yfirskattanefndar í kærumálinu nr. 321/2015.Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinnaskatta, skal þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. greiða dráttarvexir skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu umendurgreiðslu ofgreiddra skatta, en þann 16. desember 2015 greiddi stefnandiendurákvörðuð opinber gjöld, samtals 18.310.753 kr., með fyrirvara umendurheimtu. Með vísan til þessa ber að dæma stefnda til að endurgreiðastefnanda 18.310.753 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 2. gr. laga nr. 29/1995,sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember2015 til greiðsludags. Að fenginni þessari niðurstöðu, sbr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda a, til að greiða stefnanda málskostnað eins ognánar er kveðið á um í dómsorði. Vegnaembættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómari og aðilar eru sammálaum að ekki sé þörf á endurflutningi málsins.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Felldur er úr gildi úrskurður yfirskattanefndar í kærumáli nr. 321/2015og úrskurður ríkisskattstjóra, dagsettur 31. janúar 2014, með tilvísunarnúmerið20121002146, sem báðir kveða á um endurákvörðun opinberra gjalda, stefnandaGunnars Arnar Kristjánssonar, gjaldárin 2006, 2007, 2008 og 2009.Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 18.310.753 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16. desember 2015 tilgreiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 700.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 684/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 518/2009
Upplýsingaskylda Galli Skaðabætur Sératkvæði
S keypti fasteign af R og H og greiddi viðundirritun kaupsamnings 4.300.000 krónur. S neitaði hins vegar viðtöku áfasteigninni og hélt eftir greiðslu á 9.000.000 krónum, þar sem hún taldi gallavera á eigninni. Taldi hún gallann felast í því að klæðning hússins væri ekkiúr timbri eins og fram kæmi í söluyfirliti heldur væri klæðning hússins asbest.Í kjölfarið rifti S kaupunum. R og H höfðuðu mál fyrir héraðsdómi og kröfðustþess að S yrði gert að inna af hendi fyrrgreinda greiðslu að fjárhæð 9.000.000króna, sem samkvæmt kaupsamningi aðila hefði átt að greiða við afhendingueignarinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að R og H hefðu við kaup haftvitneskju um að asbest væri í klæðningu hússins. Talið var að hér væru um aðræða atriði sem S hefði haft réttmæta ástæðu til að ætla að hún fengiupplýsingar um áður en hún gengi frá kaupunum og að það hefði haft áhrif á gerðkaupsamningsins, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Skortur áþessum upplýsingum hefði hins vegar ekki falið í sér verulega vanefnd af hálfuR og H sem veitti S heimild til að rifta kaupsamningi aðila. Fallist var áskaðabótaskyldu R og H í málinu og varyfirmatsgerð lögð að mestu til grundvallar um tjón S. Voru skaðabætur til S ákveðnar2.600.000 krónur og henni því gert að greiða R og H 6.400.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og ÓlafurBörkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2009. Húnkrefst aðallega sýknu af kröfugagnáfrýjenda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Að því frágengnukrefst hún staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjenduráfrýjuðu fyrir sitt leyti 20. nóvember 2009 og krefjast þess að aðaláfrýjandiverði dæmd til að greiða þeim 9.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2007 tilgreiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup telstfasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana semseljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætlaað hann fengi. Í lok ákvæðisins er sett það skilyrði að þetta gildi þó aðeinsef það hafi haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekkiveittar. Við kaup vissu gagnáfrýjendur en ekkiaðaláfrýjandi að asbest var í klæðningu hússins. Verður talið að hér sé um aðræða atriði sem aðaláfrýjandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að húnfengi upplýsingar um áður en gengið var frá kaupum og að það hefði haft áhrif ágerð kaupsamnings. Fallist er á með héraðsdómi að skortur á upplýsingumgagnáfrýjenda um þetta hafi ekki falið í sér verulega vanefnd sem veitiaðaláfrýjanda heimild til riftunar kaupsamningsins. Að þessu virtu en að öðruleyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur umskaðabótaskyldu gagnáfrýjenda. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína umfjárhæð skaðabóta á yfirmatsgerð dómkvaddra manna. Fyrir Hæstarétt hafa veriðlagðir útreikningar yfirmatsmanna á áhrifum breyttra reglna um endurgreiðsluvirðisaukaskatts samkvæmt lögum nr. 10/2009 um breyting á lögum nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt, með síðari breytingum. Í ljósi þess, og að teknu tilliti tilverðmætisaukningar sem fylgir því að nýtt komi fyrir gamalt, eru skaðabætur tilhanda aðaláfrýjanda ákveðnar 2.600.000 krónur og koma þær til frádráttar kröfugagnáfrýjenda eins og í dómsorði greinir. Eftir atvikum málsins verðuraðaláfrýjandi dæmd til að greiða gagnáfrýjendum hluta málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Sigrún SpanóSigurjónsdóttir, greiði gagnáfrýjendum, Ragnhildi Ægisdóttur og HafsteiniElfari Sveinssyni, 6.400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2007 tilgreiðsludags. Aðaláfrýjandigreiði gagnáfrýjendum samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Fyrir liggur í málinu að húsið að Hverfisgötu 53 í Hafnarfirði, semaðaláfrýjandi keypti af gagnáfrýjendum 24. september 2007, var byggt á árinu1926. Gögn málsins benda til þess að húsið hafi verið klætt að utan með hinniumdeildu klæðningu í kringum árið 1970. Óumdeilt er að heimilt hafi verið ognokkuð algengt á þeim tíma að nota í klæðningu á hús það efni sem hér um ræðir.Fyrir liggur að gerð klæðningarinnar hefur engin áhrif á notagildi hússins, þóað varast þurfi efnið ef verið er að vinna við það, t.d. saga það. Efni afþessum toga er að finna í fjölmörgum öðrum húsum án þess að krafa sé gerð ísettum reglum um að það sé fjarlægt. Aðaláfrýjandi hefur lýst því að hún hefðisérstaklega sett það fyrir sig við kaupin ef henni hefði þá verið ljóst að umþetta efni væri að ræða. Ekkert bendir til þess að gagnáfrýjendum hafi veriðþessi afstaða hennar ljós. Í málinu nýtur ekki upplýsinga um að markaðsverðhússins hafi verið lægra en verið hefði ef klæðning þess hefði verið úr timbri,eins og aðaláfrýjandi segir sig hafa talið. Loks er þess að geta að í skriflegukauptilboði, sem aðaláfrýjandi undirritaði á fasteignasölunni sem hafðimilligöngu um kaupin, var að finna svofellt ákvæði: „Við undirritun kauptilboðsþessa var kaupanda kynntur sá möguleiki að láta óháðan fagaðila ástandsskoða(svo) eignina áður en tilboð yrði gert.“ Þennan möguleika nýtti aðaláfrýjandisér ekki. Þegar svo gömul fasteign er seld sem hér er raunin, má kaupandi almennt geraráð fyrir að fasteignin uppfylli ekki þær byggingarkröfur sem gerðar eru tilnýrri bygginga. Þegar gengið er til kaupa má báðum aðilum vera þessi aðstaðaljós. Þetta hefur að mínum dómi áhrif þegar metin er upplýsingaskylda seljandasamkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Megináhersla við slík kauphlýtur eðli málsins samkvæmt að hvíla á skoðunarskyldu kaupanda. Þegar það erhaft í huga sem að framan greinir tel ég að leggja verði áhættuna áaðaláfrýjanda fyrir að hafa ekki, þrátt fyrir beina ábendingu í kauptilboðinu,kynnt sér eignina betur, einkum það atriði sem um er deilt og hún segir að húnhefði sett sérstaklega fyrir sig. Af þessum ástæðum tel ég að taka beri kröfugagnáfrýjenda til greina og dæma aðaláfrýjanda til að greiða þeim málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 2009. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms22. apríl sl., er höfðað með áritun stefnu hinn 23. janúar 2008. Stefnendur eru Ragnhildur Ægisdóttir, kt [ ], og HafsteinnElfar Sveinsson, kt.[ ], bæði til heimilis að [ ]. Stefnda er Sigrún Sigurjónsdóttir, kt. [ ], Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefnda verði dæmd tilað greiða þeim skuld að fjárhæð 9.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001frá 3. desember 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að viðbættumvirðisaukaskatti að mati dómsins. Stefnda krefst þess aðallega að húnverði sýknuð af kröfum stefnenda, en til vara aðkröfur stefnenda verði lækkaðar stórlega. Þá krefst stefndamálskostnaðar úr hendi stefnenda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi aðviðbættum virðisaukaskatti. II. Með kaupsamningi, dagsettum 24.september 2007, keypti stefnda fasteignina Hverfisgötu53 í Hafnarfirði, fastanr. 207-6476, af stefnendum. Kaupsamningurinn var gerður fyrir milligöngu FasteignasölunnarDraumahúsa. Umsamið kaupverð var 36.000.000 króna, semgreiða skyldi með eftirgreindum hætti: Stefnda greiddi stefnendum 4.300.000 krónur viðundirritun kaupsamningsins hinn 24. september 2007 í samræmi við ákvæði samningsins, þ.e. 1. tölulið í greiðslutilhögun A. Stefnendur kveða fasteignina hafa verið tilbúna tilafhendingar hinn 3. desember2007 í samræmi við ákvæði kaupsamningsins. Þau hafi krafiðstefndu um kaupsamningsgreiðslu skv. 2. töluliðí greiðslutilhögun A að fjárhæð 9.000.000 króna gegn afhendingufasteignarinnar. Án nokkurs tilefnis að mati stefnenda hafi stefnda neitaðviðtöku á fasteigninni og hafnað því að greiða umsamdakaupsamningsgreiðslu þrátt fyrir ítrekuð greiðslutilmæli. Lyklarað fasteigninni hafi legið frammi á fasteignasölunni Draumahúsum í Hafnarfirðiallt frá tilgreindum afhendingardegi. Stefnendur kveða stefndu í engu hafa sinntáskorunum stefnenda um að efna samningsskyldur sínar samkvæmt téðumkaupsamningi og því sé málsókn þessi nauðsynleg. Stefnda kveðst hafa gert kauptilboð í áðurgreinda fasteign, sem samþykkt hafi verið af stefnendum hinn 10. september 2007. Við gerð kauptilboðsins hafi legið fyrirsöluyfirlit fasteignarinnar frá Fasteignasölunni Draumahúsum ehf.Kveðst stefnda hafa skoðað húsið tvisvar sinnum ásamt eiginmanni sínum áður enhún gerði tilboð í eignina auk þess sem eiginmaðurhennar og dóttir hefðu skoðað það einu sinni. Um hafi verið að ræða eign sem hafi að mestu leyti verið nýuppgerð að innan afstefnendum. Nokkru eftir að gengið hafði verið frá kaupsamningi hafikunningi stefndu, sem sé smiður, haft samband við hanaþar sem hann hafði frétt af því að hún hefði keypt umrætt hús og bent henni áað kanna úr hvaða efni húsið væri klætt. Stefnda hafi sagt aðklæðningin væri úr timbri, enda hefði það komið fram á söluyfirlitieignarinnar, en kunningi hennar hafi beðið hana um að kanna betur hvortklæðningin gæti hugsanlega verið asbest. Í framhaldi af því hafi stefndafarið að spyrjast fyrir um þetta á fasteignasölunni. Starfsmenn hennar hafihaft samband við stefnendur sem hafi staðfest aðklæðning hússins væri asbest. Stefnda hafi strax látiðfasteignasöluna vita að hún væri ekki sátt við að hafa verið leynd þessu.Hún hafi staðið í þeirri trú að um timbur væri að ræða eins ogfram hafi komið á söluyfirliti og stefnendur hafi ekki upplýst hana um annaðvið sýningu á húsinu. Að áeggjan stefndu hafi verið haldnir tveir fundir meðaðilum fyrir milligöngu fasteignasölunnar. Fyrri fundurinn hafi verið haldinn hinn 22. október 2007 en engin niðurstaða hafi orðið, enda hafistefnendur ekki verið tilbúnir til að koma á móts við stefnu með afslætti néöðrum hætti. Stefnda kveðst hafa fengið byggingarmeistara til að meta hversu kostnaðarsamt það yrði að skipta út asbestinu ogklæða húsið upp á nýtt með timbri og þá hafi komið í ljós að kostnaðurinn varmun meiri en hún hafði í upphafi talið eða samkvæmt kostnaðaráætlun, dags. 26. nóvember 2007, að fjárhæð 4.415.000 krónur. Haldinn hafi verið fundur á vegum fasteignasölunnar hinn 29.nóvember 2007 en á honum hafi heldur ekki náðstsamkomulag með málsaðilum. Á þeim fundi hafi stefnda lýst yfir riftun kaupanna og kynnt fyrir stefnendum áðurgreinda kostnaðaráætlun.Lögmaður stefndu hafi reynt í framhaldi af því að násátt í málinu með viðræðum við lögmann stefnenda en án árangurs og formlegtbréf um riftun hafi því verið sent hinn 19. desember2007 og birt fyrir stefnendum hinn 8. janúar 2008. Áður en stefndu hafi gefist kostur á að stefna seljendumeignarinnar til riftunar kaupanna hafi henni borist stefna frá seljendumeignarinnar til innheimtu kaupverðsins. Að ósk stefndu var Hjalti Sigmundssonbyggingatæknifræðingur hinn 28. febrúar2008 dómkvaddur sem matsmaður til að skoða og meta galla á framangreindrifasteign að ósk stefndu. Matsgerð hans er dagsett 20. maí 2008. Þar kemur fram að matsmaður getiekki staðfest að klæðning hússins innihaldi asbesttrefjar. Mat hannkostnað við að fjarlægja klæðninguna miðað við að hún innihéldi asbesttrefjarað fjárhæð 428.000 krónur, kostnað við að farga henni að fjárhæð 50.000 krónur og klæða húsið á nýjan leik með timbri eða öðru sambærileguefni að fjárhæð 1.235.000 krónur, eða samtals að fjárhæð 1.713.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Með bréfi, dags. 29. maí 2008, var af hálfu stefndu óskað eftir rannsóknNýsköpunarmiðstöðvar Íslands á því hvort efni í utanhússklæðningufasteignarinnar væri asbest. NiðurstaðaNýsköpunarmiðstöðvarinnar er dags. 1. ágúst 2008.Þar segir að starfsmaður miðstöðvarinnar hafi mánudaginn 7.júlí 2008 farið að húseigninni að Hverfisgötu 53 íHafnarfirði og tekið þar sýni af utanhússklæðningu. Sýnið hafi verið sent tilILV-AIMEX Laboratoriet hjá ILV Svenska Miljöinstitutet AB í Svíþjóð tilgreiningar á því hvort um væri að ræða asbest. Loks segir að samkvæmt greininguog niðurstöðu framangreindrar rannsóknarstofu íSvíþjóð sé efnið í utanhússklæðningunni asbest. Að ósk stefndu voru þeir Örvar Ingólfsson húsasmíðameistariog Þórður Árnason húsasmíðameistari dómkvaddir sem yfirmatsmenn til að metakostnað við að fjarlægja asbestklæðningu af húsinu og farga henni á þann háttsem lög og reglugerðir fyrirskipa og að teknu tilliti til þess að um hættulegtefni sé að ræða og kostnað við að klæða húsið á nýjan leik með timbri eða öðrusambærilegu efni svo útlit hússins verði sem næst því sama og nú sé. Samkvæmt yfirmatsgerð, sem dagsett er í desember 2008, nemurkostnaður við að fjarlægja asbestklæðninguna 435.000 krónum, kostnaður við að fargahenni 52.000 krónum og kostnaður við að klæða húsið á nýjan leik 2.575.000krónum, eða samtals 3.062.000 krónum. Í matsgerðinni segir að við matið hafiverið tekið tillit til þess að skattstjóri endurgreiði 60% afvirðisaukaskatti af vinnu. Af hálfu stefnenda hefur veriðlagt fram verðmat Kára Halldórssonar, löggilts fasteignasala, dags. 20. apríl 2009. Þar segir að lögmaðurstefnenda hafi leitað til fasteignasalans með bréfi 6. apríl 2009 og óskað eftir mati á því hver verðmætaaukningeða hækkun á söluverði faseignarinnar að Hverfisgötu 53 yrði við þærráðstafanir að skipta um utanhússklæðningu á húsinu miðað við verðlag ídesember 2008. Þar segir að ljóst sé að eignir verðisölulegri við endurnýjun á klæðingu að utan. Miðað við markaðsaðstæður áþessu tímabili þar sem lítil hreyfing sé á markaðnumog verð fari lækkandi megi áætla að ný klæðning hækki verðið ekki meira en um700.000 krónur. Af hálfu stefnenda hefureinnig verið lögð fram útprentun af tölvupósti skrifstofustjóra skipulags- ogbyggingarsviðs Hafnarfjarðarbæjar, dags. 20. apríl2009, til lögmanns stefnenda. Er pósturinn ritaður í tilefni affyrirspurn lögmanns stefnenda um hvort skipulag- og byggingarsvið bæjarinsgerði athugasemdir við það að áðurgreind fasteign væri klædd asbesti og hvortfyrir lægju upplýsingar um það hversu margar fasteignir í Hafnarfirði væruklæddar asbesti. Í svari skrifstofustjórans segir að skipulags- og byggingarsvið Hafnarfjarðarbæjar gerði almennt ekkiathugasemdir við húsnæði, sem byggt væri í samræmi við lög og reglugerðir áhverjum tíma. Ekki væri tekin afstaða til þeirrar fasteignar semvísað væri til í bréfinu þar sem hún hefði ekki verið skoðuð sérstaklega. Þá segir að engin úttekt hafi verið gerð á því sérstaklega hversumörg hús væru klædd með asbesti að öllu leyti eða að hluta. Af hálfu stefnenda hefureinnig verið lögð fram útprentun af tölvupósti Björns Marteinssonar, arkitektsog verkfræðings hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands, dags. 4. desember2007, í tilefni af fyrirspurn stefnanda, Hafsteins, til hans sama dag um hvortfasteignin teljist íbúðarhæf og hættulaus. Í svari verkfræðingsins segireftirfarandi: „Skaðsemi asbests felst í asbestþráðum, sem íklæðningarplötum eru bundnir saman af sementi. Skaðseminverður þegar fólk andar að sér þráðum, sem þá getafests í lungum og hverfa þaðan ekki svo auðveldlega aftur. Asbest sem klæðningarefni er skaðlaust á meðan það verður ekkifyrir áverkum sem valda því að trefjar losni úr efninu. Erlendis (t.d. íDanmörku) er efnið ekki lengur fjarlægt úr híbýlum heldur settur upp miði þarsem stendur eitthvað á þessa leið „Varúð, inniheldur asbest, borið ekki eðasagið í byggingarhlutann.“ Á einni afbyggingum Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands er asbestklæðning utan á útveggjum og ívatnsbrettum við glugga. Ekki hefur þótt ástæða til að fjarlægja klæðningunaþar sem ekki er talið að stafi af henni nein hætta.“ Málsaðilar komu fyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Robert Alberg Spano, eiginmaður stefndu, og BjörnGarðarsson, sem gerði kauptilboð í fasteignina á sama tíma og stefnda. Þá gáfustarfsmenn fasteignasölunnar Draumahúsa ehf. vitnaskýrslu, þau Stefanía T. Kristjánsdóttir, HjaltiPálmason og Þórarinn Thorarensen, og loks yfirmatsmennirnir Þórður Árnason ogÖrvar Ingólfsson. III. Í stefnu segir að stefnendur byggi mál sitt á kaupsamningiaðila og lögum nr. 40/2002 umfasteignakaup. Vísa stefnendur til almennra reglna kröfu-, samninga- og kaupréttar um greiðslu skuldbindinga ogskuldbindingagildi samninga. Kröfur um dráttarvexti ogvaxtavexti styðja stefnendur við ákvæði III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001 og kröfur um málskostnað við129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Við munnlegan málflutning var afhálfu stefnenda tekið fram að leggja bæri til grundvallar að fasteignin hefðiverið afhent á umsömdum tíma með því að stefnendur hefðu skilað lyklum aðhúsnæðinu á fasteignasöluna. Þá var bent á að sýknukrafa stefndu á grundvelliriftunar væri stórkostlega vanreifuð, auk þess semstefnda hefði ekki gefið stefnendum kost á því að bæta úr meintum galla. Einnigvar því mótmælt að fasteignin væri haldin galla þarsem bygging þess og utanhússklæðning væri í samræmi við áðurgildandi lög ogreglugerðir. Þá næmi kostnaður við úrbætur samkvæmt yfirmatsgerð ekki 10% af kaupverði hússins og teldist því ekki galli í skilningi18. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002.Ennfremur var á það bent að stefnda hefði ekki sinnt því að fá sérfróðan aðilatil að skoða fasteignina þrátt fyrir áskoranir þar um í söluyfirliti. Stefndahefði því vanrækt skoðunar- og aðgæsluskyldu sína,enda hefði henni verið mjög umhugað að komast yfir fasteignina. Þá var á þaðbent að augljóst væri að klæðning hússins væri úr asbesti, enda hefði það veriðalgengt byggingarefni á árunum 1945 til 1990. Þá yrði að leggja til grundvallarað klæðningin væri gallalaust og hættulaus ef ekkertværi átt við hana. Var því mótmælt að stefnendur hefðu sýnt afsér saknæma hegðun. IV. Stefnda kveðst byggja kröfu sína um að hún verði sýknuð af kröfum stefnenda á því að fasteignin Hverfisgata 53 íHafnarfirði sé gölluð og stefnda í fullum rétti að rifta kaupum á eigninni meðvísan til 42. gr. laga nr. 40/2002um fasteignakaup sbr. einnig 18. gr. sömu laga. Stefnda kveðst telja ljóst að fasteignin sé gölluð ískilningi laga um fasteignakaup nr. 40/2002þar sem hún hafi ekki verið upplýst um að klæðinghússins væri úr asbesti við skoðun á húsinu, við undirritun á kauptilboði eðavið gerð kaupsamnings. Þvert á móti hafi henni verið talin trú um að um væri aðræða timburklæðningu þar sem það komi fram ásöluyfirliti yfir fasteignina frá fasteignasölunni sem hafi verið með húsið ísölumeðferð. Stefnda hafi engar forsendur haft til að sjá það sjálf að ekkiværi um að ræða timbur og hafi ekki grunað það fyrr ensérfróður maður á þessu sviði hafði bent henni á að svo gæti verið. Fasteign teljist gölluð ef hún m.a.stenst ekki þær kröfur um gæði sem leiði af lögunum og kaupsamningi samkvæmt18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, og fasteign teljist ennfremur gölluð ef hún er ekki ísamræmi við upplýsingar sem seljandi eða þeir sem komu fram fyrir hans höndhafa veitt kaupanda skv. 27. gr. sömu laga og eigi þaðm.a. við um upplýsingar sem fram hafi komið á söluyfirliti frá fasteignasölu. Íþessu tilviki hafi verið um að ræða upplýsingar semstefnendur hafi mátt vita að hefðu mjög mikil á hrif á það hvort stefnda festikaup á húsinu og teljist eignin því ennfremur gölluð með vísan til 26. gr. laga nr. 40/2002. Stefndakveðst telja ljóst að fasteignin uppfylli ekki þær kröfur um gæði sem hún hafi mátt vænta er hún bauð í eignina. Fyrir hafi legið skriflegt söluyfirlit frá fasteignasölunni, sem annast hafi sölu á húsinu, um að húsið væri timburklætt.Verði að telja að þar sem enginn hafi upplýst stefnduum annað sé hér um að ræða rangar upplýsingar af hálfu stefnenda og þeirra semkomið hafi fram fyrir þeirra hönd við söluna. Yfirlýsing í söluyfirliti bindistefnendur, enda um ábyrgðaryfirlýsingu stefnenda að ræða semstefndu hafi verið rétt að treysta á. Þar sem þessi yfirlýsing hafi legið fyrirhafi stefnda ekki þurft að sannreyna það frekar eða kanna úr hvaða efni húsiðværi klætt. Telji stefnda því um að ræða galla vegnarangra og ófullnægjandi upplýsinga um gæði hins selda. Stefnendur hafi vanrækt stórlega upplýsingaskyldu sínavið sölu eignarinnar með því að upplýsa stefndu hvorki um það við sýningueignarinnar né við undirritun kauptilboðs eða kaupsamnings, úr hvaða efnifasteignin er klædd. Stefnendur hafi ekki upplýst umþetta fyrr en stefnda hafði sjálf fengið ábendingu um það utan úr bæ og krafist svara við því. Fram hafi komið í undirrituðukauptilboði aðila að við undirritun þess lægi fyrir söluyfirlitfasteignasölunnar sem hafi verið undirritað af aðilum.Stefnendum hafi því átt að vera ljóst að rangarupplýsingar væru á söluyfirlitinu og þeim mun meiri ábyrgð hafi þau borið á þvíað upplýsa stefndu um þetta atriði. Annar stefnenda sé húsasmiður að mennt oghafi gert upp húsið að mjög miklu leyti. Það sé alveg ljóst að hann vissi umhvaða efni var að ræða, enda hafi hann staðfest það í samtölum við aðila og á fundum hjá fasteignasölunni. Hann hafi einnig staðfestað hann hafi upplýst fasteignasöluna um þetta þegar eignin var sett í sölu hjáDraumahúsum ehf. Hann hafi ennfremurstaðfest á fundum með aðilum að ekkert hafi komið fram um þetta við skoðunstefndu á fasteigninni. Stefnda og eiginmaður hennar séuekki iðnmenntuð og hafi ekki mikla reynslu af fasteignakaupum. Þeirra sérhæfing liggi á allt öðrum sviðum. Þau hafi taliðsig hafa skoðað eignina vel fyrir kaupin eins ogkaupendum beri að gera, en það hafi aldrei hvarflað að þeim að efnið sem húsiðer klætt með gæti verið annað en timbur enda líti það út alveg eins og timbureins og sjá megi af framlögðum myndum af húsinu. Sé því um leyndan galla að ræða sem stefndu gátu ekki áttað sig á við skoðun áhúsinu og eigi því ákvæði 2. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 ekki við í þessutilfelli. Asbest sé efni sem nú hafi veriðbannað sem byggingarefni enda hafi komið í ljós í rannsóknum að það séhættulegt heilsu manna. Innöndun á asbestryki geti valdið sjúkdómum eins og „steinlunga“, krabbameini í lungum, fleiðruþekju ogfleira, sbr. framlagðan bækling frá Vinnueftirlitiríkisins. Þess hafi þó ekki verið krafist að skipt verði um klæðingu á þeimhúsum þar sem það hafi verið notað á sínum tíma en efendurnýja þarf klæðningu að einhverjum hluta þurfi að skipta um hana alla.Einungis þeir sem hafa þekkingu og sérstök réttinditil þess megi vinna við að fjarlægja asbest. Leita skalheimildar hjá Vinnueftirliti ríkisins til niðurrifs ef asbest er til staðar,sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 870/2000 um takmarkanir á innflutningi,notkun og meðhöndlun asbests, og við förgun á því þarfleyfi heilbrigðiseftirlits viðkomandi sveitarfélags skv. 8. gr. sömureglugerðar. Kostnaður við að skipta um klæðningu hússins sé einnig slíkurað stefnda telji ljóst að um galla sé að ræða.Ennfremur sé ljóst að stefnda gæti ekki selt húsið á samaverði og hún keypti það vegna asbestklæðningarinnar. Stefndatelji ljóst að þessi galli rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði ískilningi 18. gr. laga nr. 40/2002.Fyrir liggi mat dómkvaddra yfirmatsmanna á þeim kostnaði. Stefnda kveðst vera umhugað umheilsu sína og leitist við að lifa sem heilsusamlegustu lífi. Það samræmist þvíengan veginn hennar lífstíl að flytja inn í hús sem erklætt með heilsuspillandi efni. Verði einnig að telja að flestir kaupendurfasteigna séu sama sinnis, þ.e. að þeir myndu ekkivilja kaupa hús með asbestklæðningu nema þá að vera upplýstir um það og getagert ráð fyrir þeim kostnaði sem fylgi því að skipta um klæðninguna þegar gerter kauptilboð í eignina. Af öllu þessu megi vera ljóstað stefnda eigi rétt á að rifta kaupunum með vísan til 42. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup þar sem um sé aðræða galla sem teljist vera veruleg vanefnd í skilningi laganna. Af þeim sökum beri að sýkna stefndu af dómkröfum stefnenda. Varakröfu sína, um að dómkröfur stefnenda verði stórlegalækkaðar, kveðst stefnda byggja á því að hún eigi rétt á skaðabótum og/eðaverulegum afslætti af kaupverðinu vegna galla áfasteigninni Hverfisgötu 53 í Hafnarfirði, skv. 41. gr. og43. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Bendir stefnda á að samkvæmt framlagðriyfirmatsgerð nemi kostnaður við að skipta um klæðingu utan á húsinu 3.062.000krónum. Stefnda kveðst byggja varakröfusína um lækkun á dómkröfum stefnenda einnig á sömu sjónarmiðum og fram hafi komið varðandi sýknukröfu stefndu. Ekki sé talin ástæða til að rekja það aftur hér heldur sé vísað tilþess er að framan sé greint. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um að umræddurgalli sé veruleg vanefnd í skilningi 42. gr. laga nr. 40/2002 megi ljóst veraað stefnda eigi rétt á skaðabótum og/eða verulegum afslætti af kaupverðinuvegna þessa galla með vísan til 41. og 43. gr. sömu laga. Af hálfu stefndu séá því byggt að stefnendur beri ábyrgð á framangreindum galla og því að hafaekki upplýst stefndu um að húsið væri klætt með asbesti. Stefnda kveðst mótmælakröfu stefnanda um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi með vísan til44. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. 7. gr. vaxtalaganr. 38/2001. Stefnda kveðst vísa til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar og laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og ákvæða vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa ummálskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr.Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggi á lögum nr 50/1988 umvirðisaukaskatt þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegnaþjónustu sinnar. Stefnda kveðst ekki veravirðisaukaskattsskyld og sé henni því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendistefnenda. IV. Samkvæmt gögnum málsins leiddi rannsókn sænsku ILVumhverfisstofnunarinnar í ljós að klæðning fasteignarinnar að Hverfisgötu 53 erúr asbesti, sbr.niðurstöðu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, dags. 1. ágúst 2008. Alkunna erað asbest er hættulegt efni sem getur valdið mönnumvaranlegu heilsutjóni sé það ekki meðhöndlað á réttan hátt. Ádskj. nr. 30, sem erútprentun af heimasíðu Vinnueftirlits ríkisins, kemur fram að hinn 1. janúar 2005 hafi gengið í gildi allsherjarbann við notkunasbests á Evrópska efnahagssvæðinu. Þar kemur og framað í dag sé bannað að flytja inn, framleiða eða nota asbest. Eina leyfðameðhöndlun efnisins sé sú að fjarlægja það og fargaþví ásamt því að sinna nauðsynlegu viðhaldi, sbr. rgl.nr. 430/2007 og rgl. nr. 870/2000, sem felld var brottmeð rgl. nr. 750/2008.Strangar reglur gilda um vinnu við niðurrif eða viðhald á asbesti í byggingum,vélum eða öðrum búnaði og áður en slík vinna fer framskal leggja verkáætlun fyrir Vinnueftirlit ríkisins til samþykktar, sbr. 7. gr.rgl. nr. 430/2007. Einungisþeir sem hafa þekkingu og sérstök réttindi til þessmega vinna við að fjarlægja asbest, sbr. sömu grein. Í gögnum málsins kemur hins vegar fram að ekki hefur verið gerðkrafa um að asbest sé fjarlægt úr fasteignum. Þá ertalið að efnið sé ekki hættulegt fólki svo fremi að ekkert sé átt við það. Framhefur komið hjá stefnendum að þau vissu bæði að klæðning fasteignarinnar væriúr asbesti.Þá kom fram hjá stefnandanum Hafsteini að hann teldi líklegtað asbest væri einnig að finna undir klæðningu í millivegg í garðskála hússins,þ.e. innandyra. Ljóst er af framburði þeirra beggja og vitnisinsÞórarins Thorarensen, sölumanni hjá fasteignasölunni Draumahúsum ehf., að stefnda og eiginmaður hennar voru ekki upplýst umþað fyrir gerð kaupsamningsins að klæðning hússins væri úr asbesti. Af framburði yfirmatsmanna má ráða að það sé aðeins áfæri faglærðs fólks að átta sig á því að klæðning hússins sé úr asbesti og tókannar matsmannanna fram að jafnvel faglært fólk gæti flaskað á því. Í undirmatikemur og fram að undirmatsmaður treysti sér ekki tilað fullyrða að um asbest væri að ræða og fékkst ekki staðfesting á því fyrr enmeð niðurstöðu rannsóknarstofu í Svíþjóð, sem fékk sýni úr klæðningunni tilrannsóknar. Af framangreindu þykir ljóst að sústaðreynd að klæðning hússins er úr asbesti mátti leynast stefndu og eiginmannihennar við almenna skoðun á húsinu, en þau eru hvorug sérfróð um byggingar.Upplýsingar í söluyfirliti um að byggingarefni hússins sé timbur þykja og hafa verið til þess fallnar að styrkja trú stefndu um aðhúsið væri klætt með timbri. Fram hefurkomið að stefnda og eiginmaður hennar skoðuðu húsiða.m.k. tvisvar sinnum áður en þau festu kaup á því. Fyrst hafi stefnda skoðaðhúsið með stefnanda Ragnhildi og síðar hafi eiginmaðurhennar og dóttir skoðað húsið með stefnanda Hafsteini. Fram hefur komið aðstefnendur, sem keyptu húsið á árinu 2005, unnu aðgagngerum endurbótum á fasteigninni á meðan hún var í þeirra eigu, en stefnandiHafsteinn er húsasmiður og múrari. Ljóst er því að stefnendurgjörþekktu húseignina. Í ljósi þessa verður að teljaað sérstaklega rík upplýsingaskylda hafi hvílt á stefnendum gagnvart kaupendumsamkvæmt 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Með vísantil framangreinds og með hliðsjón af hættueiginleikumasbests sem byggingarefnis hlaut stefnendum að vera ljóst að stefnda hefðiréttmætar ástæður til að ætla að hún fengi upplýsingar um það úr hverjuklæðningin væri áður en hún gerði tilboð í fasteignina. Má leiða að því líkurað slíkar upplýsingar hafi bæði áhrif á eftirspurn eftir fasteigninni og verð hennar. Þykir því ljóst að það hafi bæði haft áhrifá gerð og efni kaupsamningsins að þessar upplýsingarvoru ekki veittar, sbr. 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Meðhliðsjón af því að bæta má úr gallanum með því aðskipta um klæðningu á húsinu, svo og þeim kostnaði sem því er samfara, sbr. framlagða yfirmatsgerð, er ekki fallist á að um verulegavanefnd sé að ræða, sbr. 1. mgr. 42. gr.fasteignakaupalaga. Var stefndu því ekki rétt að rifta kaupunum og er af þeim sökum ekki fallist á sýknukröfu hennar. Meðvanrækslu sinni á því að upplýsa stefndu um það að húsið væri klætt með asbestiþykja stefnendur hins vegar hafa sýnt af sér saknæmahegðun og teljast því vera skaðabótaskyld gagnvart stefndu samkvæmt 2. mgr. 43. gr. fasteignakaupalaga nr.40/2002. Samkvæmtyfirmatsgerð á dskj.nr. 18 nemur kostnaður við að fjarlægjaasbestklæðninguna af húsinu utan og innan dyra, fargahenni og klæða húsið á nýjan leik með timbri eða öðru sambærilegu efni samtals3.062.000 krónum. Þykir rétt að leggja yfirmatsgerðina, semekki hefur verið hnekkt af hálfu stefnenda til grundvallar ákvörðun umbótafjárhæð. Í matsgerðinni er ekki tekin afstaða til þesshvaða áhrif það hafi að nýtt kemur fyrir gamalt. Framhefur komið að klæðning hússins er a.m.k. frá 1972 eða tæplega 40 ára gömul.Verður að ætla að einhver verðmætaaukning muni felast í nýrriklæðningu. Vegna þessa og með vísan tildómaframkvæmdar þykir rétt að lækka kostnað samkvæmt matsgerð vegna efnis íklæðningu á húsið um 20%. Leiðir það til lækkunar bóta vegna efnis um 300.000krónur sem nema þá samtals 1.200.000 krónum. Íyfirmatsgerð er gert ráð fyrir endurgreiðslu á 60% afvirðisaukaskatti af vinnu manna við endurbætur og viðhald, en með lögum nr. 10/2009 um breytingu á lögum nr. 50/1988um virðisaukaskatt var endurgreiðsla þessi hækkuð í 100% á tímabilinu 1.mars 2009 til 1. janúar 2011,auk þess sem nú skal endurgreiða virðisaukaskatt af þjónustu arkitekta,verkfræðinga og tæknifræðinga vegna hönnunar eða eftirlits við endurbætur eðaviðhald. Kom fram í skýrslu annars yfirmatsmannsins að inni í fjárhæðinni1.030.000 krónur í matslið 3 væri minniháttar kostnaður vegna þjónustuarkitekts og byggingarstjóra. Þykirrétt að taka tillit til framangreinds við ákvörðun bóta til stefndu.Þykja þær samkvæmt framangreindu hæfilega ákveðnar að fjárhæð 2.650.000 krónur og koma til frádráttar stefnukröfum stefnenda. Skal stefnda því greiða stefnendum 6.350.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá gjalddaga 3. desember 2007 tilgreiðsludags. Með hliðsjón af málsúrslitumog því að fram hefur komið að stefnda reyndi árangurslaust að ná sátt í málinuþykir rétt að dæma stefnendur til að greiða stefndu málskostnað, sem þykirhæfilega ákveðinn 1.573.434 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefnda, Sigrún Sigurjónsdóttir, greiði stefnendum, RagnhildiÆgisdóttur og Hafsteini Elfari Sveinssyni, 6.350.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 3. desember 2007 til greiðsludags. Stefnendur greiði stefndu 1.573.434 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 58/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 10. febrúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 354/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Ú kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans gegn A hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafði Ú A hf. um skaðabætur í tengslum við vörslur A verðbréfavörslu hf. á skuldabréfum í eigu Ú. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að lýsing á málsástæðum væri takmörkuð og óljós í stefnu. Ekki væri útskýrt með nægjanlega skýrum hætti á hvaða forsendum Ú teldi að A hf. ætti að bera skaðabótaábyrgð á ætlaðri vangeymslu A verðbréfavörslu hf., dótturfélags A hf., en því félagi væri ekki stefnt. Þá væri rökstuðningi fyrir fjárhæð bótakröfunnar ábótavant. Taldi héraðsdómur að þegar á heildina væri litið væri samhengi málsatvika, málsástæðna og lagaröksemda í stefnunni óskýrt auk þess sem á það skorti að viðhlítandi rök hefðu verið færð fyrir kröfugerð Ú og hvers vegna henni væri beint að A hf. Stangaðist málatilbúnaður Ú á við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Staðfesti Hæstarétti úrskurð héraðsdóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur samkynja kærumál, sem beinast að varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Úlfur Sigurmundsson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 709/2012
Kærumál Nauðungarsala Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá kröfu Á ehf. um ógildingu nauðungarsölu fasteignar. Í hinum kærða úrskurði var á því byggt að hvorki hefði verið skráð í gerðabók sýslumanns að Á ehf. vildi bera tiltekna ákvörðun sýslumanns undir héraðsdóms né hvaða kröfur félagið hygðist gera fyrir dómi eins og kveðið væri á um í XIII. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hæstiréttur felldi úrskurðinn úr gildi þar sem héraðsdómur hefði átt að fara með kröfu Á ehf. samkvæmt XIV. kafla sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2012 þar sem vísað var frá dómi máli um kröfu sóknaraðila um að nauðungarsala á fasteigninni Maríubakka 14 í Reykjavík, matshluta 0102 „verði dæmt ógilt og farið af stað með annað uppboðsferli.“ Um kæruheimild er vísað til 1. mgr. 79. gr. og 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Hinn 2. október 2012 tók sýslumaðurinn í Reykjavík fyrir nauðungarsölu á ofangreindri eign til að halda áfram uppboði á henni. Gerðarbeiðendur voru Vátryggingafélag Íslands hf. og Reykjavíkurborg, en gerðarþoli við nauðungarsöluna var þinglýstur eigandi eignarinnar, Handverk og hráefni ehf. Á nauðungarsölunni kom hæsta boð að fjárhæð 8.000.000 krónur frá Hildu ehf., en félagið á kröfu á hendur gerðarþola sem tryggð er með veði í eigninni. Einnig komu fram boð í eignina frá sóknaraðila, en þeim boðum hafnaði sýslumaður þar sem sami maður væri bæði prókúruhafi sóknaraðila og gerðarþola. Með bréfi 3. október 2012, sem barst héraðsdómi sama dag, hafði sóknaraðili uppi þá kröfu sem áður var getið. Máli um þá kröfu var vísað frá dómi með hinum kærða úrskurði og var sú niðurstaða reist á 2. mgr. 73. gr. og 1. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991. Þegar nauðungarsala fer fram samkvæmt V. kafla laga nr. 90/1991 lýkur uppboði, sem er fram haldið á eigninni sjálfri, þegar fleiri boð berast ekki og sýslumaður lætur hamar falla til marks um það, sbr. 4. mgr. 36. gr. laganna. Í kjölfarið getur hver sá sem hefur lögvarinna hagsmuna að gæta leitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölunnar ef krafa þess efnis berst héraðsdómi innan fjögurra vikna frá því uppboði lauk, sbr. 1. mgr. 80. gr. nr. 90/1991. Um málsmeðferðina fer eftir reglum XIV. kafla laganna, en aðilar að slíku máli eru meðal annars gerðarþoli, gerðarbeiðandi og kaupandi að eigninni, sbr. 3. mgr. 82. gr. laganna. Með þeirri kröfu sem sóknaraðili hafði uppi fyrir héraðsdómi eftir að uppboði á eigninni var lokið krafðist hann úrlausnar um gildi nauðungarsölunnar. Bar héraðsdómi að fara með þá kröfu samkvæmt XIV. kafla laga nr. 90/1991 en ekki eftir reglum XIII. kafla laganna sem á við þegar unnt er að bera tiltekinn ágreining við nauðungarsölu undir dóm áður en gripið verður til frekari aðgerða við söluna að því leyti sem þær geta ráðist af úrlausn um ágreiningsefnið. Þar sem héraðsdómur leysti úr málinu á röngum grundvelli verður að ómerkja hinn kærða úrskurð og málsmeðferðina í héraði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður og meðferð málsins í héraði er ómerkt og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Mál nr. 116/1999
Bifreið Slysatrygging ökumanns
Vörubifreiðarstjórinn H slasaðist þegar hann var að undirbúa losun farms af bifreið sinni. Vildi slysið til með þeim hætti að H var að taka yfirbreiðslu af vikurfarmi á eftirvagni en skrikaði fótur og féll ofan af farminum niður á freðna jörðina. H stefndi tryggingafélaginu V til greiðslu bóta úr ökumannstryggingu bifreiðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 15. mars 1999. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 15.713.442 krónur með 2% ársvöxtum frá 7. febrúar 1995 til 1. september 1998, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi slasaðist 7. febrúar 1995 þegar hann féll af vagni, sem tengdur var við vörubifreiðina GN 075. Vagn þessi er eftirvagn í merkingu 2. gr., sbr. 62. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Áfrýjandi var nýkominn til Þorlákshafnar með vikurfarm, er hann hafði flutt með eftirvagninum, sem bifreiðin dró. Eftirvagninn og bifreiðin stóðu kyrr er slysið varð, en vél bifreiðarinnar var í gangi. Stóð áfrýjandi uppi á neti, sem breitt var yfir vikurinn á eftirvagninum. Lýsti hann atvikum nánar þannig í lögregluskýrslu 27. febrúar 1995: „Ég fór upp á vagninn að framanverðu, losaði um netið, en það er brotið inn að miðju, og síðan er farið aftur á vagninn og eftir að netið hefur verið brotið þar inn að miðju er því rúllað upp fram á við og fest þannig. Eftir að ég hafði brotið netið að framan, fór ég hægra megin aftur á vagninn og losaði netið um leið og ég gekk aftur. Þennan dag var mikill kuldi og á leiðinni hafði komið lítillega snjór á netið sem fraus og var það því ekki eins laust og endranær. Ég var rétt kominn aftur fyrir miðjan vagninn er ég rann til og missti vinstri fótinn út fyrir vagninn og skipti það engum togum að ég féll út af vagninum.“ Lenti áfrýjandi á gaddfreðinni jörðinni með þeim afleiðingum, sem greinir í héraðsdómi. Kröfur áfrýjanda eru reistar á því, að stefndi hafi selt eiganda vörubifreiðarinnar lögmælta slysatryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga. Taki vátryggingin til slyssins, þar sem áfrýjandi hafi slasast við starfa sinn sem ökumaður vörubifreiðar. Hafi slysið orðið við affermingu eða undirbúning að affermingu bifreiðarinnar. Áfrýjandi telur að engu máli skipti um rétt sinn til slysatryggingarbóta að hann hafi fallið af eftirvagninum, en ekki vörubifreiðinni sjálfri. Hefur stefndi ekki andmælt þeim skilningi áfrýjanda. II. Svo sem fram er komið var orsök slyssins sú að áfrýjandi rann til er hann var að ganga eftir vikurbing á eftirvagninum. Ökutækin voru kyrrstæð og engin hreyfing var á vikurfarminum. Varð slysið ekki að neinu leyti rakið til aksturs bifreiðarinnar, sérstaks búnaðar hennar eða eiginleika sem ökutækis. Þótt áfrýjandi hafi sem bifreiðarstjóri verið að undirbúa affermingu vörubifreiðarinnar þegar hann féll niður, var slysið ekki í slíkum tengslum við losun farmsins að það teljist hafa hlotist af notkun bifreiðarinnar eða við stjórn hennar, sbr. 88. gr. og 92. gr. umferðarlaga. Er því ekki fallist á að slysatrygging ökumanns hennar samkvæmt 92. gr. umferðarlaga taki til slyss áfrýjanda. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest. Rétt er að málskostnaður falli niður fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað fer svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fellur niður fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 1999. Mál þetta sem dómtekið var þann 9. febrúar sl. að loknum munnlegum málflutningi er höfðað með stefnu birtri 7. júlí 1998 af Helga Leifssyni, kt. 011245-3909, Hátúni 10, Reykjavík, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 17.235.619 krónur með 2% vöxtum og vaxtavöxtum frá 7. febrúar 1995 til þingfestingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar í samræmi við málskostnaðarreikning sem hann hefur lagt fram í málinu og eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi hefur gjafsókn í málinu sem honum var veitt með bréfi dómsmálaráðherra 26. maí 1998. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er gerð krafa um skiptingu sakar, stórfellda lækkun stefnukrafna og niðurfellingu máls-kostnaðar. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi starfaði við vörubifreiðaakstur þar til hann varð fyrir slysi að kvöldi 7. febrúar 1995. Hann hafði þá verið að flytja vikur á festivagni með vörubifreið frá vikurnámu við Heklu til Þorlákshafnar. Stefnandi féll af vagninum þegar hann var að undirbúa losun af honum í Þorlákshöfn. Hlaut hann við það alvarleg meiðsl á hrygg og mjaðmagrind svo og brot á úlnlið. Samkvæmt gögnum málsins er einnig talið að rekja megi tognun á hné til slyssins. Stefnandi hefur ekki getað stundað vinnu síðan hann varð fyrir þessu slysi að frátöldum tveimur mánuðum sem hann vann eða reyndi að vinna á árinu 1997. Stefnandi gerir þær kröfur í málinu að stefndi bæti honum tjónið sem hann hefur orðið fyrir vegna slyssins en stefnandi var slysatryggður hjá stefnda sem ökumaður bifreiðarinnar samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málavextir eru óumdeildir að öðru leyti en því að deilt er um bótaskylduna. Af hálfu stefnda er því mótmælt að tryggingin taki til tjónsins. Til vara er af stefnda hálfu byggt á því að stefnandi eigi að hluta til sjálfur sök á tjóninu. Þá er einnig deilt um útreikning stefnanda á kröfunni og fjárhæð tjónsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi verið vörubifreiðastjóri og starfað við vikurflutninga á vörubifreið með festivagni. Að kvöldi dags þann 7. febrúar 1995 hafi hann verið að undirbúa losun á farmi vörubifreiðarinnar. Ofan á farminum hafi verið net og hafi hann farið upp á flutningabílinn til þess að losa netið áður en hann sturtaði farminum af bifreiðinni. Stefnandi vísar til þess að í lögregluskýrslu 27. febrúar 1995 hafi hann lýst aðdraganda slyssins þannig að hann hafi farið upp á vagninn að framanverðu, losað um netið og brotið það að framan. Síðan hafi hann farið hægra megin aftur á vagninn og losaði netið um leið og hann hafi gengið aftur. Mikill kuldi hafi verið þennan dag og á leiðinni hefði komið lítillega snjór á netið sem hafi frosið og því hafi það ekki verið eins laust og endranær. Er stefnandi hafi verið kominn aftur fyrir miðjan vagninn hafi hann runnið til og misst vinstri fótinn út fyrir vagninn og hafi það engum togum skipt að hann hafi fallið út af vagninum. Eftir að hafa fallið u.þ.b. fjóra metra hafi stefnandi legið á aðra klukkustund í brunagaddi áður en hjálp hafi borist. Hafi hann þá verið fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Þar hafi komið í ljós brot á vinstra úlnlið, tvö brot á hrygg og brot á mjaðmagrind beggja megin, auk þess sem spjald í vinstri mjöðm hafi brákast. Vörubifreiðin hafi verið tryggð ábyrgðar- og ökumannstryggingu hjá stefnda. Með bréfi, dagsettu 15. febrúar 1998, hafi lögmaður stefnanda óskað staðfestingar stefnda á því að ökumannstrygging bifreiðarinnar bætti tjón stefnanda vegna slyssins. Stefndi hafi ekki svarað erindinu formlega en hafi lýst því yfir að ekki væri fallist á skaðabótaskyldu að svo stöddu. Af hálfu stefnanda er vísað til örorkumats Atla Þórs Ólasonar læknis, dagsett 26. júní 1997, um þann skaða sem stefnandi hafi orðið fyrir við slysið. Tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993 séu samkvæmt mati læknisins eftirfarandi: 1. Tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. frá 7. febrúar 1995 til apríl 1998:100% 2. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. rúmliggjandi frá 7. febrúar 1995 til 6. maí 1995 og frá 18. mars 1996 til 12. apríl 1996 3.Varanlegur miski samkvæmt 4. gr.: 40% 4.Varanleg örorka samkvæmt 5. gr.: 60% 5.Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 40% Stefnandi kveðst engar skaðabætur hafa fengið vegna þessa alvarlega slyss. Sem ökumaður umræddrar vörubifreiðar njóti hann vátryggingarverndar slysa-tryggingar ökumanns. Samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé eiganda skráningarskylds vélknúins ökutækis skylt að tryggja ökumann þess og „gildir sú vátrygging fyrir hvern ökumann sem tækinu stjórnar“. Orðalagið „ökumann sem tækinu stjórnar“ hafi dómstólar skýrt rúmt og á þann veg að það taki ekki aðeins til slysa sem ökumenn kunni að verða fyrir undir stýri ökutækis, heldur taki það einnig til slysa sem tengist öðru starfssviði ökumanns svo sem ef hann stígur út úr bifreið sinni til að athuga stöðu hennar (hrd. 1995:856), hleður hana og losar (hrd. 1995:1727), dælir lofti í hjólbarða (hrd. 1996:3141) og hagræðir farmi á palli (Héraðsdómur Reykjavíkur 14. nóvember 1996). Stefnandi hafi fallið af tengivagninum þegar hann var að fjarlægja yfirbreiðslu af farminum. Lestun og losun vörubifreiðar, þ.m.t. að fjarlægja ábreiðu af palli, sé þáttur í notkun hennar og þar með eðlilegur hluti af starfi stefnanda sem vörubifreiðastjóra. Tengivagninn, sem stefnandi hafi fallið af, hafi verið skráður sérstakri skráningu. Slíkir tengivagnar séu hins vegar ekki tryggingarskyldir samkvæmt 92. gr. umferðarlaga enda séu þeir einungis notaðir í nánum tengslum við vélknúin ökutæki sem sé skylt að hafa ökumannstryggingu. Þó að stefnandi hafi fallið af tengivagni vörubifreiðarinnar en ekki vörubifreiðinni sjálfri firri það stefnda ekki bótaábyrgð. Slíkir tengivagnar séu notaðir á sama hátt og pallar á hefðbundnum vörubifreiðum og séu raunverulegur hluti af hinu skráningarskylda ökutæki Útreikningur stefnanda og sundurliðun hans á kröfunni er þannig: 1. Annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalagakr.300.000 2. Tímabundið atvinnutjón 35 3/4 mán. x 196.410 krónurkr.7.021.657 -Sjúkradagpeningar frá Tryggingastofnun ríkisins kr.-101.666 3. Þjáningabætur: Rúmliggjandi 89 dagar x 1.430 krónurkr.127.270 Batnandi með fótaferð 641 dagur x 770kr.493.570 4. Varanlegur miski 40% af 4.396.000kr.1.758.400 5. Varanleg örorka á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga 2.356.910 x 7,5 x 60% - 28%kr.7.636.388 Samtals:kr.17.235.619 Krafan um bætur fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga sé að álitum vegna ýmiss útlagðs kostnaðar stefnanda vegna afleiðinga slyssins. Hann hafi þurft að greiða lækniskostnað og fyrir lyf og sjúkraþjálfun. Þjáningabætur og bætur vegna varanlegs miska byggir stefnandi á örorkumati Atla Þórs Ólasonar en fjárhæðir séu reiknaðar með hliðsjón af breytingum á lánskjaravísitölu frá gildistöku skaðabótalaga 1. júlí 1993. Samkvæmt örorkumatinu sé varanleg örorka stefnanda vegna slyssins 60%. Stefnandi hafi starfað sem vörubifreiðastjóri og verktaki þar til hann lenti í slysinu 7. febrúar 1995. Hann hafi áður lent í miklum fjárhagserfiðleikum vegna tapaðra viðskiptakrafna. Í árslok 1992 hafi útistandandi kröfur hans samtals numið 5.287.142 krónum. Eins og algengt sé þegar menn lendi í fjárhagserfiðleikum hafi stefnandi ekki sinnt framtalsskyldu sinni og hafi hann lent í áætlunum hjá skattayfirvöldum. Hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 21. júlí 1994 og skiptum lokið 30. janúar 1995 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur að fjárhæð 12.544.944 krónur. Með vísan til 2. mgr. 7. gr. verði að meta árslaun stefnanda sérstaklega vegna þeirra óvenjulegu aðstæðna sem hafi verið fyrir hendi er hann slasaðist. Stefnandi sé vélstjóri að mennt en auk þess hafi hann aflað sér meiraprófs til þess að aka vörubifreiðum. Hann hafi haft umtalsverðar tekjur. Vélstjóramenntun sé sambærileg iðnmenntun og meðaltekjur vélstjóra svipaðar og meðaltekjur iðnaðarmanna. Standi því öll rök til þess að leggja til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna, sem nú séu 2.223.500 krónur á ári en hækki í 2.356.910 krónur þegar til viðbótar þeim sé reiknað venjulegt 6% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Stefnandi hafi verið 49 ára er hann slasaðist. Lækkun samkvæmt 9. gr. skaðabótalaga vegna aldurs sé því 28%. Um bótaskyldu stefnda vísar stefnandi til 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 88. og 90. gr. sömu laga. Um fjárhæðir byggir stefnandi á skaðabótalögum nr. 50/1993, 2. gr. um tímabundið atvinnutjón, 3. gr. um þjáningarbætur, 4. gr. um varanlega miska og 5. gr., sbr. 2. mgr. 7. gr., um varanlega örorku. Fjárhæðum sé breytt samkvæmt 15. gr. laganna. Kröfu um vexti byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Aðalkrafa stefnda um sýknu er byggð á því að hann beri enga ábyrgð að lögum á slysi stefnanda. Slysið hafi ekki hlotist af notkun bifreiðarinnar eða tengivagnsins í skilningi 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, heldur hafi verið um óhappatilvik að ræða eða óvarkárni stefnanda sjálfs sem stefndi beri ekki skaðabótaábyrgð á. Stefndi telur að losun hlífðarnets yfir farmi til undirbúnings á losun farms sé ekki notkun í skilningi 88. gr. umferðarlaga og falli slysið því utan gildissviðs ökumannstryggingar 92. gr. sömu laga. Beri stefndi því ekki fébótaábyrgð á slysinu samkvæmt 88. gr., sbr. 92. gr., á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar, eins og stefnandi haldi fram, og er af hálfu stefnda m.a. vísað til Hæstaréttardóms 1972:374 í því sambandi. Þegar slysið varð hafi losun farmsins ekki hafist. Bifreiðin hafi verið kyrrstæð og ekkert sem bendi til þess að slysið eigi rætur að rekja til þeirra sérstöku hættueiginleika sem rekja megi til bifreiðarinnar sem ökutækis. Er stefnandi hafi fallið niður, hafi hann ekki verið að vinna með þann búnað sem losi bifreiðina og tengdur sé við aflvél hennar, heldur að losa hlífðarnet sem bundið hafi verið á pall tengivagnsins. Varakrafa stefnda um lækkun er byggð á því að slysið megi öðrum þræði rekja til óaðgætni stefnanda sjálfs og óhappatilviljunar. Því beri að stórlækka stefnukröfur vegna eigin sakar stefnanda. Ógætileg vinnubrögð þeirra sem slasist við vinnu sína leiði til skiptingar á sök. Stefnandi hafi starfað sem vörubílstjóri á eigin bíl frá árinu 1969 og búi hann því yfir mikilli reynslu af störfum sem þessum. Hann hafi verið einn við verkið eins og venja sé. Hann hafi því í raun verið eigin verkstjóri yfir verkinu sem hann vann við í umrætt sinn. Því sé hins vegar ekki að neita að þegar losa þurfi yfirbreiðslur af palli sé viss hætta sem fylgi verkinu vegna þess hversu hátt uppi bílstjórarnir þurfi að vinna. Þá sé ekki fyrir að fara öryggishandriði sem bílstjórarnir geti stutt sig við enda væri næsta ómögulegt að koma því við. Því sé nauðsynlegt að fara að öllu með gát sem stefnandi hefði átt að geta gert sér ljóst. Um einfalt verk hafi verið að ræða og öryggi stefnanda við það hafi byggst alfarið á því að hann gætti sjálfur að sér. Vegna eigin sakar stefnanda beri að skipta sök á milli stefnda og stefnanda í samræmi við þátt stefnanda sjálfs í því að hann varð fyrir slysinu. Kröfugerð stefnanda vegna fjártjóns er af hálfu stefnda mótmælt þannig: Kröfuliðnum „annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga“ er mótmælt sem ósönnuðum. Einnig er kröfu vegna tímabundins atvinnutjóns mótmælt sem ósannaðri, þar sem ekki liggi nein gögn fyrir um raunverulegar tekjur stefnanda fyrir slys, eða líkur á því hversu háar þær hefðu getað verið á tímabilinu sem um ræði. Sé það í ósamræmi við dómvenju að leggja líkindareikning til grundvallar kröfu um tímabundið atvinnutjón. Þá er því mótmælt að meðaltekjur iðnaðarmanna verði lagðar til grundvallar útreikningi bóta fyrir varanlega örorku. Stefnandi hafi ekki verið iðnaðarmaður og liggi ekkert fyrir í málinu því til stuðnings að tekjur hans, eða annarra vörubifreiðastjóra í eigin rekstri, séu jafnar meðaltekjum iðnaðarmanna. Þótt stefnandi hafi aflað sér vélstjóraréttinda á sínum tíma, geri það eitt honum ekki kleift að grundvalla kröfu sína um bætur á meðaltekjum iðnaðarmanna. Af hálfu stefnda er því haldið fram að fjárhagsaðstæður stefnanda fyrir slys gefi nokkra vísbendingu um að launatekjur hans af rekstri vörubifreiðarinnar hafi ekki verið miklar. Ekki sé dómvenja fyrir því að leggja meðaltekjur til grundvallar þegar um fólk sé að tefla sem hafi um árabil unnið fyrir tekjum. Stefndi telur þess vegna með öllu ósannað að raunverulegt fjártjón stefnanda sé jafn hátt og kröfugerðin miði við og beri því að lækka bætur ef dæmdar yrðu með hliðsjón af því. Einnig er því haldið fram að draga verði frá greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og fjárhagsaðstoð frá félagsmálayfirvöldum. Stefnandi hefur í kröfugerð sinni dregið frá sjúkradagpeninga sem hann hefur fengið frá Tryggingastofnuninni en hann mótmælir því að aðrar greiðslur eigi að koma til frádráttar við útreikning á kröfunni. Niðurstöður Í málinu gerir stefnandi kröfur á hendur stefnda um bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Lagagreinin var orðuð þannig á þeim tíma er stefnandi varð fyrir slysinu, þ.e. áður en henni var breytt með lögum nr. 32/1998 en sú breyting tók gildi 1. júlí 1998, að slysatyggingin gilti fyrir hvern ökumann sem tækinu stjórnaði og skyldi vátryggingin tryggja bætur vegna slyss sem ökumaður kynni að verða fyrir við starfa sinn. Regluna í lagagreininni hefur Hæstiréttur skýrt þannig að tryggingin taki til tjóns er ökumaður verður fyrir við stjórnun ökutækis og jafnframt að slysið verði rakið til notkunar ökutækisins í skilningi 1. mgr. 88. gr. laganna, sbr. Hrd. 1995 bls. 856 (858) og 1727 (1728) og 1997 bls. 3287. Slysið varð er stefnandi var staddur ofan á farmi á festivagni bifreiðarinnar en þar þurfti hann að fjarlægja ábreiðu áður en hann losaði farminn. Þótt sú athöfn geti talist venjulegur og eðlilegur þáttur í störfum ökumanns var hún ekki í neinum tengslum við stjórntæki bifreiðarinnar eða annan útbúnað hennar sem ökutækis. Atvik málsins voru þar með ekki með þeim hætti að stefnandi geti talist hafa verið við stjórnun vörubifreiðarinnar þegar slysið varð. Samkvæmt því tekur tryggingin sem um ræðir ekki til tjóns stefnanda. Með vísan til þess ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda er hæfilega ákveðinn samtals 557.700 krónur og greiðist hann úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 500.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 57.700 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Helga Leifssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 557.700 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Helga Birgissonar hrl., 500.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 57.700 krónur.
Mál nr. 356/1999
Skattur Hlunnindi Bifreið Valdmörk Sératkvæði
Árin 1993-1996 naut M þeirra hlunninda að hafa endurgjaldslaus afnot tiltekinna bifreiða frá fyrirtækjum þar sem hann var stærstur hluthafa, framkvæmdastjóri og stjórnarformaður. Taldi hann hlunnindin fram sem ótakmörkuð afnot 1993 til og með janúar 1995, en eftir það sem takmörkuð afnot miðað við reiknað kílómetragjald. Endurákvarðaði skattstjóri opinber gjöld M ásamt álagi í júní 1998 á grundvelli reglna ríkisskattstjóra um mat á hlunnindum, sbr. 7. gr. laga laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, en reglur þessar setti ríkisskattstjóri á grundvelli 116. gr. sömu laga. Talið var að matsreglur ríkisskattstjóra væru málefnalegar og reistar á almennum efnislegum mælikvarða. Þá var talið að reglurnar væru einfaldar, hlutlægar og gegnsæjar og að skattstjóra hefði verið rétt að fara að reglunum varðandi skattmat bifreiðahlunninda M umrædd ár. Var talið sýnt að M hefðu verið kunnar gildandi reglur um skattalega meðferð bifreiðahlunninda og að hann hefði ekki sýnt fram á að 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 gæti átt við um aðstæður hans. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu íslenska ríkisins af öllum kröfum M staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 9. september 1999. Hann krefst þess aðallega að úrskurður skattstjórans í Reykjavík 8. júní 1998 um endurákvörðun á opinberum gjöldum vegna hækkunar á bifreiðahlunnindum áfrýjanda gjaldárin 1994, 1995, 1996 og 1997 verði ógiltur og endurákvarðanir á opinberum gjöldum áfrýjanda og álag fyrir tilgreind gjaldár verði felld niður. Til vara krefst hann þess að endurákvörðun skattstjórans í Reykjavík á opinberum gjöldum gjaldárið 1994 takmarkist við 20.276 króna hækkun á útsvari og tekjuskattstofni áfrýjanda en endurákvarðanir og álag fyrir gjaldárin 1994, 1995, 1996 og 1997 verði að öðru leyti felldar niður. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á þeim fjárhæðum sem felast í stefnukröfum áfrýjanda og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. I. Málsatvik sæta ekki ágreiningi og eru þau rakin í héraðsdómi. Þar kemur fram að áfrýjandi naut í starfi sínu tekjuárin 1993 - 1996 þeirra hlunninda að hafa endurgjaldslaus afnot tiltekinna bifreiða frá fyrirtækjum þar sem hann var stærstur hluthafa, framkvæmdastjóri og stjórnarformaður. Taldi hann þessi hlunnindi fram sem ótakmörkuð afnot 1993 til og með janúar 1995, en eftir það sem takmörkuð afnot miðað við reiknað kílómetragjald. Skattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld áfrýjanda að viðbættu álagi samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með úrskurði 8. júní 1998. II. Í héraðsdómi er það rakið að heimild til skattlagningar hlunninda kemur fram í 1. tl. A-liðs 7. gr. laganna um tekju- og eignarskatt, sbr. og upphafsákvæði greinarinnar. Í 116. gr. sömu laga segir: „Ríkisskattstjóri skal árlega gefa út reglur um mat á hlunnindum, sbr. 7. gr., og öðrum tekjum og frádrætti sem meta þarf til verðs samkvæmt lögum þessum.“ Með 1. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda er veitt heimild til að taka bráðabirgðagreiðslu af launum sem hér um ræðir. Samkvæmt 15. gr. sömu laga skal þegar ákvörðun launa skattþegns fyrir hvert greiðslutímabil er lokið, bæta við þau skattskyldum hlunnindum samkvæmt mati ríkisskattstjóra, sbr. 116. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Af þessu ákvæði leiðir að sama hlunnindamat á við um þessar bráðabirgðagreiðslur og við álagningu samkvæmt skattskýrslum launþega. Það leiddi því af eðli þeirra breytinga sem urðu við gildistöku laganna um staðgreiðslu að reglur um mat samkvæmt 116. gr. urðu að liggja fyrir í upphafi árs, svo sem þær gerðu öll þau ár sem hér um ræðir. Voru þær efnislega óbreyttar öll árin og voru svo sem greinir í héraðsdómi birtar í upphafi hvers árs á viðeigandi hátt. Fallast má á það með áfrýjanda að ríkisskattstjóra hefði verið rétt að vitna til þessara reglna þegar hann síðar á árinu birti reglur um mat það sem gilda skyldi við endanlega skattlagningu. Þótt það hafi farist fyrir sum árin verður það ekki talið koma að sök þar sem skýrt er af lögum að sama mat átti að gilda allt árið. Gat þessi birtingarmáti ekki villt um fyrir áfrýjanda né öðrum. III. Samkvæmt reglum ríkisskattstjóra um bifreiðahlunnindi átti að meta endurgjaldslaus afnot launamanns af fólksbifreið, skutbifreið eða jeppabifreið, sem launagreiðandi hans léti honum í té til fullra umráða, honum til tekna, miðað við afnot í heilt ár, með hliðsjón af nánar tilgreindu kostnaðarverði bifreiðarinnar og skyldi miðað við verð á síðustu árgerð eins og það var í lok desember árið á undan. Eftir aldri bifreiðarinnar skyldu hlunnindin metin til tekna ýmist 20% eða 15% af verðinu. Kostnaðarverðið var skilgreint sem staðgreiðsluverð samkvæmt verðlistum bifreiðaumboða og höfðu skattyfirvöld tekið saman lista yfir þetta verð og lágu þeir frammi hjá skattstofum til kynningar fyrir almenning. Verður ekki að þeirri kynningu fundið. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að í úrskurði skattstjórans í Reykjavík 8. júní 1998 sé ekki farið að þessari ákvörðun ríkisskattstjóra. Ákvörðun ríkisskattstjóra var komið í framangreint horf 1989 en áður var miðað við ekna kílómetra einnig í því tilviki er launagreiðandi lét launamanni í té bifreið til fullra umráða og greiddi allan rekstrarkostnað hennar. Ákvæði 116. gr. laga um tekju- og eignarskatt var ekki breytt þótt þessi háttur væri upp tekinn. Heldur áfrýjandi því fram að ríkisskattstjóra hafi verið þessi breyting óheimil. Í ákvæðinu sjálfu eða í athugasemdum við það í greinargerð frumvarpsins, sem varð að lögum nr. 75/1981, eru ekki settar efnislegar skorður við því hvernig verðmæti hlunninda skuli metið á hverjum tíma. Hafa skattyfirvöldum lengi verið veittar heimildir í lögum til að setja nánari reglur um mat hlunninda og fleira. Við þessar aðstæður hefur það þótt skipta höfuðmáli hvort reglur þær sem stjórnvaldið setur með heimild í slíkum ákvæðum séu málefnalegar og reistar á almennum efnislegum mælikvarða. Matsreglur þær sem um ræðir í máli þessu og ríkisskattstjóri setti með heimild í 116. gr. laganna um tekju- og eignarskatt eru einfaldar, hlutlægar og gegnsæjar. Í þeim tilvikum sem hér um ræðir reiknast tekjumatið sem hlutfall af verðmæti bifreiðarinnar að teknu tilliti til aldurs, en án tillits til aksturs launþega í eigin þágu, enda er hann ekki hið eiginlega inntak slíkra hlunninda, heldur hin ótakmörkuðu endurgjaldslausu umráð hans. Ekki verður á það fallist að um sambærileg tilvik geti verið að ræða að lögum, þegar starfsmanni er annars vegar látin í té bifreið til umráða og frjálsra afnota og hins vegar þegar bifreiðar er aflað vegna akstursþarfar atvinnustarfseminnar sjálfrar, og afnot launþegans sjálfs takmarkast við akstur milli heimilis og vinnustaðar undir eftirliti vinnuveitanda. Áfrýjandi hafði stöðu sinnar vegna sjálfdæmi um afnot sín án þess að neinu eftirliti með þeim væri fyrir að fara. Engra gagna nýtur við í bókhaldi hans og fyrirtækjanna er byggja má á aðra skattalega meðferð en gert er í úrskurði skattstjórans í Reykjavík 8. júní 1998. Að virtum þeim sjónarmiðum sem lýst er hér að framan og annars með tilvísun til raka héraðsdóms ber að staðfesta að skattstjóranum hafi verið rétt að fara að reglum ríkisskattstjóra varðandi skattmat bifreiðahlunninda áfrýjanda greind ár. Af framtali áfrýjanda verður ekki annað ráðið en að honum hafi verið vel kunnar þær reglur sem giltu um skattalega meðferð bifreiðahlunninda enda voru þær ekki nýjar þegar hér var komið sögu. Þá voru þær skýrar og einfaldar. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að 3. mgr. 106. gr. laga um tekju- og eignarskatt geti átt við um aðstæður hans og að fella eigi niður álag samkvæmt þessu ákvæði. Kröfu hans þess efnis er því hafnað. Niðurstaða máls þessa verður samkvæmt framangreindu sú að öllum kröfum áfrýjanda er hafnað og héraðsdómur staðfestur í heild sinni. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Magnús Hreggviðsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Hjartar Torfasonar I. Óumdeilt er í máli þessu, að áfrýjandi hafi á tekjuárunum 1993-1996 notið þeirra fríðinda eða hlunninda í tengslum við atvinnurekstur tveggja hlutafélaga, sem hann veitti forstöðu, að hafa endurgjaldslaus afnot af tilteknum bifreiðum í eigu félaganna, þannig að kostnaður af rekstri bifreiðanna hafi verið borinn af félögunum sjálfum ásamt stofnkostnaði vegna öflunar þeirra og verið meðal frádráttarbærra útgjaldaliða á rekstursreikningi félaganna, en um hið síðastnefnda var þó ekki sérstaklega fjallað við flutning málsins. Umdeilt er hins vegar, hvort skattstjórinn í Reykjavík hafi haft lögmætar heimildir til að leggja tekjuskatt á þessi hlunnindi í höndum áfrýjanda gjaldárin 1994 - 1997 með þeim hætti, sem gert var við endurákvörðun gjalda hans 8. júní 1998, og hvort afnot af bifreiðunum hafi mátt teljast takmörkuð eða ótakmörkuð í skilningi þeirra reglna um mat á hlunnindum til tekjuskatts, sem ríkisskattstjóri gaf út á umræddum árum á grundvelli 116. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Af hálfu áfrýjanda er því meðal annars haldið fram, að skattlagningin hafi verið óheimil þegar af þeirri ástæðu, að matsreglur ríkisskattstjóra, sem á var byggt við endurákvörðun gjaldanna, hafi ekki hlotið lögmæta birtingu eða fullnægt lögmæltum skilyrðum, eins og nánar getur í héraðsdómi. Útgáfu reglnanna hefur frá árinu 1988 verið þannig háttað, að ríkisskattstjóri birtir reglur um skattmat í staðgreiðslu í upphafi hvers tekjuárs á grundvelli 15. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem við er stuðst um greiðslu skatts yfir árið. Í upphafi eftirfarandi framtalsárs og gjaldárs birtir hann síðan reglur um skattmat vegna hins liðna tekjuárs á grundvelli 116. gr. laga nr. 75/1981, og eiga þær að ráða álagningu tekjuskatts fyrir árið. Á það verður að fallast með áfrýjanda, að fyrrnefndu reglurnar eigi að þjóna þörfum staðgreiðslunnar og séu þannig til bráðabirgða, en síðari reglurnar séu þær, sem fara eigi eftir við endanlega ákvörðun skattstofna og skatts. Liggur mjög í augum uppi, að ríkisskattstjóri þurfi í síðari reglunum að vísa til undanfarandi reglna sinna um mat á bifreiðahlunnindum til staðgreiðslu, ef til þess er ætlast, að þær gildi óbreyttar við endanlega álagningu. Fyrir liggur þó, að þetta var ekki gert á framtalsárunum 1994 og 1996. Telja verður, að sá galli á auglýsingum ríkisskattstjóra varði fremur form en efni, enda hafi verðlagsþróun í þjóðfélaginu ekki verið með þeim ummerkjum, að ætlandi sé, að ástæða hafi verið við árslok til að hverfa frá því hlunnindamati, sem á var lagt við upphaf tekjuársins. Að því athuguðu eru ekki efni til að samsinna þeirri skoðun áfrýjanda, að skattstjóri hafi ekki haft gildar reglur við að styðjast fyrir öll árin, þegar gjöld hans voru endurákvörðuð. Í annan stað hefur áfrýjandi bent á, að bifreiðaskrá ríkisskattstjóra, sem til er vísað í matsreglum hans, sé ekki birt með sama hætti og reglurnar sjálfar. Á það verður þó að fallast með stefnda, að sá háttur á kynningu skrárinnar, sem viðgengist hefur, megi teljast eðlilegur og fullnægjandi að lögum. Verður þannig að hafna þeim mótbárum áfrýjanda, sem að þessu lúta. II. Að öðru leyti eru kröfur áfrýjanda einkum á því reistar, að umrædda álagningu tekjuskatts á bifreiðahlunnindi hans hafi skort efnislega lagastoð. Vísar hann þar til þess, að með 116. gr. laga nr. 75/1981 sé ríkisskattstjóra veitt almenn heimild til að gefa út reglur um mat á hlunnindum til tekna, án þess að nokkrar skorður séu settar við aðferðum þeim og viðmiðunum, sem hann megi styðjast við. Hljóti í því að felast ólögmætt framsal skattlagningarvalds, og eigi í þess stað að skipa reglunum með lögum, eins og raunar sé gert í næstu nágrannalöndum. Ennfremur vísar hann sérstaklega til þess, að á árinu 1989 hafi ríkisskattstjóri gert grundvallarbreytingu á reglum sínum um mat á bifreiðahlunnindum, án þess að hafa þar aðra lagastoð en þessa almennu heimild. Í 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 15. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, er sérstaklega að því kveðið, að skattamálum skuli skipað með lögum, og megi ekki fela stjórnvöldum ákvörðun um, hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Þessi ákvæði fela í sér staðfestingu á meginreglu, sem almennt var talin við lýði með stoð í 40. gr. stjórnarskrárinnar, en voru talin sett til aukinnar áherslu á mikilvægi hennar. Á það má fallast með áfrýjanda, að umrædd lagaheimild hljóti að teljast umdeilanleg í ljósi þeirrar áherslu, og þá einnig þegar þess er gætt, að undirstöðuákvæði tekjuskattslaga um skattskyldu tekna hafa ekki verið færð til muna frá því almenna orðalagi, sem við var haft, þegar skatturinn var lögleiddur í núverandi mynd fyrir áttatíu árum. Á hinn bóginn er til þess að líta, að lagaheimildin styðst við langa hefð í framkvæmd skattlagningar hér á landi, þar sem ávallt hefur verið á því byggt í meira eða minna mæli, að nauðsyn ræki til að fela skattyfirvöldum mat á ýmsum verðmætum, sem skattskyld væru eftir bókstaf laganna. Við mat á heimildinni er og rétt að líta til þeirra öryggisreglna í formi kæruúrræða, sem jafnan hafa verið tengd lögunum um tekjuskatt og eignarskatt, og einnig má minna á, að mat á hlunnindum var lengi í höndum ríkisskattanefndar á fyrri árum. Við lögleiðingu heimildarinnar á árinu 1978 var sú skýring gefin í greinargerð til Alþingis, að efnislega fæli hún ekki í sér nýmæli. Þá skýringu hefði gjarna mátt orða nánar, en skilja verður hana svo, að ríkisskattstjóra hafi verið ætlað að taka við matshlutverki, sem áður hefði verið fyrir hendi. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram, að ummælin gefi til kynna, að ríkisskattstjóri hafi átt að vera bundinn við að fylgja sömu matsaðferðum eða viðmiðunum og áður hefðu tíðkast. Á þetta verður þó ekki fallist, heldur hitt, að samhengi og samræmi í matsreglum við framkvæmd óbreyttra lagafyrirmæla hljóti ávallt að skipta meginmáli. Með hliðsjón af umræddri hefð og hinni rökbundnu nauðsyn á mati skattskyldra verðmæta, sem ekki eru tiltekin í peningum, verður lögmæti hinna tilætluðu matsreglna ríkisskattstjóra ekki hafnað vegna þess eins, hve lagaheimildin er almennt orðuð, heldur ber að meta gildi reglnanna í hverju tilliti eftir því, hvort þær standast grundvallarkröfur um málefnalega afstöðu til verðmæta þeirra og hagsmuna, sem meta þarf, og rökrænt samhengi við lagaákvæðin, sem ráða skattskyldu verðmætanna og þess, sem við þeim tekur. III. Á því er ekki vafi, að hlunnindi á borð við þau, sem áfrýjandi hefur notið, voru undirorpin tekjuskattsskyldu bæði fyrir og eftir lögleiðingu heimildarinnar. Er skattskyldan nú tengd 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, er fjallar um sköttun endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, sem innt er af hendi fyrir annan aðila. Þar eru í dæmaskyni taldir ýmsir tekjustofnar, og eru bifreiðaafnot ekki meðal þeirra, eins og áður var í 7. gr. laga nr. 68/1971, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 77/1972. Hins vegar eru þar auk annars nefndir „ ... ökutækjastyrkir, flutningspeningar og aðrar hliðstæðar starfstengdar greiðslur, fríðindi og hlunnindi“, og verður hagræði áfrýjanda af bifreiðum hlutafélaganna talið til hins síðastgreinda. Í matsreglum ríkisskattstjóra, sem hér reynir á, segir svo um bifreiðahlunnindi í upphafi, að þar sé lagt mat á „endurgjaldslaus afnot“ launamanna af fólksbifreiðum, sem launagreiðendur þeirra láti þeim í té til fullra umráða, og skuli þau metin launamönnum til tekna, miðað við afnot í heilt ár, með hliðsjón af verði og aldri bifreiðanna. Séu bifreiðarnar þriggja ára eða yngri, skuli hin árlegu hlunnindi metin til tekna sem 20% af kostnaði nýrrar bifreiðar þeirrar gerðar, en af eldri bifreiðum skuli skattstofninn nema 15% af sama verði. Því er síðan lýst meðal annars, hverju það breyti, ef launamaðurinn greiðir sjálfur eldsneytiskostnað eða annan rekstrarkostnað bifreiðar, auk þess sem settar eru reglur um hlunnindamat vegna takmarkaðra afnota launamanns af bifreið launagreiðenda, sem áfrýjandi hefur miðað sig við að hluta. Samkvæmt orðum matsreglnanna sjálfra eru það „afnot“ bifreiðanna, sem eru meginandlag matsins, og er orðalagið að því leyti hið sama og viðhaft var í eldri reglum, þar sem verðmæti hlunnindanna var metið eftir fjölda ekinna kílómetra á árinu að undirstöðu til. Af orðunum mætti því ætla, að matinu væri aðallega beint að gagnsemi bifreiðanna fyrir hlutaðeigandi launamenn. Matið er þó tengt við kostnaðarverð bifreiðanna, þegar afnotin teljast ótakmörkuð, en það verður naumast talið sá mælikvarði, sem beinast liggi við með tilliti til gagnsemi. Skýring stefnda á þeirri tilhögun er á þá leið, að það séu ekki afnot bifreiðarinnar til aksturs í þágu launþegans, sem séu eiginlegt inntak hinna skattskyldu hlunninda, heldur séu það sjálf hin ótakmörkuðu umráð hans yfir bifreiðinni. Miðað við fyrrgreind upphafsorð matsreglnanna, sem í raun eru tengd ákvæðum um afnot í eldri lögum og reglugerðum, hangir sú skýring þó á bláþræði. Á það verður að fallast með áfrýjanda, að veruleg efnisbreyting hafi orðið á matsreglum ríkisskattstjóra, þegar viðmiðun við kostnaðarverð bifreiða í stað ekinna kílómetra var tekin upp á tekjuárinu 1989, og er skylt að líta hana gagnrýnisaugum. Að athuguðu máli má þó fallast á það með stefnda, að hinar breyttu reglur fái staðist í meginatriðum. Er það einkum vegna þess, að telja má umrædda viðmiðun tengda þeim sparnaði, sem launamanni hlotnast við að fá bifreið til afnota endurgjaldslaust, en á hann má líta sem eðlilegt inntak hlunninda eftir markmiðum tekjuskattslaganna. Veltur gildi reglnanna þá á því, hvort þær leiði til niðurstöðu um þennan sparnað, er sé sanngjörn og málefnaleg. Heppilegt er að öðru jöfnu, að reglur um skattmat séu einfaldar og skýrar, og svo er í þessu tilviki. Hins vegar verður áfrýjanda ekki nægilega svarað með því að vísa til þeirrar staðreyndar, þar sem gagnrýni hans er á þá leið, að slíkum reglum eigi að skipa með lögum, en ekki með fyrirmælum stjórnvalda. Raunin er og sú, að hinar umdeildu reglur kunna að vera of einfaldar frá málefnalegu sjónarmiði, þegar að er gáð. Hljóta þær til dæmis að vera óhagstæðar mönnum, sem hafa til afnota gamlar bifreiðir af dýrri tegund. Varðandi sanngirni reglnanna er þess og að geta, að stefndi hefur ekki rökstutt í málinu, hvers vegna hið tiltekna hlutfall kostnaðarverðs er aðallega 20% fremur en annað, en slíkt ætti að vera auðvelt. Í ljósi þeirrar kröfu, sem fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar gera um lögmæti skattareglna, er það niðurstaða mín, að meta beri þessar matsreglur ríkisskattstjóra gildar sem heimild til ákvörðunar skattstofna með þeim fyrirvara, að þær eru ekki lagastafur, heldur fyrirmæli stjórnvalds. Sú krafa er ekki heldur gerð í 116. gr. laga nr. 75/1987, að reglurnar eigi í öllum greinum að vera almennar og undanþágulausar. Af því leiðir, að skattþegnar hljóta að eiga kost á að hnekkja beitingu reglnanna, ef þær leiða til niðurstöðu um skattskyldu umræddra hlunninda, er sé ómálefnaleg eða ósanngjörn miðað við aðstæður þeirra. Eftir gögnum málsins hefur áfrýjandi hins vegar ekki sýnt fram á, að þetta eigi við um hann, svo sem ráða má af ummælum í héraðsdómi og í atkvæði annarra dómenda. Á þeim forsendum, sem hér voru raktar, er ég sammála þeirri niðurstöðu annarra dómenda, að hafna beri kröfu áfrýjanda um ógildingu á úrskurði skattstjóra og niðurfellingu á endurákvörðunum opinberum gjöldum áranna 1994 – 1997, en þó að því breyttu, að fellt verði niður álag það, sem skattstjóri bætti við gjöldin. Þá tel ég, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti eigi að falla niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 4. sept. 1998. Stefnandi er Magnús Hreggviðsson, kt. 290549-4269, Þingaseli 10, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda: Aðallega að úrskurður skattstjórans í Reykjavík, dags. 8. júní 1998, um endurákvörðun á opinberum gjöldum vegna hækkunar á bifreiðahlunnindum stefnanda gjaldárin 1994, 1995, 1996 og 1997 verði ógiltur. Til vara er þess krafist að endurákvarðanir skattstjóra á opinberum gjöldum stefnanda verði felldar niður. Til þrautavara er þess krafist að endurákvörðunar á opinberum gjöldum vegna gjaldársins 1994 takmarkist við 20.276 kr. hækkun á útsvars- og tekjuskattstofni hans en endurákvarðanir vegna annarra ára verði felldar niður. Hvernig sem málið fer krefst stefnandi niðurfellingar álags á hinar meintu vantöldu tekjur samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Dómkröfur stefnda: Aðallega er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er krafist stórkostlegrar lækkunar stefnukrafna og að málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Stefnandi er framkvæmdastjóri, stjórnarformaður og stærsti hluthafi Fróða hf. Hann er jafnframt stjórnarformaður og aðaleigandi Frjáls framtaks ehf. Það er ágreiningslaust að á tekjuárunum 1993-1996 naut stefnandi í starfi sínu þeirra hlunninda að hafa endurgjaldslaus afnot af tilteknum bifreiðum er skráðar voru eign þessara fyrirtækja. Tímabilið janúar 1993 til janúar 1995 taldi stefnandi fram bifreiðahlunnindi miðað við ótakmörkuð afnot, en frá þeim tíma reiknað kílómetragjald miðað við takmörkuð afnot. Framtal þetta var sem hér segir: Lagt var á stefnanda með hliðsjón af þessu. Með bréfi, dags. 28. okt. 1997, að undangengnum bréfaskriftum á milli skattstjóra og stefnanda og vinnuveitanda hans, var stefnanda tilkynnt að skattstjórinn í Reykjavík hefði í hyggju að endurákvarða bifreiðahlunnindi hans vegna ofannefndra ára svo: Jafnframt kom fram að skattstjóri hefði í hyggju að beita álagi á umræddar tekjur samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Svaraði umboðsmaður stefnanda þessari fyrirhuguðu breytingu með bréfi dags. l. desember 1997 og kom þar fram að hugsanlega hefðu bifreiðahlunnindi hans gjaldárið 1994, tekjuárið 1993, verið vantalin um 20.276 kr. samkvæmt skattmatsreglum ríkisskattstjóra en að öðru leyti mótmælti hann fyrirhugaðri breytingu kröftuglega. Skattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld stefnanda eins og fyrirhugað var með úrskurði þann 8. júní 1998 að viðbættu 25% álagi samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, þar sem ekki væru fyrir hendi skilyrði til að fella það niður samkvæmt 3. mgr. sömu greinar. Byggist endurákvörðunin á skattmatsreglum ríkisskattstjóra í staðgreiðslu skatta sem skattstjórinn í Reykjavík kveði hafa stoð í 116. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og vísaði hann til áralangrar úrskurðarvenju yfirskattanefndar í því sambandi. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda: Aðalkröfu sína um ógildingu á úrskurði skattstjóra rökstyður stefnandi með því að hann byggist á röngum lagagrundvelli. Skattstjórinn í Reykjavík hafi þannig endurákvarðað opinber gjöld stefnanda samkvæmt reglum ríkisskattstjóra um teknamat bifreiðahlunninda við ákvörðun á staðgreiðslu skatta samkvæmt l. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. mgr. 24. gr. sömu laga. Skattmatsreglur þessar feli í sér bráðabirgðaákvörðun umræddra tekna, sbr. 1. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, á viðkomandi staðgreiðsluári. Um ákvörðun bifreiðahlunninda við álagningu, þar á meðal endurákvörðun opinberra gjalda að staðgreiðsluárinu loknu, beri hins vegar að fara samkvæmt reglum ríkisskattstjóra um skattmat viðkomandi tekjuárs (framtalsárs) samkvæmt l. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 116. gr. þeirra laga. Það hafi skattstjóri ekki gert og sé endurákvörðun hans því marklaus. Kæruúrskurður skattstjóra sé auk þess órökstuddur. Í stað þess að taka málsástæður og lagarök stefnanda til efnislegrar úrlausnar og samþykkja þær eða hafna láti skattstjóri þannig við það sitja að ljósrita þær inn í meginmál úrskurðar síns. Uppfylli hann því ekki þær lágmarkskröfur sem gera verði til úrskurða samkvæmt 5. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Varakröfu sína um að endurákvarðanir skattstjóra á opinberum gjöldum hans verði felldar niður byggir stefnandi á því að þær skattmatsreglur ríkisskattstjóra sem skattstjóri byggi endurákvörðun sína á hafi ekki lagastoð. Endurákvörðun skattstjóra byggi á skattmatsreglum ríkisskattstjóra í staðgreiðslu er hann kveði hafa lagastoð í 116. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Umrætt ákvæði veiti hins vegar ríkisskattstjóra aðeins heimild til að gefa út reglur um mat, m.a. á bifreiðahlunnindum samkvæmt 7 gr. ofannefndra laga vegna næstliðins árs við reglulega álagningu tekju- og eignarskatts. Sé því ekki unnt að gefa út skattmatsreglur í staðgreiðslu á grundvelli þess. En jafnvel þótt svo yrði talið vera beri að hafa í huga að ákvæði um heimild ríkisskattstjóra til að meta hlunnindi til verðs hafi áður verið í C-lið 7. gr. laga nr. 68/1971. Árið 1978 hafi hlunnindamatið verið tekið út úr greininni og gert að sérstakri grein, sbr. 116. gr. gildandi skattalaga. Í athugasemdum við þá grein sem varð að henni í frumvarpi til laga nr. 40/1978 sé tekið fram að hún feli ekki í sér nýmæli. Með öðrum orðum þá skyldi ákvörðun teknamats bifreiðahlunninda þegar menn höfðu ótakmörkuð umráð yfir bifreið vinnuveitanda þeirra sem miðaðist við ekna kílómetra vera óbreytt frá áðurgildandi lögum. Breyting ríkisskattstjóra á teknamatinu við upptöku staðgreiðslu opinberra gjalda 1988 og 1989, þannig að í stað ekinna kílómetra skuli miða við ákveðið hlutfall af staðgreiðsluverði þeirrar bifreiðar sem hann hafi ótakmörkuð umráð yfir utan vinnutíma, sé því óheimil við álagningu tekju- og eignarskatts. Auk þess feli hún í sér ólöglegt framsal skattlagningarvalds þar sem hún geti leitt til þess að mönnum sé gert að geiða skatt af tekjum sem þeim með vissu hlotnist ekki og brjóti hún því í bága við lögmætisreglu stjórnarskrárinnar sem kveði svo á að skattar verði að byggjast á skýrum og ótvíræðum lagafyrirmælum. Síðast en ekki síst brjóti teknamatið í bága við jafnréttisreglur stjórnarskrárinnar þar sem ekkert tillit sé tekið til mismunandi aðstöðu aðila við ákvörðun bifreiðahlunnindanna. Þannig sé teknamat starfsmanns sem hafi bifreið vinnuveitanda síns til afnota í vinnunni, vegna sölumennsku sinnar eða annarra starfa og fái að fara á henni heim að loknum vinnudegi, í grundvallaratriðum það sama og starfsmanns sem hafi bifreið vinnuveitanda síns til frjálsra afnota og ráði því þess vegna hvort hann fari á henni í vinnuna eða skilji hana eftir heima til afnota fyrir fjölskyldu sína. Þrautavarakröfu sína um að endurákvörðun á opinberum gjöldum vegna gjaldársins 1993 takmarkist við 20.276 kr. hækkun á útsvars- og tekjuskattsstofni stefnanda en endurákvarðanir vegna annarra ára verði felldar niður byggir stefnandi annars vegar á því að verulegir annmarkar hafi verið á birtingu þeirra skattmatsreglna sem úrskurður skattstjóra byggist á og hins vegar sé ósannað að umráð hans yfir bifreiðum vinnuveitanda síns hafi verið víðtækari en hann miðaði við í skattframtölum sínum. Gjaldárið 1994, tekjuárið 1993, reiknaði stefnandi sér til tekna sem bifreiðahlunnindi 234.120 kr. sem samsvaraði 15% af 817.920 kr. kostnaðarverði bifreiðarinnar Mitsubishi Colt, árg. 1989, KO-731, vegna endurgjaldslausra ótakmarkaðra afnota af henni í 5 mánuði og 20% af 1.830.000 kr. kostnaðarverði bifreiðarinnar Saab 9000, árg. 1993, NN-694, ásamt aukahlutum með henni vegna endurgjaldslausra ótakmarkaðra afnota í 6 mánuði. Mitsubishi Colt bifreiðin hafi verið seld í apríl 1993 er Saab bifreiðin hafi verið keypt. Hefði afnotaskiptingin því átt að vera 4 mánuðir og 7 mánuðir. Leiði þetta til 20.276 kr. hækkunar teknamatsins samkvæmt skattmatsreglum ríkisskattstjóra. Til viðbótar þessu hafi skattstjóri hækkað skattmatið í kæruúrskurði sínum um 64.375 kr. eða í 318.777 kr. og stafi það annars vegar af hærra kostnaðarverði ofannefndra bifreiða og því að skattstjóri telji að miða eigi hlunnindamatið við 12 mánuði en ekki við 11 mánuði ársins sem hafi verið hinn raunverulegi afnotatími stefnanda. Kostnaðarverð bifreiðanna sem skattstjóri gangi út frá miðist við skattmatsreglur ríkisskattstjóra vegna staðgreiðsluársins 1993. Samkvæmt þeim telji hann kostnaðarverð fyrrnefndu bifreiðarinnar hafa numið 991.000 kr, en hinnar síðarnefndu ásamt aukahlutum með henni 1.978.000 kr. Á því ári sé hins vegar ekki kunnugt um að skattmatsreglur ríkisskattstjóra í staðgreiðslu hafi verið auglýstar með þeim hætti sem lög áskilja um birtingu stjórnvaldserinda og því síður bifreiðaskráin þar sem kostnaðarverð bifreiðanna og aukahluta þeirra sé að finna. Þá sé heldur ekki kunnugt um hvort stefnanda eða vinnuveitanda hans hafi verið sendar umræddar reglur til þóknanlegrar eftirbreytni. Geti þær því fráleitt haft nokkurt gildi gagnvart honum. Þá samsvari þær bifreiðategundir sem skattstjóri miði kostnaðaverð sitt við ekki nákvæmlega þeim bifreiðategundum sem stefnandi hafi haft umráð yfir, en kostnaðarverð þeirra hafi hann byggt á upplýsingum sem fengnar voru frá söluaðila þeirra hér á landi. Að því er varðar tímabil afnotanna þá hafi stefnandi tekið eins mánaðar orlof á árinu 1993 og hafi bifreiðin Saab 9000, árg. 1993, NN-694 verið geymd á starfstöð fyrirtækisins að Þingaseli 10, 109 Reykjavík, í bílskúr í eigu móðurfélags vinnuveitanda stefnanda, Frjáls framtaks ehf., á meðan. Hafi stefnandi því aðeins haft afnot af umræddum bifreiðum í 11 mánuði ársins. Gjaldárið 1995, tekjuárið 1994, reiknaði stefnandi sér til tekna sem bifreiðahlunnindi 327.670 kr. sem samsvaraði 20% af 1.966.020 kr. kostnaðarverði bifreiðarinnar Saab 9000, árg. 1993, NN-694, ásamt aukahlutum með henni vegna endurgjaldslausra ótakmarkaðra afnota í 10 mánuði. Í kæruúrskurði sínum hafi skattstjóri hækkað þetta mat um 151.730 kr. eða í 479.400 kr. og byggi hann það á skattmatsreglum ríkisskattstjóra vegna staðgreiðsluársins 1994. Samkvæmt þeim telji hann að kostnaðarverð umræddrar bifreiðar ásamt aukahlutum með henni hafi numið 2.397.000 kr. Stefnandi byggir kröfur sínar varðandi þennan málslið í grundvallaratriðum á sömu rökum og hér að framan. Þannig sé ekki kunnugt um að umræddar reglur hafi verið auglýstar með þeim hætti sem lög áskilja um birtingu stjórnvaldserinda og því síður bifreiðaskráin þar sem kostnaðarverð bifreiðarinnar og aukahluta með henni sé að finna. Þá sé heldur ekki kunnugt um hvort stefnanda eða vinnuveitanda hans hafi verið sendar umræddar reglur til þóknanlegrar eftirbreytni. Geti þær því fráleitt haft nokkurt gildi gagnvart honum. Þá samsvari sú bifreiðategund sem skattstjóri miði kostnaðaverð sitt við ekki nákvæmlega þeirri bifreiðategund sem stefnandi hafi haft umráð yfir, en kostnaðarverð hennar hafi hann byggt á upplýsingum sem fengnar voru frá söluaðila þeirra hér á landi. Að því er varðar tímabil afnotanna þá hafi stefnandi dvalið tvo mánuði erlendis á árinu 1994 og hafi bifreiðin Saab 9000, árg. 1993, NN-694 verið geymd á starfstöð fyrirtækisins að Þingaseli 10, 109 Reykjavík, í bílskúr í eigu móðurfélags vinnuveitanda stefnanda, Frjáls framtaks ehf., á meðan. Hafi stefnandi því aðeins haft afnot af umræddum bifreiðum í 10 mánuði ársins. Gjaldárið 1996, tekjuárið 1995, hafi stefnandi reiknað sér til tekna sem bifreiðahlunnindi 115.261 kr. sem samsvari 20% af 2.294.760 kr. kostnaðarverði bifreiðarinnar Saab 9000, NN-694, árg. 1993, ásamt aukahlutum með henni vegna endurgjaldslausra ótakmarkaðra afnota í janúarmánuði og 77.015 kr. vegna takmarkaðra afnota af henni frá l. febrúar til 31. desember 1995 og hafi þau verið reiknuð sem hér segir: Jan: Ótakmörkuð umráð ofannefndrar bifreiðar og reiknuðust þau svona: 0,20 x 2:294:760 kr. x 1/12 = 38.246 kr. Feb.-sept. Takmörkuð umráð og reiknuðust þau svona: (5 km x 2 x 4,5 daga x 46 vikur + 300 km) = (2370 x 33,50) 8/12 = 52:928 kr. Okt.-des. Takmörkuð umráð og reiknuðust þau svona: (7 km x 2 x 4 daga x 46 vikur + 300 km) = (2876 x 33,50)3/12 = 24.087 kr. Reiknuð hlunnindi alls 115.261 kr. og miðað við 33,50 kr. kílómetragjald svari þau til um 3.440 km einkaaksturs. Í kæruúrskurði sínum hafi skattstjóri hækkað mat þetta um 364.139 kr. eða í 497.400 kr. og hafi hann byggt þá hækkun á skattmati ríkisskattstjóra í staðgreiðslu árið 1995, sbr. augl. nr. 3/1995. Samkvæmt því kveði hann kostnaðarverð umræddrar bifreiðar ásamt aukahlutum hennar hafa verið 2.397.000 kr. og miðist teknamatið við það að stefnandi hafi haft ótakmörkuð umráð yfir bifreiðinni allt árið. Grundvallist það á því að hún hafi verið geymd fyrir utan heimili stefnanda utan vinnutíma og verði því að líta svo á að hann í ljósi stöðu sinnar hjá Fróða hf. hafi getað notað hana að vild sinni. Stefnandi byggir kröfur sínar varðandi þennan málslið í grundvallaratriðum á sömu rökum og hér að framan. Reglur ríkisskattstjóra um skattmat í staðgreiðslu hafi að vísu verið auglýstar í stjórnartíðindum eins og lög áskilja um birtingu stjórnvaldserinda. Hins vegar hafi verið verulegir gallar á birtingunni þar eð bifreiðaskrá, þar sem kostnaðarverð bifreiða ásamt aukahlutum þeirra eru tilgreind, hafi ekki verið birt. Þá samsvari sú bifreiðategund sem skattstjóri miði kostnaðaverð sitt við ekki nákvæmlega þeirri bifreiðategund sem stefnandi hafi haft umráð yfir, en kostnaðarverð hennar hafi hann byggt á upplýsingum sem fengnar voru frá söluaðila þeirra hér á landi. Loks hafi stefnandi gert líklegt að afnot hans af bifreiðinni vegna tímabilsins frá l. febrúar til 31. desember 1995 hafi einungis verið takmörkuð. Þannig hafi hann átt fyrir bifreið af gerðinni Suzuki, árg. 1994, YF-832, sem hann hafi notað að jafnaði til eigin þarfa sinna utan vinnutíma og hafi akstur hennar numið um 10.000 - 12.000 km umrætt ár. Í byrjun febrúar umrætt ár hafi eiginkona stefnanda keypt skutbifreið af gerðinni Volvo, VR-­488, árg. 1995 og hafi hún bæði verið notuð af henni sjálfri og í þágu fjölskyldu hennar. Samkvæmt útreikningum stefnanda hafi bifreiðahlunnindi hans vegna aksturs Saab bifreiðarinnar miðast við 3.440 km. Í allt hafi akstur stefnanda umrætt ár því numið 10.000-12.000 km vegna aksturs bifreiðarinnar Suzuki, árg. 1994, YF-832, 3.440 km vegna aksturs ofannefndrar Saab bifreiðar á milli heimilis og vinnustaðar svo og ca. 2.000 km vegna akstur með eiginkonu sinni í bifreiðinni Volvo, árg. 1995, VR-488, eða um 15.500 til 17.500 km á árinu 1995. Til viðbótar þessu hafi skattstjóri ákveðið að gera stefnanda að greiða útsvar og tekjuskatt af 364.139 kr. vegna hækkaðs hlunnindamats sem miðað við 33,50 kr. kílómetragjald samsvari um 10.869 km akstri og jafngildi það því að stefnandi hafi ekið um 25.000 til 27.000 km á árinu í eigin þágu sína sem miðað við 50 km/klst. meðalhraða á klukkustund þýði að hann hafi verið akandi í um 540 klst. eða í um 13 vikur af árinu miðað við 40 klst. vinnuviku. Miðað við vinnu stefnanda sem að mestu leyti fari fram á skrifstofu vinnuveitanda hans verður það að teljast mjög ólíklegt. Gjaldárið 1997, tekjuárið 1996, reiknaði stefnandi sér til tekna sem bifreiðahlunnindi 94.178 kr. vegna takmarkaðra umráða af bifreiðunum Saab 9000, árg. 1993, NN-694 og M.Benz, árg. 1996, OE-­591. Miðist takmörkuð umráð Saab bifreiðarinnar við tímabilið janúar til og með apríl eða 4 mánuði ársins en M.Benz bifreiðarinnar við tímabilið maí til og með nóvember eða 7 mánuði ársins og hafi þau verið reiknuð sem hér segir: Jan-apríl. Takmörkuð umráð og reiknuðust þau svona: (7 km x 2 x 4,0 daga x 46 vikur + 300 km) = (2876 x 33,50) 4/12 = 32.116 kr. Maí-nóv. Takmörkuð umráð og reiknuðust þau svona: (7 km x 2 x 4,0 daga x 46 vikur + 600 km) = (3176 x 33,50) 7/12 = 62.064 kr. Reiknuð hlunnindi alls 94.178 kr. og miðað við 33,50 kílómetragjald svara þau til um 2.811 km einkaaksturs. Í kæruúrskurði sínum hafi skattstjóri hækkað þá fjárhæð um 585.789 kr. eða í 679.967 kr. og miðist endurákvörðun skattstjóra varðandi fyrrnefndu bifreiðina við 15% af 2.397.000 kr. kostnaðarverði hennar ásamt aukahlutum tímabilið frá 1. janúar til 17. apríl 1997 og hinnar síðarnefndu við 20% af 4.077.400 kr. kostnaðarverði hennar ásamt aukahlutum tímabilið frá 18. apríl til 31. desember 1996. Sé niðurstaða skattstjóra sem hann byggi á skattmatsreglum ríkisskattstjóra í staðgreiðslu árið 1996, sbr. auglýsing nr. 3/1996, rökstudd með því að bifreiðirnar hafi verið geymdar fyrir utan heimili stefnanda utan vinnutíma og í ljósi stöðu hans hjá Fróða hf. verði því að telja að hann hafi getað haft ótakmörkuð umráð yfir þeim. Stefnandi byggir kröfur sínar varðandi þennan málslið í grundvallaratriðum á sömu rökum og hér að framan. Reglur ríkisskattstjóra hafi að vísu verið auglýstar í stjórnartíðindum eins og lög áskilja um birtingu stjórnvaldserinda. Hins vegar hafi verið verulegir gallar á birtingunni þar eð bifreiðaskrá þar sem kostnaðarverð bifreiða ásamt aukahlutum þeirra eru tilgreind var ekki birt. Þá samsvari sú bifreiðategund sem skattstjóri miði kostnaðaverð sitt við ekki nákvæmlega þeirri bifreiðategund sem stefnandi hafi haft umráð yfir, en kostnaðarverð hennar hafi hann byggt á upplýsingum sem fengnar voru frá söluaðila þeirra hér á landi. Loks hafi stefnandi gert líklegt að afnot hans af umræddum bifreiðum hafi einungis verið takmörkuð. Á árinu 1996 hafi hann þannig átt tvær einkabifreiðir sjálfur sem hann hafi að jafnaði notað til eigin þarfa. Hafi hann því ekki haft þörf fyrir bifreiðar vinnuveitanda síns utan vinnutíma. Að því er bifreiðina M.Benz varðar er enn fremur bent á að fyrir liggi að henni hafi verið ekið 500 km er vinnuveitandi stefnanda keypti hana 18. apríl 1996. Þann 30. október 1997 hafi henni verið ekið 11.052 km sem jafngildir um 570 km akstri á mánuði (11.052-500 = 10.552/18,5 mán.). Þar af nemi einkaakstur stefnanda um helmingnum af vegalengdinni eða 265 km á mánuði miðað við 46 vikna starfsár. Eigi að síður og þrátt fyrir það hafi skattstjóri ákveðið að gera stefnanda að greiða útsvar og tekjuskatt eins og hann hefði ekið bifreiðinni 0,20 x 4.077.400 kr. = 815.480 kr. x (13/30 + 8) = 687.721/33.50 = 20.529 km á árinu 1996. Jafngildi það því að kílómetrastaða hennar ætti að vera 44.681 km (20.529 x 18,5/8,5) þann 30. október 1997 sem ekki fái staðist miðað við óvéfengjanleg gögn málsins. Kröfu sína um niðurfellingu álags samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt rökstyður stefnandi með vísan til 3. mgr. sömu greinar. Um málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Beri hún virðisaukaskatt þar sem stefnandi eigi ekki rétt á að draga útskatt af kostnaðinum frá innskatti af sölu á vöru og þjónustu sem atvinnurekandi. Um lagarök fyrir aðalkröfu málsins vísast annars vegar til l. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 116. gr. sömu laga, og hins vegar til 1. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. mgr. 24. gr. sömu laga. Þá er vísað til skattmatsreglna í staðgreiðslu og við álagningu vegna þeirra gjaldaára, tekjuára, sem endurákvörðun skattstjóra tekur til. Er númer þeirra sem hér segir: Staðgreiðsluárið 1993. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 3/1993 um skattmat í staðgreiðslu, birt í 2. tlb. Lögbirtingablaðsins, 86 árg., miðvikudaginn 13. jan. 1993. Staðgreiðsluárið 1994. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 3/1994 um skattmat í staðgreiðslu, birt í 3. tlb. Lögbirtingablaðsins, 87 árg., þriðjudaginn 11. jan. 1994. Staðgreiðsluárið 1995. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 3/1995 um skattmat í staðgreiðslu á árinu 1995, birt sem auglýsing nr. l. 3. jan. 1995 í Stjórnartíðindum. Staðgreiðsluárið 1996. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 3/1996 um skattmat í staðgreiðslu á árinu 1996, birt sem auglýsing nr. 22. 2. jan. 1996 í Stjórnartíðindum. Staðgreiðsluárið 1997. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 3/1997 um skattmat í staðgreiðslu á árinu 1997, birt sem auglýsing nr.15. 2. jan. 1997 í Stjórnartíðindum. Skattmatsreglur í álagningu Tekjuárið 1993, framtalsárið 1994. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 4/1993 um skattmat ríkisskattstjóra tekjuárið 1993 (framtalsárið 1994), birt í 3. tlb. Lögbirtingablaðsins, 87 árg., þriðjudaginn 11. jan. 1994. Skattmat þetta hafi ekki að geyma reglur um mat bifreiðahlunninda við álagningu. Tekjuárið 1994, framtalsárið 1995. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 4/1995 um skattmat tekjuárið 1994 (framtalsárið 1995), birt sem auglýsing nr. 2. 3. jan. 1995 í Stjórnartíðindum. Ákvæði um mat bifreiðahlunninda sé að finna í grein 2.2.1 og sé þar vísað til skattmatsreglna í staðgreiðslu, sbr. augl. ríkisskattstjóra nr. 3/1994. Tekjuárið 1995, framtalsárið 1996. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 4/1996 um skattmat tekjuárið 1995 (framtalsárið 1996), birt sem auglýsing nr. 26. 4. jan. 1996 í Stjórnartíðindum. Skattmat þetta hafi ekki að geyma reglur um mat bifreiðahlunninda við álagningu. Tekjuárið 1996, framtalsárið 1997. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 4/1997 um skattmat tekjuárið 1996 (framtalsárið 1997), birt sem auglýsing nr. 16. 2. jan. 1997 í Stjórnartíðindum. Ákvæði um mat bifreiðahlunninda sé að finna í grein 2.2.2 og sé þar vísað til skattmatsreglna í staðgreiðslu, sbr. augl. ríkisskattstjóra nr. 3/1996. Um lagarök fyrir varakröfu málsins er vísað fyrst og fremst til l. tl. A-­liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 116. gr. sömu laga, þar á meðal forsögu hennar og tilurðar samkvæmt lögum nr. 68/1971, sbr. um breyting á þeim lögum nr. 30/1970. Að því er varðar takmarkanir á framsali skattlagningavalds og bann á mismunun við skattlagningu vísast hins vegar til 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Um lagarök fyrir þrautavarakröfu málsins vísast annars vegar til ákvæða laga nr. 64/1943 um birtingu laga og stjórnvaldserinda og hins vegar til almennra reglna um mat á sönnun í skattarétti. Málsástæður og rökstuðningur stefnda Samkvæmt 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt m.s.br. teljist hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnast og metinn verður til peningaverðs, til skattskyldra tekna. Þar með teljist endurgjald fyrir hvers konar vinnu til skattskyldra tekna, þar á meðal endurgjald í formi hlunninda. Sé ekki ágreiningur um það í máli þessu að bifreiðahlunnindi teljist til skattskyldra tekna samkvæmt ákvæðinu. Stefnandi byggi kröfur sínar aðallega á því að það skorti auglýst skattmat bifreiðahlunninda á grundvelli 116. gr. laga um tekju- og eignarskatt, sem unnt sé að lögum að byggja á þá endurálagningu opinberra gjalda hans sem honum var gerð í úrskurði skattstjóra, gjaldárin 1994 til og með 1997. Hann haldi því fram að skattmat til bifreiðahlunninda vegna staðgreiðslu fullnægi ekki því skilyrði. Í öllum tilvikum skorti fullnægjandi auglýsingu, og bifreiðaskrá hafi ekki verið auglýst. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda. Samkvæmt 116. gr. laganna skuli ríkisskattstjóri árlega gefa út reglur um mat á hlunnindum, sbr. 7. gr., og öðrum tekjum og frádrætti sem meta þurfi til verðs sam­kvæmt lögunum. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda falli m.a. laun í formi hlunninda undir staðgreiðsluskyldar tekjur og hafi þau ekki verið undanþegin staðgreiðslu með heimild í 8. gr. Í 15. gr. laganna segi að þegar ákvörðun launa launamanns fyrir hvert greiðslutímabil, að meðtöldu orlofsfé, sé lokið skuli bætt við það skattskyldum hlunnindum samkvæmt mati ríkisskattstjóra sbr. 116. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt. Er lög nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda voru sett, hafi jafnframt verið gerðar umfangsmiklar breytingar á efnisreglum laga um tekju- og eignarskatt er tengdust þeirri breytingu sbr. lög nr. 49/1987. Þar á meðal hafi verið breytt reglum um frá­dráttarbærni móttekinna ökutækjastyrkja launþega, sbr. 1. tl. A-liðar 30. gr., og á þá lögð sönnunarbyrði fyrir því að á móti þeim tekjum hefðu þeir haft kostnað af akstri í þágu vinnuveitenda svo hann teldist frádráttarbær. Sú skattkerfisbreyting hafi jafnframt kallað á nokkuð breytta framkvæmd á skattmati samkvæmt 116. gr. laga um tekju- og eignarskatt. Vegna staðgreiðslu skatta hafi nú verið nauðsynlegt að skattmat, að því leyti sem það varðaði ákvörðun á staðgreiðsluskyldum launum, lægi fyrir strax í upphafi árs, en ekki lok árs eins og verið hafði í eldra greiðslu­kerfi. Með lagabreytingunum 1987 hafi reglur um árlegar ákvarðanir ríkis­skattstjóra varðandi viðmiðun vegna reiknaðs endurgjalds, sem höfðu verið í 59. gr. laga um tekju- og eignarskatt, verið fluttar í 6. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opin­berra gjalda. Samkvæmt því skyldi ríkisskattstjóri eftirleiðis setja þær viðmiðunarreglur strax í upphafi ársins í stað ársloka eins og verið hafði. Á sama hátt sé á því byggt í 15. gr. laga nr. 45/1987, að reglur um skattmat ríkisskattstjóra samkvæmt 116. gr. á skatt­skyldum launatekjum í formi hlunninda, liggi nú fyrir í upphafi árs. Auglýstar mats­reglur ríkisskattstjóra á bifreiðahlunnindum í staðgreiðslu grundvallist því beint á heimild hans í 116. gr. laga nr. 75/1981 til að setja reglur um mat þess efnis, svo sem skýrt komi fram í orðalagi 15. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda. Auglýstar matsreglur á bifreiðahlunnindum í staðgreiðslu séu þannig ekki reglur sem eingöngu sé ætlað að gilda til bráðabirgða eins og stefnandi sýnist byggja á. Þvert á móti byggi það hlunnindamat í staðgreiðslu á 116. gr. laga um tekju- og eignarskatt og feli í sér endanlegar reglur um það hvernig finna skuli verðmæti hlunnindanna, reiknað til tekna. Hvorki ákvæði laga um tekju- og eignarskatt né lög um staðgreiðslu opinberra gjalda geri ráð fyrir því að ríkisskattstjóra sé skylt að auglýsa tvívegis árlega þær reglur sem hann setji um tekjumat ákveðinna hlunninda. Í auglýsingum ríkisskattstjóra um skattmat bifreiðahlunninda vegna staðgreiðslu, sbr. kafla 2 í framlögðum auglýsingum felist endanlegar reglur af því tagi auk reglna um framkvæmd staðgreiðslu innan ársins. Í öllum tilvikum sé í auglýsingunum vitnað bæði til 116. gr. laga nr. 75/1981 og til 5. gr. laga nr. 45/1987. Þessar auglýsingar hafi birst í Lög­birtingablaði fram til þess tíma er lög nr. 95/1994 um breyting á lögum nr. 64/1943 tóku gildi hinn 30. maí 1994, en frá þeim tíma hafi þær birst í B-deild Stjórnartíðinda. Samkvæmt skattmatsreglunum skuli, við ákvörðun hlunninda fyrir ótakmörkuð afnot bifreiðar, leggja til grundvallar kostnaðarverð viðkomandi bifreiðar. Í reglunum sé kostnaðarverð skilgreint sem "staðgreiðsluverð samkvæmt verðlista á sams konar bifreið nýrri frá bifreiðaumboði af síðustu árgerð, að meðtöldum kostnaði vegna hvers konar auka- eða sérbúnaðar." Skyldi til grundvallar leggja verð á síðasta degi næstliðins árs. Ríkisskattstjóri hafi á hinum umþrættu gjaldárum tekið saman skrá yfir verðlista bifreiða­umboða, svokallaða bifreiðaskrá. Þær skrár hafi ríkisskattstjóri birt í heftum ásamt mats­reglum sínum. Þau hefti hafi legið frammi á öllum skattstofum og verið þar aðgengileg gjaldendum. Ekki sé unnt að fallast á þá túlkun stefnanda að í ákvæði 116. gr. laga um tekju- ­og eignarskatt felist að ríkisskattstjóra sé í teknamati bifreiðahlunninda skylt að miða við ekna kílómetra í eigin þágu þegar um er að ræða bifreiðar í eigu vinnuveitanda er starfsmenn hafa til ótakmarkaðra afnota. Slíkt eigi hvorki stoð í orðalagi greinarinnar um útgáfu árlegra matsreglna né athugasemdum er fylgdu henni, þar sem segi að með greininni væri ríkisskattstjóra fengin heimild til mats á ýmsum hlunnindum, öðrum tekjum og frádrætti, sem meta þurfi til verðs. Efnislega feli hún ekki í sér nýmæli. Augljóst sé, að með nýmælum sé vísað til þeirrar heimildar, sem ríkisskattstjóra sé fengin með lagagreininni til að setja matsreglur. Ekki felist því í athugasemdunum að settar séu efnislegar skorður við því hvernig verðmæti hlunninda, er á hverjum tíma þurfi að meta til verðs vegna tekna eða frádráttar samkvæmt lögunum, sé fundið. Matsreglur er ríkisskattstjóri hafi sett til að tekjumæla hlunnindi, sem felist í því, að vinnuveitandi láti starfsmanni í té til frjálsra einkaafnota bifreið, séu einfaldar, hlut­lægar og gegnsæjar. Tekjumatið reiknist í öllum tilvikum sem hlutfall af verðmæti bifreiðarinnar að teknu tilliti til aldurs, en án tillits til raunverulegs aksturs launþega í eigin þágu, enda sé hann ekki hið eiginlega inntak þessara hlunninda, heldur hin ótak­mörkuðu endurgjaldslausu umráð hans. Tekið sé tillit til þess til lækkunar hlutfallinu ef launþegi taki þátt í rekstrarkostnaði bifreiðarinnar, og til frádráttar teknamatinu ef hann þurfi að greiða vinnuveitanda fyrir afnot sem fari yfir umsamin endurgjaldslaus afnotamörk. Takmarkist afnot launþega hins vegar við akstur milli heimilis og vinnustaðar, sbr. grein 2.7, séu þau hlunnindi metin til tekna á kílómetragjaldi, en skilyrði fyrir því að það geti átt við sé að gögn um takmörkuð afnot og eftirlit með þeim, þ.á m. aksturs­dagbók, séu greinilega færð og aðgengileg skattyfirvöldum, hvort sem er í bókhaldi launagreiðanda eða hjá launamanninum sjálfum og gerð sé grein fyrir þeim í akstursskýrslu er fylgi framtali. Fráleitt verði fallist á það, að um sambærileg tilvik geti verið að ræða að lögum, þegar starfsmanni er annars vegar látin í té bifreið til umráða og frjálsra afnota sinna og honum jafnvel í sjálfsvald sett, hvort og að hvaða leyti hann nýtir bifreiðina í vinnunni, eða hins vegar þegar um sé að ræða bifreið sem sé aflað vegna akstursþarfar atvinnustarfseminnar og afnot launþegans sjálfs takmarkist við akstur milli heimilis og vinnu­staðar undir eftirliti vinnuveitanda og inntak hlunnindanna því hliðstæð endurgreiðslu flutningskostnaðar milli heimilis og vinnustaðar. Sjónarmið stefnanda, um að matsreglur um bifreiðahlunnindi samkvæmt 116. gr. laga 75/1981 skorti eða gallar hafi verið á birtingu eða efni matsreglna bifreiða­hlunninda, sem leitt geti til þess að álagning verði ekki á þeim byggð, fái því ekki staðist. Ekki fái staðist að kæruúrskurður skattstjóra sé órökstuddur. Þvert á móti sé úrskurðurinn ítarlega rökstuddur. Á bls. 1 - 7 séu málavextir raktir áður en andmæli stefnanda eru reifuð í heild sinni í 2. kafla bls. 7 - 26. Síðan komi rök fyrir lögmæti þess að byggja á skattmatsreglunum við álagningu og í framhaldi af því séu einstök gjaldár tekin til úrlausnar hvert fyrir sig, rakin fyrirliggjandi gögn, og starfsleg staða stefnanda hjá vinnuveitanda, sbr. bls. 26 - 31. Ítarleg rök séu þannig færð fyrir niður­stöðu skattstjóra einstök gjaldár með tilliti til reglna, fyrirliggjandi gagna og loks tekin til úrlausnar rök fyrir beitingu álags. Engum annmörkum á úrskurðinum sé þannig fyrir að fara hvorki að formi né efni til. Varðandi gjaldárin 1994 og 1995 lúti ágreiningur í máli þessu eingöngu að kostnaðarverði þeirra bifreiða er þá komu við sögu og því hvort draga beri frá matinu orlofstíma stefnanda. Gjaldárin 1996 og 1997 komi til viðbótar ágreiningur er lúti að því, hvort stefnandi hafi haft takmörkuð afnot af bifreiðunum talið frá 1. febrúar 1995 eins og hann haldi fram. Um takmörkuð afnot undir eftirliti yfirboðara hafi ekki verið að ræða í tilviki stefnanda þau gjaldár sem hér eru til umfjöllunar. Í bifreiðahlunnindum þeim er stefnandi naut umrædd gjaldár hafi falist að hann hafi haft til umráða og ótakmarkaðra eigin nota þessa eign án þess að hafa þurft að leggja í þau útgjöld sem stofnkostnaður við kaup á bifreiðinni hafi falið í sér. Í annan stað hafi í hlunnindunum í hans tilviki falist að allur rekstrar­kostnaður bifreiðarinnar hafi verið greiddur af vinnuveitanda. Um sé því að ræða veruleg og umtalsverð hlunnindi, sem hafi verið liður í launakjörum stefnanda. Af hálfu stefnanda hafi mati skattstjóra sem samkvæmt framangreindu átti stoð í lögum og birtum reglum ekki verið hnekkt. Af stefnanda hálfu hafi þannig engin gögn verið lögð fram frá bifreiðaumboðum með upplýsingum um kostnaðarverð, því til stuðnings að mat skattstjóra á kostnaðarverði þeirra bifreiða er komu við sögu, hafi í neinu tilviki verið of hátt, né fái staðist hjá honum að lækka beri afnotin vegna orlofs­tíma, enda í öllum tilvikum grundvöllur skattmatsins verðmæti þeirra hlunninda á ársgrundvelli sem felist í umráðum og frjálsum afnotum af bifreið. Stefnandi hafi stöðu sinnar vegna sjálfdæmi um afnot sín án þess að neinu eftirliti með þeim sé fyrir að fara. Staðhæfingar hans um takmörkuð afnot fái því ekki staðist og engra gagna njóti við í bókhaldi hans og fyrirtækisins er grundvallað gætu, samkvæmt skattalögum, að meðhöndla hlunnindin samkvæmt kafla 2.7 í matsreglum ríkisskattstjóra. Niðurstaða Samkvæmt upphafsákvæði 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt teljast til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs, óháð því hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í 1. tl. A-liðs 7. gr. er tiltekið sérstaklega að endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf og þjónustu teljist til skattskyldra tekna, þar með talin hlunnindi. Með 116. gr. laganna er ríkisskattstjóra falið að gefa árlega út reglur um mat á hlunnindum, sbr. 7. gr., og öðrum tekjum og frádrætti sem meta þarf til verðs samkvæmt lögunum. Ákvæði 1. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda er samhljóða ákvæði A.1. 7. gr. laga nr. 75/1981 að öðru leyti en ákvæði um rekstur hópferðabifreiða til þess að flytja starfsmenn til og frá vinnu, en hlunnindi af slíkum ferðum teljast ekki til skattskyldra tekna skv. 7. gr. laga nr. 75/1981. Ekki er samsvarandi ákvæði í 5. gr. laga nr. 45/1987. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda skal bætt við laun og orlof launamanns skattskyldum hlunnindum skv. mati ríkisskattstjóra, sbr. 116. gr. laga nr. 75/1981. Það leiðir af eðli þeirrar breytingar sem varð við gildistöku laga nr. 45/1987 að reglur um skattmat hlunninda verður að setja í upphafi árs. Lögin verða ekki túlkuð á þann veg að setja skuli nýtt skattmat í lok árs heldur gildir það skattmat sem sett er í upphafi árs við álagningu skatta vegna þess árs. Á ofangreindum grundvelli varðandi skattmat hlunninda hefur ríkisskattstjóri sett reglur um skattmat hlunninda. Í skattmötum þessum gerir ríkisskattstjóri greinarmun á hvort um full umráð starfsmanns er að ræða af bifreið eða hvort bifreið hefur staðið starfsmanni til takmarkaðra afnota. Ekki er á það fallist með stefnanda að ríkisskattstjóra hafi verið óheimilt að breyta ákvörðun teknamats bifreiðahlunninda, þegar menn hafa ótakmörkuð umráð yfir bifreið vinnuveitenda, frá því að miða við ekna kílómetra í það að miða við ákveðið hlutfall af kostnaðarverði bifreiðar sem launþegi hefur umráð yfir. Ekki verður á það fallist með stefnanda að úrskurður skattstjórans í Reykjavík, uppkveðinn 8. júní 1998, varðandi bifreiðahlunnindi stefnanda árin 1994, 1995, 1996 og 1997 sé órökstuddur. Úrskurðurinn telst vera í fullu samræmi við fyrirmæli 99. gr. laga nr. 75/1981. Í skattmati ársins 1993 gr. 2.1 er fjallað um endurgjaldslaus afnot launamanns af fólksbifreið, skutbifreið eða jeppabifreið, sem launagreiðandi hans lætur honum í té til fullra umráða. Þessi afnot skulu metin launamanni til tekna miðað við afnot í heilt ár með hliðsjón af verði og aldri bifreiðarinnar og skal miðað við verð á síðustu árgerð eins og það var 31. desember 1992. Af bifreið sem tekin var í notkun á árunum 1991 og 1992 eða tekin verður í notkun á árinu 1993 skal meta hlunnindi til tekna sem 20% af kostnaðarverði bifreiðarinnar samkvæmt nánari skilgreiningu í skattmatinu. Af eldri bifreiðum skulu hlunnindi metin til tekna sem 15% af kostnaðarverði bifreiðarinnar einnig samkvæmt nánari skilgreiningu í skattmatinu. Í skattmati ársins 1994 eru samskonar reglur, þó þannig að hlunnindi sem metin eru til tekna sem 20% af kostnaðarverði bifreiðar gilda þá um bifreiðar af árgerðunum 1992, 1993 og 1994. Í skattmati áranna 1995 1996 og 1997 eru samskonar reglur að breyttu breytanda. Verður ekki séð annað en reglur þær sem ríkisskattstjóri hefur farið eftir við ákvarðanir sínar séu að lögum. Sama er um auglýsingar ríkisskattstjóra um skattmat í staðgreiðslu, þær voru birtar í Lögbirtingablaði árin 1993 og 1994. En frá gildistöku laga nr. 95/1994 um breytingu á lögum nr. 64/1943, um birtingu laga og stjórnvaldserinda, hafa auglýsingar verið birtar í B-deild stjórnartíðinda árin 1995, 1996 og 1997. Svokallaðar bifreiðaskrár ásamt matsreglum ríkisskattstjóra voru gefnar út og lágu að sögn lögmanns stefnda frammi á öllum skattstofum. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er ekki á það fallist með stefnanda að skattmatsreglur ríkisskattstjóra varðandi skattmat bifreiðahlunninda í staðgreiðslu, eins og þær hafa verið birtar á hverjum tíma, hafi ekki lagagildi við ákvörðun tekju- og eignarskatts.
Mál nr. 100/2011
Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Lögjöfnun
E höfðaði mál gegn I, R og J vegna umfjöllunar dagblaðsins DV um fjármál E sem birtist í dagblaðinu sjálfu og á vefriti þess. Taldi E að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs hans og að gera ætti I, R og J refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæma þá til að greiða sér miskabætur og fé til að standa straum af birtingu dómsins. Óumdeilt var að I bæri ábyrgð samkvæmt þágildandi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt á því efni sem birtist í dagblaðinu og hann var nafngreindur sem höfundur að. Á öðru efni báru R og J ábyrgð sem ritstjórar dagblaðsins samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Þar sem I hafði engin gögn fært fram um að hann hefði gert athugasemdir við ritstjóra eða útgefendur vefrits DV við það að honum væri þar ítrekað eignað efni um E sem hann taldi sig ekki höfund að var talið sannað að hann væri höfundur þess efnis og að kröfum vegna þess væri því réttilega beint að honum. Ekki var fallist á að R og J bæru á grundvelli lögjöfnunar frá 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 ábyrgð á efni um E sem birtist á vefriti DV og var ekki merkt tilteknum höfundi. Tekið var fram að 3. mgr. 15. gr. laganna væri í eðli sínu hlutlæg og því undantekning frá meginreglum laga um sök sem grundvöll ábyrgðar. Einnig yrði að gæta varúðar við að byggja refsiheimild á lögjöfnun, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Aftur á móti var talið að á R og J hefði hvílt eftirlitsskylda sem ritstjórum vefritsins. Saknæm vanræksla þeirra á að sinna þessari eftirlitsskyldu kynni að varða þá ábyrgð og þótti málinu því ekki ranglega beint að þeim vegna þessa efnis. Tekið var fram að þegar metið væri hvar mörkin lægju milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs yrði að líta til stöðu þjóðfélagsmála á hverjum tíma, hvaða málefni bæru hæst í opinberri umræðu og væru almennt talin miklu varða. Þótti umfjöllun DV um lántökur E lýsa dæmigerðu ferli um afleiðingar útlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, sem kynni að hafa átt þátt í því hruni sem varð í íslensku efnahagslífi við fall viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 og hefði haft mikil og almenn áhrif á alla starfsemi í landinu og kjör almennings. Við þessar aðstæður gæti skerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um þessi fjárhagsmálefni E ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Um umfjöllun dagblaðsins og vefritsins um laun E frá tilteknu knattspyrnufélagi tók Hæstiréttur fram að E væri þjóðþekktur sem atvinnumaður í knattspyrnu og hefði ekki vikist undan því að vera í sviðsljósi fjölmiðla sem slíkur. Launamál þekktra atvinnuknattspyrnumanna væru reglulega til umfjöllunar í fjölmiðlum og tengdust því starfi E sem hann væri þjóðþekktur fyrir. Var talið að umfjöllun DV teldist að þessu leyti ekki brot á friðhelgi einkalífs E. Loks var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs E með umfjöllun vefrits DV um spilafíkn E. Vísað var til þess að um hefði verið að ræða endursögn umfjöllunar sem áður hafði birst opinberlega hjá öðrum fjölmiðlum og að E hefði sjálfur gert spilafíkn sína að umtalsefni í viðtölum. Voru I, R og J því sýknaður af kröfum E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, og Garðar Gíslason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2011. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Á forsíðu dagblaðsins DV 2. desember 2009 birtist fyrirsögnin „Landsliðsfyrirliðinn reynir að standa í skilum: Eiður Smári í kröggum“ og undir henni þrjár svohljóðandi undirfyrirsagnir: „Skuldar 1,2 milljarða – á 800 milljónir“, „Tapaði í Hong Kong, Tyrklandi og Reykjanesbæ“, „Monaco-launin í afborganir“. Á blaðsíðu 8 í sama tölublaði DV var nánar fjallað um fjárhagsmálefni stefnda í grein þar sem áfrýjandinn Ingi Freyr Vilhjálmsson var tilgreindur höfundur undir fyrirsögninni „Eiður Smári í kröggum“. Þar sagði meðal annars að „samkvæmt heimildum DV innan úr bankakerfinu“ skuldaði stefndi rúmlega 1.200.000.000 krónur en eignir sem metnar væru á nærri 750.000.000 krónur ætti hann á móti þessum skuldum. Hann væri í viðræðum við lánardrottna sína um hvernig hann gæti staðið í skilum, en honum væri mikið í mun að ráða fram úr þessum skuldavanda. Stærsti lánveitandi stefnda hafi verið Banque Havilland, áður Kaupþing í Lúxembourg, sem hann skuldaði tæpar 830.000.000 krónur, en stefndi hafi verið í „einkabankaþjónustu“ hjá þeim banka undanfarin ár. Einnig skuldi hann Íslandsbanka hf. meira en 385.000.000 krónur, en aðrar skuldir væru óverulegar. Síðan var í greininni rakið að stefndi hefði skuldsett sig verulega vegna ýmissa fjárfestingarverkefna sem ekki hafi skilað miklu. Nánar var fjallað um þrjú slík verkefni, fjárfestingarverkefni í Tyrklandi, íþróttaakademíu í Reykjanesbæ og fasteignaverkefni í HongKong. Þá var stuttlega fjallað um aðrar eignir stefnda. Loks var fjallað um að stefndi ætli sér að greiða skuldirnar niður á næstu árum og í því samhengi var fjallað um tekjur hans vegna samnings við knattspyrnufélagið Monaco, og sagt að laun hans á mánuði væru tæpar 3.000.000 krónur, en samkvæmt heimildum blaðsins muni þau hækka verulega eða í 30.000.000 krónur á mánuði í byrjun næsta árs. Sama dag klukkan 6.30 birtist grein á heimasíðu DV, dv.is, undir fyrirsögninni „Eiður Smári skuldar meira en milljarð“. Á sama vettvangi birtist síðar sama dag klukkan 14.30 grein undir fyrirsögninni „Eiður tapaði á fasteignaverkefni í Hong Kong“ og daginn eftir klukkan 9.46 þriðja greinin undir fyrirsögninni „Eiður Smári með rúmar 30 milljónir á mánuði“. Í þessum þremur greinum var svipuð umfjöllun og í fyrrnefndri blaðagrein og hliðstæðar upplýsingar birtar um fjárhagsmálefni stefnda og þar höfðu birst. Höfundur allra þessara greina var tilgreindur áfrýjandinn Ingi Freyr. Þann 3. desember birtist klukkan 8.19 á heimasíðu DV grein undir fyrirsögninni „Eiður sagður enn haldinn spilafíkn.“ Þar sagði að breska slúðurblaðið The Sun hafi tekið upp frétt DV daginn áður um skuldastöðu stefnda, en í frétt breska blaðsins hafi því verið bætt við að hann hafi eytt hluta af frítíma sínum undanfarin tvö sumur í Las Vegas og haft eftir ónafngreindum heimildarmanni að allir hefðu haldið að stefndi hefði sigrast á spilafíkn sinni. Einnig var sagt að breska blaðið People hafi fyrst greint frá því árið 2003 að stefndi væri haldinn spilafíkn, en þá hafi verið haft eftir honum að hann ætlaði aldrei að stíga fæti inn í spilavíti aftur. Höfundur þessarar greinar er tilgreindur „ritstjórn DV“. Þann 3. desember 2009 ritaði lögmaður stefnda ritstjórum DV, áfrýjendunum Reyni Traustasyni og Jóni Trausta Reynissyni, og fréttastjóra blaðsins bréf í tilefni af framangreindum skrifum. Mótmælti hann því að fjallað væri um einkamálefni umbjóðanda síns sem ekkert erindi ættu til almennings með þessum hætti. Taldi hann um að ræða bæði ólögmæta og refsiverða háttsemi sem gæti meðal annars varðað við 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og krafðist þess að slíkri umfjöllun yrði tafarlaust hætt, fyrri skrif yrðu dregin til baka og afsökunarbeiðni birt í blaðinu. Daginn eftir birtist á heimasíðu DV klukkan 8.37 grein undir fyrirsögninni „Eiður vill að eigandi stöðvi umfjöllun“. Þar var greint frá efni framangreinds bréfs. Voru kröfur þær sem þar voru fram settar taldar óásættanlegar þar sem umfjöllunin ætti fullt erindi til almennings. Stefndi hafi fengið hundruð milljóna að láni hjá íslenskum lánastofnunum og ætti í erfiðleikum með að standa í skilum. Lánastofnanirnar virðast ekki hafa áskilið sér fullnægjandi tryggingar fyrir endurgreiðslu þessara lána. Hvorugt geti talist einkamál stefnda þar sem slíkt ráðslag bankastofnana væri eitt af þeim „grundvallarmálum“ sem til rannsóknar væru hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Höfundur greinarinnar er tilgreindur „Ritstjórn DV“. Þann 4. desember 2009 birtust tvær greinar í DV um málefni stefnda. Annars vegar var í dálki þar sem fjallað var um fréttir er hæst bar í vikunni undir fyrirsögninni „skuldugur fótboltakappi“ skýrt frá meginefni framangreindrar fréttar blaðsins sem birtist 2. sama mánaðar. Höfundar var ekki getið. Hins vegar var grein undir fyrirsögninni „Birkir veitti Eiði vini sínum lánin“. Þar var meðal annars greint frá því að Birkir Kristinsson vinur stefnda, sem starfað hafi hjá Glitni banka hf. og síðar Íslandsbanka hf., hafi fyrir hönd bankans tekið ákvarðanir um að veita stefnda lán, en greint hafi verið frá skuldum hans við bankann í blaðinu 2. desember. Höfundur þessarar greinar er tilgreindur áfrýjandinn Ingi Freyr. Loks var á heimsíðu DV þennan dag klukkan 12.02 birt grein undir fyrirsögninni „Birkir veitti vini sínum lánin“ þar sem efnislega voru endurtekin helstu atriði úr grein þeirri í blaðinu sama dag er að framan getur. Höfundur var tilgreindur áfrýjandinn Ingi Freyr. Stefndi höfðaði mál þetta 23. desember 2009. Hann taldi að með framangreindri umfjöllun hafi verið brotinn réttur sinn til að njóta friðhelgi einkalífs og krafðist þess að áfrýjendur yrðu látnir sæta refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga, þeim gert að greiða sér miskabætur og fé til að standa straum af birtingu dómsins. Málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. II Aðila greinir ekki á um að ábyrgð á þeim ummælum sem birtust í dagblaðinu DV fari eftir þágildandi ákvæðum laga nr. 57/1956 um prentrétt. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna ber áfrýjandinn Ingi Freyr því refsi- og fébótaábyrgð á því efni sem birtist í blaðinu og hann er nafngreindur sem höfundur að. Á öðru efni sem í dagblaðinu birtist bera áfrýjendurnir Reynir og Jón Trausti ábyrgð sem ritstjórar þess á grundvelli 3. mgr. sömu greinar. Samkvæmt 1. málslið 1. gr. laga nr. 57/1956 telst til rita samkvæmt lögunum hvert það rit sem prentað er eða letrað á annan vélrænan eða efnafræðilega hátt. Efni sem eingöngu birtist á netinu fellur samkvæmt því utan gildissviðs laganna og þar með utan gildissviðs þágildandi ábyrgðarreglna 15. gr. þeirra, sbr. hins vegar nú 51. gr. sbr. 2. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Í stefnu til héraðsdóms heldur stefndi því fram að „með lögjöfnun og vísan til meginreglna um ábyrgð á birtu efni“ gildi sömu reglur varðandi aðild og ábyrgð hvort sem umfjöllun birtist í riti eða á netinu. Sú meginregla að höfundur beri ábyrgð á ummælum sínum á grundvelli almennra regla, einkum sakarreglunnar, hefur verið talin gilda um efni sem birt er á netinu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 30. mars 2006 í máli nr. 490/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á bls. 1575, og 29. janúar 2009 í máli nr. 321/2008. Eins og að framan er rakið var áfrýjandinn Ingi Freyr sérstaklega tilgreindur sem höfundur á greinum sem birtust á netinu á heimasíðu DV 2. desember 2009 klukkan 6.30 og 14.30, 3. sama mánaðar klukkan 9.46 og 4. sama mánaðar klukkan 12.02. Í greinargerð í héraði bar áfrýjandinn Ingi Freyr því við að enda þótt hann hafi verið titlaður höfundur þessa efnis hafi hann engu ráðið um birtingu þess eða nafngreiningu sína sem höfundar og fyrir Hæstarétti hélt þessi áfrýjandi því fram að fréttirnar hafi hvorki verið unnar af honum eins og þær birtust á netinu né hafi hann haft „nokkuð með birtingu þeirra og framsetningu að gera.“ Við mat á því hvort sannað teljist að áfrýjandinn Ingi Freyr sé höfundur þessara greina er til þess að líta að hann hefur engin gögn fært fram um að hann hafi gert athugasemdir við það á sínum tíma við ritstjóra eða útgefendur vefritsins að honum væri ítrekað eignað þar efni sem hann teldi sig ekki höfund að. Verður í ljósi þess að telja framangreindar viðbárur þessa áfrýjanda ótrúverðugar og telja sannað að hann sé höfundur þessa efnis. Kröfum stefnda um ábyrgð á því er því réttilega beint að honum. Kemur þá til skoðunar hvort kröfum vegna ábyrgðar á efni því sem birtist á heimasíðu DV klukkan 8.19 þann 3. desember 2009, og klukkan 8.37 þann 4. sama mánaðar sé réttilega beint að áfrýjendunum Reyni og Jóni Trausta, en þeir voru á þessum tíma ritstjórar vefritsins. Að því er varðaði ábyrgð ritstjóra á efni vefrits sem birtist eingöngu á netinu var fyrir gildistöku laga nr. 38/2011 vissulega um að ræða ólögmælt tilvik sem var um margt eðlislíkt eða samkynja þeim tilvikum sem féllu undir þágildandi ábyrgðarreglu 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Að því leyti kunna að virðast skilyrði til að beita reglunni með lögjöfnun um vefmiðla. Til þess er hins vegar að líta að efnisregla 3. mgr. 15. gr. um ábyrgðargrundvöllinn var í eðli sínu hlutlæg og því undantekning frá meginreglum laga um sök sem grundvöll ábyrgðar. Þá er einnig ljóst að því er refsiábyrgð ummælanna varðar að gæta verður varúðar við að byggja refsiheimild á lögjöfnun, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Þegar þessa er gætt er lögjöfnun frá 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 ekki tæk. Þess verður hins vegar að gæta að á áfrýjendunum Reyni og Jóni Trausta hvíldi sem ritstjórum vefritsins eftirlitsskylda. Þeim bar að haga ritstjórninni með þeim hætti að forðast yrði að efni þess ylli öðrum miska eða raskaði friðhelgi einkalífs hans. Saknæm vanræksla þeirra á að sinna þessari eftirlitsskyldu kynni því að varða þá ábyrgð og er málinu því ekki ranglega beint að þeim vegna þessara tveggja greina. III Í þeim skrifum sem grein var gerð fyrir hér að framan og kröfur stefnda lúta að snerist umfjöllunin um fjárhagsmálefni stefnda, fyrst og fremst lántökur hans og skuldir, fjárfestingar hans og erfiðleika tengda þeim og loks viðleitni hans til að standa þrátt fyrir það í skilum, en í því samhengi bar tekjur hans á góma. Hafið er yfir vafa að fjárhagsmálefni af þessum toga geti talist til einkamálefna sem friðhelgi njóti samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og fallið geti undir 229. gr. almennra hegningarlaga. Þegar metið er hvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir miklu hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005, sem birtur er á bls. 2759 í dómasafni 2006, 1. mars 2007 í máli nr. 278/2006 og 10. nóvember 2011 í máli nr. 65/2011. Í lýðræðisþjóðfélagi hafa fjölmiðlar mikilvægu hlutverki að gegna við miðlun upplýsinga og skoðana um þjóðfélagsleg málefni. Á almenningur rétt á að fá upplýsingar sem slík málefni varða og þurfa sérstaklega ríkar ástæður að liggja til að skerðing á frelsi fjölmiðla til birtingar upplýsinga geti talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Þegar meta skal hvar þessi mörk liggja og hvað eigi erindi til almennings verður að líta til stöðu þjóðfélagsmála á hverjum tíma, hvaða málefni beri hæst í opinberri umræðu og séu almennt talin miklu varða. Það hrun sem varð í íslensku efnahagslífi við fall viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 hefur haft mikil og almenn áhrif á alla starfsemi í landinu og kjör almennings. Opinber umræða og umfjöllun fjölmiðla hefur frá þeim tíma mjög snúist um að greina aðdraganda og orsakir þess hvernig fór og hefur umfjöllun um fjárhagsleg málefni einstakra manna oft verið nærgöngul. Stefndi gegndi vissulega hvorki störfum innan bankakerfisins né hafa lántökur hans eða fjárfestingar haft teljandi vægi við fall íslensks fjármálakerfis. Sú umfjöllun sem stefndi telur að gangi nær friðhelgi einkalífs síns en hann verði að þola varðar þó lántökur hans á háum fjárhæðum hjá íslensku viðskiptabönkunum eða dótturfélögum þeirra, fjárfestingu í áhættusömum verkefnum sem ekki skiluðu tilætluðum árangri og glímu hans eftir það við að endurgreiða lánin. Er þetta dæmigert ferli um afleiðingar útlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, sem kann að hafa átt þátt í því hvernig fór. Við þessar aðstæður getur skerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um þessi fjárhagsmálefni stefnda ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Í greinum þeim sem birtust í DV 2. desember 2009 og á heimasíðu blaðsins sama dag klukkan 9.46 var fjallað um laun stefnda frá knattspyrnufélaginu Monakó. Stefndi er þjóðþekktur sem atvinnumaður í knattspyrnu, hefur leikið með ýmsum þekktustu knattspyrnufélögum Evrópu og ekki vikist undan að vera í sviðsljósi fjölmiðla sem slíkur. Launamál þekktra atvinnuknattspyrnumanna, sem ganga kaupum og sölum milli félagsliða, eru reglulega til umfjöllunar í fjölmiðlum og tengjast með þeim hætti því starfi sem stefndi er þjóðþekktur fyrir, þannig að umfjöllun um þau á þann hátt sem gert var í fyrrnefndum greinum getur ekki talist brot á friðhelgi einkalífs hans. Þá var í grein sem birtist á heimasíðu DV 3. desember 2009 klukkan 8.19 endursögð umfjöllun tveggja erlendra fjölmiðla um ætlaða spilafíkn stefnda. Þegar þess er gætt að um er að ræða endursögn af umfjöllun sem áður hafði birst opinberlega og þess að af gögnum málsins verður ráðið að stefndi hafi sjálfur gert spilafíkn sína að umtalsefni í viðtölum við erlenda fjölmiðla verður ekki séð að með þessu hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs hans. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verða áfrýjendur sýknaðir af kröfum stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hver aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Reynir Traustason og Jón Trausti Reynisson, eru sýknir af kröfum stefnda, Eiðs Smára Guðjohnsen. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 7. janúar sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Eiði Smára Guðjohnsen, Haðalandi 20, Reykjavík á hendur Inga Frey Vilhjálmssyni, Baldursgötu 3, Reykjavík, Jóni Trausta Reynissyni, Vesturgötu 73, Reykjavík og Reyni Traustasyni, Aðaltúni 20, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 23. desember 2009.Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði látnir sæta þyngstu refsingu sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum. Þá gerir stefnandi þær dómkröfur að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu insolidum. Dómkröfur stefnda, Inga Freys Vilhjálmssonar, eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Dómkröfur stefndu, Jóns Trausta Reynissonar og Reynis Traustasonar, eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu þess að krafa stefnanda um miskabætur verði lækkuð stórkostlega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Hinn 2. desember 2009 birtist á forsíðu DV frásögn undir fyrirsögninni „Landsliðsfyrirliði reynir að standa í skilum: EIÐUR SMÁRI Í KRÖGGUM“ og voru jafnframt þrjár eftirfarandi undirfyrirsagnir á sömu forsíðu: „Skuldar 1,2 milljarða – á 800 milljónir“, „Tapaði í Hong Kong, Tyrklandi og Reykjanesbæ“ og „Monaco-launin í afborganir“. Á síðu nr. 8 inni í DV fyrrgreindan mánaðardag var svo að finna frekari umfjöllun um fjárhagsmálefni stefnanda undir fyrirsögninni „Eiður Smári í kröggum“. Höfundur fréttarinnar var stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, blaðamaður. Umfjöllun blaðsins lýtur aðallega að fjárhagsmálefnum stefnanda, þ.m.t. meintum skuldum hans og tekjum. Tekið er fram að heimildir þessar hafi höfundurinn „innan úr bankakerfinu“, eins og það er orðað í umfjölluninni. Sama dag kl. 6:30 birtist áþekk umfjöllun á heimasíðu DV, www.dv.is, undir fyrirsögninni „Eiður Smári skuldar meira en milljarð“ og var stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, skráður höfundur greinarinnar. Á ný þann sama dag kl. 14:30 birtist frétt um stefnanda og fjárhagsmálefni hans á fyrrgreindri vefsíðu undir fyrirsögninni „Eiður tapaði á fasteignaverkefni í Hong Kong“ og var þar um að ræða frétt eftir sama höfund. Hinn 3. desember 2009 kl. 8:19 birtist umfjöllun á heimasíðu DV undir fyrirsögninni „Eiður sagður enn haldinn spilafíkn“. Höfundur fréttarinnar er ritstjórn DV, en ritstjórar blaðsins eru stefndu, Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason. Sagði þar frá að breska slúðurblaðið The Sun hefði þann sama dag tekið upp frétt DV frá því deginum á undan, þ.e. 2. desember 2009, um skuldastöðu stefnanda. Jafnframt var tekið fram að samkvæmt The Sun hefði stefnandi eytt hluta af frítíma sínum undanfarin tvö sumur í Las Vegas og af því ályktað að stefnandi væri haldinn spilafíkn. Því næst var vikið að umfjöllun sem birtist í breska blaðinu People árið 2003 þess efnis að stefnandi væri spilafíkill. Með frétt þessari á heimasíðu DV mátti síðan finna krækju á umfjöllun The Sun. Hinn 3. desember 2009 kl. 9:46 birtist enn önnur umfjöllun á heimasíðu DV undir fyrirsögninni „Eiður Smári með rúmar 30 milljónir á mánuði“. Höfundur fréttarinnar var stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, og varðaði umfjöllunin sem fyrr fjárhagsmálefni stefnanda. Hinn 3. desember 2009 sendi lögmaður stefnanda erindi til útgáfufélags DV, Birtíngs útgáfufélags ehf., ritstjóranna Jóns Trausta Reynissonar og Reynis Traustasonar og Þórarins Þórarinssonar ritstjóra/fréttastjóra blaðsins. Þar mótmælti stefnandi harðlega að fjallað væri um einkamálefni hans með þeim hætti sem raun bar vitni. Taldi stefnandi að umfjöllunin varðaði persónuleg málefni stefnanda sem ekkert erindi ætti til almennings og bryti hún freklega gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Var þess krafist að umfjöllunin yrði tafarlaust dregin til baka og að tilkynning um það og afsökunarbeiðni til stefnanda vegna hennar yrði birt með jafn áberandi hætti í DV og á dv.is, og umfjöllunin um stefnanda hafði birst þar. Þá var þess krafist að allri frekari umfjöllun um persónuleg málefni stefnanda yrði þegar í stað hætt. Hinn 4. desember 2009 kl. 8:37 birtist frétt á heimasíðu DV frá ritstjórn blaðsins undir fyrirsögninni „Eiður vill að eigandi stöðvi umfjöllun“. Taldi ritstjórn fyrrgreinda kröfu stefnanda óviðunandi þar sem umfjöllunin ætti fullt erindi við almenning. Var síðan á ný fjallað um fjárhagsmálefni stefnanda. Um erindi lögmanns stefnanda var einnig fjallað í helgarblaði DV, sem kom út 4. desember 2009. Hinn 4. desember 2009 kl. 12:02 birtist umfjöllun á heimasíðu DV undir fyrirsögninni „Birkir veitti Eiði vini sínum lán“ og var höfundur fréttarinnar stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson. Á ný voru til umfjöllunar fjárhagsmálefni stefnanda. Þar að auki var látið í veðri vaka að stefnandi hefði fengið óeðlilegar fyrirgreiðslur hjá Glitni banka hf. vegna vinskapar síns við Birki Kristinsson, starfsmanns einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. Umfjöllun sama efnis mátti einnig finna á bls. 8 í helgarblaði DV, sem kom út hinn 4. desember 2009. Í sama blaði, undir fyrirsögninni „Skuldugur fótboltakappi“ var þess einnig getið að umfjöllun um fjárhagsmálefni stefnanda hefði borið hæst í vikunni. Þar sem stefnandi telur að fyrrgreind umfjöllun DV, er lýtur að fjárhagsmálefnum hans, þ.e. eignum, skuldum og tekjum, brjóti gegn friðhelgi einkalífs hans og ritstjórn DV hefur hafnað því að draga umfjöllunina til baka eigi stefnandi ekki annarra kosta völ en að höfða mál þetta. III Um aðild stefndu vísar stefnandi til 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Höfundur beri refsi- og fébótaábyrgð á efni rits, hafi hann nafngreint sig og sé auk þess annaðhvort heimilisfastur hér á landi þegar ritið kemur út eða undir íslenskri lögsögu, þegar mál ef höfðað. Hafi enginn slíkur höfundur nafngreint sig beri útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina. Í máli því sem hér sé til umfjöllunar sé bæði um að ræða prentaða umfjöllun og umfjöllun sem birst hafi á veraldarvefnum. Þrátt fyrir að lög nr. 57/1956 um prentrétt fjalli ekki beint um ábyrgð vegna útgáfu á veraldarvefnum telur stefnandi að sömu meginreglur skuli eftir sem áður gilda varðandi ábyrgð aðila á birtu efni þar eins og í prentuðum miðlum. Með lögjöfnun og vísan til meginreglna um ábyrgð á birtu efni, telur stefnandi að sömu sjónarmið varðandi aðild og ábyrgð skuli gilda hvort sem umfjöllun birtist í riti eða á veraldarvefnum. Höfundar þeirrar umfjöllunar sem mál þetta varði séu ýmist sagðir Ingi Freyr Vilhjálmsson eða ritstjórn DV en ritstjórn blaðsins skipa þeir Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason. Sömu aðilar séu einnig ritstjórar heimasíðu DV, www.dv.is. Í þeim tilvikum þar sem enginn höfundur nafngreini sig sérstaklega, heldur sé ritstjórn titluð höfundur hlutaðeigandi umfjöllunar, telur stefnandi rétt að ritstjórum blaðsins og vefmiðilsins sé stefnt, sbr. m.a. ákvæði fyrrgreindrar 15. gr. laga nr. 57/1996. Stefnandi byggir á því að fyrrgreind umfjöllun stefndu um fjárhagsmálefni stefnanda feli í sér brot á rétti stefnanda til að njóta friðhelgi einkalífs. Friðhelgi einkalífs njóti verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, ásamt síðari breytingum, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá sé einnig kveðið á um þessi réttindi í 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966. Friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu ákveðnar skorður, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þau markmið sem réttlætt geti skorður við tjáningarfrelsinu séu: allsherjarregla eða öryggi ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra. Sem dæmi um skorður, sem beinist að því að vernda réttindi annarra, sé ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, en þar sé mælt fyrir um að hver sem skýri opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi er réttlæti verknaðinn, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Á dómstólum hvíli að leita ákveðins jafnvægis á milli tjáningarfrelsis annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar. Hafi dómstólar þannig staðfest rýmri tjáningarfrelsi á vettvangi stjórnmálaumræðu og umræðu um almannaheill og ekki megi grafa undan þeim frjálsu skoðanaskiptum og skiptum á upplýsingum sem séu lýðræðinu nauðsyn. Þá hafi dómstólar einnig staðfest það hlutverk fjölmiðla að veita upplýsingar um málefni sem snerti almenning. Umfjöllun stefndu hafi á engan hátt tengst fyrrgreindum skoðanaskiptum eða miðlun upplýsinga um málefni er snerti almenning. Umfjöllun stefndu hafi þvert á móti varðað upplýsingar sem snerti ekki á nokkurn hátt almenning, heldur hafi verið um að ræða upplýsingar um einkahagi og einkalíf stefnanda. Tilgangur umfjöllunarinnar sýnist hafa verið sá einn að þjóna hugsanlegum áhuga almennings á einkamálefnum stefnanda og framsetning umfjöllunarinnar hafi auðsýnilega verið til að auka sölu blaðsins. Þannig umfjöllun geti aldrei vikið til hliðar mikilvægum rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs. Ljóst sé að fjárhagsmálefni fólks teljist almennt til viðkvæmra persónulegra einkamálefna hlutaðeigandi einstaklinga og opinber umfjöllun í fjölmiðlum um slík málefni feli í sér skýlaust brot gegn stjórnarskrárvörðum rétti til friðhelgi einkalífs. Þegar ekki njóti við samþykkis hlutaðeigandi einstaklinga séu ekki til staðar nægar ástæður sem réttlæti slíka umfjöllun enda krefjist almannahagsmunir þess ekki að opinberar frásagnir eða umræður séu um slík málefni. Þrátt fyrir að stefnandi sé þjóðþekktur einstaklingur og hann hafi veitt viðtöl vegna starfs síns, hafi sú staða stefnanda ekki sjálfkrafa í för með sér að fjölmiðlum sé heimilt að fjalla, án samþykkis og vitundar hans, um einkamálefni hans. Fjárhagsmálefni stefnanda hafi ekkert með opinbera persónu hans að gera og fráleitt sé að ætla að málefni þessi snerti á einhvern hátt almenning. Raunar megi fullyrða að í máli þessu séu ekki í húfi neinir slíkir hagsmunir, sem réttlætt geti, með skírskotun til tjáningarfrelsis, að gengið sé svo harkalega gegn friðhelgi einkalífs. Stefnandi fullyrðir að frásögn DV um fjárhagsmálefni stefnanda sé röng. Sannleiksgildi umfjöllunarinnar skipti hins vegar engu fyrir sakarefni máls þessa eins og kröfugerð stefnanda sé háttað enda telur stefnandi að burtséð frá því hvort umfjöllun stefndu hafi verið rétt eða röng hafi þar verið greint opinberlega frá einkahögum sem leynt eigi að fara, og með því brotið gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga. Kröfu sína um að stefndu verði látnir sæta þyngstu refsingu sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, styður stefnandi eftirgreindum málsástæðum: Stefnandi telur að fyrrgreind umfjöllun í DV um fjárhagsmálefni stefnanda sé frásögn af einkamálefnum hans sem falli undir verndarákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, ásamt síðari breytingum, um friðhelgi einkalífs, sbr. og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 121. gr. laga nr. 82/1998 um breytingu á almennum hegningarlögum. Ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga veiti vernd gegn því að fjallað sé um einkamálefni manna sem leynt eigi að fara, hvort sem frásögnin sé sönn eða ósönn og gildi því ekki meginreglan um exceptio veritatis líkt og þegar um ærumeiðingar sé að ræða. Í öllum tilvikum sé slík umfjöllun brot gegn 229. gr. almennra hegningarlaga þegar ekki njóti við samþykkis til að greina opinberlega frá slíkum einkamálefnum fólks eða annarra réttlætingarástæðna sem jafna megi til samþykkis. Stefndu hafi ekki upplýst hvar þeir hafi aflað heimilda um fjárhagsmálefni stefnanda. Raunar telur stefnandi við blasa að upplýsinganna hafi verið aflað með ólögmætum hætti og sé sá grunur stefnanda staðfestur með þeirri tilvísun stefnda, Inga Freys Vilhjálmssonar, að heimildir hafi stefndu „innan úr bankakerfinu“. Hvað sem því líði megi ljóst vera að stefndu hafi vitað eða mátt vita að upplýsingarnar væru þess eðlis að leynt ætti að fara, þar sem um upplýsingar af þessu tagi gildi trúnaður, sbr. t.d. 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Krafa um refsingu á hendur stefnda Inga Frey Vilhjálmssyni: Með vísan til fyrrgreinds telur stefnandi nánar tiltekið að brot Inga Freys Vilhjálmssonar hafi falist í eftirfarandi umfjöllun: Krafa um refsingu á hendur stefndu Jóni Trausta Reynissyni og Reyni Traustasyni: Með vísan til fyrrgreinds telur stefnandi nánar tiltekið að brot Jóns Trausta Reynissonar og Reynis Traustasonar, sem ritstjóra, hafi falist í eftirfarandi umfjöllun: Um refsiskilyrði vísar stefnandi til 18. gr. almennra hegningarlaga og um heimild til höfðunar einkarefsimáls til 3. tl. 1. mgr. 242. gr. laganna. Þá vísar stefnandi einnig til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, svo og til 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig vísar stefnandi til laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, einkum 7. og 5. gr. laganna. Stefnandi krefst þess að stefndu verði látnir sæta ábyrgð fyrir þann hluta umfjöllunar sem fallist verði á að brjóti með ólögmætum hætti gegn stefnanda. Kröfu um greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 króna byggir stefnandi á því að stefndu beri in solidum miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem hin opinbera umfjöllun feli í sér ólögmæta meingerð gegn persónu stefnanda og stefndu hafi allir átt sinn þátt í heildstæðri og áframhaldandi ólögmætri umfjöllun um einkamálefni stefnanda. Við ákvörðun miskabóta telur stefnandi að líta beri til þess að atlaga stefndu að einkalífsrétti stefnanda hafi verið umfangsmikil og haft víðtæk áhrif. Ásetningur stefndu um að brjóta gegn rétti stefnanda til einkalífs hafi verið einbeittur og hafi stefndu í engu skeytt um kröfur stefnanda um að láta af brotum sínum. Þá sé útbreiðsla DV talsverð, hvort heldur litið sé til hins prentaða blaðs eða heimasíðu þess, auk þess sem umfjöllun DV hafi verið endurflutt í erlendum fjölmiðlum, stefnanda og fjölskyldu hans til enn frekari miska. Enn fremur telur stefnandi að hafa verði í huga við ákvörðun miskabóta, að slíkar bætur eigi að fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum af hálfu stefndu. Í ljósi allra atvika málsins sé miskabótakrafa stefnanda raunar varfærið mat á miska stefnanda. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga um upphafsdag vaxta og ákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna um fjárhæð þeirra. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, byggir á því, að refsi- og fébótaábyrgð stefnda verði ekki byggð á ákvæðum laga um prentrétt. Í 1. gr. prentlaga sé skilgreint hvað teljist vera rit samkvæmt lögunum en í 2. gr. segi að prentlögin gildi einungis um rit sem gefin hafa verið út. Í 9. gr. prentlaga sé síðan skilgreining á blöðum og tímaritum. Ábyrgðarreglur 15. gr. prentlaga séu sérreglur sem gildi um ábyrgð á efni sem birt sé í blöðum og tímaritum. Ábyrgðarreglur 15. gr. prentlaga gildi því ekki um efni sem birt sé á vefsvæðum, þar sem vefsvæðið www.dv.is sé hvorki blað né tímarit samkvæmt 9. gr. prentlaga. Þá sé vefsvæðið www.dv.is ekki rit í skilningi 1. gr. prentlaga. Því gildi prentlögin ekki um efni sem birt sé á vefsvæðinu, sbr. 2. gr. prentlaga. Refsi- og fébótaábyrgð stefndu verði því ekki byggð á ákvæðum prentlaga, eins og reyndar sé viðurkennt í stefnu. Stefndi mótmælir því að unnt sé að beita lögjöfnun frá 15. gr. laga um prentrétt, svo fella megi refsi- og fébótaábyrgð á stefnda. Samkvæmt 1. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé fullkomin lögjöfnun áskilin til þess að hægt sé að fella refsiábyrgð á borgarana. Það sé enn fremur almennt viðurkennt sjónarmið við lögskýringu að sett lagaákvæði sem á einhvern hátt séu íþyngjandi skuli túlka þröngt eða samkvæmt orðanna hljóðan en rýmkandi lögskýring komi ekki til greina. Þetta sjónarmið vegi þyngra eftir því sem viðkomandi ákvæði sé meira íþyngjandi. Ákvæði 15. gr. laga um prentrétt séu verulega íþyngjandi ákvæði sem taki bæði til refsi- og fébótaábyrgðar og tæmi þar með þau hugsanlegu álitaefni sem geti verið uppi í þessu máli. Af framangreindum meginreglum og lögskýringarsjónarmiðum leiði að líta verði svo á að ákvæði 15. gr. laga um prentrétt taki einungis til þeirra miðla sem þar sé berum orðum minnst á, þ.e. blaða og tímarita, en óheimilt sé að skýra orðalag sömu ákvæða svo að það geti tekið til birtingar efnis á Netinu. Einnig byggir stefndi á því að ábyrgðarreglur 15. laga um prentrétt geti ekki gilt um ábyrgð á birtu efni á vefsvæðum vegna séreðlis Netsins og þeirra tæknimöguleika sem það hafi upp á að bjóða, s.s. varðandi birtingu efnis, eyðingu þess o.s.frv. Hér sé því um eðlisólíka hluti að ræða. Af því leiði að lögjöfnun sé ekki tæk við þessar aðstæður. Það eigi sérstaklega við þegar fella eigi refsi- og fébótaábyrgð á stefnda með því að beita íþyngjandi lagareglu, í þessu tilviki 15. gr. laga um prentrétt, um athafnir hans sem njóti verndar stjórnarskrár, en tjáningarfrelsi stefnda sé verndað af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með síðar breytingum og atvinnufrelsi hans sem blaðamanns njóti verndar 75. gr. stjórnarskrárinnar. Af framangreindum ástæðum ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda sem lúti að fébóta- og refsiábyrgð stefnda á efni, þar sem hann hafi verið titlaður höfundur og birt hafi verið á www.dv.is, enda hafi hann engu ráðið um birtingu þess efnis eða nafngreiningu hans sem höfundar. Stefnandi hafi í árabil verið atvinnumaður í knattspyrnu og leikið með mörgum af stærstu félagsliðum Evrópu. Þá hafi stefnandi verið fyrirliði íslenska landsliðsins í knattspyrnu og eigi fast sæti í landsliðinu. Stefnandi hafi gert fjölmarga stóra samninga á ferli sínum sem atvinnumaður, meðal annars við Chelsea, Barcelona, Monaco og nú síðast Tottenham, sem hafa skilað honum miklum tekjum. Um þessa samninga og verðmæti þeirra hafi verið ítarlega fjallað í íslenskum fjölmiðlum sem og erlendum enda venjubundið að fjalla um launakjör atvinnumanna í knattspyrnu með þeim hætti. Einnig hafi verið fjallað um auglýsingasamninga stefnanda við innlenda og erlenda aðila, s.s. við Eimskip og íþróttavöruframleiðandann Adidas, en í fyrra tilfellinu hafi verið talað um að tvö óskabörn þjóðarinnar væru að sameinast í útrás sinni. Athafnir stefnanda utan knattspyrnuvallarins hafi einnig verið til umfjöllunar í innlendum og erlendum fjölmiðlum, en hér megi sem dæmi nefna fréttir af fjárhættuspilum, skemmtanalífi, umferðarlagabrotum, ágreiningi stefnanda við aðra og meintri kvensemi hans. Stefnandi hafi látið þann fréttaflutning óátalinn og hefur háttsemi hans ekki borið þess merki að hann kjósi að forðast umfjöllun fjölmiðla. Þá hafi stefnandi boðið fjölmiðlum og um leið landsmönnum öllum inn á heimili sitt þar sem það hafi verið kvikmyndað í bak og fyrir og tekin viðtöl við fjölskyldu stefnanda, bæði eiginkonu og börn. Stefnandi sé því opinber persóna ekki aðeins hvað knattspyrnuiðkun hans varði, heldur hafi hann verið áberandi á öðrum sviðum þar með talið á sviði viðskipta- og fjárfestingastarfsemi. Fréttir af athöfnum hans í viðskiptalífinu eigi því fullt erindi til almennings ekki síst í því þjóðfélagsástandi sem ríki í íslensku samfélagi í dag í kjölfar efnahagshruns landsins. Fjárhagsmálefni stefnanda hafi ítrekað verið til umfjöllunar í fjölmiðlum án athugasemda af hans hálfu þegar viðfangsefnin hafi verið velmegun hans og auðæfi eða jafnvel umfjöllun um einkamálefni hans, s.s. viðtöl við eiginkonu hans og börn og innlit fjölmiðla á heimili þeirra. Fréttaflutningur stefnda, sem birti aðrar hliðar á viðskiptaumsvifum stefnanda, virðist að mati stefnanda eiga að lúta öðrum lögmálum. Á það fallist stefndi ekki. Rétt eins og stefnandi hafi notið fréttaflutnings af velgengni sinni, auði og velmegun, þurfi hann líka að sætta sig við opinbera umfjöllun þegar halli undan fæti og fréttaefnið sé skuldir stefnanda. Hér eigi það sama við um stefnanda og aðrar persónur og leikendur í íslenska efnahagsundrinu, útrásinni. Með sama hætti og fjölmiðlar hafi fjallað um velgengni íslensku auðmannanna í góðærinu þurfi þeir nú að sætta sig við að fjallað sé um hnignun þeirra og tap eftir efnahagshrunið. Stefnandi sé opinber persóna, ekki bara sem knattspyrnumaður heldur líka á öðrum sviðum samfélagsins. Það sé almennt viðurkennt að opinberar persónur þurfi að búa við ítarlegri og nærgöngulli umfjöllun um einkamálefni sín en aðrir. Opinberar persónur hafi sjálfar skapað sér ákveðna ímynd sem kalli á og nærist á athygli almennings og líka vegna þess að tilteknar aðstæður í þjóðfélaginu mæli með því. Umfjöllun stefnda um stefnanda réttlætist af hvoru tveggja. Þannig hafi verið talið að einstaklingi sem teljist vera opinber persóna megi vera ljóst að orð hans og athafnir sæti grandskoðun fjölmiðla og almennings. Þessi opinbera persóna þurfi að sýna meira þolgæði gagnvart umfjöllun fjölmiðla um tiltekin málefni en óþekktur einstaklingur sem lendi í sömu aðstæðum. Jafnvel þótt umfjöllunin sé gagnrýnin. Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu Chauvy and Others v. France, hafi verið talið að 2. mgr. 10. gr. ætti ekki aðeins við um upplýsingar, frásagnir eða hugmyndir sem taldar væru við hæfi eða vingjarnlegar heldur enn fremur þær sem kunni að hneyksla eða ganga fram af hópum innan samfélagsins. Talið hafi verið að framangreint væri í takt við fjölhyggju, umburðarlyndi og víðsýni en án þessara þátta væri ómögulegt að tala um lýðræðislegt samfélag. Tjáningarfrelsi 10. gr. væri hins vegar ekki án takmarkana, en þær takmarkanir skyldu túlkaðar þröngt, og þörfin fyrir einhvers konar tálmanir þyrftu að vera hafnar yfir allan vafa og rökin fyrir þeim mjög sannfærandi. Það eitt að umfjöllun stefnda um stefnanda hafi ekki verið stefnanda að skapi sé því ekki fullnægjandi stoð fyrir kröfugerð hans. Hér beri einnig að hafa í huga að rýmkað tjáningarfrelsið taki til umræðu um viðskiptalífið. Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu Markt Intern Verlag Gmbh and Klaus Bermann v. Germany sé byggt á því að upplýsingar viðskiptalegs eðlis falli innan réttarverndar 10. gr. Mannréttindasáttmálans. Segi meðal annars í dómnum að í markaðssamfélagi verði blaðamönnum að vera heimilt að varpa ljósi á staðreyndir sem kunni að varða hagsmuni lesenda og með því stuðla að gegnsæi í háttsemi manna í viðskiptalífinu. Ítrekaðar frásagnir sé að finna í íslenskum fjölmiðlum af einkamálefnum stefnanda, bæði af fjárfestingum sem og um tekjur hans og eignir í krónum talið, án þess að stefnandi hafi gert við það athugasemdir. Sökum þeirra aðstæðna sem nú ríki á fjármálamarkaði sem og vegna nauðsynlegrar og réttmætrar gagnrýni á starfsemi íslenskra banka og fjárfesta fyrir efnahagshrun landsins, eigi umfjöllun stefnda um afmörkuð fjármál stefnanda hvað varði lántökur og vanskil hans, fullt erindi við almenning og sé beinlínis hluti af þeim upplýsingum sem almenningur eigi rétt á að fá vitneskju um. Fyrirgreiðslur til einstakra manna í þjóðfélaginu í ljósi stöðu þeirra sé eitt af því sem hafi sætt gagnrýni í starfsemi og skipulagi bankanna og sé eðlilegt að slíkum upplýsingum sé miðlað til almennings. Fréttaflutningur af fjárhagsmálefnum stefnanda hafi verið samofinn opinberri umræðu um aðra fjárfesta hér á landi og háttsemi forsvarsmanna fyrirtækja. Það sé augljóst að umfjöllun um fjárhag stefnanda beri að skoða í samhengi við þær aðstæður sem nú séu uppi í íslensku samfélagi. Umfjöllunin hafi varðað lán sem veitt hafi verið án fullnægjandi trygginga af tveimur viðskiptabönkum, Kaupþingi og Glitni, sem yfirteknir hafi verið af íslenska ríkinu í bankahruninu haustið 2008. Hver sem er hafi ekki haft aðgang að slíkum lánveitingum og hafi stefnandi notið þar forréttinda vegna stöðu sinnar í samfélaginu og vegna vinatengsla við háttsetta menn í Glitni og Kaupþingi, sem báðir hafi leikið með honum knattspyrnu á árum áður. Bæði þessi lán stefnanda hafi að miklu leyti verið ógreidd sumarið 2009 og séu það líklega enn og hafi fréttir stefnda meðal annars snúist um það hvort og þá hvernig stefnandi ætlaði sér að greiða þau upp. Lánveitingarnar til stefnanda hafi meðal annars verið notaðar til að taka þátt í fasteignaverkefni Askar Capital í Hong Kong en stefnandi hafi fjárfest í því í gegnum einkabankaþjónustu Kaupþings í Lúxemborg. Askar hafi verið yfirtekinn af skilanefnd Glitnis í fyrra og bankinn hafi skilið eftir sig skuldir upp á milljarða. Stefnandi hafi tapað á verkefninu sem og aðrir hluthafar og Askar. Fréttirnar af fjárfestingum og lántökum stefnanda snúist því um að segja frá þeirri tilhneigingu margra íslenskra fjárfesta á árunum fyrir bankahrun að skuldsetja sig gríðarlega til að taka þátt í áhættusömum fjárfestingum erlendis. Stefnandi hafi verið þátttakandi í þessari útrás og það sé eðlilegt og nauðsynlegt að segja frá því, líkt og gert sé í tilfelli annarra íslenskra fjárfesta. Þessar fjárfestingar hafi átt þátt í því að knésetja íslenska bankakerfið. Enn liggi ekki fyrir hvort stefnandi muni nokkurn tímann geta greitt skuldir sínar við framangreindar bankastofnanir. Reikningurinn vegna ógætilegra fjárfestinga og íburðarmikils lífsstíls stefnanda undanfarin ár kunni því á endanum að lenda á íslenskum almenningi að minnsta kosti að hluta. Það sé frétt sem varði þjóðina miklu enda hennar fjármunir. Fréttaflutningur af fjárhagsstöðu annarra einstaklinga sem hafi fengist við fjármálaviðskipti sé fyrirferðarmikill í íslensku samfélagi um þessar mundir. Íslenskir skattborgarar hafi þurft að leggja þessum fjármálafyrirtækjum til fé eftir fall þeirra til að lágmarka tjón þjóðarinnar. Um þessar mundir sé óvíst hversu mikinn fjárhagslegan skaða íslenska þjóðin muni verða fyrir vegna þess en það sé eðlilegt að almenningur vilji vita hvernig þessum fjármálafyrirtækjum hafi verið stjórnað og hverjir það hafi verið sem hafi notið fyrirgreiðslu frá þeim til að fjármagna fjárfestingar sem síðar hafi mistekist. Það sé meðal annars hlutverk fjölmiðla að reyna að svara þessum spurningum almennings og veita fólki svör við því hvers konar háttsemi hafi tíðkast innan íslenska bankakerfisins og hafi átt þátt í að leiða til hruns þess. Stefnandi eigi ekki að njóta sérstakrar undanþágu frá þeirri umræðu sökum þess að hann sé þjóðþekktur íþróttamaður og fyrirmynd fjölda æskufólks. Frekar beri að gera meiri kröfur til stefnanda vegna þess. Af framansögðu leiði að fréttaflutningur stefnda hafi átt réttmætt erindi til þjóðarinnar og með honum hafi ekki verið vegið að friðhelgi einkalífs stefnanda. Hið gagnstæða sé ótæk niðurstaða og myndi leiða til takmörkunar á tjáningarfrelsi og fjölmiðlum hér á landi yrði sniðinn þröngur stakkur. Hagsmunir almennings af upplýstri umræðu varðandi starfsemi bankanna og háttsemi einstakra fjárfesta hér á landi vegi einfaldlega þyngra en hagsmunir þessara sömu einstaklinga af því að halda upplýsingunum leyndum með vísan til friðhelgi einkalífs þeirra. Hér beri líka að hafa sérstaklega í huga að stefnandi hafi sjálfur gert einkalíf sitt að opinberu umfjöllunarefni. Stefndi byggir og á því að kröfugerð stefnanda sé haldin slíkum annmörkum að refsikrafan sé ekki dómtæk. Stefnandi krefjist þyngstu refsingar yfir stefnda og meðstefndu án þess að tilgreina í hverju hin refsiverða háttsemi stefnda eigi að hafa verið fólgin. Þá geri stefnandi í kröfugerð sinni enga tilraun til þess að greina á milli meintrar refsiverðar háttsemi stefnda og meðstefndu þrátt fyrir að auðvelt sé að aðgreina meinta refsiverða háttsemi hvers og eins. Af refsikröfu stefnanda verði ekki með nokkru móti ráðið í hverju hin meinta refsiverða háttsemi stefnda eigi að vera fólgin. Nærtækast sé að túlka refsikröfu stefnanda með þeim hætti að allur texti sem sé undir ofangreindum fyrirsögnum feli í sér refsiverða háttsemi. Frá því megi gagnálykta með þeim hætti að stefnandi telji texta sem sé fyrir ofan fyrirsagnirnar ekki varða við 229. gr. almennra hegningarlaga. Við skoðun á dómskjölum nr. 3 og 10 og því sem standi undir ofangreindum fyrirsögnum sé þó erfitt að sjá hvernig öll þau ummæli sem þar er að finna geti falið í sér refsiverða háttsemi af hálfu stefnda. Þegar einkarefsimál sé höfðað eins og stefnandi hafi kosið að gera í þessu tilviki sé í engu vikið frá þeirri kröfu að greina með skýrum hætti frá því í hverju hin meinta refsiverða háttsemi eigi að vera fólgin þannig að stefnda sé ljóst hvaða háttsemi hans stefnandi telji refsiverða. Í því tilviki sem hér um ræði hefði því stefnandi þurft að tilgreina nákvæmlega þau ummæli/texta sem hann teldi fara í bága við 229. gr. almennra hegningarlaga. Almenn skírskotun til alls texta undir tiltekinni fyrirsögn sé ekki nægileg lýsing á hinni meintu refsiverðu háttsemi. Kröfugerð stefnanda uppfylli því ekki skilyrði d- og e- liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um skýra og ljós kröfugerð. Stefndi leggur áhersla á að hann verði ekki dæmdur til refsingar á grundvelli 229. gr. almennra hegningarlaga séu nægar ástæður fyrir hendi sem réttlæti verknaðinn. Umfjöllun stefnda um stefnanda hafi átt fullt erindi til almennings. Umfjöllunin hafi verið faglega unnin og byggð á traustum upplýsingum meðal annars um lánveitingar íslenskra fjármálafyrirtækja til stefnanda. Enn fremur sé það staðreynd að þau atriði sem fjallað hafi verið um séu sönn enda hafi stefnandi ekki fært rök fyrir hinu gagnstæða og höfði mál þetta ekki á þeim forsendum að umfjöllunin hafi verið röng. Á vettvangi fjölmiðla hafi ítrekað verið rætt um fjárhagsmálefni stefnanda meðal annars um launagreiðslur og fasteignaviðskipti. Aðeins nú, þegar umfjöllun um hið sama sé að mati stefnanda óþægileg, telji hann hana ólögmæta og refsiverða. Af þessu leiði að nægar ástæður séu fyrir hendi sem réttlæti fréttaflutning stefnda, sé á annað borð talið að upplýsingar um fjárhagsmálefni stefnanda teljist einvörðungu einkamál hans. Af því leiði að ef stefndi yrði dæmdur til refsingar á grundvelli ofangreinds lagaákvæðis þá fæli slík niðurstaða í sér brot á stjórnarskrárvernduðu tjáningarfrelsi stefnda. Ekki sé refsivert að segja sannleikann um mál sem varði miklu fyrir þjóðarhag, meðal annars um lánveitingar án fullnægjandi trygginga sem kunni að falla á íslenska skattborgara. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af refsikröfu á grundvelli 229. gr. almennra hegningarlaga. Stefndi telur að miskabótakrafa stefnanda sé ekki rökstudd með tilhlýðilegum hætti og ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu miskabóta á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Ekki sé sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna umfjöllunar stefnda, hvenær tjónið hafi orðið eða hvernig. Stefnandi hafi ekki lagt fram viðhlítandi sönnun fyrir fjárhæð kröfunnar og hvernig upphæð hennar sé reiknuð út eða tilkomin. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á tjón, hvað þá rökstutt fjárhæð kröfunnar með framlögðum gögnum eða samhangandi rökstuðningi í málatilbúnaði. Þar sem miskabótakröfu sé ekki gerð fullnægjandi skil og stefnandi hafi ekki tekist sönnun um tilvist og umfang tjónsins sé krafan haldin verlegum annmörkum, sem leiði til þess að hún sé ekki dómhæf. Þá byggir stefndi á því að saknæmisskilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi ekki verið uppfyllt í skrifum hans. Beri því að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda í málinu. Það sé skilyrði samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð. Sú krafa sé samofin saknæmisskilyrðinu. Miskabætur verði því ekki dæmdar nema að um hafi verið að ræða ásetning eða stórkostlegt gáleysi þegar viðeigandi skrif eða ummæli voru viðhöfð. Þau skilyrði séu síst uppfyllt í tilviki stefnda, enda hafi skrif hans verið sett fram í góðri trú og stuðst ýmist við traustar heimildir eða falið í sér saklaust mat hans á kringumstæðum, sem hafi verið vel innan marka tjáningarfrelsis hans. Háttsemi þurfi að vera af tilteknum grófleika til að teljast ólögmæt meingerð. Í norrænum rétti sé talið að niðurlæging sé helsta einkenni ólögmætrar meingerðar í skilningi skaðabótalaga. Þannig sé það niðurlægingin sem sé grunnurinn undir miskabótakröfu. Ekki verði séð að ummæli stefnda geti með nokkru móti talist óviðurkvæmileg eða niðurlægjandi fyrir stefnanda. Þvert á móti hafi stefnanda verið leyft að njóta vafans og undirstrikað að samkvæmt heimildum þætti honum miður að skulda svo mikið og að hann hefði fullan hug á að greiða skuldir sínar við Kaupþing í Lúx og Íslandsbanka eins fljótt og hann gæti. Geti því ekki hafa verið um að ræða ólögmæta meingerð. Hér verði og að hafa í huga að stefnandi, líkt og aðrir áberandi menn úr viðskiptalífinu, stjórnmálum, íþróttum o.s.frv., verði að þola gagnrýnni umfjöllun en almennir borgarar. Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð miskabótakröfu stefnanda. Engum gögnum sé til að dreifa til stuðnings kröfunni. Fjárhæð kröfunnar eigi því ekki við rök að styðjast og beri þar af leiðandi að hafna henni. Beri því að sýkna stefnda af miskabótakröfu stefnanda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda. Tilvísun stefnanda til 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga sé sérstök í ljósi þess að fjárkröfur stefnanda séu skaðabótakröfur og miðist því upphafstími dráttarvaxta við það sem greini í 9. gr. vaxtalaga. Fjárkröfur stefnanda geti því fyrst borið dráttarvexti frá 23. janúar 2010, sbr. 9. gr. vaxtalaga. Stefndi gerir þá kröfu að dráttarvaxtakröfum stefnanda verði vísað frá dómi vegna vanreifunar. Til vara krefst hann sýknu. Til þrautavara er þess krafist að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu. Um lagarök vísar stefndi til 73. og 75. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndi vísar enn fremur til þeirrar dómvenju sem hafi skapast um rýmkað tjáningarfrelsi sem gildi um opinberar persónur og athafnir í viðskiptalífinu. Jafnframt vísar stefndi til laga nr. 57/1956 um prentrétt, einkum 1. 2. 9. og 15. gr. laganna og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir virðisaukaskatti úr hendi stefnanda. V Stefndu, Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason, byggja kröfur sínar á því, að löggjafinn og dómstólar hafi játað fjölmiðlum verulegt svigrúm til almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994. Segi þar að réttur til tjáningarfrelsis skuli einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Með afskiptum stjórnvalda sé einnig átt við hlutverk dómstóla. Réttur þessi sé, samkvæmt dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, sérlega ríkur af hálfu fjölmiðla, enda sé hlutverk þeirra, að taka við og miðla upplýsingum, afar mikilvægt í lýðræðissamfélagi. Réttur þessi takmarkist með þeim undantekningum sem gerðar séu í 2. mgr. 10. gr. sáttmálans. Ítrekuð dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu áskilji að þessar undanþágur frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka afar þröngt. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megi, samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laganna, einungis takmarka tjáningarfrelsi ef nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi. Orðið „nauðsyn“ í þessu sambandi sé túlkað af Mannréttindadómstólnum sem „knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn“. Hvort slík nauðsyn sé fyrir hendi sé dómstólum í landsrétti látið eftir að meta og beri þeim að líta til þess hvernig Mannréttindadómstóllinn hefur túlkað sáttmálann. Líkt og áður greini hafi Mannréttindadómstóll Evrópu ítrekað látið í ljós þá túlkun sína að sérstaklega beri að gjalda varhug við því að takmarka rétt fjölmiðla til að taka á móti og miðla upplýsingum. Fjölmiðlar eigi að geta haft svigrúm til þess, einkum í tilvikum sem þessum þar sem umfjöllun varði efni sem eigi erindi við almenning og ekki séu andmæli þess efnis á hvaða hátt viðkomandi umfjöllun sé í samræmi við sannleikann. Blaðamenn eigi rétt á að sinna hlutverki sínu án þess að vera sjálfum stefnt fyrir réttarbrot vegna miðlunar slíkra upplýsinga, sem teljist grundvallarhlutverk þeirra. Í þessu máli telja stefndu að umfjöllun dagblaðsins DV hafi rúmast langt innan heimilda, þar sem fjallað hafi verið um opinbera og mjög áberandi persónu, ekki bara á Íslandi heldur um heim allan, og mál sem erindi eigi til almennings. Engin knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn sé að mati stefndu fyrir hendi sem réttlætt geti inngrip í tjáningarfrelsið í þessu máli með þeim hætti að refsa ritstjórum dagblaðs fyrir umfjöllum um fjárfestingaverkefni heimsþekktrar persónu. Stefndu telja að þvert á móti hafi verið nauðsynlegt og í raun skylt að miðla þeim upplýsingum sem hafi borist blaðinu, enda hafi almenningur átt rétt á þessum upplýsingum. Stefndu telja ákvæði 15. gr. prentlaga einungis gilda um ábyrgð efnis sem birt sé í dagblöðum og tímaritum. Dagblöð og tímarit séu skilgreind í 9. gr. laganna sem rit, sem eigi að koma út með sama heiti ekki sjaldnar en tvisvar á ári, svo og fregnmiðar þeirra og fylgirit. Um efni sem birt sé á vefsíðu geti því ekki átt við ábyrgð samkvæmt 15. gr. prentlaga, nema vefsíður megi skilgreina sem dagblöð eða tímarit, sem koma eigi út með sama heiti, eigi sjaldnar en tvisvar á ári. Benda megi á að viðurkennt sé að vísa til slíkra vefsíðna sem vefrita eða vefmiðla en aldrei sem dagblaða. Því séu óskýrar þær röksemdir stefnanda að reisa eigi ábyrgð í tilviki vefsíðna á grundvelli 15. gr. prentlaga, sem einungis eigi við um efni í dagblöðum og tímaritum. Stefndu mótmæla hvers kyns beitingu lögjöfnunar. Lögjöfnun eigi einungis við þegar tilvik sem ekki falli undir reglu sé jafnað til tilviks sem falli undir regluna eða þegar lagareglu sé beitt um ólögfest tilvik. Lög nr. 57/1956 hafa hins vegar að geyma reglur um ábyrgð í öllum hugsanlegum tilvikum. Þegar af þessari ástæðu sé tilvikið ekki ólögfest og því komi ekki til álita að beita lögjöfnun um tilvikið. Þar að auki þurfi fjölmörg skilyrði að vera uppfyllt svo unnt sé að beita lögjöfnun. Ekki sé þó að finna einasta rökstuðning í stefnu fyrir því hvers vegna skilyrði lögjöfnunar séu að öðrum kosti uppfyllt. Stefndu vísa til þess að ekki sé grundvöllur fyrir aðild þeirra að refsikröfu stefnanda vegna kröfuliða nr. II, III og IV í stefnu, enda sé þar um að ræða kröfugerð vegna umfjöllunar sem birtist á vefnum www.dv.is undir netfanginu ritstjorn@dv.is en ekki undir nafni stefndu. Eins og fjallað hafi verið um í mörgum málum þar sem stuðst hafi verið við ábyrgð samkvæmt prentlögum, sé sú krafa gerð í slíkum málum að sé ábyrgð studd við 15. gr. prentlaga, líkt og í þessu máli, verði höfundur að hafa nafngreint sig með fullu nafni. Nafngreining með netfangi telst ekki nægileg nafngreining eins og ákvæðið hafi verið túlkað hjá dómstólum. Komi ábyrgð stefndu því ekki til álita á þeim grundvelli. Með vísan til framangreinds telja stefndu hafið yfir vafa að ábyrgð á hendur þeim á grundvelli 15. gr. prentlaga, sbr. einkum kafla í stefnu er varðar refsikröfu, verði ekki komið við í máli þessu um efnið á vefritinu www.dv.is, en til viðbótar er vísað til þess að stefndu ritstýri ekki því vefriti. Með vísan til framangreindra sjónarmiða beri stefndu ekki lagalega ábyrgð á því efni sem birtist á vefsíðunni www.dv.is og vísað er til í stefnu málsins. Stefndu benda á að stefnandi sé svokölluð opinber persóna sem hafi verið í sviðsljósi fjölmiðla og nær daglega í fréttum frá ungaaldri. Oft og iðulega sé fjallað um málefni stefnanda í fjölmiðlum, svo sem þegar hann hafi skipt um knattspyrnufélag, eða gert samninga um kaup og kjör, birtar hafi verið upplýsingar um launakjör hans og oft og iðulega sé einkalíf hans til umfjöllunar, ekki síst í heimsfjölmiðlunum. Stefnandi sækist einnig mjög eftir slíkri athygli. Stefnandi sé því óumdeilanlega svokölluð opinber persóna. Í samræmi við leiðbeiningar í úrlausnum Mannréttindadómstóls Evrópu þurfi að fara fram mat á því hvort heimilt sé að fjalla um slíkar persónur í hverju tilviki og sé þá litið til efnis og eðlis umfjöllunarinnar sem um ræði. Fjölmiðlum sé sem fyrr segi játað það hlutverk að taka við og miðla upplýsingum sem taldar séu varða almenning. Samkvæmt ítrekuðum dómafordæmum Mannréttindadómstólsins sé fjölmiðlum ætlað að gegna því hlutverki að vera svokallaður varðhundur almennings og sinna þessu hlutverki sínu með því að greina frá því sem fréttnæmt geti talist og varðað almenning. Sé umfjöllun þess efnis og eðlis að almenningi verði ekki talið koma efnið við með nokkrum hætti, þannig að telja megi að umfjöllun falli ekki undir þetta hlutverk fjölmiðla, að vera varðhundur almennings, megi fallast á að umfjöllun gangi nærri einkalífshagsmunum. Stefndu byggja á því að umfjöllun um stefnanda á síðum dagblaðsins DV og það efni sem þar hafi verið fjallað um sé af sama toga og hafi verið áberandi í umræðunni frá hruni íslensks efnahagslífs. Umfjöllun um starfshætti bankanna verði aldrei talin vera þess efnis og eðlis að engum hafi komið efni hennar við nema lántaka sjálfum. Meginástæða umfjöllunar um þau málefni sem tekin hafi verið fyrir í dagblaðinu DV og mál þetta sé sprottið af sé sú lánafyrirgreiðsla sem stefnandi hafi fengið í íslenskum bönkum, hvernig staðið hafi verið að henni og hvernig þessum fjármunum hafi verið varið. Sem fyrr segir voru fluttar af því fréttir að stefnandi, sem sé opinber persóna og hafi lengi verið fyrirliði íslenska landsliðsins í knattspyrnu, hafi fengið gríðarháar fjárhæðir að láni í íslenskum bönkum, svo háar að telja megi þær óeðlilegar. Einnig megi telja óeðlilegt að landsliðsfélagi stefnanda og persónulegur vinur hans, sem sé starfsmaður bankans, hafi haft milligöngu um slíkar lánveitingar til stefnanda. Að mati stefndu hafi það efni, sem birt hafi verið og mál þetta snúist um, átt erindi til almennings, í ljósi þeirrar umræðu sem staðið hafi yfir mánuðum saman í kjölfar hruns íslenskra banka. Óumdeilt sé að hrun íslenskra banka megi að stórum hluta rekja til óábyrgra lánveitinga íslenskra fjármálastofnana til ýmissa aðila vegna fjárfestingaævintýra víðs vegar um heiminn. Um sé að ræða stórfé sem síðan hafi tapast að stærstum hluta í þessum áhættusömu fjárfestingaverkefnum. Í fréttum af stefnanda hafi verið fjallað um hinar gríðarháu og óeðlilegu lánveitingar til hans og að þessir fjármunir hafi glatast í ýmsum fjárfestingaverkefnum víðs vegar um heiminn, sem og að stefnandi ætti í samningaviðræðum við lánardrottna sína, þar sem hann gæti ekki endurgreitt lánin. Þá hafi verið fjallað um það hvernig stefnandi hefði fengið þessa fjármuni lánaða með milligöngu vinar síns sem hafi starfað í íslenska bankakerfinu. Eins og að framan sé rakið sé ekki að finna rök þess efnis í stefnu á hvaða hátt umfjöllunin hafi verið röng. Fréttagildi umfjöllunarinnar hafi verið ótvírætt, enda innihaldið frásögn um að stefnandi hafi verið einn þeirra sem fengið hafi stórfé að láni í íslenskum bönkum, sem síðan hafi verið varið til óábyrgra og áhættusamra fjárfestinga erlendis og endað með miklu tapi, sem að mestu lendi á almenningi. Stefndu byggja á því að upplýsingar um framangreindar staðreyndir um lántökur og fjárfestingar stefnanda hafi þótt fréttnæmar og ástæða hafi verið til að vekja athygli á þeim opinberlega, með sama hætti og fréttir hafi verið birtar mánuðum saman um sambærilegar óábyrgar lánveitingar íslenskra banka til svonefndra útrásarvíkinga, sem átt hafi stóran þátt í hruni bankanna. Lánveitingar líkt og stefnandi hafi fengið séu afar áhættusamar. Sú staðreynd að stefnandi, sem sé þjóðþekkt persóna, hafi fengið slíka lánafyrirgreiðslu, sem verið hafi langt yfir greiðslugetu hans ef eitthvað kynni út af að bregða, þrátt fyrir há laun hans, og fengið slíkt áhættulán meðal annars í gegnum vin sinn í bankakerfinu, hafi að mati stefndu verið fréttaefni sem erindi hafi átt til almennings í ljósi þeirrar umræðu sem í gangi hafi verið og sé í þjóðfélaginu. Stefndu hafna því alfarið að efni umfjöllunarinnar falli undir þá skilgreiningu að vera einkamálefni stefnanda sem leynt skuli fara, líkt og viðkvæm persónuleg fjölskyldumálefni. Stefndu telja hafið yfir vafa að þessi umfjöllun, um hina opinberu persónu sem stefnandi sé, hafi átt rétt á sér. Kjarni máls þessa sé réttur almennings til að fá upplýsingar um lánveitingar bankanna til áhættusamra og oft óábyrgra fjárfestinga, sem hafi átt stóran þátt í því að íslenskt efnahagskerfi hafi hrunið til grunna. Fréttagildið hafi meðal annars ráðist af því hver stefnandi sé, en hann sé mjög áberandi persóna. Umfjöllun um þessi mál hafi verið hluti af þjóðmálaumræðu í landinu frá því íslenska efnahagskerfið hrundi. Umfjöllunin um óeðlilegar lánveitingar til stefnanda og áhættusöm fjárfestingaverkefni hans hafi augljóslega haft fréttagildi í þessu sambandi og átt fullt erindi til almennings. Ætla verði fjölmiðlum sérstaklega aukið svigrúm til umfjöllunar um menn og málefni eins og hér um ræði, sem erindi eigi til almennings og sé hluti af þjóðmálaumræðunni hverju sinni og það sé í samræmi við dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu á grundvelli 10. gr. sáttmálans. Markmið og meginstef þeirrar umfjöllunar sem birst hafi um stefnanda á síðum DV og á vefnum hafi þannig ekki lotið að persónulegum málefnum stefnanda, heldur hafi fyrst og fremst verið að greina frá óeðlilegum lánveitingum til hans í gegnum íslenska banka og hvernig þeir fjármunir hefðu glatast í óábyrgum og áhættusömum fjárfestingaverkefnum. Hluti umfjöllunarinnar hafi lotið að því að þessi fyrrum fyrirliði og núverandi leikmaður íslenska landsliðsins í knattspyrnu myndi vegna þessara atvika allra lenda í þeirri aðstöðu að tapa töluverðu af eignum sínum. Hafi einhver hluti umfjöllunarinnar haft snertifleti við persónuleg málefni stefnanda hafi ekki verið hjá því komist, þar sem þeir þættir hafi þá verið svo samofnir umfjöllunarefninu að ekki hafi verið sundur skilið. Eins og dómstólar hafi ítrekað vísað til verði einstaklingar að þola það að einhver umfjöllun um persónuleg málefni er þá varði komi til almennrar umfjöllunar, þegar um mál sé fjallað í fjölmiðlum sem tengist og séu hluti af þjóðmálaumræðunni hverju sinni. Stefndu telja að ekki hafi verið gengið lengra í umfjölluninni um stefnanda en nauðsynlegt og eðlilegt megi telja. Umfjöllunin hafi því ekki brotið gegn lögvörðum hagsmunum stefnanda. Hafi því ekki verið framin ólögmæt meingerð gegn stefnanda og eigi hann þar af leiðandi ekki rétt á miskabótum úr hendi stefndu. Því getur ekki komið til álita annað en að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Skilyrði þess að beita 229. gr. almennra hegningarlaga sé að skýrt hafi verið opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi er réttlættu verknaðinn. Eins og ráða megi af orðalagi ákvæðisins þurfi að uppfylla nokkur skilyrði svo verknaður samkvæmt ákvæðinu teljist refsiverður. Í fyrsta lagi þurfi að hafa verið um einkamálefni að ræða. Í öðru lagi sé það skilyrði að með umfjöllun um málefnið hafi verið ljóstrað upp um það. Í þriðja lagi að ekki hafi verið nægar ástæður til að greina frá þeim atriðum sem hafi verið andlag umfjöllunarinnar. Hvíli sú sönnunarbyrði á stefnanda að sanna að stefndu hafi haft ásetning um að brjóta gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga með umfjölluninni. Stefndu telja ekkert framangreindra skilyrða eiga við í málinu og því komi beiting ákvæðisins ekki til álita. Stefndu telja þær upplýsingar sem birtar hafi verið í umræddum fréttaflutningi ekki falla undir einkamálefni stefnanda í skilningi ákvæðisins. Þá telja stefndu að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi til þess að birta umfjöllunina, eins og ítarlega hafi áður verið rakið um að umfjöllunin hafi verið hluti umfjöllunar fjölmiðla um einkennilegar lánveitingar íslenskra banka til óábyrgra fjárfestingaverkefna og hluti af þjóðmálaumræðunni. Umfjöllun um persónuleg málefni þess lántaka sem í hlut eigi nái ekki lengra en að greina frá því hvaða lántaki hafi átt í hlut hverju sinni. Sú umfjöllun í þessu tilviki hafi ekki gengið lengra en eðlilegt megi telja eða nauðsyn hafi borið til. Um hafi verið að ræða opinbera umræðu um málefni sem átt hafi erindi til almennings. Ásetningur stefndu hafi ekki verið sá að brjóta gegn vernduðum hagsmunum stefnanda samkvæmt 229. gr. laganna. Með vísan til þessara sjónarmiða séu engin skilyrði til að dæma stefndu til refsingar samkvæmt ákvæðum 229. gr. almennra hegningarlaga. Loks vísa stefndu til þess að ósannað sé af hálfu stefnanda að ásetningur stefndu hafi verið sá að brjóta gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en nauðsynlegt sé að sanna slíkan ásetning til að koma við ábyrgð stefndu. Stefnandi virðist einnig byggja á því að stefndu hafi með umfjölluninni brotið gegn 5. og 7. gr. laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000. Sú málsástæða sé hins vegar engum gögnum eða rökum studd og ekki sé vísað til viðurlagakafla þeirra laga. Þegar af þeirri ástæðu að málsástæðan sé engum rökum studd beri að hafna henni, en þess utan verði á engan hátt séð að stefndu hafi gerst brotlegir við nefnd ákvæði. Stefndu telja að þeir hafi ekki framið ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda með umfjöllun um hann, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, enda hafi umfjöllunin ekki brotið gegn ákvæðum 71. gr. stjórnarskrár, og ekki gegn almennum hegningarlögum, lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga eða öðrum lögum. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á eða leitt að því líkur að umrædd umfjöllun hafi skaðað hagsmuni hans á einhvern hátt. Til vara krefjast stefndu, Jón Trausti og Reynir, að miskabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega, verði allt að einu komist að þeirri niðurstöðu að framin hafi verið ólögmæt meingerð gegn stefnanda og að stefndu beri ábyrgð á henni. Fullt tilefni hafi verið til umfjöllunarinnar í ljósi þess að upplýsingarnar séu sams konar og þær sem birtar hafi verið um helstu persónur og leikendur íslensks bankahruns. Verði talið að skilja verði stefnanda frá þeim hópi sé ekki við stefndu að sakast að hafa ekki gert það. Í því ljósi yrði einnig ósanngjarnt að dæma þá til að greiða háar miskabætur. Að auki er vísað til annarra raka og málsástæðna að framan. Stefndu, Jón Trausti og Reynir, mótmæla sérstaklega kröfu stefnanda um vexti og dráttarvexti, enda eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndu. Til vara er þess krafist að vextir verði einungis miðaðir við dómsuppsögu ef talin verða skilyrði til að dæma dráttarvexti. Stefndu, Jón Trausti og Reynir, byggja málskostnaðarkröfu sína á 129. gr., sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Stefndu séu ekki virðisaukaskattskyldir og geri því kröfu um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um lagarök vísa stefndu, Jón Trausti og Reynir, til 71. og 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, sem og til 8. og 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Stefndu vísa einnig til 229. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 og til laga um prentrétt, nr. 57/1956. Þá vísa stefndu til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. VI Mál þetta lýtur að umfjöllun um stefnanda sem birtust annars vegar í dagblaðinu DV og heimasíðu þess og hins vegar umfjöllun um stefnanda á vefmiðlinum DV. Eins og að framan er getið skrifaði stefndi, Ingi Freyr, í DV 2.-3. og 4. desember 2009, um fjármál stefnanda, laun hans, viðskiptafélaga hans og fyrirgreiðslur sem einstaklingar í íslenska bankakerfinu sem tengdust stefnanda hafi veitt honum, auk sambærilegra frétta á vefsvæðinu www.dv.is, þar sem stefndi, Ingi Freyr, var nafngreindur höfundur. Þá birtust á forsíðu DV fyrirsagnir um slæma fjárhagsstöðu stefnanda hinn 2. desember 2009 og á heimasíðu DV 3. og 4. desember fréttir um að stefnandi væri haldinn spilafíkn og að stefnandi hafi reynt að stöðva umfjöllun stefndu um sig. Einnig birtist fyrirsögn í DV 4. desember 2009: „Skuldugur fótboltakappi.“ Málatilbúnaður stefnanda er annars vegar byggður á því að stefndu beri refsi- og fébótaábyrgð á umfjöllun sem birtist í DV á grundvelli 15. gr. laga nr. 57/1956, um prentrétt, og hins vegar að stefndu beri refsi- og fébótaábyrgð á efni sem birtist á vefsvæðinu www.dv.is á grundvelli lögjöfnunar frá 2. mgr. 15. gr. sömu laga og meginreglna um ábyrgð á prentefni. Í stefnu gerir stefnandi nánari gein fyrir aðild stefndu að hverjum ummælum um sig. Er óumdeilt að stefndi, Ingi Freyr, er höfundur þeirra skrifa, sem nánar eru tilgreind í stefnu, þar sem umdeild ummæli birtust og ber hann á þeim ábyrgð. Hins vegar bera stefndu, Jón Trausti og Reynir, ábyrgð á þeim ummælum í blaðsins, þar sem ekki er nafngreindur höfundur, í samræmi við 3. mgr. 15. gr. sömu laga. Eins og ákvæðið ber með sér tekur það til birtingar efnis í blöðum eða tímaritum en ekki til efnis sem birt er á vefsíðum. Ekki er til að dreifa lagaákvæðum um slík tilvik. Telja verður að efnislega sé um sambærileg tilvik að ræða enda staðreynd að dagblöð eru gefin út á vefmiðlum. Með lögjöfnun frá 15. gr. laga nr. 57/1956 ber því að fallast á að þeir beri á sama hátt ábyrgð á birtingu efnis á vefsvæðinu www.dv.is, þar sem ritað er undir ritstjórn, og því enginn höfundur tilgreindur. Verður að telja að aðild þeirra sé nægilega skýr, með vísan til 15. gr. prentlaga nr. 57/1956. Í áðurgreindum fréttum var fjallað um stórfelldar lántökur stefnanda hjá íslenskum bönkum, misheppnuð fjárfestingaverkefni og að stefnandi ætti í erfiðleikum með að endurgreiða nefnd lán. Var greint frá því að þessar lántökur stefnanda næmu um 1.200 milljónum króna. Greint var frá því að stefnandi hefði tapað þessum fjármunum í ævintýralegum fjárfestingaverkefnum í HongKong, Tyrklandi og víðar. Fjallað var um nefndar lánveitingar, tap þeirra og að stefnandi ætti í viðræðum við lánardrottna um hvernig ráðið yrði fram úr þeim skuldavanda stefnanda sem við blasti vegna lánveitinga til hans. Fréttinni var fylgt eftir næstu daga, bæði í blaðinu og á vefnum www.dv.is. Var þá m.a. greint frá því að einn besti vinur stefnanda og landsliðsfélagi, sem starfar hjá Glitni banka hf., hefði haft milligöngu um lánveitingar til stefnanda. Um svipað leyti var greint frá því, að stefnandi væri haldinn spilafíkn og að erlendir fjölmiðlar hefðu greint frá því að stefnandi hefði eytt stórfé í spilavítum, m.a. í Las Vegas. Þá var einnig greint frá launum stefnanda. Stefnandi sendi stjórnarformanni útgefanda DV, sem og nokkrum starfsmönnum á blaðinu, bréf þar sem þess var krafist að umfjöllunin yrði stöðvuð og beðist yrði afsökunar á henni. Þessari málaleitan stefnanda hafnaði blaðið með opinberri yfirlýsingu og birti jafnframt bréf stefnanda. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður að greina í stefnu í einkarefsimáli, svo glöggt sem verða má, fyrir hvaða tilgreindu orð eða athafnir refsingar sé krafist. Í stefnu er greint sérstaklega frá því í nánar tilgreindum töluliðum í hvaða tilvitnuðu orðum hinn meinti refsiverði verknaður stefndu sé fólginn. Verður að telja að sú tilgreining, enda þótt hún komi ekki fram í sjálfum dómkröfunum, svo og nánari lýsing á málsatvikum í stefnu, sé nægilega skýr hvað varðar þau atriði sem stefnandi telur að snúi að einkamálefnum hans í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga, með vísan til fordæmis Hæstaréttar í málinu nr. 37/2007, þar sem sambærileg framsetning dómkröfu þótti ekki varða frávísun. Þá er og byggt á því í stefnu, að sú umfjöllun sé frásögn af einkamálefnum stefnanda, sem vernduð séu af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Verður því að líta svo á að með þessu hafi komið nægilega fram í stefnu að krafan um refsingu, sem stefnandi geri á hendur stefndu, sé reist á þessum tilvitnuðu ummælum. Stefndu andmæla því, að framangreint efni hafi varðað einkamálefni stefnanda í skilningi 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Bera þeir því við að þeim hafi verið vítalaust að birta þetta efni í skjóli tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, enda sé stefnandi svokölluð opinber persóna og fjárhagsmálefni hans hafi ítrekað verið til umfjöllunar í fjölmiðlum án athugasemda af hans hálfu. Jarðvegurinn sem umfjöllunin um stefnanda sé sprottin úr sé m.a. reiði almennings yfir lánveitingum gömlu bankanna. Fréttaflutningur af fjárhagsmálefnum stefnanda hafi verið samofinn opinberri umræðu um aðra fjárfesta hér á landi og háttsemi forsvarsmanna fyrirtækja. Umfjöllunina um stefnanda verði því að skoða í samhengi við þær aðstæður sem nú séu uppi í íslensku samfélagi. Fréttirnar af fjárfestingum og lántökum stefnanda snúist því um það að segja frá þeirri tilhneigingu margra íslenskra fjárfesta á árunum fyrir bankahrun að steypa sér í gríðarlegar skuldir og taka þátt í áhættusömum fjárfestingum erlendis. Stefnandi hafi verið þátttakandi í þessari útrás og það sé eðlilegt og nauðsynlegt að segja frá því, líkt og frá öðrum íslenskum fjárfestum, en þessar fjárfestingar hafi átt þátt í því að knésetja íslenskt bankakerfi. Fréttaflutningur stefndu hafi því átt réttmætt erindi til þjóðarinnar og verið hluti af þjóðfélagsumræðunni. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt á þann veg, að í því felist fyrst og fremst réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár segir að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. segir að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Tjáningarfrelsi eru þannig settar skorður með stoð í fyrrgreindri 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í 229. gr. almennra hegningarlaga eru gerðar takmarkanir á tjáningarfrelsi, vegna réttinda og mannorðs annarra, en þar segir: „Hver sem skýrir opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi, er réttlæti verknaðinn, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári.“ Reynir því á í máli þessu hvort skorður, sem ákvæðið myndi setja við tjáningarfrelsi stefndu með því að kröfur stefnanda yrðu teknar til greina, séu nauðsynlegar. Við ákvörðun á mörkum tjáningarfrelsis verður að líta til þess að tryggja þarf að fram geti farið þjóðfélagsleg umræða. Stefndu halda því fram að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi til að réttlæta umfjöllun í DV þar sem skrif blaðsins hafi verið til þess fallin að upplýsa almenning um hvernig lánveitingum gömlu bankanna hafi verið háttað og um viðskiptahætti auðmanna og stórfyrirtækja í aðdraganda bankahrunsins. Eins og að framan greinir snýr umfjöllun blaðsins, og á vefsíðu þess, að mestu um fjármál stefnanda og tengist á engan hátt störfum hans sem knattspyrnumanns, að öðru leyti en því, að fjallað er um ætluð laun hans fyrir þau störf. Er það mat dómsins að umfjöllun um ætluð laun knattspyrnumanna, sem ganga kaupum og sölum milli félagsliða, sé svo almenn og tengist með þeim hætti störfum þeirra, að hún geti ekki talist vernduð af tilvitnaðri grein almennra hegningarlaga. Það er hins vegar mat dómsins að önnur umfjöllun um einkahagi stefnanda, sem birtist í DV umrædd sinn, geti á engan hátt tengst slíkri umræðu, þó svo að stefnandi sé þjóðþekktur knattspyrnumaður, sem oft hefur verið fjallað um í fjölmiðlum. Er óumdeilt að stefnandi hefur aldrei gefið tilefni til slíkrar umfjöllunar með því að ræða við fjölmiðla um fjármál sín. Þá hefur umfjöllunin ekkert fréttagildi, hún er ómálefnaleg og hefur engin tengsl við störf stefnanda. Verður ekki séð að umfjöllun stefndu tengist á nokkurn hátt hinu svokallaða bankahruni eða að lántaka stefnanda og skuldastaða hans hafi með það að gera eða tengist meintri spillingu í bankakerfinu. Verður ekki séð hvaða erindi þessar upplýsingar hafi átt til almennings. Verður fallist á með stefnanda að gengið hafi verið nær einkalífi hans en þörf var á vegna opinberrar umræðu um málefni, sem varðaði almenning. Að því virtu verður lagt til grundvallar að ekki hafi nægar ástæður verið fyrir hendi, sem réttlættu birtingu þeirrar umfjöllunar sem mál þetta er sprottið af. Þá verður ekki fallist á það, enda þótt stefnandi sé þjóðþekktur, að hann þurfi að þola nærgöngulli umfjöllun um einkalíf sitt en almennt gerist um fólk og kemur ekkert fram í máli þessu sem rennir stoðum undir það að stefnandi hafi sóst eftir umfjöllun af þessu tagi. Þvert á móti var hann henni mótfallinn, eins og að framan greinir. Af þessum sökum verður fallist á að stefndu hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga með því að birta umrædda daga þau ummæli, sem vörðuðu einkamálefni stefnanda og áður er getið. Telur dómari sakfellingu stefndu fyrir brot gegn ákvæði 229. gr. laga nr. 19/1940 vera samrýmanleg heimild 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessu er fallist á það með stefnanda að brotið hafi verið gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 121. gr. laga nr. 82/1998. Stefndu bera ábyrgð á broti þessu samkvæmt 2. mgr. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956, um prentrétt, og eru því dæmdir til þess hver um sig að greiða 150.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 12 daga. Brot stefndu fólu í sér ólögmæta meingerð gegn einkalífi stefnanda og eru til þess fallin að baka honum miska, en stefnandi er, eins og áður er fram komið, þjóðþekktur maður og má ætla að umfjöllun sem þessi sé til þess fallin að skaða mannorð hans. Verður stefndu því gert að greiða stefnanda miskabætur, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Milli ummælanna á forsíðu dagblaðsins og greinanna, sem og umfjöllunarinnar á vefsíðu blaðsins, eru þau tengsl að dæma verður stefndu í sameiningu til að greiða stefnanda miskabætur, sem að öllu virtu þykja hæfilega ákveðnar 400.000 krónur, en sú fjárhæð ber dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda 750.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndu, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Reynir Traustason og Jón Trausti Reynisson, greiði hver um sig 150.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 12 daga. Stefndu greiði in solidum stefnanda 400.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. desember 2009 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 367/2017
Skaðabætur Líkamstjón Íþrótt Sakarskipting Laun Gjafsókn
A slasaðist við skíðaiðkun á skíðasvæði S árið 2013. Í málinu var ekki ágreiningur um afleiðingar slyssins heldur deildu aðilar um bótaskyldu S og eigin sök A. Þá var ágreiningur um við hvaða laun skyldi miða útreikning bóta vegna varanlegrar örorku yrði bótaskylda lögð á S. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fallist væri á þá niðurstöðu héraðsdóms sem reist var á framburði vitna að A hefði slasast við fall eftir að hafa rennt sér fram af stalli sem starfsmenn S hefðu myndað á leið þar sem búast hefði mátt við umferð skíðamanna og öryggisnet hefði ekki verið strengt nægilega langt til að loka leiðinni að stallinum. Var því bótaskylda S staðfest en talið að A ætti að bera tjón sitt að þriðjungi sjálf. Þá var fallist á með S að fjölbreyttur starfsferill A kæmi skýrlega fram í tekjum hennar á síðustu þrem árum fyrir slysdag og gæfi útreikningur í ýtrustu varakröfu hennar því réttan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur við útreikning bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogValtýr Sigurðsson fyrrverandi ríkissaksóknari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. júní 2017. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 11. ágúst 2017. Húnkrefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér aðallega 11.656.117krónur, til vara 11.341.538 krónur, að því frágengnu 11.177.667 krónur en að öðrumkosti 8.857.929 krónur, í öllum tilvikum með 4,5% ársvöxtum af nánartilgreindum fjárhæðum frá 2. febrúar 2013 til 3. janúar 2016, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillitstil gjafsóknar sem hún nýtur hér fyrir dómi.IEins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi slasaðist gagnáfrýjandi viðskíðaiðkun á skíðasvæði aðaláfrýjanda í Böggvisstaðafjalli 2. febrúar 2013. Ímálinu er ekki ágreiningur um afleiðingar slyssins heldur deila aðilar umbótaskyldu aðaláfrýjanda og eigin sökgagnáfrýjanda. Verði bótaskylda lögð á aðaláfrýjanda er og ágreiningur um viðhvaða laun skuli miða í útreikningi bóta vegna varanlegrar örorku.Aðaláfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt ljósmyndir sem hann kveður sérhafa borist eftir að áfrýjunarstefna var gefin út. Það séu annars vegar myndirsem teknar hafi verið og dagsettar séu sama dag og slysið varð og staðfesti þærað öryggisnet hafi þá í raun náð út fyrir alla mishæðina sem gagnáfrýjandi hafifarið fram af. Hins vegar séu myndir teknar og dagsettar daginn fyrir slysiðsem sýni netið styttra. Myndirnar sýni að hin umdeilda mishæð hafi eingönguverið milli bifreiðastæðis og skíðabrautar og til að fara þar fram af hafiþurft að stefna beint á bifreiðastæðið. Hvað sem öðru líði hefði ekki veriðhætta á að fara fram af mishæðinni hefði gagnáfrýjandi farið troðna slóð semskíðamenn noti almennt til að skíða að ökutækjum sínum. Hún hafi legið munnorðar en mishæðin.Gagnáfrýjandi mótmælir því að ljósmyndirnar komi til álita við úrlausn málsinsfyrir Hæstarétti og segir ótrúverðugt að þær komi fyrst fram fjórum og hálfuári eftir slysið. Hvorki sé unnt að leggja til grundvallar að dagsetningar nétímasetningar á þeim séu réttar. Fyrir liggi vitnisburður tveggja óvilhallravitna sem voru fyrst á slysstað um aðstæður þar, svo og starfsmannsaðaláfrýjanda til 20 ára sem hafi varað við aðstæðum áður en slysið varð.Gagnáfrýjandi bendir á að þær ályktanir sem aðaláfrýjandi dragi af hinum nýjugögnum og beri nú fram sem málsástæður séu í mótsögn við málatilbúnað hans tilþessa. Í greinargerð sinni í héraði hafi aðaláfrýjandi áréttað þann skilning aðenginn ágreiningur virtist vera um þá leið sem gagnáfrýjandi hafi farið og lýstsé í fyrirliggjandi gögnum. Á þeirri leið hafi verið hin umdeilda mishæð, sem myndasthefði fyrir tilverknað starfsmanna aðaláfrýjanda.Hvort sem litið er til hinna nýju gagna aðaláfrýjanda eða ekki verður aðfallast á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem reist er á framburði vitna sem báru ummishæðina og öryggisnetið, að gagnáfrýjandi hafi slasast við fall eftir að hafarennt sér fram af stalli sem starfsmenn aðaláfrýjanda höfðu myndað á leið þarsem búast hafi mátt við umferð skíðamanna og öryggisnet hafi ekki verið strengtnægilega langt til að loka leiðinni að stallinum. Samkvæmt þessu og að öðruleyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um bótaskylduaðaláfrýjanda en einnig um skiptingu sakar.IIÞá snýst ágreiningur aðila um hvaða árslaun skuli lögð til grundvallarútreikningi bóta fyrir varanlega örorku gagnáfrýjanda, en um þau er ekkitölulegur ágreiningur.Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skulu árslaun tilákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþolaað meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárinfyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma semupphaf varanlegrar örorku miðast við. Fallast ber á með aðaláfrýjanda aðfjölbreyttur starfsferill gagnáfrýjanda komi skýrlega fram í tekjum hennar ásíðustu þrem árum fyrir slysdag og gefi útreikningur í ýtrustu varakröfu þvíréttan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur. Verður aðaláfrýjanda því gert aðgreiða gagnáfrýjanda 2/3 hluta af 8.857.929 krónum eða 5.905.286 krónur meðvöxtum eins og í dómsorði greinir.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnaðgagnáfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Skíðafélag Dalvíkur, greiði gagnáfrýjanda, A, 5.905.286krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.489.700 krónum frá 2. febrúar 2013 til 2.febrúar 2014 og af 5.905.286 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Norðurlands eystra 27. marz 2017Mál þetta, sem dómtekið var aðlokinni aðalmeðferð 30. janúar 2017, er höfðað af A, […] á hendur SkíðafélagiDalvíkur, Brekkuseli, Dalvík. Til réttargæzlu er stefnt VátryggingafélagiÍslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Málið var þingfest 19. maí 2016 en stefna ersögð gefin út 13. sama mánaðar. DómkröfurStefnandi krefst þess aðallega aðstefnda Skíðafélag Dalvíkur verði dæmt til að greiða stefnanda 11.656.117krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af2.234.550 krónum frá 2. febrúar 2013 til 2. febrúar 2014, af stefnufjárhæð fráþeim degi til 3. janúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi tilgreiðsludags.Til vara að stefnda verði dæmttil að greiða stefnanda 11.341.538 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.234.550 krónum frá 2. febrúar 2013 til 2. febrúar2014, en af 11.341.538 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.Til þrautavara að stefnda verðidæmt til að greiða stefnanda 11.177.667 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.234.550 krónum frá 2. febrúar 2013 til 2.febrúar 2014, en af 11.177.667 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.Til þrautaþrautavara að stefndaverði dæmt til að greiða stefnanda 8.857.929 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.234.550 krónum frá 2. febrúar 2013 til2. febrúar 2014, af 8.857.929 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.Í öllum tilvikum krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, eins og málið væri ekkigjafsóknarmál.Stefnda Skíðafélag Dalvíkurkrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að sök verði skiptog/eða stefnukröfur lækkaðar. Í öllum þessum tilvikum krefst stefndamálskostnaðar úr hendi stefnanda.Réttargæzlustefnda gerir engarsjálfstæðar kröfur í málinu.Gengið var á vettvang 30. janúar2017.MálavextirHinn 2. febrúar 2013 varstefnandi á skíðum á skíðasvæði Böggvisstaðafjalls, en stefnda rekur svæðið.Óumdeilt er í málinu að stefnandi sé þaulreynd skíðakona, hafi þekkt vel tilalmennra aðstæðna á svæðinu og hafi á þessum tíma verið […] stefnda. Stefnandi renndi sér hefðbundnaskíðaleið er lá ofan að skíðaskála stefnda. Skömmu áður en að skálanum komsveigði stefnandi til norðurs af leiðinni og framhjá færanlegu öryggisneti semþar var strengt. Er óumdeilt í málinu að stefnandi hafi í framhaldinu rennt sérfram af mishæð sem þarna hafi verið og hafi myndazt við troðslu skíðasvæðisins.Stefnandi segist hafa farið fram af 1,5 metra háum stalli en stefnda segirþarna hafa verið 80 cm háa mishæð. Óumdeilt er að við þetta féll stefnandi ogslasaðist. Er ekki ágreiningur um þá lýsingu í stefnu að stefnandi hafi lentharkalega á hægri hliðinni og mikið högg komið á hægri handlegg en einnig hafihöfuð hennar slegizt í jörðina og skafsár komið á andlit. Í málinu liggurmatsgerð um afleiðingar slyssins, sem aflað var fyrir höfðun málsins. Er ekkisérstakur ágreiningur í málinu um niðurstöður matsmanna.Ekki er vitað til þess að vitnihafi verið að atvikinu sjálfu. Sjúkrabifreið var kölluð til og flutti húnstefnanda á sjúkrahús. Stefnandi byggir á því að sú leiðsem hún fór sé „skíðaleið þeirra sem ekki eiga erindi inn í skíðaskálann heldurætla að skíða beint að bílum sínum sem og þeirra sem ætla að renna sér allaleið niður á Dalvík.“ Stefnda segir stefnanda hafa orðið fyrir slysinu utanbrautar, en allar troðnar brautir liggi að skíðalyftuenda og að hefðbundnumútgangi. Þá deila aðilar um viðmiðunarlaunstefnanda, komi til þess að bótaábyrgð verði lögð á stefndu. Stefnandi telur aðvegna breyttra aðstæðna sinna eigi við ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, svosem síðar verður rakið, en stefnda byggir á að ákveða eigi bætur samkvæmt 1. mgr.7. gr. laganna.Meðal gagna málsins er matsgerðSigurðar Ásgeirs Kristinssonar, sérfræðings í bæklunarlækningum, og EiríksElíss Þorlákssonar hrl., dags. 9. nóvember 2015 Matsspurningar og svörmatsmanna eru sem hér segir:Hvenærvarð heilsufar [stefnanda] stöðugt eftir slysið 2. febrúar 2013? Við mat á því hvenær heilsufar erstöðugt í skilningi skaðabótalaga er almennt miðað við það hvenær ekki er aðvænta frekari bata á heilsu viðkomandi. Matið á þessu er einkum læknisfræðilegtog má hafa til hliðsjónar hvenær tilraunum til að bæta heilsu viðkomandi erlokið, s.s. með aðgerð og meðferð eftir hana, að því gefnu að meðferð hafieinhverjar breytingar á heilsufari. Í þessu máli liggur fyrir að framkvæmd varaðgerð á [stefnanda] 19. nóvember 2013. Var hún framkvæmd af BrynjólfiJónssyni. Að teknu tilliti til eðlis þeirrar aðgerðar verður að ætla að húnhafi verið þó nokkrar vikur að jafna sig af þeirri aðgerð. Fær það ennfremurstoð í gögnum málsins. Verður talið að heilsufar hafi orðið stöðugt ári eftir slysiðeða 2. febrúar 2014. Hvervar tímabundin óvinnufærni [stefnanda] að öllu leyti eða hluta á tímabilinu fráþví að slysið varð og þar til heilsufar var orðið stöðugt, sbr. 2. gr.skaðabótalaga? Í 2. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 segir að bætur fyrir atvinnutjón skuli ákveða fyrir tímann frá því aðtjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufarhans er orðið stöðugt. [Stefnandi] var í starfi á […] auk þess að sinnafyrirtæki sínu. Hún var strax eftir slysið frá vinnu og telst upphafstímitímabundins atvinnutjóns því slysdagurinn sjálfur. Lok tímabils tímabundinsatvinnutjóns er talið vera þegar batahvörf eru eða þegar viðkomandi tjónþoligetur hafið störf að nýju, eftir því hvort tímamarkið kemur á undan. Í máliþessu liggur fyrir að matsbeiðandi fór ekki til starfa áður en batahvörf urðuog eru lok tímabilsins því þegar heilsufar hennar var orðið stöðugt sem varsamkvæmt framangreindu hinn 2. febrúar 2014.Hvortog þá hversu lengi [var stefnandi] veik eftir slysið þannig að hún teljist eigarétt til þjáningabóta, sbr. 3. gr. skaðabótalaga? Í þessu sambandi [óskast]greint á milli þess tíma sem [stefnandi] hefur annars vegar verið rúmföst oghins vegar veik án þess að vera rúmliggjandi. Réttur til þjáningabóta ræðst af3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Segir þar efnislega að greiða skuliþjáningabætur frá þeim tíma, sem tjón varð og þar til heilsufar tjónþola erorðið stöðugt. Það er þó áskilnaður um að tjónþoli hafi verið veikur ískilningi ákvæðisins, annað hvort veikur og rúmliggjandi eða veikur án þess aðhafa þurft að vera rúmliggjandi. Við mat á tímabili þjáningabóta er einattlitið til þess tíma sem frá slysi líður fram að því að tjónþoli hefur störf aðnýju, í svipuðu magni og fyrir slys, eða til lengri tíma, ef sérstakar ástæðureru fyrir hendi, en þó ekki lengur en að stöðugleikapunkti. Telja verðursamkvæmt fyrirliggjandi gögnum að [stefnandi] hafi verið veik í skilningiákvæðisins til stöðugleikatímapunkts, sem var ári eftir slysið. Hún varrúmliggjandi í fimm daga á FSA og telst því hafa verið rúmföst í skilningiákvæðisins í þá daga.Hverer varanlegur miski [stefnanda] af völdum slyssins. sbr. 4. gr. skaðabótalaga?Taka skal afstöðu til þess hvort [stefnandi] hafi hlotið aukinn miska, sbr. 2.málsl. 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Þegar fjárhæð bóta fyrirvaranlegan miska er ákveðin skal litið til þess hvers eðlis og hversu miklarafleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika semþað veldur í lífi tjónþola. Varanlegur miski skal metinn til stiga og skal miðavið heilsufar tjónþola eins og það er þegar það er orðið stöðugt, sbr. 1. mgr.4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við skíðaslysið þann 2. febrúar 2013 hlaut[stefnandi] fjölbrot á upphandleggshálsi hægra megin. Afleiðingar slyssins hafavaldið verulegri hreyfiskerðingu og eymslum í hægri öxl. Samkvæmt miskatöflumörorkunefndar, lið VII.A.a.3 þar sem fram kemur daglegur áreynsluverkur meðhreyfiskerðingu, virkri lyftu og fráfærslu í 90° að miski teljist 10 stig. Viðskoðun á matsfundi kom fram að virk framlyftugeta handleggs var 100° en eymslikomu strax við 40° fráfærslu. Varanlegur miski vegna þessa axlarástands telstþví hæfilega metinn 12 stig.Þessu til viðbótar hefur[stefnandi] eymsli frá háls- og herðasvæði. Við slysið slóst höfuð matsbeiðandaí jörðina þannig að skafsár hlutust af á andliti. Við komu á FSA slysdaginn ogvið fyrstu endurkomu þar þá beindist athyglin eðlilega fyrst og fremst aðupphandleggsbrotum. Slysið sem slíkt var þó til þess fallið að geta valdið hálstognunareinkennumþótt eins geti, a.m.k. hluti þeirra, talist afleidd einkenni vegnaaxlarástands. Miklum stífleika og eymslum í hálsi og sjalvöðva hægra megin erþó lýst við skoðun á FSA þann 13. mars 2013 en þá var [stefnandi] lítið farinað fara úr fatlanum og hreyfa þannig að ekki er hægt að segja að eingöngu sé umafleidd álagsmeiðsli að ræða. Á matsfundi tengir [stefnandi] hálseymsli þóástandi hægri upphandleggs og axlar og má búast við að þau hafi aukist meðtímanum. Þess ber einnig að geta að [stefnandi] hafði einhverja fyrri sögu umeymsli í hálsi og herðum en þó ekki frá árinu 2009. Talið er þó rétt að metahenni lítils háttar miska vegna hálstognunar og telst hann hæfilega metinn 3stig.Varanlegur miski vegna afleiðingaskíðaslyssins þann 2. febrúar 2013 telst því hæfilega metinn í heild sinni 15stig.Hverer varanleg örorka [stefnanda] af völdum slyssins, sbr. 5.-7. gr.skaðabótalaga?Í 5. gr. skaðabótalaga kemur framað valdi líkamstjón, þegar heilsufar tjónþola er orðið stöðugt, varanlegri skerðinguá getu til að afla vinnutekna eigi tjónþoli rétt á bótum, sbr. 1. mgr. Þegartjón vegna örorku sé metið skuli líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til aðafla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að hann starfi við,sbr. 2. mgr. Varanleg örorka reiknast í hundraðshlutum, sbr. 3. mgr. Matið ávaranlegri örorku er því persónubundið og fjárhagslegt. Við matið er m.a. litiðtil stöðu tjónþola fyrir slysið. Er í því sambandi litið til menntunar, aldurs,atvinnusögu og fyrra heilsufars. Þá er litið til stöðu tjónþola fyrir slysið.Er í því sambandi litið til menntunar, aldurs, atvinnusögu og fyrra heilsufars.Þá er litið til varanlegra áhrifa líkamstjónsins sem um ræðir og möguleiktjónþola við atvinnuþátttöku. Aðferðafræðin við matið er að bera saman tværatburðarásir, þ.e. annars vegar hvernig líf tjónþola hefði orðið ef þaðtjónsatvik, sem verið er að meta, hefði ekki orðið, og hins vegar hvernig erlíklegt að líf tjónþola verði að þeirri staðreynd fenginni að líkamstjón hefurorðið. [Stefnandi] hefur verið metin til15 stiga miska, sbr. fyrri umfjöllun. Hún starfaði á hjúkrunarheimili áslysdegi ásamt því að reka eigin fyrirtæki. Ljóst er að laun hennar hafa fariðlækkandi frá slysdegi. Það segir þó ekki alla söguna því endurgjald fyrir vinnuhennar getur ennfremur komið fram sem hagnaður af rekstri fyrirtækjanna. Fyrirliggur að hún getur ekki sinnt öllum þeim störfum sem hún sinnti fyrir slys oger slysið því til þess fallið að valda henni tekjutapi til framtíðar, eins ogþegar hefur orðið raunin, sbr. framangreint. Einnig hafa þau hjónin þurft aðráða umfram mannskap til vinnu vegna afleiðinga slyss [stefnanda]. Að virtumáverkanum, starfi [stefnanda], sem hún hyggst sinna áfram, og telja verður aðhún muni gera, verður að telja að geta hennar til að starfa hafi skerst umfimmtung eða 20% og er það metin varanleg örorka. Hvenærvar fyrst tímabært að meta afleiðingar slyssins?Fyrst var tímabært að metaafleiðingar slyssins 18 mánuðum eftir slysið en þá var komin góð reynsla á[...] hvernig [stefnanda] myndi reiða af eftir að stöðugleika var náð, skv.mati síðar, og sjúkraþjálfun lokið en þeirri meðferð lauk um mitt ár 2014.“Auk þeirra spurninga sem hér hafaverið raktar voru matsmenn spurðir hvort stefnandi þyrfti til fyrirsjáanlegrarframbúðar að leggja út fyrir kostnaði vegna afleiðinga slyssins, sbr. 1. mgr.1. gr. skaðabótalaga, og voru matsmenn beðnir að meta hvort stefnandi þyrfti aðleita bæklunarlæknis eða stunda sjúkraþjálfun. Matsmenn svöruðu því til aðstefnandi þyrfti ekki að leita bæklunarlæknis og hún hefði hætt sjúkraþjálfun íjúní 2014 og hafi sjúkraþjálfari talið sig ekkert geta fyrir hana gert.Hinn 24. september 2013 ritaðistefnandi stefndu bréf og krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnduvegna slyssins. Hinn 29. október sama ár hafnaði réttargæzlustefnda kröfunni,en stefnda var á slysdegi með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá réttargæzlustefndu.Stefnandi ritaði réttargæzlustefndu hinn 11. febrúar 2014 og ítrekaði sjónarmiðsín en réttargæzlustefnda ítrekaði höfnun sína á skaðabótaskyldu með tölvubréfi7. marz sama ár. Með bréfi til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, dags. 18.febrúar 2015, kvartaði stefnandi yfir synjuninni. Niðurstaða nefndarinnar,dags. 30. apríl 2015, var sú að stefnandi ætti rétt á bótum úrábyrgðartryggingu stefndu vegna líkamstjóns síns en bæri að bera þriðjungtjónsins sjálf vegna meðábyrgðar. Með bréfi dags. 7. maí 2015 tilkynntiréttargæzlustefnda að félagið yndi ekki niðurstöðunni.Stefnandi krafðist bóta með bréfi3. desember 2015.Málástæðurog lagarök stefnandaStefnandi kveðst reisaskaðabótakröfu sína á almennu skaðabótareglunni sem og reglu umvinnuveitendaábyrgð. Stefnda, sem rekstaraðili skíðasvæðisins, beri ábyrgð átjóni því sem stefnandi hafi hlotið hinn 2. febrúar 2013. Kveðst stefnanditelja að aðbúnaði skíðasvæðisins hafi verið áfátt vegna vangár starfsfólksstefnda. Starfsfólk stefnda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi semstefndi beri ábyrgð á samkvæmt reglu um vinnuveitendaábyrgð.Stefnandi segir starfsfólk stefndahafa með snjótroðara rutt upp stalli án nokkurra merkinga. Á þeim stað þar semstefnandi hafi farið fram af stallinum hafi ekkert verið sem bent hafi til þessað hætta væri á ferðum og engar merkingar gefið til kynna að hættulegt væri aðrenna sér þá leið. Öryggisnet sem sett hafi verið upp hafi ekki náð að þeimstað þar sem stefnandi hafi fallið fram af og stefnandi því eðli málsinssamkvæmt ekki getað gert sér grein fyrir því að hætta væri á ferðum. Verði aðmeta það starfsmönnum stefnda til gáleysis að hafa ekki látið öryggisnetið nánægilega langt í því skyni að bægja fólki frá og forða því frá hættu. Það aðöryggisnet hafi verið sett upp sýni að starfsmenn hafi verið meðvitaðir um þáhættu sem hafi verið á ferðum við þessar aðstæður enda sé þarna um að ræðaþekkta skíðaleið þeirra sem ætli að renna sér beint að bílastæði eða alla leiðtil Dalvíkur. Fallið hafi verið um einn og hálfur metri og því full ástæða tilað láta öryggisnetið ná lengra norður. Leiðin hafi verið troðin og stefnandihafi ekki verið að stytta sér leið heldur rennt sér hefðbundna leið semfjölmargir skíðamenn í Böggvisstaðafjalli fari þegar þeir eigi ekki erindi inní skíðaskálann á svæðinu. Hafi því ekki verið um óhefðbundna leið að ræða. Stefnandi kveðst vera mjög vönskíðakona og gjörþekkja skíðasvæðið. Þrátt fyrir það hafi hún á engan háttgetað komið í veg fyrir slysið enda hafi aðstæður verið þannig að allsómögulegt hafi verið að sjá stallinn áður en farið hafi verið fram af honum.Stefnandi hafi sýnt af sér alla þá aðgát sem eðlileg hafi verið miðað viðaðstæður. Hún eigi þannig ekki eigin sök og þar að auki verið á lítilli ferðþegar hún hafi farið fram af stallinum enda nýkomin úr barnabrekku svæðisins oghafi hún verið komin neðst í skíðabrekkuna. Jafnvel þótt skíðafólk taki vissaáhættu með skíðaiðkun sinni verði að gera þá kröfu til rekstraraðilaskíðasvæðis að skíðafólki sé ekki beinlínis stefnt í hættu. Aðstæður áskíðasvæðinu hafi verið með öllu óforsvaranlegar enda geti það, eðli málsinssamkvæmt, stefnt skíðafólki í mikla hættu að hafa svo háan stall, hvorki meðmerkingum né öryggisneti, á troðinni og algengri skíðaleið þeirra sem renni sérað bifreið sinni eða til Dalvíkur. Beri stefndi því fulla ábyrgð á tjónistefnanda enda sé ekki hægt að rekja tjónið til óhappatilviks.Stefnandi kveðst árétta, aðstefndi hafi ekki kallað lögreglu til, ekki tekið myndir af vettvangi, og ekkihlutazt til um hlutlausa rannsókn. Stallinum hafi þess í stað verið rutt burt.Verði stefndi að bera hallann af þeim skorti á gögnum um aðstæður þennan dag.Strax hafi verið ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir miklu tjóni og hafi staðiðstefnda nær að tryggja sönnun aðstæðna á slysstað felli hann sig ekki við þærmálavaxtalýsingar sem þó liggi fyrir í málinu. Stefnandi kveðst byggja tölulegakröfu sína á skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau hafi verið á slysdegi svoog matsgerð Eiríks Elíss Þorlákssonar og Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar, ensamkvæmt henni tímabil þjáningabóta verið eitt ár, þar af fimm daga rúmlega,varanlegur miski 15% og varanleg örorka 20%. Mismunandi fjárhæð stefnukrafna skýristaf mismunandi tekjuviðmiðununum við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku.Stefnandi segir kröfufjárhæð þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga ogmiskabóta samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga uppreiknaða samkvæmt 15. gr. laganna.Þessar kröfur séu samhljóða í aðal-og varakröfum og byggðar á eftirfarandiforsendum: Krafa um þjáningabætur sbr. 3. gr. skaðabótalaga nemi 672.150 krónum(3.390 x 5 + 1820 x 360), krafa um miskabætur skv. 4.gr. skaðabótalaga nemi1.562.400 krónum (10.416.000 x 15%). Vegna kröfu um varanlega örorku, sbr.5.-7. gr. skaðabótalaga, segir stefnandi að af þeim þremur stærðum, semmargfaldaðar séu saman til að finna út heildarkröfu stefnanda samkvæmt þessumlið, meðalatvinnutekjur, margfeldisstuðull/aldursstuðull og örorkustig, séu þærtvær síðasttöldu sömu fyrir allar kröfurnar. Aldurstuðullinn sé 8,011 enda hafistefnandi verið 49 ára og 136 daga gömul þegar hún hafi náð stöðugleikapunktihinn 2. febrúar 2014 og örorkustigið samkvæmt matsgerð sé 20%. Hvaðmeðalatvinnutekjur varði beri skv. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að miða viðmeðalatvinnutekjur tjónþola þrjú síðust almanaksárin fyrir þann dag er tjónhafi orðið. Í tilviki stefnanda væri horft til áranna 2010, 2011 og 2012. Stefnandikveðst hins vegar byggja á því að aðstæður sínar fyrir slysdag hafi verið svoóvenjulegar að mat á árslaunum hennar til útreiknings varanlegrar örorku getiekki farið fram samkvæmt meginreglunni. Megin atvinnutekjur stefnanda síðustuþrjú ár fyrir slys séu ómarktækar þar sem á því tímabili hafi orðið miklarsveiflur og breytingar á tekjum og atvinnuhögum hennar. Í ljósi meginmarkmiðsskaðabótalaga, að tryggja tjónþola fullar bætur fyrir raunverulegt tjón hans,telji stefnandi rétt að ákvarða árslaun sín sérstaklega og að í því sambandiberi að líta til reglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Ákvæðið setji þrjúskilyrði fyrir því að árslaun séu ákveðin sérstaklega. Í fyrsta lagi aðaðstæður hafi verið óvenjulegar, í öðru lagi að árslaun sem meginreglan sémiðuð við, geti ekki talizt réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjurtjónþola og í þriðja lagi að annar mælikvarði sé til staðar og réttari við matá líklegum framtíðartekjum hans. Stefnandi kveðst halda því fram að öll þessiskilyrði séu uppfyllt í málinu og sé ekki rökrétt að skýra ákvæðið þröngt. Stefnandi kveðst hafa lokiðgrunnskólaprófi frá […] og stúdentsprófi frá Fjölbrautaskóla […] árið 1987.Eftir það hafi hún lokið brautargengis­námskeiði á […], námskeiði fyrir þá semséu í eða hyggi á rekstur. Þessu námi hafi hún lokið árið 2008. Atvinnusagastefnanda sé sú að hún hafi unnið í frystihúsi, verið á sjó, unnið ádvalarheimili aldraðra og við verzlunarstörf allt þar til hún hafi hafið eiginrekstur um mitt ár 2011. Reki hún nú, ásamt eiginmanni sínum, ferðaþjónustu á […]undir heitinu […] þar sem þau bjóði upp á gistingu í 78 rúmum. Auk þess rekiþau kaffihús sem hafi verið opnað í ágúst 2013. Stefnandi segir að í frumvarpitil laga um breytingar á skaðabótalögum, sbr. lög númer 37/1999, sé þess getiðað launatekjur liðinna ára séu oftast góð vísbending um launatekjur komandiára. Þetta eigi þó ekki alltaf við en þannig séu launatekjur liðinna ára ekkigóður mælikvarði er breytingar hafi orðið á högum tjónþola skömmu fyrir slyseða þegar fullyrða megi að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Sé til dæmistekið að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum.Þegar horft sé til þessa sé að mati stefnanda ljóst að tekjur stefnanda síðustuþrjú ár fyrir slysdag gefi ekki rétta mynd af ætluðum framtíðartekjum stefnandaþar sem hún hafi hætt störfum sem verzlunarmaður um mitt ár 2011 til þess aðsetja á fót ferðaþjónustu á […]. Eðli málsins samkvæmt hafi hún ekki verið meðtekjur að ráði eftir að stofnað hafi verið til rekstrarins eins og skattframtöl2012 og 2013 beri með sér. Sé með þessu augljóslega sýnt fram á að tvöfyrstnefndu skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt. Stefnandi segir aðalkröfu sínagerða með miði af meðaltekjum við störf tengd ráðgjöf og sölu ferðaþjónustuskv. útreikningum Hagstofu Íslands fyrir árið 2011 en ekki séu til nýrriútreikningar skv. upplýsingum Hagstofunnar. Stefnandi hafi á slysdegi starfaðvið störf tengd ferðaþjónustu og geri enn. Viðmiðunarlaun í þeim greinum gefiþví réttasta mynd af framtíðartekjum hennar. Meðal mánaðarlaun hafi á þessumtíma verið 387.000 krónur. Viðmiðunarlaunin séu framreiknuð miðað viðmeðallaunavísitölu 2011 til stöðugleikatímapunkts í febrúar 2014 ásamt því semlitið sé til 8% mótframlags vinnuveitanda, sbr.: 12 x 378.000 x 470,5/401,3 x1,08 = 5. 880.394. Nemi krafa vegna varanlegrar örorku því 9.421.567 krónum,(5.880.394 x 8,011 x 20%). Höfuðstóll aðalkröfu stefnanda samanstandi afsamtölu þjáningabóta, miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku, 11.656.117(672.150 + 1.562.400 + 9.421.567).Stefnandi segir fyrstu varakröfusína ákveðna með miði af meðaltekjum verkamanna skv. útreikningum HagstofuÍslands fyrir árið 2013. Stefnandi hafi starfað við ýmis verkamannastörf ígegnum tíðina svo sem í frystihúsi og á sjó. Meðal mánaðarlaun hafi á þessumtíma verið 426.000 krónur. Viðmiðunarlaun séu framreiknuð miðað viðmeðallaunavísitölu 2013 til stöðugleikatímapunkts í febrúar 2014 ásamt því semlitið sé til 8% mótframlags vinnuveitanda sbr. 12 x 426.000 x 470,5:457 x 1,08= 5.684.052. Krafa vegna varanlegrar örorku nemi því 9.106.988 krónum,(5.684.052 x 8,011 x 20%). Höfuðstóll fyrstu varakröfu sem samanstandi afsamtölu þjáningabóta, miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku sé því 11.341.538krónur (672.150 + 1.562.400 + 9.106.988). Stefnandi segir aðra varakröfusína ákveðna með miði af þeim launatekjum sem hún hafi haft árið 2010 og hálftárið 2011, það sé helming þess tíma sem meginregla 1. mgr. 7. gr. skaðabótalagamiði við. Árið 2010 hafi tekjur stefnanda samkvæmt staðgreiðsluyfirliti 2010 ogskattframtali 2011 numið 4.097.917 krónum. Árið 2011 hafi tekjur hennar íjanúar til júní, samkvæmt staðgreiðsluyfirliti 2011 nemi 2. 220.175 krónum.Uppreiknað til heils árs nemi tekjurnar 4.440.315 krónum og verði útreikningarþví með eftirfarandi hætti: Launatekjur 2010 hafi verið 4.097.917 krónur enuppreiknað til stöðugleikatímapunkts 5.130.575 krónur. Launatekjur 2011 hafiverið 4.440.350 krónur en uppreiknað til stöðugleikatímapunkts 5.206.042krónur. Meðalaárslaun nemi skv. þessu 5.168.309 krónum eða 5.581.773 krónumeftir að bætt hafi verið við 8% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Krafavegna varanlegrar örorku nemi því 8.943.117 krónum, (5.581.773 x 8,011 x 20%).Höfuðstóll annarrar varakröfu sem samanstandi af samtölu þjáningabóta,miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku verði því 11.177.667 krónur, (672.150+ 1.562.400 + 8.943.117). Stefnandi segir þriðju varakröfu sína taka mið afmeginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt skattframtölum hafilaunatekjur stefnanda árið 2010 numið 4.097.917 krónum en árið 2011 2.481.468auk þess sem stefnandi hafi haft 180.000 krónur í reiknað endurgjald af eiginatvinnurekstri, og árið 2012 hafi launatekjur stefnanda numið 2.787.870 auk180.00 króna reiknaðs endurgjalds af eigin atvinnurekstri. Útreikningar verðiþví með eftirfarandi hætti: Launatekjur 2010 hafi verið 4.097.917 krónur enuppreiknað til stöðugleikatímapunkts 5.130.575 krónur. Launatekjur 2011 hafiverið 2.661.468 krónur en uppreiknað til stöðugleikatímapunkts 3.123.928krónur. Launatekjur 2012 hafi verið 2.067.870 en uppreiknað tilstöðugleikatímapunkts 3.228.631 króna. Meðalárslaun nemi samkvæmt þessu3.827.711 krónum eða 4.133.928 krónum eftir að bætt hafi verið við 8%mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Krafa vegna varanlegrar örorku nemiþví 6.623.397 krónum, (4.133.928 x 8,011 x 20%). Höfuðstóll þriðju varakröfusem samanstandi af samtölu þjáningabóta, miskabóta og bóta fyrir varanlegaörorku sé því 8.857.929 krónur (672.150 + 1.562.400 + 6.623.379).Þá kveðst stefnandi krefjastvaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá slysdegi hvað þjáningabætur ogmiskabætur varði en frá stöðugleikatímapunkti hvað varanlega örorku varði.Stefnandi kveðst krefjast dráttarvaxta skv. 6. gr. laga nr. 38/2001, mánuðieftir að bótakrafa hafi verið sett fram hinn 3. desember 2015, sbr. 9. gr. sömulaga, en á sama tíma hafi stefnda verið komið með öll þau gögn sem þurft hafitil að geta metið fjárhæð bóta.Stefnandi kveðst vísa til almennuskaðabótareglunnar sem og reglna um vinnuveitandaábyrgð. Einnig kveðststefnandi vísa til skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum og almennramegin reglna skaðabótaréttar um fébótaábyrgð tjónvalds og rétt tjónþola til aðfá allt tjón sitt bætt. Kröfur um vexti séu studdar við 16. gr. skaðabótalagaen kröfur um dráttarvexti við 6. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Vegna réttargæzlusé vísað til 21. gr. laga nr. 91/1991 en vegna kröfu um málskostnað sé einnigvísað til sömu laga, einkum 129. og 130. gr.Krafa um virðisaukaskatt af málsflutningsþóknun sé studd við ákvæði laganr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og beri því nauðsyn tilað fá dóm fyrir skatti þeim úr hendi stefnda. Vegna varnarþings sé vísað til41. og 48. gr. laga nr. 19/1991. Málsástæðurlagarök stefnda Skíðafélags DalvíkurStefnda segir í málinu gerðakröfu um greiðslu skaðabóta og sé krafangrundvölluð á sakarreglunni. Hvíli sönnunarbyrði um meinta sök stefnda,orsakatengsl, tjón og önnur skilyrði sakarreglunnar alfarið á stefnanda.Stefnda segir sýknukröfu sína á fyrsta lagi byggða á því að skilyrðisakarreglunar séu ekki uppfyllt þar sem ósannað sé að tjónsatvikið sé að rekjatil saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda eða aðila sem að stefnda berivinnuveitendaábyrgð á. Að svo miklu leyti sem tjón stefnanda sé afleiðinghreinnar óhappatilviljunar beri stefnandi sjálf sök á tjóninu enda hafi þaðverið háttsemi hennar sjálfrar sem öðru fremur hefur valdið óhappinu. Stefndaberi ekki ábyrgð á tjóni hennar. Stefnda segir stefnanda vera alvana skíðakonusem vel hafi þekkt aðstæður á skíðasvæðinu. Slysdaginn hafi veður og skyggniverið góð. Stefnda segir að hefði stefnandi ekki rennt sér of hratt og óvarlegamiðað við aðstæður hefði hún átt að sjá hvernig aðstæður væru og getað forðastfallið. Hafi stefnandi talið skyggni sitt ekki nægilega gott, hafi henni veriðí lófa lagið að notast við skíðagleraugu, til sporna við svonefndri snjóblindu,eða renna sér á þeim hraða sem hefði gert henni kleift að litast um eftiraðstæðum, sbr. 2. gr. reglna alþjóða skíðasambandsins. Stefnda segir að einnigsé til þess að líta að stefnandi sé ekki aðeins alvön skíðakona heldur hafisinnt […] fyrir stefnda og verið gjörkunnug aðstæðum á skíðasvæði Böggvisstaðafjalls.Sá háttur sem hafður hafi verið á þennan dag við snjótroðslu hafi veriðalvanalegur á skíðasvæðinu og aðstæður meðal annars verið með þessum hætti umtveggja mánaða skeið þegar óhappið hafi orðið. Hafi stefnandi mátt vita að súleið sem að hún fór, hafi ekki verið ætluð umferð skíðandi fólks og að slíksvæði, utan troðinna skipulagðra skíðasvæða, væru hættumeiri en önnur. Verðiþví að gera sérstaklega ríkar kröfur til stefnanda, sem gjörþekkt hafi svæðiðog aðstæður þar til að renna sér ekki um svæði sem ekki sé sérstaklega ætlaðumferð skíðandi fólks, hvað þá með svo óvarlegum hætti sem raun beri vitni.Stefnda segir að kjósi þaulvanur skíðamaður að fara út fyrir venjulegaskipulagða skíðaleið verði hann að líta sérstaklega eftir aðstæðum hverjusinni. Í þeim efnum hafi öryggisnetið gefið stefnanda sérstaka ástæðu til aðlitast vel um og fara sér hægt en í því felist að sjálfsögðu gáleysi að rennasér rétt framhjá öryggisneti ef skíðamaðurinn sér ekki hvað fram undan er. Eigiþetta sérstaklega við þegar farið sé út fyrir skipulagða troðna skíðaleið þegarfarið sé framhjá öryggisnetinu.Stefnda segir sýknukröfu sína íöðru lagi byggða á reglum um áhættutöku, að stefnandi hafi með ákvörðun sinniað fara á skíði þennan dag og að skíða með þeim hætti sem hún hafi gert, tekiðáhættu af því að slasast við þá iðkun og þannig fyrirgert rétti sínum til bótafyrir það tjón sem að hún hafi orðið fyrir. Sé grundvallarregla íslenzksskaðabótaréttar að með þátttöku í íþróttum taki iðkendur þeirra áhættu aðýmisskonar tjóni sem orðið geti af íþróttaiðkuninni. Sé þessari grunnregluíslenzks réttar um áhættutöku í íþróttum slegið fastri í niðurlagi XIII. kaflamannhelgisbálks Jónsbókar, þar sem segi að gangi maður til leiks, fangs eðaskinndráttar að vilja sínum ábyrgist hann sig sjálfur eða öllu þó hann fái meineða skaða af. Í þessu máli liggi fyrir að stefnandi hafi verið reynd skíðakonaog þekkt vel þá áhættu sem stafi af skíðaiðkun en í slíkum tilvikum verði aðgera kröfu til aðgæzlu stefnanda. Stefnandi hafi ekki verið á skíðum í umsjá ávegum stefnda heldur af eigin frumkvæði eða af fúsum og frjálsum vilja sínum.Henni hafi ennfremur ekki verið leiðbeint að renna sér þá leið sem hafi valdiðfalli hennar, heldur látið sig engu skipta þá aðvörun sem öryggishlið hafigefið til kynna og rennt sér óvarlega um ótroðna leið sem greinilega komi framá korti af skíðaleiðum að ekki hafi verið ætluð umferð skíðamanna. Stefndi segir stefnanda vera einatil frásagnar um að hún hafi sýnt af sér nægilega aðgát þrátt fyrir að aðstæðurþær, sem valdið hafi falli hennar, hafi verið augljósar og átt að blasa viðþeim sem skíðaði varlega og gætilega miðað við aðstæður utan brautar. Viðslíkar aðstæður sé ótækt að byggja á frásögn stefnanda einnar um það atriði,horfa framhjá áhættutöku hennar og leggja bótaábyrgð á stefnda. Stefnda segir að í þriðja lagi sésýknukrafa sín byggð á reglum um óhappatilvik. Óhapp stefnanda sé einfaldlegadæmigert slys sem verði við íþróttaiðkun án þess að sök á því slysi liggi hjáneinum tilteknum aðila. Ótækt sé að gera þá kröfu til rekstraraðila skíðasvæðaað þau séu með öllu hættulaus eða hver einast fermetri svæðisins sé hæfur tilumferðar skíðandi fólks. Utan þar til gerða merktra og troðinna skíðabrauta ogskíðaleiða sé meiri hætta á slysum en annars staðar og sé ekki við stefnda aðsakast í þeim efnum. Sú leið sem stefnandi hafi skíðað hafi hvorki veriðtroðin, merkt né ætluð umferð skíðamanna. Stefnda kveðst sérstaklegamótmæla því að þurfa að bera hallann af meintum skorti á gögnum í málinu svosem stefnandi byggi á. Enginn grundvallarágreiningur ríki um aðstæður átjónsdegi eða atvikið að baki tjónsatburðinum. Þá liggi fyrir ljósmyndir afskíðabrekkunni og uppdráttur af skíðasvæði Dalvíkur með merktum leiðum ogskýringum. Athugun lögreglu eða annars aðila á aðstæðum hefði engu breytt umsakarmatið sem sé grundvallaratriði málsins. Stefnda kveðst byggja varakröfusína á því að stefnandi eigi einnig sök á slysinu og verði því að bera tjónsitt sjálf í hlutfalli við eigin sök. Stefnda kveðst byggja þessi sjónarmið síná hinu sama og aðalkröfu, en sök stefndu sé algjör og því beri að fella bæturniður að fullu af þeim sökum. Varakrafa stefnda sé í öðru lagi byggð á því aðútreikningur stefnanda á þeim bótum sem henni beri sé rangur, sérstaklega ervarði viðmiðið um árslaun stefnanda. Engar forsendur séu til annars en aðleggja til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnanda samkvæmt meginreglu 1. mgr.7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi enga menntun sem snúi aðráðgjöf og sölu ferðaþjónustu né heldur hafi hún reynslu af rekstriferðaþjónustufyrirtækis fyrr en stuttu fyrir slysdag. Stefnandi hafi af stefnuað dæma unnið margvísleg störf á ýmsum sviðum og liggi ekkert fyrir um aðmeðaltekjur af ferðaþjónustu gefi raunsannari mynd af líklegum framtíðartekjumhennar, sérstaklega í ljósi þess hve hræringar og breytingar áferðaþjónustumarkaði séu tíðar. Þá séu ekki efni til að leggja meðaltekjurverkamanna til grundvallar á útreikningi á árslaunum stefnanda. Stefnandi hafiunnið ýmiss konar störf um ævina, þar á meðal verkamannastörf, en hún hafi ekkistarfað við slíkt í aðdraganda slyssins heldur við afgreiðslustörf og eiginrekstur og sé ekkert fram komið sem geri laun fyrir verkamannastörf réttaraviðmið um líklegar framtíðartekjur hennar en tekjur hennar af þeim störfum.Fjölbreyttur starfsferill stefnanda endurspeglist skýrlega í tekjum hennar ásíðustu þremur árum fyrir slysdag og gefi útreikningur eftir meginreglu 1. mgr.7. gr. skaðabótalaga því réttan mælikvarða á líklegar framtíðartekjur stefnandaen hún hafi að minnsta kosti ekki sýnt fram á að mælikvarði þessi sé rangur nésannað að þeir mælikvarðar, sem krafa hennar sé byggð á, sé réttari.Vaxtakröfum stefnanda sé mótmælt þar sem stefndi kveðst telja dráttarvexti ekkieiga rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögu en fyrr verði ekki ljóst hvort aðstefnandi eigi nokkurra kröfu á hendur stefnda.Stefndi kveðst einkum vísa tilalmennra reglna skaðabótaréttar, skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga nr. 91/1991þá kveðst stefndi vísa til skýrra reglna alþjóða skíðasambandsins. NiðurstaðaStefnandi, Snæþór Arnþórssonformaður stefnda, Bjarni Th. Bjarnason, Jóhann Hafþór Arnarson og Einar V.Hjörleifsson starfsmaður stefnda gáfu skýrslu í málinu.Óumdeilt er í málinu að stefnandislasaðist við fall er hún hlaut við lendingu eftir að hafa rennt sér fram afmishæð, stalli, skammt frá skíðaskála stefnda við skíðasvæðið íBöggvisstaðafjalli. Í stefnu segir stefnandi að starfsmenn/troðaramenn stefndahafi rutt upp stallinum. Í greinargerð sinni segir stefnda um mishæðina:„Mishæðin sem um ræðir varð til við troðslu skíðasvæðisins og frágang á aðkomuað skíðaskálanum. Alvanalegt er að slíkar mishæðir myndist við troðsluskíðasvæða, en mishæðinni sem um ræðir var komið fyrir til að koma í veg fyrirað umferð bíla og vélsleða næði að skíðasvæðinu. Gagngert var gætt að því aðmishæðin myndaðist ekki á eða nálægt þeirri leið sem ætlast var til aðskíðafólk færi að skíðaskálanum, heldur myndaðist hún á bak við skíðaskálannþar sem ekki var ætlast til að umferð fólks færi. Fyrir mishæðina hafði veriðsett öryggisnet, til að vara skíðafólk við því að leiðin sem um ræðir væri ekkiætluð umferð skíðandi fólks, enda náði öryggisnetið út fyrir troðna leið.“Samkvæmt þessu verður miðað við það í málinu að starfsmenn stefnda eða menn áhans vegum hafi rutt upp mishæðinni sem stefnandi rann fram af.Aðilar deila um hæðmishæðarinnar, stefnandi segir hana hafa verið hálfan annan metra en stefndasegir hana hafa verið 80 cm. Engar myndir liggja fyrir af henni og engin óháðrannsókn fór fram á aðstæðum á slysdegi. Þegar horft er til þess að slysiðverður þegar rennt er fram af mishæð sem starfsmenn stefnda hafa rutt upp áþeim stað sem um ræðir og hin slasaða er flutt með sjúkrabifreið á sjúkrahús,verður stefnda að bera halla af slíkum sönnunarskorti um aðstæður. Fyrir dómilýsti vitnið Bjarni Th. Bjarnason, þaulvanur skíðamaður, því að það hefði fariðá slysstað, skömmu eftir atvikið og séð greinilega hvar stefnandi hefði fariðfram af stallinum og hvar hún hefði lent. Kvaðst vitnið telja hæðina hafa veriðum hálfan annan metra. Vitnið Jóhann Hafþór Arnarson sagði hæð stallsins hafaverið „kannski meter eða eitthvað svoleiðis“. Vitnið Einar V. Hjörleifsson,starfsmaður stefnda, kvaðst ekki muna eftir hæð stallsins þennan dag, en sagðitelja að „Þessi bakki [hefði] aldrei verið held ég meira en hérna 80centimetrar eða eitthvað svoleiðis. En hvernig nákvæmlega þetta var, það baraget ég ekki sagt til um.“ Að öllu samanlögðu en einkum vegna skýrs vitnisburðarBjarna Th. Bjarnasonar, telur dómurinn að leggja megi til grundvallar, að hæðinhafi verið um hálfur annar metri, en eins og áður segir verður stefnda að berahallann af því að ekki hafi verið aflað gagna á vettvangi.Fyrir dómi sagði SnæþórArnþórsson formaður stefnda að leið sú, er stefnandi var komin á og slysið varðá, „gæti mögulega hafa verið troðin“ en hann sagðist ekki vita „nákvæmlegahvernig þetta leit út þennan dag.“ Almennt væri þessi leið ekki hugsuð „semskíðaleið innan svæðisins.“ Þó væri þekkt að hún væri farin af og til.Troðarinn gæti ekki snúið við á skíðabrautinni sjálfri „þannig að hann verðuralltaf að fara út af svæðinu til þess að snúa við.“Er stefnandi fór út af hinnihefðbundnu skíðabraut fór hún til norðurs. Spurður fyrir dómi hvort önnurhjáleið væri þekkt á þessu svæði, sagði Snæþór Arnþórsson að „það [væri]náttúrulega líka oft troðið, eða sem sagt myndast svona svipuð leið sunnan viðhúsið þar sem að troðarinn fer niður og snýr við.“ Sú leið lægi „svipað, barasvona niður fyrir og oft stendur troðarinn einmitt þar, þegar hann er ekki ínotkun.“ Fyrir kæmi að fólk renndi sér þá leið. Vitnið Bjarni Th. Bjarnasonkvaðst hafa verið mikið í fjallinu og verið þar með börn og unglinga viðæfingar, en vitnið væri menntaður skíðaþjálfari. Vitnið var spurt hvort súleið, sem stefnandi fór, væri notuð til þess að renna sér að bifreiðastæðunumeða niður á Dalvík og svaraði vitnið: „Já já, það er oft, oft gert, sérstaklegaþegar það eru stórir dagar, mikið af fólki í fjallinu, mikið af bílum ábílastæðunum, að þá troða þeir oft þessa leið þarna niður eftir til þess aðsvona bæta líklega þá aðgengi að bílastæðunum. Gott að renna sér þarna niðurmeð veginum.“ Vitnið sagðist telja algengt að staðkunnugir nýttu sér þessa leiðog hefði vitnið sjálft gert það nokkurum sinnum. Nánar spurt sagði vitnið aðþegar fjölmennt væri á svæðinu væri „oft troðin þessi leið bara til þess aðbæta aðgengi fólks að bílastæðunum, þá getur það farið þarna niður með, norðanvið í rauninni bílastæðin og labbað þaðan, tekið af sér skíðin og labbað þaðanstuttan spöl að bílunum“. Vitnið Einar V. Hjörleifsson,starfsmaður stefnda, var spurt hvort starfsmenn stefnda þekktu til þess að leiðþessi væri nýtt til að renna sér að bílastæði eða niður á Dalvík, og svaraði:„Sko, hérna sitt hvoru megin við brekku, það er yfirleitt bara opið niður ogþetta er jafn mismunandi eins og, eins og veðrið liggur við, [...] ef aðaðstæður leyfa þá rennir fólk sér bara hérna, já að bílastæði og niður og út umallt þannig lagað.“ Vitnið var spurt um skilti á staðnum sem sýndi skíðaleiðirog sagði það ekki tæmandi heldur gefa „ákveðnar vísbendingar“. Allt færi þettaeftir snjóalögum hverju sinni og veðri. Vitnið kvaðst hafa verið á skíðasvæðinuþennan dag, en ekki við störf. Það kvaðst hafa komið að máli við starfsmannstefnda á staðnum um morguninn og vakið athygli á því að öryggisnet, sem setthefði verið upp, næði ekki nógu langt. Nánar spurt um ástæður þeirrarábendingar sinnar sagðist vitnið hafa haft í huga aðstæður eins og þær semstefnandi hefði svo lent í.Þegar á framanritað er horftverður að miða við það í málinu að nokkuð algengt hafi verið að skíðamenn hafitekið þann kost að renna sér til hliðar við skíðaskálann, með þeim hætti semstefnandi gerði umrætt sinn, ekki sízt þegar fjölmennt var í fjallinu. Þóttekki verði fullyrt hversu algengt þetta hafi verið hafi stefnda hlotið að veraljóst að þetta gerðu skíðamenn af og til. Í stefnu segir að fjölmennt hafiverið á skíðasvæðinu þennan dag en þar hafi meðal annars farið fram bikarmótSkíðasambands Íslands í unglingaflokki. Veður hafi verið gott og skíðafærieinnig. Þessu hefur ekki verið mótmælt og verður miðað við þetta. Samkvæmt öllu framanrituðu verðurmiða við í málinu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sínu við fall eftir aðhafa rennt sér fram af stalli, sem starfsmenn stefnda höfðu myndað og það hafigerzt á leið þar sem stefnda vissi að búast mátti við umferð skíðamanna.Öryggisnet sem sett hafði verið náði ekki nægilega langt til að loka leiðinniað mishæðinni. Verður að telja ljóst að af mishæðinni hafi verið aug­ljósslysahætta og verði að virða starfsmönnum, sem stefnda beri vinnuveitandaábyrgðá, til gáleysis að hafa skapað þá slysahættu. Eru augljós tengsl milli þeirrarhættu sem þannig var sköpuð og þess tjóns sem stefnandi varð fyrir. Þótt vissáhætta fylgi skíðaiðkun hefur stefnandi ekki með því að ákveða að fara á skíðiumrætt sinn, eða með því að fara þá leið sem hún fór, leyst stefnda undanábyrgð á þeirri hættu sem starfsmenn hans sköpuðu. Verður að telja stefndaskaðabótaskylt vegna tjóns stefnanda á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar. Áhinn bóginn verður jafnan að ætlast til þess af skíðamanni að hann fylgist meðþví sem fram undan er og sé fær um að bregðast við hindrunum eða torfærum umleið og þær verða sýnilegar. Slysið varð er stefnda hafði sveigt út afhefðbundinni skíðaleið og fór aðra leið og ætlaði að bílastæðum. Gerir þaðaukna kröfu um aðgát hennar. Með hliðsjón af því þykir verða að ákveða aðstefnandi beri tjón sitt að þriðjungi sjálf. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalagaskulu árslaun til ákvörðunar bóta teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola aðmeðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárinfyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma semupphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skuluárslaun þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætlamá að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þóttlaunatekjur síðustu ára fyrir slys séu iðulega góð vísbending um þær tekjur semvænta hefði mátt eftir slys er það ekki algilt. Launatekjur liðinna ára erusíðri mælikvarði ef breytingar hafa orðið á högum tjónþola skömmu áður en slysvarð eða þegar víst má telja að slíkar breytingar hafi staðið fyrir dyrum, svosem þegar tjónþoli hefur skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum.Í slíkum tilvikum er eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjaraðstæður. Í máli þessu liggur fyrir að nokkuru fyrir slys söðlaði stefnandi umog hóf rekstur ferðaþjónustu­fyrirtækis með manni sínum. Hafa þau rekið þaðsíðan og reka umfangsmikla gistiaðstöðu auk kaffihúss á […]. Eins og á stendurþykja launatekjur stefnanda síðustu þrjú árin fyrir slys því ekki gefa réttamynd af þeim tekjum sem stefnandi mátti vænta á komandi árum heldur þykjameðaltekjur við störf tengd ráðgjöf og sölu ferðaþjónustu réttari mælikvarði áframtíðartekjur stefnanda. Eru uppi óvenjulegar aðstæður sem felast í hinumbreytta starfsvettvangi stefnanda og eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga til að miða við annan mælikvarða en 1. mgr. 7. gr. kveður á um.Verður aðalkrafa stefnanda að þessu leyti tekin til greina. Með vísan til alls framanritaðsverður aðalkrafa stefnanda í málinu tekin til greina en þó þannig að stefnandiberi þriðjung tjóns síns. Ekki þykja efni til annars en að dæma vexti svo semkrafa er gerð um og því verður hafnað kröfu stefnda um að vextir ákveðist frádómsuppsögu. Verður stefnda Skíðafélagi Dalvíkur samkvæmt þessu gert að greiðastefnanda 7.770.744 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 af 1.489.700 krónum frá 2. febrúar 2013 til 2. febrúar 2014, en af7.770.744 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2016, og með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr.laganna, af 7.770.744 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 1.500.000króna þóknun lögmanns stefnanda, Björgvins Þórðarsonar hrl., en virðisaukaskatturer ekki innifalinn. Stefndu verður gert að greiða 1.500.000 krónur ímálskostnað í ríkissjóð. Af hálfu stefndu fór Heiðar Örn Stefánsson hrl. meðmálið. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Þorsteinn Davíðsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DÓ M S O R ÐStefnda, Skíðafélag Dalvíkur,greiði stefnanda, A, 7.770.740 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.489.700 krónumfrá 2. febrúar 2013 til 2. febrúar 2014, en af 7.770.744 krónum frá þeim degitil 3. janúar 2016, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, af 7.770.744 krónum fráþeim degi til greiðsludags.Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin 1.500.000 þóknun lögmanns hennar,Björgvins Þórðarsonar hrl.Stefnda greiði 1.500.000 krónur ímálskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 156/2007
Kærumál Samlagsaðild Frávísunarúrskurður staðfestur
S stefndi annars vegar V hf. og S hf. og hins vegar R og VÍ hf. til greiðslu skaðabóta vegna tveggja ótengdra umferðarslysa. Ekki var talið að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 til að hafa þessar dómkröfur uppi sama máli og því fallist á að kröfum S gegn V hf. og S hf. yrði vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2007, þar sem kröfum sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka kröfur hans gegn varnaraðilum til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigurður Skjaldberg, greiði varnaraðilum, Vífilfelli hf. og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 18. júlí 2006 og tekið til úrskurðar 15. febrúar sl. Stefnandi er Sigurður Skjaldberg, Bugðulæk 8, Reykjavík. Stefndu eru Ragnheiður Sig­ríður Gestsdóttir, Júllatúni 5, Höfn, Sjóvá Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík, Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík og Vífilfell hf., Stuðla­hálsi 1, Reykjavík. Í þessum þætti málsins gera stefndu Sjóvá Almennar tryggingar hf. og Vífilfell hf. kröfu um að kröfum stefnanda gegn þeim verði vísað frá dómi og stefnandi úr­skurð­aður til greiðslu málskostnaðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu þessara stefndu verði hrundið. Hann krefst einnig málskostnaðar. Af hálfu stefndu Ragnheiðar og Vátryggingafélagsins er ekki gerð krafa um frávísun málsins. I Í máli þessu gerir stefnandi annars vegar þá efniskröfu, aðallega, að stefnda Vátrygginga­félagið og stefnda Ragnheiður verði dæmd sameiginlega til að greiða stefn­anda 15 milljónir króna með nánar tilgreindum vöxtum vegna áverka sem stefnandi hlaut í bílsslysi 25. október 1996, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.629.779 krónur 10. apríl 2000. Til vara er þessi krafist að þessi stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnanda 5.164.897 krónur með nánar tilgreindum vöxtum vegna slyssins, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.629.779 krónur 10. apríl 2000. Hins vegar krefst stefnandi þess, aðallega, að stefnda Sjóvá og stefnda Vífilfell verði dæmd til að greiða stefnanda 15 milljónir króna með nánar tilgreindum vöxtum vegna áverka sem stefnandi hlaut í bílsslysi 15. júlí 2001. Til vara er þessi krafist að þessi stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnanda 3.857.936 krónur með nánar tilgreindum vöxtum vegna slyssins, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.750.242 krónur 23. mars 2003. Í efnisþætti málsins krefjast stefndu aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Endanlegar kröfur stefnanda byggja á tveimur umferðarslysum, annars vegar slysi 25. október 1996, en hinu 15. júlí 2001. Afleiðingar fyrrgreinda slyssins voru metnar til sjö stiga miska og sjö stiga varanlegrar örorku með matsgerð tveggja lækna 9. mars 2000 og greiddi stefnda Vátryggingafélagið stefnanda bætur á þeim grundvelli 10. apríl 2000. Afleiðingar síðargreinda slyssins voru metnar til sjö stiga miska og fimm stiga varanlegrar örorku með matsgerð læknis og lögfræðings 7. mars 2003 og greiddi stefnda Sjóvá stefnanda bætur á þeim grundvelli 23. mars 2003. Málatilbúnaður stefnanda byggir á því að hann hafi orðið fyrir meira tjóni en fram kemur í framangreindum matsgerðum sem bótauppgjör voru miðuð við. Hefur hann lagt fram í málinu ýmis vottorð lækna og önnur gögn þessu til stuðnings. Að beiðni stefnanda voru hinn 28. október 2005 dómkvaddir tveir matsmenn til að meta tjón stefnanda vegna beggja slysa. Samkvæmt matsgerð þeirra 25. september 2006 er varanlegur miski eftir fyrra slysið 25 stig, en varanleg örorka 15 stig. Varanlegur miski eftir síðara slysið sjö stig, en varanleg örorka 10 stig. Endanlegar kröfur stefnanda byggja á þessari matsgerð. Efnisvarnir stefndu byggja bæði á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á frekara tjón en hann hafi þegar fengið greitt fyrir og einnig því að kröfur stefnanda séu fyrndar. Að öðru leyti gefur úrlausnarefni þessa þáttar málsins ekki tilefni til þess að rekja frekar málsatvik, málsástæður og lagarök aðila. II Af hálfu stefndu Sjóvár og Vífilfells er krafa um frávísun á því byggð að skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrir samlagsaðild séu ekki uppfyllt. Dómkröfur stefnanda eigi ekki rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Nægi í þessu efni ekki að vísa til þess að um sé að ræða áverka á sömu persónu. Að kröfu stefndu beri því að vísa málinu frá dómi. Þessi stefndu byggja einnig á því að dómkrafa stefnanda sé svo vanreifuð að ekki sé fullnægt skilyrðum d-, e- og g-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Beri að vísa málinu frá vegna vanreifunar stefnanda að þessu leyti. Af hálfu stefnanda er á því byggt að kröfur hans eigi rætur að rekja til sömu aðstöðu, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Er þessu til stuðnings vísað til þess að sú matsgerð dómkvaddra matsmanna 25. september 2006, sem kröfur stefnanda séu reistar á, taki til beggja slysa. Sé því ekki hægt að fjalla um þessi slys stefnanda nema í einu og sama máli. Þá varði báðar kröfur sama líkaman þótt tjónsatburðir séu tveir. Sé því fullnægt skilyrðum 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 fyrir samlagsaðild. Stefnandi mótmælir staðhæfingum stefndu um að ekki sé fullnægt kröfum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. III Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er fleiri en einum heimilt að sækja mál í félagi ef dómkröfur þeirra eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Þá segir að með sömu skilyrðum megi sækja fleiri en einn í sama máli, en ella skuli vísa máli frá dómi að kröfu varnaraðila að því er hann varðar. Í máli þessu hefur stefnandi uppi tvær sjálfstæðar fjárkröfur vegna tveggja ótengdra umferðarslysa. Þótt á því sé byggt að líkami stefnanda hafi í báðum slysum orðið fyrir tjóni getur það ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að kröfur hans teljast reistar á sama atviki eða aðstöðu samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þá getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt tjón stefnanda vegna beggja tjónsatvika hafi verið metið með einni og sömu matsgerð dómkvaddra matsmanna. Samkvæmt þessu er ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 til að hafa framangreindar dómkröfur uppi í sama máli. Að kröfu stefndu Sjóvár og stefndu Vífilfells verður málinu vísað frá dómi að því er þessa stefndu varðar. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu Sjóvá og stefndu Vífilfelli sameiginlega málskostnað sem ákveðst hæfi­legur 60.000 krónur. Af hálfu stefndu Sjóvár og stefndu Vífilfells flutti málið Jóhann Hafstein hdl. Af hálfu stefnanda flutti málið Steingrímur Þormóðsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Kröfum stefnanda, Sigurðar Skjaldberg, gegn stefndu, Sjóvá Almennum trygging­um hf. og Vífilfelli hf., er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu sameiginlega 60.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 495/2016
Lífeyrissjóður Veðleyfi Veðsetning Ógilding samnings Aðilaskýrsla
Ágreiningur aðila laut að gildi veðsetningar sem J veitti í fasteign sinni með áritun á þremur skuldabréfum til tryggingar lánum sem V tók hjá lífeyrissjóðnum S, sem síðar fékk heitið B, á árinu 2008. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það hefði verið samrýmanlegt hljóðan lánareglna lífeyrissjóðsins að veita V, sem gegndi á þessum tíma starfi skrifstofustjóra hjá sjóðnum, umrædd lán. Það eitt gæti þó ekki leitt til niðurstöðu um hvort skilyrði væru til að verða við kröfum J um að veðréttindi þessi yrðu felld úr gildi eða þau takmörkuð með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að virtri skýrslu framkvæmdastjóra S fyrir dómi um verklag við afgreiðslu umsókna um lán, sem ekki var gert ráð fyrir í lánareglunum og sjóðurinn átti að vinna eftir, var litið svo á að frávik frá þeirri framkvæmd gætu haft sömu afleiðingar í för með sér og ef vikið hefði verið frá lánareglunum sem slíkum. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins var talið að lífeyrissjóðurinn hefði ekki tekist að færa sönnur á að kannanir, sem sjóðurinn átti að hafa gert á greiðslugetu V við ítrekaðar lánveitingar til hans á árunum 2007 til 2009, hefðu sýnt að hann hefði verið fær um að standa undir greiðslubyrði af lánunum. Þá hlytu veðsetningar af þessum toga fyrir háum fjárhæðum, sem fasteign V gat ekki borið, að hafa átt að vekja starfsmenn lífeyrissjóðsins til hugsunar um hvort lánveitingarnar gætu verið eðlilegar, hvað þá þegar horft væri til þess að tvö af lánunum hefðu verið tekin eftir efnahagshrun haustið 2008. Hefði lífeyrissjóðurinn fylgt fyrrgreindu verklagi hefði hann að réttu lagi átt að hafna umsóknum V um lán gegn veði í fasteign J. Að þessu virtu og með skírskotun til mismunandi stöðu aðila við samningsgerðina var talið ósanngjarnt að L fengi að bera fyrir sig samningsbundin veðréttindi sín í fasteign J, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Voru þau því felld úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4.júlí 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefnda krefst þess aðallega að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að dæmt verði að veðsetningfasteignar hennar að Mosgerði 23 í Reykjavík samkvæmt þremur nánar tilgreindumskuldabréfum útgefnum af Viktori Guðmundssyni til Stafa lífeyrissjóðs nemi aðhámarki 21.000.000 krónum. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstaréttisameinaðist Stafir lífeyrissjóður, sem var stefndi í héraði og áfrýjaði á þeimgrunni héraðsdómi, öðrum lífeyrissjóði í september 2016 undir heiti áfrýjanda,sem hefur tekið við aðild að málinu hér fyrir dómi.Í hinum áfrýjaða dómi hefur láðst að getaþess að við uppkvaðningu hans var gætt ákvæðis síðari málsliðar 1. mgr. 115.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IÍ lánareglum Stafa lífeyrissjóðs frá 28.ágúst 2007 áttu sjóðfélagar rétt á láni með þeim skilyrðum að eldri lán frá sjóðnumværu í skilum eða nýtt lán yrði notað til að greiða upp vanskil, en sjóðurinn gætiþó synjað um lán væri umsækjandi á vanskilaskrá. Ekkert hámark væri á fjárhæðláns „svo framarlega að veðhæfi viðkomandi eignar sé innan þeirra marka semstjórn sjóðsins ákveður á hverjum tíma“, en hann áskildi „sér rétt til aðkrefjast greiðslumats af umsækjanda.“ Lánað væri gegn veði í fasteign. Mættilán frá sjóðnum að viðbættum veðskuldum, sem stæðu framar í veðröð á eigninni,ekki vera hærra en sem næmi „75% af áætluðu söluverði“ og að hámarki samanlagðrifjárhæð brunabótamatsverðs mannvirkja og fasteignamatsverðs lóðar.Samkvæmt gögnum málsins keyptu fyrrnefndurViktor Guðmundsson og maki hans, dóttir stefndu, fasteignina Heiðargerði 31 íReykjavík á árinu 1999 fyrir 14.600.000 krónur og áttu þau hana að helmingihvort. Þá eign setti Viktor með samþykki maka síns að veði 10. október 2005 tiltryggingar skuld við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis að fjárhæð 26.400.000krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs og greiða átti með jöfnumafborgunum á 40 árum. Eftir það tók Viktor, sem gegndi um árabil starfiskrifstofustjóra hjá Stöfum lífeyrissjóði fram á haustið 2013, samtals sex lánhjá honum á árunum 2007 og 2008 auk eins láns 2005 hjá forvera hans,Lífeyrissjóðnum Lífiðn. Átti að endurgreiða öll lánin með jöfnum afborgunum á40 árum og voru þau verðtryggð með vísitölu neysluverðs. Þrjú af þessum lánum voru samkvæmtskuldabréfum, útgefnum 1. nóvember 2005, 31. maí 2007 og 28. nóvember 2008, þaðfyrsta að fjárhæð 1.000.000 krónur, annað 5.000.000 krónur og það þriðja7.400.000 krónur. Til tryggingar þessum lánum var með samþykki móður Viktorssett að veði íbúð hennar að baki tveimur eldri verðtryggðum skuldum aðupphaflegri fjárhæð samtals 4.762.863 krónur. Í tengslum við töku þriðjalánsins frá Stöfum lífeyrissjóði var gert verðmat á íbúðinni og hún talin aðmarkaðsverði 24.500.000 krónur. Samkvæmt útreikningi sjóðsins í svonefnduveðhæfnismati svaraði samanlögð uppfærð fjárhæð veðskulda, sem hvíldu áíbúðinni að meðtöldu þessu láni, til 74,53% af verðmæti hennar.Fyrir þremur öðrum af fyrrnefndum sjö lánumvoru gefin út skuldabréf 4. apríl, 11. september og 12. desember 2008, þaðfyrsta að fjárhæð 1.000.000 krónur, annað 10.000.000 krónur og það þriðja sömufjárhæðar. Fyrrnefnd fasteign stefndu að Mosgerði 23 var sett að veði tiltryggingar þessum lánum, en fyrir hvíldu á eigninni tvær veðskuldir, sem vorualls að eftirstöðvum 1.011.829 krónur þegar Viktor tók lánið 12. desember 2008.Í engu þessara tilvika var fengið verðmat á fasteigninni, heldur var stuðst íútreikningi Stafa lífeyrissjóðs á veðhæfni við fasteignamatsverð hennar,38.200.000 krónur, og talið að veðskuldir, sem hvíldu á henni, svöruðu til58,9% af því matsverði eftir þriðju lántökuna. Í öll skiptin veitti stefndaleyfi til veðsetningar á fasteigninni með því að árita skuldabréfin og vottuðusynir hennar undirritunina hverju sinni. Í tengslum við veitingu veðleyfisfyrir öðru og þriðja skuldabréfinu undirritaði stefnda einnig sérstakayfirlýsingu á eyðublaði frá lífeyrissjóðnum, þar sem hún kvað sér vera ljóst aðhann kynni að „óska eftir sölu“ eignar hennar ef ekki yrði staðið í skilum meðlánið. Þar sagði einnig: „Ég hef kannað fjárhagsstöðu lántakanda og kynnt mérhæfi hans til að endurgreiða lánið. Ég hef einnig kynnt mér greiðslubyrðilánsins samkvæmt meðfylgjandi yfirliti. Mér er einnig fullkunnugt um aðlífeyrissjóðurinn hefur ekki og mun ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans oghefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið.“ Eftirgögnum málsins virðist yfirlit um greiðslubyrði af þessum lánum ekki hafa veriðkynnt stefndu, þrátt fyrir framangreind ummæli í yfirlýsingunum.Það síðasta af lánunum sjö tók Viktor meðskuldabréfi 5. mars 2009 og var fjárhæð þess 2.875.000 krónur. Til tryggingarþví var Stöfum lífeyrissjóði veitt veð í fasteign Viktors og maka hans aðHeiðargerði 31 að baki fyrrnefndri veðskuld við Sparisjóð Reykjavíkur ognágrennis að upphaflegri fjárhæð 26.400.000 krónur. Af gögnum málsins verðurekki séð að sjóðurinn hafi aflað verðmats á fasteigninni eða gert svonefntveðhæfnismat á henni.Fyrir liggja í málinu skjöl frá 29. apríl2009 um breytingar á skilmálum áðurnefndra þriggja skuldabréfa, sem Viktor gafút til Stafa lífeyrissjóðs og tryggð voru með veði í fasteign stefndu, en þauvirðast þá öll hafa verið í skilum. Þessum skjölum, sem stefnda áritaði umsamþykki sitt, var öllum þinglýst 23. júní 2009, en samkvæmt þeim vargjalddögum seinkað þar til í nóvember sama ár. Ekki liggur fyrir hvort greitthafi verið af skuldabréfunum eftir þetta, en aftur voru gerð skjöl 29. desember2010 um skilmálabreytingar, sem stefnda undirritaði einnig um samþykki, og vorulánin þá öll í vanskilum. Þeim skjölum mun á hinn bóginn aldrei hafa veriðþinglýst og breytingar á skilmálunum því ekki tekið gildi. Samkvæmtmálatilbúnaði áfrýjanda skráði Viktor allt að einu í tölvukerfi Stafalífeyrissjóðs þessar skilmálabreytingar og jafnframt í ágúst 2011 aðskuldabréfin væru komin í svonefnda lögfræðiinnheimtu, sem hafi þó ekki veriðraunin, en þetta hafi orðið uppvíst haustið 2013. Í framhaldi af því varstefndu send greiðsluáskorun 4. október 2013, þar sem fram kom að skuldabréfin,sem hún hafði veitt veð fyrir í fasteign sinni, hafi verið í vanskilum fránóvember og desember 2009 og væri fjárhæð skuldarinnar samtals orðin 40.379.833krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Við þessu brást stefnda með bréfi til Stafalífeyrissjóðs 24. október 2013, þar sem þess var krafist að veðréttindumsamkvæmt skuldabréfunum þremur yrði létt af fasteigninni, en því hafnaði sjóðurinnmeð bréfi 14. janúar 2014. Stefnda höfðaði síðan mál þetta 10. febrúar 2015, enáfrýjandi kveður kröfu um nauðungarsölu á fasteign stefndu, sem þá hafi veriðtil meðferðar hjá sýslumanni, hafa verið fellda niður af því tilefni.Við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði15. febrúar 2016 lagði stefnda fram ódagsett yfirlit um stöðu lána Viktors, semhún kveður annars vegar vera frá árslokum 2011 og hins vegar apríl 2013.Samkvæmt fyrrnefnda yfirlitinu var heildarfjárhæð skulda Viktors við Stafilífeyrissjóð á grundvelli áðurgreindra sjö skuldabréfa 51.622.181 króna, en aðauki hafi hann þá staðið í skuld að fjárhæð 38.259.717 krónur við Arion bankahf. samkvæmt skuldabréfinu, sem hann gaf út til Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis 10. október 2005. Í síðarnefnda yfirlitinu var skuld Viktors við Stafilífeyrissjóð samkvæmt skuldabréfunum sögð nema 57.496.331 krónu og skuldin viðArion banka hf. 42.854.442 krónum.Í skýrslu, sem Viktor gaf fyrir héraðsdómi,kom fram að Stafir lífeyrissjóður hefði keypt fasteignina að Heiðargerði 31 viðnauðungarsölu, en ekki gat hann þess hvenær það hafi gerst.IIMeð áðurgreindum lánareglum Stafalífeyrissjóðs var öllum sjóðfélögum veittur réttur til að taka hjá honum lán,sem ekki var háð hámarksfjárhæð, með þeim skilyrðum að fasteign yrði sett aðveði til að tryggja endurgreiðslu þess, samanlögð fjárhæð lánsins og rétthærriveðskulda, sem hvíldu á eigninni, væri innan við 75% af áætluðu söluverðihennar, hlutaðeigandi sjóðfélagi væri ekki í vanskilum með eldra lán frálífeyrissjóðnum nema verja ætti nýju láni til að koma því eldra í skil ogsjóðfélagann væri ekki að finna á vanskilaskrá. Í reglunum var einnig tekiðfram að lífeyrissjóðurinn áskildi sér rétt til að krefjast að greiðslumat yrðigert á umsækjanda um lán, en hvorki var þar mælt fyrir um hvenær það gæti áttvið né hverju það varðaði um lánsrétt að greiðslugeta umsækjanda yrði talinófullnægjandi. Varðandi þessi skilyrði er þess að gæta um fyrrnefndarlánveitingar lífeyrissjóðsins til Viktors Guðmundssonar að óumdeilt virðist ímálinu að hann hafi verið sjóðfélagi, fasteignaveð var að sönnu sett fyriröllum lánunum og af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hann hafi viðveitingu lánanna hvorki verið í vanskilum við lífeyrissjóðinn né ávanskilaskrá. Í þeim þremur tilvikum, sem stefnda veitti Viktori heimild til aðsetja fasteign sína að veði til tryggingar lánum lífeyrissjóðsins til hans, lá ekkifyrir samkvæmt gögnum málsins mat á áætluðu söluverði eignarinnar, en þess ístað lagði sjóðurinn fasteignamatsverð hennar til grundvallar mati á veðhæfni,þrátt fyrir ákvæði um annað í lánareglunum. Stefnda hefur á hinn bóginn ekkiborið því við að þetta matsverð hafi verið hærra en gangverð fasteignarinnar áþví tímabili, sem lánin voru veitt. Þá er óumdeilt að lífeyrissjóðurinn gerði hvorkimat á greiðslugetu Viktors né krafði hann um mat af hliðstæðum toga og mælt varfyrir um í samkomulagi ýmissa fjármálafyrirtækja og stjórnvalda frá 1. nóvember2001, sbr. nú einnig 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en að þvísamkomulagi átti sjóðurinn ekki aðild. Að þessu öllu virtu var samrýmanlegthljóðan lánareglna lífeyrissjóðsins að veita Viktori þau þrjú lán, sem veðréttindivoru fengin fyrir í fasteign stefndu. Þetta getur þó ekki eitt út af fyrir sigleitt til niðurstöðu um hvort skilyrði séu til að verða við kröfum stefndu umað veðréttindi þessi verði felld úr gildi eða þau takmörkuð með stoð í 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Fyrir héraðsdómi gafframkvæmdastjóri Stafa lífeyrissjóðs skýrslu, þar sem kom meðal annars fram aðá tímabilinu, sem Viktor fékk lánin þrjú gegn veði í fasteign stefndu, hafisjóðurinn lagt mat á greiðslugetu umsækjenda um lán og á „málin sem slík, hverttilefni lánanna væri og heildstætt litið til umsóknarinnar“ og hafistarfsmönnum sjóðsins verið heimilt að hafna „umsóknum á þeim tíma ef þeim leistekki á málin á einhvern hátt.“ Eftir verklagsreglum sjóðsins hafi verið könnuð vanskilaskrá,litið til iðgjalda til hans vegna umsækjanda, í mörgum tilvikum „lagt mat áveðandlagið, markaðsvirði þeirra trygginga sem að sjóðfélagar veittu“ og horfttil „ýmissa annarra atriða en það var ekki gert sérstakt greiðslumat.“ Framkvæmdastjórinnkvað lánveitingar til Viktors hafa eins og aðrar komið til sinna kasta. Vaknað hafispurningar um þessar lánveitingar, en þær hafi verið í samræmi við lánareglurlífeyrissjóðsins og hafi framkvæmdastjórinn rætt „að sjálfsögðu við Viktor umtilefnið og til hvers lánin væru og í skýringum hans kom fram að hann væri aðbetrumbæta sína eigin fasteign“. Ekki hafi á þessum tíma verið kannað hvortViktor gæti sett eigin fasteign að veði fyrir lánunum, en hann hafi haft áform „umað þegar að framkvæmdum væri lokið að þá gæti hann endurfjármagnað sínafasteign.“ Upplýsingar hafi legið fyrir um útborguð laun Viktors og hafi þaðverið „að sjálfsögðu skoðað“ hvort hann gæti greitt af nýjum lánum, en hannhafi verið „í sambúð þannig að þetta voru ekki einu tekjur fjölskyldunnar ...og við töldum að hann gæti ráðið fram úr þessu á þeim tíma.“ Aðspurður umhvernig fundið hafi verið út að maður með tekjur Viktors gæti staðið undirafborgunum af skuldum sem þessum sagði framkvæmdastjórinn að væntanlega hafistarfsmenn lífeyrissjóðsins „gert ráð fyrir að það væri hægt að selja eigninaog minnka skuldastöðuna aftur seinna“, en greiðslubyrði af skuldunum hafi„mögulega verið íþyngjandi sem að starfsmenn hafa væntanlega metið sem svo aðgott og vel, það var hægt að greiða af þessu en það hefði mögulega þurft aðgera eitthvað til lengri tíma“. Hann kvað það hafa tíðkast á þessum tíma að„sjóðfélagar komu með lánsveð til þess að brúa kaup eða endurbætur áfasteignum“, en í mars 2009 hafi Viktor látið meta fasteignina að Heiðargerði31 „eftir að hann hafði lokið endurbótum á húsinu“ og hafi þá komið í ljós að áætlaðsöluverð hennar nægði ekki til að unnt væri flytja á hana veð fyrir skuldumhans, sem fasteign stefndu var veðsett fyrir.Samkvæmt 1. mgr. 50. gr., sbr. 4. mgr. 48.gr. laga nr. 91/1991 verður að leggja þessa skýrslu fyrirsvarsmanns Stafalífeyrissjóðs til grundvallar við úrlausn málsins um þau atriði, sem geta talistáfrýjanda óhagstæð. Í því sambandi er þess að gæta að í skýrslunni kom fram aðí framkvæmd hafi lífeyrissjóðurinn lagt mat á greiðslugetu umsækjenda um lán ogeftir atvikum á eign, sem setja ætti að veði, kannað hvert væri tilefni lántökuog litið heildstætt á umsókn, en sjóðurinn hafi getað synjað um lán efstarfsmönnum hans „leist ekki á málin á einhvern hátt.“ Ekki var gert ráð fyrirnokkru þessu í lánareglum lífeyrissjóðsins, en leggja verður til grundvallar aðfrávik frá þessari framkvæmd geti haft sömu afleiðingar í för með sér og efvikið hefði verið frá lánareglunum sem slíkum.IIIUm þau viðfangsefni við afgreiðslu umsóknaum lán, sem Stafir lífeyrissjóður átti að sinna eftir framangreindri lýsingu ískýrslu framkvæmdastjóra hans fyrir dómi, verður að líta til þess að semskrifstofustjóri hjá lífeyrissjóðnum var Viktor Guðmundsson yfirmaður þeirrastarfsmanna, sem ætla verður að hafi almennt haft þessi verkefni á hendi. Afþeim sökum er ekki unnt að ganga út frá því að lífeyrissjóðurinn hafi í reynd lagtmat á umsóknir Viktors um lán á sama hátt og ef utanaðkomandi sjóðfélagi hefði áttí hlut, þótt engin heimild hafi staðið til annars. Af skýrslu framkvæmdastjórasjóðsins virðist á hinn bóginn mega ráða að hann hafi að minnsta kosti aðeinhverju leyti komið í ríkara mæli en endranær að meðferð umsókna Viktors umlán, en að öðru leyti verða ekki dregnar ályktanir um þetta af gögnum málsins.Við mat á greiðslugetu Viktors hefði lífeyrissjóðurinnum margt átt að eiga hægt um vik, enda um að ræða starfsmann sjóðsins og honum þvíljóst hverjar vinnutekjur Viktors voru. Af framlögðum launaseðlum verður ráðiðað reglulegar útborgaðar mánaðartekjur hans á árinu 2008 hafi verið um 435.000krónur. Engu gat skipt um þetta mat hverra tekna maki Viktors kunni að hafaaflað, því hann var sjálfur í öllum tilvikum lántaki og bar þannig einngreiðsluskyldu, en að auki verður ekki séð af gögnum málsins að nokkuð hafilegið fyrir um hvort maki hans hafi haft vinnutekjur á þessu tímabili eða hverfjárhæð þeirra hafi þá verið. Lífeyrissjóðurinn bjó einnig yfir fullkomnumupplýsingum um greiðslubyrði Viktors á hverjum tíma af lánum, sem hann fékk frásjóðnum stig af stigi á tímabilinu frá 1. nóvember 2005 til 5. mars 2009, enupphaflegur höfuðstóll þeirra var orðinn samtals 37.275.000 krónur þegar uppvar staðið eftir sjöundu lántökuna, þar af 28.400.000 krónur frá árinu 2008einu. Úr því að sex fyrstu lánin voru fengin gegn veði ýmist í íbúð móðurViktors eða fasteign stefndu getur ekki hafa farið hjá því að lífeyrissjóðnumværi kunnugt um þá verðtryggðu veðskuld frá árinu 2005 við annan lánveitanda, semhvíldi á fasteign Viktors og maka hans og var upphaflega að fjárhæð 26.400.000krónur, enda verður að ætla að sú skuld hafi valdið því að í þeirri fasteignyrði lengst af ekki veitt viðhlítandi veðtrygging fyrir lánum frá sjóðnum. Ímálinu eru ekki gögn um mánaðarlega greiðslubyrði Viktors af skuldum sínum átímabilinu þegar hann fékk lánin frá lífeyrissjóðnum gegn veði í fasteignstefndu. Til þess verður á hinn bóginn að líta að framkvæmdastjóri sjóðsins barekki um það eitt í fyrrgreindri skýrslu að það hafi að sjálfsögðu verið kannaðhvort Viktor gæti greitt af nýjum lánum, heldur einnig að spurningar hafivaknað um þessar lánveitingar og væntanlega verið gert ráð fyrir því að Viktorkynni að þurfa að selja fasteignina að Heiðargerði 31 til að draga úr skuldumsínum eða eitthvað að gera til lengri tíma. Í þessu ljósi stendur það áfrýjandanæst að bera sönnunarbyrði fyrir því að kannanir, sem Stafir lífeyrissjóður áað hafa gert á greiðslugetu Viktors við ítrekaðar lánveitingar til hans, hafisýnt að hann gæti með fyrrgreindum tekjum staðið undir greiðslubyrði af skuldumsínum, samhliða því að bera framfærslukostnað og önnur útgjöld. Þásönnunarbyrði hefur áfrýjandi á engan hátt axlað.Eins og áður segir bar framkvæmdastjórilífeyrissjóðsins það einnig að við meðferð umsókna um lán hafi starfsmenn sjóðsinslitið til trygginga, sem boðnar væru fram. Við töku sex fyrstu lánanna frálífeyrissjóðnum aflaði Viktor heimilda ýmist frá móður sinni eða stefndu til aðtryggja þau með veði í eignum þeirra. Að því verður að gæta að fyrir fyrstutveimur lánunum, á árunum 2005 og 2007, fékk sjóðurinn veð í íbúð móðurViktors, en fyrir hinum lánunum fjórum, sem veitt voru á tiltölulega stuttumtíma á árinu 2008, fékk sjóðurinn fyrst veð í tvígang í fasteign stefndu, þvínæst í íbúð móður Viktors og að endingu aftur í eign stefndu. Eftir að veð varfengið í þriðja sinn í íbúð móðurinnar 28. nóvember 2008 var veðrými á þeirrieign á þrotum samkvæmt lánareglum sjóðsins og lét nærri að eins væri komiðfyrir fasteign stefndu eftir að eignin hafði verið veðsett sjóðnum í þriðjaskiptið 12. desember sama ár. Veðsetningar af þessum toga fyrir háum fjárhæðum,sem fasteign lántakans sjálfs gat ekki borið, hlutu að hafa átt að vekjastarfsmenn lífeyrissjóðsins til hugsunar um hvort lánveitingarnar gætu veriðeðlilegar, hvað þá þegar horft er til þess að tvö síðastnefndu lánin voru tekineftir efnahagshrun haustið 2008, sem hafði bæði þá þegar og til lengdar verulegáhrif á seljanleika og markaðsverð fasteigna. Í skýrslu sinni barframkvæmdastjórinn jafnframt að við mat á lánsumsóknum hafi verið kannað hvertværi tilefnið fyrir þeim, en í tilvikum Viktors hafi komið fram að hann hygðist„betrumbæta sína eigin fasteign“. Þau fjögur lán, sem Viktor fékk frá lífeyrissjóðnumá árinu 2008, voru sem fyrr segir samtals að fjárhæð 28.400.000 krónur. Aðvirtu umfangi lánanna hefði þessi skýring á tilefninu fyrir töku þeirra vart áttað vera tekin gild, enda mun einnig hafa komið á daginn eftir endurbætur áfasteigninni að Heiðargerði 31 að markaðsverð hennar í mars 2009 hafi ekkistaðið undir því að flytja mætti á hana veðréttindi fyrir skuldum Viktors affasteign stefndu. Þess í stað fékk hann 5. þess mánaðar sjöunda lánið frálífeyrissjóðnum, að fjárhæð 2.875.000 krónur, og þá loks gegn veði í eiginfasteign.Framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins bar semfyrr segir fyrir dómi að við mat á umsóknum um lán hafi starfsmenn sjóðsinslitið á þær heildstætt og getað hafnað umsókn „ef þeim leist ekki á málin áeinhvern hátt.“ Af öllu framangreindu verður ekki annað séð en að heildstættmat á umsóknum Viktors um lán frá lífeyrissjóðnum gegn veði í fasteign stefnduhefði einmitt verið fallið til að leiða til slíkra afdrifa þeirra.Stefnda, sem eftir gögnum málsins fæddistárið 1926 og virðist enga sérþekkingu eða reynslu hafa haft af fjármálum, hafðiekki svo að séð verði nokkurn hag af því sjálf að veita Stöfum lífeyrissjóðiveðréttindi í fasteign sinni fyrir kröfum hans á hendur tengdasyni hennar.Lífeyrissjóðurinn, sem bjó að sérþekkingu starfsmanna sinna, hafði á hinnbóginn verulega hagsmuni af því að afla trygginga fyrir kröfum, sem öll atvikbenda til að verið hefðu að öðrum kosti í verulegri hættu. Að auki stendur svoá samkvæmt framansögðu að hefði lífeyrissjóðurinn fylgt því fasta verklagi, semframkvæmdastjóri hans lýsti fyrir dómi, hefði sjóðurinn að réttu lagi átt aðhafna umsóknum um lánin sem um ræðir. Við þetta bætist að í fyrrnefndumyfirlýsingum á stöðluðum eyðublöðum frá lífeyrissjóðnum, sem lögð voru fyrirstefndu til undirritunar þegar hún heimilaði í annað og þriðja skiptiðveðsetningu fasteignar sinnar til sjóðsins, var tekið fram að henni væri fullkunnugtum að hann hefði ekki og myndi ekki kanna fjárhagsstöðu lántakans og hefði ekkilagt nokkurn dóm á getu hans til að endurgreiða lán sitt. Í ljósi framburðarframkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins var þetta ekki aðeins efnislega rangt, heldurer ósannað samkvæmt áðursögðu að niðurstaða af könnun sjóðsins á greiðslugetuumsækjandans hafi orðið sú að hann yrði fær um að standa undir greiðslubyrði aflánunum. Að þessu virtu verður að telja ósanngjarnt að áfrýjandi fái að berafyrir sig samningsbundin veðréttindi sín í fasteign stefndu, sbr. 36. gr. laganr. 7/1936, og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Birta lífeyrissjóður, greiðistefndu, Jóhönnu Margréti Þorgeirsdóttur, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl2016. Mál þetta, sem var höfðað meðþingfestingu stefnu 10. febrúar 2015, var dómtekið 15. febrúar sl. Stefnandi erJóhanna Margrét Þorgeirsdóttir, Mosgerði 23 í Reykjavík og stefndi er Stafirlífeyrissjóður, Stórhöfða 31 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðveðsetning fasteignar stefnanda að Mosgerði 23 í Reykjavík, samkvæmtveðskuldabréfum nr. 911450, nr. 911586 og nr. 911645, útgefnum af ViktoriGuðmundssyni til stefnda, verði lýst ógild og óskuldbindandi gagnvartstefnanda. Til vara krefst stefnandi þess að veðsetning fasteignar stefnandasamkvæmt framangreindum veðskuldabréfum nemi að hámarki 21.000.000 króna. Þákrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllumdómkröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda.I. Tildrög máls þessa eru þau aðtengdasonur stefnanda, Viktor Guðmundsson, gaf á árinu 2008 út þrjú skuldabréftil stefnda í tengslum við lántökur sínar hjá sjóðnum en á þeim tíma gegndiViktor starfi skrifstofustjóra hjá stefnda. Bréfin voru nr. 911450, útgefið 4.apríl 2008, upphaflega að fjárhæð 1.000.000 króna, nr. 911586, útgefið 11.september 2008, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna og nr. 911645, útgefið12. desember 2008, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna. Öll lánin voruverðtryggð með breytilegum vöxtum og skyldi endurgreiða með jöfnum afborgunum á40 árum. Stefnandi undirritaði öll bréfinsem veðsali og veðsetti þar með fasteign sína að Mosgerði 23 í Reykjavík, semer 119 fm íbúð og er stefnandi skráð til heimilis þar. Stefnandi er fædd árið1926 og var því 82 ára þegar veðleyfin voru veitt. Samkvæmt veðhæfnismatistefnda, sem gert var í tengslum við útgáfu síðasta skuldabréfsins, námuáhvílandi lán á íbúðinni tæplega 60% af söluverðmæti eignarinnar að teknutilliti til síðasta lánsins. Í yfirlýsingu stefnda, sem útbúin var af sjóðnum ítilefni veðsetningar vegna framangreinds skuldabréfs er svohljóðandi yfirlýsingsem stefnandi undirritaði: „Mér undirritaðri er ljóst að Stafir lífeyrissjóðurkann að óska eftir sölu eignar minnar verði ekki staðið í skilum með lánið. Éghef kannað fjárhagsstöðu lántakanda og kynnt mér hæfi hans til að endurgreiðalánið. Ég hef einnig kynnt mér greiðslubyrði lánsins samkvæmt meðfylgjandiyfirliti. Mér er einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hefur ekki og munekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslegagetu hans til að endurgreiða lánið.“ Stefnandiundirritaði samhljóða yfirlýsingu í tengslum við útgáfu skuldabréfs nr. 911586frá 11. september 2008. Deilt er um hvort yfirlit um greiðslubyrði hafi legiðfyrir svo sem segir í yfirlýsingunni en slíkt yfirlit er ekki meðal gagnamálsins. Þá kemur fram á báðum yfirlýsingunum að komi til vanskila verðigreiðsluáskoranir ekki sendar veðsala nema hann láti skrá sig sem ábyrgðarmann. Stefndi lagði ekki formlegt matá greiðslugetu skuldara í tengslum við framangreindar lánveitingar og var slíktgreiðslumat ekki meðal þeirra gagna sem lántaka var skylt að leggja fram meðlánsumsókn sinni, samkvæmt 2. gr. í þágildandi lánareglum stefnda, sem erudagsettar 28. ágúst 2007. Hins vegar áskildi sjóðurinn sér rétt til að krefjastgreiðslumats skv. 3. gr. án þess að nánar sé tilgreint í hvaða tilvikum þaðkunni að vera gert. En í sömu grein segir að ekkert hámark sé á fjárhæð lánastefnda svo framarlega sem veðhæfi viðkomandi eignar sé innan marka sem stjórnsjóðsins ákveði á hverjum tíma. Í lok apríl 2009 var skilmálumallra skuldabréfanna breytt að beiðni lántakandans. Var gjalddögum bréfannafrestað fram til nóvember sama ár og kveðið á um að áfallnir vextir átímabilinu skyldu leggjast við höfuðstól skuldabréfanna. Í öllum tilvikumundirritaði stefnandi skilmálabreytingarnar sem þinglýstur eigandi hinnarveðsettu fasteignar. Vanskil urðu á veðskuldabréfunum eftir að tímabundinnifrestun á gjalddögum þeirra lauk í nóvember árið 2009. Í málinu liggja fyrirlaunaseðlar stefnanda frá árinu 2008. Heildartekjur hans það ár að meðtöldumbifreiðastyrk voru liðlega 8,6 milljónir króna og útborguð laun hans voru aðmeðaltali rúmlega 425.000 á mánuði. Þá liggur fyrir ódagsett yfirlit fráumboðsmanni skuldara yfir skuldir hans, líklega um áramótin 211-2012. Þar erheildarfjárhæð veðtryggðra lána hans, án tillits til vanskila, sögð veratæplega 88 milljónir króna og í apríl apríl 2013 nam fjárhæðin liðlega 100milljónum króna. Á Um er að ræða eitt lán frá Arion banka að fjárhæð 38.259.717krónur og sjö lán frá stefnda sem utan eitt lánanna eru með veði í eign þriðjamanns. Upphaflegur höfuðstóll þeirra lána var 37.275.000 krónur en samkvæmtframangreindu yfirliti frá umboðsmanni skuldara voru eftirstöðvar þeirra íárslok 2011 um 50 milljónir króna. Þann 4. október 2013 barststefnanda greiðsluáskorun frá stefnda þar sem hún var krafin um greiðslu rúmlega40 milljóna króna. Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf, dagsett 24. október2013, og krafðist þess að skuldabréfunum yrði aflýst af fasteign stefnanda ogað ábyrgð hennar á bréfunum yrði felld niður. Stefndi hafnaði kröfum stefnandameð bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 14. janúar 2014. Í bréfinu er vísað tilþess að lánveitingarnar hafi verið afgreiddar á hefðbundinn hátt og í samræmivið þær lánareglur stefnda sem voru í gildi á þeim tíma og sömuleiðis vísað tilframangreindra yfirlýsinga sem stefnandi undirritaði. Þá bauðst stefndi til aðgera breytingar á upphafstíma samningsvaxta til að koma til móts við stefnandaog lántaka en tók fram að hann teldi sér það þó ekki skylt. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslufyrir dómi vitnin Guðsteinn Einarsson, fyrrverandi stjórnarformaður ogvaraformaður stjórnar stefnda, Ólafur Sigurðsson, framkvæmdarstjóri stefnda,Eyrún Einarsdóttir, forstöðumaður áhættustýringar hjá stefnda, ÞorgeirÓskarsson, sonur stefnanda, og Viktor Guðmundsson, skuldari samkvæmt umdeildumveðskuldabréfum. Framburður vitna er rakinn í niðurstöðu dómsins eftir því semtilefni er til.II. Stefnandi byggir aðalkröfu sínaeinkum á því að það sé ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenjuað bera fyrir sig samninginn um veðsetningu fasteignar stefnanda og því beri aðógilda þann hluta skuldabréfsins með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í samræmi við góðaviðskiptahætti og viðskiptavenju hafi stefnda borið að meta greiðslugetu lántakansþar sem um veð frá þriðja aðila hafi verið að ræða til tryggingar skuldinni.Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 kveðiá um slíka skyldu og endurspegli venju sem þá þegar var ríkjandi ílánaviðskiptum til einstaklinga. Af þeim sökum skipti ekki máli að stefnandihafi ekki verið aðili að því samkomulagi þegar til veðsetningarinnar varstofnað. Stefndi lét sér í léttu rúmiliggja hvort skuldari hefði tök á því að greiða afborganir lána frá stefnda oglét við það sitja að kanna veðhæfi þeirra eigna sem skuldari bauð fram tiltryggingar lánunum. Fékk skuldari þannig háar fjárhæðir að láni hjá stefnda,annars vegar með veði í eign móður sinnar og síðar með veði í eign stefnda,tengdamóður sinnar. Hafi honum þó verið hæg heimatökin þar sem skuldari varstarfsmaður stefnda og stefnda fullkunnugt um tekjur hans, framfærsluskylduhans og aðrar fjárhagsskuldbindingar. Verði stefndi því að bera hallann afvanskilum lánanna enda hafi lánveitingin verið fullkomlega ábyrgðarlaus og íandstöðu við venjur á lánamarkaði. Þá hafi stefndi vanrækt skyldusína til að upplýsa stefnanda með fullnægjandi hætti um áhættu afveðsetningunni. Stefnanda hafi skort upplýsingar til að geta metið greiðslugetuskuldara, svo sem henni sé uppálagt í yfirlýsingunni sem hún undirritaði viðveðsetninguna, þar sem engar áætlanir um greiðslur lántaka af lánunum hafifylgt með né heldur upplýsingar um væntanlega greiðslubyrði af lánunum líkt ogskylt hafi verið samkvæmt þágildandi lögum um neytendalán nr. 121/1994. Það séút af fyrir sig ósanngjarnt að lýsa því yfir að lánveitandi ætli sér ekki aðmeta greiðslugetu skuldara en gera um leið kröfu um að veðsali meti þá þætti.Þá megi af gögnum málsins sjá að stefndi sjálfur hafi ekki haft samband við stefnandaþegar veðleyfis var aflað heldur látið lántakanda eftir að fara með skuldaskjöltil hennar og afla undirskrifta hennar. Stefnda sjálfum hafi borið að kynnahenni áhættu af veðsetningunni og jafnframt, í ljósi aldurs stefnanda, að kannahæfi hennar. Við mat á aðstæðum viðsamningsgerð byggir stefnandi jafnframt á því að líta verði til ójafnrar stöðuaðila, aldurs stefnanda og efnis samningsins. Stefnandi hafi verið áníræðisaldri þegar veðleyfin voru veitt, ekki haft neina sérþekkingu áfjármálastarfsemi, ekki haft neinn ávinning sjálf af samningunum og með þeimtekist á hendur áhættu sem stefnda hafi mátt vera fullljós að væri mikil.Stefndi sé sérfróður aðili á fjármálamarkaði sem hafi meðal annars atvinnu aflánveitingu gegn veði þriðja aðila. Þá hafi lánssamningurinn verið staðlaðursamningur, saminn að öllu leyti af stefnda. Stefndi hafi því hvorki sinnt um aðlánareglur né framkvæmd lánveitinga væru í samræmi við skyldur sem fylgdu stöðuhans og leiða af viðurkenndum og eðlilegum viðskiptaháttum. Stefnandi byggir varakröfu sínaá öllum sömu málsástæðum og aðalkröfu sína en auk þess einkum á ákvæðum laganr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og laga nr. 121/1994 um neytendalán. Stefndi hafilátið hjá líða að upplýsa lántaka um kostnað lántökunnar, líkt og áskilið sé ílögunum og sé honum því óheimilt að krefja skuldara lánsins um nokkurn kostnaðaf lánveitingunni. Hvorki lántaki né veðsali hafi því getað gert sér íhugarlund hversu háar afborganirnar af lánunum yrðu, né heldur hvort skuldarigæti staðið við þær skuldbindingar. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að rétt hafi verið staðið að lánveitingu og upplýsingagjöf til lántaka ogað hann hafi á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvartstefnanda. Því sé mótmælt að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenjuað bera fyrir sig samninga aðila um veðsetningu fasteignar stefnanda þannig aðréttlætt geti ógildingu á samningi aðila í heild eða að hluta á grundvelli 36.gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ákvæðið felií sér undantekningarreglu sem takmarki samningsfrelsi og fari gegn meginreglumsamninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og réttar efndirloforða. Stefnandi hafi tekist á hendur loforð sem henni beri að efna.Öll efnisákvæði veðskuldabréfanna séuhefðbundin og í samræmi við áralanga framkvæmd hjá stefnanda. Sem sjóðsfélagihafi lántaki uppfyllt öll þau skilyrði í lánareglum stefnda og skilað innviðeigandi fylgigögnum. Lántakinn hafi verið í skilum við stefnda og ekki ávanskilaskrá. Veðskuldabréfin hafi verið undirrituð af stefnanda sem þinglýstumeiganda hinnar veðsettu eignar og vottuð af afkomendum hennar til staðfestingará réttri dagsetningu, undirritun og fjárræði lántaka og stefnanda. Íveðskuldabréfunum séu hefðbundin ákvæði um afleiðingar vanskila skuldara oghafi stefnanda því átt að vera ljóst að samkvæmt þeim hafi stefndi getað, undirþeim kringumstæðum, farið fram á nauðungarsölu eignarinnar. Breyttverðlagsþróun, sem hafi leitt til umtalsverðrar hækkunar á verðtryggðumfasteignalánum og aukið greiðslubyrði lánanna, geti með engu móti leitt til aðþess að skuldbindingar stefnanda gagnvart stefnda falli úr gildi. Lántaki hafi fengið allar viðeigandiupplýsingar um lántökuna hjá stefnda í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr.121/1994, um neytendalán, þar með talið lántökukostnað og áætlaða greiðslubyrðilánanna, og mótmælir stefndi staðhæfingum stefnanda um annað. Stöðu sinnarvegna hafi lántaki, sem skrifstofustjóri stefnda, sömuleiðis verið í umtalsvertbetri stöðu en aðrir lántakendur til að gera sér grein fyrir réttindum sínum ogskyldum í tengslum við lántökuna, þrátt fyrir að teljast neytandi í skilningiákvæða þágildandi neytendalaga. Þá byggir stefndi á því að honumhafi ekki borið skylda til að meta greiðslugetu lántaka sérstaklega þar sem veðstefnanda hafi verið notað til tryggingar á endurgreiðslu skuldarinnar.Samkvæmt þeim yfirlýsingum sem stefnandi hafi í tvígang undirritað hafi veriðljóst að stefndi myndi ekki meta fjárhagsstöðu lántaka eða getu hans til aðendurgreiða lánið. Stefnandi hafi með undirritun sinni á yfirlýsingarnar lýstþví yfir að hún hafi kannað fjárhagsstöðu lántakandans og getu hans tilendurgreiðslu lánanna með hliðsjón af yfirliti um greiðslubyrði þeirra. Húnhafi með undirritun sinni á yfirlýsingarnar fengið fullnægjandi upplýsingar tilað leggja sjálfstætt mat á þá áhættu sem væri samfara því að heimilaveðsetningu fasteignar sinnar. Orðalag yfirlýsingarinnar hafi átt að hvetjastefnanda til að taka ekki ákvörðun um veðsetningu fasteignarinnar tiltryggingar fjárskuldbindingum lántaka nema að vel athuguðu máli, en sú ákvörðunhafi verið henni algjörlega í sjálfsvald sett. Ekki hafi verið gert ráð fyrirþví í útlánareglum stefnda að fjárhagur skuldara væri kannaður gaumgæfilega eðakallað væri eftir gögnum um heildareign og skuldir á lántökudegi. Staðhæfingumstefnanda um að stefnda hafi átt að vera ljóst að tekjur lántaka myndu ekkiduga fyrir afborgunum sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum og skorað á stefnandaað sýna fram á hið gagnstæða. Stefndi hafi ekki verið aðili aðsamkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og séþví ekki skuldbundinn af þeim samningi. Fullyrðingu um að efni samkomulagsinshafi öðlast viðurkenningu sem almennar leikreglur á lánamarkaði sé hafnað ogfái ekki stoð í dómaframkvæmd. Þá geti vanræksla þeirra sem eru bundnir afsamkomulaginu, á því að gera greiðslumat ekki eitt og sér leitt til ógildingarábyrgðarskuldbindinga. Skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 þurfi sömuleiðis að verauppfyllt. Ekkert óeðlilegt hafi verið viðþað að starfsmenn stefnda hafi ekki lagt sjálfstætt mat á hæfi stefnanda sökumaldurs hennar og á þeim hvíldi engin slík skylda. Undirritun stefnanda áveðbréfin hafi verið staðfest af afkomendum hennar sem stóð næst að meta hæfistefnanda til að stofna til slíkrar skuldbindinga. Aldur stefnanda geti ekkileitt til þess að vikið sé frá meginreglunni um skuldbindingargildi samninga.Stefnandi hafi fullt forræði á hagsmunum sínum að lögum og ekkert hafi komið framsem gefi tilefni til að ætla að hana hafi skort hæfi til þess að ráðstafapersónulegum högum sínum eða fé við stofnun skuldbindinganna, þ.m.t að metaáhættu sem fylgir veðsetningu fasteignarinnar. Aðstöðumunur samningsaðila sé,eðli málsins samkvæmt, ólíkur en ekki óeðlilegur. Sá aðstöðumunur geti ekkieinn og sér réttlætt að hróflað verði við skuldbindingargildi loforða. Ekkertbendi til annars en að stefnanda hafi verið fullkunnugt um þýðingu þess aðtakast á hendur skuldbindinguna með veðsölunni. Megi sjá af veðbókarvottorðifasteignarinnar að hún hafi áður verið veðsett til tryggingar endurgreiðsluannarra fjárskuldbindinga og því haldlaust að bera fyrir sig reynsluleysi ífjármálum eða fasteignaviðskiptum. Stefndi telji engin atvik semsíðar komu til geta réttlætt að fallist verði á kröfu stefnanda þess efnis aðveðskuldbindingar hennar verði dæmdar ógildar. Og það þrátt fyrir að óumdeiltsé að stefndi hafi ekki fullnægt ýtrustu kröfum laga um ábyrgðarmenn nr.32/2009 og sent stefnanda tilkynningar um vanefndir lántaka og yfirlit um stöðulána sem fasteign hennar var veðsett fyrir. Verði ekki litið fram hjá því að afgögnum málsins megi sjá að stefnanda var kunnugt um greiðsluerfiðleika lántakaárið 2009 og undir árslok 2010 en þá hafi stefnandi undirritað, í vottaviðurvist, skilmálabreytingar veðskuldabréfanna, þar sem fram hafi komiðhöfuðstóll þeirra og vanskil. Sú vanræksla stefnda að senda stefnanda ekkitilkynningar samkvæmt ákvæðum laga nr. 32/2009, sem hafi tekið gildi í apríl2009, sé ekki að því umfangi að réttlætt geti kröfu stefnanda um ógildinguveðskuldbindinganna. Stefndi hafi í kjölfar þess að lög um ábyrgðarmenn nr.32/2009 tóku gildi farið gaumgæfilega yfir allar útlánareglur sínar og breyttstarfsháttum sínum til samræmis við þær reglur sem þar komi fram.Lánveitingarnar sem hér sé deilt um hafi verið veittar fyrir setningu laga umábyrgðarmenn nr. 32/2009. Stefndi krefst sýknu af varakröfustefnanda með vísan til sömu sjónarmiða og reifuð hafi verið vegna aðalkröfu.Stefndi árétti þó þau mótmæli sín að hann hafi vanrækt upplýsingaskyldu sínatil lántaka um kostnað af lántökunni með þeim afleiðingum að það fyrirgerirétti hans til að krefja lántaka eða stefnanda um kostnað af lánveitingunni. Þáskorti verulega á að stefnandi færi haldbær rök fyrir þeirri kröfu sinni aðveðsetning takmarkist við samanlagðan upphaflegan höfuðstól veðskuldabréfanna.Um helstu lagarök vísi stefndi tilalmennra meginreglna samninga- og kröfuréttar, um skuldbindingargildi samningaog efndir loforða, laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, ogstarfsemi lífeyrissjóða, ákvæða laga nr. 121/1994, um neytendalán, eins og þauvoru þegar atvik máls þessa áttu sér stað, lögræðislaga nr. 71/1997 ogþinglýsingarlaga nr. 39/1978. Um málskostnaðarkröfu vísist til 129.-130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Ágreiningur máls þessa lýtur aðþví hvort ógilda beri veðsetningu fasteignar stefnanda vegna lána semtengdasonur hennar tók hjá stefnda á árinu 2008. Um er að ræða þrjú skuldabréfsem gefin voru út í apríl, september og desember það ár, samtals að fjárhæð 21milljón króna. Öll lánin voru verðtryggð til 40 ára með breytilegum vöxtum. Stefnandi byggir aðalkröfu sínaá því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninganafyrir sig. Því beri að ógilda veðsetninguna með vísan til 1. mgr. 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við mat á því hvortógilda beri samning eða breyta honum samkvæmt framangreindu ákvæði skal lítatil efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvikasem síðar komu til, svo sem segir í 2. mgr. sömu greinar. Varðandi efni samninganna erþess að gæta að þeir fólu í sér veðsetningu á fasteign stefnanda fyrir háumfjárhæðum sem námu verulegum hluta af virði fasteignar hennar, án þess aðstefnandi sjálf nyti með nokkrum hætti góðs af þeirri ráðstöfun. Svo sem rakiðer í atvikalýsingu dómsins nam fjárhæð veðlána á fasteign stefnanda árið 2008tæplega 60% af markaðsvirði eignarinnar og eru umdeild lán til ViktorsGuðmundssonar langstærsti hluti þeirra veðsetningar. Þá er ljóst að aðstöðumunuraðila var mikill. Stefndi er lífeyrissjóður með sérþekkingu á fjármálastarfsemiog stefnandi var 82 ára einstaklingur sem ekki bjó yfir neinni sérstakriþekkingu á fjármálastarfsemi. Í viðskiptum við stefnanda hafði stefndi þvíyfirburðastöðu og allir samningar aðila gerðir með stöðluðum samningsskjölumsem útbúin voru af starfsmönnum stefnda. Út af fyrir sig er þessi aðstöðumunurekki ógildingarástæða samninga aðila en leiðir hins vegar til þess að ríkarkröfur eru gerðar til vandaðra vinnubragða stefnda í viðskiptum af því tagi semhér eru til umfjöllunar. Um atvik við samningsgerðina erþess að geta að lántakandi umdeildra lána var skrifstofustjóri hjá stefnda þegarlánin voru veitt. Í málinu liggur fyrir að auk ofangreindra þriggja lána meðveði í eign stefnanda, tók hann fimm önnur lán hjá stefnda, það fyrsta ínóvember 2005 og það síðasta í mars 2009. Höfuðstóll þessara lána er samtals16.275.000 krónur. Eru þau öll með veði í fasteign móður hans að frátöldusíðasta láninu, að fjárhæð 2.875.000 krónur, sem er með veði í eign hanssjálfs. Samtals fékk því lántakandi að láni hjá stefnda liðlega 37 milljónirkróna. Eru þá ótalin lán frá öðrum aðilum. Ekki liggur fyrir hverjar afborganirþessara lána voru á árinu 2008 en í ódagsettu yfirliti frá umboðsmanniskuldara, sem talið er vera frá árslokum 2011, kemur fram að lántaki skuldiArion banka ríflega 38 milljónir króna og mánaðarleg afborgun af því láni oglánum hans hjá stefnda nemi 367.900 krónum. Samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlumnámu útborguð laun lántakanda á árinu 2008 að meðaltali ríflega 425.000 krónumá mánuði. Lántakandinn Viktor Guðmundssonsagði svo frá í skýrslu fyrir dómi að lánin hefðu verið tekin til þess aðstanda straum af endurbótum fasteignarinnar sem hann og eiginkona hans áttu áþeim tíma en auk þeirra hafi börnin þeirra þrjú búið á heimilinu. Hafi hanngert ráð fyrir því að verðmæti eignarinnar myndi aukast við þessar endurbæturog honum reynast unnt síðar að færa veðin af eign tengdamóður sinnar yfir áeigin eign. Sagðist hann sjálfur hafa farið ásamt eiginkonu sinni til stefnandaog óskað eftir veðábyrgð hennar og skýrt henni frá því að um tímabundnaráðstöfun væri að ræða. Sömuleiðis hafi það verið fyrir milligöngu hans sem húnskrifaði undir yfirlýsingu til stefnda þegar veðleyfin voru veitt, en þeim hafiekki fylgt yfirlit um greiðslubyrði lánanna svo sem þó segi í yfirlýsingunni.Spurður um getu sína til að greiða afborganir lánanna og annarra lána sem hannhafði tekið kvaðst hann í upphafi hafa talið sig geta staðið undir greiðsluafborgana en síðar hafi hann áttað sig á því að það væri erfiðleikum bundið.Eftir á að hyggja hafi hann líklega ofmetið getu sína til að standa straum af afborgunumlána. Ólafur Sigurðsson,framkvæmdastjóri stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi og var spurður út í aðdragandalánveitinga stefnda til Viktors. Hann sagði að umsókn Viktors hefði verið metineftir almennum reglum sjóðsins, engar sérreglur hefðu gilt um hann semstarfsmann sjóðsins, fyrir utan það að hann hafi ekki greitt lántökugjöld.Skoðað hefði verið hvort lán hans hafi verið í vanskilum, sem ekki hafi verið,litið til fjárhæða iðgjalda sem hann greiddi í sjóðinn, en af þeim hafi máttsjá hverjar tekjur hans hafi verið, og veðandlagið kannað. Sagði hann aðgreiðslugeta lántakenda hefði almennt ekki verið metin sérstaklega á þessumtíma. Spurður nánar út í mat á greiðslugetu Viktors, einkum með hliðsjón aftekjum hans og fjárhæð lána sem stefndi hafði áður veitt honum, sagði Ólafur aðformlegt greiðslumat hefði ekki verið gert en þeir hefðu talið að hann réði viðþetta. Þá vísaði hann til þess að eiginkona lántaka hefði á umræddum tímaeinnig aflað tekna án þess þó að stefndi hefði aflað upplýsinga um tekjurhennar. Þá lýsti hann því að honum hefði verið kunnugt um að lánin hafi veriðætluð til að fjármagna endurbætur á húsi lántakans og til hafi staðið að færaveðin yfir á þá eign að endurbótum loknum en það hafi aldrei reynst veðrými áþeirri eign fyrir lánunum. Þá sagði Ólafur að starfsmenn sjóðsins hefðuvæntanlega gert ráð fyrir að síðar yrði hægt að selja eignina og minnka með þvískuldastöðu lántakandans. Í ljósi framangreinds telurdómurinn ljóst að frá upphafi hafi verulegur vafi leikið á því, og raunar veriðólíklegt, að lántakandinn Viktor Guðmundsson gæti staðið undir afborgunumþeirra lána sem stefndi veitti honum á árinu 2008. Jafnframt liggur fyrir, meðvísan til framburðar Ólafs Sigurðssonar, framkvæmdastjóra stefnda, að hann bjóyfir það miklum upplýsingum um fjárhagsstöðu lántakandans að honum mátti verafullljóst að hætta á greiðslufalli lánanna væri mikil. Þrátt fyrir það varákveðið að veita umrædd lán og virðist, með hliðsjón af framburði Ólafs, hafaráðið mestu þar um að lántakandinn gat lagt fram veðábyrgð stefnanda. Íyfirlýsingu sem stefndi útbjó, og hún undirritaði við það tilefni, er hún hvötttil að kynna sér fjárhagsstöðu skuldara og greiðslugetu. Að mati dómsins verðurað telja, með hliðsjón af þeim kröfum sem eðlilegt er að gera til vinnubragðastefnda, að honum hafi sjálfum borið að rannsaka þessi atriði, m.a. með því að krefjastgreiðslumats svo sem hann áskildi sér í 3. gr. lánareglna sinna. Mat ágreiðslugetu skuldara er grundvöllur mats á hættu á greiðslufalli. Þótt lán sétryggt með veði í fasteign þriðja manns, leysir það ekki stefnda semlánveitanda undan skyldu til að leggja mat á greiðsluhæfi skuldara og eftiratvikum hafna lánveitingum ef sýnt er fram á þá þegar við lántökuna að skuldariráði ekki við afborganir af láninu. Þrátt fyrir að greiðslugetaskuldara hafi ekki verið metin með formlegum hætti þá bjó stefndi yfir, á þeimtíma þegar lánin voru veitt, upplýsingum sem veittu vísbendingar um að skuldariværi ófær um að greiða af lánunum, svo sem raunin varð fljótlega eftir að þauvoru veitt. Óumdeilt er að stefndi veitti stefnanda ekki þessar upplýsingar ogengin samskipti voru á milli stefnanda og stefnda við gerð samninganna. Aukþess er það ósannað, gegn mótmælum stefnanda, að yfirlit yfir afborganir ogkostnað af lánunum hafi legið fyrir þegar veðábyrgðin var veitt. Hvaðsíðastnefndu upplýsingarnar varðar, þá hafa þau gögn ekki fundist í fórum aðilaog verður stefndi að bera hallann af skorti á sönnun um það atriði. Við mat áaðstæðum þegar umdeild veðsetning fór fram er þess einnig að gæta að lánin eruveitt um og eftir fall fjármálakerfisins haustið 2008. Alkunna er að á þeimtíma voru verulegir erfiðleikar á fasteignamarkaði. Því verður að telja aðstefnda hafi verið, eða mátt vera, ljóst að sú forsenda að markaðsverðfasteignar stefnda myndi aukast og veðrými þeirrar eignar sömuleiðis, þannig aðhægt yrði að færa veðsetninguna yfir á eign skuldara, var hæpin. Bæði Ólafur ogViktor sögðu fyrir dómi að veðsetningu stefnanda hafi verið ætlað að standatímabundið. Ljóst er að þeim mátti báðum vera ljóst að þessi forsenda værióraunhæf. Með hliðsjón af því sem að ofangreinir um atvik við samningsgerðina og þess sem áður greinir um efnisamninganna og stöðu samningsaðila verður að telja að skilyrði 36. gr. laga nr.7/1936 séu fyrir hendi til að ógilda framangreindar veðsetningar. Að matidómsins er önnur niðurstaða verulega ósanngjörn gagnvart stefnanda. Vegur hérþyngst að þegar lánin voru veitt bjó stefndi yfir upplýsingum um fjárhagsstöðulántakanda sem veittu sterkar vísbendingar um að hann væri hvorki fær um aðstanda skil á afborgunum lánanna né leggja fram eigin eignir sem veðábyrgðfyrir þeim. Með vísan til alls framangreindser fallist á aðalkröfu stefnanda þess efnis að ógilda beri veðsetningar á eignstefnanda að Mosgerði 23 vegna þriggja skuldabréfa svo sem nánar greinir ídómsorði. Í samræmi við niðurstöðumálsins, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefndagert að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 870.000krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Björn Þorri Viktorsson hrl.flutti málið fyrir stefnanda og Guðmundur Siemsen fyrir stefnda. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp þennan dóm. Dómsorð: Veðsetning fasteignar stefnanda,Jóhönnu Margrétar Þorgeirsdóttur, að Mosgerði 23 í Reykjavík, samkvæmtveðskuldabréfum nr. 911450, nr. 911586 og nr. 911645, útgefnum af ViktoriGuðmundssyni til stefnda, Stafa lífeyrissjóðs, eru ógildar og óskuldbindandigagnvart stefnanda. Stefndi greiði stefnanda 870.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 73/2013
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
A ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni félagsins um dómkvaðningu matsmanna til þess að leggja mat á atriði sem snertu enskan árshlutareikning L hf. og afkomutilkynningu þess félags í tengslum við mál sem hið síðarnefnda félag hafði höfðað á hendur A ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gagnaöflun í málinu hefði ekki verið lýst lokið og að A ehf. hefði þegar í greinargerð sinni í héraði boðað að hann hygðist óska eftir dómkvaðningu matsmanna. Var ekki fallist á það með héraðsdómi að beiðni A ehf. um dómkvaðningu matsmanna væri svo seint fram komin. Þá var heldur ekki talið bersýnilegt að matsgerð yrði af öðrum ástæðum tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, en af sönnunargildi hennar yrði A ehf. að bera áhættu samhliða kostnaði af öflun hennar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja tvo matsmenn til að framkvæma hið umbeðna mat.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. og 8. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2013, þar sem kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna var hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja menn til að framkvæma hið umbeðna mat. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var heiti varnaraðila breytt úr Landsbanka Íslands hf. í LBI hf. Varnaraðili höfðaði mál þetta á hendur sóknaraðila 14. mars 2012 til greiðslu skuldar sem hann kveður til komna vegna fjölmargra og margs konar afleiðuviðskipta sóknaraðila við Landsbanka Íslands hf. allt frá árinu 2006. Málið var þingfest 15. mars 2012 og lagði sóknaraðili fram greinargerð sína 28. júní 2012. Gerði hann þar aðallega kröfu um frávísun máls, til vara sýknu en að því frágengnu krafðist hann lækkunar á kröfu varnaraðila. Boðaði hann jafnframt að hann myndi óska eftir dómkvaðningu matsmanna til sönnunar fyrir tilgreindum málsástæðum. Málið var því næst tekið fyrir 14. september 2012 og frestað til flutnings 8. október 2012 um frávísunarkröfu sóknaraðila. Með úrskurði 24. október 2012 var kröfunni hafnað. Að gengnum úrskurði var í þinghaldinu fært til bókar að dómari leitaði sátta án árangurs að svo stöddu, en lögmenn aðila myndu halda áfram sáttatilraunum ef ástæða væri til og var málinu frestað til 9. nóvember 2012. Í þinghaldi þann dag lagði lögmaður varnaraðila fram „skjalaskrá“ með tilgreindum gögnum og var málinu enn frestað til 29. nóvember 2012 svo sóknaraðili gæti kynnt sér framlögð skjöl. Í næsta þinghaldi 29. nóvember 2012 lagði sóknaraðili fram bókun þar sem meðal annars var farið fram á að varnaraðili legði fram á íslensku ársreikninga vegna 2007 og árshlutareikninga til loka júní 2008, en skjöl þessi höfðu áður verið lögð fram í málinu á ensku. Þá kom fram að hann gerði „ráð fyrir að leggja fram kröfu um dómkvaðningu matsmanna, sem leggja skuli mat á það er [sóknaraðili] fullyrðir í greinargerð um hagsmunaárekstur [varnaraðila og sóknaraðila] með vísan til 8. gr. laga 108/2007. Til þess að [sóknaraðili] geti lagt fram beiðni um dómkvaðningu íslenskra matsmanna eða að ekki sé gerð krafa um sérþekkingu matsmanna á framsettum enskum ársreikningum og árshlutareikningum, er þessi ósk sett fram, en að mati [sóknaraðila] er varla vafi á því að ársreikningur og árshlutareikningur sé til í vörslum [varnaraðila] á íslensku.“ Áskildi lögmaður varnaraðila sér rétt til að mótmæla gagnaframlagningu sóknaraðila, en lagði jafnframt fram nýja skjalaskrá með tilgreindum gögnum. Aðilar óskuðu sameiginlega eftir fresti til gagnaöflunar og var hann veittur til 20. desember 2012. Í þinghaldi þann dag lagði sóknaraðili fram hina umþrættu beiðni um dómkvaðningu matsmanna og varnaraðili lét bóka mótmæli við beiðninni og var þess jafnframt getið að framangreindur ársreikningur 2007 hefði þegar verið lagður fram á íslensku, en varnaraðili hefði ekki í vörslum sínum árshlutareikning 2008 á íslensku. Gekk hinn kærði úrskurður í kjölfarið 9. janúar 2013 svo sem áður er komið fram. Eins og að framan greinir varðar mál þetta fjölmarga afleiðusamninga og hafa málsaðilar báðir lagt fram skjöl í öllum þinghöldum eftir að úrskurður gekk um höfnun á kröfu sóknaraðila um frávísun máls. Þá hefur gagnaöflun ekki verið lýst lokið en sóknaraðili boðaði þegar í greinargerð sinni í héraði að hann hygðist óska eftir dómkvaðningu matsmanna til stuðnings tilgreindum málsástæðum sínum. Ekki verður séð að beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna varði það að framangreindur árshlutareikningur sé á ensku, þannig að matsgerð skuli lúta að þýðingu þess skjals. Af því sem að framan er rakið um meðferð málsins verður ekki fallist á með héraðsdómi að beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna sé svo seint fram komin. Þá verður heldur ekki talið bersýnilegt að matsgerð verði af öðrum ástæðum tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, en af sönnunargildi matsgerðarinnar verður sóknaraðili að bera áhættu samhliða kostnaði af öflun hennar. Af þessum sökum verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn til að framkvæma umbeðið. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo menn til að framkvæma umbeðið mat. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 646/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var felldur úr gildi, þar sem ekki þótti liggja fyrir með nægjanlegri vissu að brotastarfsemi hans hefði að undanförnu verið með þeim hætti að fullnægt væri skilyrðum ákvæðisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. desember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. janúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið með nægjanlegri vissu að ætluð brotastarfsemi varnaraðila hafi að undanförnu verið með þeim hætti að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lögreglustjórinn í Hafnarfirði hefur krafist þess með skírskotun til c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði, að X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. janúar 2007 kl. 16.00. Kærði mótmælir framkominni kröfu en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjórans í Hafnarfirði kemur fram að kærði hafi viðurkennt í skýrslutöku hjá lögreglu að hafa, í samvinnu við annan mann, þann 23. nóvember 2006 spennt upp stormjárn á glugga að [...], og í kjölfarið farið inn í íbúðarhúsnæðið og tekið þaðan á brott með sér mikinn fjölda húsmuna. (mál 10-2006-59680) Þá leiki sterkur grunur um að kærði hafi átt aðild að eftirtöldum málum; 1. Þann 21. nóvember sl. tekið ófrjálsri hendi fartölvutösku með fartölvu af gerðinni ASUS A6000 úr stigagangi að [...] , samtals mun að verðmæti kr. 120.000. (mál 10-2006-59199) 2. Þann 23. nóvember sl. brotið rúðu í versluninni [...],og í kjölfarið farið í heimildarleysi inn í verslunina og tekið þaðan ófrjálsri hendi muni, samtals að áætluðu verðmæti kr. 358.900. (mál 10-2006-59591) 3. Þann 23. nóvember sl. brotið upp stormjárn á glugga að [...], og í kjölfarið farið inn í íbúðarhúsnæðið og tekið þaðan á brott með sér mikinn fjölda húsmuna. (mál 10-2006-59702) 4. Þann 10. desember sl., mögulega í samvinnu við annan aðila, brotist inn í félagsheimili golfklúbbs [...] með því að brjóta rúðu í hurð og í kjölfarið farið í heimildarleysi inn í húsnæðið og tekið þaðan ófrjálsri hendi Panasonic 42” flatskjá. (mál 36-2006-14420) 5. Aðfararnótt 11. desember sl. farið í heimildarleysi inn í bílskúr að [...], mögulega í samvinnu við annan mann. (mál 36-2006-14443) 6. Aðfararnótt 11. desember sl. farið í heimildarleysi inn í bifreiðina [...] þar sem hún stóð utan við Mjósund 10, Hafnarfirði, og tekið þaðan ófrjálsri hendi veski auk þess að vinna skemmdir á mælaborði. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna, sem og þeirra almanna- og einstaklingsbundnu hagsmuna sem fyrir hendi eru, c-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, er þess krafist að fallist verði á hina umkröfðu gæslu. Fyrir liggur að kærði var dæmdur í 3 ára fangelsi þann 6. desember sl. fyrir rán. Í dómnum er sakaferill kærða rakinn allt til dóms frá 2. desember 2003 er hann var 15. ára gamall. Var refsingu fyrir þjófnað og tilraun til þjófnaðar þá frestað skilorðsbundið í 2 ár. Þann 14. maí 2004 var hann dæmdur í 7 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár fyrir rán og þjófnað. Þá var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár þann 27. júní 2005 og fyrri dómurinn dæmdur upp. Loks segir að hann hafi með dómi þann 13. febrúar 2006 hlotið 3 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár fyrir nytjastuld og þjófnað. Í framburði kærða í rannsóknargögnum segir að hann hafi þar til fyrir einum til einum og hálfum mánuði síðan verið í bullandi fíkniefnaneyslu og neytt allra fíkniefna sem í boði voru þar á meðal amfetamíns og kókaíns o.fl. Ekki þykir frásögn kærða um að hann hafi ekki neytt fíkniefni undanfarið trúverðug. Segir í skýrslu sem tekin var af honum í gær að hann hafi verið í annarlegu ástandi og ekki getað gert grein fyrir ferðum sínum. Í fyrirliggjandi rannsóknargögnum eru sterkar vísbendingar um þátttöku hans í þeim brotum sem tilgreind eru í gæsluvarðhaldskröfunni sem hann hefur neitað aðild að. Kærði hefur viðurkennt fyrir lögreglu að hafa áður fjámagnað fíkniefnaneyslu sína með innbrotum og þjófnuðum og sagt að hann væri ónýtur vegna langvarandi fíkniefnaneyslu. ÚRSKURÐUR X, [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. janúar 2007 kl. 16:00.
Mál nr. 419/2012
Kærumál Nálgunarbann Brottvísun af heimili Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011. Málinu var vísað frá Hæstarétti, enda hafði kæra borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var löngu liðinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta brottvísun af heimili sínu og nálgunarbanni eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Vísar varnaraðili til kæruheimildar í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sbr. 1. gr. laga nr. 39/2012. Krefst hann þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði fyrrgreindan úrskurð Héraðsdóms Suðurlands til Hæstaréttar 14. maí 2012. Var því máli vísað frá Hæstarétti með dómi réttarins 21. sama mánaðar í máli nr. 336/2012 vegna þess að lög nr. 85/2011 höfðu þá ekki að geyma heimild til að kæra til æðra dóms úrskurð héraðsdóms á grundvelli laganna. Með 1. gr. laga nr. 39/2012 var slík kæruheimild tekin upp í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011. Segir þar að um kæru eftir því ákvæði gildi sömu reglur og um kæru úrskurðar héraðsdómara samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í 2. mgr. 193. gr. síðastnefndra laga er svo fyrir mælt að vilji maður kæra úrskurð skuli hann lýsa því yfir innan þriggja sólarhringa frá því að hann fékk vitneskju um úrskurðinn. Þar sem frestur til að kæra fyrrgreindan úrskurð Héraðsdóms Suðurlands er samkvæmt þessu löngu liðinn verður málinu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð:
Mál nr. 524/2017
Hjón Fjárskipti Skilnaðarsamningur Málamyndagerningur Ógilding samnings
M og K sóttu um leyfi til lögskilnaðar í janúar 2015 og gengust af því tilefni undir samkomulag um fjárskipti sín á milli þar sem tiltekin fasteign kom meðal annars í hlut K. Höfðaði K í kjölfarið mál á hendur M og krafðist þess að honum yrði gert að gefa út afsal sér til handa vegna 50% eignarhluta hans í fasteigninni. M krafðist sýknu á þeim grundvelli að hjúskapnum hefði einungis verið slitið til málamynda og því væri fjárskiptum milli aðila enn ólokið. Þá byggði M einnig á því að víkja bæri samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hæstiréttur taldi að M hefði hvorki sýnt fram á að skilnaður aðila og fjárskipti hefðu verið til málamynda, né að talið yrði ósanngjarnt af hálfu K að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Var niðurstaða héraðsdóms um skyldu M til útgáfu afsalsins því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og JóhannesSigurðsson landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 2017. Hann krefst sýknuaf kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms en málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefnda hefurekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hennar um málskostnað íhéraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandiog stefnda gengu í hjúskap 31. desember 2011. Þau sóttu um lögskilnað 29.janúar 2015 og gerðu af því tilefni fjárskiptasamning sem tekinn var upp í hjónaskilnaðarbókembættis sýslumannsins á Norðurlandi eystra. Leyfi til lögskilnaðar var gefiðút af sama embætti 30. sama mánaðar. Í málinu krefst stefnda þess að fá afsalaðtil sín skráðum eignarhluta áfrýjanda í fasteigninni [...] en samkvæmtfjárskiptum þeim sem tekin voru upp í hjónaskilnaðarbókina skyldi sú eign komaí hlut stefndu við lögskilnaðinn. Áfrýjandi krefst sýknu af þeirri kröfu ogbyggir á því að lögskilnaðurinn hafi verið til málamynda og fyrrgreindusamkomulagi um fjárskipti ekki ætlað gildi samkvæmt efni sínu. Tilefniskilnaðarins hafi verið að freista þess að sækja hærri bætur til handa stefndu,eftir að skilnaður væri gengin í gegn, en hún var öryrki. Aðilar hefðu eftirsem áður „haldið áfram sambandi sínu og sambúð, líkt og áður“. Þau hafi svo aföðrum ástæðum slitið samvistum í júlí 2016. Þá byggir áfrýjandi á því aðsamningurinn sem slíkur uppfylli ekki lágmarkskröfur um frágang og form, svo ogað honum beri að víkja til hliðar á grundvelli ógildingarreglu 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga enda halli verulega á áfrýjandaí skiptum aðila.Meðúrskurði 6. mars 2017 frestaði héraðsdómari málinu af sjálfsdáðummeð vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en hannáformaði að kynna lögreglu staðhæfingar áfrýjanda um tilgang skilnaðar hans ogstefndu með tilliti til þess hvort um væri að ræða refsiverða háttsemi ogfresta málinu meðan það væri til rannsóknar. Með dómi Hæstaréttar 27.mars 2017 í málinu nr. 174/2017 var sá úrskurður felldur úr gildi og málið íframhaldi af því tekið til aðalmeðferðar og efnisdóms. Undir áfrýjun málsinshefur stefnda lagt fram bréf Lögreglustjórans á Norðurlandi eystra þess efnisað rannsókn á meintum fjársvikum málsaðila á þessum grundvelli hafi verið felldniður þar sem gögn málsins væru ekki talin nægileg eða líkleg til sakfellis.IIHvað sem líður upplýsingumum samskipti og samvistir málsaðila, sem og peningagreiðslur þeirra í millum,eftir að lögskilnaður þeirra öðlaðist gildi 30. janúar 2015, þá hefur áfrýjandiekki sýnt fram á að skilnaður þeirra og fjárskipti í tilefni af honum hafiaðeins verið til málamynda. Þá er til þess að líta að þótt vanda hefði máttbetur til gerðar samnings aðila um fjárskipti uppfyllti hann formskilyrði 1.mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar á meðal var hann staðfestur á þannhátt sem þar er áskilið.Stendur þá eftir að takaafstöðu til þeirrar málsástæðu áfrýjanda að víkja beri umræddu samkomulagiaðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hefur áfrýjandisérstaklega vísað til þess að ósanngjarnt sé af hálfu stefndu að berasamninginn fyrir sig þar sem með honum hafi verið vikið frá helmingaskiptareglu103. gr. hjúskaparlaga stefndu í hag. Sé samningur ógiltur með stoð í 1. mgr.36. gr. laga nr. 7/1936 er vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar aðsamninga beri að efna. Af því leiðir að sá sem krefst þess að það skuli gertvegna efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina eðaatvika, sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. greinarinnar, ber sönnunarbyrði fyrirþví að þessi atriði eigi að valda því að talið verði ósanngjarnt að viðsemjandihans beri samninginn fyrir sig. Við mat á skilyrðinu um ósanngirni í skilningi1. mgr. 36. gr. verður í máli þessu fyrst og fremst litið til efnis samningsinsog atvika við samningsgerðina, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, enda hvorki sýntfram á ójafnræði með aðilum við samningsgerðina né að síðar tilkomin atvik hafiþýðingu við matið.Í málinu liggja ekki fyrirfullnægjandi upplýsingar um verðmæti eigna aðila sem komu til skipta á þvítímamarki sem um ræðir eða fjárhagsstöðu þeirra að öðru leyti. Áfrýjandi þykirþó hafa sýnt fram á, með upplýsingum um verðmæti þeirra fasteigna sem voru íþeirra eigu á umræddum tíma, að líkur séu fyrir því að ekki hafi verið umhelmingaskipti að ræða. Til þess ber á hinn bóginn að líta að hjúskapur aðilastóð aðeins í rúm þrjú ár og litlar upplýsingar liggja fyrir um eignastöðuþeirra við upphaf hans en stefnda var þá [...] og áfrýjandi [...] ára. Bendirframburður aðila fyrir dómi raunar jafnframt til þess að þau hafi þrátt fyrirhjúskaparstöðu sína litið svo á að þau færu hvort um sig með eignarhaldákveðinna fasteigna, sbr. eftirfarandi fullyrðingu áfrýjanda: „Ég átti [...]einn“ sem og að stefnda hefði ein átt fasteignina í [...]. Þau höfðu bæði veriðí hjúskap áður og því gengið í gegnum skilnað og þykir því sá framburðuráfrýjanda ótrúverðugur að hann hafi hvorki gert sér grein fyrir þýðingusamkomulagsins né reglum hjúskaparlaga þar um. Í framangreindu endurriti úrhjónaskilnaðarbók er sérstaklega bókað af fulltrúa sýslumanns og undirritaðfyrirvaralaust af málsaðilum „Gætt er leiðbeiningarskyldu samkvæmthjúskaparlögum“. Að þessu virtu telst áfrýjandi ekki hafa axlað sönnunarbyrðinafyrir því að ætlaður munur á þeim verðmætum sem komu í hlut hvors málsaðila umsig samkvæmt fjárskiptasamningi þeim sem gerður var við lögskilnað þeirra, eigiað valda því að talið verði ósanngjarnt af hálfu stefndu að bera samninginnfyrir sig. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.Rétt þykir að hvor aðilaberi sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra þriðjudaginn 30. maí 2017Mál þetta var höfðað 15. desember 2016 og dómtekið 8.maí. Stefnandi er K, [...]. Stefndi erM, [...].Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert skylt meðdómi að gefa út afsal til stefnanda fyrir 50% eignarhlut í fasteigninni [...].Stefndi krefst sýknu.Hvort um sig krefst málskostnaðar úr hendi hins.Meðferð málsins var frestað með úrskurði 6. mars, eftirað aðalmeðferð var hafin. Úrskurðurinn var ógiltur með dómi Hæstaréttar 27.mars.IAðilar, sem höfðu verið í hjúskap frá 31. desember2011, komu fyrir fulltrúa sýslumannsins á Norðurlandi eystra 29. janúar 2015 ogsóttu um leyfi til lögskilnaðar. Ekkivar lagður fram sérstakur samningur um fjárskipti. Fulltrúi sýslumanns færði til bókar aðsamningur væri um þau og síðan að stefnandi fengi í sinn hlut fasteign að[...],[...], verbúð og ökutækin [...] og [...]. Stefnandi fengi fasteign að[...] og ökutækin [...]og [...].Neðanmáls er að finna ákvæði um að hvor aðili um sig taki við skuldumsem hvíli á viðkomandi eign. Þar fyrirneðan er rituð dagsetningin 30/1 ´15 og ógreinilegt letur neðan við. Leyfi til lögskilnaðar var gefið út 30.janúar 2015 og vísað til samkomulags um fjárskipti eins og það hefði veriðbókað í hjónaskilnaðarbók.Krafa stefnanda er byggð á þessu samkomulagi. Samkvæmt veðbandayfirliti eiga aðilarframangreinda fasteign að jöfnu.Stefnandi tekur fram að frestur stefnda samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganr. 31/1993 sé liðinn. Leyfi til lögskilnaðarverði ekki hnekkt.IIStefndi segir að hjúskapnum hafi verið slitið að nafninutil og þau stefnandi hafi búið saman áfram í hálft annað ár frá því að þaufengu lögskilnaðinn. Stefndi hafi flutt lögheimili sitt til að fáskilnaðarleyfi. Eignaskipti hafi verið til málamynda. Skilnaðinum hafi einungisverið ætlað að hafa þau áhrif í raun að stefnandi fengi hærri bætur. Stefndihafi því undirritað bókun sýslumanns án þess að velta henni fyrir sér.Sumarið 2016 hafi slitnað upp úr sambandi aðila. Hafistefndi gengið út frá því að gerður yrði fjárskiptasamningur í kjölfar þess.Stefndi kveðst byggja á því að samkomulagið hafi veriðmálamyndagerningur og fjárskiptum aðila sé ekki lokið. Af yfirliti um færslur á bankareikningstefnda megi sjá að hann hafi greitt stefnanda minnst 2.586.511 krónur frá þvíað skilnaðarleyfi var gefið út fram á sumar 2016. Hafi stefnandi aðallega séð um fjármál og þvíhafi verið millifært á reikning hennar. Þau hafi greinilega verið meðsameiginlegan fjárhag á þessum tíma.Þá segir stefndi að stefnandi geti ekki byggt rétt ásamkomulagi sem hún hafi vitað að væri til málamynda.Til vara byggir stefndi á því að samkomulagið séósanngjarnt og beri að ógilda það með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.Ósanngjarnt sé að bera það fyrir sig, sbr. 34. gr. laga nr. 7/1936. Segir hannað stefnandi hafi fengið tvær fasteignir í sinn hlut, báðar með töluverðri,,eign í“. Stefndi hafi fengið fasteign sem hann hafi átt áður en stofnað vartil hjúskapar. Hana hafi hann selt áður en aðilar slitu samvistum. Hún hafi verið svo veðsett að minna en100.000 krónur hafi komið í hlut stefnda.Hafi hann varið þeim krónum til sameiginlegs heimilishalds aðila.Þá tekur stefndi fram að hann hafi ekki fengiðnægilegar leiðbeiningar frá fulltrúa sýslumanns og sér hafi verið ókunnugt umreglur hjúskaparlaga um fjárskipti.IIIAðilar gáfu skýrslur fyrir dómi. Þá gáfu skýrslurvitnin A systir stefnda og B stjúpmóðirstefnda. Styður framburður beggja vitnanna staðhæfingu stefnda um að aðilarhafi verið samvistum eftir skilnaðinn.Þrátt fyrir mótmæli stefnandabendir það, að aðilar virðast hafa verið saman eftir skilnaðinn sem hjón væruog það að fjárhagur þeirra var að einhverju leyti samtvinnaður, til þess aðskilnaðurinn hafi verið til málamynda.Hvort sem svo var eða ekki verður þó að horfa til þess að aðilar erusammála um að þau hafi nú slitið samvistum. Verður að miða við að samningurinnhafi þá orðið virkur þeirra á milli, enda gerðu þau ekki samkomulag um breyttaskipan. Miðað við fullyrðingar stefnda um verðmæti fasteigna var vikið fráhelmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Stefndi hefur þó ekki skotið nægilegumstoðum undir þessa fullyrðingu með því að leggja fram tæmandi talninguhjúskapareigna hvors aðila um sig og yfirlit um verðmæti þeirra og fjárhæðirskulda. Verður því ekki fallist á að víkja samningnum til hliðar og ekki heldurá það að óheiðarlegt sé að bera hann fyrir sig.Samkvæmt þessu verður dómkrafastefnanda tekin til greina. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milliaðila.Erlingur Sigtryggssonhéraðsdómari kveður upp dóminn.DÓMSORÐStefndi, M, skal gefa út afsaltil stefnanda, K, fyrir 50% eignarhlutdeild sinni í fasteigninni [...].Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 35/2013
Fjármálafyrirtæki Veðréttindi Aðilaskipti Kröfugerð Ómerking héraðsdóms
M höfðaði mál á hendur L hf. vegna ráðstöfunar bankans á tiltekinni fjárhæð af reikningi hennar inn á greiðslu skuldar félagsins V hf. Krafðist M aðallega endurgreiðslu fjárhæðarinnar og byggði á því að L hf. hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu á bankareikningnum. Til vara krafðist M þess að felld yrði úr gildi ábyrgð hennar samkvæmt handveðsyfirlýsingu og endurgreiðslu áðurnefndrar fjárhæðar. Við aðalmeðferð málsins í héraði hafði M m.a. uppi nýja kröfu til þrautavara um að L hf. yrði gert að greiða sér aðra lægri fjárhæð og byggði á því að henni hafi einungis borið að standa skil á sérgreindum hluta veðréttinda vegna afleiðuviðskipta. Fyrir Hæstarétti féll M svo frá aðalkröfu sinni í héraði. Taldi Hæstiréttur varakröfu hennar fyrir dóminum, sem verið hafði þrautavarakrafa hennar í héraði, hafa verið reista á öðrum atvikum en aðalkrafa hennar í héraði. Krafan væri því ekki studd sömu málsástæðum og upphaflega krafan og rúmaðist því ekki innan hennar. Fyrir Hæstarétti lýsti L hf. því yfir að samþykkt hafi verið af hans hálfu við meðferð málsins í héraði að sú krafa, sem fyrir Hæstarétti var höfð uppi sem varakrafa, kæmist að í málinu. Hæstiréttur taldi að héraðsdómara því hafa borið að fjalla um kröfuna en hennar hafi einungis verið getið í upphafi hins áfrýjaða dóms. Yrði af þessum sökum að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. janúar 2013. Hún krefst þess aðallega að felld verði úr gildi ábyrgð sín á grundvelli yfirlýsingar 20. maí 2008 um handveð í innstæðu á reikningi nr. 0140-15-[...] hjá gagnáfrýjanda. Jafnframt krefst hún þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 153.982.735 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 80.000.000 krónur með sömu vöxtum og greinir í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 2. apríl 2013. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Aðaláfrýjandi var um árabil í viðskiptum hjá Landsbanka Íslands hf. og síðan hjá gagnáfrýjanda. Það sama á við um eiginmann hennar, Svavar Þorsteinsson, einkahlutafélagið Kvótasöluna, sem mun vera í eigu hjónanna, og einkahlutafélagið Víborg, sem mun vera í eigu mannsins. Meðal þeirra viðskipta aðaláfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. voru afleiðuviðskipti með framvirkum kaupsamningum, en þeir samningar munu hafa verið gerðir á árunum 2007 og 2008. Með yfirlýsingu 22. febrúar 2007 setti aðaláfrýjandi að handveði nánar tilgreinda fjármálagerninga í vörslum bankans og innstæðu á tveimur gjaldeyrisreikningum í bankanum til tryggingar á öllum skuldum eiginmanns hennar, Kvótasölunnar ehf. og Víborgar ehf. gagnvart Landsbanka Íslands hf. Jafnframt gaf aðaláfrýjandi út tvær handveðsyfirlýsingar 20. maí 2008 til tryggingar á öllum skuldum þeirra hjóna og áðurnefndra fyrirtækja. Með annarri yfirlýsingunni var sett að veði innstæða hennar á reikningi nr. 0140-15-[...] í bankanum, en með hinni var sett að veði innstæða á öðrum reikningi og fjármálagerningar á VS-reikningi, en báðir þessir reikningar voru í bankanum. Með ákvörðun 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn bankans frá, skipaði honum skilanefnd á grundvelli heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 125/2008. Í kjölfarið tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun á sama lagagrundvelli 9. október 2008 um að ráðstafa eignum og skuldum bankans til gagnáfrýjanda sem þá hét Nýi Landsbanki Íslands hf. Náði þetta meðal annars til kröfuréttinda bankans og þeirra tryggingarréttinda sem hann naut, þar með talin veðréttindi, ábyrgðir og önnur sambærileg réttindi sem tengdust kröfum bankans. Þá tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 12. október 2008 en samkvæmt henni var fyrri ákvörðun frá 9. sama mánaðar breytt þannig að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum yrðu ekki færðar til gagnáfrýjanda. Enn var með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 19. október 2008 gerð breyting á umræddri ákvörðun 9. þess mánaðar, en í þeirri breytingu fólst að gagnáfrýjanda bar að standa Landsbanka Íslands hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki yrðu færðir til gagnáfrýjanda. Með bréfi formanns skilanefndar Landsbanka Íslands hf. 2. febrúar 2009 var aðaláfrýjanda sent yfirlit um afleiðu- og gjaldeyrissamninga hennar við bankann. Samkvæmt því yfirliti nam gjaldfallin skuld áfrýjanda samkvæmt þeim samningum 85.441.956 krónum og var henni gefinn 14 daga frestur til að greiða eða semja um skuldina. Hinn 23. júní 2009 gerði aðaláfrýjandi samkomulag við Landsbanka Íslands hf. um fullnaðargreiðslu vegna allra gjaldfallinna afleiðu- og gjaldeyrissamninga hennar við bankann, en samkvæmt því bar henni að greiða tvær greiðslur, hvora að fjárhæð 10.000.000 krónur. Fyrri greiðsluna átti að inna af hendi 1. júlí 2009 en þá síðari 1. september það ár. Til frádráttar fyrri greiðslunni átti að koma virði tiltekins gjaldeyrisvalréttarsamnings að fjárhæð 800.673 krónur miðað við stöðu hans 3. júní 2009. Lögmaður aðaláfrýjanda ritaði gagnáfrýjanda bréf 5. janúar 2010 en það bréf var sagt vera ítrekun á samhljóða bréfi 14. desember 2009. Í þessu bréfi voru ítarlega rakin viðskipti aðaláfrýjanda, eiginmanns hennar og fyrirtækja á hans vegum við gagnáfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. og þess farið á leit að ábyrgðum hennar yrði vikið til hliðar eða þær takmarkaðar við ákveðnar fjárhæðir. Til stuðnings því var meðal annars bent á að lán sem hún hefði gengist í ábyrgð fyrir hefðu snarhækkað meðan verulegur hluti af eignum hennar hefði orðið verðlaus. Þessu erindi svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 8. febrúar 2010 þar sem beiðni aðaláfrýjanda var hafnað. Með tölvubréfi 23. mars 2011 óskaði lögmaður aðaláfrýjanda eftir upplýsingum frá gagnáfrýjanda um þá fjárhæð sem hún þyrfti að greiða til að gera upp við hann vegna skulda og ábyrgða. Í tölvubréfi lögmanns gagnáfrýjanda 12. apríl sama ár var að finna yfirlit yfir skuldir Víborgar ehf. við hann, en þær voru vegna yfirdráttar tékkareiknings og lánssamnings í íslenskum krónum, auk þess sem tveggja lánssamninga í erlendum myntum var getið. Þá kom fram í tölvubréfi 3. maí 2011 frá sama lögmanni að aðaláfrýjandi væri ekki í skuld við gagnáfrýjanda. Aftur á móti hefði hún sett nánar tilgreindar eignir að veði til tryggingar skuldum annarra, þar með talin Víborg ehf. Var meðal annars vísað til yfirlýsingar 20. maí 2008 þar sem innstæða á reikningi nr. 0140-15-[...] var sett að handveði til tryggingar á skuldum þess félags. Í árslok 2011 skiptust lögmenn aðila á tölvubréfum um uppgjör á skuldum Víborgar ehf. án þess að samkomulag næðist. Fór svo að gagnáfrýjandi leitaði fullnustu í handveðsettri innstæðu á fyrrgreindum reikningi aðaláfrýjanda og ráðstafaði af honum 154.787.139 krónum með tveimur greiðslum sem fram fóru 23. og 24. febrúar 2012. Samkvæmt yfirliti gagnáfrýjanda var þeirri fjárhæð ráðstafað til greiðslu á fyrrgreindum skuldum félagsins vegna tékkareiknings og þriggja lánssamninga, samtals að fjárhæð 153.982.735 krónur að teknu tilliti til afsláttar á dráttarvöxtum og kostnaði. Í kjölfarið endurgreiddi gagnáfrýjandi 21. maí 2012 mismun þeirra fjárhæða. Þessari ráðstöfun mótmælti lögmaður aðaláfrýjanda með bréfum 28. febrúar og 5. mars 2012 en þeim andmælum hafnaði bankinn með bréfi 26. mars sama ár. II Í stefnu til héraðsdóms krafðist aðaláfrýjandi þess aðallega að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 154.787.139 krónur með dráttarvöxtum frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Þessi krafa var reist á því að gagnáfrýjandi hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu aðaláfrýjanda á reikningi nr. 0140-15-[...], enda hefði reikningurinn verið settur að veði til tryggingar á afleiðuviðskiptum hennar við Landsbanka Íslands hf., sem hefðu orðið eftir í þeim banka. Til vara krafðist aðaláfrýjandi þess að felld yrði úr gildi ábyrgð sín samkvæmt yfirlýsingu 20. maí 2008 um handveð á nefndum reikningi og að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sömu fjáhæð og vexti og greindi í aðalkröfu. Sú krafa var reist á því að ábyrgð aðaláfrýjanda hefði verið fallin niður þegar gagnáfrýjandi ráðstafaði fjármunum af reikningnum þar sem ekki hefði verið gætt að því að senda henni tilkynningar, sbr. 1. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Við aðalmeðferð málsins í héraði 22. nóvember 2012 lagði aðaláfrýjandi fram skjal sem fól í sér breytta kröfugerð að tvennu leyti. Annars vegar var fjárkrafa í aðal- og varakröfu lækkuð í 153.982.735 krónur til samræmis við endurgreiðslu gagnáfrýjanda í kjölfar þess að hann hafði ráðstafað fjármunum af reikningi aðaláfrýjanda til greiðslu á skuldum Víborgar ehf. Hins vegar hafði aðaláfrýjandi uppi nýja kröfu til þrautavara um að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 80.000.000 krónur með sömu vöxtum og í aðal- og varakröfu. Þessi krafa var reist á skjölum sem gagnáfrýjandi lagði fram í þinghaldi 5. nóvember 2012 um afleiðuviðskipti aðaláfrýjanda. Samkvæmt þeim gögnum hafði svokallaður afleiðurammi aðaláfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. numið 80.000.000 króna, en meðal þeirra trygginga sem þar voru tilgreindar vegna þeirra viðskipta var innstæða á fyrrgreindum reikningi hennar. Telur hún að fyrst eftir að þessi gögn voru lögð fram hafi henni verið kleift að setja fram fjárkröfu sem tæki mið af sérgreindum tryggingum vegna afleiðuviðskiptanna, en gagnáfrýjanda hafi borið að standa Landsbanka Íslands hf. skil á slíkum tryggingum í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 19. október 2008. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi fallið frá aðalkröfu sinni í héraði. Heldur hún því fram að varakrafa sín hér fyrir dómi sé studd öllum sömu málsástæðum og aðalkrafan í héraði var reist á og hafi í raun falið í sér lækkun á fjárhæð þeirrar kröfu. Svo sem hér hefur verið rakið var aðalkrafa aðaláfrýjanda í héraði byggð á því að gagnáfrýjandi hefði aldrei öðlast veðrétt í innstæðu á bankareikningi hennar. Aftur á móti er varakrafan hér fyrir dómi reist á því að gagnáfrýjanda hafi borið að standa Landsbanka Íslands hf. skil á sérgreindum hluta veðréttindanna og virðist þá miðað við að réttindin hafi tilheyrt gagnáfrýjanda að öðru leyti. Þannig er þessi krafa reist á öðrum atvikum en hin krafan í samræmi við ný gögn sem lögð voru fram undir rekstri málsins. Umrædd krafa er því ekki studd sömu málsástæðum og upphaflega krafan og rúmast því ekki innan hennar. Við þessar aðstæður gat hins vegar komið til álita að tefla kröfunni fram með því að höfða framhaldssök í héraði, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt öðrum málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 skal vísa frá dómi kröfu sem ekki kemur fram í stefnu nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi lýst því yfir að samþykkt hafi verið af hans hálfu við meðferð málsins í héraði að sú krafa, sem hér fyrir dómi er höfð uppi sem varakrafa, kæmist að í málinu. Samkvæmt því bar héraðsdómara að fjalla um kröfuna en hennar er getið í upphafi hins áfrýjaða dóms þar sem rakin er kröfugerð aðila. Að öðru leyti er þar ekki vikið að kröfunni eða úr henni leyst. Af þessum sökum verður að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2012. Mál þetta höfðaði Margrét Lilja Sigurðardóttir, kt. [...], Móbergi 8, Hafnarfirði, með stefnu birtri 2. apríl 2012 á hendur Landsbankanum hf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 22. nóvember sl. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni samtals 153.982.735 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að felld verði úr gildi ábyrgð hennar á grundvelli handveðréttar í innstæðureikningi nr. 0140-15-[...], samkvæmt handveðsyfirlýsingu nr. 0140-63-[...], dags. 20. maí 2008, og jafnframt verði stefndi dæmdur til að greiða henni 153.982.735 krónur með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. apríl 2012 til greiðsludags. Stefnandi krefst loks málskostnaðar. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 80.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. apríl 2012 til greiðslu­dags. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. Í stefnu eru kynnt til sögunnar stefnandi, eiginmaður hennar, Svavar Þorsteinsson, og Víborg ehf., sem hann hafi stofnað og reki enn. Fram kemur í vottorði hlutafélagaskrár að stefnandi sat í varastjórn félagsins frá stofnun þess í febrúar 2003 til 12. nóvember 2009. Félagið og þau hjónin áttu viðskipti við Lands­banka Íslands hf. Bankaviðskipti þeirra voru flutt til stefnda Landsbankans hf., áður NBI hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Stefnandi stundaði m.a. svokölluð afleiðuviðskipti við Landsbanka Íslands hf. á árunum 2007 og 2008. Til tryggingar afleiðusamningum hennar hafði bankinn handveð í innistæðu á innlánsreikningum og ýmsum fjármálagerningum. Handveðréttur bankans var samkvæmt þremur yfirlýsingum stefnanda, dags. 22. febrúar 2007 og 20. maí 2008. Með fyrstu yfirlýsingunni voru innistæður á reikningum nr. 0101-38-[...] og 0101-38-[...] og tiltekin verðbréf veðsett. Með síðari yfirlýsingunum var annars vegar sett að veði innistæða á reikningi nr. 0140-15-[...], hins vegar innistæða á reikningi nr. 0101-05-[...] og allir fjármála­gerningar sem á hverjum tíma yrðu vistaðir á vörslureikningi nr. [...]. Í öllum yfirlýsingunum var veð veitt til tryggingar hvers konar skuldum stefnanda, eiginmanns hennar, Svavars Þorstseinssonar og einkahlutafélaganna Kvóta­sölunnar og Víborgar við bankann. Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. þann 7. október 2008 og skipaði skilanefnd. Í kjölfarið var eignum og skuldum bankans ráð­stafað til stefnda, sem þá hét Nýi Landsbanki Íslands. Var gefin út ákvörðun um þetta efni 9. október 2008, en henni var breytt tvívegis, 12. og 19. október. Að því leyti sem skiptir máli hér voru flestar eignir gamla bankans færðar yfir til stefnda, með ákveðnum undantekningum. Þá voru jafnframt flutt tryggingaréttindi sem tengdust kröfum bankans. Með breytingunni 9. október var ákveðið að stefndi tæki ekki yfir réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum. Loks var með breytingunni 19. október ákveðið að stefndi skyldi skila til gamla bankans sérgreindum tryggingum vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki fluttust til stefnda. Kjarninn í ágreiningi aðila snýst um þetta atriði, þ.e. hvort handveðið í innistæðureikningi stefnanda hafi flust til stefnda. Með bréfi dags. 22. febrúar 2012 tilkynnti stefndi að hann myndi ráðstafa inni­stæðu á reikningi nr. 0140-15-[...] inn á þær skuldir Víborgar ehf. sem handveð væri fyrir í reikningnum. Stefndi mótmælti þessari fyrirætlan með bréfi dags. 28. febrúar 2012 og ítrekaði mótmæli sín með bréfi dags. 5. mars 2012. Stefndi svaraði mótmælum stefnanda fyrst með bréfi dags. 26. mars 2012. Þar er afstaða bankans skýrð og sagt að þann 23. febrúar hefði 153.982.735 krónum verið ráðstafað af innlánsreikningi stefnanda upp í skuldir Víborgar ehf. Í greinargerð stefnda er sundurliðað hvaða skuldir voru greiddar með úttekt af innlánsreikningnum. Er ekki ágreiningur um þessar skuldir eða fjárhæð þeirra, en málsástæður stefnanda verða raktar hér á eftir. Var eingöngu um að ræða skuldir Víborgar ehf. Var um að ræða yfirdrátt á tékkareikningi og skuld samkvæmt þremur lánasamningum, þar af tveimur í erlendum myntum. Stefndi átti ennfremur veðrétt í tveimur fasteignum í Hafnarfirði til tryggingar skuldum Víborgar. Veðum þessum var aflýst 29. febrúar 2012. Í stefnu er bent á að samkvæmt d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn hafi stefndi átt að senda stefnanda yfirlit um ábyrðir hennar fyrir þriðja aðila. Stefndi hafi aldrei sagt frá handveðsetningu reiknings nr. 0140-63-[...] í þessum yfirlitum. Telur stefnandi skýringuna vera þá að handveðið hafi aldrei verið framselt til stefnda. Enn fremur bendir stefnandi á að ekki hafi nokkru sinni verið getið um vanskil aðalskuldara í yfirlitum þessum. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að hún hefði ekki haft nein afskipti af viðskiptum sínum við bankann. Eiginmaður sinn, Svavar Þorsteinsson, hefði annast viðskiptin. Hefði hún oft skrifað undir skjöl sem hann kom með til hennar, en hún hafi ekki skipt sér neitt af þessum viðskiptum. Hún kvaðst ekki vita hvernig henni hefði áskotnast féð sem þau ávöxtuðu. Svavar Þorsteinsson staðfesti þá lýsingu stefnanda að hann hefði alfarið séð um samskipti þeirra við bankann. Hann hefði verið mest í sambandi við Snorra Steinsson, sem hefði séð um einkabankaþjónustu við þau. Málsástæður og lagarök stefnanda Aðalkrafa Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki átt veðrétt í reikningi nr. 0140-15-[...]. Veðréttur þessi hafi ekki verið framseldur frá Landsbanka Íslands hf., sem nú sé í slitaferli. Það felist í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 12. október 2008, sbr. ákvörðun frá 19. október sama ár, að gamli Landsbankinn sé ennþá veðhafi. Afleiðu­samningar hafi ekki verið fluttir yfir í nýja bankann og því ekki tryggingar fyrir þeim viðskiptum. Sönnunarbyrði um framsal veðréttarins hvíli á stefnda. Því byggir stefnandi endurkröfu sína á því að stefnda hafi verið óheimilt að taka fé af reikningi hennar í febrúar 2012. Stefnandi kveðst hafa verið í umfangsmiklum afleiðuviðskiptum við gamla bankann og því veðsett innlánsreikning sinn í bankanum. Réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum eigi hún gagnvart gamla bankanum. Eðli máls samkvæmt eigi því gamli bankinn handveðréttinn. Nánar bendir stefnandi á að 2. október hafi henni borist krafa gamla bankans um að hún legði fram viðbótartryggingar vegna markaðsviðskipta sinna. Gert hafi verið veðkall, þar sem tryggingar hafi ekki verið nægar, þ.m.t. innistæða á hinum handveðsetta innlánsreikningi. Reikningur þessi hafi verið til tryggingar skuld­bindingum stefnanda samkvæmt afleiðusamningum við gamla bankann. Vísar stefnandi hér einnig til yfirlýsingar Snorra Steinssonar, en hann hafi verið ráðgjafi hennar í einkabankaþjónustu. Innistæða á reikningi nr. 0140-15-[...] hafi verið sérgreind sem trygging vegna afleiðuviðskipta stefnanda. Loks byggir stefnandi á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 75/1997. Verði krafa sem tryggð skuli ekki framseld, gildi það sama um veðrétt til tryggingar henni. Aðalkrafa stefnanda er byggð á reikningsyfirliti frá stefnda, en teknar hafi verið út 71.182.735 krónur þann 23. febrúar 2012 og 83.604.404 krónur þann 24. febrúar 2012. Samtals hafi því verið teknar út 154.787.139 krónur. Krafist sé endur­greiðslu þeirrar fjárhæðar að frádregnum 808.533 krónum, sem endurgreiddar voru. Þá er krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá þingfestingardegi. Varakrafa Í varakröfu er þess krafist að ábyrgð stefnanda á grundvelli handveðréttar í reikningnum verði felld úr gild og stefnda verði gert að endurgreiða þá fjárhæð sem hann tók af reikningnum. Ábyrgðin hafi verið fallin niður samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 þegar fénu var ráðstafað. Stefnandi byggir á því að hún hafi aldrei fengið tilkynningar frá stefnda vegna vanskila Víborgar ehf., en stefndi hafi tekið fé af reikningi stefnanda vegna vanskila þessa félags. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skuli senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu um vanefndir svo fljótt sem verða má. Stefndi hafi ekki fullnægt þessari skyldu. Í yfirlitum á síðustu fjórum árum hafi aldrei verið minnst á að Víborg ehf. væri í vanskilum við stefnda, þótt svo hafi verið, t.d. hafi stefndi höfðað mál á hendur félagi þessu í apríl 2011, án þess að tilkynna það stefnanda. Þá hafi ekki verið minnst á veðsetningu innlánsreiknings stefnanda í yfirlitum stefnda. Hafi hann verið veðsettur til tryggingar skuldbindingum Víborgar hafi stefnda borið að tilgreina það í reglulegum ábyrgðaryfirlitum, sbr. d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Stefnandi segir að samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. Sé vanræksla veruleg skuli ábyrgð falla niður. Vanræksla stefnda sé veruleg. Hann hafi ekki síðustu fjögur ár skýrt frá vanskilum eða tilgreint að bankinn ætti veðrétt í innstæðureikningi hennar. Því telur stefnandi að ábyrgð sín hafi verið fallin niður í apríl 2012. Varakrafa stefnanda er sundurliðuð með sama hætti og aðalkrafa hans. Stefnandi vísar til meginreglna kröfuréttar, m.a. reglna um endurgreiðslu, og áðurgreindra laga um ábyrgðarmenn og um samningsveð. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að allar tilgreindar eignir, kröfuréttindi og tryggingaréttindi hafi flust yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Með ákvörðun 12. sama mánaðar hafi verið ákveðið að stefndi tæki þó ekki yfir réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum. Með ákvörðun 19. sama mánaðar hafi síðan verið ákveðið að stefndi skyldi standa gamla bankanum skil á sérgreindum tryggingum vegna réttinda sem ekki flyttust yfir. Stefndi segir að engin skil hafi verið gerð til gamla bankans vegna handveðs á innistæðu á reikningi nr. 0140-15-[...], sem um sé fjallað í þessu máli. Stefnandi hafi ekki fært á það sönnur. Sönnunarbyrðin hvíli á honum. Stefndi kveðst hafna þeirri málsástæðu stefnanda að handveðið hafi verið bundið við skuldbindingar samkvæmt afleiðusamningum. Vísar stefndi hér til orðalags yfirlýsingarinnar. Þar sé talið upp víxilskuldir, víxilábyrgðir, yfirdráttur á tékkareikningi, skuldabréf o.fl. skuldir stefnanda og Svavars Þorsteinssonar, Kvótasölunnar ehf. og Víborgar ehf. Þá verði þessi skilningur heldur ekki lesinn út úr kröfu um viðbótartryggingu, dags. 2. október 2008. Stefndi mótmælir því í greinargerð að yfirlýsing Snorra Gunnars Steinssonar, fyrrverandi starfsmanns Landsbanka Íslands hf., hafi þýðingu í málinu. Í yfir­lýsingunni komi skýrt fram að handveðið hafi verið til tryggingar á skuldum þriðja aðila, auk afleiðusamninga. Sé þetta í samræmi við afmörkun yfirlýsingarinnar. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda fyrir aðalkröfu hans sem byggir á 2. mgr. 10. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997. Ítrekar hann hér að handveðið hafi ekki verið bundið við afleiðuskuldir. Tryggingin hafi flust til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Því hafi ekki verið breytt í kjölfar ákvarðana eftirlitsins 12. og 19. sama mánaðar. Handveðinu hafi ekki verið skilað til gamla bankans, enda ekki um sérgreinda tryggingu að ræða. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda sem byggir á því að ábyrgð hafi fallið niður samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefndi vísar til þess að lög um ábyrgðarmenn hafi tekið gildi 2. apríl 2009 og taki til ábyrgða frá þeim tíma. Stefnandi hafi fengið yfirlit eftir áramótin 2009-2010 um ábyrgðir fyrir skuldum annarra aðila, dags. 18. febrúar 2010. Í því yfirliti hafi verið getið um handveðið frá 22. ágúst 2007. Í yfirlitum 1. janúar 2011 og 1. janúar 2012 hafi verið getið um tryggingabréf sem hvíldi á húsinu að Móbergi 8 í Hafnarfirði, en þar búi stefndandi ásamt eiginmanni sínum. Í yfirlitunum sé tekið fram að í þau kunni að vanta ábyrgðir og megi ekki telja þau tæmandi. Þótt allar ábyrgðir stefnanda hafi ekki verið tilgreindar í yfirlitum þessum, komi fram í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 5. janúar 2010, að stefnanda hafi verið fullkunnugt um ábyrgð sína með innistæðu á bankareikningnum vegna skulda Víborgar ehf. og aðrar ábyrgðir sem tíundaðar séu í bréfinu. Frá þessum tíma og fram til þess að handveðið var innleyst í febrúar 2012 hafi lögmaður stefnanda og eiginmaður hennar átt samskipti við starfsmenn stefnda vegna ábyrgða stefnanda og skulda Víborgar. Telur stefndi upp nokkrar orðsendingar sem hann hafi sent stefnanda eða lögmanni hans, svo og málshöfðanir. Telur hann augljóst að allt frá ársbyrjun 2010 hafi stefnanda verið fullkunnugt um þær ábyrgðir sínar vegna skulda Víborgar ehf. Bendir stefndi einnig á bréf lögmanns hennar, dags. 5. janúar 2010. Lögmaður stefnanda hafi átt í samningaviðræðum við stefnda á árinu 2011 þar sem ábyrgðir stefnanda vegna skulda Víborgar ehf. voru til umfjöllunar, auk þess sem eiginmaður stefnanda átti einnig í samningaviðræðum við stefnda vegna sömu mála. Loks segir stefndi að stefnandi hafi setið í varastjórn Víborgar ehf. þar til í nóvember 2009. Hún hljóti að hafa þekkt fjárhagsstöðu félagsins. Þá sé eiginmaður hennar fyrirsvarsmaður félagsins og því ólíklegt annað en að hún hafi þekkt stöðuna. Stefndi kveðst vísa til þess að við uppgjörið hafi hann komið til móts við sjónarmið stefnanda um lækkun á dráttarvöxtum og innheimtukostnaði. Þá hafi ekki verið gengið að veðum sem stóðu til tryggingar skuldum Víborgar ehf., á heimili stefnanda og eiginmanns hennar að Móbergi 8, Hafnarfirði og á Trönuhrauni 10. Þeim veðum hafi verið aflýst. Stefndi kveðst ekki mótmæla því að eftir áramótin 2009-2010, þegar stefnandi hafi átt að fá yfirlit samkvæmt d-lið 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn, þá hafi hún ekki fengið fullnægjandi yfirlit um ábyrgðir hennar og um stöðu lána sem ábyrgðir hennar stóðu fyrir. Á móti bendir stefndi á að lögmaður stefnanda hafi ritað stefnda bréf í janúar 2010 þar sem allar ábyrgðir stefnanda hafi verið taldar upp, m.a. ábyrgðin sem um sé fjallað hér. Stefnandi hafi því verið fullkunnugt um hana. Á sama hátt hafi ýmis samskipti átt sér stað milli lögmanns stefnanda og stefnda á árinu 2011, sem stefnandi sjálf og eiginmaður hennar hafi einnig komið að. Allar upplýsingar um ábyrgðir hennar hafi legið ljósar fyrir. Því skipti ekki máli þótt fullnægjandi yfirlit hafi ekki verið sent um áramótin 2010-2011. Því kveðst stefndi hafna því að hann hafi sýnt af sér slíka vanrækslu að hand­veðsetning innistæðunnar hafi fallið úr gildi, eða að fella skuli hana úr gildi. Vísar stefndi til mikilvægis meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir kröfuréttinda. Skýra verði 2. mgr. 7. gr. laganna þröngt með hliðsjón af þessum meginreglum. Auk þeirra réttarheimilda og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins, sem nefndar eru hér að framan, kveðst stefndi byggja á lögum um samningsveð nr. 75/1997. Í málflutningsræðu lögmanns stefnda bar hann fyrir sig þá málsástæðu eða þau lagarök að lög nr. 32/2009 gildi ekki um stefnanda. Handveðið hafi verið sett vegna atvinnurekstrar þeirra hjóna, en stefnandi hafi til skamms tíma verið varamaður í stjórn Víborgar. Lögmaður stefnanda mótmælti því að þessi röksemd kæmist að. Hér væri hreyft nýrri málsástæðu, sem hefði átt að koma fram í greinargerð. Þá taldi lög­maðurinn að lögin giltu um umrætt handveð. Stefnandi væri ekki í stjórn Víborgar ehf. Niðurstaða Í greinargerð stefnda var krafist frávísunar málsins, en hann féll síðar frá þeirri kröfu. Hann hélt sig þó við það að benda á frávísunarástæður þær sem hann hafði byggt á og sagði að vísa bæri málinu frá án kröfu. Það voru tvö atriði sem frávísunarkrafa hafði verið studd við. Annars vegar að stefna hefði þurft Landsbanka Íslands hf. til aðildar við hlið stefnda, en miðað við málsástæður stefnanda ætti að leysa úr um réttindi þessa aðila líka. Hins vegar var sagt að málið væri vanreifað. Hvorugt þessara atriða leiðir til frávísunar þessa máls. Málið er nægilega reifað og afmarkað til að vörnum verði haldið uppi og leyst úr kröfum. Þá er krafist endurgreiðslu úr hendi stefnda, en niðurstaða um þessa kröfu varðar Landsbanka Íslands hf. engu og bindur hann ekki. Fyrsta atriði sem stefnandi byggir á er það að stefndi hafi ekki átt umrætt handveð, heldur Landsbanki Íslands hf., gamli bankinn. Fyrst er til þess að líta að samkvæmt texta handveðsyfirlýsingarinnar er veðið til tryggingar öllum skuldum hinna tilgreindu aðila við bankann. Stefnandi hefur sýnt fram á að hún hafi lagt fram frekari handveð vegna þess að svokallaður afleiðurammi var hækkaður. Þrátt fyrir það var veðið ekki eingöngu sett til tryggingar kröfum er stofnuðust við afleiðuviðskipti. Er stefnandi bundin af efni veðsetningarinnar eins og hún er afmörkuð í yfirlýsingunni. Skipti milli stefnda og Landsbanka Íslands hf. voru ákveðin eftir leiðbeiningarreglum sem fram koma í ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins. Eftirlitið fjallaði ekki um hvert einasta skuldaskjal eða ábyrgðaryfirlýsingu, því varð að semja sérstaklega um skipti allra krafna, sem ekki féllu örugglega til annars hvors aðila. Þannig var með handveð það sem deilt er um í þessu máli. Af gögnum þeim sem stefnandi lagði fram verður ekki annað séð en að handveðið hafi verið framselt stefnda. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að svo hafi ekki verið. Þá verður ekki fallist á að framsalið hafi verið óheimilt, en veðrétturinn átti að tryggja fjárkröfur sem framselja mátti. Stefnandi hefur ekki borið fyrir sig að Víborg ehf. hafi ekki staðið í skuld við stefnda. Stefndi átti handveð til tryggingar skuldum þessa félags og gat því gengið að veðinu til lúkningar kröfum sínum. Stefndi gengst við því að misbrestur hafi orðið á að tilgreina umrætt handveð í árlegum yfirlitum til stefnanda. Stefnandi heldur því fram að vanræksla stefnda í þessu efni hafi verið veruleg. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn skal ábyrgðarmaður verða skaðlaus af vanrækslu kröfuhafa um tilkynningar. Stefnandi hefur ekki skýrt hvaða tjón hefur hlotist af vanrækslu stefnda. Stefnandi bar sjálf í aðilaskýrslu sinni að hún hafi lítið fylgst með eða skipt sér af bankaviðskiptum sem að hluta til voru í hennar nafni. Hafði hún falið eiginmanni sínum að annast viðskiptin og öll samskipti við bankann. Ekki verður annað ráðið en að eiginmanni stefnanda hafi alla tíð verið fullkunnugt um stöðu viðskiptanna við bankann og hvaða veðréttindi og aðrar tryggingar bankinn hafði. Þá hefur því ekki verið haldið fram að gripið hafi verið til einhverra aðgerða, eða eitthvað látið ógert, vegna þess að ekki hafi verið kunnugt um þetta handveð. Verður því að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að veðréttur stefnda hafi verið fallinn niður. Að þessu sögðu þarf ekki að fjalla um það hvort það sé ný málsástæða af hálfu stefnda að lög um ábyrgðarmenn gildi ekki hér, og komist því ekki að í málinu, eða hvernig leysa ætti úr henni. Stefndi verður sýknaður af kröfum stefnanda. Með réttu ætti að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar, en þar sem það er vissulega rétt að stefndi vanrækti skyldu sína til yfirlitsgerðar, verður málskostnaður felldur niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Landsbankinn hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Margrétar Lilju Sigurðardóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 246/2009
Ráðningarsamningur Laun Málflutningur Sakarefni
Ó réð sig til starfa hjá I ehf. árið 2004 en tæplega ári síðar var honum sagt upp störfum hjá félaginu. Árið 2008 höfðaði Ó mál og krafðist þess að I ehf. yrði gert að greiða sér tæplega níu milljónir króna. Byggði Ó kröfu sína á ákvæði í ráðningasamningi aðila þar sem kveðið var á um launaauka að nánar uppfylltum skilyrðum sem miða ætti við EBITA ársins 2004 hjá I ehf. Ekki var fallist á þá málsástæðu I ehf. að Ó hefði glatað kröfu sinni fyrir sakir tómlætis. Við útreikning á launaauka Ó var talið rétt að miðað við önnur mörk en Ó gerði. Fallist var á kröfu Ó um greiðslu launaauka sem nam tæplega einni milljón króna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 11. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólafi Steinarssyni, kt. 050466-3459, Logafold 76, Reykjavík, með stefnu birtri 28. apríl 2008, á hendur Ingvari Helgasyni ehf., kt. 681077-0739, Sævarhöfða 2, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða honum kr. 9.992.416 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. maí 2005 til greiðsludags. Að auki er þess krafizt, að heimilað verði, að dráttarvextir skuli lagðir við höfuðstól á tólf mánaða fresti og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar stefnanda af virðisaukaskatti af lögmannsþjónustu. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. II Málavextir Stefnandi réð sig til starfa hjá stefnda á grundvelli ráðningarsamnings, dags. 29. marz 2004. Upphaf starfstíma var 17. febrúar sama ár. Starfsheiti var framkvæmdastjóri sölu- og markaðssviðs félagsins. Í 6. gr. ráðningarsamningsins var eftirfarandi ákvæði: Ef félagið nær 150 milljónir í EBITDA á árinu 2004 greiðist launabónus sem nemur einum mánaðarlaunum, ef félagið nær kr. 200 milljón í EBITDA greiðist launabónus sem nemur tveimur mánaðarlaunum og við hverjar 50 milljónir sem bætast við EBITDA eftir það þá bætast við ein mánaðarlaun í bónus. Með bréfi, dags. 14. janúar 2005, var stefnanda sagt upp starfi sínu hjá félaginu. Tekið var fram í bréfinu, að uppsagnarákvæði væru í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings og ekki væri gert ráð fyrir frekara vinnuframlagi af hálfu stefnanda. Í framhaldi af uppsögninni fékk stefnandi greidd laun í uppsagnarfresti, en framangreindur launabónus skv. 6. gr. ráðningarsamningsins var ekki greiddur. Á uppsagnarfresti var stefnandi kominn í annað starf, og var stefnda um það kunnugt. Hinn 22. jan. 2008 skrifaði lögmaður stefnanda bréf til stefnda og óskaði eftir eintaki af ársreikningi félagsins fyrir það ár, sem launabónusinn tók til, þannig að hægt væri að sjá, hver EBITDA félagsins hefði verið það ár. Tekið var fram í bréfinu, að ef EBITDA félagsins hefði verið hærri en tilgreind mörk í ráðningarsamningnum, væri óskað eftir uppgjöri í samræmi við það. Með tölvupósti til lögmanns stefnda ítrekaði lögmaður stefnanda beiðni sína um umbeðnar upplýsingar og kvartaði yfir því, hve illa gengi að fá upplýsingar, sem stefnandi ætti kröfu á að fá á grundvelli ráðningarsamningsins. Lögmaður stefnda sendi lögmanni stefnanda tölvupóst þann 7. marz 2008 með viðhengi, sem innihélt þá blaðsíðu úr ársreikningnum, sem hefur að geyma rekstrarreikning félagsins. Ítrekaðar kröfur lögmanns stefnanda um að fá umræddan ársreikning báru ekki árangur. Þá varð ekki orðið við kröfu stefnanda um að ganga frá bónusgreiðslum við hann í samræmi við ákvæði ráðningarsamningsins. Eftir að mál þetta var höfðað fór stefnandi ítrekað fram á það við stefnda, að hann legði fram ársreikning stefnda vegna ársins 2004. Var þeirri málaleitan hafnað og var bókað eftir lögmanni stefnda í þinghaldi 14. nóvember 2008, að nægar upplýsingar lægju þegar fyrir úr ársreikningi ársins 2004 fyrir stefnanda til að hafa uppi dómkröfur í málinu. Var gagnaöflun því næst lýst lokið. Við aðalmeðferð óskaði stefndi þess loks að fá að leggja ársreikninginn fram, en því var þá hafnað af hálfu stefnanda. Var krafizt úrskurðar um það atriði, og var framlagningunni hafnað á þessu stigi með úrskurði dómara. Ágreiningur aðila snýst um bónusgreiðslur stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi, sem miðaðar skyldu við EBIDTA ársins 2004. III Málsástæður stefnanda Krafa stefnanda er byggð á 6.gr. ráðningarsamningsins, þar sem skýrt ákvæði sé um bónusgreiðslu, að nánar uppfylltum skilyrðum. Skilyrðin séu uppfyllt, eins og sýnt sé fram á í kaflanum um sundurliðun stefnukröfunnar í stefnu. Byggt sé á EBITDA útkomu ársins 2004, eins og hún komi fram í rekstrarreikningi, sem stefndi hafi nýlega sent stefnanda. Þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir af hálfu stefnanda hafi stefndi ekki enn fengizt til að afhenda stefnanda ársreikninginn vegna ársins í heild áritaðan af stjórn og endurskoðanda. Réttur EBITDA útreikningur sé staðfestur af löggiltum endurskoðanda, sbr. dskj. nr. 10. Hvað varði 16% lífeyrisiðgjald ofan á bónusgreiðsluna, þá byggist sú krafa á 4. mgr. 7. gr. ráðningarsamningsins. Stefnandi vísi einnig til þeirrar meginreglu íslenzks samningaréttar, að samninga beri að halda. Dráttarvaxtakrafan byggist á 1.mgr., 5. gr. laga nr. 38/2001 og 1. mgr., 6. gr. sömu laga. Vaxtaviðlagning styðjist við 12. gr. sömu laga. Gjalddagi kröfunnar hafi verið þann sama dag og ársreikningur var samþykktur af stjórn stefnda. Samkvæmt upplýsingum, sem stefnandi hafi aflað sér frá fyrirtækjaskrá, hafi aðalfundur stefnda vegna ársins 2004 verið haldinn þann 20. maí 2005, og miðist upphafstími vaxtakröfunnar því við þá dagsetningu, sbr. dskj. nr. 12. Með samþykki aðalfundar á ársreikningnum hafi EBITDA ársins 2004 verið endanlega staðfest, og hafi stefnda þá borið að greiða stefnanda umsaminn launabónus þegar í stað. Það sé meginregla í vinnurétti, að vinnuveitandi eigi að hafa frumkvæði að því að greiða launþega öll umsamin laun, þ.m.t. bónusa, þegar skilyrði séu komin fram. Stefndi hafi augljóslega vanefnt skyldur sínar samkvæmt þessu. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til 129.gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnukrafan sundurliðist á eftirfarandi hátt: Mánaðarlaun Ólafs hafi verið kr. 957.128, sbr. dskj. nr. 4. EBITDA sé kr. 595.590.740, sbr.útreikning á dskj. nr. 10. Margfeldi mánaðarlauna sé 9, sbr.gr. 6 í ráðningarsamningnum. Millisumma: kr. 957.128 x 9 = kr. 8.614.152 Lífeyrissjóðsiðgjald sé 16%, sbr. 7. gr. 4. mgr. ráðningarsamnings. Fjárhæð iðgjalds sé kr. 8.614.152 x 16% = kr. 1.378.264 Heildarstefnukrafa sé þá kr. 8.614.152 + kr. 1.378.264 = kr. 9.992.416 Málsástæður stefnda Aðalkröfu sína um sýknu styður stefndi við þá málsástæðu, að kröfur stefnanda séu fallnar niður fyrir tómlæti. Í málinu liggi fyrir, að stefnandi hafi látið af störfum hjá stefnda hinn 14. janúar 2005, þegar honum var sagt upp störfum, en hafi þegið laun hjá stefnda út júlí s.á., enda þótt hann hefði nokkru áður hafið störf á öðrum vettvangi. Stefndi hafi því greitt stefnanda laun umfram skyldu á uppsagnarfresti, án þess að gerðar væru athugasemdir við það fyrirkomulag af hálfu stefnanda, sem hafi jafnframt látið hjá líða að krefja stefnda um bónusgreiðslur. Þegar stefndi hafði innt síðustu launagreiðsluna af hendi til stefnanda, hafi honum því verið rétt að líta svo á, að stefnandi hygðist engar frekari kröfur gera á hendur honum. Stefnandi hafi fyrst sett fram formlega kröfu um uppgjör bónusgreiðslnanna rúmlega þremur árum eftir að hann lét af störfum hjá stefnda, og telji stefndi því, að hann hafi fyrirgert rétti sínum til kröfunnar vegna tómlætis, enda sé viðurkennt sjónarmið í kröfurétti, að kröfuhafa beri að halda kröfum sínum til haga, og að vanræksla á þeirri skyldu geti leitt til loka kröfuréttinda. Til stuðnings varakröfu sinni um verulega lækkun dómkrafna vísi stefndi einkum til þess, að kröfugerð stefnanda sé í miklu ósamræmi við tilgang ráðningarsamnings aðila og sé í eðli sínu afar ósanngjörn í garð stefnda. Verði á annað borð fallizt á, að stefnandi geti átt kröfu á hendur stefnda, telji stefndi, að túlka eigi ákvæði ráðningarsamningsins, sem kveði á um rétt stefnanda til bónusgreiðslna, á þann veg, að stefnandi fái notið viðurkenningar fyrir störf sín í þágu félagsins, en annars ekki. Af ráðningarsamningi aðila sé ljóst, að stefnandi hafi gegnt stöðu framkvæmdastjóra sölu- og markaðssviðs og hafi hann því haft daglega umsjá með helztu tekjuöflun stefnda. Það sé því ekki óeðlilegt, að stefnanda hafi verið ætlað að njóta viðurkenningar fyrir störf sín í þágu stefnda, ef svo vel tækist til á sölu- og markaðssviði að endurspeglaðist í afkomu félagsins. Það sé hins vegar með öllu óeðlilegt, að stefnandi njóti bónusgreiðslna vegna samninga forsvarsmanna félagsins við lánardrottna þess um eftirgjöf skulda, sem stefnandi hafi ekki komið að, og hafi að mestu eða öllu leyti verið lokið, þegar stefnandi hóf störf hjá stefnda. Stefndi leggi því áherzlu á, að stefnandi fái aðeins notið bónusgreiðslna, sem taki mið af raunverulegum tekjum frá rekstri félagsins á árinu 2004, og sem stefnandi hafi átt þá í að gera að veruleika með störfum sínum. Telji stefndi, að hvorugum aðila geti hafa dulizt, að þetta hafi verið raunverulegur tilgangur samningsákvæðisins við samningsgerðina, og að ekki hafi staðið til, að tekið yrði tillit til afskrifaðra skulda og eftirgjafar lánardrottna við útreikning bónusgreiðslna til stefnanda. Þá bendi stefndi á, að EBIDTA sé hvorki skilgreind í samningi aðila, lögum né reikningsskilareglum eða stöðlum, og hafi því ýmsar leiðir verið farnar við útreikning á henni. Stefndi mótmæli því alfarið, að byggt verði á hinum svokallaða „rétta EBITDA útreikningi“ stefnanda, dskj. nr. 10, enda sé í sjálfu sér ekkert til, sem heiti réttur útreikningur á þessari viðmiðun. Viðmiðuninni sé í raun ætlað að varpa ljósi á getu fyrirtækja til að skila hagnaði, greiða út arð og til að standa undir greiðslum af lánum og sköttum. Að mati stefnda gefi útreikningur stefnanda á EBIDTA ekki rétta mynd af afkomu félagsins, þar sem ekki sé tekið tillit til þess, að drjúgur hlutur af tekjum ársins sé afskrifaðar skuldir stefnda hjá lánardrottnum félagins, en ekki eiginlegar tekjur af rekstrinum. Krefjist stefndi þess því, að horft verði framhjá liðnum „Afskr. og eftirgefnar kröfur og gjaldfært vegna fyrri ára“ við útreikning á EBIDTA stefnda vegna ársins 2004. Með því yrði niðurstaðan sú, að EBIDTA yrði kr. 151.544.953, þ.e. 311.826.997 (hagnaður) + 256.697.205 (fjármagnsgjöld) + 27.066.538 (afskriftir) – kr. 444.045.787 (Afskr. og eftirgefnar kröfur ...). Samkvæmt því geti stefnandi að hámarki átt rétt til einna mánaðarlauna í bónusgreiðslu samkvæmt 6. gr. ráðningarsamnings aðila, en stefndi telji sig raunar hafa fullnægt þeim rétti stefnanda, með því að greiða honum umfram skyldu á uppsagnarfresti. Stefndi geri sérstaka athugasemd við sundurliðun og útreikning stefnanda á dómkröfunni, að því er varði mánaðarlaun stefnanda. Verði fallizt á kröfur stefnanda, hljóti, eðli málsins samkvæmt, að eiga að miða við laun stefnanda á því ári, sem málið varði, en ekki þau mánaðarlaun, sem stefnandi hafði á árinu 2005, svo sem gert sé ráð fyrir í útreikningum stefnanda. Telji stefndi eðlilegt, að tekið verði tillit til meðalmánaðarlauna stefnanda á árinu 2004, en grunnlaun hans hafi numið kr. 750.000 á mánuði hverjum, og hafi sú fjárhæð tekið breytingum í samræmi við almennar launabreytingar samkvæmt kjarasamningi VR. Þá mótmæli stefndi alfarið kröfu stefnanda um lífeyrissjóðsiðgjald á bónusgreiðslurnar, enda eigi sú krafa sér enga stoð í ráðningarsamningi aðila. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt sérstaklega.Engin skylda hafi hvílt á stefnda til að hafa frumkvæði að því að greiða stefnanda, ekki sízt þegar tekið sé tillit til þess, að stefndi hafi á sama tíma greitt stefnanda laun í uppsagnarfresti umfram skyldu, þar sem stefnandi hafði þegar hafið störf á öðrum vettvangi. Þá hafi ekki verið samið sérstaklega um gjalddaga kröfunnar og því ekkert, sem gefi tilefni til þess að miða gjalddaga kröfunnar við 20. maí 2005. Að mati stefnda sé jafnframt útilokað að miða upphafsdag dráttarvaxta við þá dagsetningu, í ljósi þess mikla dráttar, sem orðið hafi á því, að stefnandi beindi kröfu sinni að stefnda. Telji stefndi því útilokað, að honum verði gert að greiða dráttarvexti eftir kröfu stefnanda, verði á annað borð fallizt á dómkröfur hans í heild eða að hluta. Stefndi vísi einkum til almennra reglna kröfuréttarins um lok kröfuréttinda vegna tómlætis og meginreglna samningaréttarins um þýðingu forsendna við samningsgerð við túlkun á inntaki samningsákvæða. Þá vísi stefndi til 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til stuðnings mótmælum sínum við dráttarvaxtakröfu stefnanda. Krafa stefnda um málskostnað grundvallist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi, sem og Haukur Guðjónsson, framkvæmdastjóri stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á tómlæti stefnanda við að halda uppi kröfunni. EBIDTA félags er hvergi skilgreind í lögum, reikningsskilareglum eða stöðlum. Á Vísindavefnum svarar Gylfi Magnússon, þáverandi dósent í hagfræði við Háskóla Íslands, spurningunni um, hvað sé EBIDTA fyrirtækja og hvernig hún sé reiknuð út, svo: EBIDTA er ensk skammstöfun og stendur fyrir Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization. Með EBIDTA er því átt við afkomu fyrirtækja, áður en tekið er tillit til vaxtagreiðslna og vaxtatekna, skattgreiðslna og afskrifta. ... Á ensku er gerður sá greinarmunur, að depreciation er notað um áþreifanlegar eignir, en amortization um óáþreifanlegar, svo sem viðskiptavild. ... EBIDTA fyrirtækisins tengist þannig afkomu fyrirtækis. Er því ljóst, að til þess að glöggva sig á því, hver EBIDTA fyrirtækis er, þarf ársreikningur fyrirtækisins að liggja fyrir. Stefnandi bar fyrir dómi, að hann hefði haft samband, bæði við ríkisskattstjóra og fyrirtækjaskrá til að freista þess að fá aðgang að ársreikningi fyrirtækisins vegna ársins 2004. og hefði hann ítrekað haft samband við ársreikningaskrá, til að vita hvort reikningurinn væri kominn inn, þar sem hann hefði talið hugsanlegt, að hann ætti kröfu á fyrirtækið. Að ráði lögmanns á árinu 2006 hafi hann afráðið að bíða með að setja fram kröfur á hendur stefnda, þar til reikningurinn kæmi inn. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi, að vegna mistaka hjá endurskoðunarfyrirtæki stefnda hafi dregizt að skila ársreikningi vegna ársins 2004. Þá bar hann, að stefnandi hefði getað fengið að skoða ársreikninginn hjá fyrirtækinu, hefði hann borið sig eftir því, enda þótt fyrirtækið hefði ekki verið reiðubúið að afhenda hann stefnda. Með því að stefnandi átti ekki aðgang að ársreikningi félagsins, og með vísan til þess, að stefndi hefur, þrátt fyrir áskoranir stefnanda í máli þessu, hafnað því, þar til við aðalmeðferð málsins, að leggja ársreikninginn fram í málinu og einungis afhent stefnanda það blað ársreikningsins, sem inniheldur rekstrarreikning ársins 2004, er ekki fallizt á, að stefnandi hafi sýnt slíkt tómlæti við að halda uppi kröfum sínum um bónusgreiðslur á hendur stefnda að valdi honum réttarspjöllum. Gildir þá einu, þótt stefndi haldi því fram, að stefnandi hefði átt þess kost að skoða ársreikninginn hjá fyrirtækinu. Er því ekki fallizt á þessa sýknumálsástæðu stefnda. Aðila greinir á um, hvort afskriftir og eftirgefnar kröfur vegna fyrri ára, samtals kr. 444.045,787 á árinu 2004, skuli reiknast inn í EBIDTA félagsins. Eins og að framan er rakið, er hvergi til lögbundin skilgreining á því, hvernig EBIDTA fyrirtækis skuli reiknuð. Þá kom fram í framburði fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi, að engin föst venja sé heldur fyrir því, hvernig EBIDTA er reiknuð. Spurður fyrir dómi, hvort það sé valkostur hjá félaginu, hvort afskriftir og eftirgefnar kröfur teljist með, þegar EBIDTA er reiknuð út, eða hvort þeim sé haldið utan við útreikninginn, svaraði fyrirsvarsmaður stefnda því svo, að hann teldi það vera hlutverk endurskoðenda félagsins að ákveða það og bætti við: „Hann hefur klárlega valkost, vegna þess að hugtakið er ekki skýrt“. Hann kvað það koma skýrt fram í ársreikningi félagsins, að skoðun endurskoðenda þess sé sú, að þessi fjárhæð reiknist ekki með. Hins vegar sé rekstrarhagnaður í ársreikningi samtala fyrir rekstrarhagnað EBIDTA og niðurfelldar kröfur. Það ákvæði í ráðningarsamningi aðila, sem lýtur að bónusgreiðslu, byggðri á EBIDTA fyrirtækisins, hljóðar svo: Ef félagið nær 150 milljónir í EBIDTA á árinu 2004 greiðist launabónus sem nemur einum mánaðarlaunum, ef félagið nær kr. 200 milljón í EBIDTA greiðist launabónus sem nemur tveimur mánaðarlaunum og við hverjar 50 milljónir sem bætast við EBIDTA eftir það þá bætast við ein mánaðarlaun í bónus. Ráðningarsamningurinn er undirritaður 29.marz 2004. Enginn fyrirvari er gerður um útreikning EBIDTA félagsins í samningnum eða skýringar á því, hvernig með þann útreikning skuli farið. Stefnandi fékk Dofra Pétursson, löggiltan endurskoðanda, til að reikna út EBIDTA ársins 2004 með hliðsjón af rekstrarreikningi ársins 2004, sem liggur fyrir í máli þessu á dskj. nr. 8. Í svari endurskoðandans segir svo: Samkvæmt ársreikningi Ingvars Helgasonar ehf. 2004 er EBIDTA því kr. 595.590.740. Við höfum ekki aðrar forsendur að ganga útfrá en að ársreikningur félagsins og þar með rekstrarreikningurinn sé í samræmi við viðurkenndar reikningsskilavenjur. Niðurstaða okkar getur því ekki orðið önnur en sú að EBIDTA ársins 2004 sé kr. 595.590.740 eins og áður segir. Stefndi ber hallann af því að hafa ekki lagt fram ársreikning félagsins á fyrri stigum málsins, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir stefnanda. Þegar litið er til framburðar fyrirsvarsmanns stefnda fyrir dómi, þar sem hann kvað útreikning EBIDTA félagsins vera valkost endurskoðenda fyrirtækisins, og þegar jafnframt er litið til þess, að enginn fyrirvari var gerður í ráðningarsamningi aðila um útreikning EBIDTA félagsins, er fallizt á, að stefnandi eigi kröfu á bónusgreiðslum í samræmi við EBIDTA félagsins, eins og hún er reiknuð í niðurstöðu Dofra Péturssonar endurskoðanda. Stefnda hefði átt að vera í lófa lagið að setja fyrirvara í ráðningarsamninginn, hefði hann viljað halda afskriftum og niðurfelldum kröfum utan við EBIDTA félagsins, enda mátti honum vera ljóst á þeim tíma, sem samningurinn var gerður, að stór hluti af hagnaði félagsins ársins 2004 myndi byggjast á þessum liðum, sbr. þar sem segir í greinargerð stefnda, að samningum um eftirgjöf skulda hafi að mestu verið lokið, þegar stefnandi hóf störf. Þar sem ekki liggur annað fyrir samkvæmt ráðningarsamningi er fallizt á með stefnanda, að fjárhæð bónusgreiðslunnar miðist við mánaðarlaun, eins og þau voru, þegar stefnandi lét af störfum. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi þegar fengið ofgreidd laun, þar sem hann hafi fengið greiddan allan uppsagnarfrestinn, enda þótt hann hefði verið kominn í annað starf fyrir lok frestsins. Í ráðningarsamningi er skýrt ákvæði þess efnis, að uppsagnarfrestur sé 6 mánuðir, án vinnuskyldu, segi félagið framkvæmdastjóra upp. Enginn fyrirvari er gerður um, að laun fyrir annað starf á uppsagnarfresti skuli dragast frá launagreiðslum. Í samræmi við þetta ákvæði greiddi stefndi stefnanda laun í uppsagnarfresti, án nokkurs fyrirvara, enda þótt fyrir hafi legið, að stefnandi væri kominn í annað starf. Er því ekki fallizt á þessa mótbáru stefnda. Stefndi hefur ekki mótmælt sérstaklega kröfu um 16% lífeyrisiðgjald ofan á bónusgreiðsluna, sem byggð er á 4. mgr. 7. gr. ráðningarsamningsins, og er sú krafa því tekin til greina. Rétt þykir að dæma dráttarvexti frá 22.febrúar 2008, sbr. 3. mgr. 5. gr. l. nr. 38/2001, en þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi setti fyrst fram kröfu á hendur stefnda. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 900.000, þ.m.t. virðisaukaskattur. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ingvar Helgason ehf., greiði stefnanda, Ólafi Steinarssyni, kr. 9.992.416 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 12. gr. s.l., frá 22. febrúar 2008 til greiðsludags og kr. 900.000 í málskostnað.
Mál nr. 178/2005
Ómerking Heimvísun Málsástæða
A varð fyrir vinnuslysi við störf sín um borð í togara í eigu G og krafði hann G um skaða- og miskabætur vegna þess líkamstjóns sem hann þá varð fyrir. Ekki varð séð að héraðsdómari hafi tekið rökstudda afstöðu til allra málsástæðna A. Af þeim sökum og með vísan til f. liðar 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála var dómurinn haldinn slíkum annmörkum að ekki varð hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2005. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 58.313.839 krónur, til vara 53.865.710 krónur, en að því frágengnu 38.792.587 krónur, allt með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 21. apríl 2002 til 28. desember 2003 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum dregur hann frá kröfum sínum nánar tilgreindar innborganir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu áfrýjanda, en til vara lækkunar á kröfu hans. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi gerir ekki kröfur í málinu en styður kröfur og málflutning stefnda. Eins og fram kemur í héraðsdómi varð áfrýjandi 21. apríl 2002 fyrir vinnuslysi við störf sín um borð í togaranum Ásbirni RE 50. Krefst hann í málinu skaða- og miskabóta vegna þess líkamstjóns sem hann þá varð fyrir. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi dregið úr kröfum sínum frá því sem var í héraði. Þá hefur stefndi greitt áfrýjanda samkvæmt dómsorði héraðsdóms. Ágreiningur málsaðila stendur því nú um hvort miða beri ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku áfrýjanda við meðalatvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum, eða meta þær sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar, svo sem áfrýjandi krefst. Þá er ágreiningur um hvort áfrýjandi þurfi að sæta því að frá greiddum bótum fyrir tímabundna örorku hafi verið dregin fjárhæð sem svarar staðgreiðslu opinberra gjalda. Einnig er deilt um hvort draga beri frá bótakröfu áfrýjanda vegna varanlegrar örorku eingreiðsluverðmæti þeirra bóta sem áfrýjandi á rétt á úr almannatryggingum sem og 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris úr Lífeyrissjóði sjómanna sem áfrýjandi á rétt á, en hann hefur með sérstökum yfirlýsingum afsalað sér rétti til þessara bóta. Að lokum greinir aðila á um upphafsdag dráttarvaxta. Ekki verður séð að héraðsdómari hafi tekið rökstudda afstöðu til málsástæðna áfrýjanda sem snerta staðgreiðslu opinberra gjalda og afsal hans á rétti hans til fyrrgreindra bóta. Af þeim sökum og með vísan til f. liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómurinn haldinn slíkum annmörkum að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ara Sigurðssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 4. apríl 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ara Sigurðssyni, kt. 240571-3239, Suðurgötu 91, Siglufirði, á hendur Granda hf., kt. 541185-0389, Norðurgarði 1, Reykjavík, og til réttargæslu, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var 28. janúar 2004. Dómkröfur stefnanda eru að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 61.634.888 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá slysadegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 25.911.730 krónum 10. janúar 2005. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, þar sem hliðsjón verði höfð af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og þeim kostnaði sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna málsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati réttarins. Til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í máli þess enda eru engar kröfur gerðar á hendur honum. Helstu málavextir eru að stefnandi lenti í vinnuslysi við störf sín um borð í togara stefnda, Ásbirni RE-50, 20. apríl 2002. Er slysið varð kveðst hann hafa verið búinn að starfa í um átta mánuði á togaranum, sem er í eigu stefnda. Við skýrslutöku hjá lögreglustjóranum í Reykjavík af atvikinu 27. maí 2002 kvaðst stefnandi umræddan dag hafa verið við vinnu neðst í lest togarans, er staddur var skammt sunnan við landið. Lestinni sé skipt í þrjár hæðir og fiskikör á öllum hæðunum. Á efstu hæðinni séu körin tóm en ís í körunum sem neðar eru. Kör þessi séu um 45-50 kg að þyngd þegar þau eru tóm. Hafi hann verið að moka ís úr kari í gólfhæð neðst í lestinni í önnur kör fyrir framan sig. Skyndilega og honum að óvörum hafi tómt fiskikar hrapað niður af efstu hæðinni og lent fyrst á honum ofarlega á mjóhryggnum en síðan hafi mesta höggið komið nokkru neðar eða niður við mjaðmir. Kvaðst hann strax hafa misst andann og dofnað niður mjöðm og vinstri fót, tapað tilfinningaskyni. Hafi hann verið ófær um að komast af sjálfsdáðum upp úr lestinni, en tveimur til þremur tímum síðar hafi honum verið hjálpað upp og þá fyrst tilkynnt skipsstjóranum hvað gerst hafði. Þá hafi hann fengið verkjatöflur sem haldið hafi niðri mestu verkjunum þar til komið var í land sólarhring síðar. Jón Steindórsson, er var við vinnu í lest með stefnanda er stefnandi slasaðist, gaf skýrslu um atburðinn hjá lögreglunni 11. júní 2002. Hann kvað þá hafa verið fjóra að starfi í lestinni. Ágætis veður hafi verið og lítill veltingur en mikið fiskirí og hefði vinna þurft að ganga mjög hratt fyrir sig í lestinni við að setja fiskinn í kör og ísa. Færa hefði þurft færiband, sem færir fiskinn upp í kör, allt upp í fjórðu karahæð. Til að færa færibandið hafi þeir þurft að reisa upp tómt kar, sem var í efstu röð eða fjórðu karahæð. Jón sagði, að skömmu eftir þessar forfæringar og við vinnu við að ísa fiskinn, hafi stefnandi staðið í neðsta karinu við að moka ís en sjálfur hafi hann staðið til hliðar við stefnanda en snúið baki í hann. Ekki hafi hann orðið var við neitt óeðlilegt fyrr en hann heyrði stefnanda hrópa og kar falla. Hafi hann litið við og séð að karið, sem þeir reistu við, hafði fallið úr efstu hæð og á stefnanda. Karið, sem féll á stefnanda, kvað Jón vera um 50 kg að þyngd og fallið hafi verið um 2 til 3 metrar. Jón sagði að enginn sérstakur hafi verið stjórnandi í lestinni, um samvinnu reyndra manna hafi verið að ræða. Venja væri að reisa kar upp á rönd þegar færibandið er fært til, enda ekki annað hægt þegar þröngt er orðið í lestinni. Bogi Jónsson bæklunarskurðlæknir greindi stefnanda samkvæmt læknisvottorði, dags. 9. júlí 2002, með brjósthryggtognun og mjóbakstognun og segir í vottorðinu: Hann er kominn með viðvarandi einkenni tognunar frá allri hryggsúlunni neðan háls en sérstaklega hryggjartinda 6,7,8,9 og 10 liðar brjósthryggjar og virðist jafnvel vera aukið bil milli hryggtinda þar. Hann er ennþá slæmur og sýnir engin merki um bata og telst hann því vera óvinnufær til sjós eftir þetta slys. Ekki er búist við að þessi tognunareinkenni lagist með tímanum þannig að hann geti stunda sjómennsku aftur. Hann tekur stöðugt verkjalyf (Tramol) vegna verkja. Af hálfu stefnanda segir að hann hafi ekki treyst sér á sjóinn aftur né heldur til annarrar vinnu í landi frá slysdegi. Hafi hann verið lagður inn á Reykjalund til endurhæfingar tímabilið 23. september til 15. nóvember 2002. Í vottorði þaðan sé lýst verkjum neðst í brjóstbaki og mjóbaki og verkjaleiðni niður í hné, kálfa og jafnvel eistu. Verkirnir séu viðvarandi en gangi í bylgjum og mikill dagamunur á þeim. Verkirnir hafi truflað svefn. Sneiðmynd af lendhrygg hafi sýnt væga hryggskekkju (scoliosirs og kyphosis). Liðbolur L1 og Th12 hafi verið aðeins fleyglaga og óregla í endaplötum þeirra ásamt nabbamyndunum á liðbrúnum. Einnig hafi verið óregla á endaplöntum á bilinu L1/L2 og nabbamyndanir þar. Breytingarnar hafi verið taldar samrýmast vaxtartruflun í randkjörnum (Mb. Scheuermann). Engin örugg merki hafi verið um brot. Á Reykjalundi hafi stefnandi farið í gegnum fræðslu- og þjálfunarprógramm verkjateymisins. Auk þess hafi verið greindur hjá honum verulegur kvíði og þunglyndi. Reynt hafi verið að ná árangri með lyfjum. Við útskrift hafi verkir mjög lítið breyst en eitthvað hafi stefnandi lært af bjargráðum til þess að draga úr verkjaupplifun. Stefnandi leitaði til Kristófers Þorleifssonar geðlæknis til meðferðar á þunglyndi. Í læknisvottorði Kristófers segir m.a.: Ari kom til mín í viðtal og skoðun 11. febrúar 2003 og hann greindi mér frá því, að áður en hann varð fyrir vinnuslysinu þann 20. apríl 2002 hafi hann verið algerlega andlega og líkamlega hraustur. Verið kátur og glaður og ekki þjáðst af kvíða, þunglyndi né svefntruflunum. Hafði stundað margvíslegar íþróttir, en við slysið hefði orðið gjörbreyting á hans lífi. ... Álit: Ari Sigurðsson er í dag haldinn djúpu þunglyndi í kjölfar vinnuslyss sem hann varð fyrir þann 20. apríl 2002. Ljóst er að þunglyndiseinkenni hafa farið vaxandi frá því hann slasaðist. Þrátt fyrir meðferð á Reykjalundi og endurhæfingu í tæpa tvo mánuði hefur ástand ekki lagast. Hann fékk litla bót á verkjum þar. Þrátt fyrir þunglyndismeðferð hafa þunglyndiseinkenni heldur vaxið en minnkað. Hann er í dag vegna þunglyndis auk verkjanna alls ófær til allra starfa. Það er ljóst að hið djúpa þunglyndi sem Ari þjáist af er bein afleiðing af nefndu vinnuslysi. Nauðsynlegt er að veita Ara meiri og betri meðferð við þunglyndinu. ... Ljóst er þó, að fái Ari ekki bót á sínu verkjavandamáli, er viðbúið að hann muni stríða áfram við viðvarandi alvarlegt þunglyndi. ... Þó svo að þunglyndið lagist er óvíst hvort Ari nái vinnufærni á ný og eins og útlitið er í dag bendir flest til þess að hann verði um ókomna tíð ófær til flestra starfa. Ari er í dag haldinn mjög djúpu og alvarlegu þunglyndi og hefur það ástand varað lengi. fram til þessa hafa meðferðartilraunir gegn þunglyndinu ekki borið árangur. Óljóst er hvort frekari meðferðartilraunir beri árangur, óljóst hvort ástand kann að batna, haldast óbreytt eða jafnvel versni. Réttargæslustefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., og lögmaður stefnanda óskuðu eftir mati læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Guðmundar Björnssonar á afleyðingum vinnuslyssins fyrir stefnanda. Í svokallaðri Bráðabirgðamatsgerð, dags. 17. mars 2003, segja þeir undir fyrirsögninni Almenn bráðabirgðaniðurstaða: Ekki hefur enn tekist að vinna bug á miklu verkjavandamáli Ara eftir baktognunina. Þó er eins og stendur ekki síður alvarlegt í hans máli hversu illa hann er haldinn af þunglyndi. Geðlæknir hans er enn með hann í meðferð sem gengur hægt. Í ljósi þessa telja matsmenn að ótímabært sé að ljúka matsgerð vegna afleiðinga slyssins og telja að bíða þurfi lokavottorðs geðlæknis að lokinni meðferð sem gæti tekið að minnst kosti ½ ár ennþá. Með bréfi til héraðsdóms 8. október 2003 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta líkamlegar og andlegar afleiðingar áverka er hann varð fyrir í vinnuslysinu. Óskað var eftir að einn læknir og einn lögfræðingur yrðu til þess kvaddir. Þann 24. sama mánaðar voru Torfi Magnússon taugalæknir og Páll Sigurðsson prófessor tilkvaddir af réttinum. Matsgerðin er dagsett 25. nóvember 2003, en var lögð fram í dómi 5. febrúar 2004. Þar segir undir fyrirsögninni Niðurstöður: 1. Matsmenn telja líklegt að einkenni matsbeiðanda í formi verkja, skertrar hreyfifærni og geðrænna einkenna, verði viðvarandi lengi enn og að hann muni að minnsta kosti um talsverða framtíð þurfa að nota bæði verkjalyf og þunglyndislyf. 2. Matsmenn telja að eftir dvölina á St. Fransiskuspítalanum um mánaðamótin maí-júní 2003 hafi ekki verið að vænta frekari bata og á þeim tíma hafi stöðugleikapunkti verið náð. Á þessu tímabili var matsbeiðandi rúmliggjandi meðan hann lá á Reykjalundi frá 23. september til 15. nóvember 2002, og meðan á dvölinni á St. Fransiskuspítalanum stóð, í fjórar vikur, í maí 2003. Veikindatímabil matsbeiðanda er því alls í 13 mánuði, þar af var hann rúmliggjandi í 11 vikur. 3. Með hliðsjón af leiðbeiningum í staðli Tryggingastofnunar ríkisins er niðurstaða matsmanna að fjöldi stiga nægi til þess að matsbeiðandi verði metinn til 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins. 4. Með hliðsjón af miskatöflum, sem gilda skv. dönsku skaðabótalögunum, meta matsmenn miska matsbeiðanda 40% - fjörutíu stig. 5. Við mat á miska með hliðsjón af töflum örorkunefndar um miskastig telja matsmenn, að varanlegur miski matsbeiðanda , sbr. 4. gr. skaðabótalaga, sé réttilega metinn 40% - fjörutíu stig. 6. Varanleg örorka matsbeiðanda á grundvelli 5. gr. skaðabótalaga er, að áliti matsmanna, 60% - sextíu stig. Með bréfi 28. nóvember 2003 krafði stefnandi réttargæslustefnda um bætur vegna slyssins samtals með lögmannskostnaði o.fl. að fjárhæð 70.633.053 kr. Í matsgerð á afleiðingum umrædds vinnuslyss stefnanda, er Jónas Hallgrímsson læknir og Guðmundur Björnsson læknir unnu og dags. er 3. mars 2004, segir m.a.: Tímabundið atvinnutjón: Tímabundið atvinnutjón er talið vera 100% tímabilið 21.04.2002 – 30.05.2003 þegar Ari útskrifaðist af sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Þjáningar: Þjáningatímabil er talið vera 21.04.2002 til 30.05.2003 og á þeim tíma var Ari rúmliggjandi á sjúkrastofunum í 11 vikur. Stöðugleikapunktur er settur 01.06.2003 eða daginn eftir útskrift af sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Varanlegur miski: Varnalegur miski er metinn 40% á grundvelli atriða sem er getið í kaflanum almenn niðurstaða og er bæði tekið tillit til stoðkerfiseinkenna og geðlægra einkenna. Varanleg örorka: Matsmenn telja að Ari verði framvegis ófær til starfa á sjó. Hann er lærður þjónn og ætti að geta unnið léttari störf í landi á því sviði en matsmenn telja óraunhæft að halda annað en að hann ætti að geta unnið sig eitthvað út úr þeim þunglyndisvandamálum sem hann nú hefur ef hann nýtur áframhaldandi geðlæknismeðferð. Heldur er meiri óvissa um framvindu stoðkerfisvandamála hans. Í ljósi þessa telja matsmenn að Ari hafi misst um það bil helming af fyrri starfsorku sinni til tekjuöflunar Varanleg örorka Ara vegna slyssins er metin 50%. Á dómþingi 18. mars 2004 óskuðu stefndu eftir yfirmati og á dómþingi 14. maí 2004 voru þau Sverrir Bergmann taugalæknir, Stefán Yngvason endurhæfingarlæknir og Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómslögmaður kvödd til að framkvæma hið umbeðna mat. Og á dómþingi 10. nóvember 2004 lögðu stefndu yfirmatsgerðina fram. Niðurstaða hennar var í stuttu máli sú að varanlegur miski matsþola samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 teldist vera 40% - fjörutíu stig, en varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 teldist vera 60% - sextíu stig. Tölulega sundurliðar stefnandi bótakröfu sína þannig: 1. Þjáningabætur: Rúmliggjandi 77 d x 2000 154.000 kr. Án þess að vera rúmliggjandi 313 x 960 300.480 kr. 2. Miskabætur: 5.511.000 x 75% 4.133.250 kr. 3. Bætur fyrir varanlega örorku: 6.217.060 x 106% x 12,595 x 60% 51.295.300 kr. 4. Tímabundin örorka: 5.751.858 kr. Samtals 61.634.888 kr. Stefnandi byggir á því að bætur fyrir þjáningar séu grundvallaðar á matsgerðinni [frá 25. nóvember 2003] og 3. gr. skaðabótalaga. Bætur fyrir miska kveðst stefnandi byggja á matsgerðinni og 4. gr. skaðabótalaga. Hann kveðst aðallega gera kröfu um að miski hans verði miðaður við 75% örorku, þ.e. staðal samkvæmt 2. mgr. 12. gr. almannatryggingalaga. Staðall þessi mæli þá færnisskerðingu sem hann hafi orðið fyrir vegna slyssins. Hann sé reistur á alþjóðlegum skilgreiningum á örorku sem tryggingafélög hér á landi séu bundin af samkvæmt alþjóðlegum skilmálum er Ísland hafi undirgengist. Í 4. gr. skaðabótalaga segi að einnig eigi að miða miska við þá erfiðleika sem áverkarnir valdi viðkomandi tjónþola. Miskatöflur mæli ekki slíka erfiðleika, sem verði því að meta sérstaklega. Þar komi staðall almannatryggingalaga til hjálpar, en hann hafi fulla lagastoð og sé byggður á alþjóðlegum skilgreiningum. Til vara kveðst hann byggja á að miskinn sé 40% og verði miskabætur samkvæmt því 2.204.400 kr. Bætur fyrir varanlega örorku kveðst stefnandi byggja á því að hafa ráðið sig í vinnu hjá stefnda, Granda hf., haustið 2001. Hafi hann verið ráðinn á skipið Ásbjörn RE-50 í september 2001 og verið skipsverji á skipinu í 3 mánuði 20 daga af árinu 2002 er hann slasaðist. Á þeim tíma hafi hann samkvæmt skattframtali haft 3.457.288 krónur í laun. Samkvæmt launamiðum frá réttargæslustefnda hafi brúttólaun hans með staðgengilslaunum til áramóta numið 6.217.060 krónum sem hann miði við sem árslaun. Þetta sé réttur mælikvarði samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem hann hafi, svo sem skattskýrslur staðfesti, verið í vinnu hjá ýmsum aðilum og haft rokkandi tekjur fyrir slysið. Til vara krefst hann þess að miðað verði við tekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið, sem hafi verið 4.209.506 krónur árið 1999, hækkun skv. launavst. 4.588.361 króna, 2.794.494 krónur árið 2000, hækkun skv. launavst 2.962.163 krónur, og forskráðar tekjur 1.901.082 krónur árið 2001, hækkun skv. launavst. 1.958.114 krónur, samtals 9.508.638 krónur eða meðaltekjur 3.170.000 krónur. Bætur fyrir varanlega örorku 3.170.000 x 12,595 x 60% = 23.955.690 krónur. Bætur fyrir tímabundna örorku kveðst stefnandi byggja á því að samkvæmt bráðabirgðamatsgerð 17. mars 2003 hafi áverkar hans ekki verið komnir í jafnvægi á þeim tíma og þar ályktað að læknismeðferð taki að minnsta kosti hálft ár til viðbótar. Eigi hann því rétt til staðgengilslauna til 1. júní 2003. Einnig vísar hann til þess að dómkvaddir matsmenn hafi ályktað að stöðugleikapunkti hafi verið náð um mánaðamótin maí-júní 2003. Í sambandi við kröfu um bætur fyrir tímabundna örorku krefst stefnandi að miðað verði við laun sem staðgengill hans hafi haft eða hásetahlut á Ásbirni RE-50 á tímabilinu 21. júní 2002 til 1. júní 2003. Þennan tíma hafi hann verið óvinnufær og ekki fengið nokkra greiðslu frá stefnda. Staðgengilslaun hans fram að áramótum 2002/2003 hafi verið 2.979.912 krónur, en eftir áramótin og til 1. júní 2003 3.177.243 krónur eða samtals 6.147.155 krónur. Af þeirri fjárhæð beri að draga greidda tryggingu og orlof að fjárhæð 405.297 krónur og verði krafan þannig 5.751.858 krónur. Ekki megi lögum samkvæmt skerða þessa fjárhæð með afdreginni staðgreiðslu eða vegna annarra skatttengdra atriða eða atriða af svipuðum toga. Á því er byggt af hálfu stefnanda að hann hafi afsalað sér bótum frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóði sjómanna. Dómkröfur hans verði því ekki skertar á grundvelli bóta frá þeim. Stefndi byggir á því að hafa greitt stefnanda skaðabætur að fullu fyrir það tjón sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi við störf sín um borð í Ásbirni RE-50 þann 20. apríl 2002. Stefndi byggir á því að útreikningur stefnanda á þjáningabótum vegna rúmlegu sé rangur. Fjárhæð þjáningabóta fyrir hvern dag eigi að nema 1.790 kr. (1300* 4522/3282). Þá beri að lækka þjáningabætur með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Kröfu um lækkun miskabóta byggir stefndi á því að um mat á varanlegum miska skuli fara eftir 4. gr. skaðabótalaga og engin heimild að lögum sé fyrir því að víkja ákvæðum 4. gr. til hliðar. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laganna skuli örorkunefnd semja töflur um miskastig. Þegar varanlegur miski er metinn sé höfð hliðsjón af töflum örorkunefndar að því marki sem unnt er, en til fyllingar þeim sé mati hagað þannig að samræmi náist. Ólíkar forsendur liggi til grundvallar staðli Tryggingastofnunar ríkisins. Kröfu um lækkun á bótum fyrir varanlega örorku byggir stefndi á því að við útreikning bóta verði tekjur stefnanda sjálfs, eins og þær eru tilteknar á skattframtölum síðustu þrjú almanaksár fyrir slys, lagðar til grundvallar, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og að árslaun ákveðin á grunni 1. mgr. 7. gr. gefi ranga eða ósanngjarna mynd af framtíðartekjum hans. Útreikningum stefnanda á verðlagsbreytingum á viðmiðunartekjum mótmælir stefndi sérstaklega enda sé ekki tekið fram við hvaða vísitölustig er miðað. Þá byggir stefndi á því að draga beri frá bótum vegna varanlegrar örorku eingreiðsluverðmæti þeirra bóta er stefnandi á rétt á úr almanntryggingum sem og 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, sem hann á rétt til úr lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Vísað er til þess að stefnanda beri samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar að takmarka tjón sitt. Honum sé því skylt að þiggja þær greiðslur, sem hann á rétt til frá almannatryggingum sem og úr lífeyrissjóði, vegna afleiðinga slyssins. Telji dómurinn að ákvarða eigi bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, byggir stefndi á, að í öllu falli beri aldrei að ákvarða árslaun hærri en hámark 4. mgr. 7. gr. kveður á um. Stefndu mótmæla kröfu um tímabundið atvinnutjón. Stefnandi hafi þegar fengið greiddar bætur vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 3.640.248 krónur auk kauptryggingar og orlofs að fjárhæð 405.297 krónur. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir frekari tekjumissi en þegar hefur verið bættur. Því er mótmælt að miða skuli tímabundið tekjutap við staðgengilslaun. Stefnandi hafi ekki verið fastráðinn hjá stefnda og legið hafi fyrir að hann yrði ekki ráðinn til afleysinga á Ásbirni RE-50 sumarið 2002 eða um haustið. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að fara í allar veiðiferðir skipsins. Stefndu byggja á því að frá greiðslum vegna tímabundins atvinnutjóns beri að draga dagpeninga og aðrar bætur frá opinberum tryggingum sem og 60% af greiðslum úr lífeyrissjóði og greiðslur úr sjúkrasjóði samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skaðbótalaga. Stefndu vísa til þess að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón séu skattskyldar samkvæmt 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón falli ekki undir 2. tl. 28. gr. laganna. Réttargæslustefnda beri því að halda eftir lögboðnum afdrætti opinberra gjalda af greiðslum vegna tímabundins atvinnutjóns með vísun til laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Samkvæmt 3. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 teljist skaðabætur vegna atvinnutaps eða launamissis laun samkvæmt lögunum. Afdráttur opinberra gjalda af launum eigi að fara fram, skv. 16. gr. laga nr. 45/1987, þegar laun eru borguð út eða færð launamanni til tekna vegna ákveðins greiðslutímabils. Gunnar Atli Överby gaf skýrslu símleiðis fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi verið samskipa stefnanda þegar stefnandi slasaðist á Ásbirni RE-50. Kvaðst hann hafa verið á skipinu í nokkur ár áður en slysið varð. Aðspurður kvaðst hann telja að stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið. Hann kvaðst hafa stundað sjó í rúm þrjátíu ár og aldrei fengið skriflega pappíra um fastráðningu á skip en talið sig fastráðinn þegar hann var búinn að vera nokkrar vikur án þess að vera sendur í land. Gunnar sagði að veiðitúrum á Ásbirni RE-50 hafi verið þannig hagað að veiðitúrinn hafi verið frá tveimur sólahringum upp í viku. Stoppað hafi verið svona í tvo til þrjá daga í landi eftir aðstæðum. Ekki hafi það fyrirkomulag verið tíðkað að skipsmenn tækju ákveðin frí á ákveðnum fresti t.d. annan eða þriðja hvern túr. Hann sagði að lausráðnir menn hafi verið á skipinu er komu og fóru, en stefnanda, taldi hann, ekki hafa verið einn af þeim. Hann kvað sumarfrí hafa verið tekið þegar skipið fór í slipp í um það bil mánaðartíma. Gunnar sagði að mjög hafi verið sótt í að vera í skipsplássi á Ásbirni RE-50, menn hefðu haft góðar tekjur þar. Aðspurður sagði Gunnar að ekki hafi tíðkast á Ásbirni RE-50 að menn tækju svokallaða frítúra, menn hafi tekið frí eftir aðstæðum og þörfum. Hann kvaðst ekki muna eftir að stefnandi hafi farið í land á meðan hann var samskipa stefnanda. Hann kvaðst sjálfur ekki hafa sleppt nema einum til tveimur túrum á ári enda hafi verið góð frí á milli, stoppað yfir sumartímann og stuttar veiðiferðir, skipið hafi aflað mikið á stuttum tíma og menn fengið tveggja til þriggja daga frí á milli túra. Björn Magnússon gaf skýrslu símleiðis fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi farið einn túr á Ásbirni RE-50, verið lausráðinn og farið túrinn fyrir stefnanda. Hann kvaðst hafa ætlað að stefnandi væri fastráðinn á skipinu. Skipstjórinn á Ásbirni RE-50 hafi haft samband við hann og spurt hann hvort hann gæti farið túrinn fyrir stefnanda. Ályktunarorð: Bótafjárhæð stefnanda samkvæmt útreikningi réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., er samtals 25.911.730 kr. Þetta er jafnframt sú fjárhæð sem stefnandi viðurkennir að hafa fengið greidda upp í stefnukröfu sína ekki síðar en 10. janúar 2005. Samkvæmt því hefur stefnandi fengið greiddar 460.120 kr. í þjáningabætur upp í kröfu um þjáningabætur að fjárhæð 454.480 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 2.300.600 kr. í miskabætur upp í kröfu um miskabætur að fjárhæð 4.133.250 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 17.686.871 kr. upp í kröfu um bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 51.295.300 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 3.784.197 kr. upp í kröfu um bætur fyrir tímabundna örorku að fjárhæð 5.751.858 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 1.679.942 kr. upp í framangreinda kröfu um vexti. Samkvæmt þessu verður að ætla að stefnandi hafi að fullu fengið greidda kröfu sína um þjáningabætur. Varanlegur miski stefnanda var bæði af dómkvöddum matsmönnum og dómkvöddum yfirmatsmönnum metinn fjörutíu stig. Ekki deilt um að 2.300.600 kr. eru fullar bætur stefnanda fyrir varanlegan miska, þegar bætur þessar eru byggðar á niðurstöðu matsmanna. Kröfu stefnanda um að miða eigi við bætur fyrir varanlegan miska við staðal samkvæmt 2. mgr. 12. gr. almannatryggingalaga, eða 75% örorku, fær ekki stoð í gildandi skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Stefnandi telur að við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku hans vegna slyssins eigi skv. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 að taka mið af brúttólaunum hans með staðgengilslaunum árið 2002, alls að fjárhæð 6.27.060 kr., enda megi telja allar líkur fyrir því, að hann hefði verið skipverji á Ásbirni RE-50 til frambúðar, hefði hann ekki orðið fyrir slysinu 20. apríl 2002. Til vara gerir stefnandi kröfu um að miðað verði við tekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið eftir reglum 1. mgr. 7. gr. sömu laga, samtals 9.508.638 kr., eða meðaltekjur 3.170.000 kr. Fallist verður á með stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt fram á óvenjulegar aðstæður er með réttu kalli á annan mælikvarða um líklegar framtíðartekjur stefnanda en leiðsögn ákvæðis 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga mælir fyrir um. Réttargæslustefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., reiknar með hærri meðaltekjum stefnanda síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið en stefnandi miðar sjálfur við í varakröfu sinni um bætur fyrir varanlega örorku, eða 4.082.074 kr. Þá hefur stefnandi ekki hnekkt útreikningum tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris stefnanda er liggur fyrir í málinu. Verður því að telja að stefnandi hafi fengið fullar bætur með þeim greiðslum sem hann hefur þegar tekið á móti frá tryggingarfélaginu fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 19/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja. Ekki var gerður skriflegur samningur við stefnanda um skiprúm og hefur stefndi ekki með öðrum hætti sýnt fram á að stefnandi hafi verið lausráðinn. Verður því að telja að stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið. Full laun stefnanda samkvæmt launaseðlum frá 22. apríl 2002 til 31. maí 2003 eru 7.020.297 kr. Ekki er tölulegur ágreiningur um að frá þeirri fjárhæð dragast 2.168.647 kr. samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993. Þá dregur stefndi að auki frá 1.067.453 kr. og miðar þar við sjö frítúra í mati á staðgengilslaunum komi til lækkunar. Stefnandi hefur þegar fengið greiddar 3.784.197 kr. fyrir tekjutap vegna tímabundins atvinnutjóns. Hins vegar liggja ekki fyrir í málinu nein haldbær gögn um meðaltal frítúra fastráðinna skipverja í sambærilegri stöðu og stefnandi gegndi á Ásbirni RE-50 á þeim tíma er hér um ræðir. Verður stefndi að bera halla af því. Vangreiddar eru því 1.067.453 kr. fyrir tímabundið atvinnutjón. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.067.453 kr. með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Grandi hf., greiði stefnanda, Ara Sigurðssyni, 1.067.453 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 20. apríl 2002 til 28. desember 2003, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 354/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 202/2003
Fjársvik Skjalafals Skilorð Hegningarauki Brotasamsteypa
Í samræmi við játningu A var hann sakfelldur fyrir brot gegn 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing A var tiltekin eftir ávæðum 60. gr. og 78. gr. laga nr. 19/1940, jafnframt því sem litið var til ákvæða 77. gr. sömu laga. Var A dæmdur í 10 mánaða fangelsi, skilorðsbundið að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. maí 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem nú krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð með þeim hætti að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hlaut ákærði 29. janúar 2003 fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir skjalafals. Brot ákærða, sem nú eru til umfjöllunar, eru öll framin áður en sá dómur gekk. Verður refsing ákærða því tiltekin eftir ákvæðum 60. gr. sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, jafnframt því sem litið verður til ákvæða 77. gr. sömu laga, en hinn áfrýjaði dómur er vegna fleiri en eins brots ákærða. Af hálfu ákærða hefur sérstaklega verið skírskotað til hegðunar hans að undanförnu og að alllangt sé liðið frá því að brotin voru framin. Þegar hins vegar er litið til eðlis og umfangs brota ákærða, sem ekki mun hafa greitt dæmdar bætur, verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Aðalsteinn Ólafsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2003. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 25. febrúar sl., á hendur, Aðalsteini Ólafssyni, [ . . . ], „fyrir fjársvik með því að hafa, föstudaginn 26. apríl 2002, blekkt starfsmann Íslandsbanka, Smiðjuvegi 1, Kópavogi, símleiðis til að auka heimild til yfirdráttar á reikningi K, hjá bankanum nr. [ . . . ] um 100.000 kr. með því að segjast vera K og fengið starfsmanninn til að millifæra heimildarlaust 90.000 kr. inn á reikning ákærða nr. [ . . . ] hjá Íslandsbanka og slegið eign sinni á peningana. Þetta er talið varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruvald krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu er af hálfu Íslandsbanka, kt. 421289-4769, krafist skaðabóta 90.000 kr. auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26.5.2002 og síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga til greiðsludags." Með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 21. mars sl., á hendur, sama, „fyrir skjalafals á árinu 2001 með því að hafa selt í Búnaðarbanka Íslands, Háaleitisútibúi, Suðurlandsbraut 2, Reykjavík veðskuldabréf og víxil, sem ákærði hafði falsað með áritun á nafni G, svo sem rakið er: 1. Í febrúar skuldabréf [ . . . ] að fjárhæð 1.250.000 kr., sem ákærði gaf út til Búnaðarbanka Íslands, Háaleitisútibús, þann 7. sama mánaðar með veði í íbúð að [ . . . ] Reykjavík, og falsaði jafnframt með áritun á nafni G sem sjálfskuldarábyrgðarmanns. 2. Í maí víxil [ . . . ] að fjárhæð 300.000 kr., gefinn út af Þ 9. maí 2001 og samþykktan af ákærða til greiðslu 9. júlí sama ár, sem ákærði hafði falsað með áritun á nafni G sem ábekings. Telst þetta varða við 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar." Ákærði kom fyrir dóm 21. mars sl. og játaði brot sín eins og þeim er lýst í ákærum. Eru játningar hans í samræmi við önnur gögn málsins og verður hann sakfelldur fyrir brot sín, en þau eru í ákæru réttilega færð til refsiákvæða.
Mál nr. 89/2006
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Orsakatengsl Gjafsókn
K lenti í umferðarslysi í október 1999. Hún leitaði til sérfræðings í bæklunarskurðlækningum í júlí 2001 og kvartaði undan bakverkjum sem hún taldi að rekja mætti til árekstursins. Hún hafði alið barn þremur vikum fyrr. Aðilar óskuðu sameiginlega eftir læknismati á afleiðingum slyssins í janúar 2002 og var varanleg örorka metin 7% og varanlegur miski einnig 7%, en matsmenn höfðu þann fyrirvara á að óvissa væri um orsakatengsl milli slyssins og bakeinkenna K. Um tveimur árum síðar sendi K matmönnum staðfestingu vinnuveitanda síns á þeim tíma sem slysið varð um að hún hefði verið frá vinnu í tvo daga eftir slysið vegna bakverkja. Töldu matsmenn umrædd gögn styðja það að um orsakatengsl hefði verið að ræða. Með héraðsdómi var S sýknað af kröfu K þar sem ekki hefði verið sýnt fram á orsakatengsl á milli slyssins og einkenna hennar. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms voru að beiðni K dómkvaddir tveir menn, prófessor í lögum og bæklunarskurðlæknir, til að leggja mat á nánar tilgreindar afleiðingar slyssins. Í þeim kafla matsgerðarinnar sem fjallaði um orsakatengsl kom fram að matsmenn teldu slysið vel hafa getað valdið einkennum K. Í niðurstöðu Hæstaréttar var tekið fram að héraðsdómur hefði verið skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, sérfræðingi í fæðingarlækningum og sérfræðingi í bæklunarlækningum. Hefði dómurinn ekki talið að þau sérfræðigögn sem lágu fyrir í héraði væru eindregin um að K hefði orðið fyrir þeim áverka í árekstrinum sem verið gæti orsök núverandi einkenna hennar. Var ekki talið að því áliti hefði verið hnekkt með mati hinna dómkvöddu manna og var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2006. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 1.751.665 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. júní 2002 til greiðsludags, en til vara 1.700.623 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli þá niður. I. Áfrýjandi var ökumaður bifreiðar sem lenti í hörðum árekstri aðfaranótt sunnudagsins 24. október 1999. Var hún tryggð ökumannstryggingu hjá stefnda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Áfrýjandi leitaði til sérfræðings í bæklunarskurðlækningum 16. júlí 2001, tæpum 21 mánuði eftir áreksturinn, og kvartaði undan mjóbaksverkjum sem hún taldi að rekja mætti til hans. Hafði áfrýjandi þá alið barn þremur vikum fyrr. Aðilar óskuðu sameiginlega 18. janúar 2002 eftir mati tveggja lækna á afleiðingum slyssins. Í matsgerð læknanna 20. mars sama ár, sem nánari grein er gerð fyrir í héraðsdómi, var varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins metinn 7% og varanleg örorka einnig 7%. Matsmennirnir höfðu þó þann fyrirvara á að óvissa væri um orsakatengsl milli slyssins og bakeinkenna áfrýjanda. Tveimur árum síðar, 24. mars 2004, sendi áfrýjandi matsmönnum staðfestingu skólastjóra leikskóla, sem hún starfaði hjá er slysið varð, þess efnis að hún hafi farið heim úr vinnu um hádegi mánudaginn 25. október 1999 vegna verkja í baki og einnig verið frá vinnu daginn eftir af sömu orsökum Fylgdu bréfinu dagbókarfærslur leikskólastjórans 25. og 26. okóber 1999 varðandi veikindi áfrýjanda. Af því tilefni rituðu matslæknarnir áfrýjanda bréf 26. apríl 2004, þar sem fram kom að þeir teldu framangreind gögn styðja það að um orsakatengsl hafi verið að ræða milli slyssins og bakeinkenna áfrýjanda. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 25. október 2004. Snýst ágreiningur aðila einkum um hvort orsakatengsl séu milli slyssins og þeirra einkenna sem áfrýjandi kennir frá baki, en stefndi heldur því einnig fram að krafa áfrýjanda sé fyrnd. II. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms voru að beiðni áfrýjanda dómkvaddir tveir menn, prófessor í lögum og bæklunarskurðlæknir. Skyldu þeir leggja mat á nánar tilgreindar afleiðingar umferðarslyssins fyrir áfrýjanda. Hefur matsgerð þeirra 27. maí 2006 verið lögð fram í Hæstarétti. Í þeim kafla matsgerðarinnar sem fjallar um orsakatengsl milli slyssins og einkenna áfrýjanda er vitnað til lögregluskýrslu frá október 1999. Síðan segir að við áreksturinn hafi höggið á bíl áfrýjanda komið „á vinstra afturhorn bifreiðarinnar þannig að ætla má að fyrst og fremst verði um snúningskrafta að ræða en bifreiðin snýst hálfhring. Með því má ætla að á bol matsbeiðanda verði fyrst og fremst vindingur til hægri sem aftur geri einkenni hægra megin líklegri. Telja matsmenn þannig slysið 24. október 1999 vel hafa getað valdið einkennum þeim sem matsbeiðandi kvartar um frá mjóbaki og jafnvel hálsi. Ljóst er þó, að í daglegu lífi henda ýmis atvik og fólk viðhefur ýmsar athafnir sem einnig gætu verið mögulegir orsakavaldar. Af gögnum málsins og upplýsingum matsbeiðanda verður þó ekki séð að nein slík atvik hafi orðið og liggur því ekkert fyrir um að önnur atvik, svo sem grindarlos valdi einkennum þeim, sem hrjá matsbeiðanda. Matsmenn hafa því miðað niðurstöður sínar, sem settar eru fram að neðan, við að þær séu afleiðing umferðarslyssins 24. október 1999.“ Þeir telja síðan að áfrýjandi hafi verið óvinnufær í tvo daga, hún hafi verið veik en ekki rúmliggjandi í þrjá daga og batahvörf hafi verið 24. nóvember 1999. Þá telja þeir eins og matslæknarnir varanlegan miska áfrýjanda sem og varanlega örorku hennar hæfilega metna 7%. Héraðsdómur var skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, sérfræðingi í fæðingarlækningum og sérfræðingi í bæklunarlækningum. Að mati dómsins voru þau sérfræðigögn er fyrir lágu í héraði ekki eindregin um að áfrýjandi hafi orðið fyrir þeim áverka í árekstrinum, sem verið gæti orsök núverandi einkenna hennar. Þessu áliti hefur ekki verið hnekkt með mati hinna dómkvöddu manna. Verður því að staðfesta hinn áfrýjaða dóm. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kristbjargar Þ. Kolbeinsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 5. október s.l., hefur Kristbjörg Þ. Kolbeinsdóttir, kt. 190664-7599, nú til heimilis að Skessugili 6, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi með stefnu, útgefinni 19. október 2004 og birtri 25. s.m., á hendur Sjóvá-almennum tryggingum h.f., kt. 701288-1739, Kringlumýri 5, Reykjavík, en málið var þingfest þann 4. nóvember 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða henni kr. 1.751.665, ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38, 2001 frá 21. júní 2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu skv. málskostnaðarreikningi, en með bréfi Dómsmálaráðuneytisins, dags. 8. desember 2003 var stefnanda veitt gjafsókn og gerir stefnandi kröfu um að málskostnaður verði dæmdur henni eins og málið sé eigi gjafsóknarmál. Þá er krafist að 24,5% virðisaukaskattur er leggist við dæmdan málskostnað, sbr. lög nr. 50, 1988. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað skv. málskostnaðarreikningi, en til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Mál þetta höfðar stefnandi til greiðslu skaðabóta vegna tjóns, sem hún kveðst hafa orðið fyrir er hún lenti í umferðarslysi við gatnamót Drottningarbrautar og Austurbrúar á Akureyri þann 24. október 1999. Í máli þessu er ágreiningur um hvort orsakatengsl séu á milli nefnds umferðarslyss og þess líkamlega ástands sem stefnandi býr nú við, en einnig um það hvort kröfur stefnanda séu fyrndar. I. Í lögregluskýrslu, dagsettri 24. október 1999, er atvikum lýst á þann veg, að kl. 01.44 hafi lögreglunni á Akureyri verið tilkynnt um árekstur með bifreið stefnanda, JA-151, Toyota Corolla, sem ekið hafði af Austurbrú inn á Drottningarbraut gegnt biðskyldu til norðurs og bifreiðinni XT-545, Plymouth, sem ekið hafði suður Drottningarbraut og fram úr bifreiðinni MO-457, uns hún hafnaði á bifreið stefnanda. Samkvæmt skýrslunni voru ákomur á bifreið stefnanda á miðri vinstri hlið og afturhluta. Er skráð að tjón á bifreiðinni hafi verið mikið og að hún hafi verið óökufær eftir áreksturinn. Í skýrslunni er greint frá því að ákomur hafi verið á vinstra framhorni bifreiðarinnar XT-545, en að tjón á henni hafi verið lítið. Greint er frá því að farþegi í bifreið stefnanda hafi kvartað undan eymslum í höfði eftir áreksturinn og að hann hafi af þeim sökum verið fluttur á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri (FSA). Í upplýsingaskýrslu lögreglu, sem dagsett er 26. s.m., er skráð að nefndur farþegi hafi kvartað um höfuðverk daginn eftir áreksturinn, en einnig um eymsli í baki og herðum. II. Samkvæmt stefnu og öðrum gögnum málsins var stefnandi, er atvik máls þessa gerðust, búsett ásamt 4 börnum sínum, 9, 14, 16 og 17 ára, í Eyjafjarðarsveit. Starfaði hún í leikskólanum Krummakoti þar í sveit en vann einnig hlutastarf í Ferðanesti við Drottningarbraut á Akureyri. Í stefnu er því haldið fram að fljótlega eftir umferðarslysið hafi stefnandi fundið til eymsla í baki, en ætlað að þau myndu hverfa af sjálfu sér og því ekki leitað til læknis. Hún hafi mætt til vinnu í leikskólanum mánudaginn 25 október 1999, en hætt störfum um hádegisbilið vegna mikilla verkja í baki. Hún hafi og verið frá vinnu þriðjudaginn 26. október s.á. af sömu ástæðu Þessu til staðfestu vísar stefnandi til framlagðs bréfs leikskólastjóra Krummakots frá 22. mars 2004 og dagbókarfærslna sama aðila fyrir dagana 25. og 26. október 1999. Staðhæfir stefnandi að allt frá þessum tíma hafi hún oft verið með verki í baki, sem hún hafi ekki haft fyrir slysið. Hafi hún orðið ófrísk á árinu 2000 og eignast barn í júní árið 2001. Á meðgöngunni hafi bakverkirnir ágerst. Vegna bakverkjanna hafi hún á árinu 2001 leitað til heimilislæknis síns, Hilmis Jóhannssonar, heilsugæslulæknis, er hafi vísað henni til Guðna Arinbjarnar, bæklunarskurðlæknis. Í málinu hafa verið lögð fram gögn frá nefndum læknum. Í vottorði Hilmis Jóhannssonar, sem dagsett er 19. desember 2001 er rakin heilsufarssaga stefnanda, en í upphafsorðum er þess getið að stefnandi hafi lítið þurft að leita sér læknishjálpar í gegnum tíðina. Greint er frá því að hún hafi leitað sér lækninga í júlímánuði 1987 vegna bakverkja er hafi leitt fram í kvið. Um hafi verið að ræða þvagfærasýkingu og hafi stefnandi fengið meðferð við því. Í júnímánuði 1988 hafi hún leitað lækninga vegna verkja í hægra hné við álag og kvartað undan smellum. Hafi hún áður stundað langstökk en hætt því vegna greindra eymsla. Hún hafi fengið bólgueyðandi meðferð og ekki kvartað undan hnémeiðslunum eftir það. Í vottorðinu er frá því að í júnímánuði 1999 hafi stefnandi kvartað um höfuðverk í gagnauga báðum megin ásamt ljósfælni og ógleði, en án uppkasta. Þá hafi hún verið aum við þreifingu temporalt. Niðurlag vottorðs heilsugæslulæknisins er svohljóðandi: „Það hefur verið talsvert álag á henni undanfarið, en neitar öllum depression einkennum. Teknar voru ítarlegar blóðprufur sem voru allar eðlilegar nema járn var í hærra lagi. Einnig hafa verið teknar ítarlegar gigtarprufur 3. desember 1998, sem voru neikvæðar. [Stefnandi] er fimm barna móðir og fæddi síðast 25. júní s.l. Annars hefur hún ekki leitað læknis nema vegna smákvilla þar til hún leitaði nú s.l. sumar vegna afleiðinga bílslyss í október 1999. Undirritaður vísaði henni þá til Guðna Arinbjarnar, bæklunarlæknis, sem mun hafa skrifað ítarlegt vottorð eftir undangengna röntgenrannsókn og sneiðmyndatöku af hrygg.“ Í vottorði Guðna Arinbjarnar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, sem dagsett er 10. september 2001, er þess getið að lögmaður stefnanda hafi óskað eftir nákvæmu læknisvottorði vegna áverka, orsaka, meðferðar, svo og um horfur og núverandi ástand vegna afleiðinga slyss hinn 24. október 1999. Í vottorði segir síðan: „Farið hefur verið í gegnum gögn slysadeildar FSA. Þar eru engar komur skráðar vegna slyssins, það eru engar skoðanir á sérfræðimóttöku FSA og samkvæmt gögnum frá heimilislækni eru engar komur á heilsugæslu Akureyrar vegna þessa slyss. Til grundvallar liggur því skoðun og viðtal við sjúkling á stofu þann 16.07.01. [Stefnandi] segir svo frá að í október 1999 hafi hún verið bílstjóri bifreiðar, ók inn á Drottningarbraut á Akureyri er annarri bifreið var ekið inn í hlið hennar. Kveðst hafa verið í bílbelti og kveður bílinn hafa snúist heilhring. Fékk ekki verki fyrr en einhverjum dögum eftir áverkann og segist ekki hafa leitað læknis eða fengið meðferð vegna þessa. Sjúklingur kveðst alla tíð hafa verið hraust, ekki haft nein vandamál með bakverki. Kveðst nú hafa verki í mjóbaki sem leiði niður í hægri mjöðm og niður í hægra læri, fót og tær. Finnst verst ef hún situr lengi, einnig vont ef hún liggur lengi, á þá erfitt með að standa og fara á fætur. Hefur ekki tekið lyf vegna þessa. Sjúklingur ól barn 3 vikum fyrir þessa skoðun. Var ekki með grindarlos á meðgöngu. Panta röntgenmynd og sneiðmyndatöku. Þessi rannsókn fer fram þann 01.08.01. Röntgenmyndir af mjóbaki sýna mjög væga snúningsskekkju til vinstri, annars allt eðlilegt, sneiðmyndataka af L-3 til S:1, samkvæmt svari röntgenlækna, hvorki greinist brjósklos eða þrenging - eðlileg rannsókn. Álit: [Stefnandi] er með mjóbaksverki sem leiða í hægri ganglim. Er ekki orsakað af brjósklosi, ekki ólíklegt að þessi einkenni geti byrjað eftir bílslys. Afar líklegt að sjúklingur muni hafa þörf á sjúkraþjálfun og mögulega bólgueyðandi lyfjum til þess að bæta ástandið. Gæti þó lagast af sjálfu sér er lengra líður frá barnsburði.“ Samkvæmt gögnum málsins óskuðu lögmenn stefnanda og stefnda eftir því í janúar 2002, að læknarnir Guðmundur Björnsson og Atli Þór Ólason létu í té mat á heilsufari stefnanda skv. lögum nr. 50, 1993 vegna umrædds bílslyss, og um það hvenær ekki væri að vænta frekari bata. Af hálfu lögmanns stefnda var og sérstaklega farið fram á að læknarnir athuguðu hvort orsakatengsl væru á milli bílslyssins og kvartana stefnanda. Matsgerð læknanna er dagsett 20. mars 2002, en matsskoðun hafði farið fram 25. febrúar s.á. Í matsskýrslunni er rakin félags- og persónusaga stefnanda og m.a. áréttað að hún eigi 5 börn það yngsta 8 mánaða, að hún hafi unnið fullt starf á leikskóla frá vorinu 1998 þar til í aprílmánuði 2000, en að hún hafi þá flutt til Akureyrar og starfað um tíma í bakaríi en frá haustinu 2000 starfað sem dagmóðir og gætt að meðaltali tveggja barna. Rakin er fyrri heilsufarssaga stefnanda, sbr. áður rakin vottorð heimilislæknis, og sérfræðings í bæklunarskurðlækningum frá árinu 2001, en þess jafnframt getið að hún hafi farið í æðahnútaaðgerð á vinstri fæti í desembermánuði 2001. Varðandi umferðarslys stefnanda þann 24. október 1999 er í matsskýrslunni vísað til áðurrakinnar lögregluskýrslu, en síðan segir m.a.: ,,Um var að ræða töluvert högg og kveðst hún (stefnandi) fljótlega hafa farið að finna fyrir óþægindum í baki. (Stefnandi) segir að u.þ.b. 3 dögum eftir slysið hafi hún fengið „sjokk“ vegna þess sem gerst hafði kveðst ekki hafa misst úr vinnu vegna slyssins, en hún varð ófrísk og fæddi heilbrigt barn í júnímánuði 2001. Á þeim tíma versnuðu óþægindi hennar í baki með leiðnióþægindum, sérstaklega hægra megin út í mjöðm kveðst ekki hafa farið í sjúkraþjálfunarmeðferð, en hefur tekið verkjalyf af og til. Hún segir ástand sitt búið að vera óbreytt lengi.“ Við matsskoðun er líðan stefnanda lýst þannig: ,,(Stefnandi) segir að fyrir slysið hafi hún haft óþægindi frá stoðkerfi, sérstaklega við mikið álag. Hafi það aðallega verið „vöðvabólga“. Vegna afleiðinga slyssins hafi hún farið að finna fyrir bakverkjum sem hafi farið hríðversnandi með einkennum í mjóbaki og leiðnióþægindum út í hægri ganglim. Þá hafi hún óþægindi í hálsi og herðum með þreytuverk í hálsi og þyngslum yfir höfði. Hún kveðst eiga í erfiðleikum með að sitja og standa lengi og eftir rúmlegu þarf hún að „rúlla sér út úr rúminu“. Óþægindin leiði stundum niður í hægri fót og sé akstur bifreiðar um langan veg erfiðastur. Óþægindin leiði stundum niður í il með dofaverk og geti þá borið á helti. Skoðun: Um er að ræða rétthenta konu í meðalholdum. Líkamsstaða er innan eðlilegra marka. Við skoðun á hálsi eru hreyfingar eðlilegar, það eru ekki eymsli í hálsi og hreyfingar í öxlum eru einnig innan eðlilegra marka ásamt brjóstbaki. Það eru væg þreifieymsli í vöðvum hliðlægt í brjóstbaki. Við skoðun á baki eru hreyfingar stirðar, það eru álagstengd óþægindi neðarlega í lendhrygg og við bolvindu fær hún óþægindi í mjóbak. Mjaðmahreyfingar eru innan eðlilegra marka, SLR eru u.þ.b. 80° beggja vegna, SI-liðir gætu verið með óþægindi við álag hægra megin. Það eru þreifieymsli yfir tractus ilotibalis hægra megin og jafnvel í kringum lærhnútu. Taugaskoðun er innan eðlilegra marka.“ Niðurstöðukafli matsskýrslunnar er svohljóðandi: „Matsmenn telja að nokkrum erfiðleikum sé bundið að fullyrða að orsakatengsl séu milli bílslyssins þann 24.10.1999 og núverandi einkenna ofanritaðrar. Ljóst er að um töluverðan árekstur var að ræða og gæti hann einn sér hafa valdið töluverðum einkennum vegna hnykkáverka, en að sama skapi er ekki hægt að fullyrða að svo hefði orðið. Fram kemur að ofanrituð leitaði ekki til læknis fyrr en 16.07.01. Einkenni þau sem hún hefur í dag og hún rekur til umferðarslyssins gætu í sjálfu sér verið til komin án slysaatburðar og gætu t.d. verið orsökuð af ertingu í spjaldlið hægra megin. Slík erting getur komið fram án þess að um slysaatburð sé að ræða og er t.d. allalgengt einkenni við grindarlos á meðgöngu. Að þessu sögðu telja matsmenn sanngjarnt að leggja þurfi fram gögn um læknisheimsókn eða staðfestingu kvartana hennar á annan hátt í kjölfar umferðarslyssins til þess að hægt sé með vissu að telja skýr orsakatengsl milli bílslyssins og núverandi kvartana hennar. Liggi þær upplýsingar fyrir telja matsmenn sanngjarnt að ætla að um orsakatengsl sé að ræða milli núverandi einkenna og bílslyssins. Þá verður lagt til grundvallar eftirfarandi: Ekki kemur fram í gögnum málsins að ofanrituð hafi verið frá vinnu tímabundið vegna afleiðinga umferðarslyssins. Matsmenn telja að u.þ.b. 2 mánuðum eftir slysið hafi ekki verið að vænta frekari bata og telst hún hafa verið veik og batnandi á þeim tíma í skilningi skaðabótalaga, en ekki rúmliggjandi. Við mat á varanlegum miska leggja matsmenn til grundvallar þá almennu líkamlegu færniskerðingu sem ofanrituð býr við vegna tognunaráverka í mjóbaki. Óþægindi þessi hafa einnig í för með sér allnokkra skerðingu á almennum lífsgæðum hennar. Við mat á varanlegri örorku leggja matsmenn til grundvallar að einkenni þessi geta valdið varanlegri skerðingu á getu hennar til tekjuöflunar þar sem þau takmarka starfsval hennar, álagsgetu og úthald. Ofanrituð hefur grunnskólamenntun og takmarkaða starfsreynslu í störfum utan heimilis.“ Í lok matsskýrslunnar setja matsmennirnir fram eftirfarandi ályktanir: „1. Undirritaðir matsmenn telja að ekki sé útilokað að orsakatengsl séu til staðar milli bílslyssins og núverandi einkenna ofanritaðrar. Um var að ræða allharðan árekstur. Matið nú byggir á frásögn ofanritaðrar frá slysdegi fram að fyrstu læknisheimsókn þann 16.07.01. og áliti þess læknis sem fyrst sér hana eftir slysið þann 16.07.01. Óvissunni um orsakasamhengi væri hægt að eyða með því að lögð yrðu fram læknisvottorð eða sambærileg gögn sem staðfestu kvartanir hennar tengdar umferðarslysinu á þeim tíma sem um er að ræða. Telja matsmenn að slík gögn séu nauðsynleg til þess að sýnt sé fram á orsakatengsl með vissu. 2. Sé gert ráð fyrir orsakatengslum telja matsmenn tímabært að leggja mat á varanlegt heilsutjón ofanritaðrar, sbr. umræðu að ofan. 3. Tímabundið atvinnutjón telst ekki vera. 4. Ofanrituð telst hafa verið veik og batnandi þar til ekki var að vænta frekari bata 2 mánuðum eftir slysið. Á þeim tíma telst hún ekki hafa verið rúmliggjandi. Stöðugleikapunktur telst vera 24.12.1999. 5. Varanlegur miski telst hæfilega metinn 7%. 6. Varanleg örorka telst vera 7%. 7. Hefðbundin varanleg læknisfræðileg örorka telst vera 7%. 8. Undirritaðir matsmenn hafa kynnt sér þau læknisfræðilegu gögn sem fyrir liggja varðandi ofanritaða og hafa átt við hana viðtal og skoðað. Þeir telja ekki að önnur slys eða sjúkdómar eigi þátt í því mati sem hér er lagt fram og eingöngu tekur til afleiðinga umferðarslyssins þann 24.10.1999 að gefnum ofangreindum forsendum.“ Samkvæmt gögnum málsins sendi lögmaður stefnanda stefnda þann 21. maí 2002 tillögu að bótauppgjöri, er voru byggðar á framan greindri matsskýrslu. Af hálfu stefnda var bótaskyldu hafnað með tölvupósti þann 13. júní s.á. með vísan til þess að orsakatengsl milli bílslyssins og núverandi einkenna stefnanda væru ósönnuð. Fyrir liggur að vitnið Anna Gunnbjörnsdóttir, leikskólastjóri Krummakots í Eyjafjarðarsveit, ritaði eftir þetta svofellt bréf þann 22.mars 2004: Það staðfestist hér með að Kristbjörg Kolbeinsdóttir var starfsmaður á leikskólanum Krummakoti árið 1999. Helgina 23. - 24. október lenti Kristbjörg í bílslysi sem leiddi til þess að hún þurfti að fara heim úr vinnunni um hádegi á mánudeginum 25. október vegna mikilla verkja í baki og mjóbaki. Kristbjörg var einnig heima þriðjudaginn 26. október af sömu orsökum. Með bréfi þessu fylgdi ljósrit úr dagbók frá 25. og 26. október þar sem eftirfarandi var handritað: „25. október: Kittý veik heim um hádegi, lenti í bílslysi, kvartaði um í mjóbaki og baki.“ Í dagbókarfærslu þann 26. október er skráð: „Kittý veik, illt í baki.“ Fyrir liggur að lögmaður stefnanda sendi nefndum matslæknum ofangreind gögn vitnisins Önnu Gunnbjörnsdóttur með bréfi dagsettu 24. mars 2004, en af því tilefni rituðu þeir eftirfarandi bréf, sem dagsett er 26. apríl 2004 : „Matsmenn telja að miðað við eðli málsins og eðli framlagðra gagna styðji þau að um orsakatengsl sé að ræða milli slysaatburðarins þann 24.10.1999 og núverandi kvartana hennar.“ III. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi sé með ökumannstryggingu fyrir stefnanda, sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, og að ekki sé deila um greiðsluskyldu stefnda á tjóni er hlotist hafi á líkama stefnanda vegna slyssins. Á hinn bóginn sé ágreiningur um það hvort líkamstjón hafi hlotist af árekstrinum. Hafi stefndi hafnað því að stefnandi hafi hlotið nokkurt líkamstjón í slysinu, þ.e. að engin orsakatengsl séu sönnuð á milli bílslyssins og núverandi einkenna stefnanda. Af hálfu stefnanda er þessu mótmælt og telur hann sig hafa sannað orsakatengslin og byggi því kröfu sína á áðurröktu örorkumati. Af hálfu stefnanda er til þess vísað að samkvæmt skýrslu lögreglu hafi árekstur sá sem stefnandi lenti í þann 24. október 1999 verið mjög harður. Staðfest sé að stefnandi hafi þurft að fara heim úr vinnu 34 klst. eftir áreksturinn vegna mikilla verkja í baki og mjóbaki og hafi verið frá vinnu í 2 daga vegna verkja. Hafi stefnandi enga slíka verki haft fyrir áreksturinn en því til staðfestingar er vísað til áður rakins vottorðs Hilmis Jóhannssonar, heilsugæslulæknis, frá 19. desember 2001, en þar sé vísað til þess að þeir verkir er hún hafði á árum áður séu alls ótengdir ástandi hennar eftir umrætt umferðarslys. Af hálfu stefnanda er byggt á áliti matslækna, sbr. og viðbótarmati þeirra frá 26. apríl 2004, þar sem miðað sé við að öll framlögð gögn styðji að um orsakatengsl sé að ræða milli slysaatburðarins þann 24. október 1999 og núverandi kvartana hennar. Af hálfu stefnanda er andmælt þeirri málsástæðu stefnda að bakeymsli hennar hafi orsakast af meðgöngu og grindarlosi eftir bílslysið. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að þrátt fyrir að verkir í baki hafi versnað við meðgönguna hafi það ástand lagast eftir barnsburð. Meðgangan hafi á hinn bóginn leitt til þess að hún hafi frestað för sinni til læknis vegna bakeymslanna og sé það helsta skýringin á þeim drætti sem á varð, en hún hafi fyrst leitað til læknis 21 mánuði eftir slysið. Af hálfu stefnanda er einnig á það bent að engin rannsókn á árekstrinum hafi farið fram af hálfu lögreglu eftir slysið, líkt og stefndi hafi í raun farið fram á sbr. svarbréf lögreglunnar á Akureyri, sem dags. sé 14. ágúst 2000. Telur stefnandi að fullvíst megi telja að ef slík rannsókn hefði farið fram þá hefði það komið fram við skýrslutöku af hennar hálfu að hún hefði slasast við áreksturinn eins og farþegi bifreiðarinnar, en hann hafi verið fluttur á sjúkrahús af lögreglu. Stefnandi telur fullsýnt að gögn málsins sýni fram á að orsakatengsl séu á milli greinds bílslyss og núverandi ástands hennar. Hafi stefnandi því sannað tjón sitt og sé því stefndi skyldur samkvæmt ökumannstryggingu að bæta tjón hennar. Við munnlegan málflutning mótmælti stefnandi því að krafa hennar sé fyrnd. Er til þess vísað að matslæknar hafi metið svonefndan stöðugleikapunkt u.þ.b. 2 mánuðum eftir slysið, þ.e. á aðfangadag 1999. Hafi stefnanda verið ómögulegt að afla nauðsynlegra gagna þá þegar og hafi henni fyrst verið unnt að gera það á árinu 2000. Verði að játa stefnanda svigrúm til slíkrar gagnaöflunar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 281/1994 og nr. 276/2003. Stefnandi hafi haft uppi kröfur sínar á hendur stefna í árslok 2002, og höfðað málið með stefnu útgefinni í október 2004, en þá hafi málið eigi verið fyrnt. Varðandi útreikning bótakröfu vísar stefnandi til örorkumats læknanna Guðmundar Björnssonar og Atla Þórs Ólasonar, sbr. skaðabótalög nr. 50, 1993, en kröfuna sundurliðar hún nánar þannig: 1.1. Þjáningar, skv. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993: Samkvæmt örorkumati hafi stefnandi verið veik í 60 daga án þess að vera rúmliggjandi. Krafa um þjáningabætur með uppfærðri lánskjaravísitölu sé því kr. 55.800, þ.e. (700*4.381/3.282=931-930*60=55.800). 1.2. Miskabætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993: Samkvæmt örorkumati sé varanlegur miski 7%. Samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga sé grunnfjárhæð miska miðuð við aldur á tjónsdegi kr. 4.000.000, er skuli uppfærast eftir lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. sömu laga, þ.e. kr. 5.339.500, en 7% af þeirri fjárhæð sé kr. 373.765. 1.3. Varanleg örorka skv. 5. gr. skaðabótalaga: Varanleg örorka stefnanda er 7%, en þar sem stefnandi hafi ekki náð lágmarks viðmiðunarlaunum miðað við framlögð skattframtöl þriggja síðustu ára verði þau aldrei lægri en kr. 1.200.000, sbr. 7. gr. skaðabótalaganna. Reikna beri lágmarkið upp til þess tíma er stöðugleika var náð, er var samkvæmt matinu í desember 1999. Þá hafi viðmiðunarvísitala verið 3.817 stig. Uppreiknuð séu viðmiðunarlaunin kr. 1.396.000. Stefnandi hafi verið 35 ára og 187 dögum betur þegar stöðugleikapunkti var náð þann 24. desember 1999 skv. örorkumatinu. Stuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé því miðaður við 35 ár að frádregnum mismun fyrir næstu ár og verði því 11,522. Útreikningur samkvæmt 5. gr. skaðabótalaganna verði því 7%*1.396.000*11,52231=1.128.892. Vextir. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að þjáningar, varanlegur miski og tímabundið atvinnutjón beri vexti frá því að tjón varð. Bætur fyrir varanlega örorku beri vexti frá upphafsdegi metinnar örorku. Vextirnir skuli nema 4,5% á ári, sbr. 16. gr. skaðabótalaganna. Krafa um bætur fyrir þjáningar og varanlegan miska séu kr. 429.565 og er gerð krafa um 4,5% vexti frá því að tjón varð 24. október 1999 fram að kröfugerð þann 21. maí 2002. Það séu 2 ár og 210 dagar. Vexti beri að leggja við höfuðstól á eins árs fresti, sbr. lög um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Útreikningur sé því eftirfarandi: 24. október 1999 til 23. október 2000, 429.565*4,5%=19.330. 24. október 2000 til 23. október 2001, 448.895*4,5%=20.201. 24. október 2001 til 23. október 2002, 469.096*4,5%/365*210=12.145. Vextir vegna þessa liðar kröfunnar séu því kr. 51.676. Krafa um bætur fyrir varanlega örorku eru kr. 1.128.892. Gerð er krafa um 4,5% vexti frá upphafsdegi metinnar örorku þann 24. desember 1999 fram að kröfugerð 21. maí 2002. Það eru 2 ár og 149 dagar. Vextir leggist við höfuðstól á eins árs fresti, sbr. lög um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Útreikningurinn sé því eftirfarandi: 24. desember 1999 til 23. desember 2000, 1.128.892*4,5%=50.800. 24. desember 2000 til 23. desember 2001, 1.179.692*4,5%=53.086. 24. desember 2001 til 21. maí 2002, 1.232.778*4,5%/365*149=22.646. Vextir vegna þessa liðar kröfunnar eru því kr. 126.532. Samtals eru því vaxtaliðir kröfunnar kr. 178.208. Ferðakostnaður. Af hálfu stefnanda er krafist kostnaðar vegna ferða að fjárhæð kr. 15.000 með þeim rökum að hún hafi verið búsett í Eyjafirði, en að örorkumatið hafi farið fram í Reykjavík. Við munnlegan flutning var gerð sú krafa til vara af hálfu stefnanda að þessi kostnaður félli undir málskostnað. Heildarkrafa stefnanda samkvæmt ofangreindu er því kr. 1.751.665. Varðandi lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50, 1993 með síðari breytingum og umferðarlaga nr. 50, 1987, helst 92. gr. Kröfur um vexti styður stefnandi við reglur III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38, 2001. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um varnarþing er vísað til 33. gr. sömu laga. Um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50, 1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Sýknukrafa stefndu er annars vegar byggð á því að ósönnuð séu orsakatengsl milli árekstursins 24. október 1999 og núverandi líkamlegs ástands stefnanda og hins vegar á því að kröfur stefnanda séu fyrndar. 1. Orsakatengsl ósönnuð. Af hálfu stefnda er á því byggt að ósannað sé að líkamlegt ástand stefnanda megi rekja til árekstursins þann 24. október 1999. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að líkamlegt ástand nú sé að rekja til árekstursins og hafi stefnanda ekki tekist að sýna fram á og sanna að orsakatengsl séu þarna á milli. Rökstyður stefndi það í fyrsta lagi með því að stefnandi hafi ekki kvartað við lögreglu undan eymslum eftir greindan árekstur. Í öðru lagi hafi stefnandi ekki leitað til læknis í kjölfar slyssins og hafi hann ekki gert það fyrr en tæpu einu ári og níu mánuðum síðar. Þar sem svo langur tími hafi liðið sé útilokað að gera sér grein fyrir því hvort og þá að hvaða marki önnur slys, óhöpp, sjúkdómar, eða atburðir hafi orsakað þau mein sem hrjá stefnanda í dag. Í þessu samhengi er af hálfu stefnda sérstaklega vísað til forsendna matsmanna í matsgerð þar sem segi m.a.: „Einkenni þau sem [stefnandi] hefur í dag og hún rekur til umferðaslyssins, gætu í sjálfu sér verið tilkomin án slysaatburðar og gætu t.d. verið orsökuð af ertingu í spjaldlið hægra megin. Slík erting getur komið fram án þess að um slysaatburð sé að ræða og er t.d. allalgengt einkenni við grindarlos á meðgöngu.“ Af hálfu stefnda er á það bent að stefnandi hafi eignast barn stuttu áður en hún leitaði fyrst til læknis vegna slyssins. Samkvæmt frásögn stefnanda fyrir matsmönnum hafi óþægindi í baki á meðgöngunni versnað m.a. með leiðni óþægindum, sérstaklega hægra megin út í mjöðm. Að þessu virtu telur stefndi að barnsburður stefnanda hafi haft áhrif á líkamlegt ástand hennar og e.t.v. valdið þeim meinum sem hrjá hana í dag. Að auki telur stefndi óljóst hvort og þá hvaða áhrif sjúkdómar kunni að hafa orsakað mein stefnanda, en hún hafi á árunum 1997 leitað til læknis vegna bakverkja sem hafi leitt fram í kvið og á árinu 1998 hafi hún gengist undir ítarlegt gigtarpróf. Í þriðja lagi er af hálfu stefnda harðlega mótmælt sönnunargildi yfirlýsingar og dagbókarfærslu vitnisins Önnu Gunnbjörnsdóttur leikskólastjóra frá 22. mars 2004. Verði fyrst að hafa í huga að gögn þessi séu skrifuð af yfirmanni stefnanda og verði að meta sönnunargildi þessa skjals og vitnisburðar vitnisins fyrir dómi í því ljósi, sbr. 59. gr. og 3. mgr. 72. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Á það er bent að lítið mál sé að færa dagbækur eftir á og bæta við texta og hafi það a.m.k. verið gert með færslu á ártali efst á dagbókarblaðinu, en að auki verði ráðið að átt hafi verið við textann sem skráður sé undir 25. október. Loks bendir stefndi á að engin gögn hafi verið lögð fram er styðji það er fram kemur á nefndu dskj., þvert á móti hafi stefnandi skýrt matsmönnunum sjálf frá því að hún hafi ekki misst úr vinnu vegna slyssins. Í fjórða lagi byggir stefndi á því að orsakatengsl séu ósönnuð jafnvel þótt dómurinn telji sannað að stefnandi hafi kvartað undan verkjum fljótlega eftir slysið. Því til stuðnings er bent á að frá fyrstu kvörtun til fyrstu læknisheimsóknar hafi liðið tæpt ár og níu mánuðir. Þegar svo langur tími líði án nokkurra kvartana stefnanda í millitíðinni sé alls ekki hægt að slá því föstu að slysið hafi haft varanlegar afleiðingar á heilsu hennar. Ekki sé útilokað að aðrir atburðir kunni að hafa orsakað mein stefnanda líkt og áður hafi verið rakið. Stefndi bendir að lokum á að framlagt bréf matsmanna frá 26. apríl 2004 verði ekki skilið svo að þeir telji afdráttarlaust að orsakatengsl séu fyrir hendi heldur einungis að gögn nefnds vitnis Önnu Gunnbjörnsdóttur styðji þá niðurstöðu. Að öllu framangreindu virtu telur stefndi með öllu ósannað að núverandi mein stefnanda sé að rekja til árekstursins sem hún lenti í þann 24. október 1999. 2. Kröfur fyrndar. Af hálfu stefnda er vísað til þess að samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 sé það megin regla að allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Hafi 99. gr. verið skýrð svo að fyrningarfrestur byrji að líða þegar unnt hafi verið að setja fram fjárkröfu en ekki þegar fjárkrafa liggi fyrir. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi haft vitneskju um tilvist kröfu sinnar og átt þess kost að leita fullnustu hennar á stöðuleikapunkti 24. desember 1999, sbr. niðurstöðu matsmanna í matsgerð. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hafi fyrningarfrestur kröfunnar byrjað að líða í árslok í 1999 og sé krafan því fyrnd frá lokum árs 2003. Stefndi byggir varakröfu sína um lækkun bóta á neðangreindum atriðum. Hann mótmælir því að krafa stefnanda um þjáningabætur verði tekin til greina. Því til stuðnings er bent á að stefnandi hafi ekki verið óvinnufær vegna árekstursins, sbr. framburð hennar fyrir matsmönnum. Þar sem stefnandi hafi ekki verið frá störfum vegna slyssins geti hún ekki talist veik af völdum þess í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Beri því að hafna kröfu stefnanda um þjáningabætur. Stefndi mótmælir því að krafa stefnanda um ferðakostnað verði tekin til greina. Sú krafa sé með öllu ósönnuð og engin gögn verið lögð fram henni til stuðnings. Af hálfu stefnda er byggt á því að vextir eru til féllu 4 árum eða fyrr, fyrir stefnubirtingardag séu fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14, 1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Beri því að hafna kröfu stefnanda um nefnda vexti. Að lokum er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt. IV. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu en auk þess voru teknar vitnaskýrslur af matslæknunum Atla Þór Ólasyni og Guðmundi Björnssyni og af fyrrverandi samstarfsmönnum stefnanda á leikskólanum Krummakoti, Helgu Sigríði Árnadóttur og Önnu Gunnbjörnsdóttur leikskólastjóra. Stefnandi, Kristbjörg Þ. Kolbeinsdóttir, bar fyrir dómi að á árekstursstað aðfaranótt sunnudagsins 24. október 1999 hafi hún verið í „hálfgerðu sjokki“ og í raun fyrst farið að finna fyrir líkamlegum eymslum tveimur til þremur dögum eftir slysið. Hún hafi því farið til vinnu sinnar í leikskólanum Krummakoti mánudaginn 25. október, en hætt störfum um hádegisbilið „bæði vegna þess að ég var í sjokki og vegna bakverkjanna“, og einnig verið frá vinnu þriðjudaginn 26. október af sömu ástæðu. Vegna þessa hafi hún haft símasamband við heimilislækni sinn, Hilmi Jóhannesson, en ekki notið liðsinnis hans, þ.á.m. lyfjagjafar. Eftir þetta kvaðst hún í raun aldrei hafa misst úr vinnu þrátt fyrir viðvarandi bakverki eftir slysið. Stefnandi kvaðst alla tíð hafa verið heilsuhraust fyrir utan viðvarandi höfuðverk um árabil, en af þeim sökum kvaðst hún hafa leitað til lækna. Hún kannaðist hins vegar ekki við að hafa þjáðst af verkjum í stoðkerfi og andmælti að því leyti skýrslu matslækna. Fyrir dómi hafði stefnandi orð á því að hún hefði e.t.v. lítt skeytt um nefndan bakverk og vísaði til þess að í febrúarmánuði 2000 hefði hún orðið vanfær, en misst það barn í fyrirburafæðingu í júlímánuði það ár. Hún kvaðst á ný hafa orðið vanfær í septembermánuði sama ár og átt barn sitt í júnímánuði 2001. Á meðgöngunni kvaðst hún ekki hafa verið með grindarlos, en staðhæfði að bakverkir hennar hefðu versnað við upphaf meðgöngu en síðan verið mismiklir frá degi til dags. Vegna bakverkjanna og álags við afgreiðslustörf í Ferðanesti og síðar í bakaríi kvaðst hún hafa skipt um starfsvettvang og eftir það að mestu starfað sem dagmóðir. Hún kvaðst ekki hafa haft orð á bakverkjunum við mæðraskoðun og staðfesti að hún hefði fyrst leitað sér læknisaðstoðar vegna verkjanna í júlímánuði 2001. Vitnið Anna Gunnbjörnsdóttir, leikskólastjóri, bar fyrir dómi að stefnandi hefði verið fjarverandi dagana 20. og 21. október 1999 vegna umgangspestar, en mætt að öðru leyti mjög vel til vinnu. Vitnið kvaðst minnast þess að morgni 25. október nefnt ár hafi stefnandi mætt til vinnu að morgni, en farið heim um hádegið „því að henni var bara greinilega illt af völdum bílslyss“. Vitnið staðfesti áður rakin gögn, þ.á.m. bréf dagsett 22. mars 2004 og ljósrit úr dagbók vegna ársins 1999. Kvaðst hún hafa skráð slíkar athugasemdir í dagbókina af öryggisástæðum vegna starfsins í leikskólanum. Aðspurð staðhæfði vitnið að starfið í leikskólanaum hefði að öllu jöfnu verið líkamlega erfitt og vísaði m.a. til þess að hún hefði veitt því eftirtekt fyrstu dagana eftir að stefnandi mætti að nýju til vinnu í októbermánuði 1999 hafi hún átti erfitt með að beygja sig. Vitnið Helga Sigríður Árnadóttir kvaðst hafa verið samstarfsmaður stefnanda í leikskólanum Krummakoti haustið 1999. Hún kvaðst hafa farið á heimili stefnanda 25. eða 26. október nefnt ár og þá heyrt frásögn hennar af umferðarslysinu. Ástandi stefnanda lýsti vitnið nánar þannig: „Hún var frekar aum og öll lurkum lamin ... hún var ábyggilega bara eitthvað marin eða tognuð, en hún vildi nú gera lítið úr þessu, hún var ekki vön að kvarta mikið, en hún var ansi illa haldin og hafði orð á því að hún þyrfti að fara til læknis.“ Matslæknarnir, Atli Þór Ólason og Guðmundur Björnsson, komu fyrir dóm og staðfestu áður rakta matsskýrslu. Atli Þór Ólason bar fyrir dómi að við gerð skýrslunnar hafi verið óvissa um orsakasamband milli bílslyssins og ástands stefnanda. Vísaði vitnið til þess að helst hefði skort á að einhver þriðji aðili staðfesti að einhver einkenni hafi verið til staðar hjá stefnanda eftir slysið. Vitnið staðfesti að eftir gerð matsskýrslunnar hefðu upplýsingar um heilsufarsástand stefnanda haustið 1999 borist frá yfirmanni hennar á leikskóla. Var það álit vitnisins, þrátt fyrir að nefnd gögn væru ekki frá lækni og ekki jafngild sem slík, væru þau til styrktar því að orsakasamband væri millum einkenna stefnanda og umrædds bílslyss, a.m.k. væru mjög sterkar líkur fyrir því. Vitnið vísaði í því sambandi einnig til þess að við matsskoðun hafi stefnandi verið með einkenni í mjóbaki, en aðeins að litlu leyti haft einkenni frá spjaldlið. Lét vitnið það álit í ljós að einkenni frá spjaldliðum gæti komið til án slyss, t.d. vegna meðgöngu. Guðmundur Björnsson bar fyrir dómi að sá slinkur sem stefnandi varð fyrir í árekstrinum 24. október 1999 hefði getað valdið tognunaráverka í hryggsúlu hennar. Slíkur áverki hafi hins vegar ekki verið staðreyndur af lækni í kjölfar slyssins. Eftir gerð matsskýrslunnar hafi gögn er bárust frá yfirmanni stefnanda hins vegar styrkt orsakasamhengið millum einkenna stefnanda og umferðaslyssins, „þó að það sé ekki hægt að fullyrða neitt um það ... að þau einkenni séu vegna álags á meðgöngu eða eftirstöðvar þessa slyss“. V. Líkt og hér að framan hefur verið rakið lenti stefnandi í árekstri aðfaranótt 24. október 1999. Er ágreiningur um það hvort að orsakatengsl séu á milli slyssins og núverandi einkenna stefnanda. Reisir stefnandi kröfur sína á ökumannstryggingu, sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, og á áliti matslækna. Atvikum máls er að nokkru lýst í lögregluskýrslu. Er þar m.a. getið um lítils háttar áverka er farþegi í bifreið stefnanda hlaut og um tjón á þeim bifreiðum er í hlut áttu. Ágreiningslaust er að stefnandi kvartaði ekki um eymsli á slysavettvangi. Af framburði stefnanda fyrir dómi verður ráðið að hún hafi í fyrstu ekki fundið fyrir sérstökum eymslum, en að verkir, einkum í mjóbaki, hafi komið til fljótlega og hún af þeim sökum þurft að hverfa úr þáverandi vinnu í leikskólanum Krummakoti í Eyjafjarðarsveit, um hádegi mánudaginn 25. október. Vegna þessa hafi hún og verið fjarverandi þriðjudaginn 26. október. Hefur stefnandi staðhæft að vegna slyssins og afleiðinga þess hafi hún haft símasamband við heimilislækni sinn, en ekki fengið úrlausn sinna mála og álitið gagnslaust að leita til hans á ný. Af framlögðu læknisvottorði heimilislæknisins dagsettu 19. desember 2001 er ekki vikið að þessu og verður ráðið að stefnandi hafi fyrst leitað til hans þá um sumarið vegna afleiðinga bílslyssins. Í vottorðinu er þannig ekki vikið að heilsufarsástandi stefnanda haustið 1999 og liggja því í raun ekki fyrir í málinu samtíma læknisfræðileg gögn sem styðja frásögn stefnanda að þessu leyti. Frásögn stefnanda hefur á hinn bóginn stoð í vætti og framlögðum gögnum vitnisins Önnu Gunnbjörnsdóttur leikskólastjóra og vitnisins Helgu Sigríðar Árnadóttur. Að áliti dómsins eru skýrslur þeirra trúverðugar. Verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna bakeymsla í einn og hálfan dag og að það hafi verið afleiðing greinds umferðarslyss. Óumdeilt er að fyrir utan ofangreinda fjarveru úr vinnu haustið 1999 stundaði stefnandi starf sitt á ólíkum vinnustöðum næstu misserin án sérstaka veikindaforfalla, þ.á.m. í áðurgreindum leikskóla og við afgreiðslustörf í verslun og bakaríi. Samkvæmt frásögn stefnanda varð hún fyrir líkamlegu álagi við afgreiðslustörfin og skipti hún um starfsvettvang af þeim sökum. Samkvæmt vætti vitnisins Önnu Gunnbjörnsdóttur leikskólastjóra urðu starfsmenn hennar fyrir talsverðu líkamlegu álagi við vinnu sína í leikskólanum. Er atvik máls þessa gerðust var stefnandi 35 ára og fjögurra barna móðir. Samkvæmt frásögn stefnanda fyrir dómi varð hún vanfær í febrúarmánuði 2000, sem endaði með fyrirburafæðingu í 26. viku, í byrjun júlímánaðar 2000. Upplýst er að stefnandi varð á ný vanfær í septembermánuði 2000 og fæddi fullburða barn þann 26. júní 2001. Samkvæmt frásögn stefnanda var meðgangan eðlileg fyrir utan það að bakverkir ágerðust á því tímabili. Að eigin sögn lýsti stefnandi aldrei bakverkjum sínum við mæðraeftirlit. Samkvæmt framansögðu er óumdeilt að stefnandi leitaði fyrst læknismeðferðar vegna mjóbaksverkja þremur vikum eftir barnsburð, þann 16. júlí 2001, þ.e. um einu ári og níu mánuðum eftir umferðarslysið 24. október 1999. Samkvæmt læknisvottorði Guðna Arinbjarnar bæklunarskurðlæknis fór stefnandi m.a. í röntgenrannsókn í júlímánuði 2001 og reyndust þær eðlilegar, en í vottorðinu er eiginlegri líkamsskoðun ekki lýst. Verður ráðið af ályktun sérfræðingsins, að einkenni stefnanda geti hafa byrjað eftir bílslys, sé byggð á frásögn stefnanda um verki í mjóbaki, með leiðni niður í hægri mjöðm og hægra læri, fót og tær. Af matsskýrslu og vitnisburði matslækna verður ráðið að hið sama hafi ráðið niðurstöðu þeirra, og að hún hafi styrkst við síðar framlögð gögn frá fyrrverandi yfirmanni stefnanda, án þess þó að þau tækju af öll tvímæli. Að öllu framangreindu virtu lítur dómurinn svo á að stefnandi hafi að líkindum verið með mjúkvefsáverka eftir margnefnt umferðarslys, en að þeir áverkar hafi gengið til baka á tiltölulega skömmum tíma. Það er og álit sérfróðra meðdómsmanna að þau einkenni sem stefnandi lýsti hjá bæklunarskurðlækni í júlímánuði 2001 geti komið heim og saman við álagseinkenni á grind og bak vegna meðgöngu. Í raun séu slík einkenni algeng við þær aðstæður. Að áliti meðdómsmanna staðfestir lýsing matslækna við skoðun stefnanda í febrúarmánuði 2002 slíka greiningu enn frekar. Að áliti dómsins eru framanrakin sérfræðigögn ekki eindregin um að stefnandi hafi orðið fyrir þeim áverka í árekstrinum sem verið geti orsök að núverandi einkennum hennar. Þegar þetta er virt ásamt öðrum gögnum málsins er það niðurstaða dómsins að viðundandi sönnun liggi ekki fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefnda beri að bæta vegna umferðarslyssins 24. október 1999. Niðurstaða dómsins er því sú að stefndi skuli sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. laun lögmanns hennar Þorsteins Hjaltasonar hdl., kr. 560.250 að meðtöldum virðisaukaskatti. Við uppkvaðningu dóms þessa var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari, sem dómsformaður, Karl Ólafsson sérfræðingur í fæðingarlækningum og Þorvaldur Ingvarsson sérfræðingur í bæklunarlækningum D Ó M S O R Ð : Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristbjargar Þ. Kolbeinsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 712/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 22. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún þess að hún verði ekki látin sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember 2009 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærða sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hann hafi undanfarið rannsakað ætlað mansal og milligöngu um vændi, upphaflega á grundvelli ítrekaðra upplýsinga þess efnis að kærða flytji stúlkur til landsins, geri þær út til vændis og taki hluta hagnaðarins af þeim. Fyrr á þessu ári hafi kærða verið til rannsóknar hjá lögreglustjóranum á höfuðborgar­svæðinu vegna gruns um innflutning fíkniefna og mansal. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-676/2009, uppkveðnum 1. desember sl., hafi hún verið sakfelld fyrir innflutning fíkniefna og hagnýtingu vændis, en sýknuð af ákæru um mansal. Í októbermánuði sl. hafi lögreglu ítrekað borist nafnlausar ábendingar þess efnis að nokkrar konur stunduðu vændi á heimili kærðu að [...] og að þjónustan væri auglýst á internetinu. Lögreglan hafi kannað þessar auglýsingar, en í þeim séu myndir af hálfnöktum konum og vísbendingar um að hægt sé að hringja í símanúmer þeirra til að fá kynlíf. Þá hafi lögreglu borist upplýsingar um komu nokkurra kvenna til landsins og bendi rannsókn málsins til þess að þær séu komnar hingað til lands til að stunda vændi á vegum kærðu. Einnig hafi komið í ljós að sérstakt húsnæði hafi verið tekið á leigu undir vændisstarfsemi kærðu. Á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness hafi farið fram húsleitir 3. desember sl. á heimili kærðu, í bifreið hennar og á [...], en lögregla ætli að þar sé stunduð vændisstarfsemi. Við húsleitirnar hafi fundist ýmsir pappírar, ætluð fíkniefni og aðrir munir sem rannsaka þurfi betur. Kærða hafi verið handtekin sama dag og yfirheyrð í kjölfarið. Hún hafi neitað sök. Aðrir meintir samverkamenn kærðu hafi einnig verið handteknir vegna málsins. Kærða hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 4. desember sl. Í gær, 10. desember, hafi kærða verið yfirheyrð öðru sinni en hún neiti enn sök vegna málsins. Kærða hafi þá borið um það að hún starfi sem vændiskona fyrir annan mann og að sá maður taki 50% af tekjum hennar og stúlknanna. Við rannsókn málsins hafi stúlkur borið um það að þær starfi við vændi á vegum kærðu og að hún fái hluta hagnaðar, þ.e. að hún hafi milligöngu um vændi þeirra hér á landi. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telur lögreglan að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærða flytji konur hingað til lands, geri þær út til vændis og taki hluta hagnaðarins hjá þeim sér til viðurværis. Lögregla kveður rannsókn málsins vera mjög umfangsmikla og er í fullum gangi. Framundan séu frekari yfirheyrslur yfir kærðu. Þá eigi einnig eftir að taka skýrslur af öðrum ætluðum brotaþolum í málinu, nokkrum konum sem taldar séu hafa stundað vændi á vegum kærðu og hugsanlegum vitnum. Gagnaöflun sé nú í fullum gangi, en eftir eigi að rannsaka önnur gögn, svo sem tölvur, símagögn, bankagögn o.fl., sem varpað geti skýrari ljósi á atvik. Þá liggi einnig fyrir mikil vinna við úrvinnslu þeirra gagna sem þegar liggi fyrir. Að mati lögreglu megi ætla að ef kærða yrði látin laus muni hún eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að tala við samverkamenn sína og/eða vitni í málinu og reyna að hafa áhrif á þeirra framburð. Þá kunni hún að reyna að koma undan gögnum sem hafi sönnunargildi í málinu. Lögregla telur það brýnt fyrir framgang málsins að fallist verði á framkomna kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna til að koma í veg fyrir að kærða geti spillt rannsókn málsins. Sakarefni málsins er talið varða við 227. gr. a og 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað getur fangelsi allt að 8 árum ef sök sannast. Að mati lögreglu er fram kominn rökstuddur grunur um að kærða hafi gerst sek um háttsemi sem getur varðað fangelsisrefsingu. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærða, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember 2009 kl. 16:00. Þá skal kærða sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 230/2016
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur Skilorðsrof Fyrning sakar
X var sakfelldur fyrir þrjú kynferðisbrot gegn A er hún var 13 og 15 ára og var háttsemin talin varða við 1. mgr. 194. gr., 199. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Refsing X var ákveðin með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga auk þess sem honum var gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. sömu laga. Þá var eldri dómur tekinn upp með vísan til 60. gr. laganna og honum gerð refsing í einu lagi fyrir brotin. Var refsing X ákveðin fangelsi í fjögur ár auk þess sem honum var gert að greiða A 1.200.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Karl Axelsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að staðfest verðiniðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða samkvæmt 1. og 2. ákærulið enhann verði sakfelldur samkvæmt 3., 4. og 5. lið ákæru. Þá krefst ákæruvaldiðþess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en aðþví frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennarverði lækkuð. A krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu verði staðfest. Móðir brotaþola gaf skýrslu hjá lögreglu 3. janúar 2014 en lést [...] maísama ár. Aðalmeðferð málsins fór fram 13. janúar 2016 og er efni skýrslunnar rakiðí hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð málsfyrir dómi. Þó segir í 3. mgr. lagagreinarinnar að hafi vitni ekki komið fyrirdóm og þess sé ekki kostur við meðferð máls, en skýrsla verið gefin hjálögreglu eða öðrum stjórnvöldum meðan málið var til rannsóknar, meti dómarihvort slík skýrsla hafi sönnunargildi og hvert það sé. Samkvæmt 1. og 2. mgr.109. gr. laga nr. 88/2008 var héraðsdómi því heimilt að taka tillit til þesssem kom fram í fyrrnefndri skýrslu hjá lögreglu.Kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms reisir ákærði á því aðmikilvæg vitni hafi ekki komið fyrir héraðsdóm til skýrslugjafar. Nefnir hann íþví sambandi lögfræðing hjá Barnavernd Reykjavíkur, sérhæfðan rannsakanda ogsálfræðing hjá Barnahúsi, yfirlækni á barna- og unglingageðdeild Landspítala ográðgjafa hjá foreldrahúsi. Í bréfi ríkissaksóknara 5. október 2015 tilHéraðsdóms Reykjavíkur, er hann sendi gögn málsins til dómsmeðferðar, vorutilgreind þau vitni sem ákæruvaldið hugðist leiða í málinu. Þau vitni semákærði telur að hefði átt að leiða voru ekki tilgreind þar. Ákærði gerði þóekki kröfu til þess við meðferð málsins í héraði að þau vitni sem hann telur aðhefði átt að leiða yrðu kvödd fyrir dóm til skýrslugjafar og í vottorðum þeirra,sem eru meðal gagna málsins, kemur ekkert fram um sakarefni þess. Verður hinnáfrýjaði dómur því ekki ómerktur af þeirri ástæðu að þau hafi ekki gefið skýrslufyrir héraðsdómi. Þá eru engir slíkir annmarkar á samningu hins áfrýjaða dómsað leitt geti til ómerkingar hans, sbr. 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008.Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu einnig á því að niðurstaða hinsáfrýjaða dóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi hafi verið röng svoeinhverju skipti um úrslit máls. Héraðsdómur mat framburð brotaþola á þann vegað hún hefði gefið trúverðuga skýrslu fyrir dómi sem styddist við önnur gögnmálsins en hafnaði framburði ákærða. Að virtum þeim atriðum sem rakin eru í hinumáfrýjaða dómi verða ekki vefengdar forsendur hans fyrir sakfellingu ákærða,sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008, sem verður þannig staðfest.Niðurstaða héraðsdóms um heimfærslu háttsemi ákærða til refsiákvæða verðurstaðfest að öðru leyti en því að brot hans samkvæmt 2. lið ákæru varðar við 1.mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. júní 2010 í máli nr. 421/2009. Jafnframt erstaðfest niðurstaða héraðsdóms um að sakir ákærða samkvæmt 1. og 2. ákæruliðséu ófyrndar.Ákæruvaldið fellir sig við niðurstöðu héraðsdóms um fyrningu brotssamkvæmt 6. ákærulið en unir ekki niðurstöðu dómsins um fyrningu brota samkvæmt3., 4. og 5. ákærulið. Brot samkvæmt þessum ákæruliðum framdi ákærði meðallnokkru millibili á árunum 2005 til 2008. Eins og atferli hans samkvæmtumræddum ákæruliðum var háttað verður ekki litið á það sem röð samfelldra brotaheldur hvert um sig sem sjálfstætt brot. Ákærði framdi á árinu 2007 brotið samkvæmt4. lið ákæru, sem varðar við 199. gr. almennra hegningarlaga, eins og henni varbreytt með 8. gr. laga nr. 61/2007, og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Samkvæmt framburði brotaþola, sem héraðsdómur mat eins og fram erkomið trúverðugan, átti það brot sér stað eftir andlát föður ákærða, sem lést [...]maí 2007, en lög nr. 61/2007 tóku gildi 4. apríl það ár. Brot samkvæmt 199. gr.almennra hegningarlaga fyrnist á fimm árum og telst upphaf fyrningarfrests fráþeim degi er brotaþoli náði 18 ára aldri, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. og 1.mgr. 82. gr. sömu laga, eins og síðarnefnda ákvæðinu var breytt með 2. gr. laganr. 61/2007. Var sök samkvæmt þessum ákærulið því ekki fyrnd þegar rannsóknhófst gegn ákærða 19. desember 2013 og verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemisem þar greinir. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður á hinnbóginn staðfest niðurstaða hans um fyrningu sakar samkvæmt 3. og 5. lið ákæru.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur umrefsingu ákærða, einkaréttarkröfu og sakarkostnað.Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þarmeð talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola,sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 965.870 krónur,þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2016.IMál þetta, sem dómtekið var 13.janúar síðastliðinn, var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 5. október2015, á hendur X, kennitala [...], [...], [...],með dvalarstað að [...], [...], „fyrir kynferðisbrot og önnur brot gegn A,fæddri [...], á tímabilinu 2005 til 2008, þegar A var 13 til 16 ára, á heimilumhans á [...], með því að nýta sér yfirburðastöðu sína gagnvart stúlkunni vegnaaldurs-, þroska- og aflsmunar, sem hér greinir:. Að [...], þar sem ákærði bjó inni á heimili foreldra sinna, á árinu 2005,þegar A var 13 ára, beðið hana um að nudda bert bak hans, þar sem hann lá árúmi sínu, þannig að hún sat klofvega yfir rassi hans, síðan snúið sér viðþannig að hún sat klofvega yfir kynfærasvæði hans og beðið hana um að nuddabera bringu hans, strokið mjaðmir hennar og rass utan klæða og hreyft hana tilí samfarahreyfingum.Telst þettavarða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr.11. gr. laga nr. 61/2007, en til vara við 2. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga sbr. 11. gr. laga nr. 61/2007.2. Að [...], á árinu 2005, þegar A var 13 ára, haldið henni niðri, þar semhún lá á rúmi hans, strokið líkama hennar og rass, og þrátt fyrir að hún bæðihann um að hætta, tekið í buxnastreng hennar, sett titrara inn fyrir buxurhennar og inn í kynfæri hennar og kveikt á titraranum, sett hönd hennar ágetnaðarlim hans og látið hana fróa honum, og síðan sett getnaðarliminn í munnhennar, haldið um hnakka hennar og látið hana hafa við hann munnmök þar tilhann fékk sáðlát.Telst þettavarða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 5. gr. laga nr.61/2007, og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr.61/2007, sbr. áður 194. gr. eða 195. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga.3. Tvisvar sinnum á ofangreindu tímabili látið A leggjast á fjóra fætur oghaldið um rass hennar eða mjaðmir utan klæða og látið rass hennar nuddast viðkynfæri hans utan klæða: Í fyrra skiptið að [...], þegar A var 14 ára.Í seinna skiptið að [...], en þangað fluttist ákærði í september 2006, og var A undir áhrifum áfengis.Telst þettavarða við 3. mgr. 202. gr., sbr. 11. gr. laga nr. 61/2007, en til vara við 199.gr. almennra hegningarlaga, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007, og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga, sbr. áður til vara við 2. mgr. 198. gr. sömu laga og 3. mgr.99. gr. barnaverndarlaga.4. Að [...], á árinu 2007, eftir að hafa klætt A, úr öllum fötum nemanærbuxum og brjóstahaldara, strokið hendinni yfir kynfæri hennar utan klæða.Telst þettavarða við 199. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007, og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. 5. Að [...], í lok árs 2007 eða byrjun árs 2008, sýnt A myndband af honum í samförum við stúlku og beðið hanaum að fá að snerta hana.Telst þetta varða við 209. gr.almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga.6. Ítrekað á framangreindu tímabili veitt eða afhent A áfengi. Telst þettavarða við 18. gr., sbr. 1. mgr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998.Þess er krafistað ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu A, kt.[...], er gerð krafa á hendur ákærða um miskabætur að fjárhæð kr. 1.500.000,auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. janúar2005, en dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingukröfunnar til greiðsludags. Einnig er krafist þóknunar réttargæslumanns að matidómara eða skv. síðar framlögðum reikningi, auk virðisaukaskatts ámálskostnað.“ Ákærðineitar sök og krefst sýknu. Hann krefst þess að bótakröfunni verði vísað frádómi. Þess er krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda ákærða.II Upphafmálsins er að fimmtudaginn 3. október 2013 kom brotaþoli á lögreglustöðinaásamt lögmanni sínum og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrotgegn sér. Sama dag var tekin af henni skýrsla þar sem hún skýrði frá atvikum oger ákæran byggð á skýrslunni. Efni skýrslunnar verður ekki rakið en í næstakafla verður rakinn framburður brotaþola fyrir dómi. Þess skal þó getið aðbrotaþoli og ákærði eru systrabörn og í skýrslu hennar kom fram að hún hefðiverið mikið á heimilum ákærða sem tilgreind eru í ákærunni og á þeim árum semþar getur. Meðalgagna málsins er upplýsingaskýrsla lögreglu þar sem fram kemur að móðir brotaþolahafi skýrt lögreglu frá því í skýrslu að hún hefði verið ráðalaus vegnahegðunar brotaþola á unglingsárum hennar. Brotaþoli hefði reynst ófáanleg tilað segja frá því hvað hrjáði hana fyrr en á árinu 2011 er hún hefði sagt sérfrá ætluðum kynferðisbrotum ákærða gegn henni. Í framhaldinu hefði brotaþolileitað til sálfræðings og eins til Stígamóta. Þá hefði brotaþoli skrifað sérbréf. Móðirin lést áður en hún gat komið því til lögreglu en brotaþoli fannhluta af bréfinu og kom því til lögreglu. Bréfhlutinn er ritaður aftan á umslagsem ber póststimpil með dagsetningunni 27. janúar 2010. Bréfhlutinn ersvohljóðandi: „13 ára þegar hann bað mig um að nudda á sér bakið. Held ég gerðiþað svona 2-3 x. Byrjaði að sýna mér myndband af honum og fyrrverandi hans veraað ríða. Talaði við mig um strákavandamál og ég fór að treysta honum fyriröllu. Hann hrósaði mér útlitslega og byggði mig upp. Fór að vilja skoða mig,snerta mig og kyssa mig. Ég fraus því mér fannst ég skulda honum þetta því hannsýndi mér hlýju. Fann vanmátt og fannst öllum vera sama um mig. Hann vissihluti um mig sem ég vissi að hann gæti notað gegn mér t.d. að ég væri búin aðprófa að reykja hass. Ég var alltaf í afneitun að hann myndi gera svona afturþví hann baðst svo mikið afsökunar þegar hann var að þreifa á mér.“ Ískýrslu móðurinnar kom enn fremur fram að hún hefði haft samband við ákærðaeftir að brotaþoli hafði skýrt henni frá meintum brotum hans. Móðirin kvaðsthafa krafið ákærða um bætur til að standa straum af kostnaði við sálfræðiaðstoðvið brotaþola og hefði hann greitt henni um 300 þúsund krónur samtals, ýmistinn á bankareikning hennar eða í peningum. Lögreglan rannsakaði síma móðurinnarog ákærða. Í síma hennar voru tíu smáskilaboð sem send voru ákærða á tímabilinufrá 25. maí 2011 til 17. janúar 2013. Í þessum skilaboðum ásakar móðirin ákærðafyrir að hafa misnotað brotaþola og eyðilagt líf hennar. Hún kallar hannbarnaníðing, hótar að kæra hann og fer fram á skaðabætur. Á tímabilinu 15.febrúar 2012 til 5. mars sama ár sendir ákærði henni fern skilaboð. Brotaþolileitaði til Stígamóta og í vottorðum þaðan kemur fram að hún hafi farið ífjögur viðtöl haustið 2013. Einnig hefði brotaþoli leitað einu sinni tilStígamóta 2009 en hefði þá ekki verið reiðubúin að nýta sér þjónustuna. Ívottorðunum segir að brotaþoli hafi greint „frá kynferðisofbeldi af hálfufrænda síns sem hófst þegar hún bjó á heimili hans. Hún lýsti því hvernig hannhafi með skipulegum hætti byggt upp traust þeirra á milli sem hann hafi svonýtt sér til að brjóta á henni kynferðislega.“ Þá kemur fram að brotaþoli sé aðglíma við afleiðingar þessa. Hún sé kvíðin og með lélega sjálfsmynd. Einnighefði hún leiðst út í neyslu fíkniefna. Loks segir að brotaþoli hafi „tekiðábyrgð á ofbeldinu, verið með sektarkennd og skammast sín mikið. Þess ber aðgeta að þetta eru allt algengar afleiðingar af kynferðislegu ofbeldi.“ Íbréfi Barnaverndar kemur fram að móðir brotaþola hafi haft samband í mars 2006vegna áhættuhegðunar brotaþola, eins og það er orðað. Í bréfinu kemur fram aðafskipti hafi verið höfð af brotaþola næstu árin, eða fram í ágúst 2009. Þessiafskipti hafi verið vegna útigangs brotaþola og fíkniefnaneyslu. Einnig hafikomið fram að hún hefði þjáðst af andlegum kvillum og eins skýrði brotaþoli frákynferðislegri misnotkun sem hún vildi þó ekki kæra. Ívottorði sálfræðings um brotaþola segir að hún hafi leitað á neyðarmóttöku íbyrjun desember 2009 eftir að hafa greint frá meintu kynferðisbroti frænda sínser hún var 13 ára. Sálfræðingurinn ræddi við brotaþola í fjögur skipti. Einusinni í desember 2009 og í þrjú skipti fyrri hluta árs 2010. Í viðtölunumgreindi brotaþoli frá meintum kynferðisbrotum frændans og í hverju þau vorufólgin. Í vottorðinu segir að allt viðmót brotaþola bendi til þess að hún hafiupplifað mikla ógn og bjargarleysi þegar brotin áttu sér stað. Niðurstöðurgreiningarmats sýni að hún þjáist af áfallastreituröskun í kjölfar brotanna.Einnig hafi komið í ljós að brotaþoli eigi langa og alvarlega sögu um önnuráföll er ljóst þyki að hafi haft víðtæk áhrif á hana og valdið henni verulegriþjáningu og vanlíðan. Þau sálrænu einkenni er brotaþoli hafi upplifað í kjölfarbrotanna samsvari einkennum sem séu vel þekkt hjá fólki sem hefur upplifaðalvarleg áföll eins og stórslys, líkamsárás, nauðgun eða hamfarir. Loks segirað niðurstaða sjálfsmatskvarða samsvari vel frásögnum hennar í viðtölum. Í þeimhafi hún ávallt virst hreinskilin, trúverðug og samkvæm sjálfri sér. Ákærðivar yfirheyrður af lögreglu og neitaði alfarið að hafa brotið gegn brotaþola.Hann kvað hana hafa verið á heimili fjölskyldu hans á umræddum tíma en ekkieins mikið og brotaþoli hafði borið um. Þá kvaðst hann hafa greitt móðurbrotaþola um 400 þúsund krónur til að komast undan kæru vegna kynferðisbrotagagnvart brotaþola. Þetta hefði hann gert þrátt fyrir að hann væri saklaus.Hann hefði greitt móður brotaþola þessa peninga til að losna við málið og tilþess að hann yrði látinn í friði.III Viðaðalmeðferð bar ákærði að hann hefði þekkt brotaþola frá því hún var lítilstúlka en þau eru systrabörn. Hver ákæruliður fyrir sig var borinn undirákærða. Hann ítrekaði neitun sína og kvað atburði þá, sem lýst er í ákæru, ekkihafa gerst. Ákærðikvaðst hafa búið á fyrra heimilinu, sem um getur í ákæru, þar til í september2006 er hann hafi flutt á síðara heimilið og búið þar í tvö og hálft ár. Þáhafi hann flutt aftur á fyrra heimilið. Hann kvað brotaþola hafa komið til sínþegar hann bjó á fyrra heimilinu en hún hafi miklu fremur verið að sækja ífélagsskap systur hans. Þá kannaðist ákærði við að brotaþoli hefði komið áþessi heimili með vinkonum sínum. Yfirleitt hefði brotaþoli komið með einni íeinu. Hann kvað þær hafa verið fjórar en hann mundi bara nöfn á tveimur ogverður framburður þeirra rakinn hér á eftir. Ákærði kvað það ekki rétt hjábrotaþola að hennar annað heimili hafi verið á heimili hans og er þá átt viðfyrra heimilið sem nefnt er í ákæru. Hann kvað hugsanlegt að brotaþoli hefðikomið ein til sínu einu sinni og verið í örstutta stund. Samskipti þeirra hefðuaukist eftir að hann flutti aftur á fyrra heimilið og hefði hún þá farið aðsegja honum frá ýmsum einkamálum sínum og hvað hefði komið fyrir hana. Húnhefði meðal annars sagt henni frá því að henni hefði verið nauðgað. Þá kvaðstákærði hafa útvegað henni vinnu sumarið 2007 í sama fyrirtæki og hann vann hjáen þau hefðu þó ekki unnið í sama húsi. Hann kvaðst hafa útvegað henni vinnunaað beiðni móður hennar. Þá kvaðst hann aldrei hafa beðið brotaþola að koma íheimsókn. Hann hefði hins vegar ekkert haft á móti því að brotaþoli kæmi áheimili hans með vinkonum sínum. Ákærði kvað sig og þær hafa spjallað saman ogreykt vindlinga þegar þau hittust en hann kvaðst ekki muna eftir að hafa veittþeim áfengi. Hafi þær haft áfengi um hönd hefðu þær komið með það sjálfar. Hannhefði hins vegar ekki bannað þeim að drekka enda hefði það ekki verið hanshlutverk. Hann kvaðst ekki hafa veitt brotaþola áfengi og kvaðst ekki minnastþess að hafa keypt áfengi fyrir hana. Hann kvaðst hafa borið á annan hátt viðþingfestingu en það hafi verið vegna þess að hann hefði verið nýkominn afsjónum og ekki getað kynnt sér ákæruna nægjanlega vel áður en hann mætti fyrirdóminn. Ákærðikvað sig og brotaþola hafa hætt að talast við á árinu 2009 og síðan þá hefðihann engin samskipti haft við hana. Ástæðuna kvað hann hafa verið þá að þauhefðu farið í sitt hvora áttina, eins og hann orðaði það. Hann kvað hvorugtþeirra hafa átt frumkvæði að þessu en hann hefði ekki mikið spáð í þetta áþessum tíma. Hann kvaðst ekki vita um samskipti brotaþola við aðra ífjölskyldunni en vita þó að hún hefði haft samskipti við systur hans og komið áfyrra heimilið sem nefnt er í ákæru. Ákærðikvað móður brotaþola hafa rætt við sig 2010 eða 2011. Hún hefði hringt í sig,líklega snemma árs 2011, og sagt að hún vildi fá eina og hálfa milljón, annarsyrði hann kærður til lögreglu fyrir að misnota brotaþola. Hann hefði átt aðhafa misnotað brotaþola þegar hún var 11 ára. Ákærði kvaðst hafa átt peninga áþessum tíma og af tvennu illu hefði hann ákveðið að borga henni og hefði hanngreitt henni samtals 400.000 krónur í nokkur skipti. Hún hefði komið heim tilhans og fengið peninga og eins hefði hann lagt inn á reikning hennar. Þessuhefði lokið þegar móðirin hætti að þrýsta á um greiðslur og eins hefði hannekki átt meiri peninga. Ákærðivar spurður hverju hann hefði svarað ásökunum móðurinnar um misnotkun og kvaðsthann hafa sagt að þær væru ekki réttar. Hann hefði hins vegar hugsað málið oghvað myndi gerast ef hann gerði þetta og ekki þetta, eins og hann orðaði það,og í framhaldinu hefði hann ákveðið að borga henni. Þetta hefði hann gert tilað þurfa ekki að lenda í þeirri aðstöðu sem hann væri í núna. Hann kvaðst hafatalið skynsamlegra að borga. Ákærði kvaðst aldrei hafa viðurkennt við móðurinaað hafa brotið gegn brotaþola. Þá kvað hann það ekkert grín að vera ásakaður umsvona lagað. Það væri eins og menn væru dæmdir fyrir það eitt að mæta tilskýrslutöku hjá lögreglu. Hann kvaðst ekki hafa rætt þessar greiðslur við aðraí fjölskyldunni. Þá kvaðst hann hafa rætt við lögmann um mögulega kæru á hendurmóðurinni fyrir fjárkúgun en ákveðið hefði verið að bíða með það og sjá hvaðyrði úr málinu. Ákærði kvaðst ekki hafa rætt þessar greiðslur við brotaþola ogekki hafa haft samskipti við hana á þessum tíma. Hann kvaðst ekki hafa séð hanasíðan árið 2009. Undirákærða voru borin framangreind smáskilaboð frá móður brotaþola. Hann kannaðistvið að hafa fengið skilaboð frá henni en kvaðst ekki muna nákvæmlega hvort þaðhefðu verið þessi eða önnur. Hann kvað það þó ljóst samkvæmt gögnum málsins aðsér hefðu verið send þessi skilaboð. Hann kvað móðurina hafa hringt fyrst í sigog í upphafi hafi hún verið í mikilli geðshræringu. Skilaboðin hafi komiðsíðar. Þá kannaðist ákærði við að hafa sent móðurinni skilaboð þau sem erumeðal gagna málsins og að framan voru rakin. Í lok einna skilaboðanna segisthann þakka móðurinni fyrir allt. Hann bar að hann hefði ekki verið að þakkahenni heldur bara verið sleikja hana upp eins og hann orðaði það. Ákærði kvaðstekkert muna eftir bréfi sem rætt er um í skilaboðum móðurinnar. Brotaþolibar að hafa mikið verið á heimili ákærða sem barn og unglingur og haft mikilsamskipti við systkini ákærða er voru á svipuðu reki og hún. Systir ákærðahefði þroskast hratt og hún því orðið eins og ein eftir, eins og hún orðaðiþað. Móðursystir hennar hefði þá spurt hana af hverju hún ræddi aldrei viðákærða heldur bara bróður hans. Brotaþoli kvaðst ekki hafa alist upp viðvenjulegar aðstæður vegna veikinda móður sinnar. Á heimili ákærða kvaðst húnhafa fundið eðlilegt heimilislíf og notið þess að vera þar. Þetta hafi veriðhennar annað heimili og hefði hún oft gist þar. Hún kvaðst meðal annars hafakallað föður ákærða pabba. Hún kvað fyrstu samskiptin við ákærða hafa verið þauað hann hefði komið og spurt hana hvort hún vildi hjálpa sér að brjóta samansokka og hefði hún gert það. Við þetta tækifæri hefði ákærði spjallað við hanaog spurt hana um hennar mál. Henni hefði fundist eins og þarna hefði hún fundiðvin. Hún kvaðst ekki hafa sett aldursmuninn fyrir sig enda hefðu vinkonurhennar verið eldri en hún. Brotaþoli kvaðst til dæmis hafa sagt ákærða frá þvíþegar hún hefði prófað hass í fyrsta skipti enda hefði hún viljað að einhvervissi af því. Varðandi atvik það sem um getur í1. lið ákæru kvaðst hún hafa nuddað ættingja sína og þar á meðal móður ákærða.Í þetta skipti hefði ákærði, sem hafi verið ber að ofan, beðið hana að nudda ásér bakið. Hann hefði svo snúið sér við og farið með hendurnar niður á mjaðmirhennar og byrjað að strjúka upp og niður. Hún kvaðst hafa orðið skelfingulostin en hann hefði farið að hreyfa hana í takt eins og um samfarir væri aðræða, en þetta hefði verið í fyrsta skipti sem hún hefði setið svonakynferðislega ofan á karlmanni. Hún kvað ákærða ekki hafa strokið henni umrassinn. Brotaþoli kvaðst hafa litið í andlit ákærða sem hafi verið eldrautt.Hann hefði sett hendur fyrir andlitið eins og hann hefði þá vitað hvað hannhefði verið að gera. Ákærði hefði „sjokkerast“ og beðið sig afsökunar, hannhefði ekki vitað hvað hann hefði verið að gera. Hann hefði sagt að hún hefði veriðsvo heit og hún kvaðst hafa fundið að getnaðarlimur hans hafi verið orðinnharður. Hún kvað sér hafa fundist eins og hann vissi að hann hefði verið aðgera eitthvað rangt, eins og hann hefði misst stjórn á sér. Brotaþoli kvaðsthins vegar hafa upplifað þetta þannig að hún hefði gert eitthvað rangt og þurftað hugga ákærða. Þetta hafi verið í fyrsta skipti sem ákærði gerði hennieitthvað þessu líkt og hefði hún þá verið 13 ára. Þetta gerðist að sumri til ogá fyrra heimilinu sem nefnt er í ákæru. Hún kvaðst á þessum tíma oft hafa veriðí tölvu í herbergi ákærða en hann hafi þá ekki verið heima. Þau hafi veriðgóðir vinir á þessum tíma. Hann hefði verið trúnaðarvinur hennar og hefði húngetað sagt honum allt um sín einkamál og hvað hrjáði hana. Brotaþoli lýsti atvikum varðandi2. lið ákæru á þann hátt að hún hefði verið að horfa á sjónvarp með ákærða ogsýnd hafi verið auglýsing um dávald. Þá hefði ákærði staðið upp og farið aðsegja frá því þegar hann hefði verið tekinn upp á svið hjá þessum dávaldi og veriðlátinn gera þar vandræðalegan hlut. Brotaþoli kvaðst hafa hlegið að þessu og þáhefði ákærði ýtt í hana og það hefði endað eins og þau væru í slag að gamnisínu. Allt í einu hefði ákærði breyst, bæði svipur hans og augu og hann hefðihaldið henni niðri. Hann hefði svo byrjað að strjúka henni og hún kvaðst hafaspurt hann hvað hann væri að gera og beðið hann að gera þetta ekki. Ákærðihefði haldið áfram að strjúka henni um rassinn og brjóstin utan klæða. Síðanhefði hann staðið upp og náð í eitthvað sem hún kvaðst ekki hafa séð hvað var.Hann hefði nú látið eins og hann væri að fara inn á hana en hún hefði beðiðhann að gera það ekki. Hún kvaðst svo hafa fundið að hann fór inn á hana ogsetti egg inn í leggöng hennar og kveikt á þeim. Hún kvað ákærða hafa sagt aðsér þætti þetta „heitt“ vegna þess að þetta væri bannað þar eð hún væri frænkahans. Brotaþoli kvað ákærða hafa tekið út lim sinn og látið hana snerta hann.Þessu næst hafi verið barið á hurðina og hefði ákærði þá sest við tölvuna ogfarið að fróa sér. Systir ákærða hefði kallað en ákærði hefði sagt henni aðfara og haldið áfram að fróa sér. Brotaþoli kvaðst hafa áfram legið í rúminumeð eggið inni í sér og ákærði hefði komið með lim sinn í höndunum og sett hannupp í hana. Hann hefði tekið um hnakka hennar og látið hana hafa munnmök viðsig með því að hreyfa höfuðið. Hún kvaðst halda að þetta hefði endað með því aðákærði hafi fengið sáðlát í handklæði er var þarna. Þessu næst hefði ákærðilagst í rúmið, sett hendurnar fyrir andlitið á sér og spurt „oh my God hvað áég að gera“? Eins og fyrr kvaðst brotaþoli hafa farið að hugga ákærða fyrir þaðsem hann hafði gert. Hann hefði verið að tala um hvað myndi gerast ef móðirbrotaþola kæmist að þessu. Brotaþoli kvað þetta atvik hafa orðið um mánuði síðaren það sem um er fjallað í 1. ákærulið. Hún lýsti því hvernig þessi atvik hefðuhaft áhrif á líf hennar hvernig þau takmörkuðu getu hennar til að lifa kynlífiog heftu hana félagslega.Brotaþoli kvað atvik þau sem umer fjallað í 3. lið ákæru hafa gerst þannig að ákærði hefði látið hana fara áfjóra fætur og sett hendurnar á mjaðmir hennar eins og hann væri að taka hanaaftan frá. Hún kvaðst hafa fundið fyrir lim hans hægt og rólega þegar hann hafiharðnað en hann hafi strokið sér upp við hana. Þá kvaðst hún hafa heyrt hannandvarpa og stynja. Hún kvaðst hafa haldið að hann vildi sjá hvernig hún litiút þegar hún væri tekin aftan frá. Þau hafi bæði verið í fötum. Þetta hefðigerst í herbergi ákærða á fyrra heimilinu sem nefnt er í ákæru en annaðtilfellið gæti þó hafa gerst á hinu heimilinu og hún þá verið undir áhrifumáfengis. Annað þessara tilvika hefði gerst á árinu 2005, stuttu eftir atvikinsem nefnd eru í ákæruliðum 1 og 2. Hitt tilvikið hefði gerst í lok árs 2005 eðaí byrjun 2006. Hún kvað ákærða hafa hætt en haldið svo áfram. Hann hefði svohætt og beðist afsökunar eins og venjulega. Brotaþoli ítrekaði að hún hefðisótt í að vera á heimili ákærða enda hefði hún verið þar hjá heilbrigðrifjölskyldu. Ástandið hefði verið svo slæmt heima hjá henni að hún hefði frekarviljað vera á heimili ákærða og taka áhættuna á því að vera misnotuð heldur enað vera heima hjá sér. Þá hefði hún talið sér trú um að ákærði væri veikur ogréði ekki við sig. Einnig kom fram hjá henni að hún hafi oft tekið vinkonursínar með sér því þá hefði ákærði ekki getað gert henni neitt. Atvikið, sem um er fjallað í 4.ákærulið, kvað brotaþoli hafa atvikast þannig að hún hefði verið í gleðskap oghringt í ákærða og beðið hann að aka sér heim. Hann hefði gert það en húnkvaðst ekki hafa komist inn heima hjá sér og því hefði hún gist hjá ákærða. Þarheima hefði hann afklætt hana enda hefði hún verið kófdrukkin. Eftir það hefðuþau rætt um föður hans og í því hefði hann strokið létt yfir klof hennar en húnhefði verið í nærbuxum. Í framhaldinu hefði hún svo farið að sofa. Hún kvaðföður ákærða hafa dáið í júní 2007 og þetta hefði verið seinni hluta þess árs.Nóttin hafi verið dimm og kalt í veðri.Brotaþoli kvað ákærða hafa sýntsér myndband sem sýndi hann í samförum við stúlku, eins og fjallað er um í 5.ákærulið. Hún kvaðst hafa verið heima hjá sér og verið búin að taka inn E-pilluen hringt í ákærða og beðið hann að taka smárúnt með sig. Þau hefðu síðan fariðheim til hans þar sem hún kvaðst hafa sest á gólfið og þá hefði hann sett myndbandí tækið og hefði þar verið mynd af ákærða og stúlku sem hann var þá með.Brotaþoli kvað stúlkuna vera einu ári eldri en hún. Hún lýsti því sem hún hefðiséð á myndinni en hún kvað sér hafa fundist það ógeðslegt og farið. Hún mundieftir að hafa farið í snjógalla og farið að gera eitthvað en ákærði hefði beðiðhana um að koma og kúra hjá sér. Ákærði hefði reynt að snerta hana en hún hefðiýtt honum frá sér. Brotaþoli kvað ákærða oft hafaveitt sér áfengi eða alltaf þegar hún hefði beðið um það. Þá hefði ákærði keyptáfengi fyrir hana og vinkonur hennar. Eins hefðu þær getað komið heim til hanstil að neyta áfengis. Hún var spurð hversu oft hann hefði keypt fyrir hanaáfengi og kvað hún það hafa gerst í fimm til sjö skipti á þessu tímabili.Brotaþoli kvaðst fyrst hafa sagtfyrrum vinnufélaga sínum frá þessu haustið 2007 en þau unnu saman þá umsumarið. Hún hefði ekki lýst þessu nákvæmlega heldur sagt að ákærði væri búinnað misnota hana frá því hún var 13 ára. Á þessum tíma unnu þau öll þrjú á samastað. Hún kvaðst hafa treyst sér til að segja honum frá þessu vegna þess aðhann tengdist henni ekki. Þá hefði hún á svipuðum tíma sagt starfskonuStígamóta frá þessu en þar hefði hún verið í viðtölum vegna annarra mála. Áþessum tíma hefði hún verið að byrja að opna á þetta. Síðan hefði hún sagtmóður sinni frá þessu 2009. Móðir hennar hefði tekið þessu illa og meðal annarshringt í ákærða, en brotaþoli kvaðst ekki hafa vitað af því fyrr en eftir á.Eins hefði móðirin sagt öðrum ættingjum þeirra frá þessu en þeir hefðu ekkigert mikið úr þessu. Brotaþoli kvaðst hafa fengið vitneskju um fjárkröfur móðursinnar á hendur ákærða þegar hún hefði skoðað síma hennar. Móðir hennar kvaðsthafa rukkað ákærða vegna þess að hún var að missa íbúðina og skuldaði auk þessfélagsþjónustunni háar fjárhæðir. Brotaþoli kvað sér hafa liðið eins og móðirhennar væri að selja hana. Hún hefði alls ekki samþykkt að krefja ákærða umpeninga. Það eina sem hún hefði viljað frá honum væri afsökunarbréf en það varhið eina sem hann gat ekki veitt henni. Hún hefði aldrei fengið bréf frá honum.Undir brotaþola var borinn hlutibréfs þess sem greint er frá í II. kafla. Hún kvaðst hafa skrifað móður sinniþetta bréf því hún hefði ekki getað horft í augun á henni og sagt henni hvaðákærði hefði gert sér. Áður hefði hún aðeins sagt henni frá misnotkuninni meðalmennum orðum. Bréfið hefði verið í þremur hlutum en hún hefði bara fundiðþennan eina hluta eftir andlát móður sinnar en hún lést [...] maí 2014.Brotaþoli kvað móður sína hafafengið sig til að fara til sálfræðings þótt hún hefði ekki verið tilbúin tilþess enda hefði hún enn talið þetta allt vera sér að kenna. Eins hefði móðirhennar fengið hana til að fara til Stígamóta 2013 og einnig hefði hún lagt framkæru sama ár. Framangreindurvinnufélagi brotaþola bar að hann hefði unnið með henni og ákærða sumarið 2007.Ákærði hefði verið yfirmaður þeirra og hefðu þau unnið mikið saman. Hann kvaðsig og brotaþola hafa verið vinir þetta sumar en hann hefði ekki hitt hanasíðan. Hann kvað brotaþola hafa sagt sér á MSN í júlí 2007 að ákærði hefðibeitt hana kynferðislegu ofbeldi en ekki lýsti hún því nánar. Hann kvað þettaekki hafa komið fram hjá henni af einhverju sérstöku tilefni. Þá kvað hannbrotaþola ekki hafa sagt sér hvenær þetta átti að hafa átt sér stað en hannhafi skilið þetta svo að þetta hefði gerst áður en stæði ekki yfir. Vinkonabrotaþola bar að hún hefði verið æskuvinkona hennar en leiðir þeirra hefðuskilið eftir grunnskóla. Hún kvaðst þá hafa slitið öll samskipti við brotaþola vegnafíkniefnaneyslu hennar. Vinkonan kvaðst hafa komið með brotaþola til ættingjahennar á fyrrnefnda heimilinu, þar á meðal ákærða, móður hans og systur ogbróður. Hún kvaðst hafa farið einu sinni þegar hún var 15 ára og einu sinni erhún var yngri. Vinkonan kvaðst hafa hitt ákærða með brotaþola á báðum heimilum.Þá kvaðst hún hafa hitt hann einan. Hana minnti að ákærði hefði farið íáfengisverslun fyrir þær og eins hefðu þær verið að drekka áfengi heima hjáhonum. Hún kvað brotaþola hafa viljað að hún og önnur vinkona hennar myndukynnast ákærða. Vinkonan kvað brotaþola ekki hafa lýst brotum ákærða gagnvartsér. Hún kvað brotaþola hafa lýst því fyrir henni að hún hefði nánast búið áheimili ákærða vegna ástandsins á heimili hennar. Önnurvinkona brotaþola bar að hafa þekkt brotaþola í grunnskóla þegar þær voru í 9.og 10. bekk. Fyrrnefnd vinkona og hún, ásamt brotaþola, hafi verið bestuvinkonur á þessum tíma og þær hafi meðal annars neytt áfengis saman enda veriðað byrja að smakka það þá. Hún kvaðst engin samskipti hafa haft við brotaþolaeftir að þær luku 10. bekk. Hún kvaðst hafa hitt ákærða með brotaþola, þærhefðu farið heim til hans þar sem hann bjó í foreldrahúsum. Vinkonan kvaðbrotaþola hafa sagt sér að ákærði væri sætur og hefði hún tekið undir það. Húnkvaðst muna eftir því að brotaþoli hefði sest á ákærða sem hefði ýtt henni afsér og hún hefði sest aftur á hann. Hún kvaðst muna eftir að sér hefði ekkifundist þetta eðlilegt og að hún myndi ekki hafa hagað sér svona gagnvartfrænda sínum. Hún kvað brotaþola hafa tekið eftir að henni stóð ekki á sama umþetta og skömmu síðar hafi þær farið. Þetta hefði verið í fyrsta skipti sem húnhitti ákærða en næst hefði hún hitt hann er hann sótti hana og þau hefðu fariðá rúntinn. Eftir það hefði hann beðið hana að koma með sér heim og hefði húngert það. Ákærði hefði þá búið í eigin íbúð. Þar hefði hún verið smástund enliðið óþægilega og beðið ákærða að aka sér heim sem hann hafi gert. Hún taldisig hafa hitt ákærða einu sinni eftir þetta og þá með fyrrnefndri vinkonu ogbrotaþola. Taldi hún að þá hefði ákærði keypt handa þeim áfengi að þeirrabeiðni. Vinkonan kvað brotaþola ekki hafa lýst brotum ákærða gagnvart sér. Húnkvað brotaþola hafa lýst því fyrir sér að hún hefði nánast búið á heimiliákærða þegar hún var yngri og þá hefðu myndast náin vináttutengsl milli hennarog ákærða. Systirákærða bar að móðir brotaþola hafi verið nánast ófær um að halda heimili og þvíbúið hjá móður sinni. Brotaþoli og systir hennar hafi verið vinkonur á tímabiliog þá hafi brotaþoli komið í heimsókn og gist um helgar. Hún hafi verið frænkaog komið í heimsóknir og stundum gist, en hún hafi ekki verið hluti affjölskyldunni. Systirin kvaðst ekki sérstaklega muna eftir sambandi brotaþolaog ákærða en hún kvaðst hafa verið 23 eða 24 ára þegar hún flutti að heiman,það er 1998 eða 1999. Hún kvaðst fyrst hafa heyrt af meintum brotum ákærða ágamlárskvöld 2010 eða 2011 en þá hafi systir hennar og móðir brotaþola hringt ísig. Hún kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hafi verið sagt en inntakið hafiverið að ákærði hafi átt að hafa misnotað brotaþola. Hún kvaðst hafa rætt þettavið ákærða sem hafi verið í áfalli en síðan hafi eins og ekkert hefði orðið úrþessu. Á þessum tíma hafi móðir brotaþola verið í óreglu en hún vissi ekkihvort brotaþoli hafi einnig verið komin í óreglu. Þá hafi hún vitað til þess aðmóðirin hefði bæði beitt fjárkúgun og stolið og þess vegna talið að um væri aðræða eitt af brögðum hennar í þeim tilgangi að ná út fé. Hún kvaðst ekki hafarætt ætlaða misnotkun við brotaþola og heldur ekki greiðslur frá ákærða. Önnursystir ákærða bar að hún og brotaþoli hefðu verið mikið saman þegar þær vorulitlar. Tengslin hafi svo byrjað að slitna þegar systirin fór í menntaskóla.Brotaþoli hafi verið allnokkuð á fyrra heimilinu sem nefnt er í ákæru, allt þartil hún var tíu til ellefu ára og tengsl þeirra fóru að rofna vegnaaldursmunar. Fram að þeim tíma hafi brotaþoli gist af og til. Hún kvað aðstæðurhafi verið slæmar á heimili brotaþola en þeirra vegna hafi brotaþoli ekki sóttí að vera heima hjá sér heldur hafi hún komið til að leika við sig. Systirinkvaðst ekki muna mikið eftir samskiptum ákærða og brotaþola en mundi þó eftirþví að hann var að hjálpa henni að læra. Systirin kvaðst hafa flutt að heiman2007, þá 21 árs. Hún var spurð að því hvort hún hefði í eitt skipti komið aðlæstum dyrum á herbergi ákærða, bankað en verið vísað á brott. Hún kannaðistekki við það. Þá kvað hún það aldrei hafa komið fyrir að ákærði og brotaþolihafi verið ein inni í herbergi hans. Enn fremur kvaðst hún aldrei hafa séðneitt óeðlilegt í samskiptum þeirra. Systirin kvað brotaþola hafa sagt sér ágamlárskvöld 2010 að ákærði hefði misnotað sig á fyrra heimilinu þegar hún var13 eða 14 ára. Brotaþoli hafi verið alveg eðlileg þegar hún sagði þetta og þaðhafi gerst á fyrra heimilinu þar sem misnotkunin hafi átt að eiga sér stað. Húnkvaðst hafa spurt ákærða um þetta og hann hefði svarað að hann vissi ekkert umþetta. Síðan hefði hún ekki rætt þetta við hann en þetta hefði eitthvað veriðrætt í fjölskyldunni og tengdist það peningum. Þá kvaðst systirin lítilsamskipti hafa haft við brotaþola eftir að sú síðarnefnda byrjaði í neyslu. Móðirákærða bar að brotaþoli hafi komið í heimsókn til sín eins venja sé meðalfrændfólks. Hún kvað þær brotaþola hafa verið góðar vinkonur og hún hefðileitað til sín með ýmislegt. Þá hefði brotaþoli stundum gist og þá verið meðframangreindri systur ákærða. Þá hefði brotaþoli einnig verið mjög hænd aðeiginmanni hennar, föður ákærða, sem lést 2007. Móðirin tók fram að hún hefðialdrei séð neitt óeðlilegt á sínu heimili. Hún hefði til dæmis aldrei séðákærða og brotaþola fara saman niður í herbergi hans. Móðirin kvaðst einu sinnihafa verið með brotaþola og móður hennar í bíl og þá spurt brotaþola hvorteitthvað hafi komið fyrir milli hennar og ákærða. Móðir brotaþola hefði þá sagt„hættu“ og brotaþoli sagt „ég vil ekki tala um þetta“. Hún kvað brotaþolaaldrei hafa rætt við sig um ætlaða misnotkun ákærða. Brotaþoli hefði svo smáttog smátt hætt að koma á heimili hennar. StarfskonaStígamóta kvað brotaþola hafa leitað þangað eins og að framan var rakið. Húnkvaðst hafa hitt brotaþola tvisvar sinnum. Hún hefði skýrt frá því að hún hefðiflutt heim til frænku sinnar á unglingsaldri. Þar hafi búið frændi hennar semhafi verið eldri en brotaþoli. Hann hafi orðið trúnaðarvinur hennar og hefðihún sótt í að fara í tölvu í herbergi hans. Þar hefði hann brotið gegnbrotaþola kynferðislega. Þá kvað hún brotaþola hafa sagt sér að hún hefði fariðað klæða sig í víðari föt til að draga úr líkum á að frændinn bryti gegn sér.Þetta hafi átt að draga úr ímynd hennar sem kynveru. Brotaþoli hefði skýrt frámikilli vanlíðan, kvíða og skömm vegna misnotkunarinnar. Starfskonan tók framað hún væri að rifja þetta upp eftir minni þar eð ekki væru skráðar skýrslurhjá Stígamótum um viðtöl við skjólstæðinga. Hún staðfesti framangreind vottorð. Sálfræðingur,sem brotaþoli gekk til og ritar framangreint vottorð, staðfesti það.Sálfræðingurinn kvað brotaþola hafa komið til sín í viðtal í desember 2009.Áður hefði hún rætt við móður brotaþola. Fljótlega hafi komið í ljós í viðtölumvið brotaþola að hún átti sér langa áfallasögu, bæði vegna eineltis ogkynferðisbrota. Brotþoli hafi komið aftur í febrúar 2010 en hún hafi átt erfittmeð að nýta sér sálfræðiþjónustuna þótt hún hefði viljað það. Sálfræðingurinnkvaðst hafa hitt brotaþola fjórum sinnum. Brotaþoli hafi skýrt frákynferðisbroti af hálfu frænda síns. Hún hafi þjáðst af áfallastreituröskun ogkvíða auk annars, svo sem einbeitingarvanda og svefnleysi. Rannsóknarlögreglumaður, sem vannað rannsókn málsins, staðfesti gögn málsins sem hún vann. Þá staðfesti hún ogskýrslu er hún tók af móður brotaþola og rakin verður hér á eftir. Hún kvaðmóðurina hafa afhent síma sinn og hefði hann verið afritaður og rannsakaður. Móðirbrotaþola lést [...] maí 2014. Lögreglan tók af henni skýrslu 3. janúar 2014 ogverður nú meginefni hennar rakið. Í skýrslunni bar hún að brotaþoli hefði haftmikil tengsl við fjölskyldu ákærða þegar hún var að alast upp enda hefði veriðmikill samgangur milli þeirra systranna. Þá hefði brotaþoli kallað föður ákærðapabba. Brotaþoli hefði sótt mikið í að vera á heimili þessa frændfólks síns oghefði það hafist þegar hún var sjö til átta ára og lokið þegar brotaþoli var 15eða 16 ára þegar faðir ákærða féll frá. Einnig hefði systir ákærða flutt aðheiman en hún og brotaþoli hefðu verið nánar. Móðirin kvað brotaþola oft hafagist á þessu heimili um helgar og eins stundum í miðri viku. Þegar brotaþolivar 12 eða 13 ára hefðu samskipti hennar og heimilis ákærða minnkað enda hafðihún þá kynnst vinkonum í skóla sínum. Móðirin kvaðst hafa verið mikið veik áþessum tíma og það væri aðalástæða þess að brotaþoli leitaði svo mikið áheimili ákærða. Móðirinkvaðst hafa sent ákærða framangreind smáskilaboð þegar hún hafði fengið að vitaað hann hefði misnotað brotaþola kynferðislega. Þá hafi hún fengið frá honumframangreind svarskeyti. Hún hefði hringt í hann áður en hún sendi skilaboðinog bannað honum að koma nálægt brotaþola. Hún kvað ákærða hafa játað fyrir sérað hafa brotið gegn brotaþola. Síðar kvaðst hún hafa farið til ákærða. Eftirþessi samskipti þeirra hefði ákærði ekki haft samskipti við brotaþola. Móðirinvar spurð í hverju misnotkun ákærða hefði falist og tók hún fram að ákærðihefði í fyrstu verið vondur við brotaþola en síðar hafi hann allt í einu veriðorðinn svo góður við hana. Þegar hún var nýfermd hefði hann þvingað hana tilmunnmaka og troðið kynlífstæki upp í leggöng hennar. Þetta hefði gerst íherbergi ákærða. Einnig hefði ákærði sýnt henni klámmyndir en það hefði veriðeftir fyrrgreinda atvikið. Þá hefði hann sýnt henni myndir af sér hafa samfarirvið kærustu sína. Enn fremur hefði hann káfað á henni og snert hana. Um þaðleyti er faðir ákærða dó hefði ákærði beðið brotaþola að leggjast hjá sér ogverið að strjúka hana og snerta. Þá kom fram hjá móðurinni að á tilteknum tímahefði brotaþoli orðið alveg brjáluð, eins og hún orðaði það, og haldið því framað hætta væri á að bróðir sinn myndi misnota hana. Móðirin kvaðst þá hafa spurthana hvort ákærði væri að misnota hana en hún hefði neitað því. Síðar kvaðstmóðirin hafa áttað sig á því að þetta hefði verið á svipuðum tíma og misnotkunákærða átti sér fyrst stað. Eftir þetta hefði brotaþoli verið gerbreytt, meðalannars hefði hún verið mjög hrædd og engum treyst. Hún kvað sig hafa grunaðákærða en gat ekki útskýrt af hverju hún grunaði hann. Eftir þetta kvaðstmóðirin enga stjórn hafa haft á brotaþola í mörg ár. Brotaþoli hafi farið aðvera úti á kvöldin, hún hafi misst einbeitingu í námi og átt í miklumsamskiptaörðugleikum. Þá hafi hún byrjað að nota vímuefni eftir þetta,E-töflur, kókaín og hass. Þetta hafi komið í ljós þegar þvagsýni frá brotaþolavar rannsakað. Móðirin kvaðst hafa leitað til skóla og Barnaverndar, eins hefðihún leitað til Foreldrahúss. Hún kvaðst ekki hafa viljað kæra af tillitssemivið systur sína er hafi orðið fyrir miklum áföllum á þessum tíma. Að velhugsuðu máli hefði brotaþoli ákveðið að kæra eftir að hafa leitað sér aðstoðarfagaðila. Þá kvað móðirin brotaþola hafa skrifað sér bréf og ætlaði hún að komaþví til lögreglu. Í bréfinu hefði hún lýst brotum ákærða gegn sér. Móðirinkvaðst hafa sagt móður ákærða frá þessu en hún hefði kennt brotaþola um þetta.Eftir það hefði hún haft samband við ákærða er hefði viðurkennt að hafamisnotað brotaþola. Hún kvað ákærða hafa látið sig fá peninga eftir að húnhafði krafið hann um þá. Hann hefði lagt inn á reikning hennar og eins hefðihann greitt henni í peningum. Þetta hefði verið samtals um 300 þúsund krónur.Síðast hefði hann greitt í ársbyrjun 2012 og hefði hún ekki krafið hann umfrekari greiðslur. Hún kvað megnið af peningunum hafa farið í greiðslur tilsálfræðinga. Það sem eftir var hefði hugsanlega farið í greiðslu húsleigu. Húnkvað brotaþola ekki hafa vitað af þessum greiðslum ákærða. Móðirinkvaðst hafa útvegað brotaþola vinnu sumarið 2007 í fyrirtæki en hún hafi þekktframkvæmdastjórann. Þetta hafi verið áður en hún fékk vitneskju um meint brotákærða gagnvart brotaþola. IV Ákærðihefur frá upphafi alfarið neitað að hafa brotið gegn brotaþola eins og hann erákærður fyrir. Við aðalmeðferð kvað hann þetta ekki hafa gerst og brotaþolihefði ekki verið eins mikið á heimili hans og hún vildi vera láta. Þá kvað hannhana meira hafa sótt í félagsskap systur sinnar en hans. Hann kannaðist hinsvegar við samskipti við brotaþola eins og rakið var en kvað þeim hafa lokiðárið 2009 án þess að hann hefði skýringar á því hvernig á því hefði staðið.Hann kannaðist og við að hafa kynnst vinkonum brotaþola og haft við þærsamskipti eins og rakið var. Ákærði kannaðist við að hafa fengið smáskilaboðfrá móður brotaþola þar sem hún ásakar hann fyrir að hafa misnotað brotaþola ogeyðilagt líf hennar. Í skilaboðunum kallar hún ákærða barnaníðing og hótar aðkæra hann nema hann borgi skaðabætur eins og rakið var. Í framhaldinu kvaðstákærði hafa greitt móðurinni um 400.000 krónur en hún taldi sig hafa fengið um300.000 krónur frá honum. Hér að framan var gerð grein fyrir skýringum ákærða áþessum greiðslum. Brotaþoligaf skýrslu hjá lögreglu 3. október 2013 og er ákæran byggð á henni. Í kaflanumhér að framan var framburður brotaþola fyrir dómi rakinn og var hann í öllummeginatriðum samhljóða skýrslu hennar hjá lögreglu. Ákærði og brotaþoli erusystrabörn. Vegna aðstæðna og veikinda móður brotaþola kvaðst hún hafa dvaliðmikið á heimili móður ákærða, móðursystur sinnar. Þessi framburður fær að hlutatil stuðning í framburði ákærða, systra hans og móður þótt ekkert þeirra gerieins mikið úr veru brotaþola á heimilinu og hún sjálf. Þetta kann þó að eigasér þá skýringu að brotaþoli hafi lagt meira upp úr því að dvelja á heimiliþeirra en þau hafi gert sér grein fyrir. Framburður brotaþola fær stoð íframburði fyrrum vinnufélaga hennar en hún sagði honum frá atferli ákærðagagnvart sér á árinu 2007, eins og rakið var. Þá hefur að framan verið gerðgrein fyrir því að brotaþoli leitaði til Stígamóta á árinu 2009 og tilsálfræðings á vegum neyðarmóttökunnar í desember sama ár. Þetta sama ár lauksamskiptum ákærða og brotaþola án þess að ákærði geti borið um af hverju þaðvar. Þá kom fram að hún þorði ekki að skýra móður sinni frá því sem hafði gersten skrifaði henni í staðinn bréf og var sá hluti þess, sem er varðveittur,tekinn upp hér að framan. Í framangreindum gögnum kemur einnig fram aðbrotaþoli hefur átt við margþættan vanda að etja í lífinu. Hún mun hafa sætteinelti, orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi án þess að það væri kært og einsánetjaðist hún vímuefnum ung að árum. Hins vegar hefur hún ætíð borið á samahátt um kynferðislega háttsemi ákærða gagnvart sér á þeim tíma og þeim stöðumer í ákæru greinir. Framburður brotaþola um að ákærði hafi ítrekað veitt henniáfengi fær stuðning í framburði vinkvenna hennar eins og rakið var. Þaðer mat dómsins að brotaþoli hafi gefið trúverðuga skýrslu fyrir dómi sem styðstvið önnur gögn málsins eins og rakið var. Framburður ákærða fyrir dómi var ekkiótrúverðugur að öðru leyti en því, að skýring hans á því af hverju hann greiddimóður brotaþola verulega fjárhæð eftir að hún ásakaði hann um að hafa níðst ábrotaþola og eyðilagt líf hennar er mjög ótrúverðug að mati dómsins. Sú skýringákærða að hann hafi verið að kaupa sig undan lögreglurannsókn er ekkitrúverðug, hafi hann verið saklaus af þeim alvarlegu ásökunum er móðirin bar áhann. Samkvæmt framanrituðu er það niðurstaða dómsins að leggja til grundvallartrúverðugan framburð brotaþola en hafna framburði ákærða. Ákærði verður þvísakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í ákærunni, nema hvað hannverður sýknaður af því að hafa strokið brotaþola um rass eins og honum er gefiðað sök í 1. ákærulið. Fyrir dómi kvað brotaþoli hann ekki hafa gert það. Hérá eftir verður fjallað um hvern ákærulið fyrir sig og komist að niðurstöðu umheimfærslu til refsiákvæða. Þá verður og fjallað um hvort brot ákærða séu fyrndeða ekki. Í ákæru er lýst 6 sjálfstæðum kynferðisbrotum ákærða gagnvartbrotaþola sem framin voru á árunum 2005 til 2008. Hér er ekki um að ræðasamfellda brotastarfsemi og verður því að kanna í hverju tilviki fyrir sighvort brotið sé fyrnt eða ekki. Brotþað, sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt 1. ákærulið, er taliðvarða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga en við 2. mgr. sömu greinartil vara. Broti ákærða er lýst í ákæruliðnum og telst atferli hans vera önnurkynferðismök við brotaþola er þá var 13 ára. Varðar þetta við 1. mgr. 202. gr.almennra hegningarlaga. Sök ákærða er því ófyrnd, sbr. 81. gr. sömu laga. Í2. ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa haldið brotaþola niðri og íframhaldinu viðhaft þær athafnir sem lýst er í ákæruliðnum. Verður að líta áatferli ákærða sem einn samfelldan verknað og með honum beitti ákærði brotaþolaofbeldi sem varðar við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga sem tæmir sökhans og verður hann því ekki jafnframt talinn hafa brotið gegn 1. mgr. 202. gr.sömu laga. Sök ákærða er ófyrnd, sbr. 81. gr. nefndra laga. Atferliákærða samkvæmt 3. ákærulið er talið varða við 3. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga. Í því ákvæði er lögð refsing við því að tæla barn, yngra en 18ára, til samræðis eða annarra kynferðismaka, með blekkingum, gjöfum eða á annanhátt. Í ákæruliðnum er því ekki lýst að ákærði hafi tælt brotaþola. Það verðurþví að vísa frá dómi ákæru fyrir brot gegn nefndri 3. mgr. 202. gr. Til varaeru brot ákærða talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99.gr. barnaverndarlaga og má fallast á að þau varði við nefnd ákvæði. Þessi brotfyrnast á 5 árum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga.Brotaþoli var orðin 14 ára er ákærði braut gegn henni. Samkvæmt 1. mgr. 82.almennra hegningarlaga, eins og hún var þegar brotin voru framin, taldistfyrningarfrestur þessara brota frá þeim degi er brotaþoli varð 14 ára.Brotaþoli varð 14 ára haustið 2005 en rannsókn hófst gegn ákærða 19. desember2013 og var því sök hans samkvæmt þessum ákærulið fyrnd. Ákærðihefur verið sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn brotaþola eins og honum ergefið að sök í ákæruliðum 4, 5 og 6. Þessir ákæruliðir eiga það allir sammerktað sök samkvæmt þeim fyrnist á 5 árum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennrahegningarlaga. Þegar rannsókn hófst gegn ákærða 19. desember 2013 voru sakirhans samkvæmt þessum ákæruliðum fyrndar eins og að framan sagði um ákærulið 3. Áðuren ákærði framdi brotin, sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir, hafði hannþrisvar sinnum verið sektaður fyrir brot gegn umferðar- og fíkniefnalögum. Hannvar dæmdur í 12 mánaða skilorðsbundið fangelsi [...] 2015 fyrir brot gegn lögumum ávana- og fíkniefni. Refsing ákærða verður ákveðin samkvæmt 77. gr. almennrahegningarlaga auk þess sem honum verður gerður hegningarauki, sbr. 78. gr. sömulaga. Þá ber, samkvæmt 60. gr. sömu laga, að taka skilorðsdóminn upp og dæmameð þessu máli. Samkvæmt þessu er refsing ákærða hæfilega ákveðin 4 árafangelsi. Krafabrotaþola um miskabætur er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafanbarst lögreglu 8. janúar 2014 og var birt ákærða 5. maí sama ár. Sakamálið áhendur ákærða var höfðað með ákærunni sem gefin var út 5. október 2015, sbr. 1.mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Brotaþoli á rétt á miskabótum samkvæmttilvitnuðu ákvæði skaðabótalag og með hliðsjón af málavöxtum öllum eru þærhæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur. Brotaþoli krefst vaxta samkvæmt 8. gr. lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. janúar 2005. Ákærði byggir á þvíað áfallnir vextir fyrir 5. október 2011 séu fyrndir, sbr. 3. gr. laga umfyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. sömu laga erfyrningu slitið þegar mál telst höfðað en það var 5. október 2015, eins og áðursagði. Samkvæmt þessu verður fallist á það með ákærða að áfallnir vextir fyrir5. október 2011 séu fyrndir. Ákærða verður því gert að greiða brotaþola vextisamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. október 2011 til 5. júní 2014, endráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Loksverður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað eins og í dómsorði segir. Ennfremur skal hann greiða málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, hvorttveggja að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorðigreinir. Dóminnkváðu upp héraðsdómararnir Arngrímur Ísberg dómsformaður, LárentsínusKristjánsson og Ragnheiður Harðardóttir.D ó m s o r ð : Ákærði,X, sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði greiði A1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 5.október 2011 til 5. júní 2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði111.800 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, ArnarsKormáks Friðrikssonar hdl. 1.665.444 krónur og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Helgu Völu Helgadóttur hdl., 654.720 krónur.
Mál nr. 83/2017
Kærumál Dómari Vanhæfi
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem héraðsdómari vék sæti í málinu með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 á þeim grundvelli að hann hefði með fyrri úrskurði, þar sem hann vísaði frá dómi máli málsóknarfélags gegn B þar sem félagsmenn M voru félagsmenn, tekið afstöðu til sömu efnisatriða og í máli M gegn B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt dómari hafi, við úrlausn um formhlið máls áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr. fyrrgreindra laga, fjallað um atriði sem einhverju geti skipt þegar mál sé dæmt efnislega sé hann ekki bundinn af þeirri úrlausn sinni. Dómari, sem vísað hefði máli frá dómi, væri því ekki vanhæfur til að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Markús Sigurbjörnsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017 þar sem ÁsmundurHelgason héraðsdómari vék sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimilder í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurðihöfðaði Málsóknarfélag hluthafa Landsbanka Íslands mál á hendur sóknaraðila 12.ágúst 2015. Með það mál fór fyrrnefndur dómari og vísaði hann því frá dómi meðúrskurði 9. mars 2016. Með dómi Hæstaréttar 2. maí sama ár í máli nr. 235/2016var úrskurðurinn staðfestur. Í kjölfarið var þetta mál og tvö önnur höfðuð áhendur sóknaraðila af þremur málsóknarfélögum, en félagsmenn í þeim munu veraþeir sem áttu aðild að fyrstnefnda félaginu.Þegar tekið er til varna í máli sem rekiðer eftir lögum nr. 91/1991 athugar dómari hvort gallar séu á því að formi tilsem varðað geta frávísun þess án kröfu eða leysir úr slíkri kröfu, ef hún erhöfð uppi, áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr.laganna. Þótt dómari hafi við slíka úrlausn fjallað um atriði sem einhverjugeta skipt þegar mál er dæmt efnislega er þess að gæta að hann er ekki bundinn afþeirri úrlausn sinni. Af þeirri ástæðu stendur g. liður 5. gr. laga nr. 91/1991ekki til þess að dómari, sem vísað hefur máli frá dómi, sé að lögum vanhæfurtil að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Samkvæmt þessu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi.Varnaraðila verður gert að greiðasóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur samkynja mál. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi.Varnaraðili, Málsóknarfélag hluthafaLandsbanka Íslands II, greiði sóknaraðila, Björgólfi Thor Björgólfssyni,150.000 krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017. Ímáli þessu, sem höfðað var af stefnanda, Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands, gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda,Björgólfs Thors Björgólfssonar, á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna þess aðþeir voru í þeirri stöðu að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu 27. janúar til 30.júní 2006, urðu verðlaus þann 7. október 2008. Stefnandi rökstyður málatilbúnað sinn ístuttu máli á þann veg að félagsmenn hans hefðu ekki keypt hlutabréf íLandsbankanum á umræddu tímabili ef upplýst hefði verið um umfangsmiklarlánveitingar bankans til stefnda og félaga sem honum tengdust. Telur stefnandiað upplýsingar þessar hefðu átt að koma fram í ársreikningi bankans fyrirrekstrarárið 2005, sem birtur var 27. janúar 2006. Einnig byggir stefnandi áþví að félagsmenn hans hefðu selt hlutabréf sín ef upplýst hefði verið aðLandsbanki Íslands hf. lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf., enstefnandi byggir á því að sú staða hafi verið uppi frá 30. júní 2006 og allttil þess að bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008.Telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á því að félagsmenn stefnanda hafi byggtákvörðun sína um kaup hlutabréfanna og að vera áfram hluthafar í LandsbankaÍslands hf. eftir 30. júní 2006, á röngum og ófullnægjandi upplýsingum. Er áþví byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að upplýsingarum tengsl og lánveitingar bankans til hans, sem og um yfirráð Samsoneignarhaldsfélags ehf. á bankanum, væru mikilvægar upplýsingar fyrir afstöðufélagsmanna stefnanda í þessu efni. Þá er á því byggt að hefðu þeir fengiðréttar upplýsingar um þessi atriði hefðu þeir ekki orðið fyrir tjóni vegnakaupa og eignarhalds á hlutabréfum í bankanum. Tjón þeirra sé því afleiðing afþeirri saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda, sem nánar er lýst í stefnu. Félagsmenn stefnanda voru allirfélagsmenn í málsóknarfélagi sem höfðaði mál á hendur stefnda 12. ágúst 2015,mál nr. E-3540/2015. Þar var eins og í þessu máli krafist viðurkenningar áskaðbótaskyldu stefnda á tjóni félagsmanna þess félags vegna hlutabréfa semþeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf.7. október 2008. Í kröfugerðinni í eldra málinu var vísað til tiltekinnaupplýsinga, sem stefnandi taldi að stefndi hefði vanrækt að veita, og tilathafna sem talið var að hann hafi borið að grípa til en ekki gert. Voru það ímeginatriðum sömu atriðin og viðurkenningarkrafa stefnanda í nýja málinu erreist á. Undirritaður dómari kvað upp úrskurð 9.mars 2016 í eldra málinu þar sem fallist var á kröfu stefnda um að vísa bærimálinu frá dómi. Byggðist úrskurðurinn á því að ekki lægi fyrir að félagsmennmálsóknarfélagsins hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrviðurkenningarkröfum sínum, þar sem ekki hefði verið gerð viðhlítandi greinfyrir því tjóni sem félagsmennirnir áttu að hafa orðið fyrir vegna ætlaðrarvanrækslu stefnda. Í úrskurðinum sagði meðal annars að ekki yrði varpað ástefnda að leiða líkum að því að félagsmenn málsóknarfélagsins hefðu hvorkiselt bréf í Landsbanka Íslands né látið hjá líða að kaupa þau, eins og haldiðværi fram í stefnu, en með því væri stefnandi leystur undan því að færa rökfyrir því að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn viðurkenningarkrafna sinna.Þá var á það bent að ef fallist yrði á röksemdir stefnanda yrði að leggja tilgrundvallar að við birtingu þeirra upplýsinga, sem málsóknarfélagið teldi aðstefndi hefði vanrækt að birta, hefði dregið verulega úr áhuga fjárfesta á þvíað kaupa hlutabréf í bankanum, auk þess sem söluþrýstingur á þeim hefði aukistmeð þeim afleiðingum að verð hlutabréfanna hefði lækkað. Eintakir fjárfestar íhópi félagsmanna málsóknarfélagsins kynnu að hafa selt hluti í bankanum fráþeim tíma og allt til þess að bankinn féll í október 2008. Þannig mætti reiknameð því að einhverjir félagsmanna málsóknarfélagsins hafi hagnast af því aðstefndi lét hjá líða að gera það sem málsóknarfélagið telur að honum hafi veriðskylt að gera. Aftur á móti taldi dómari að áskilnaði 19. gr. a í lögum nr.91/1991 væri fullnægt.Stefnandi í eldra málinu kærðiframangreindan frávísunarúrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Með dómi réttarinsfrá 2. maí 2016 í málinu nr. 235/2016 var hinn kærði frávísunarúrskurðurstaðfestur. Sú niðurstaða réttarins var reist á því að sá háttur sem hafður vará kröfugerð stefnanda væri í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr.91/1991, þar sem málsástæður að baki kröfugerðinni væri ekki einsleit fyriralla félagsmenn málsóknarfélagsins. Þá var ekki talið að varkrafa stefnandafullnægði kröfu 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýra kröfugerð, auk þesssem hún væri sama marki brennd og aðrar kröfur hans að röksemdir að baki henniværi ekki einsleitar, sbr. 1. og 2. mgr. a í sömu lögum. Í dóminum var ekkitekin afstaða til þess hvort félagsmenn stefnanda hefðu lögvarða hagsmuni afúrlausn málsins, sbr. áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Með því máli sem stefnandi hefur núhöfðað telur stefnandi að bætt hafi verið úr þeim annmörkum sem HæstirétturÍslands sá á málshöfðun í fyrra málinu. Um það segir í stefnu að í fyrra málinuhafi allir félagsmenn málsóknarfélagsins verið hluthafar í Landsbanka Íslandshf. 7. október 2008, en ekki hafi verið gerður greinarmunur á hluthöfum eftirþví hvenær þeir eignuðust hlutabréf sín. Hafi sumir félagsmanna byggtbótagrundvöll sinn á því að þeir hefðu selt hlutabréf sín ef þeir hefðu fengiðréttar upplýsingar en aðrir á þeim grundvelli að þeir hefðu ekki keypt bréfin.Í þessu máli væri aðild félagsmanna í stefnanda hins vegar önnur. Þeir einireigi aðild að stefnanda sem eignuðust hlutabréf í bankanum frá 27. janúar 2006til 30. júní 2006, eða aðilar sem leiði rétt sinn frá aðila sem eignast hafihlutabréf á þessum tíma. Stefndi hefur krafist þess að máli þessuverði vísað frá dómi. Frávísunarkrafan er reist á ýmsum atriðum, þ. á m. því aðfélagsmenn stofnanda skorti lögvarða hagsmuni auk þess sem málatilbúnaðurstefnanda fullnægi ekki skilyrðum 19. gr. a í lögum nr. 91/1991.Stefnandi telur að sá héraðsdómari semkvað upp úrskurðinn 9. mars 2016 í fyrra málinu sé á grundvelli g-liðar 5. gr.laga nr. 91/1991 vanhæfur til að fara með það mál sem hér er til úrlausnar.Helgast það af því að dómarinn hafi með úrskurðinum tekið afstöðu tilefnisatriða sem séu hin sömu og í þessu máli, áður en lokið hefur verið við aðleggja fyrir dóminn sönnunargögn og röksemdir fyrir kröfu.Niðurstaða Samkvæmtg-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrirhendi eru önnur atvik eða aðstæður en greinir í öðrum stafliðum greinarinnarsem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þessa regluverður að skýra með hliðsjón af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Í því efni skiptir ekki aðeins máli að dómari sé í reynd óhlutdrægurheldur einnig að hlutlægt séð líti svo út að hann sé það. Þegardómari fær mál til úrlausnar, sem áður hefur komið til kasta hans í samadómarastarfi, getur hann orðið vanhæfur á framangreindum grundvelli. Helgastþað af því að hafi hann á fyrri stigum tekið afstöðu til efnisatriða í málinu,sem hann á síðan að dæma um, er almennt hætta á því að hann hafi þegar gert upphug sinn um það atriði. Jafnvel þó að ný gögn styðji öndverða niðurstöðu geturdómarinn átt erfitt með að endurskoða hug sinn við þessar aðstæður. Þegar atvik eru með þessum hætti hefurMannréttindadómstóll Evrópu í ákveðnum tilvikum talið það fara í bága við 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafi dómari ekki vikið sæti við síðariumfjöllun um sama efnisatriði. Um það má m.a. vísa til dóms réttarins frá 24.maí 1989 í máli Hauschildt gegn Danmörku. Er þáeinkum litið til þess hvert hafi verið umfang og eðli afskipta dómara afmálinu á fyrri stigum, eins og síðari dómaframkvæmd réttarins gefur til kynna.Sérstök sjónarmið eru talin eiga við þegar mál er endurupptekið eða í þeimtilvikum þegar áfrýjunardómstóll fellir dóm undirréttar úr gildi og vísarmálinu aftur til þangað til nýrrar meðferðar, sbr. t.d. dómamannréttindadómstólsins frá 26. september 1995 í máli Dinnet gegn Frakklandi ogfrá 10. júní 1996 í máli Thomann gegn Sviss. Hér á landi hefur verið leyst meðsvipuðum hætti úr álitaefnum um hæfi dómara þegar dómur er ómerktur og málinuvísað heim í hérað, sbr. ítrekaða dómaframkvæmd, t.d. dóm Hæstaréttar Íslandsfrá 14. apríl 2015 í málinu nr. 244/2015. Hefur þá verið látið við það sitja aðvísa til þess að dómari sé ekki bundinn af fyrri efnisúrlausn.Í fyrirliggjandi máli er dómarinnvissulega ekki bundinn af niðurstöðu sinni í úrskurðinum frá 9. mars 2016.Eftir sem áður verður ekki fram hjá því litið að í honum tók dómarinnafdráttarlausa afstöðu til grundvallaratriða í málatilbúnaðimálsóknarfélagsins, sem Hæstiréttur Íslands hefur ekki fjallað um, og fyrirliggur að taka verður afstöðu til í fyrirliggjandi máli milli að meginstofnitil sömu aðila. Snúa þessi grundvallaratriði ekki aðeins að formlegriframsetningu málatilbúnaðar stefnanda heldur einnig að efnislegum forsendumfyrir mögulegri skaðabótaábyrgð stefnda og sönnunarbyrði í málinu. Að teknutilliti til þess sem rakið hefur verið telur dómari því að umfang og eðli fyrriafskipta hans af máli stefnanda á hendur stefnda geri það að verkum að dragamegi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Telst dómari því vanhæfur til þess aðfara með fyrirliggjandi mál samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 og víkur þvísæti í því.Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: ÁsmundurHelgason héraðsdómari víkur sæti í máli þessu.
Mál nr. 632/2014
Kærumál Börn Innsetningargerð Sáttameðferð Frávísunarúrskurður staðfestur
K krafðist þess að sér yrði heimilað að fá börn sín og M tekin úr umráðum M og fengin sér með beinni aðfarargerð.Samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 bar aðilum málsins að undirgangast sáttameðferð áður en K átti þess kost að leggja fram kröfu sína um að henni yrðu fengin börn þeirra með beinni aðfarargerð. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. september 2014 þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst þess að úrskurður héraðsdóms um málskostnað verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 12. gr. laga nr. 61/2012, bar aðilum þessa máls að undirgangast sáttameðferð áður en sóknaraðili átti þess kost að leggja fram kröfu sína um að henni yrðu fengin börn þeirra með beinni aðfarargerð. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 86/2006
Skjalafals Vegabréf Sératkvæði
C, sem kvaðst vera 25 ára nígerískur ríkisborgari, játaði að hafa við komu til Íslands haft meðferðis falsað breskt vegabréf og að hafa framvísað því við innritun á farfuglaheimili. Var hann dæmdur til 30 daga óskilorðsbundinnar fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. janúar 2006 að ósk ákærða, sem kveðst heita Charles Benedict, og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Ákærði, sem kveðst vera 25 ára nígerískur ríkisborgari, hefur játað að hafa við komu til Íslands 19. nóvember 2005 haft meðferðis falsað breskt vegabréf með nafninu Micheal Healy og að hafa framvísað því við innritun á Farfuglaheimilinu í Laugardal 27. sama mánaðar. Ákærði hefur játað brot sín og hlaut málið meðferð fyrir héraðsdómi samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Af hálfu ákæruvalds hefur ekki verið gerð krafa um að hann greiði annan kostnað af áfrýjun málsins. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Charles Benedict, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Sératkvæði Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála meirihluta dómenda um að staðfesta beri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða og 30 daga fangelsi. Vegna kröfu ákærða um skilorðsbindingu refsingarinnar hefur ákæruvaldið vísað til dóma sem kveðnir voru upp 11. desember 2003 í málum fimm erlendra manna og birtir eru í dómasafni Hæstaréttar það ár á bls. 4492, 4498, 4504, 4510 og 4516. Í þeim málum voru sakborningar sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa framvísað fölsuðum vegabréfum við vegabréfaskoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli. Í forsendum dómanna var meðal annars tekið fram, þegar fjallað var um refsiákvarðanir, að ekki yrði fram hjá því horft að ákærðu hefðu notað hin fölsuðu skjöl til að komast ólöglega inn í annað land. Þóttu þar ekki efni til að skilorðsbinda refsingar og var um þá niðurstöðu að auki sérstaklega vísað til eðlis brotanna, hversu alvarleg þau væru og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga. Í þessu máli er ákærði ekki sakaður um að hafa notað hið falsaða vegabréf til að komast inn í landið, enda virðist hann þá ekki hafa þurft að framvísa vegabréfi. Er honum í I. kafla ákæru einungis gefið að sök að hafa haft vegabréfið meðferðis við komuna til landsins, þannig að varði við h-lið 2. mgr. 57. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Skjalafalsbrotið í II. kafla ákærunnar, sem talið er varða við 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, felst í því að ákærði framvísaði hinu falsaða vegabréfi við innritun á gistiheimili. Þetta brot er að mínum dómi þess háttar að 3. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga á við. Þegar á allt þetta er litið verður að telja brotin í nefndum dómum frá 2003 sýnu alvarlegri en þau sem ákærði er sakfelldur fyrir í þessu máli. Tel ég því að fallast beri á kröfu ákærða um skilorðsbindingu refsingar hans. Fyrir liggur að ósk ákærða um áfrýjun héraðsdóms hafði einkum það markmið að fá endurskoðun á héraðsdóminum að þessu leyti. Tel ég því að greiða beri áfrýjunarkostnað málsins úr ríkissjóði. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 29. desember 2005 á hendur: ,,manni sem kveðst heita Charles Benedict, fæddur 7. júlí 1980, nígerískur ríkisborgari, fyrir eftirtalin brot framin í nóvember 2005: I. Brot á lögum um útlendinga, með því að hafa við komu hingað til lands 19. nóvember undir ranga nafninu Micheal Healy haft meðferðis falsað breskt vegabréf með því nafni, sem ákærði vissi að var falsað. Telst þetta varða við h-lið 2. mgr. 57. gr. laga um útlendinga nr. 96, 2002, sbr. 16. gr. laga nr. 20, 2004. II. Skjalafals, með því að hafa 27. nóvember framvísað ofangreindu vegabréfi við innritun á Farfuglaheimilinu, Sundlaugavegi 34, Reykjavík. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist, ef dæmd verður, verði skilorðsbundin. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði að mati dómsins. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem í báðum köflum ákærunnar greinir og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Skírskotað er til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður hlotið refsingu. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín og er það virt honum til refsilækkunar. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 30 daga. Að teknu tilliti til dómaframkvæmdar í sambærilegum málum þykja ekki efni til að skilorðsbinda refsivistina. Ákærði greiði 124.500 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þóknunin er fyrir vinnu verjandans bæði á rannsóknarstigi og undir dómsmeðferð málsins. Einar E. Laxness, fulltrú lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Charles Benedict, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði greiði 124.500 krónur í málsvarnarlaun til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 597/2017
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Neytendalán Gengistrygging Aðfararheimild Tryggingarbréf
Í hf. krafði R um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar samkvæmt lánssamningi útgefnum af R til forvera Í hf. á árinu 2008. Þá krafðist Í hf. þess jafnframt að honum yrði dæmdur réttur til að gera fjárnám í tiltekinni fasteign S ehf. á grundvelli tryggingarbréfs sem tryggt var með veði í fasteigninni. R byggði sýknukröfu sína á því að lánið samkvæmt lánssamningnum hefði verið tekið til uppgreiðslu á eldra láni, samkvæmt samningi hans við SV frá 2005 og bæri að líta á síðara lánið sem skilmálabreytingu hins eldra og því væru þau einn gerningur sem fæli í sér lán í íslenskum krónum sem bundið væri við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við þágildandi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Talið var að lánssamningurinn frá 2005 hefði verið í erlendum myntum og að síðari lánssamningurinn yrði ekki skilinn öðruvísi en svo að hann mælti fyrir um lán til R í íslenskum krónum til að greiða upp lán í erlendum gjaldmiðlum sem væri lögmætt. Þá var hvorki fallist á með R að lækka bæri kröfu Í hf. á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 né að vísa bæri lánssamningunum til hliðar á grundvelli tiltekinna ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Voru kröfur Í hf. því teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Karl Axelssonog Gunnar Aðalsteinsson dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. september 2017. Þeir krefjastaðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að kröfur hans verði lækkaðar. Íbáðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði fellur niður.Áfrýjendur verða dæmdir til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði fellur niður.Áfrýjendur, Róbert Þ. Bender ogSkandinavíska háskólastofnunin ehf., greiði óskipt stefnda, Íslandsbanka hf.,500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní2017.Málþetta, sem var dómtekið 12. maí sl. er höfðað 21. nóvember 2016. Stefnandi erÍslandsbanki, Kirkjusandi 2, Reykjavík en stefndu eru, Róbert Þ. Bender,Kleppsvegi 6, Reykjavík og Skandinavíska háskólastofnunin ehf., Hafnarstræti20, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefnda Róberti verði gert að greiða honum 16.787.086 krónur,með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum 300.000krónum sem greiðst hafi inn á kröfuna 21. nóvember 2010.Þákrefst stefnandi þess að honum verði dæmdur réttur til þess að gera fjárnám ífasteign stefnda Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf., að Kleppsvegi 6,Reykjavík, fnr. 201-6052, á grundvelli veðtryggingabréfs að höfuðstól,11.000.000 krónur, auk verðbóta í samræmi við breytingu neysluverðsvísitölu,miðað við grunnvísitöluna 248, sem gefið var út 12. desember 2005,allsherjarveð, tryggt með 1. veðrétti í eigninni. Stefnandikrefst og málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu. Stefndukrefjast sýknu og stefndi Róbert krefst til vara lækkunar dómkrafna. Þákrefjast stefndu málskostnaðar. IDeilaaðila á rót að rekja til tveggja lánssamninga sem stefndi Róbert stofnaði til.Hinn fyrri var við Sparisjóð vélstjóra sem síðar rann inn í Byr sparisjóð, ensá síðarnefndi var lánveitandi stefnda Róberts samkvæmt síðari samningnum, einsog nánar er lýst hér að neðan. Telur stefnandi að með láni því sem þar hafiverið veitt hafi eldri lánssamningur verið greiddur upp, en stefndu telja að íhinum nýja samningi hafi einungis falist skilmálabreyting. Ísamræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, 22. apríl 2010, tók BYR hf. viðöllum eignum Byrs sparisjóðs og 29. nóvember 2011 yfirtók stefnandi allarskyldur og réttindi BYRS hf. og telst hann því réttur aðili að máli þessu.Málavextireru þeir helstir, að hinn 27. desember 2005 gerðu stefndi, Róbert Þ. Bender,sem lántaki og Sparisjóður vélstjóra, sem lánveitandi, með sér lánssamning sembar heitið „Lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Samkvæmtlánssamningnum skyldi stefndi lána stefnanda Róberti Þ. Bender 103.300svissneska franka (CHF) og 9.193.000 japönsk jen (JPY). Lánið skyldi bera sexmánaða LIBOR/EURIBOR-vexti af hverjum gjaldmiðli, að viðbættu 2,25% vaxtaálagi.Í samningnum greinir að stefndi Róbert skuli endurgreiða skuldina að fullu meðeinni greiðslu, 22. desember 2008, ásamt áföllnum vöxtum. Samkvæmtviðskiptakvittun BYRS hf. voru, 29. desember 2005, greiddar 9.841.831 króna inná reikning stefnda. iltryggingar greiðslu skuldarinnar og jafnframt öllum skuldbindingum sínum viðstefnanda, gaf stefndi Róbert út tryggingarbréf, 12. desember 2005, að fjárhæð11.000.000 krónur, sem tryggt var með 1. veðrétti í fasteigninni Kleppsvegi 6 íReykjavík, með fastanúmerið 201-6052. Fjárhæðin skyldi hækka í samræmi viðneysluverðsvísitölu. Að sögn stefnduvar tilgangur lántökunnar sá, að greiða systkinum stefnda Róberts út eignarhlutþeirra í fasteign að Kleppsvegi 6 í Reykjavík. Stefndi Skandinavískaháskólastofnunin ehf., sem er félag að fullu í eigu stefnda Róberts, hafi síðanorðið þinglýstur eigandi umræddrar fasteignar. Stefndi Róbert kveðst alla tíðeftir gerð lánssamningsins hafa búið í fasteigninni þrátt fyrir að hafa lengstaf átt lögheimili í Noregi.Hinn21. nóvember 2008 gerðu stefnandi Róbert og Byr sparisjóður með sér lánssamningum lán að jafnvirði 104.188,95 svissneskra franka og 9.242.508 japanskra jena.Í fyrirsögn samningsins segir: Lánssamningur (Lán í íslenskum krónum). Í 1. gr.samningsins kemur fram að tilgangur lánveitingarinnar sé að myntbreytalánssamningi í erlendum myntum nr. 175ERLB053630001/2, sem sé að eftirstöðvum104.188,95 svissneskir frankar og 9.242.508 japönsk jen, 21. nóvember 2008,yfir í íslenskar krónur. Samkvæmt lánssamningnum skyldi lántaki endurgreiðalánið að fullu ásamt áföllnum vöxtum á einu ári með einni greiðslu, 21.nóvember 2009. Vextir lánsins reiknuðust frá 21. nóvember 2008 og skyldugreiðast eftir á með þremur vaxtagjalddögum á þriggja mánaða fresti, í fyrstasinn 21. febrúar 2009 og síðan á sama gjalddaga og höfuðstóll lánsins. Vextiraf láninu voru íslenskir kjörvextir skuldabréfalána. Stefnandi kveður að meðþessu láni hafi hið fyrra lán verið greitt upp, enda hafi engar upplýsingar umhið eldra lán fylgt þegar Byr hf. hafi tekið við skuldaskjölum vegna síðaralánsins. Stefndu byggja hins vegar á að nýi lánssamningurinn hafi verið gerðurá grunni þess gamla og hafi í raun verið viðauki eða nokkurs konarskilmálabreyting án þess að lánað væri fé til stefnanda.Ekkier um það deilt að vextir voru greiddir í samræmi við ákvæði lánssamningsinstil og með 21. maí 2009. Á gjalddaga, 21. ágúst 2009, varð greiðslufall og erkrafa stefnanda við það miðuð að lánið hafi þá fallið í gjalddaga í samræmi viðákvæði samningsins. Ekki er ágreiningur um að sé miðað við forsendur stefndahafi eftirstöðvar lánsins þá numið 16.787.086 krónum, sem er stefnufjárhæðmálsins.Hinn15. janúar 2010 sendi stefnandi stefnda viðvörun um innheimtuaðgerðir og síðaninnheimtubréf, 8. febrúar 2010. Stefnandi kveður að stefndi Róbert hafi íkjölfarið greitt 300.000 krónur inn á lánið, en stefndi Róbert fullyrðir að súgreiðsla hafi ekki verið innborgun á lánið heldur hafi hann verið að greiðalögmannskostnað vegna samningaumleitana við stefnanda.Stefnandihöfðaði mál á hendur stefnda til innheimtu skuldarinnar 8. maí 2014. Því málilauk með dómi Hæstaréttar 14. apríl 2016 í máli réttarins nr. 649/2015 með þvíað málinu var vísað frá héraðsdómi vegna ágalla á málatilbúnaði stefnanda.Stefnandi höfðaði mál þetta í kjölfarið til innheimtu sömu fjárkröfu. IIStefnandikveður skuld þessa vera samkvæmt lánssamningi 21. nóvember 2008 milli stefndaRóberts Þ. Bender og Byrs sparisjóðs. Lánsfjárhæðin hafi verið tilgreind aðfjárhæð 104.188,95 svissneskir frankar og 9.242.508 japönsk jen og skyldigreiðast út í íslenskum krónum með einni greiðslu þann sama dag. Lánið hafihvorki verið verðtryggt né gengistryggt. Af láninu hafi stefndi átt að greiðakjörvexti skuldabréfalána eins og þeir væru ákveðnir af lánveitanda á hverjumtíma, við útgáfu lánssamningsins 21,75% að viðbættu 2,5% vaxtaálagi. Vextirlánsins hafi átt að greiðast á þremur vaxtagjalddögum á þriggja mánaða fresti,í fyrsta sinn 21. febrúar 2009 og síðan á sama gjalddaga og höfuðstóll lánsins.Vextirhafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði samningsins til og með 21.maí 2009. Hafi stefnandi greitt 9.588.296 krónur inn á höfuðstól skuldarinnar25. maí 2009 um leið og hann hafi greitt áfallna vexti þann dag. Á næstagjalddaga lánsins, 21. ágúst 2009, hafi orðið greiðslufall og við það hafilánið allt fallið í gjalddaga í samræmi við ákvæði samningsins. Þá hafieftirstöðvar höfuðstóls numið 16.249.936 krónum og samningsvextir frá 25. maítil og með 21. ágúst 2009 numið 537.150 krónum. Samtals hafi skuldin því numið16.787.086 krónum 21. ágúst 2009 sem sé stefnufjárhæð málsins. Krafist erdráttarvaxta frá þeim degi að telja.Ígrein 1.2 í lánssamningi komi fram að tilgangur lánveitingarinnar hafi verið aðmyntbreyta lánssamningi í erlendum myntum sem stefndi Róbert hafi gert viðSparisjóð vélstjóra 27. maí 2005. Höfuðstóll þess lánssamnings hafi numið103.300 svissneskum frönkum og 9.193.000 japönskum jenum. Það lán hafi stefndiátt að greiða upp í einu lagi 22. desember 2008. Þegar til hafi komið hafistefndi Róbert greitt það lán upp með andvirði þess láns er mál þetta varði.Fyrrgreintlán sé að mati stefnanda löglegt erlent lán enda samræmist ákvæði þess að ölluleyti þeim lánum sem staðfest hafi verið af Hæstarétti, sbr. hrd. nr. 542/2011,50/2012 og 57/2014 svo dæmi séu tekin. Helstu einkenni þessara lána séu aðheiti lánssamninganna vísi til þess að um erlent lán sé að ræða, tilgreininglánsfjárhæðar sé í erlendum myntum og vextir af skuldinni miðist við að um lání erlendum gjaldmiðlum sé að ræða. Stefndi hafi heldur engum andmælum hreyftvið lögmæti ákvæða bréfsins og hafi greitt það upp án athugasemda. Það hafiekki verið fyrr en en í greinargerð hans í fyrra máli vegna þess samnings semþetta mál varði, sem lögð hafi verið fram í júní 2014, sem stefndi hafi fyrstbyggt á því áð ákvæði eldri samningsins hafi í einhverjum atriðum verið ógild.Skuldinsamkvæmt fyrri lánssamningnum hafi verið greidd að fullu til Byrs sparisjóðs oghafi ekki verið í bókum Byrs hf. þegar hann hafi sameinast stefnanda, en þáhafi stefnandi eignast samning þann sem krafa hans í málinu byggist á. Það hafiverið í nóvember 2011 eða þremur árum eftir uppgreiðsluna á eldra láninu. BráðabirgðaákvæðiX í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eigi ekki við um lánssamninginnfrá 2005. Því hafi ekki orðið að endurreikna hann vegna þeirra ákvæða endasamningurinn löngu uppgreiddur þegar ákvæðið hafi tekið gildi, 22. desember2010, með lögum nr. 151/2010. Ákvæðið eigi samkvæmt efni sínu eingöngu við umhúsnæðislán en þau séu skilgreind með vísan til B-liðar 68. gr. laga nr.90/2003 um tekjuskatt. Leiði það til þess að þetta ákvæði nái eingöngu til lánasem tekin séu til kaupa á húsnæði til eigin nota. Það eigi ekki við í því tilvikisem hér um ræði.Stefnandikrefjist þess að honum verði dæmdur réttur til þess að gera fjárnám í fasteignstefnda, Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf. að Kleppsvegi 6, Reykjavík,fastanúmer 201-6052, til tryggingar framangreindri skuld stefnda Róberts ágrundvelli tryggingabréfs þess sem að framan hafi verið lýst. Krafan sé settfram til þess að stefnandi geti fullnustað kröfu sína sem tryggð sé með veði ífasteigninni samkvæmt bréfinu. Bréfið, sem gefið hafi verið út 12. desember2005 tryggi efndir allra skuldbindinga útgefandans, stefnda Róberts Þ. Bender,gagnvart lánveitandanum. Það hafi upphaflega verið að höfuðstól 11.000.000krónur en hann hækki í samræmi við breytingar á neysluverðsvísitölu miðað viðgrunnvísitöluna 248.Umlagarök kveðst stefnandi vísa til almennra reglna kröfuréttar um skyldu tilgreiðslu fjárskuldbindinga. Vaxtakrafa sé studd við III. kafla laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu. Krafa um rétt stefnanda til að gera fjárnám sé studdvið ákvæði tryggingabréfsins en einnig vísi stefnandi til ákvæða laga nr.75/1997 um samningsveð. Um réttarfar sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og kröfur um málskostnað séu studdar við 1. mgr. 130. gr. sömu laga.IIIStefndi,Róbert Þ. Bender, kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að ekki séum um tvo aðskilda lánssamninga að ræða í máli þessu, heldur hafi síðarisamningurinn einungis falið í sér myntbreytingu á þeim fyrri. Hafimyntbreytingin komið til að frumkvæði stefnanda og hafi hún gert það að verkum aðendanleg greiðsluskuldbinding lánsins hafi orðið í íslenskum krónum, en fjárhæðhennar í krónum innhaldi hins vegar alla þá gengishækkun sem lánið hafi tekiðfyrir þá myntbreytingu. Þannig sé í raun um að ræða skuldbindingu í íslenskumkrónum sem hafi verið bundin gengi erlendra gjaldmiðla og hafi þannig brotið íbága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Það sem styðji framangreint sé að upphaflega hafi verið sótt umlánið í íslenskum krónum, það hafi verið afgreitt í íslenskum krónum ogendurgreitt í íslenskum krónum, en myntbreyting með samningi 2008 staðfestiþað. Í upphaflegum samningi frá 2005 segi um erlendar myntir í lið 1 í 1. mgr.:„Lántaki lofar að taka að láni og lánveitandi að lána umsamda lánsfjárhæð“. Tilvitnaðorðalag virðist aðeins hafa verið til málamynda þar sem stefnandi hafi ekkiafhent eða lánað erlendar fjárhæðir heldur íslenska mynt.Framangreindutil áréttingar, komi fram í lið 2 í fyrri samningnum: „Dragist greiðslahöfuðstóls eða vaxta fram yfir gjalddaga er lánveitanda heimilt að látagengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.“. Sambærilegtákvæði sé einnig í 1. mgr. 16. gr. samningsins.Þóttþessi ákvæði þyki ekki samrýmast efni fyrri lánssamnings málsaðila að öðru leytiverði ekki framhjá því litið að í þeim sé kveðið á um að gengistrygging skuldihaldast við vanefndir á samningnum, en engin þörf hafi verið á því að kveða áum slíkt ef lánið hafi í raun og veru verið í erlendum gjaldmiðli eins ogstefnandi haldi fram. Hér hafi því verið um misræmi að ræða sem valdi því aðekki sé afdráttarlaust hvort samningurinn kveði á um gilt lán í erlendumgjaldmiðli eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum.Jafnframtkomi fram í 6. mgr. 2. liðar fyrri samningsins að: „Greiði lántaki afborganir,vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur af lánshluta í íslenskum krónum skalhann greiða samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga.“Alltframangreint bendi til að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum meðólögmætri gengistryggingu.Síðarisamningurinn frá 2008 hafi því ekki verið nýtt lán heldur sama lánið, þar semendanleg greiðsluskuldbinding hafi verið í krónum. Með því að myntbreyta láninuí krónur hafi gengistrygging þess raunverulega verið fullkomnuð þ.e.a.s. að sá höfuðstóllí krónum hafi innihaldið öll áhrif af hinu ólögmæta gengisviðmiði. Ákvæðisamningsins um þetta séu þó sérstök að því leyti að fram komi í meginmáli hansað aðilar geri „….með sér samning um lán að jafnvirði CHF 104.188,95….. og JPY9.242.508 … sem greitt skal út í eftirtöldum myntum og hlutföllum: ISK 100%“Hafiþví tilfærslan í íslenskar krónur verið alveg eins og í fyrri samningi aðila,þ.e. að samningurinn hafi verið í erlendum myntum en hafi greiðst út ííslenskum krónum. Í stefnu í fyrra máli aðila um sama samning segi: „Vegnaóvissu um lögmæti ákvæða samnings er lúta að tengingu lánsfjárhæðarinnar viðþróun gengis erlendra mynta, hefur krafan verið reiknuð út í íslenskum krónumallt frá stofndegi samningsins.“Þegarþessir tveir samningar séu virtir saman heildstætt, sem sé rétt að gera hér, séum einn og sama samninginn að ræða í íslenskum krónum með ólögmætrigengistryggingu, en dómaframkvæmd Hæstaréttar um svipuð mál þar semmyntbreyting eigi sér stað í íslenskar krónur t.d. með skilmálabreytingu hafihnigið að sömu niðurstöðu.Þarsem atriði þau er varði samninga aðila í máli þessu séu mjög sérstök, verði aðlíta framhjá tilgreiningu fjárhæða í erlendum myntum í upphaflega samningnumfrá 2005 og leggja frekar áherslu á önnur atriði eins og að framan greini. Aðsótt hafi verið um lánið í íslenskum krónum, það greitt út í íslenskum krónumog afborganir af því hafi verið greiddar í krónum. Þegar til hafi staðið aðgreiða lánið upp með erlendum gjaldmiðli hafi það ekki verið hægt fyrr en búiðhafi verið að skipta þeim fjármunum yfir í krónur með myntbreytingu og síðasten ekki síst að samkvæmt texta samningsins hafi hann verið gengistryggður.Vísbendingar um þessa afstöðu megi einnig finna í því að lánsfjárhæðin hafiverið í sléttum milljónum íslenskra króna og sé augljóst að sú fjárhæð hafieinfaldlega verið umreiknuð yfir í þann fjölda mynta sem prentaðar hafi verið álánssamninginn. Enn fremur að með myntbreytingu samkvæmt viðaukanum 2008 hafihin gengisbundna skuldbinding í raun verið ákvörðuð og fastsett í íslenskumkrónum og þar sem lánið hafi verið eingreiðslulán hafi endanleg skuldbinding,hvað varði endurgreiðslu lánsins, því verið í íslenskum krónum. Með seinnisamningnum (viðaukanum) hafi í raun ekkert breyst og sé því verulega óljósthvort líta beri á fyrri samninginn sem erlent lán eður ei. Þar sem efnisamningsskilmála samninganna sé ekki ljóst, hvað þá þegar litið sé á þá semeinn samning, verði að líta til gagna um framkvæmd og efndir þeirra meðhliðsjón af framangreindu og telja að í lánssamningi aðila hafi falist lán ííslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og14. gr. laga nr. 38/2001.Teljaverði að það standi lánveitanda nær, sem fjármálafyrirtæki, heldur en neytanda,að þurfa að bera áhættuna af því að óljóst sé í hvaða mynt samningurinn í raunog veru hafi verið, þegar litið sé heildstætt á samningana og tilurð þeirra.Hafnidómurinn framangreindum sjónarmiðum þá byggi stefndu á að lánssamningur aðila,bæði að efni til og í framkvæmd, hafi verið í andstöðu við lög nr. 121/1994 umneytendalán, sem gilt hafi á þeim tíma sem samningurinn var gerður. Tengingsamningsins við erlendar myntir, jafnvel þótt lánið yrði talið hafa verið íþeim veitt, sé þess vegna ólögmæt. Af þeim sökum beri að miða skuldbindingustefnda við íslenskar krónur með erlendu gengisviðmiði.Teljaverði að frá því fasteignalán hafi fallið undir lög nr. 121/1994, með lögum nr.179/2000, er tekið hafi gildi 11. janúar 2001, hafi stefnanda borið skylda tilað fara eftir þeim ófrávíkjanlegu ákvæðum laganna um upplýsingaskyldu tilneytenda sem komi fram í 5. gr. og töluliðum 1 til 9 í 1. mgr. 6. gr. laganna.Lögin hafi verið í gildi þegar fyrri lánssamningur aðila hafi verið gerður oghafi skilyrðislaust borið að fara eftir þeim. Ekkisé nokkrum vafa undirorpið að mati stefndu að lánssamningur stefnda Róberts viðSparisjóð vélstjóra 27. desember 2005 um fasteignalán hafi fallið undirþágildandi lög nr. 121/1994, sbr. lög nr. 179/2000, sbr. 4. gr. laganna. Af þvíleiði að stefnandi hafi borið sérstaka ábyrgð á að stefnda Róberti væruveittar, skriflega, skýrar og fullnægjandi upplýsingar við upphaf lántökusamkvæmt 5. gr. laganna. Vísi stefndu í þessu sambandi til ófrávíkjanlegraákvæða 1. til 7. töluliða 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994. Telji stefndi aðupplýsingaskylda þessi hafi verið vanrækt við gerð og framkvæmdlánssamningsins.Ílögum nr. 121/1994 sé ekki gert ráð fyrir öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónumog ef um sé að ræða neytendalán sem sé „löglegt erlent lán“ þá sé ekki hægt aðveita neinar af þeim upplýsingum sem lögin áskilji. Sé lánið því í lagalegutómarúmi að þessu leyti og ólögmætt því það standist ekki fyrrnefnd lög umneytendalán að veitt séu „lögleg erlend neytendalán“. Til þess að lánið teldistlögmætt yrði að umreikna það yfir í íslenskar krónur frá töku þess fram tilþess tíma þegar stefndi hafi sjálfur umbreytt því í íslenskar krónur. Í lögumnr. 121/1994 komi „gjaldmiðill“ aðeins fyrir á einum stað þar sem segi aðheildarlántökukostnaður skuli reiknaður út í krónum, sbr. 4. tl. 1. mgr. 6. gr.laganna, sem leiði til þess að miða skuli heildarlántökukostnað við íslenskarkrónur.Ílánssamningnum hafi lánsfjárhæðin ekki verið tilgreind í krónum. Sama hafi áttvið um vexti, heildarlántökukostnað, árlega hlutfallstölu kostnaðar eða annaðsem máli kunni að skipta fyrir neytendalán, sbr. 1. til 6. tl. 1. mgr. 6. gr.laganna. Þá hafi greiðsluáætlun samkvæmt 7. tl. sömu lagagreinar ekki legiðfyrir en hún sé talinn hluti lánssamnings sem skylt sé að leggja fram af hálfulánveitanda, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 672/2012. Skorti því mjög á aðstefnda hafi verið veittar fullnægjandi upplýsingar fyrir og við lántökuna. Afþví leiði að ef þessar mikilvægu upplýsingar séu ekki veittar getilánssamningurinn ekki talist „löglegt gjaldeyrislán“ með þeim hætti sem hannhafi verið útbúinn af stefnanda.Samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar teljist lán einkum vera í erlendri mynt, ef hvergiséu í lánsskjali tilgreindar fjárhæðir í krónum. Sú tilhögun við samningsgerðstandist hins vegar ekki að mati stefnda gagnvart lögum nr. 121/1994, nema þvíaðeins að samtímis eða áður séu veittar fullnægjandi upplýsingar, sbr.framangreint. Með öðrum orðum, sé neytendalán í erlendum gjaldeyri að þá beriað umreikna og veita jafnframt upplýsingar um kostnað og fjárhæðir í krónum. Aðöðrum kosti sé tenging lánsins við erlenda gjaldmiðla óheimil, sbr. 24. gr.laganna þar sem segi: „Eigi má með samningi víkja frá ákvæðum laga þessara néreglugerða, sem settar kunna að verða samkvæmt lögunum neytanda í óhag.“Hvergihafi verið að finna í framangreindum lögum heimild til að veita neytendumerlent lán án þess að lögin næðu yfir slíka lánafyrirgreiðslu, sbr. 1. og 2.gr. laganna, en þar séu taldir með tæmandi hætti þeir lánssamningar semundanþegnir séu lögunum. Megi um þetta vísa til dóms Hæstaréttar í málinu nr.243/2015, um vanrækslu á upplýsingaskyldu.Séneytendalán tilgreint í erlendum gjaldmiðli beri að umreikna og veita jafnframtupplýsingar um kostnað og fjárhæðir í krónum. Að öðrum kosti sé tenging lánsinsvið erlenda gjaldmiðla óheimil. Vanrækslastefnanda hafi jafnframt brotið gegn 11. gr. laga nr. 121/1994, sem kveði á umað árleg hlutfallstala kostnaðar skuli reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningursé gerður. Við slíkan útreikning skuli gengið út frá því að lánssamningur gildiumsaminn tíma og að lánveitandi og neytandi standi við skuldbindingar sínarsamkvæmt skilmálum samningsins. Þar sem stefnandi hafi ekki fullnægt ákvæðum 1.til 7. töluliðar 1. mgr. 6. gr., sbr. 5. gr. laganna, m.a. um það hver fjárhæðheildarlántölukostnaðarins væri við töku lánsins, hafi hann ekki getað fullnægtákvæði 11. gr. sbr. 10. gr. laganna, en upplýsingar um árlega hlutfallstölukostnaðar sé helsta upplýsingaveita laganna til neytenda þar sem saman komiallur heildarkostnaðurinn af láninu reiknaður í prósentum talið, sbr. þó 2.mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna, en þeim ákvæðum hafi heldur ekki verið fullnægtað þessu leyti.Afframangreindu leiði að ekki hafi verið heimilt samkvæmt lögum nr. 121/1994 að lánafé í erlendum gjaldmiðlum til neytenda, án tilskilinnar upplýsingagjafar. Lögnr. 121/1994 séu ennfremur ófrávíkjanleg og gangi framar ákvæðumlánssamningsins og meginmáli hans ef hann reynist andstæður þeim. Geti fyrrilánssamningurinn því ekki staðið óbreyttur að þessu leyti og sé í lagalegutómarúmi eins og hann hafi verið útbúinn. Breyti engu þótt honum hafi veriðmyntbreytt í íslenskar krónur. Verði því að mati stefnda að virða að vettugitengingu lánssamningsins við erlenda gjaldmiðla og líta svo á að í honum hafifalist íslenskt lán sem bundið hafi verið við gengi erlendra gjaldmiðla meðólögmætum hætti.Þábyggi stefndi á því að samkvæmt 13. gr. laga nr. 38/2001 gildi ákvæði VI. kaflaum skuldbindingar sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar semskuldari lofi að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið sé aðgreiðslurnar skuli verðtryggðar og séu ákvæði kaflans ófrávíkjanleg sbr. 2. gr.laganna. Utan kaflans falli þau tilvik þegar raunverulega sé lánuð erlend mynt.Stefndi telji það hafa meginþýðingu í þessu sambandi hvernig skuldbindingar ogefndir aðila hafi verið í raun og veru en fyrir liggi að aðeins íslenskarkrónur hafi verið afhentar sem lánsfé.Samkvæmtframangreindu sé auk 24. gr. laga nr. 121/1994 einnig vísað til 36. gr., sbr.1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, um að lánssamningnum skuli breyta að þessu leyti þannig, enskilyrði 36. gr. sé fullnægt þar sem það væri bæði ósanngjarnt og andstættgóðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig, auk þess sem efni hans,staða samningsaðila og atvik sem síðar hafi komið til með hækkandi gengi hafihallað á stefnda.Umsvipuð tilvik, þ.e.a.s. þegar lánssamningi sé breytt að þessu leyti megi vísatil dóma Hæstaréttar í málunum nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010, þar semkomist hafi verið að þeirri niðurstöðu að ógilt væri ákvæði um bindingufjárhæðar láns í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla í samningum. Súniðurstaða hafi verið reist á því að slík gengistrygging bryti í bága viðófrávíkjanlegar reglur laga nr. 38/2001. Þegar komist hafi verið að því aðnefnd ákvæði í samningum um gengistryggingu væri ógilt og bein og órjúfanlegtengsl milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti hafi ekki verið unnt aðstyðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan eða gefa þeim meðskýringu annað inntak og hafi því verið óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins umgengistryggingu leiddi til þess að líta hafi orðið með öllu framhjá ákvæðumsamnings um vaxtahæð. Eingöngu hafi verið miðað við að ákvæði í samningi aðilaværi í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt framangreindu séþað mat stefnda að samningurinn sé í íslenskum krónum með gengistryggingu semsé í andstöðu við síðastnefnd ákvæði laga nr. 38/2001 og sé því ólögmætur ogþví gildi endurútreikningur stefnanda um fullnaðarkvittanir. Öll sömu sjónarmiðeigi við um 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c í lögum nr. 7/1936 og eigi við um24. gr. laga nr. 121/1994 að þessu leyti.Varakröfusína um lækkun fjárkröfu stefnanda kveðst stefndi Róbert byggja á því að hanntelji að endurútreikna eigi lánið í samræmi við bráðabirgðaákvæði X í lögum nr.38/2001. Hafi stefnandi endurútreiknað öll fasteignalán burtséð frá því hvortþau hafi verið lögmæt í erlendri mynt eða ekki og hafi því gengið lengra enhonum hafi verið skylt samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði. Komi fullyrðingar íþessa veru fram í fréttatilkynningum frá árinu 2011 sem stafi frá stefnanda.Engin skýring liggi fyrir á því í málinu af hverju lán stefnda hafi ekki verið endurútreiknaðen stefndi hafi fullnægt efnisskilyrðum ákvæðis X, með því að hafa tekið erlentfasteignalán sem greitt hafi verið út í íslenskum krónum til íbúðarkaupa þóttfélagið Skandinavíska háskólastofnunin ehf. hafi verið skráð fyrir íbúðinni, oghafi hann haft íbúðina að Kleppsvegi 6 til eigin nota vegna vinnu sinnar hér álandi frá árinu 2005 og raunar fyrr eða frá árinu 2000. Samkvæmt fyrrnefndrifréttatilkynningu virðist stefnandi ekki hafa haft til hliðsjónar skilyrðibráðabirgðaákvæðis X um afmörkun skuldbindinga sem hafi fallið undir ákvæðiðvegna endurútreikninga erlendra gengislána sem greidd hafi verið út í íslenskumkrónum.SamkvæmtB-lið 68. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt um afmörkun skuldbindinga fyrirendurútreikningi stefnanda sem vísað sé til í ákvæði X í lögum nr. 38/2001 komifram að það að „hafa lögheimili“ á ákveðnum stað sé ekki skilyrði til að fávaxtabætur heldur að íbúðarhúsnæði sé til „eigin nota“. Jafnframt sé í B-lið68. gr. vísað til 1. gr. laganna þar sem farm komi hverjir séu skattskyldiraðilar og megi heimfæra stefnda undir 3. og 4. tölulið greinarinnar en orðið„lögheimili“ eða „skráð heimili“ sé þar ekki skilyrði um skattskyldu. Þessu tilstuðnings sé vísað til yfirlýsingar formanns húsfélagsins að Kleppsvegi 6, Reykjavíkþar sem komi fram staðfesting á að stefndi hafi verið nágranni hennar ífasteigninni frá 2005. Jafnframt hafi verið lögð fram yfirlýsing fráLandspítalanum þar sem komi fram staðfesting á því að stefndi hafi starfaðsamfellt sem verktaki fyrir spítalann frá 2000 til 2015. Að endingu hafistefndi lagt fram skattframtal ársins 2006. Ástæða þess að stefndi hafi ekkiskipt um lögheimili á sínum tíma hafi verið sú að hann hafi verið meðlífeyrisskuldbindingar í Noregi og hafi sinnt þar öðrum áhugamálum sínum.StefndiRóbert hafi því starfað og búið á Íslandi og hafi talið þar fram til skattseins og sjá megi af skattframtali 2006 vegna skatta ársins 2005. Eins og sjáistaf meðfylgjandi skattframtali frá Noregi vegna sama árs hafi stefndi engartekjur haft þar eða hafi hann greitt þar skatta.Samkvæmt2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 hafi ríkisskattstjóri úrskurðarvald um þaðhverjir skuli teljast heimilisfastir á Íslandi og skuli við þá ákvörðun miðavið reglur laga um lögheimili, eftir því sem við eigi. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr.laga nr. 21/1990 um lögheimili teljistlögheimili manns sá staður þar sem hann hafi fasta búsetu. Samkvæmt 2. mgr.sömu lagagreinar teljist maður hafa fasta búsetu á þeim stað þar sem hann hafi bækistöðsína, dveljist jafnan í tómstundum sínum, hafi heimilismuni sína og svefnstaðurhans sé. Í frumvarpi að lögum um lögheimili segir um 2. mgr. 1. gr. að gert séráð fyrir að upp verði tekin upp svokölluð svefnstaðarregla en í því felist aðmaður teljist hafa fasta búsetu þar sem svefnstaður hans sé þegar hann sé ekkifjarverandi um stundarsakir.Samkvæmt1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 beri þeir einstaklingar sem heimilisfastir séuhér á landi ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Telji stefndi Róbert sigfullnægja þessu skilyrði. Ljóst sé einnig að stefndi Róbert hafi búið lengur en183 daga hér á landi á hverju ári frá árinu 2000 fram til dagsins í dag. Verðiþví að líta svo á að stefndi Róbert teljist samkvæmt framlögðum gögnum í málinuekki hafa flutt heimili sitt úr landi í skilningi 2. töluliðar 1. mgr. 1. gr.laga nr. 90/2003, enda þótt hann hafi tilkynnt sig brottfluttan af landinu.Hafi stefndi því verið heimilisfastur hér á landi allt að einu á tekjuárinu2005 og áfram fram til dagsins í dag.StefndiRóbert vísi framangreindri varakröfu sinni til stuðnings til 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, þ.e. að félög eins og stefnandi skuli stundaheilbrigða viðskiptahætti og að viðskiptavinir með sambærileg mál eigi að fásambærilega úrlausn. Stefnandi hafi með fréttatilkynningu sinni túlkaðgildissvið ákvæðis X víðtækara en gengur og gerist.Afframangreindu leiði að endurútreikna eigi lán til stefnda til samræmis viðbráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Endurútreikningurstefnda á láninu í samræmi við síðasttilvitnað lagaákvæði liggi fyrir í málinu.Samkvæmt honum hafi staða lánsins 21. nóvember 2008, þegar seinnilánssamningurinn hafi verið útbúinn, átt að vera 12.615.040 krónur, auk vaxtafrá 25. mars 2008 til 21. nóvember 2008 sem nemi 1.143.874 krónum (1.474.734mínus 330.860) eða samtals 13.758.914 krónur. Eftir innborganir stefnda inn álánið 25. maí 2009 hafi staða þess átt að vera 2.491.089 krónur þann dag meðóverðtryggðum vöxtum til dagsins í dag. StefndiSkandinavíska háskólastofnunin ehf. byggir í fyrsta lagi á sömu röksemdum ogstefndi Róbert færir fram hér að framan um að krafa stefnanda sé uppgreidd.Íöðru lagi komi fram í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 673/2013 að tryggingarbréfmeð allsherjarveði eins og hér hátti til, með beinni uppboðsheimild skv. 2.tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, veiti ekki heimildtil að krefjast nauðungarsölu á tiltekinni eign nema, meðal annars, aðuppfylltu skilyrði að um sé að ræða tryggingu fyrir tiltekinni peningakröfu semsé þegar í bréfinu við útgáfu þess samkvæmt 2. tölulið sömu lagagreinar. Ínefndu tryggingarbréfi sé ekki um slíkt að ræða og sé ekki hægt að bæta úr þvíeftirá.Umþetta segi í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu aðheimild til að krefjast nauðungarsölu á þessum grundvelli sé aðeins fyrir hendiþegar samningur sé gerður um veðrétt í eign fyrir tiltekinni peningakröfu. Meðþessu sé áréttað að samningurinn þurfi sem slíkur að taka af öll tvímæli umfyrir hverri skuld sé verið að veita þessa heimild. Allsherjarveð, sem væriveitt til tryggingar öllum skuldbindingum samkvæmt tryggingarbréfinu myndiþannig ekki fullnægja þessum áskilnaði ákvæðisins. Utan skilgreiningar þess sem2. töluliður 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 geri ráð fyrir að geti veriðuppboðsheimild, falli því svokölluð allsherjarveð, þar sem kröfuhafa hafi veriðveittur veðréttur fyrir margskonar kröfum sínum á hendur tilteknum skuldara ánsérstakrar afmörkunar á hverri kröfu fyrir sig.Þannigvirðist útilokað fyrir stefnda að ná fram uppboði á fasteign stefndaSkandinavísku háskólastofnunarinnar ehf., eins og yfirlýstur tilgangur hans sésamkvæmt dómkröfu í stefnu enda sé tryggingarbréfið ekki rétt úr garði gert aðþessu leyti og verði stefnandi sem sérfrótt fjármálafyrirtæki að bera hallannaf því. Stefnandi virðist þannig ekki hafa lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni.Samkvæmtframangreindu beri því að sýkna stefnda Skandinavísku háskólastofnunina ehf. afkröfum stefnanda um staðfestingu veðréttar í fasteign félagsins þar sem krafanveiti engan rétt né séu lögvarðir hagsmunir fyrir hendi. Tilstuðnings kröfum sínum vísa stefndu til 2. gr., 13. gr., 14. gr. ogbráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísaþeir til 36. gr. a til d laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, sbr. tilskipun 93/13/EBE og til 1., 2., 4.,5.,6., 1. mgr. 7., 9.,11., 12.,14. og 24. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, sbr. lög nr. 179/2000og til 1. gr. og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 2. og 3. gr.laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Loks vísa þeir til 1. og 7.töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og til 2. töluliðar 1. mgr.6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Um málskostnað er vísað til 129. og 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VÁgreiningurmáls þessa lýtur að greiðsluskyldu stefnda samkvæmt lánssamningi, útgefnum afstefnda til forvera stefnanda, hinn 21. nóvember 2008. Byggir stefnandi á þvíað ekki hafi verið greitt af láninu frá því 21. ágúst 2009 og sé það ívanskilum frá þeim tíma. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að lán þettahafi verið tekið til uppgreiðslu á eldra láni, samkvæmt samningi hans viðSparisjóð vélstjóra, dagsettum 27. desember 2005 og beri eins og hér standi áað líta á hið síðara lán einungis sem skilmálabreytingu á því eldra og að metaverði bæði lánin sem einn gerning sem telja verði íslenskt lán með ólögmætrigengistryggingu í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu.Einsog greinir í forsendum dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og153/2010 fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14.gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegar óheimilt aðverðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengierlendra gjaldmiðla. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðiðað við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eðaerlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að leggja tilgrundvallar skýringar á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengistundir. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindinginn ertilgreind í þeim efnum.Ákvæðumfyrri lánssamningsins hefur verið lýst hér að framan, en þar sagði að lániðværi að fjárhæð 103.300 svissneskir frankar og 9.193.000 japönsk jen. Þannig ereina tilgreining lánsins í erlendum gjaldmiðlum, en hvergi í samningnum ervikið að fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum. Eins var tekið fram á forsíðusamningsins að hann væri um lán í erlendum gjaldmiðlum. Þá er og ákvæðisamningsins um vexti í samræmi við það að um erlent lán sé að ræða, en ísamningnum er kveðið á um að skuldin beri LIBOR-vexti. Um endurgreiðslu stefndaá láninu er sagt að lántaki skuli við greiðslu lánshluta í erlendri mynt greiðainn á gjaldeyrisreikning lánveitanda, en sé greitt með íslenskum krónum skuligreiða samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga. Meðskírskotun til þess að heiti lánssamningsins bar með sér að um væri að ræðaskuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að þar var hún nákvæmlegatilgreind í þeim tveimur gjaldmiðlum, sem að framan greinir, verður að telja aðskuld stefnda samkvæmt lánssamningi dagsettum 27. desember 2005 hafi veriðákveðin í þeim gjaldmiðlum en ekki í íslenskum krónum, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar í málum nr. 551/2011 og 25/2014. Ekki er unnt að líta svo á aðumsókn stefnda um lánið breyti hinu eiginlega skuldaskjali. Að því gættu gatákvæði um endurgreiðslu skuldarinnar eða útgreiðslu lánsins engu breytt, sbr.dóm Hæstaréttar í máli nr. 446/2013. Þá er það mat dómsins að hvort sem litiðer á síðari lánssamning aðila sem nýtt lán eða skilmálabreytingu eldra láns þástandi ekki rök til að þeir skilmálar sem um það lán giltu geti haft áhrif ámat á lögmæti hins fyrra láns í þessu samhengi. Verður að mati dómsins að lítatil þeirra skilmála sem giltu á hverjum tíma enda geta skilmálabreytingar áviðvarandi samningi á samningstíma falið í sér að samningur sem áður varlögmætur verði ólögmætur og öfugt.StefndiRóbert byggir og á því að lög nr. 121/1994 um neytendalán feli í sér meðalannars að ekki sé unnt að lána neytanda erlenda gjaldmiðla svo löglegt sé.Telur hann afleiðingu þessa vera þá að líta verði á lán til stefnda Róberts semólögmætt og í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr. laga nr.38/2001. Málatilbúnaður stefnda Róberts í þessa veru er ítarlega reifaður hérframar. Í nefndum lögum um neytendalán er mælt fyrir um skyldu lánveitanda tilað veita neytanda tilteknar upplýsingar um lánskjör. Þá er mælt fyrir um aðbótaskylda stofnist sé þessara ákvæða ekki gætt með fullnægjandi hætti. Í máliþessu liggur ekkert fyrir um upplýsingagjöf stefnanda til stefnda á grundvelliumræddra laga en stefndi hefur ekki lagt þann grundvöll að kröfum sínum að þærverði með réttu studdar við ákvæði laga nr. 121/1994. Verður ekki fallist á aðí þeim lögum komi fram reglur sem mæli fyrir um, beint eða óbeint, að vanrækslaá lögbundinni upplýsingagjöf geti leitt til þess að lán teljist vera meðólögmætri gengistryggingu. Um þetta atriði má einnig vísa til dóms Hæstaréttarfimmtudaginn 15. júní 2017 í máli réttarins nr. 861/2016.Skuldsú sem stefnandi krefur stefnda um greiðslu á nú er samkvæmt lánssamningi aðilafrá 21. nóvember 2008, sem nánar er lýst hér að framan. Kemur fram á forsíðusamningsins að hann sé um lán í íslenskum krónum. Þá kemur fram í samningnum aðlán samkvæmt honum sé veitt í þeim tilgangi að myntbreyta fyrri samningi semlýst hefur verið hér að framan. Ber samningurinn því með sér eð veitt hafiverið lán í íslenskum krónum að jafnvirði 104.188,95 svissneskra franka og9.242.508 japanskra jena en það var staða hins fyrra láns á samningsdegi.Verður hinn síðari samningur, sem til innheimtu er í þessu máli, ekki skilinnöðruvísi en að hann mæli fyrir um lán til stefnda Róberts í íslenskum krónumtil að greiða upp lán í erlendum myntum, sem telja verður lögmætt. Heimilt varsamkvæmt ákvæðum fyrir samnings að greiða skuldbindingu samkvæmt honum í krónumeins fyrr hefur verið nefnt. Er framangreint í fullu samræmi við þau sjónarmiðsem fest hafa sig í sessi í fordæmum Hæstaréttar og vísað er til hér að framanþegar fjallað var um fyrri samninginn. Er þegar af þeim ástæðum sem hér hafaverið raktar ekki unnt að fallast á með stefndu að efni samninganna, hvorkisaman, né sitt í hvoru lagi, geti talist fela í sér lán í íslenskum krónum meðólögmætri tengingu við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr.laga nr. 38/2001. Varakrafastefnda Róberts um lækkun dómkrafna byggist á bráðabirgðaákvæði X sem kom inn ílög 38/2001 með lögum nr. 151/2010. Í nefndu lagaákvæði er meðal annars mæltfyrir um að afmörkun þeirra skuldbindinga sem ákvæðið nái til skuli vera ísamræmi við skilyrði B-liðar 68. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, en greininfjallar um rétt til vaxtabóta. Kemur meðal annars fram í 1. mgr. ákvæðisins aðskattskyldur maður samkvæmt 1. gr. laganna sem beri vaxtagjöld af lánum semtekin hafi verið vegna kaupa eða byggingar á íbúðarhúsnæði til eigin nota eigirétt á vaxtabótum með nánar tilgreindum skilyrðum. Í 5. mgr. ákvæðisins erkveðið á um að réttur til vaxtabóta sé bundinn við eignarhald á íbúðarhúsnæðitil eigin nota. Stefndi Róbert er ekki eigandi húsnæðisins að Kleppsvegi 6.Fellur hann þegar af þeirri ástæðu ekki undir skilgreiningu bráðabirgðaákvæðisX og verður því fallist á með stefnanda að ákvæðið eigi ekki við í tilvikistefnda Róberts. Breytir engu um þessa niðurstöðu þótt stefndi Róbert sé einieigandi stefnda Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf. Verður varakröfustefnda Róberts hafnað þegar af þeirri ástæðu. Aðvirtum þeim forsendum sem að framan er lýst eru engin efni til að fallast á aðvíkja beri samningum sem mál þetta snýst um til hliðar á grundvelli tilvísaðraógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Þá eru engar þeirra röksemda annarra sem stefndu byggja á til þess fallnar aðhagga niðurstöðunni.StefndiRóbert hefur hafnað því að 300.000 krónur sem stefnandi hefur fært seminnborgun á skuld hans hafi verið innborgun á skuldina. Kemur fram hjá honum aðhann hafi talið sig vera að greiða lögmannskostnað. Sú lækkun kröfunnar sem afþessu hlýst er á ábyrgð stefnanda og stefndu til hagsbóta. Er enda engineiginleg dómkrafa höfð uppi af hálfu stefndu af þessu tilefni og hefurágreiningur um þetta því ekki áhrif á úrlausn málsins.Aðgættu öllu því sem að framan greinir er ekki ágreiningur um kröfufjárhæð ogverður krafa stefnanda tekin til greina með þeirri fjárhæð sem krafist er ogmeð dráttarvöxtum frá gjalddaga í samræmi við ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001. Samkvæmtframlögðu tryggingarbréfi gaf stefndi, Róbert Þ. Bender, út tryggingarbréf tilSparisjóðs Vélstjóra, til tryggingar hvers konar skuldum hans við sparisjóðinn,að fjárhæð 11.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs. Var umræddutryggingabréfi þinglýst á eignina Kleppsveg 6, Reykjavík, núverandi eignstefnda, Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf. og hvílir á 1. veðréttieignarinnar. Með því að hér að framan hefur verið staðfest að stefndi Róbertstandi í skuld við stefnanda hefur veðréttur stefnanda orðið virkur.Krefststefnandi heimildar til að gera aðför fyrir kröfunni , sbr.1. tölulið 1. mgr.1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Aðför samkvæmt þeirri grein veitir heimild tilað krefjast nauðungarsölu, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Geta tilvísanir stefnda Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf.til 2. töluliðar 6. gr. sömu laga engu breytt í þessu tilliti og verður aðhafna því að á skorti að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af kröfu þessari.Aðrar málsástæður sem stefndu halda fram breyta ekki framangreindri niðurstöðu.Verður því fallist á með stefnanda að veita beri honum heimild til fjárnámsfyrir kröfu sinni í umræddri fasteign að því marki sem tryggingabréfið afmarkarveðrétt stefnanda.Eftirþessari niðurstöðu verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða stefnandamálskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur og hefur við þáákvörðun verið tekið tillit til virðisaukaskatts.HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð:Stefndi,Róbert Þ. Bender, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 16.787.086 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. ágúst 2009 tilgreiðsludags, allt að frádregnum 300.000 krónum, sem voru greiddar inn ákröfuna 11. nóvember 2010. Stefnandaer heimilt að gera fjárnám í fasteign stefnda, Skandinavískuháskólastofnunarinnar ehf., að Kleppsvegi 6, Reykjavík, fnr. 201-6052, ágrundvelli veðtryggingabréfs að höfuðstól, 11.000.000 krónur, auk verðbóta ísamræmi við breytingu neysluverðsvísitölu, miðað við grunnvísitöluna 248, semgefið var út 12. desember 2005, allsherjarveð, tryggt með 1. veðrétti íeigninni. Stefndugreiði óskipt stefnanda, 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 29/2018
Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Fjölmiðill Vernd heimildarmanna Vitni Lögbann Kröfugerð
Haustið 2017 birtist í vikublaðinu Stundinni og í vefútgáfu sama blaðs viðamikil fréttaumfjöllun um viðskipti þáverandi forsætisráðherra og skyldmenna hans við G ehf. í aðdraganda bankahrunsins í október 2008. Vísað var til þess að upplýsingarnar um umrædd viðskipti hefðu komið fram í gögnum sem rekja mætti til forvera G ehf. sem Ú ehf. hefði undir höndum og ynni úr í samstarfi við R ehf. og breska fjölmiðilinn The Guardian. Í október 2017 fékk G ehf. lagt lögbann við því að Ú ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum G ehf. sem undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Héraðsdómur og Landsréttur höfnuðu staðfestingu lögbannsins og við veitingu áfrýjunarleyfis til Hæstaréttar var tekið fram að lögbannið hefði fallið úr gildi samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Á hinn bóginn samþykkti Hæstiréttur að taka til úrlausnar ágreining aðila annars vegar um hvort blaðamönnum Ú ehf. yrði gert að svara fyrir dómi nánar tilgreindum spurningum sem lutu að tilvist, efni og vörslum þeirra gagna sem fréttaumfjöllunin hefði tekið til og hins vegar hvort umfjöllunin hefði falið í sér brot gegn 58. gr. laga nr. 161/2002, 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hvað varðaði fyrrgreinda ágreiningsefnið tók Hæstiréttur fram að samkvæmt orðanna hljóðan miðist vernd a. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og ákvæði 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla fyrst og fremst við það að óheimilt sé að upplýsa um það hver sé heimildarmaður í skilningi laganna. Með hliðsjón af athugasemdum við síðastgreint ákvæði, ákvæðum 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og að virtri dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu var talið að heimildavernd blaðamanna væri ætluð rýmri þýðing en svo. Í henni fælist jafnframt sá áskilnaður að blaðamanni yrði ekki gert skylt að veita upplýsingar sem gæti leitt til þess að kennsl yrði borin á heimildarmanninn. Þá yrði að ætla blaðamanni verulegt svigrúm til þess að meta hvort að svör við spurningum tengdum tilvist slíkra gagna kynni hugsanlega að veita vísbendingar um hver heimildarmaðurinn væri. Var því fallist á með héraðsdómi og Landsrétti að vitnunum yrði ekki gert skylt að svara umræddum spurningum. Hvað varðaði síðargreinda ágreiningsefnið taldi Hæstiréttur að 58. gr. laga nr. 161/2002 fullnægði þeirri kröfu 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans að sú skerðing sem ákvæðið hefði í för með sér á tjáningarfrelsi ætti sér stoð í lögum og stefndi að lögmætu markmiði. Við mat á nauðsyn þeirrar takmörkunar, sem fólst í viðurkenningarkröfu G ehf. um bann við miðlun gagnanna og upplýsinga úr þeim, vægjust á frelsi fjölmiðla til að gera almenningi grein fyrir þeim upplýsingum sem þar komu fram og réttur viðskiptamanna G ehf. til bankaleyndar og friðhelgi einkalífs. Vísað var til þess að meta þyrfti umfjöllunina með heildstæðum hætti en þegar lögbannið var sett á hefðu einungis 12 dagar verið í að kosið yrði til Alþingis. Þá hefði meginþungi umfjöllunarinnar lotið að viðskiptum þáverandi forsætisráðherra og aðila honum tengdum. Áréttað var að rétturinn til að fjalla opinberlega um málefni kjörinna stjórnmálamanna væri rýmri heldur en ella, auk þess sem hafa þyrfti í huga stöðu Ú ehf. og R ehf. sem fjölmiðla og það hlutverk sem þeir gegna í lýðræðisþjóðfélagi. Var því einnig fallist á með héraðsdómi og Landsrétti að umrædd fréttaumfjöllun Ú ehf. og R ehf. hafi verið heimil.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir,Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þessaðallega að úrskurðir héraðsdóms, um að hafna kröfum áfrýjanda um að nafngreindumvitnum verði gert að svara nánar tilgreindum spurningum, verði felldir úr gildiog lagt fyrir vitnin að svara spurningunum í heild eða hluta. Samhliða krefstáfrýjandi þess að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað tillöglegrar meðferðar. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndusé óheimilt að birta eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er áeða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin eru trúnaðisamkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að því frágengnukrefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að birta eðafá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr nánartilgreindum 1.013 tölvuskrám úr fórum eða kerfum áfrýjanda. Þá krefst áfrýjandií öllum tilvikum málskostnaðar í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Stefndu krefjastþess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IMál þetta árætur að rekja til fréttaflutningsstefndu af viðskiptum nafngreindra viðskiptamanna áfrýjanda, sem hann kveðurbyggja á gögnum í sinni eigu sem aflað hafi verið með ólögmætum hætti og háðséu bankaleynd. Hinn 16. október 2017 fékk áfrýjandi lagt lögbann við því aðstefndu birtu fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úrgögnum eða kerfum áfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í eftirfarandi dómsmáli krafðist áfrýjandistaðfestingar lögbannsins, auk þess sem hann hafði uppi viðurkenningarkröfuþess efnis að stefndu væri óheimilt að birta fréttir og aðra umfjöllun sembyggð væri á gögnum frá áfrýjanda. Þá krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrðigert að afhenda sér umrædd gögn sem og afrit þeirra Stefndu kröfðust sýknu aföllum dómkröfum áfrýjanda. Undir rekstri málsins í héraði reis einnigágreiningur um þagnarskyldu starfsmanna fjölmiðla um atriði varðandi heimildirfyrir fréttunum og skyldu tiltekinna starfsmanna stefndu til að svara fyrir dómispurningum þar að lútandi. Stefndu voru sýknuð í héraðsdómi og var súniðurstaða staðfest í hinum áfrýjaða dómi. Kröfu áfrýjanda um afhendingu gagnannavar vísað frá dómi samkvæmt endanlegum dómi Landsréttar 16. mars 2018 í málinr. 189/2018 og er lögbannið nú fallið úr gildi, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr.31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Fyrir Hæstarétti stendur því eftirágreiningur um þá úrskurði héraðsdóms, sem staðfestir voru af Landsrétti, að synjakröfu áfrýjanda um að nafngreind vitni svöruðu nánar tilgreindum spurningum umtilvist og vörslu gagnanna, en aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er áþví reist. Til vara hefur áfrýjandi uppi framangreinda viðurkenningakröfu sínaog til þrautavara hefur hann afmarkað kröfu um viðurkenningu við nánartilgreindar skrár sem tilgreindar eru í kröfugerðinni. Reisir áfrýjandidómkröfur sínar einkum á 58. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sýknukröfu sínastyðja stefndu við a. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.IIFyrir flutning málsins beindiHæstiréttur þeirri fyrirspurn til málsaðila hvort þeir hefðu í hyggju aðkrefjast þess að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur með vísan til dómsMannréttindadómstóls Evrópu 12. mars 2019 í máli Guðmundar Andra Ástráðssonargegn Íslandi. Þar var því slegið föstu að ranglega hefði verið staðið að skipantiltekins einstaklings í embætti landsréttardómara með þeim afleiðingum að viðmeðferð málsins hafi ekki verið fullnægt því skilyrði 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu að skipan dómstóls skuli ákveðin með lögum. Þaðsama ætti við að þessu leyti um einn af þeim þremur landsréttardómurum sem kváðuupp dóm í málinu. Af hálfu málsaðila var því lýst yfir að ekki yrði krafistómerkingar hins áfrýjaða dóms af þessum sökum.IIIStefndu erufjölmiðlar í skilningi 13. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 38/2011 og halda báðirúti fréttasíðum á netinu. Þá gefur stefndi Útgáfufélagið Stundin ehf. jafnframtút dagblaðið Stundina. Áfrýjandi, sem áður bar heitið Glitnir banki hf., og starfaðisem banki og hélt sem slíkur úti almennri bankastarfsemi, þar með taliðinnlána- og fjárfestingabankastarfsemi á grundvelli laga nr. 161/2002. Fjármálaeftirlitiðtók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar áfrýjanda á grundvelli 100. gr. a.laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, vék stjórn hans frá störfumog setti yfir hann skilanefnd. Með stoð í sömu lagaheimild tókFjármálaeftirlitið þá ákvörðun að ráðstafa tilteknum eignum og skuldum áfrýjandatil nýs aðila, Nýja Glitnis banka hf. Var sú ákvörðun tekin 14. sama mánaðar ogöðlaðist þegar gildi. Hinn 11. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkurslitastjórn yfir áfrýjanda til þess að annast slitameðferð hans og 14. desember2015 komst á nauðasamningur með áfrýjanda og kröfuhöfum hans. Í kjölfarið munfélagaformi áfrýjanda hafa verið breytt í einkahlutafélag og nafni hans breytt.2Hinn 6. október2017 birtist í vikublaðinu Stundinni viðamikil fréttaumfjöllun um viðskipti BjarnaBenediktssonar þáverandi forsætisráðherra og skyldmenna hans við Glitni banka hf.í aðdraganda bankahrunsins í október 2008. Kom þar meðal annars fram að Bjarnihefði selt „fyrir rúmlega 50 milljónir króna í Sjóði 9 hjá Glitni banka dagana2. til 6. október árið 2008 og bjargaði þannig sjálfum sér frá því að tapapeningum í bankahruninu dagana á eftir.“ Í umfjölluninni var jöfnum höndum vísaðtil gagna frá slitastjórn og tölvupósta, auk þess sem birt voru afrit afviðskiptakvittunum og öðrum skjölum, svo og orðrétt endurrit tölvupósta milli ýmissaaðila. Þá var tekið fram að upplýsingarnar um sölu Bjarna og ættingja hans áeignum í Sjóði 9 og tölvupóstsamskipti við starfsmann bankans kæmu fram ígögnum sem Stundin hefði undir höndum og ynni úr í samstarfi við stefndaReykjavik Media ehf. og breska fréttamiðilinn The Guardian. Þennan sama dag,6. október 2017, birtust jafnframt nokkrar fréttir um framangreind viðskipti ávefsíðu stefnda Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. Var þar einnig vísað tiltölvupósta og gagna frá slitastjórn Glitnis og sömuleiðis birt afrit af skjölumog endurrit tölvupósta. Þá var að sama skapi vísað til þess að upplýsingarnarum umrædd viðskipti hefðu komið fram í gögnum „innan úr Glitni banka hf.“ semStundin hefði undir höndum og unnið væri úr í samstarfi við stefnda ReykjavikMedia ehf. og breska fréttamiðilinn The Guardian. Ennfremur birtist sama dagfrétt á vefsíðu The Guardian þar sem greint var frá því að forsætisráðherraÍslands, sem þá hafi verið alþingismaður og átt sæti í efnahags- ogskattanefnd, hafi selt eignir að andvirði nokkurra milljóna króna ífjárfestingarsjóði hjá Glitni banka hf. nokkrum klukkustundum áður enFjármálaeftirlitið hefði tekið bankann yfir í október 2008. Í greininni var umheimildir ýmist vísað til gagna, þar með talið lekinna gagna (e. leakeddocuments) og tölvupósta og tekið fram að tilteknir einstaklingar hjá Stundinniog Reykjavik Media ehf. hefðu unnið að vinnslu greinarinnar með fréttamiðlinum.Næstu daga hélduáfram að birtast fréttir á vefsíðu Stundarinnar um fjárhagsleg málefniþáverandi forsætisráðherra og aðila honum tengdum. Voru þar einnig tilumfjöllunar fjárhagsleg málefni ýmissa lögaðila sem átt höfðu í viðskiptum viðáfrýjanda. Var við umfjöllunina áfram vísað til gagna og tölvupósta frá Glitnibanka hf. sem fjölmiðillinn hefði undir höndum og meðal annars tekið fram aðþau væru bæði „ítarleg og víðfeðm“.3Með bréfi tilFjármálaeftirlitsins 13. október 2017 tilkynnti áfrýjandi um hugsanlegt brotgegn 58. gr. laga nr. 161/2002. Vísaði áfrýjandi til þess að frá 6. samamánaðar hafi dagblaðið Stundin birt á vefsíðu sinni alls níu fréttir sem sagðarværu afrakstur samvinnu blaðamanna Stundarinnar, Reykjavik Media ehf. og breskafjölmiðilsins The Guardian. Væri um að ræða fréttir sem virtust byggja áupplýsingum úr kerfum áfrýjanda og bundnar væru bankaleynd samkvæmt áðurgreindulagaákvæði. Um ítarlega umfjöllun væri að ræða um viðskipti nafngreindrafyrrverandi viðskiptavina bankans, þar sem tölvupóstsamskipti, minnisblöð ogdrög að bréfum væru birt. Ljóst væri að um væri að ræða upplýsingar sem ekkihefðu verið aðgengilegar almenningi og því bundnar trúnaði samkvæmt greinduákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002. Fór áfrýjandi þess á leit að Fjármálaeftirlitiðtæki málið til rannsóknar.Sama dag og áfrýjandisendi Fjármálaeftirlitinu framangreinda tilkynningu lagði hann fram beiðni umlögbann hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Fór áfrýjandi fram á að lögbannyrði þá þegar lagt við birtingu stefndu á fréttum eða annarri umfjöllun sembyggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda ogundirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Óskaði áfrýjandieinnig eftir því að lögbannið yrði látið ná til bæði birtingar gagnanna í heildeða hluta, upplýsinga úr gögnunum og efnislegrar umfjöllunar um þau. Jafnframtfór áfrýjandi fram á að stefnda Útgáfufélaginu Stundinni ehf. yrði gert aðfjarlægja allar fréttir af vefsíðu sinni, þar sem framangreind gögn væru birt,eða fram kæmu upplýsingar eða önnur efnisleg umfjöllun sem byggð væri á þeim,svo og að stefndu yrði gert að afhenda sýslumanni öll gögn og afrit af þeim semþeir hefðu í fórum sínum og stöfuðu frá áfrýjanda. Loks krafðist áfrýjandi þessað umbeðin lögbannsgerð yrði tekin fyrir án tafar og án þess að stefndu yrðitilkynnt um að lögbannsbeiðni væri komin fram, en um þá kröfu sína vísaðiáfrýjandi til 3. töluliðar 3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 3. mgr.26. gr., sbr. 4. mgr. 8. gr. laga nr. 31/1990. Fulltrúisýslumanns tók lögbannsbeiðni áfrýjanda fyrir 16. október 2017 á skrifstofustefnda Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. Var fyrirsvarsmanni félagsins þarkynnt krafa áfrýjanda og honum leiðbeint um réttarstöðu þess. Við fyrirtökunaféll áfrýjandi frá kröfu sinni um að félaginu yrði gert að fjarlægja allarfréttir af vefsíðu sinni þar sem fram kæmu upplýsingar úr umræddum gögnum eðaumfjöllun sem byggð væri á þeim. Af hálfu stefnda Útgáfufélagsins Stundarinnarehf. var gerðinni mótmælt og lögð fram skrifleg bókun þar sem gerð var frekarigrein fyrir þeim mótmælum. Af hálfu sýslumanns var fallist á mótmæli félagsinsvarðandi kröfu áfrýjanda um afhendingu gagna, en tekin til greina krafa hans umað lagt yrði lögbann við því að stefndi Útgáfufélagið Stundin ehf. birtifréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfumáfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Varfélaginu í kjölfarið leiðbeint um þýðingu lögbannsins og gerðinni því næstlokið.Síðar þennansama dag tók fulltrúi sýslumanns fyrir lögbannsbeiðni áfrýjanda gegn stefndaReykjavik Media ehf. á lögheimili félagsins. Var kröfunni einnig mótmælt afhálfu þess stefnda og þau mótmæli tekin til greina að því er varðaði kröfuáfrýjanda um afhendingu gagna. Á hinn bóginn var fallist á kröfu áfrýjanda umað lagt yrði lögbann við því að stefndi Reykjavik Media ehf. birti fréttir eðaaðra umfjöllun sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfumáfrýjanda og undirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Varhinu stefnda félagi í kjölfarið leiðbeint um þýðingu lögbannsins og gerðinnilokið.4Með réttarstefnu23. október 2017 höfðaði áfrýjandi mál þetta á hendur stefndu. Krafðist hannannars vegar staðfestingar á lögbanninu og hins vegar viðurkenningar á því aðstefndu væri óheimilt að birta eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sembyggð væri á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda ogundirorpin væru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Þá krafðistáfrýjandi þess að stefndu yrði gert að afhenda sér öll gögn og afrit af þeimsem þeir hefðu í fórum sínum og kæmu úr kerfum eða fórum áfrýjanda, hvort semþau væru á rafrænu eða öðru formi. Í þinghaldi 18. desember 2017 lagðiáfrýjandi fram bókun þar sem hann tilgreindi alls 1.013 rafræn skjöl sem hann taldistefndu hafa undir höndum. Kom fram í bókuninni að hjá embætti héraðssaksóknaraværi til rannsóknar mál sem varðaði gagnastuld hjá áfrýjanda og að tilgreiningskjalanna í bókuninni væri í samræmi við yfirlit sem áfrýjandi hefði fengiðyfir þau gögn sem embættið hefði undir höndum og ættu uppruna sinn í kerfumáfrýjanda. Þá setti áfrýjandi fram varakröfur sem voru samhljóða aðalkröfumhans, að því undanskildu að í þeim var vísað til tilgreindra 1.013 rafrænnaskjala í stað almennrar tilvísunar til gagna úr fórum eða kerfum áfrýjanda. Með dómiHéraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2018 var kröfum áfrýjanda er lutu aðafhendingu gagna vísað frá dómi en stefndu að öðru leyti sýknaðir af kröfumhans. Áfrýjandi kærði frávísunarákvæði héraðsdóms til Landsréttar 15. febrúar2018, sem staðfesti þau með úrskurði 16. mars sama ár. Áfrýjandi skaut úrskurðiLandsréttar til Hæstaréttar sem vísaði málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti meðdómi 5. júní 2018 í máli nr. 8/2018 á þeim grundvelli að brostið hefði heimildtil kæru úrskurðarins. Áfrýjandi skautdómi héraðsdóms til Landsréttar 19. febrúar 2018 og krafðist þess aðallega aðfelldir yrðu úr gildi úrskurðir héraðsdóms sem gengið höfðu undir rekstrimálsins, þar sem hafnað hafði verið kröfum hans um að tilteknum vitnum yrðigert að svara nánar tilgreindum spurningum og lagt yrði fyrir vitnin að svaraspurningunum í heild eða að hluta. Samhliða því krafðist áfrýjandi þess aðdómur héraðsdóms yrði ómerktur og málinu vísað aftur heim í hérað til löglegrarmeðferðar. Að öðru leyti hafði áfrýjandi uppi sömu kröfur og hann hafði gertfyrir héraðsdómi og ekki höfðu þar sætt frávísun. Með dómi Landsréttar 5.október 2018 voru fyrrgreindir úrskurðir héraðsdóms staðfestir og kröfuáfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms hafnað. Þá var héraðsdómur staðfestur umaðrar kröfur áfrýjanda. Með beiðni 1.nóvember 2018 leitaði áfrýjandi leyfis Hæstaréttar til að áfrýja framangreindumdómi Landsréttar til Hæstaréttar. Með ákvörðun réttarins 23. nóvember 2018 varvísað til þess að vegna ákvæðis 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 gæti áfrýjandiekki lengur krafist staðfestingar á hinu álagða lögbanni. Á hinn bóginn gætimálið haft almennt gildi að því er varðaði kröfur áfrýjanda um viðurkenningu áþví að stefndu væri óheimilt að birta fréttir og aðra umfjöllun sem byggð væriá gögnum sem stöfuðu frá áfrýjanda. Þá reyndi einnig á álitaefni umþagnarskyldu starfsmanna fjölmiðla um atriði varðandi heimildir fyrir fréttum.Á þeim grundvelli var fallist á beiðni áfrýjanda um áfrýjunarleyfi hvað þáþætti málsins varðaði. IVStefndu höfðuhvorki uppi kröfu um frávísun málsins fyrir héraðsdómi né Landsrétti og kemurhún ekki til álita að öðru leyti en því sem það fellur undir Hæstarétt að kannakröfugerðina af sjálfsdáðum.Fallist er á þaðmeð stefndu að fyrri hluti aðalkröfu áfrýjanda, þess efnis að úrskurðirhéraðsdóms um skyldu nánar tilgreindra vitna til að svara tilteknum spurningum,geti ekki í ljósi seinni hluta aðalkröfunnar um ómerkingu héraðsdóms haftsjálfstæða þýðingu og feli að réttu lagi í sér málsástæðu fyrir þeirri kröfu. Verðurþví ekki lagður á hana sérstakur dómur. Að öðru leyti eru ekki þeir annmarkar á kröfugerð og málatilbúnaðiáfrýjanda sem varðað geta frávísun málsins frá dómi án kröfu. VAðalkröfu sínaum ómerkingu hins áfrýjaða dóms reisir áfrýjandi á því að héraðsdómur hafi meðúrskurðum 5. janúar 2018, sem Landsréttur staðfesti með hinum áfrýjaða dómi, ranglegasynjað að leggja fyrir þrjú tilgreind vitni að svara spurningum sem lutu að tilvist,efni og vörslum þeirra gagna sem dómkröfur áfrýjanda taka til. Með þeirriniðurstöðu hafi áfrýjandi verið sviptur rétti til að viðhafa lögmætasönnunarfærslu og eigi sá annmarki að leiða til ómerkingar héraðsdóms. Í héraðsdómi ernánar rakið efni a. liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 sem og ákvæði 25.gr. laga nr. 38/2011. Þar er réttilega dregin sú ályktun að samkvæmt orðannahljóðan miðist vernd þeirra lagagreina fyrst og fremst við það, eins og háttartil í þessu máli, að starfsmönnum fjölmiðaveitu, sem og þeim sem henni tengjastmeð þeim hætti sem gerð er grein fyrir í 2. mgr. 25. gr., sé óheimilt aðupplýsa um það hver sé heimildarmaður í skilningi tilvitnaðra ákvæða laga. Þærspurningar sem áfrýjandi gerir ágreining um lúta á hinn bóginn fyrst og fremstað gögnum, sem stafað geta frá áfrýjanda og stefndu búi yfir. Orðalagtilvitnaðra lagaákvæða fær þó ekki eitt og sér ráðið niðurstöðunni um þaðhversu rík vernd heimildarmanns er við þessar aðstæður og er þar til fleiriatriða að líta.Ákvæði 25. gr.laga nr. 38/2011 fólu í sér nýmæli. Í lögskýringargögnum kemur meðal annarsfram í athugasemdum við umrætt ákvæði að verndun trúnaðar á milli fjölmiðlafólksog heimildarmanna sé eitt af grundvallarskilyrðum þess að fjölmiðlar geti lagtsitt af mörkum til lýðræðisþjóðfélagsins og einn af hornsteinumtjáningarfrelsis þeirra. Síðan segir svo: „Í tjáningarfrelsi að þessu leytifelst m.a. réttur til að taka við og miðla upplýsingum sem eiga erindi tilalmennings. Það liggur í hlutarins eðli að til þess að tryggja að fjölmiðlarnjóti þessa er nauðsynlegt að búa svo um hnútana að fjölmiðlafólk geti heitiðheimildarmönnum sínum nafnleynd og staðið vörð um það loforð. Ef fullnægjandiheimildavernd er ekki tryggð getur það orðið til þess að upplýsingar sem erindieiga til almennings verði ekki látnar í té vegna ótta heimildarmanna um að þeireigi yfir höfði sér hefndaraðgerðir atvinnurekanda, stjórnvalda eða annarra semhagsmuni hafa af því að upplýsingum sé haldið leyndum.“ Þá var áréttað í athugasemdunumað þrátt fyrir að kveðið væri á um vernd heimildarmanna í réttarfarslögum þættiallt að einu rétt að mæla einnig fyrir um slíka vernd með almennum hætti íheildarlöggjöf um fjölmiðla og hefði við þá reglusetningu meðal annars veriðhöfð hliðsjón af tilmælum Evrópuráðsins frá árinu 2000 um rétt blaðamanna tilað greina ekki frá heimildarmönnum sínum. Um 1. mgr. 25. gr. frumvarpsins kemureinnig fram að lagt sé til að ákvæðið nái jafnt til allra starfsmanna fjölmiðlaþjónustuveitendaog sé það að því leyti víðtækara en ákvæði réttarfarslöggjafar um undanþágu frávitnaskyldu. Ennfremur segir að 1. mgr. 25. gr. taki „með ótvíræðum hætti tilheimildargagna, enda getur verið augljóst samband á milli slíkra gagna ogpersónu heimildarmanns svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr.419/1995.“ Af framangreindu má draga þá ályktun að tilætlan löggjafans meðlögfestingu sérstakrar reglu um vernd heimildarmanna í lögum um fjölmiðla hafiverið sú að treysta þá vernd enn frekar frá því sem verið hafði á grundvellislíkra reglna í réttarfarslöggjöf.Til viðbótar tilvitnuðum reglum laga nr. 91/1991 og laga nr. 38/2011 kemursú vernd sem heimildaöflun blaðamanna nýtur sjálfstætt á grundvelli 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi hefur rík heimildavernd blaðamannaverið staðfest, bæði í dómum Hæstaréttar sem og dómum MannréttindadómstólsEvrópu, sbr. meðal annars dóm réttarins í máli Goodwin gegn Bretlandi 27. mars 1996.Forsenda fyrirþví að fjölmiðlar geti rækt hlutverk sitt er að þeir geti aflað upplýsinga ummál sem hafa þýðingu fyrir almenning og miðlað þeim án afskipta annarra. Einnþáttur í þessu sjálfstæði fjölmiðla er að þeir geti tekið við slíkum upplýsingumí trúnaði án þess að þurfa að gera grein fyrir hvaðan eða frá hverjum þærstafi, sbr. dóm Hæstaréttar 16. júní 2014 í máli nr. 403/2014. Þá verður ráðiðaf nýlegri dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að heimildaverndinni séætluð rýmri þýðing en að ná til þess eins að upplýsa nákvæmlega hverheimildamaðurinn er. Í henni felist jafnframt sá áskilnaður að blaðamanni verðiekki gert skylt að veita upplýsingar sem geti leitt til þess að kennsl verðiborin á heimildarmanninn, svo sem með því að vera gert að afhenda upplýsingareða gögn sem blaðamanni hafa af því tilefni verið látin í té, sbr. tilhliðsjónar dóma Mannréttindadómstólsins í máli Nagla gegn Lettlandi 16. júlí2013 og í máli Financial Times Ltd. o.fl. gegn Bretlandi 15. desember 2009. Til stuðningskröfu sinni hefur áfrýjandi lagt á það áherslu að samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laganr. 38/2011 sé ráðgert að heimildamaður þurfi sérstaklega að taka það fram óskihann nafnleyndar. Ekki hafi verið upplýst um slíka ósk af hálfu ætlaðsheimildarmanns við skýrslutökur í málinu og því geti viðkomandi starfsmennstefndu ekki borið fyrir sig tilvitnað ákvæði fjölmiðlaga. Í því sambandi erþess að gæta að samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er ráðgert að aflaþurfi sérstaklega leyfis heimildarmanns eigi vitni að vera heimilt að svaraspurningum um þau atriði sem nánar eru tilgreind í stafliðum a. – d. 2. mgr.53. gr. laganna. Með hliðsjón af því áður rakta og yfirlýsta markmiði að rýmkavernd heimildamanna með lögfestingu 25. gr. laga nr. 38/2011 verður orðalagþeirrar lagagreinar skýrt til samræmis við 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 áþann hátt að til þess að blaðamaður geti svarað fyrir dómi spurningum af framangreindumtoga þurfi að liggja fyrir ótvírætt leyfi viðkomandi heimildarmanns vitninu tilhanda. Þar sem slíkt leyfi lá ekki fyrir verður þessari málsástæðu áfrýjandahafnað.Þær spurningar sem áfrýjandi telur aðhéraðsdómur hafi ranglega synjað að gera blaðamönnunum þremur að svara varðaallar gögn sem dómkröfur áfrýjanda taka til og hann telur stefndu nýta meðólögmætum hætti. Eins og mál þetta er vaxið er fyrirfram útilokað að tryggja aðsvör við spurningunum geti ekki mögulega veitt vísbendingar um það frá hverjum umræddgögn stafa, en allan vafa þar að lútandi verður að túlka heimildarmanni í hag.Verður ekki gerður greinarmunur þar að lútandi með tilliti til einstakraspurninga áfrýjanda, sem þess utan eru þannig vaxnar að óljóst er af efniþeirra hvaða þýðingu svör við þeim gætu haft fyrir sakarefni málsins. Meðhliðsjón af þeirri ríku vernd heimildarmanna að lögum sem hér hefur verið gerð greinfyrir verður að ætla blaðamanni verulegt svigrúm til þess að meta hvort að svörvið spurningum tengdum tilvist slíkra gagna kunni hugsanlega að veitavísbendingar um hver heimildarmaðurinn sé. Hvorki meginregla 1. mgr. 51. gr.laga nr. 91/1991 né einstök ákvæði VIII. kafla þeirra laga fá hnikað þeirriniðurstöðu enda nýtur vernd heimildarmanns sjálfstæðrar verndar 25. gr. laganr. 38/2011, sem og stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, svo sem áðurer rakið. Að þessu gættuog að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest súniðurstaða að hafna aðalkröfu áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun hins áfrýjaðadóms.VIMeð varakröfusinni leitar áfrýjandi viðurkenningar á því að stefndu sé óheimilt að birtafréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum sem stafa frááfrýjanda og undirorpin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Byggiráfrýjandi á því að fréttaumfjöllun stefndu feli bæði í sér brot gegn greinduákvæði laga um fjármálafyrirtæki, sem hafi að geyma lögmæta takmörkun átjáningarfrelsinu, svo og gegn ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög þar um nr. 62/1994. Af hálfu stefndu eraftur á móti byggt á því að þeim sé heimilt að birta fréttir sem unnar eru úrgögnunum og er í þeim efnum vísað til 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmálans. Krafa áfrýjandaum staðfestingu lögbanns þess sem lagt var á fréttaumfjöllun stefndu 16.október 2017 er ekki til úrlausnar hér fyrir dómi. Engu að síður verður við matá viðurkenningarkröfu hans að hafa í huga aðdraganda þess að lögbannsins varkrafist og þær aðstæður sem uppi voru er það var lagt á, enda standa rök tilþess að meta umfjöllun stefndu byggða á umþrættum gögnum með heildstæðum hætti.Svo sem nánar errakið í forsendum héraðsdóms leiðir af 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 10.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að allir eru frjálsir skoðana sinna ogsannfæringar. Er hér um víðtæka vernd tjáningarfrelsisins að ræða og hefur stjórnarskrárákvæðiðverið skýrt svo að í því sé fólginn réttur manna til að miðla upplýsingum meðöllum formum tjáningar. Frelsi þetta nær þannig bæði til prentaðs og talaðsmáls, auk tjáningar sem kann að felast í annars konar athöfnum. Samkvæmt 3.mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans,er eingöngu heimilt að takmarka þennan rétt að uppfylltum þeim skilyrðum semþar koma fram, en af þeim leiðir að takmarkanir verða að eiga sér stoð í lögumog stefna að lögmætu markmiði. Þá verða takmarkanirnar að vera nauðsynlegar ogmega aukinheldur ekki ganga lengra en nauðsyn ber til í lýðræðisþjóðfélagi. Eins og áðurgreinir byggir áfrýjandi á því að þau gögn sem um ræðir hafi verið háðbankaleynd á grundvelli 58. gr. laga nr. 161/2002 og stefndu því verið óheimiltað birta fréttir sem unnar hafi verið úr þeim. Hvað það varðar er fallist á þániðurstöðu héraðsdóms, sem Landsréttur staðfesti, að nefnt ákvæði lagannafullnægi áðurgreindum áskilnaði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmálans um að skerðing á tjáningarfrelsi þurfi að eiga sér stoðí lögum. Er fallist á að sú skerðing sem viðurkenningarkrafa áfrýjanda myndihafa í för með sér, yrði hún tekin til greina, miði að því að vernda réttindieinstaklinga og lögaðila og koma í veg fyrir að ljóstrað verði upp um gögn ogmálefni sem leynt eiga að fara. Skerðingin stefnir því að lögmætu markmiði ískilningi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr.mannréttindasáttmálans. Stendur þá eftir að taka afstöðu til þess hvort sútakmörkun sem felst í kröfugerð áfrýjanda sé nauðsynleg og hvort hún gangilengra en þörf krefur. Við það mat vegast annars vegar á réttur stefndu semfjölmiðla til að gera almenningi grein fyrir þeim upplýsingum sem fram koma íhinum umþrættu gögnum og hins vegar réttur þeirra sem gögnin fjalla um til aðnjóta þeirrar leyndar sem kveðið er á um í 58. gr. laga nr. 161/2002, svo ogþeirrar friðhelgi er ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um, sbr. og8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Við mat á þvíhvort ganga skuli framar tjáningarfrelsi stefndu eða friðhelgi þeirra aðila semnefnd gögn lúta að verður að hafa í huga að þegar lögbannið var lagt á 16.október 2017 voru einungis 12 dagar í að kosið yrði til Alþingis og því sýnubrýnna en ella að upplýst fréttaumfjöllun yrði ekki skert meira en nauðsyn bartil, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 19. febrúar 1998 ímáli Bowman gegn Bretlandi. Verður jafnframt að líta til þess að meginþungifréttaumfjöllunar stefndu laut að viðskiptum þáverandi forsætisráðherra ogaðila honum tengdum við Glitni banka hf. í aðdraganda falls íslenskuviðskiptabankanna þriggja í október 2008. Af gögnum málsins verður ekki ráðiðað fréttaumfjöllun stefndu hafi breyst að þessu leyti eftir að lögbannið féllniður. Hefur hún eftir sem áður einkum beinst að viðskiptaumsvifum þáverandiforsætisráðherra og aðilum tengdum honum í aðdraganda og kjölfar falls bankannahaustið 2008 með sömu áherslum og verið hafa frá upphafi umfjöllunar stefndu.Almennt er viðurkenntað rétturinn til að fjalla opinberlega um málefni kjörinna stjórnmálamanna sérýmri en ella og að þeir sem gegni slíkum opinberum trúnaðarstörfum þurfi aðþola það að þeir kunni eftir atvikum að njóta lakari verndar samkvæmt 71. gr.stjórnarskrárinnar heldur en aðrir. Á það ekki hvað síst við þegarumfjöllunarefnið er af þeim toga sem hér um ræðir. Hefur sömu nálgun veriðbeitt í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu við túlkun 8. gr. mannréttindasáttmálans,sbr. til hliðsjónar dóm 17. apríl 2014 í máli Brosa gegn Þýskalandi og dóm 2.júní 2016 í máli Instytut Ekonomichnykh Reform, Tov gegn Úkraínu. Hvað varðarfréttaumfjöllun stefndu verður að hafa í huga stöðu þeirra beggja sem fjölmiðlaog það hlutverk sem þeir gegna í lýðræðisþjóðfélagi sem slíkir. Þá verðurjafnframt að líta til þess sem áður greinir varðandi væntanlegar alþingiskosningar,sem og þess að um er að ræða umfjöllun um viðskiptasamband eins af æðstuembættismönnum þjóðarinnar við einn af þremur stærstu viðskiptabönkum landsins,í aðdraganda þeirra atburðarrásar sem lauk með því sem kallað hefur verið hiðíslenska bankahrun haustið 2008. Eðli máls samkvæmt hefur öll opinber umræðaundanfarin ár litast mjög af þeim atburðum og meðal annars lotið að því aðgreina orsakir þeirra og eftirmála. Í ljósi þeirra stórfelldu almennu áhrifasem bankahrunið hafði á íslenskt samfélag er og eðlilegt að slíkt uppgjör farifram á grundvelli opinberrar fréttaumfjöllunar og þeirrar almennu umræðu semhenni að jafnaði fylgir. Verður að líta svo á að umfjöllun stefndu um viðskiptiþáverandi forsætisráðherra sé liður í því uppgjöri og eigi sem slík erindi viðalmenning. Hvað varðar aðraþá aðila sem greint var frá í umfjöllun stefndu er fallist á þá ályktunhéraðsdóms, sem Landsréttur staðfesti, að ekki verði annað séð en að þar hafi íflestum tilvikum verið um að ræða einstaklinga og lögaðila sem tengdustþáverandi forsætisráðherra með einum eða öðrum hætti, ýmist viðskipta- eðafjölskyldutengslum, og viðskiptum við bankann á þeim tíma er um ræðir. Erfallist á að málefni þeirra hafi verið svo samofin umfjöllunarefni stefndu aðekki verði skilið þar á milli, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júní 2006í máli nr. 541/2005. Í þeim tilvikum þar sem slík tengsl við ráðherrann eruekki augljós sýnist allt að einu um að ræða aðila sem voru umsvifamiklir eðaáberandi í aðdraganda og eftirleik hruns bankanna haustið 2008 eða tengjastþeim aðilum með augljósum hætti. Að breyttu breytanda á það sama við um þáfréttaumfjöllun sem birst hefur eftir að lögbannið féll niður, en ítrekað skalað meta verður umfjöllun stefndu heildstætt að þessu leyti.Ennfremur er tilþess að líta, og þá ekki síst hvað varðar möguleg áhrif viðurkenningakrafnaáfrýjanda á banni við miðlun gagnanna og upplýsinga úr þeim til framtíðarlitið, að þær eru settar fram án frekari afmörkunar á því um hverja kann aðverða fjallað. Ná kröfur áfrýjanda því jafnt til þeirra sem vegna starfa sinnaeða stöðu að öðru leyti þurfa að sæta því að búa við skertari friðhelgieinkalífs heldur en aðrir, svo sem áður hefur verið fallist á að meðal annarseigi við um kjörna fulltrúa, og svo á hinn bóginn þeirra sem rétt eiga á slíkrifriðhelgi óskertri. Útilokar þessi framsetning áfrýjanda á kröfugerð sinni aðunnt sé að fallast á hana. Tekið skal þó fram að einstaklingar sem kunna aðtelja að á sér hafi verið brotið geta eftir sem áður látið reyna á ætlaðan réttsinn, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu.Samkvæmtframansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru stefndusýknuð af varakröfu áfrýjanda um að viðurkennt verði að þeim sé óheimilt aðbirta fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum semstafa frá áfrýjanda. Þá verða stefndu sýknaðir af þrautavarakröfu áfrýjanda meðsömu rökum. Fær sú afmörkun sem þar er gerð ekki breytt því að eftir sem áðurer óljóst hvaða einstaklingar sem koma fyrir í tilgreindum gögnum eigi tilframtíðar litið að njóta óskoraðrar verndar 58. gr. laga nr. 161/2002 meðanaðrir sem þar koma fyrir njóta, vegna stöðu sinnar og innbyrðis tengsla, takmarkaðriverndar. Samkvæmt ölluframanröktu verða stefndu sýknaðir af kröfum áfrýjanda.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest. Áfrýjandaverður gert að greiða stefndu málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndu,Útgáfufélagið Stundin ehf. og Reykjavik Media ehf., eru sýknaðir af kröfumáfrýjanda, Glitnis HoldCo ehf.Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað eru staðfest.Áfrýjandi greiðistefndu, hvorum um sig, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurLandsréttar 5. október 2018.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Kristbjörg Stephensen, Ragnheiður Bragadóttir og SigurðurTómas Magnússon. Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. febrúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2018 í máli nr. E-3434/2017 og í tengslum við áfrýjunina óskað endurskoðunar á þremur úrskurðum í málinu frá 5. janúar 2018. Áfrýjandi krefst þess í fyrsta lagi að úrskurðir héraðsdóms í málinu, um að hafna þeim kröfum áfrýjanda að vitnunum Ingibjörgu Dögg Kjartansdóttur, Inga Frey Vilhjálmssyni og Jóhanni Páli Jóhannssyni verði gert að svara tilteknum spurningum, verði felldir úr gildi og lagt fyrir vitnin að svara umræddum spurningum í heild eða að hluta. Í öðru lagi krefst áfrýjandi þess aðallega að dómur héraðsdóms verði ómerktur og honum vísað heim til löglegrar meðferðar fyrir héraðsdómi. Til vara krefst áfrýjandi þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að hvor stefndu um sig birti fréttir, eða aðra umfjöllun, sem byggðar eru á eða unnar upp úr gögnum eða kerfum áfrýjanda, sem undirorpnar eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Jafnframt að viðurkennt verði að stefndu sé hvorum um sig óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir, eða aðra umfjöllun, sem byggðar eru á eða unnar upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda og undirorpnar eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að hvor stefndu um sig birti fréttir, eða aðra umfjöllun, sem byggðar eru á eða unnar upp úr gögnum eða kerfum áfrýjanda, sem undirorpnar eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, að því er varðar nánar tilgreind gögn í 1013 tölvuskrám sem taldar eru upp í áfrýjunarstefnu með skráarheitum. Jafnframt að viðurkennt verði að stefndu sé hvorum um sig óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir, eða aðra umfjöllun, sem byggðar eru á eða unnar upp úr gögnum úr fórum eða kerfum áfrýjanda í nánar tilgreindum 1013 tölvuskrám sem taldar eru upp í áfrýjunarstefnu með skráarheitum. Loks er krafist málskostnaðar fyrir héraði og Landsrétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Málsatvik og sönnunarfærslaMeð hinum áfrýjaða dómi vísaði héraðsdómur frá dómi kröfum áfrýjanda um að stefndu yrði gert að afhenda áfrýjanda öll gögn og afrit af þeim, sem stefndu hefðu í fórum sínum, hvort sem þau væru á rafrænu eða öðru formi, sem kæmu úr kerfum áfrýjanda. Jafnframt vísaði héraðsdómur frá dómi varakröfu áfrýjanda um að stefndu yrði gert að afhenda alls 1013 skjöl úr fórum eða kerfum áfrýjanda, sem tilgreind voru í bókun sem lögð var fram í héraði 18. desember 2017, hvort sem þau væru á rafrænu eða öðru formi. Áfrýjandi kærði frávísunarákvæði dómsins til Landsréttar sem staðfesti hin kærðu ákvæði með úrskurði 16. mars 2018 í máli nr. 189/2018. Krafa áfrýjanda um að úrskurðir héraðsdóms í málinu, um að hafna þeim kröfum áfrýjanda að vitnunum Ingibjörgu Dögg Kjartansdóttur, Inga Frey Vilhjálmssyni og Jóhanni Páli Jóhannssyni yrði gert að svara tilteknum spurningum, verði felldir úr gildi og að lagt verði fyrir vitnin að svara umræddum spurningum í heild eða að hluta, er studd þeim rökum að ákvæði 25. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla eigi ekki við um þær spurningar sem krafist var að vitnin svöruðu. Nánar tiltekið hafi engin raunhæf hætta verið á því að með svörum við þeim yrði afhjúpað hver eða hverjir hefðu verið heimildarmenn stefndu eða með hvaða leiðum gögnin hefðu komið til stefndu. Spurningarnar hafi eingöngu lotið að því hvaða gögn stefndu hefðu undir höndum, hvert efni þeirra væri, hvers konar upplýsingar þau hefðu að geyma um viðskiptamenn áfrýjanda og að hvað miklu leyti væri búið að vinna úr gögnunum. Þótt játa verði fjölmiðlamönnum ákveðið svigrúm til mats á því hvaða spurningum þeir telji sig geta svarað, án þess að vernd heimildarmanna sé stefnt í hættu, geti það svigrúm ekki verið svo rúmt, í ljósi meginreglunnar um vitnaskyldu, að vitnin geti komið sér undan því að svara öllum mögulegum spurningum um þau gögn sem fréttir stefndu byggðust á. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að ekki liggi fyrir að 25. gr. laga nr. 38/2011 eigi við þar sem gildissvið hennar takmarkist við það að heimildarmaður hafi óskað nafnleyndar. Kveðið sé á um í 5. mgr. 56. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vitni, sem telur sér óskylt að gefa skýrslu eða svara einstökum spurningum eða heldur fram heimildarskorti, beri að leiða líkur að staðreyndum sem veltur á í þeim efnum. Það hafi aðilar og vitni ekki gert enda hafi þau neitað að svara spurningum um hvort heimildarmaðurinn hafi óskað nafnleyndar. Svar við spurningu um hvort heimildarmaður hafi óskað nafnleyndar geti hins vegar augljóslega ekki veitt upplýsingar um hver heimildarmaðurinn sé í tilteknu tilviki og 25. gr. laganna geti því ekki verið grundvöllur heimildar til þess að neita að svara umræddri spurningu. Það að vitnin hafi neitað að svara spurningunni og vísað til 25. gr. laga nr. 38/2011 verði heldur ekki talið fela í sér það svar að heimildarmaður hafi óskað nafnleyndar. Með vísan til framangreinds telur áfrýjandi að verða eigi við kröfum hans um að vitnunum þremur verði gert að svara spurningum þeim er greinir í kröfugerð, annaðhvort í endurtekinni aðalmeðferð í héraði í samræmi við aðalkröfu áfrýjanda eða í endurtekinni skýrslutöku fyrir Landsrétti. Áfrýjandi telur stefndu hafa fengið þær heimildir sem þeir byggðu umfjöllun sína á hjá Jon Henley, blaðamanni breska blaðsins Guardian. Þetta komi fram í yfirlýsingu hans sem Stundin hafi birt sama dag og héraðsdómur í málinu hafi verið kveðinn upp. Hann teljist því heimildarmaður stefndu og virðist ekki hafa óskað nafnleyndar. Af yfirlýsingunni megi ekki ráða að stefndu hafi haft nokkur bein samskipti við þann aðila sem Jon eða Guardian hafi fengið gögnin frá. Af hálfu stefndu er tekið undir þær röksemdir héraðsdóms að vernd heimildarmanna sé víðtæk og að játa þurfi blaðamönnum rúmt svigrúm til að meta hvað sé til þess fallið að varpa ljósi á hverjir heimildarmenn séu. Því hafi vitnunum ekki borið skylda til að svara spurningum áfrýjanda. Því er hafnað að Jon Henley hafi verið heimildarmaður stefndu enda verði blaðamaður ekki heimildarmaður að frétt þótt hann vinni frétt með öðrum fjölmiðlum og hafi þannig milligöngu um að miðla upplýsingum á viðeigandi stað. Heimildarmaður hafi óskað nafnleyndar og blaðamenn stefndu hafi fengið upplýsingar eða gögn á grundvelli þess trúnaðar. Þeim hafi því verið óheimilt að greina frá nokkru sem kynni að varpa ljósi á heimildarmann. Af hálfu stefndu er því jafnframt haldið fram að það að vitni hafi neitað að svara spurningu um hvort heimildarmaður hafi óskað nafnleyndar með því að vísa til 25. gr. laga nr. 38/2011 verði að túlka á þann veg að svo hafi verið, enda komi fram í 1. mgr. greinarinnar að óheimilt sé að upplýsa hver sé heimildarmaður hafi hann óskað nafnleyndar. Krafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og heimvísun málsins er einkum byggð á því að það að áfrýjanda hafi ranglega verið meinað að neita lögboðinna úrræða til að færa sönnur á umdeild málsatvik hafi haft úrslitaáhrif á niðurstöðu um aðalkröfu áfrýjanda í héraði og það eitt og sér eigi að leiða til þess að ómerkja beri dóm héraðsdóms og fyrirskipa endurtekna löglega meðferð málsins.Jafnframt því að hafa uppi framangreindar kröfur um endurskoðun á úrskurðum héraðsdóms 5. janúar 2018 og ómerkingu héraðsdóms óskaði áfrýjandi eftir því að fyrrnefnd þrjú vitni gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti til að svara þeim spurningum sem héraðsdómur hafði ekki talið þeim skylt að svara. Með ákvörðun 21. júní 2018 hafnaði Landsréttur þeirri ósk áfrýjanda. Byggðist sú ákvörðun á því að niðurstaða umræddra úrskurða héraðsdóms hefði haft grundvallarþýðingu fyrir efnislega úrlausn málsins í héraði og því væri réttara að láta reyna á hvort niðurstaða endurskoðunar á þeim myndi leiða til ómerkingar hins áfrýjaða dóms fremur en að Landsréttur þyrfti, áður en á það reyndi, að skera úr um það við skýrslugjöf vitnanna fyrir réttinum hvort þeim væri skylt að svara sömu spurningum og lagðar voru fyrir þau í héraði. NiðurstaðaMálsaðila greinir á um hvort Landsréttur geti endurskoðað úrskurði héraðsdóms í málinu um að hafna því að þremur tilteknum vitnum yrði gert að svara tilteknum spurningum. Úrskurðirnir voru kveðnir upp 5. janúar 2018, eftir að aðalmeðferð máls hófst. Þar sem áfrýjandi átti þess ekki kost samkvæmt a-lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 að kæra úrskurðina til Landsréttar getur hann, með vísan til síðari málsliðar 1. mgr. 151. gr. sömu laga, leitað endurskoðunar á þeim við áfrýjun málsins. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 38/2011 er starfsmönnum fjölmiðlaveitu, sem hlotið hafa leyfi eða skráningu hjá fjölmiðlanefnd, óheimilt að upplýsa hver sé heimildarmaður að grein, riti, frásögn, tilkynningu eða öðru efni, hvort sem það hefur birst eða ekki, hafi heimildarmaður eða höfundur óskað nafnleyndar.Samkvæmt 2. mgr. er starfsmönnum fjölmiðlaveitu jafnframt óheimilt í slíkum tilvikum að láta af hendi gögn sem hafa að geyma upplýsingar um heimildarmann eða höfund. Samkvæmt 3. mgr. verður heimildarvernd samkvæmt 1. og 2. mgr. einungis aflétt með samþykki viðkomandi heimildarmanns eða á grundvelli 119. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Samkvæmt endurritum af framburði vitnanna Inga Freys Vilhjálmssonar og Jóhanns Páls Jóhannssonar fyrir héraðsdómi voru þeir ekki spurðir að því hvort heimildarmaður Stundarinnar hefði óskað nafnleyndar. Kemur því ekki til álita hvort þeim hefði verið skylt að svara slíkri spurningu. Slíkri spurningu var hins vegar beint til vitnisins Ingibjargar Daggar Kjartansdóttur, ritstjóra og blaðamanns. Hún svaraði því til að hún gæti ekki tjáð sig um neitt sem varðaði heimildarmenn. Nánar aðspurð svaraði hún því til að hún yrði bara að vísa til 25. greinar. Með hliðsjón af atvikum máls þessa, öðrum spurningum um heimildarmenn og gögn sem lagðar voru fyrir Ingibjörgu Dögg svo og með vísan til inntaks 25. gr. laga nr. 38/2011 verður fallist á með stefndu að svar hennar við umræddri spurningu verði að túlka með þeim hætti að hún hafi talið sér óheimilt með vísan til 25. gr. laga nr. 38/2011 að svara spurningum um heimildarmann af þeirri ástæðu að höfundur hefði óskað nafnleyndar.Ekki verður fallist á með áfrýjanda að upplýst hafi verið að Jon Henley teljist hafa verið heimildarmaður stefndu í skilningi 25. gr. laga nr. 38/2011 og að þar sem hann hafi ekki óskað nafnleyndar hafi vitnin ekki getað borið fyrir sig vernd heimildarmanna samkvæmt fyrrnefndu ákvæði og a-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Með skírskotun til framangreinds og að öðru leyti með vísan til forsendna í úrskurðum héraðsdóms 5. janúar 2018, þar sem hafnað var kröfum áfrýjanda um að vitnin Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir, Ingi Freyr Vilhjálmsson og Jóhann Páll Jóhannsson svöruðu nánar tilgreindum spurningum, eru úrskurðirnir staðfestir.Með vísan til framangreindrar niðurstöðu verður aðalkröfu áfrýjanda um ómerkingu á hinum áfrýjaða dómi og heimvísun málsins hafnað. Eins og fram kemur í forsendum héraðsdóms vegast á í máli þessu tvenns konar mikilvæg mannréttindi sem njóta verndar stjórnarskrárinnar, annars vegar tjáningarfrelsi stefndu sem nýtur verndar 2. mgr., sbr. 3. mgr. 73. gr. og hins vegar réttur viðskiptamanna áfrýjanda til friðhelgis einkalífs sem nýtur verndar 1. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. Með vísan til gagna málsins er fallist á þær forsendur héraðsdóms að umfjöllun Stundarinnar hafi í megindráttum beinst að viðskiptaháttum í einum af stóru viðskiptabönkunum fyrir fall þeirra 2008 og viðskiptaumsvifum þáverandi forsætisráðherra og lögaðila og einstaklinga sem tengdust honum fjölskylduböndum og/eða í gegnum viðskipti sem jafnframt tengdust eða voru fjármögnuð af umræddum banka. Enda þótt komið hafi fram í umfjöllun þessa stefnda upplýsingar um einstaklinga og lögaðila, svo sem kennitölur og heimilisföng, sem rétt hefði verið að afmá, verður ekki dregið í efa að umfjöllunin átti að stærstum hluta erindi til almennings á þeim tíma sem hún var sett fram í aðdraganda þingkosninga. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að ekki verði dregnar þær ályktanir af umfjölluninni að ætlunin hafi verið að nýta þau bankagögn sem stefndu höfðu undir höndum og njóta verndar samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 til þess að fjalla um fjárhagsmálefni einstaklinga sem ekki eiga erindi til almennings. Með skírskotun til framangreindra athugasemda en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á varakröfur áfrýjanda fyrir Landsrétti og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þær staðfest eins og nánar greinir í dómsorði. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði verður staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómurskal vera óraskaður um þær kröfur sem dæmdar voru að efni til í héraði svo ogum málskostnað.Áfrýjandi, GlitnirHoldCo ehf. greiði stefndu, Útgáfufélaginu Stundinni ehf. og Reykjavík Mediaehf., hvorum um sig 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar2018I.Mál þetta var þingfest 31. október2017 og dómtekið 5. janúar 2018.Endanlegar dómkröfur stefnanda eruaðallega:Að staðfest verði lögbann það semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að stefndiÚtgáfufélagið Stundin ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eðaunnin upp úr gögnum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Að staðfest verði lögbann það semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að stefndiReykjavik Media ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eða unninupp úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Að viðurkennt verði að stefnda, Útgáfufélaginu Stundinni ehf., sé óheimilt að birtaog/eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úrgögnum úr fórum eða kerfum stefnanda og undiropin eru trúnaði samkvæmt 58. gr.laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Að viðurkennt verði að stefnda,Reykjavik Media ehf., sé óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir eða aðraumfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnandaog undiropin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki.Að stefnda, Útgáfufélaginu Stundinniehf., verði gert að afhenda stefnanda öll gögn og afrit af þeim sem hann hefurí fórum sínum, hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi, sem koma úr fórumeða kerfum stefnanda.Að stefnda, Reykjavik Media ehf.,verði gert að afhenda stefnanda öll gögn og afrit af þeim sem hann hefur ífórum sínum, hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi, sem koma úr fórum eðakerfum stefnanda.Til vara krefst stefnandi:Að staðfest verði lögbann það semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að stefndiÚtgáfufélagið Stundin ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eðaunnin upp úr gögnum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, að því er varðar alls 1013skjöl sem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18. desember 2017. Að staðfest verði lögbann það semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að stefndiReykjavik Media ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eða unninupp úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, að því er varðar alls 1013skjöl sem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18. desember 2017.Að viðurkennt verði að stefnda,Útgáfufélaginu Stundinni ehf., sé óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttireða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr alls 1013 skjölum úr fórumeða kerfum stefnanda sem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18.desember 2017.Aðviðurkennt verði að stefnda, Reykjavik Media ehf., sé óheimilt að birta og/eðafá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr alls 1013skjölum úr fórum eða kerfum stefnanda sem tilgreind eru í bókun sem lögð varfyrir dóminn 18. desember 2017.Aðstefnda, Útgáfufélaginu Stundinni ehf., verði gert að afhenda stefnanda alls1013 skjöl úr fórum eða kerfum stefnanda sem tilgreind eru í bókun sem lögð varfyrir dóminn 18. desember 2017, hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi.Aðstefnda, Reykjavik Media ehf., verði gert að afhenda stefnanda alls 1013 skjölúr fórum eða kerfum stefnanda sem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrirdóminn 18. desember 2017, hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi.Íöllum tilvikum krefst stefnandi að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnandamálskostnað að skaðlausu að mati dómsins.Stefndi, Útgáfufélagið Stundin ehf.,krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu, auk álagsá málskostnað.Stefndi, Reykjavik Media ehf., krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu, auk álags ámálskostnað.II. MálavextirStefnandi, sem áður hét Glitnir bankihf., hélt úti almennri bankastarfsemi, þ.m.t. innlána- ogfjárfestingarbankastarfsemi á grundvelli laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar bankans 7.október 2008 á grundvelli 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008, og skipaði bankanum skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14.október 2008 voru tilteknar eignir og skuldir bankans færðar til nýs banka,Nýja Glitnis hf. Stefnandi átti þó áfram öll gögn sem höfðu tilheyrt starfsemihans.Héraðsdómur Reykjavíkur skipaðistefnanda slitastjórn 11. maí 2009, á grundvelli 101. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 44/2009, til þess að annast slitameðferðina,sem síðar var staðfest með úrskurði héraðsdóms 22. nóv­em­ber 2010.Nauðasamningur komst á með stefnanda og kröfuhöfum hans 14. desember 2015. Áhluthafafundi stefnanda, sem haldinn var 23. desember 2015, var ákveðið aðbreyta félagaformi stefnanda í einkahlutafélag og breyta nafni hans í GlitniHoldCo ehf.Stefndi, Útgáfufélagið Stundin ehf.,er fjölmiðlafyrirtæki, sem gefur út dagblaðið Stundina og heldur úti vefsíðunniwww.stundin.is. Stefndi er fjölmiðill samkvæmt 13. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganr. 38/2011, um fjölmiðla.Stefndi, Reykjavik Media ehf., semheldur úti vefsíðunni www.rme.is, er einnig fjölmiðill samkvæmt 13. tölulið 1.mgr. 2. gr. laga nr. 38/2011.Í desember 2016 var í fjölmiðlumfjallað um viðskipti dómara við Hæstarétt Íslands sem tengdust stefnanda.Umfjöllunin hófst með frétt um hlutafjáreign Markúsar Sigurbjörnssonar,þáverandi forseta réttarins, sem birt var á heimasíðu Ríkisútvarpsins 5.desember 2016. Þeirri umfjöllun var fylgt eftir með umfjöllun í KastljósiRíkisútvarpsins og í kvöldfréttum Stöðvar 2 að kvöldi þess sama dags. Íkjölfarið fylgdi frekari umfjöllun um fjárhagsleg málefni dómara við Hæstaréttog Sigríðar Logadóttur, aðallögfræðings Seðlabanka Íslands. Í október 2017 voru birtar fréttir ávef og í dagblaði stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., sem sagðar voruafrakstur samvinnu blaðamanna stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., stefnda,Reykjavik Media ehf., og breska fjölmiðilsins Guardian. Samkvæmtfréttaumfjölluninni sjálfri byggði hún á gögnum „innan úr Glitni banka“. Ífréttunum var fjallað ítarlega um viðskipti nafngreindra viðskiptamannastefnanda og tölvupóstsamskipti þeirra við bankann, sem og innbyrðistölvupóstsamskipti fyrrverandi starfsmanna stefnanda um viðskiptamenn hans.Fyrsta umfjöllunin birtist 6. október2017 í prentaðri útgáfu Stundarinnar en þar var fjallað um viðskipti BjarnaBenediktssonar, föður hans og föðurbróður, dagana fyrir hrun bankakerfisins. Ífréttinni sagði að Bjarni hefði selt fyrir rúmlega 50 milljónir króna í Sjóði 9hjá Glitni banka á tímabilinu 2. til 6. október árið 2008 og þannig bjargaðsjálfum sér frá því að tapa peningum í bankahruninu dagana á eftir. Íkjölfarið birti stefndi,Útgáfufélag Stundarinnar ehf., reglulega fréttir um fjárhagsleg málefniþáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar. Í þeirri umfjöllun vareinnig fjallað um fjárhagsleg málefni annarra einstaklinga, sem ýmist tengjastfyrrverandi forsætisráðherra fjölskylduböndum eða hafa starfað með honum ávettvangi viðskiptalífsins. Meðal þeirra eru Benedikt Sveinsson, EinarSveinsson, Benedikt Einarsson, Guðrún Sveinsdóttir, Ingimundur Sveinsson, JónBenediktsson, Sveinn Benediktsson, Hermann Guðmundsson, Hjalti GeirKristjánsson, Guðbjörg Edda Eggertsdóttir og Ásta Sigríður Einarsdóttir. Í fréttunum var einnig fjallað umfjárhagsleg málefni lögaðila sem höfðu verið viðskiptamenn stefnanda, til aðmynda N1 hf., Hrómund ehf., Hafsilfur ehf., BNT hf., Hæng ehf. og Hólm ehf.Voru þar birtar viðskiptakvittanir úr kerfum stefnanda og skjáskot úr kerfumstefnanda sem sýndu persónuupplýsingar, upplýsingar um fjármál og upplýsingarum viðskipti viðskiptamanna hans. Auk þess voru birt tölvuskeyti og endurrittölvuskeyta, bæði innbyrðis milli starfsmanna stefnanda og milli starfsmannastefnanda og viðskipta­manna hans. Jafnframt voru birt vinnugögn úr fórumstefnanda, þ.m.t. minnisblöð og drög að bréfum sem aldrei voru send út.Stefnandi kveður að sér hafi þá orðiðljóst að þær upplýsingar sem stefndu hefðu undir höndum væru ekki aðgengilegaralmenningi. Umfjöllunin væri byggð á gögnum sem stöfuðu frá stefnanda og væruundirorpnar trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Af hálfu stefnanda erþví haldið fram að stefndu hafi birt hluta af þeim gögnum sem þeir hafi sagsthafa undir höndum í umfjöllun sinni en í öðrum tilvikum hafi stefndu vísað tilog fjallað um efni gagnanna án þess að birta gögnin sjálf. Stefnandi vísar tilþess að frá 6. október 2017 til 13. október sama ár, þegar stefnandi lagði frambeiðni um lögbann hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, hafi verið birtar umtíu fréttir á vefnum stundin.is sem byggðar hafi verið á trúnaðargögnum í eigustefnanda. Auk þess hafi fjórar opnur í dagblaðinu Stundinni, sem gefið var út6. október 2017, verið unnar upp úr gögnunum. Aðrir miðlar hafi unnið fréttirúr framangreindri umfjöllun, svo sem Morgunblaðið (mbl.is), Fréttablaðið(visir.is), DV (dv.is), Ríkissjónvarpið (ruv.is) og erlendir fjölmiðlar.Stefnandi vísar einnig til þess að 6. október 2017 birti breski fjölmiðillinnGuardian frétt sem sögð var byggja á sömu gögnum. Fyrir liggur að engar frekarifréttir voru birtar upp úr gögnunum af hálfu Guardian.Eftir að stefnandi lagði framlögbannsbeiðni hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu birtust tvær fréttir tilviðbótar á vefnum www.stundin.is, 14. og 16. október 2017. Stefnandi kveður þvíað alls hafi birst a.m.k. tólf fréttir á vefnum www.stundin.is og fjórar opnurí dagblaðinu Stundinni, sem byggi á gögnum í eigu stefnanda og undirorpnar séutrúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002.Stefnandi tilkynnti um gagnaleka tilFjármálaeftirlitsins að morgni 13. október 2017. Kveðst stefnandi hafa fengiðþað staðfest að upplýsingarnar einskorðuðust ekki við þá einstaklinga sem þegarhefði verið fjallað um heldur væru þetta upplýsingar um þúsundir fyrrverandi ognúverandi viðskiptamanna stefnanda, þar með talið upplýsingar um viðskiptiaðila í einkabankaþjónustu, viðskipti aðila með hlutabréf í Glitni á árunum2003 til 2008 og upplýsingar um viðskipti einstaklinga og lögaðila í sjóðum semstefnandi hafi rekið. Stefnandi kveður upplýsingarnar ná yfir nokkurra áratímabil og að þær séu verulega ítarlegar. Þetta séu meðal annarshreyfingalistar, útprentanir, vinnuskjöl, viðskiptayfirlit og tölvuskeytifjölda starfsmanna. Vegna þessa hafi stefnandi talið nauðsynlegt að grípa straxtil aðgerða.Rétt fyrir lok vinnudags 13. október2017 krafðist stefnandi þess lögbanns sem nú er krafist staðfestingar á.Fulltrúi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og lögmaður stefnanda komu áritstjórnarskrifstofu stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., 16. október2017, til þess að taka fyrir lögbannsbeiðni stefnanda, dagsetta 13. október2017. Af hálfu beggja stefndu er því haldiðfram að fyrirtökur lögbannsbeiðninnar hafi verið fyrirvaralausar og gerðar ímiklum flýti. Stefndu hafi þannig ekki verið tilkynnt um fyrirtökurlögbannsbeiðninnar, með vísan til 3. töluliðar 3. mgr. 21. gr. laga nr.90/1989, um aðför, sbr. 3. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 8. gr. laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl.Samkvæmt endurriti úr gerðarbóksýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu var beiðni stefnanda um lögbann á hendurstefnda Útgáfufélaginu Stundinni ehf. tekin fyrir kl. 16:15. Kemur þar fram aðfyrirsvarsmaður stefnda, Jón Trausti Reynisson, hafi hist fyrir á skrifstofumstefnda og hann hafi lagt fram eftirfarandi skrifleg mótmæli: „Ákvörðun sýslumanns umlögbann á umfjöllun um viðskipti þingmanns, sem nú er forsætisráðherra, ergríðarlegt inngrip inn í opinbera umræðu í lýðræðisríki. Hún er einnigóréttlætanleg valdbeiting gegn stjórnarskrárbundnu tjáningarfrelsi. Fordæmi eru fyrir því aðumfjöllun byggð á gögnum úr bankakerfinu, svokölluðum Panama-skjölum, hafi haftafgerandi áhrif á stjórnmálaumræðu í landinu. Upplýsingar um viðskipti kjörinnafulltrúa samhliða trúnaðarstörfum þeirra fyrir almenning eiga erindi tilalmennings. Hagsmunir almennings ogopinberrar umræðu eru ríkari en hagsmunir fjármálafyrirtækja af því að haldaleynd yfir viðskiptum í aðdraganda [hruns] bankakerfisins á Íslandi.Fulltrúar sýslumanns oglögmaður Glitnis mættu fyrirvaralaust á skrifstofu ritstjórnar Stundarinnar tilþess að takmarka tjáningarfrelsi og upplýsingafrelsi. Mikið ójafnræði er á millimálsaðila í málinu. Annars vegar er fjármálafyrirtæki með gríðarlega fjármuniað baki sér. Hins vegar er lítið fjölmiðlafyrirtæki sem býr við erfittrekstrarumhverfi. Fjölmiðillinn hefur ekki fengið tækifæri til að undirbúamálsvörn sína, líkt og fjármálafyrirtækið. Þá hefur Glitnir þegar sent útfréttatilkynningu um málið án þess að ritstjórnin eða fjölmiðlafyrirtækið hafifengið tækifæri til að koma á framfæri sínu sjónarmiði í opinberri umræðu.“Í gerðabók sýslumannsins er ekkitekin afstaða til þessara mótmæla heldur einungis bókað að sýslumaður leggi aðkröfu stefnanda lögbann við því að stefndu „birti fréttir eða aðra umfjöllun,sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum gerðarbeiðanda, semundirorpin eru trúnaði skv. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki“. Íframhaldinu kemur fram að stefnda hafi verið leiðbeint um þýðingu lögbannsinsog mættu kynnt efni bókunarinnar. Sama dag komu fulltrúi sýslumannsinsá höfuðborgarsvæðinu og lögmaður stefnanda á ritstjórnarskrifstofu stefnda,Reykjavik Media ehf., sem einnig er heimili fyrirsvarsmanns félagsins og tókufyrir lögbannsbeiðni stefnanda, dagsetta 13. október 2017. Samkvæmt gerðabóksýslumanns mótmæli fyrirsvarsmaður félagsins kröfu stefnanda. Þá mótmælti hanneigin aðild og aðild stefnanda að málinu. Vísaði hann þá til þess að það væriStundin sem hefði birt þær fréttir sem lögbannið beindist gegn en ekkiReykjavík Media ehf. Stefnandi hefði því ekki lögvarða hagsmuni af því að fálögbann á hendur Reykjavík Media. Þá var kröfu stefnanda mótmælt efnislega. Í framhaldinu kemur fram að stefndahafi verið leiðbeint um þýðingu lögbannsins og mættu kynnt efni bókunarinnar. Ígerðabók sýslumannsins var ekki tekin afstaða til þessara mótmæla heldurlögbannið staðfest með sama hætti og gagnvart stefnda Útgáfufélaginu Stundinniehf. og tekið fram að stefnda hefði verið leiðbeint um þýðingu lögbannsins. Mál þetta er höfðað til staðfestingardómstóla á framangreindu lögbanni.III. Málsástæður aðilaMálsástæður stefnandaStefnandi byggir kröfu sína umlögbann á því að umfjöllunin byggi á gögnum sem samkvæmt stefndu sjálfum stafifrá stefnanda og varði fjármuni og viðskipti nafngreindra viðskiptamanna hans.Stefnandi telur ljóst að umræddum gögnum hafi verið stolið frá honum. Þaðsjáist meðal annars á því að í fréttaflutningi stefndu hafi verið vísað tildraga að riftunarbréfi til eins viðskiptamanna stefnanda sem stefnandi hafðiundirbúið en ekki sent frá sér. Stefnandi telur að gögn umframangreind drög að riftunarbréfi geti ekki stafað frá neinum öðrum en honum.Sama eigi við um skjáskot og skjöl úr kerfum stefnanda og tölvuskeyti millifyrrverandi starfsmanna stefnanda, sem stefndu hafi birt með umfjöllun sinni.Mörg þessara gagna hafi ekki verið send til aðila sem staðið hafi utanstefnanda og gögnin hafi því ekki verið aðgengileg almenningi. Stefnandi vitiekki hver hafi staðið að því að koma umræddum gögnum í hendur stefndu, í trássivið þagnarskyldu laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, en það sé tilrannsóknar hjá embætti héraðs­saksóknara.Stefnandi kveður að fyrirhuguð hafiverið frekari umfjöllun sem byggi á umræddum gögnum og vísar um það til þess aðí umfjöllun Guardian hafi komið fram að umfjöllunin sé unnin úr gríðarlega miklumagni af gögnum sem blaðamenn allra miðlanna þriggja hafi aðgang að. Ritstjóriog framkvæmdastjóri stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., Jón TraustiReynisson, hafi með innleggi á Facebook-vegg sinn, 11. október 2017, skrifað:„Umfjöllun Stundarinnar um gögn sem fengin eru með samstarfi við The Guardianog Reykjavik media heldur áfram. [...]“ Stefnandi vísar einnig til þess aðblaðamaður Stundarinnar, Jóhann Páll Jóhannsson, hafi með innleggi áFacebook-vegg sinn, 13. október 2017, skrifað: „Stundin heldur áframfréttaflutningi af viðskiptum [...]. Gögnin sem Stundin og The Guardian hafaunnið upp úr varpa ljósi á [...].“ Stefnandi telur að þetta hafi gefið skýrttil kynna að umfjöllun stefndu hafi ekki verið lokið heldur hafi þeir enn veriðað vinna úr hinum stolnu gögnum og að frekari frétta byggðum á þeim hafi veriðað vænta. Það hafi verið staðfest með innleggi Jóhanns Páls á Facebook-vegghans, eftir samþykkt lögbannsins 16. október 2017, þar sem hann skrifaði: „Viðgetum því miður ekki birt fleiri fréttir upp úr Glitnisgögnunum að sinni.[...]“ Þessi fyrirætlun stefndu hafi einnig verið staðfest með ummælum JónsTrausta Reynissonar, meðal annars í frétt á www.visir.is 17. október 2017. Ífréttinni hafi verið haft eftir Jóni Trausta að umfjöllun stefndu um gögn frástefnanda hafi ekki verið lokið.Stefnandi telur að ljóst sé affréttaflutningi stefndu að þeir hafi undir höndum umtalsvert magn gagna umviðskipta- og einkamálefni fyrrverandi og núverandi viðskiptamanna stefnanda.Stefndu hafi í umfjöllun sinni birt slík gögn og/eða upplýsingar sem unnar hafiverið upp úr gögnunum. Þá hafi verið ljóst að slíkri umfjöllun yrði framhaldið. Hafi stefnanda því verið nauðsynlegt að krefjast lögbanns við háttsemistefndu 13. október 2017.Um aðild stefnduStefnandi byggir á því að báðumstefndu sé réttilega stefnt í málinu. Í umfjöllun Stundarinnar hafi komið framað fréttir hafi verið unnar upp úr gögnum innan úr stefnanda í samstarfi viðstefnda, Reykjavik Media ehf., og breska blaðið Guardian. Því sé ljóst að báðirstefndu hafi gögn stefnanda undir höndum og að báðir hafi unnið aðfréttaflutningi byggðum á þeim.Stefnandi kveður aðild stefndu tilvarnar byggja á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ljóstsé að skilyrði ákvæðisins séu fyrir hendi enda eigi kröfur hans rætur að rekjatil sömu atvika og aðstöðu, þ.e. haldi stefndu á gögnum sem frá stefnanda stafaog vinnslu og birtingu upplýsinga úr þeim.Um staðfestingu lögbannsStefnandi byggir kröfur sínar umstaðfestingu lögbanns á því að öllum lagaskilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr.31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., fyrir álagningu lögbanns hafi veriðfullnægt og því hafi sýslumaðurinn á höfuðborgar­svæðinu réttilega lagt lögbannvið athöfnum stefndu í samræmi við 1. og 2. tölulið dómkrafna stefnanda.Hvað varði fyrsta skilyrðið umyfirvofandi eða byrjaða athöfn, þá leiki ekki vafi á að stefndu hafi þegarhafið þá athöfn sem lögbannsbeiðnin nái til og að frekari athafnir hafi veriðyfirvofandi. Þannig hafi stefndu þegar verið búnir að birta fjölmargar fréttirsem byggðar hafi verið á gögnum í eigu stefnanda, sem bundin séu bankaleyndsamkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Í þeim fréttum hafiverið fjallað um og birt gögn um viðskipta- og einkamálefni fyrrverandi ognúverandi viðskiptamenn stefnanda. Stefndu hafi því komið á ákveðnu ástandi semeinungis hafi verið hægt að stöðva með lögbanni, samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laganr. 31/1990.Stefnandi vísar einnig til þess aðstefndu og starfsmenn þeirra hafi auk þess lýst því yfir að von væri á frekarifréttaumfjöllun sem byggði á gögnunum. Stefndu hafi síðan staðfest þetta eftirað lögbann hafi verið lagt á með yfirlýsingum um að þeir hafi ekki verið búnirað birta allt það sem þeir hafi viljað úr umræddum gögnum. Frekari athafnir,sem brotið hefðu gegn réttindum stefnanda, hafi því verið yfirvofandi ískilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.Stefnandi byggir á því að birtingstefndu á fréttum og annarri umfjöllun, sem byggð hafi verið á eða unnin upp úrgögnum eða kerfum stefnanda, sé í andstöðu við 58. gr. laga nr. 161/2002 ogákvæði laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Í þvísambandi vísar stefnandi til þess að þær upplýsingar sem stefndu hafi yfir aðbúa um stefnanda og fyrrverandi og núverandi viðskiptamenn hans njóti verndar71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, umfriðhelgi einkalífs. Birting stefndu á upplýsingum úr gögnunum brjóti því gegnstjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda og fyrrverandi og núverandiviðskiptamanna hans.Að mati stefnanda geti áframhaldandibirting upplýsinga úr gögnum sem stafi frá stefnanda mögulega leitt tilskaðabótaskyldu hans. Hafi sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu því verið rétt aðleggja lögbann við athöfnum stefndu til að tryggja að ekki yrði frekar brotiðgegn rétti stefnanda. Um frekari málsástæður og lagarök um lögvarinn réttstefnanda sé vísað í heild til þeirrar umfjöllunar sem hér á eftir kemur.Þá byggir stefnandi á því aðréttarreglur um refsingu og skaðabætur tryggi ekki nægilega rétt stefnanda ogað réttindi hans fari forgörðum yrði beðið dóms. Einnig byggir stefnandi á þvíað ekki sé stórfelldur munur á hagsmunum stefnanda og stefndu. Stefnandi kveðurþað útilokað að hann hefði getað tryggthagsmuni sína og fyrrverandi og núverandi viðskiptamanna sinna með öðrum hættien lögbanni og að réttindi þeirra allra hefðu farið forgörðum eða orðið fyrirteljandi spjöllum hefði ekki verið fallist á lögbannsbeiðni stefnanda. Skilyrði1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 séu uppfyllt hvað þetta varðar. Vísarstefnandi til þess að tvær fréttir hafi verið birtar sem byggt hafi á umræddumgögnum frá því að stefnandi hafi krafist lögbannsins 13. október 2017 þar tilað fallist hafi verið á kröfur hans 16. s.m.Með lögbanninuhafi stefnandi, sem eigandi og ábyrgðarmaður þeirra gagna sem frá honum stafi,leitast við að koma í veg fyrir frekari brot gegn 58. gr. laga nr. 161/2001, ákvæðum laga nr. 77/2000 og réttindumstefnanda og fyrrverandi og núverandi viðskiptamanna hans samkvæmt 71. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi, Útgáfufélag Stundarinnar ehf., hafiáður en lögbannið var sett birt nær daglega fréttir sem unnar hafi verið úrgögnunum, í samstarfi við stefnda, Reykjavik Media ehf. Legið hafi fyrir aðumfjöllun á grundvelli gagnanna yrði haldið áfram.Stefnandi vísartil þess að umrædd gögn séu ekki aðgengileg almenningi enda hafi þau að geymaupplýsingar sem undiropnar séu þagnarskyldu. Birting þeirra á almennumvettvangi hefði fyrirgert þeim trúnaði sem þeim sé tryggður með lögum. Reglurum refsingu eða skaðabætur hefðu því ekki getað tryggt rétt stefnanda. Einaúrræðið sem hafi komið til greina til að tryggja trúnað um upplýsingarnar hafiverið að koma í veg fyrir birtingu þeirra.Stefnandibyggir einnig á því að sú vernd sem reglur skaðabótaréttar veiti sé ekki tilþess fallin að tryggja hagsmuni hans nægilega. Til dæmis liggi ekki fyrir hverberi ábyrgð á því að gögnin hafi komist í hendur stefndu. Þá verði jafnframt aðtelja verulegum annmörkum háð fyrir stefnanda að sýna fram á að skilyrðumskaðabótaskyldu stefndu sé fullnægt. Auk þessa verði að telja verulegan vafaleika á því hvort stefndu hefðu bolmagn til að bæta það tjón sem kunni að verðavegna birtingu gagnanna og upplýsinga úr þeim. Í því sambandi vísar stefnanditil þess að samkvæmt ársreikningum stefndu fyrir árið 2016 sé eiginfjárstaðaþeirra veik. Eigið fé stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., hafi veriðjákvætt um 2.887.804 krónur í lok árs 2016 og eigið fé stefnda, Reykjavik Mediaehf., jákvætt um 5.609.116 krónur. Einnig verði að líta til þess að þótt ljóstmegi vera að um fjárhagslegt tjón sé að ræða þá sé illmögulegt að segja til umhvert tjón af birtingu efnisins kunni að verða. Til að mynda er erfitt að áætlaum hversu marga viðskiptamenn stefnanda upplýsingar hefðu verið birtar ánlögbanns. Vísar stefnandi til þess að í nýlegri frétt stefndu hafi verið aðfinna upplýsingar um lánveitingar til svokallaða „Engeyinga“ og viðskiptafélagaþeirra. Þar hafi verið að finna upplýsingar um lánveitingar til einstaklinga,kennitölur þeirra og reikningsnúmer. Þá sé erfitt að mæla það tjón á ímynd ogorðspori stefnanda sem af háttsemi stefndu hlýst. Af þeim sökum leiði ólögmætháttsemi stefndu til skerðingar á réttindum stefnanda og fyrrverandi ognúverandi viðskiptamanna stefnanda þannig að ekki verði bætt úr síðar.Stefnandi vísartil þess að almennar reglur skaðabótaréttarins leggi þær skyldur á tjónþola aðhann takmarki tjón sitt eftir föngum. Það hafi því verið nauðsynlegt fyrir stefnandaað grípa til þeirra úrræða sem honum voru tæk, þar á meðal að óska eftirlögbanni til að stöðva yfirvofandi athafnir sem leitt hafi getað til frekaratjóns af völdum gagnalekans.Að ölluframansögðu virtu kveðst stefnandi hafa sýnt fram á að uppfyllt séu skilyrði24. gr. laga nr. 31/1990 og því beri að taka til greina 1. og 2. lið dómkrafnahans um staðfestingu lögbannsins.Um kröfur stefnanda um að viðurkennt verði aðstefndu sé óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggðer á eða unnin upp úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnanda.Stefnandi vísar til þess að samkvæmt1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, séu stjórnarmennfjármálafyrirtækis, framkvæmdastjórar, endurskoðendur, starfsmenn og hverjirþeir sem taka að sér verk í þágu fyrirtækisins, bundnir þagnarskyldu um alltþað sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varði viðskipta- eðaeinkamálefni viðskiptamanna þess, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmtlögum. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar sé sá sem veiti viðtöku upplýsingum af þvítagi sem í 1. mgr. greini bundinn þagnarskyldu með sama hætti og þar greini.Stefnandi byggir á því að orðalag ákvæðisins sé fortakslaust og það taki tilallra sem veiti slíkum upplýsingum viðtöku. Engin takmörk séu sett viðtiltekinn flokk viðtakenda og eigi ákvæðið því einnig við um blaðamenn. Þá séekkert að finna í lögskýringagögnum sem gefi til kynna að gildissvið ákvæðisinssé takmarkað hvað varði viðtakendur upplýsinganna. Því verði að túlka ákvæðiðeftir orðanna hljóðan þannig að það taki til fjölmiðla líkt og annarra.Stefnandi byggir á því að ekki sénægjanlegt fyrir hann að fara fram á að stefndu sjálfum sé óheimilt að birtafréttir sem byggi á umræddum gögnum, heldur hafi hann einnig lögvarða hagsmuniaf því að fá viðurkennt með dómi að stefndu sé óheimilt að fá birtar eða látabirta, á öðrum miðlum, fréttir sem byggi á gögnunum. Vísar stefnandi til þessað stefndi, Reykjavik Media ehf., hafi í umfjöllun um annað mál unnið meðKastljósi Ríkisútvarpsins að flutningi frétta og afrakstur þeirrar vinnu hafiverið birtur á vettvangi Kastljóss. Því sé það einnig nauðsynlegt að viðurkenntverði með dómi að stefndu sé ekki aðeins óheimilt að birta umfjöllun byggða ágögnunum á sínum eigin vettvangi, hvort heldur sé í prent- eða vefútgáfum,heldur einnig að þeim sé óheimilt að birta slíka umfjöllun í samstarfi við aðramiðla á vettvangi þeirra.Stefnandi kveður að þau gögn semmálið varði innihaldi upplýsingar um viðskipta- og einkamálaefni viðskiptamannastefnanda sem starfað hafi sem fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002þegar upplýsingarnar hafi orðið til. Gögnin innihaldi upplýsingar um viðskiptiþúsunda fyrrverandi og núverandi viðskiptamanna stefnanda, þar með talið umviðskipti aðila í einkabankaþjónustu, viðskipti aðila með hlutabréf í Glitni áárunum 2003 til 2008 og um viðskipti einstaklinga og lögaðila í sjóðum semstefnandi hafi rekið. Nái upplýsingarnar yfir nokkurra ára tímabil. Nánartiltekið sé um að ræða hreyfingalista, útprentanir, vinnuskjöl,viðskiptayfirlit, tölvupósta o.fl. Það sé því ljóst að afhending gagnanna tilstefndu hafi brotið gegn 58. gr. laga nr. 161/2002 enda sé afhendingupplýsinganna sem þar greini óheimil nema að skylt sé að veita þær samkvæmtlögum. Jafnframt sé ljóst að birting stefndu á umræddum gögnum, ásamt fréttumog annarra umfjöllun byggða á gögnunum, sé í andstöðu við ákvæði 1. og 2. mgr.58. gr. laganna. Sá sem móttaki upplýsingar sem þar greini sé enda bundinn aftrúnaði með sama hætti og starfsmenn fjármálafyrirtækis. Í athugasemdum viðákvæði 58. gr. í frumvarpi að lögum nr. 161/2002 komi fram að miðluntrúnaðarupplýsinga leiði ekki til þess að trúnaðinum sé aflétt gagnvart öðrumen móttakanda upplýsinganna. Þá telur stefnandi að gögnin hafi borið með sér aðstafa frá fjármálafyrirtæki og að þau væru undirorpin trúnaði samkvæmt 58. gr.laga nr. 161/2002. Því geti stefndu ekki talist hafa verið í góðri trú um aðþeim væri heimilt að greina frá þeim.Stefnandi kveður þær upplýsingar semstefndu hafi yfir að búa um starfsemi hans og fyrrverandi og núverandiviðskiptamenn hans njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, til friðhelgi einkalífs. Ídómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafi verið staðfest að áaðildarríkjum hvíli ekki aðeins skylda til þess að forðast að brjóta gegnfriðhelgi einkalífsins heldur og jafnframt almenn skylda til þess að tryggjaraunhæf réttindi samkvæmt sáttmálanum. Þótt fjölmiðlar njóti almennt verndartjáningar­frelsisákvæðis 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, geti þau réttindi ekki ein og sér heimilað stefnduað birta upplýsingar úr ólöglega fengnum gögnum um einkamálefni annarra aðilasem jafnframt njóti ríkrar verndar. Af 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr.og 2. mgr. 10. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu, leiði jafnframt að heimilt séað takmarka tjáningarfrelsi að því gefnu að slík takmörkun uppfylli þrjútiltekin skilyrði. Kveðst stefnandi byggja á því að þau skilyrði séu fyrirhendi.Stefnandi kveður fyrsta skilyrðiðvera að um slíka takmörkun sé mælt í lögum. Þetta skilyrði byggi fyrst ogfremst á þeim forsendum að borgurunum þurfi að vera ljósar þær skorður sem þeimséu settar og að þeir geti hagað sér í samræmi við það. Þá megi hin lögmæltatakmörkun ekki vera of almenn heldur verði hún að vera bundin við ákveðnaraðstæður eða tilvik, þannig að ekki leiki vafi til hvaða aðstæðna hún nær.Ljóst sé að þetta skilyrði sé fyrir hendi. Þannig sé sérstaklega kveðið á umþað í 1. og 2. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 að þeir sem fái upplýsingar umviðskipta- og einkamálaefni viðskiptamanna fjármálafyrirtækja séu bundnirþagnarskyldu. Þessi lögmælta takmörkun á tjáningarfrelsi sé skýr og afmarkað sévið hvaða aðstæður hún gildi.Stefnandi kveður annað skilyrðið veraað slík takmörkun byggi á lögmætum markmiðum. Í þessu skilyrði felist aðtakmörkunin verði að vera studd við eitthvert þeirra markmiða sem talin séu í3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, þ.m.t. réttindi og mannorð annarra. Það séekki nauðsynlegt að markmiðið sé orðað nákvæmlega í lagaheimildinni sjálfri enþað þurfi hins vegar að vera unnt að sýna fram á tengsl þess við 3. mgr. 73.gr. stjórnarskrárinnar. Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt, enda sé ákvæði58. gr. laga nr. 161/2002 ætlað að vernda réttinn til friðhelgi einkalífs.Sérstaklega sé kveðið á um að þagnarskyldan gildi um allt það sem varðiviðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna og önnur atriði sem leynt skuli farasamkvæmt lögum eða eðli máls. Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafiverið staðfest að verndun upplýsinga sem undirorpnar séu trúnaði, þ.m.t.viðskipta- og fjárhagsupplýsinga, sé lögmætt markmið. Tilgangur 58. gr. laganr. 161/2002 sé að vernda réttindi annarra og af því leiði að ákvæðið byggi álögmætum markmiðum samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.Stefnandi kveður þriðja skilyrðiðvera að takmörkun á tjáningarfrelsi þurfi að vera nauðsynleg í lýðræðisleguþjóðfélagi. Af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu leiði að tjáningarfrelsið séhvorki algjört né án takmarkana þegar það rekst á önnur réttindi sáttmálansheldur beri ríkinu skylda til þess að meta það hvort slík réttindi réttlætitakmörkun á tjáningarfrelsinu. Ríkið hafi rúmt svigrúm til mats við að finnajafnvægi milli réttinda sem takist á. Stefnandi telji ljóst að þetta skilyrðisé uppfyllt enda hafi löggjafinn talið sérstaka ástæðu til þess að verndaupplýsingar sem safnist hjá fjármálafyrirtækjum um viðskipta- eða einkamálefniviðskiptamanna. Í þeirri lagasetningu felist að farið hafi fram mat á hinumgagnstæðu hagsmunum, annars vegar friðhelgi einkalífs og hins vegartjáningarfrelsi. Það liggi fyrir að stefndu hafi nú þegar með ólögmætum hættifengið afhentar margs konar og viðkvæmar fjárhags­upplýsingar og upplýsingar umeinkamálefni, sem og um eignir og skuldir einstaklinga og lögaðila og umtölvupóstsamskipti einstaklinga við stefnanda. Löggjafinn hafi taliðnauðsynlegt að vernda einstaklinga og lögaðila fyrir birtingu slíkra gagna oghafi viðskiptamenn stefnanda því rétt á því lögum samkvæmt að um slík gögn séekki fjallað opinberlega eða þau rædd í fjölmiðlum. Stefnandi undirstriki íþessu sambandi að því fari fjarri að allir þeir viðskiptamenn stefnanda semfjallað hafi verið um í fréttaflutningi stefndu teljist til opinberra persóna.Þvert á móti hafi þar verið að finna persónuupplýsingar og fjárhagsupplýsingarum einstaklinga sem ekki séu opinberar persónur eða gegni opinberum stöðum ogeigi ekkert erindi við almenning. Að auki sé að minnsta kosti hluti þeirraupplýsinga sem birtar hafi verið um opinbera persónu ekki þess eðlis að þærfalli undir almannahagsmuni og eigi erindi til almennings.Stefnandi kveður stefndu hafa tekið ámóti upplýsingum um þúsundir slíkra einstaklinga og hafi þegar birt upplýsingarum suma þeirra. Undir slíkum kringumstæð­um sé ótækt að telja stefndu heimiltað móttaka og sitja á slíku magni gagna sem undirorpin séu trúnaði og eigaekkert erindi við almenning og sigta í gegnum þau í leit að fréttaefni. Þótthluti gagnanna varði opinberar persónur þá sé ljóst að yfirgnæfandi hlutiþeirra varði þær ekki. Verði, þegar um jafn umfangsmikinn gagnastuld sé aðræða, að vega hagsmuni hins yfirgnæfandi meirihluta, það er þeirra einstaklingaog lögaðila sem ekki teljist opinberar persónur, þyngra og ekki heimila stefnduumráð gagnanna og leit í þeim að einhverju til birtingar, í andstöðu viðlögverndaðan rétt einstaklinga og lögaðila. Stefnandi vísar til þess að öðrumkosti myndu stefndu hafa, um ófyrirséða framtíð, yfir að ráða gríðarlega stórumgagnabanka sem hafi að geyma upplýsingar um viðskipta- og einkamálefni þúsundaeinstaklinga og lögaðila.Stefnandi byggir á því, með vísan tilalls framangreinds, að takmörkun 1. og 2. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 átjáningarfrelsi stefndu uppfylli öll skilyrði 3. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar.Stefnandi byggir einnig á því aðvarðveisla stefndu á gögnum og umfjöllun þeirra um viðskipta- og einkamálefniviðskiptamanna stefnanda feli í sér brot gegn lögum nr. 77/2000, umpersónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Vinnsla persónuupplýsinga, þar meðtalin varðveisla þeirra og birting, sé óheimil nema að eitthvert skilyrða 8.gr., og eftir atvikum 9. gr., laga nr. 77/2000 sé fyrir hendi. Ekki sé ástæðatil að víkja frá ákvæðum laganna til að samræma rétt til einkalífs annars vegarog tjáningarfrelsis hins vegar, sbr. 5. gr. laga nr. 77/2000, eins og nánarhefur verið rakið hér að framan.Auk framangreinds telur stefnandi aðbirting upplýsinganna geti mögulega leitt til skaðabótaskyldu stefnanda. Fyrir liggiað umtalsverðu magni gagna hafi verið stolið úr vörslu stefnanda. Þar á meðalséu persónu- og fjárhagsupplýsingar sem varði núverandi og fyrrverandiviðskiptamenn stefnanda, svo sem um eignir þeirra og skuldir, viðskipti ogsamskipti við stefnanda. Ljóst sé að birting slíkra upplýsinga geti rýrtorðspor einstaklinga, valdið þeim verulegum óþægindum, vanlíðan og andlegumþjáningum. Verði talið að varðveisla stefnanda á upplýsingunum hafi ekki veriðfullnægjandi geti það leitt til þess að stefnanda verði gert að bæta það tjónsem viðskiptamenn hans verði fyrir vegna birtingu upplýsinganna. Áframhaldandibirting upplýsinganna geti því valdið verulegu tjóni fyrir stefnanda.Um kröfur stefnanda um að stefndu verði gert að afhenda öll gögn, úrfórum eða kerfum stefnanda, og afrit af þeim.Stefnandi krefst þess að stefnduverði, hvorum um sig, gert að afhenda stefnanda öll gögn, sem komi úr fórum eðakerfum stefnanda, og afrit af þeim, sem þeir hafa undir höndum, hvort sem þauséu á stafrænu eða öðru formi. Stefnandi byggir þessa kröfu á því að gögnin séuhans eign. Stefndu beri þar af leiðandi að skila gögnunum og afritum af þeimaftur til stefnanda, sem sé réttur eigandi þeirra. Eins og áður hafi komið framhafi gögnunum verið stolið úr fórum og kerfum stefnanda og séu þau nú, samkvæmtyfirlýsingum stefndu, í höndum þeirra.Stefnandi vísar til þess að haldstefndu á gögnunum sé í andstöðu við 58. gr. laga nr. 161/2002, ákvæði laga nr.77/2000, 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Verðiumrædd gögn ekki afhent sé verið að viðhalda ólögmætu haldi stefndu á gögnunumí andstöðu við nefnd ákvæði og eignarétt stefnanda. Jafnvel þótt talið yrði aðstefndu væri þrátt fyrir þetta heimilt að fjalla um afmarkaðan hluta þessaragagna, á grundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar, og 10. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, myndi það ekki leiða til þess að stefndu væri heimilt að halda gögnunumí heild sinni. Um þetta vísi stefnandi til þess sem aðframan sé rakið um að upplýsingarnar varði viðskipti þúsunda fyrrverandi ognúverandi viðskiptamanna stefnanda. Ljóst sé að stefndu geti ekki réttlætt haldsitt á upplýsingum um viðskipta- og einkamálefni þessara aðila á sjónarmiðum umvernd tjáningarfrelsis.Stefnandi kveðst, með vísan til 2.mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skora á stefndu að leggjafram þau gögn sem þeir hafa undir höndum og koma „innan úr“ stefnanda, eins ogþeim hafi verið lýst í fréttaumfjöllun stefndu. Nánar tiltekið skori stefnandiá stefndu að leggja fram öll gögn sem þeir hafi undir höndum og komi úr fórumeða kerfum stefnanda. Þar sem gögnin falli undir þagnarskylduákvæði 58. gr.laga nr. 161/2002 telji stefnandi rétt að gögnin verði lögð fyrir dómara ítrúnaði og gegn þagnarskyldu, sbr. 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi byggir á því að verðistefndu ekki við áskorun hans verði að leggja frásögn hans um efni gagnanna tilgrundvallar í málinu. Stefnandi kveður gögnin innihalda upplýsingarum viðskipti þúsunda fyrrverandi og núverandi viðskiptamanna stefnanda, þar meðtalið upplýsingar um viðskipti aðila í einkabankaþjónustu, viðskipti aðila meðhlutabréf í Glitni á árunum 2003 til 2008 og upplýsingar um viðskiptieinstaklinga og lögaðila í sjóðum sem stefnandi hafi rekið, eins og að framangreini.Stefnandi byggir kröfu umstaðfestingu lögbannsins á 1. mgr. 24. gr. og VI. kafla laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl. Stefnandi byggir einnig á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, einkum 58.gr. laganna, lögum nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga,einkum 8. gr. laganna, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum71. og 73. gr. hennar, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, einkum 8. og 10. gr. sáttmálans, og á almennum reglum skaðabótaréttar. Kröfu um málskostnað byggirstefnandi á 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá byggir stefnandi á því að við ákvörðunmálskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar við rekstur lögbannsmálsinsfyrir sýslumanni. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr.91/1991. Þá byggir stefnandi málshöfðun þessa á 36. gr. laga nr. 31/1990.Málsástæður stefnduMálatilbúnaður stefndu er að mestuleyti samhljóða og var mál þeirra flutt sameiginlega við aðalmeðferð málsins.Verða málsástæður stefndu því reifaðar í einu lagi hér.Um meðferð málsins hjá sýslumanniStefndu byggja á því að þeir hafiekki hlotið réttláta málsmeðferð við meðferð málsins hjá sýslumanni, samkvæmt6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 70. gr. stjórnarskrárinnar.Ekki hafi verið jafnræði með aðilum (e. equality of arms) enda stefnandi íyfirburðarstöðu í ýmsu tilliti.Stefnandi hafi í fyrsta lagiyfirburðarstöðu fjárhagslega. Stefnandi sé eignarhaldsfélag sem haldi utan umeignir kröfuhafa fallins banka. Stefndu séu hins vegar báðir sjálfstæðir,litlir fjölmiðlar. Í krafti fjárhagslegrar yfirburðarstöðu sinnar hafistefnandi farið fram á lögbann við umfjöllun stefndu. Stefnandi hafi haft nægantíma og fjárhagslega burði til þess að undirbúa slíka beiðni, með aðstoðlögmanna.Í beiðninni hafi verið farið fram áað stefndu yrði ekki tilkynnt um gerðirnar fyrirfram með vísan til 3. töluliðar3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, sbr. 3. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 8.gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., þvert á almennan réttgerðarþola. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki rökstutt í lögbannsbeiðnihvernig skilyrði séu fyrir beitingu þessa undantekningarákvæðis, hafi fulltrúisýslumanns fallist á þessa kröfu, einnig án rökstuðnings. Stefndu telji þettaaugljóst merki þess að yfirvaldið hafi dregið taum stefnanda í málinu enda hafimeð þessu verið komið á algjöru ójafnræði milli aðila án þess að rök byggju aðbaki. Með ofangreindum hætti hafi verið brotið gegn 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu um rétt á rökstuddum ákvörðunum (e. reasoned judgment). Skilyrði 3.töluliðar 3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989, séu enn fremur ekki uppfyllt.Stefndu kveða að þegar komið hafiverið á ritstjórnarskrifstofur þeirra til þess að leggja á umþrætt lögbann,hefðu fréttir verið fluttar um efnið í marga mánuði. Fréttirnar hefðu borið meðsér að ritstjórn hefði farið gaumgæfilega yfir hvað ætti erindi til almenningsog unnið fréttir í einhvern tíma. Stefnandi hafi ekki óskað eftir lögbannistrax og fréttir hafi farið að birtast heldur mörgum mánuðum síðar og hafi hannmeð aðgerðum sínum sýnt að ekki séu skilyrði fyrir beitingu undanþágureglu 3.töluliðar 3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989. Í lögbannsbeiðni stefnanda sévarakrafa, sbr. 2. mgr. 29. gr. l. nr. 31/1990, en í málinu sé ekki fjallað umhvaða mat hafi farið fram á aðal- og varakröfum stefnanda, hvorri gagnvartannarri. Sýslumaður hafi því gengið lengra en nauðsyn hafi krafið, ánrökstuðnings og á kostnað þess að stefndu gætu notið réttlátrar málsmeðferðar.Þá kveðst stefndi, Reykjavik Mediaehf., ekki hafa birt fréttirnar heldur hafi það verið stefndi, ÚtgáfufélagStundarinnar ehf., unnið upp úr gögnunum í samstarfi við Reykjavik Media ehf.Því hafi ekki verið skilyrði til að víkja frá þeirri meginreglu og grundvallarréttistefnda, Reykjavik Media ehf., að boða hann til fyrirtöku gerðarinnar endaengir hagsmunir í húfi sem gætu réttlætt slíkt, að teknu tilliti til aðstæðna.Að mati stefndu hafi málsmeðferðsýslumanns, boðunarleysi og skortur á rökstuðningi, styrkt yfirburðarstöðustefnanda enn frekar. Lögmaður stefnanda hafi gætt hagsmuna hans við gerðina enstefndu hafi ekki fengið að njóta slíkrar aðstoðar nema að takmörkuðu leyti ígegnum síma og án nægilegs undirbúnings.Stefndu kveða að mikill asi hafiverið við fyrirtöku lögbannsbeiðni stefnanda. Stefndi, Útgáfufélag Stundarinnarehf., kveður að sér hafi aðeins verið gefnar um 10-15 mínútur til að kynna sérframkomna beiðni og gerðinni svo fram haldið án þess að lögmaður hans gætiverið viðstaddur. Fyrirsvarsmanni stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., hafiverið gefnar nokkrar mínútur til að rita bókun en áður en hann hafi kláraðbókunina hafi honum verið tilkynnt að ekki væri hægt að bíða lengur, ljúkaþyrfti gerðinni. Þá hafi fulltrúi sýslumanns tilkynnt fyrirsvarsmanni stefnda,Útgáfufélags Stundarinnar ehf., frá öndverðu að til stæði að fallast álögbannsbeiðnina og að hann vildi því hraða fyrirtökunni eins og kostur væri.Fyrirsvarsmaður stefnda hafi þó náð að gera lögmanni stefnanda grein fyrir því aðkrafa í lögbannsbeiðni um að stefnda yrði gert að fjarlægja allar fréttir ávefsíðu sinni stæðist ekki og hafi sú krafa verið dregin til baka. Þá hafisýslumaður fallist á andmæli stefnda um að krafa stefnanda um afhendingusýslumanns á afritum gagna frá heimildarmönnum bryti gegn 25. gr. laga nr.38/2011, um fjölmiðla. Aðrar mótbárur stefnda hafi ekki verið teknar tilgreina, þ.m.t. andmæli við lögbannið, og hafi fulltrúi sýslumanns fallist ábeiðni stefnanda um að „lögbann verði lagt þá þegar við birtingu gerðarþola,Útgáfufélagsins Stundarinnar ehf. (...) á fréttum eða annarri umfjöllun byggðriá eða unna upp úr fórum eða kerfum gerðarbeiðanda, sem undiropin eru trúnaðiskv. 58. gr. l. nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Óskað er eftir því aðlögbannið taki bæði til birtingar gagnanna í heild eða hluta og/eða upplýsingaúr gögnunum eða efnislegrar umfjöllunar um þær“.Stefndi, Reykjavik Media ehf., kveðurmeð sama hætti að fulltrúi sýslumanns hafi tilkynnt fyrirsvarsmanni hans fráöndverðu að til stæði að fallast á lögbannsbeiðnina enda hefði þegar verið lagtlögbann á meðstefnda, Útgáfufélag Stundarinnar ehf. Fulltrúi sýslumanns hefðiþví viljað hraða fyrirtökunni eins og kostur væri. Ekki hafi verið gert hlé tilþess að stefndi gæti notið lögmannsaðstoðar á staðnum en þar semfyrirsvarsmaður hans hefði fengið fregnir, m.a. úr fjölmiðlum, af því aðlögbann hefði verið lagt á meðstefnda hefði hann náð að hringja í lögmann semhafi verið í símanum meðan lögbannsgerðin hafi farið fram. Með sama hætti oggagnvart meðstefnda hefði krafa stefnanda um að stefnda yrði gert að fjarlægjaallar fréttir á vefsíðu sinni verið dregin til baka. Einnig hafi sýslumaðurfallist á andmæli stefnda um að krafa um afhendingu sýslumanns á afritum gagnafrá heimildarmönnum bryti gegn 25. gr. laga nr. 38/2011. Ekki hafi veriðfallist á aðrar mótbárur stefnda og hafi fulltrúi sýslumanns fallist á beiðnistefnanda um að „lögbann verði lagt þá þegar við birtingu gerðarþola, ReykjavikMedia ehf. (...) á fréttum eða annarri umfjöllun byggðri á eða unna upp úrfórum eða kerfum gerðarbeiðanda, sem undiropin eru trúnaði skv. 58. gr. l. nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Óskað er eftir því að lögbannið taki bæði tilbirtingar gagnanna í heild eða hluta og/eða upplýsinga úr gögnunum eða efnislegrarumfjöllunar um þær“.Með þessu hafi jafnræði aðila veriðraskað verulega, í andstöðu við 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr.stjórnarskrárinnar.Stefndu álíta að þeir hafi því ekkifengið nægan tíma til undirbúnings málsvarnar í máli sem varði tjáningarfrelsifjölmiðla og flókin lagatæknileg atriði. Stefndu telja vítavert að fulltrúisýslumanns hafi látið gerðirnar fram ganga við þessar aðstæður, án þess aðleiðbeina stefndu um réttindi þeirra og stöðu, sbr. 27. gr. laga nr. 31/1990,og veita þeim raunhæfan kost á að undirbúa vörn sína og njóta aðstoðarlögmanns. Þetta hafi verið til þess að auka á upplifun stefndu af valdníðslu.Stefndu byggja á því að sýslumaður hafi, við gerðirnar, brotið gegn lagaákvæðumum leiðbeiningaskyldu, gengið lengra en nauðsyn hafi krafið og þar með brotiðgegn meðalhófsreglunni og misfarið með vald.Stefndi, Útgáfufélag Stundarinnarehf., vísar til þess að fyrirsvarsmaður félagsins hafi ekki fengið nægilegantíma til að ljúka við ritun bókunar við gerðina og verði að telja að brotiðhafi verið gegn grundvallarrétti stefnda til réttlátrar málsmeðferðar með þvíofforsi sem var við gerðina. Brotið hafi verið gegn jafnræði aðila og gengiðmun lengra en nauðsyn hafi krafið.Stefndi, Reykjavik Media ehf., telureinnig að brotið hafi verið gegn grundvallarrétti hans til réttlátrarmálsmeðferðar með því offorsi sem var við gerðina og að brotið hafi verið gegnjafnræði aðila og gengið mun lengra en nauðsyn hafi krafið.Stefndu kveða að þeim hafi veriðtilkynnt að fyrir lægi að lögbannið yrði samþykkt. Telja verði að þessifyrirfram mótaða afstaða fulltrúa sýslumanns til ágreiningsefnisins, áður enstefndu hafi fengið færi á að færa rök fyrir máli sínu, sanni að yfirvaldiðhafi dregið taum stefnanda. Þessu til stuðnings vísa stefndu til þess aðstefnandi hafi lagt fram tryggingu áður en komið hafi verið áritstjórnarskrifstofur stefndu en engin efnisleg umfjöllun hafi farið fram umþá fjárhæð sem stefnandi hafi lagt fram eða hvort hún væri nægileg í ljósiaðstæðna. Stefndu telji trygginguna allt of lága og úr samhengi við tryggingarí sambærilegum málum. Hún taki ekki mið að því að fjölmiðlaumfjöllun séatvinnurekstur stefndu og að með lögbanninu hafi stefnandi valdið stefndugríðarlegu tjóni.Um yfirburðarstöðu stefnanda vísa stefndueinnig til tengsla málsins við þáverandi forsætisráðherra. UmfjöllunStundarinnar hafi varðað tengsl þáverandi forsætisráðherra og Glitnis,fyrirrennara stefnanda, og samtvinnun fjárhagslegra hagsmuna þeirra. Einnig séfjallað um þessi tengsl í þekktri skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í loksíðasta árs hafi ýmsir fjölmiðlar fjallað um fjárhagsleg málefni dómara viðHæstarétt Íslands innan Glitnis, þ. á m. Stundin. Svo virðist sem stefnandihafi einhverra hluta vegna ekki haft áhuga á að krefjast lögbanns á þáumfjöllun, sem í eðli sínu hafi verið eins og sú umfjöllun sem nú sé krafistlögbanns á. Eins verði ekki litið framhjá umfjöllun Ríkisútvarpsins um sömumálefni og sem virðist vera á grundvelli sömu gagna og hér um ræði. Stefnandihafi ekki talið ástæðu til að krefjast lögbanns á umfjöllun Ríkisútvarpsins eðaá umfjöllun breska blaðsins Guardian, sem einnig hafi fjallað um gögnin.Umfjöllun Guardian sé enn í gangi, þvert á það sem stefnandi byggi á í stefnumálsins en hann hafi ekki farið fram á lögbann á þá umfjöllun.Stefndu vísa til þess að það hafiekki verið fyrr en 13. október 2017, eftir að stefndi, Útgáfufélag Stundarinnarehf., hafi farið að fjalla um málefni þáverandi forsætisráðherra og fjölskylduhans, sem stefnandi hafi farið fram á lögbann vegna umfjöllunar um Glitnibanka. Sú tímasetning og val stefnanda á umfjöllun sem hann telji ekki þoladagsljósið veki athygli. Þegar stefnandi hafi krafist lögbannsins hafi tværvikur verið í kosningar og þáverandi forsætisráðherra hafi verið í framboði.Vísa stefndu um þetta til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 58493/13.Einnig veki athygli að stefnandi hafi beðið fram á síðasta dag með að birtastefnu í málinu og kosið að þingfesta málið átta dögum síðar, þ.e. eftirkosningar til Alþingis 28. október 2017. Af því leiði að stefndu hafi ekkigetað fjallað frekar um gögnin fyrir kosningarnar. Stefnandi hafi því náð aðþagga niður stjórnmálaumræðu í fjölmiðlum í aðdraganda kosninga. Í því felistalvarleg aðför að tjáningarfrelsinu. Ekki verði fram hjá því litið hvaðaþýðingu það hafi að lögbann sé lagt við stjórnmálaumfjöllun í aðdragandaalþingiskosninga og skuli það hafa áhrif m.a. við ákvörðun málskostnaðar endasé ótækt að aðilar í fjárhagslegri yfirburðarstöðu geti þaggað niður í fjölmiðlumí andstöðu við lög og hagsmuni almennings.Stefnandi leiti nú staðfestingudómstóla á lögbanninu en útilokað sé að fallast á þá kröfu. Stefndu telja brýntað málinu verði hraðað eins og kostur sé því á meðan lögbannið sé í gildi sætiþeir ólögmætum takmörkunum á stjórnarskrárvörðu tjáningarfrelsi og upplýsingum,sem eigi erindi til almennings, sé haldið frá honum.Um umfjöllun um aðra einstaklinga enþáverandi forsætisráðherra sé vísað til allra sömu sjónarmiða og rakin séu ígreinargerð þessari. Stefndu kveða alla þá einstaklinga vera áberandi íviðskiptalífinu. Umfjöllunin hafi átt erindi til almennings og sé þegar um garðgengin. Stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni um úrlausn álitaefna sem varðifriðhelgi einkalífs þeirra og með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.541/2005 verði umfjöllun um þá ekki aðskilin frá umfjöllun um þáverandiforsætisráðherra. Þá hafi meðalhófs verið gætt í umfjölluninni og allrasjónarmiða um ábyrga ritstjórn.Stefndu telja einsýnt að hafna hefðiátt lögbanninu frá upphafi enda sé það í senn of víðtækt sem og brot gegnfjölmiðlafrelsi, sem varið sé í stjórnarskrá, mannréttindasáttmála Evrópu oglögum um fjölmiðla. Stefndu taki að þessu leyti undir alvarlegar athugasemdirÖryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, sem gegni m.a. eftirlitshlutverki meðlýðræði í Evrópu, um lögbannið.Um aðild stefnanda og lögvarða hagsmuniStefndu telja stefnanda ekki veraréttan aðila að málinu og krefjast sýknu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Stefndu byggja á því að stefnandi uppfylli ekkiskilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Hann hafienda ekki sannað að afhöfnin „muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans“.Stefnandi byggi á því að gögnin semhann segi stefndu hafa undir höndum hafi að geyma upplýsingar um fyrrumviðskiptavini Glitnis banka en alvarlegir vankantar séu á slíkri aðildstefnanda. Þá sé ósannað með öllu hvaða viðskiptavinir Glitnis, ef aðrir, kunniað vera í gögnum sem stefndu sem fjölmiðlar hafi fengið aðgang að eða afhent.Í fyrsta lagi byggi stefnandi á þvíað viðskiptavinir Glitnis banka séu viðskiptavinir hans og að hann kunni aðbera skaðabótaábyrgð vegna fyrrnefndra gagna. Stefndu mótmæla lýsingu stefnandaá ætluðum gagnaleka sem ósannaðri. Stefndu hafi ekkert staðfest um téð gögn. Þásé lýsingu stefnanda á umfangi gagnanna sérstaklega mótmælt og vísa stefndu til25. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla. Stefndu mótmæli því einnig að stefnandieigi umrædd gögn. Réttindi og skyldur hins fallna Glitnis banka, sem varðaðhafi innlán og útlán, hafi að mestu leyti færst til Nýja Glitnis hf., núÍslandsbanka hf.Stefnandi byggi á því að stefndu hafiupplýsingar um ótilgreindan fjölda viðskiptamanna sinna og fjárhagsupplýsingarþeirra en ekkert liggi fyrir um hvort upplýsingarnar séu frá Glitni komnar. Þáliggi ekkert fyrir um hvort ætlaðar fjárhagsupplýsingar, hafi þær borist úrGlitni, tilheyri þeim hluta bankans sem farið hafi í gegnum slitameðferð ogsíðar í eignarhaldsfélagið Glitnir HoldCo eða hvort þær varði t.d. útlán semfærst hafi til Nýja Glitnis hf., nú Íslandsbanka hf. Þvert á móti megi ráða afgögnum sem stefnandi hafi lagt fram, þ. á m. tölvuskeyti, að þau hafi færst tilÍslandsbanka en ekki slitastjórnar Glitnis og síðar stefnanda. Stefndu vísa tilþess að stefnandi hafi enda þurft aðstoð Íslandsbanka hf. til þess að flettaupp í þeim. Þá liggi ekkert fyrir um að öll skjölin hafi komið frá sömuheimild. Er aðild stefnanda í besta falli vanreifuð og fái stefndu ekki séð aðsýslumaður hafi átt að fallast á lögbann við svo óljósar aðstæður um lögvarðahagsmuni og aðild. Sé það mat dómsins að þetta varði ekki sýknu eigi að vísamálinu frá án kröfu.Í öðru lagi telji stefndu ljóst aðjafnvel ef fyrir lægi að gögnin væru frá þeim hluta bankans sem flust hafi tilstefnanda, þá hafi hann ekki framvísað umboði eða lagaheimild sem heimili honumað fara í dómsmál fyrir ótilgreindan fjölda viðskiptavina. Stefnandi vísi m.a.til 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sem ætlað sé að verndaviðskiptamenn banka en ekki bankastofnunina sjálfa. Ákvæðinu sé ætlað að verndastjórnarskrárvarinn rétt til friðhelgi einkalífs, sem eðli málsins samkvæmttilheyri einstaklingum en ekki einkahlutafélögum. Stefndu vísa til þess aðviðskiptavinir hins fallna banka hafi lögvarða hagsmuni af slíku máli en ekkieignarhaldsfélag kröfuhafa um hluta eigna hins fallna banka. Umfjöllun síðustuvikna hafi varðað þáverandi forsætisráðherra en hann hafi lýst því yfir að hannhafi ekki farið fram á lögbann og að hann telji umfjöllunina lið ílýðræðislegri umræðu. Stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að úrskurðaðsé um friðhelgi einkalífs þeirra ótilgreindu aðila sem hann vísi til ílögbannsbeiðni, allra síst þeirra sem hafi lýst því yfir að þeir séu mótfallnirmálinu. Með aðild sinni og raunar einnig með of víðtækum dómkröfum sé stefnandiþví að bera fyrir dóm lögspurningu um mörk tjáningarfrelsis fjölmiðla og 58.gr. laga nr. 161/2002. Það sé ótækt, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi byggi á því að um sé aðræða „gögn í eigu gerðarbeiðanda sem hefur verið stolið“. Stefnandi viti hinsvegar ekki hvaða gögn þetta séu og geti því ekkert fullyrt um það. Fyrir liggiað gögn úr hinum föllnu bönkum liggi víðar og megi nefna sem dæmi að umfjöllunum þáverandi forsætisráðherra sé einnig í skýrslu rannsóknar­nefndar Alþingis.Gögnin gætu því t.d. hafa komið úr fórum rannsóknarnefndar Alþingis en gögn semnefndin hafi stuðst við hafi síðar verið afhent Þjóðskjalasafni. Þjóðskjalasafnveiti aðgang að gögnum á grundvelli upplýsingalaga og því kunni að vera aðeinhver hafi fengið gögnin afhent þaðan. Þá liggi gögn hinna föllnu banka áýmsum lögmannsstofum, hjá kröfuhöfum bæði hérlendis og erlendis og svona mættiáfram telja. Jafnframt sé ekkert sem sanni að gögnin séu stolin en það hafi þarað auki engin áhrif á dómsniðurstöðuna, svo sem Mannréttindadómstóll Evrópuhafi ítrekað staðfest, sbr. t.d. dóma í málum nr. 29183/95, 49085/07,73469/10, 26419/10, 39315/06, 15054/07,15066/07 og 69698/01. Stefnandiberi sönnunarbyrði fyrir þessari fullyrðingu og verði að sanna að gögnin hafikomið frá honum. Með því að vanrækja þetta séu lögvarðir hagsmunir hans alfariðósannaðir.Stefnandi byggi aðild sína á því aðhann kunni að geta orðið skaðabótaskyldur vegna ætlaðs gagnaleka. Fram hafikomið í fjölmiðlum að lögbannsbeiðnin hafi verið að ráðum tryggingafélags.Ósannað sé að gögnin hafi komið frá stefnanda og sé meint skaðabótaskylda hanseinnig ósönnuð. Allt að einu myndi slíkt ekki réttlæta aðild að lögbannsmáli.Sé tjón stefnanda af umfjöllun stefnda hugsanleg skaðabótaskylda hans gagnvartótilgreindum og ætluðum viðskiptavinum, þá sé unnt að bæta ætlað tjón meðgreiðslu skaðabóta. Þar af leiðandi séu skilyrði fyrir lögbanni ekki fyrirhendi, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Fjárhagsstaða stefndubreyti engu þar um. Stefnanda bresti því lagaheimild til lögbannsins.Loks vísi stefnandi til meints tjónsá orðspori vegna leka um viðskiptavini. Slíkt eigi varla við þar sem stefnandisé ekki banki í rekstri heldur eignarhaldsfélag kröfuhafa utan um eignir, semeigi enga viðskiptavini. Ómögulegt sé að greina hvert ætlað tjón stefnanda getiverið við þær aðstæður og viðurkenni hann það raunar sjálfur í gerðarbeiðninni.Stefnandi sé sjálfur að valda sér orðsporstjóni með málatilbúnaði sínum, semhafi verið gagnrýndur harðlega bæði hérlendis og erlendis, þ.m.t. afalþjóðlegum eftirlitsstofnunum.Hvað sem framangreindu líði byggjastefndu á því að mat á því, hvort stefnandi eigi lögvarðan rétt, samkvæmt 24.gr. laga nr. 31/1990, á lögbanni á fjölmiðlaumfjöllun, skuli fara fram ágrundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í því felist m.a. mat á því hvort brýnsamfélagsleg þörf sé fyrir þögguninni (e. pressing social need), sbr. ótaldómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu. Engar kröfur séu hins vegar gerðar aðlögum til þess að stefndu sýni fram á brýna samfélagslega þörf fyrirtjáningunni. Með aðild og málatilbúnaði stefnanda fari matið ekki fram á þvíhvort tjáningin brjóti gegn friðhelgi heldur hvort hún brjóti gegn 58. gr. laganr. 161/2002, sem séu almenn lög gagnvart stjórnarskrárákvæði umtjáningarfrelsi. Mat á því hvort þörf sé á þöggun og þar með hvortstjórnarskrárvarinn réttur stefndu til tjáningar eigi að víkja fyrir ætluðumréttindum stefnanda eigi ekki heima hjá framkvæmdavaldinu heldur áritstjórnarskrifstofum og verði aðeins endurskoðað af dómstólum, sbr. tilhliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 39315/06. Framkvæmda­valdiðhafi tekið sér vald sem það hafi ekki þegar það hafi fallist á lögbannið endahafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af lögbanni við þessar aðstæður. Þegar afþeirri ástæðu verði að fella lögbannið úr gildi.Um aðild stefnda, Reykjavik Media ehf.Stefndi, Reykjavik Media ehf., byggirá því að aðild hans að lögbanninu og máli þessu sé órökstudd með öllu. Hannhafi ekki birt greinar á heimasíðu sinni eða annars staðar upp úr þeim gögnumsem deilt sé um og ekkert bendi til þess að það standi til. Þá liggi ekkertfyrir um að gögnin sem deilt sé um séu í fórum stefnda, Reykjavik Media ehf.,og því sé ljóst að ekki hafi verið skilyrði fyrir lögbanni á hann. Verði þegaraf þeirri ástæðu að aflétta lögbanni á stefnda, Reykjavik Media ehf.Það styðji ekki kröfur stefnanda aðstefndi, Útgáfufélag Stundarinnar ehf., hafi unnið úr gögnunum í samstarfi viðstefnda, Reykjavik Media ehf., sem hafi engar fréttir birt. Stefndi, ReykjavikMedia ehf., verði ekki gerður ábyrgur fyrir umfjöllun meðstefnda og ætluðumkröfum gegn meðstefnda verði ekki beint gegn stefnda, Reykjavik Media ehf.,vegna þess eins að fram hafi komið að þeir hafi unnið fréttir í samstarfi hvorvið annan. Stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af kröfunum, sem feli í sérlögspurningar samkvæmt 25. gr. laga nr. 91/1991. Verði því ekki séð að stefndi,Reykjavik Media ehf., sé réttur aðili að kröfum stefnanda og beri að sýkna hanná grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.Um skilyrði lögbanns samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990Stefndu byggja á því að stefnandieigi ekki lögvarða hagsmuni samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu,lögbann o.fl. Stefndu telji einnig að önnur skilyrði 24. gr. séu ekki fyrirhendi og vísi um það til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 541/2005.Þegar gerðin hafi verið tekin fyrirhefði umþrætt umfjöllun verið í gangi um margra mánaða skeið. Um þetta vísastefndu til frétta frá desember 2016, sem stefnandi leggi fram í málinu.Stefnandi hafi hins vegar ekki farið fram á lögbann fyrr en 13. október 2017 oghafi ekkert aðhafst í millitíðinni. Stefnandi hafi því sjálfur gert ljóst aðætluð krafa hans þyldi bið og geti skilyrði lögbanns því ekki verið fyrirhendi. Þá hafi stefnandi beðið í tæpar tvær vikur frá því að umfjöllun umþáverandi forsætisráðherra hafi byrjað, áður en hann hafi farið fram álögbannið.Stefnandi hafi þá farið fram álögbann á alla umfjöllun upp úr tilteknum gögnum vegna þess að hann telji þauvarða ótilgreinda einkahagsmuni ótilgreinds fjölda viðskiptavina hins fallnaGlitnis banka. Sú krafa eigi sér enga stoð í lögum, gögnum málsins eðaumfjöllun stefnda. Ritstjórn stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., hafifarið vandlega yfir þau gögn sem hún hafi undir höndum og hafi valið og unniðefni sem hún hafi talið eiga erindi til almennings. Það sem ekki eigi erinditil almennings sé ekki birt af stefnda, Útgáfufélagi Stundarinnar ehf., semaxli ritstjórnarlega ábyrgð sína og skyldur að lögum og samkvæmt stjórnarskrá.Stefndi, Reykjavik Media ehf., kveður einnig að aðkoma hans hafi verið ísamræmi við skyldur hans. Stefndu hafi ekki fjallað um ótilgreindan fjöldaviðskiptavina Glitnis banka fyrir hrun eða einkamálefni einstaklinga sem ekkieigi erindi til almennings. Kröfugerð stefnanda sé því allt of víðtæk og yrðifallist á hana fæli það í sér sjálfstætt brot gegn tjáningarfrelsinu, sbr. dómMannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 26419/10.Lögbannsbeiðnistefnanda varði ekki tiltekið málefni sem ekki megi birta heldur leggistefnandi öll hugsanleg gögn til grundvallar lögbanni, jafnvel óumdeildatjáningu sem vinna mætti upp úr gögnunum. Slík kröfugerð sé ekki aðeins úr hófiheldur beinlínis ólögmæt.Stefnandigeri tilraun til þess að rökstyðja kröfugerð sína í stefnu málsins með því aðtilgreina tilteknaeinstaklinga sem umfjöllunin hafi varðar. Stefndu vísa til þess að súmálsástæða sé of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, enda hafi stefnandi eingöngu tilgreint þáverandiforsætisráðherra í lögbannsbeiðninni. Hafi stefnandi ætlað að byggja á því aðumfjöllun um umrædda aðila ætti ekki erindi til almennings hefði slíkt þurft aðkoma fram í lögbannsbeiðni, áður en fallist hafi verið á lögbannið. Hvað semþví líði þá varði umfjöllunin aðila sem tekið hafi virkan þátt í íslenskuviðskiptalífi og njóti því verndar tjáningarfrelsis. Einnig sé ljóst, af dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 541/2005, að jafnvel þótt fjallað sé umeinstakling sem ekki eigi erindi til almennings, þá sé nægilegt að umfjölluninum viðkomandi sé liður í umfjöllun um atriði sem erindi eigi til almennings tilþess að hún njóti verndar. Í slíkum tilvikum heimili umfjöllunin jafnvel aðgengið sé á rétt einstaklings til friðhelgi einkalífs. Þetta þýði að jafnvelþótt fallist yrði á það að aðrir einstaklingar í gögnunum séu ekki opinberarpersónur, þvert á andmæli stefndu, og að umfjöllun um þá varði friðhelgiþeirra, þá sé umfjöllunin allt að einu heimil, m.a. með vísan til framangreindsdóms, vegna tengsla við umfjöllun um þáverandi forsætisráðherra.Af framangreindu leiði að skilyrði24. gr. laga nr. 31/1990, um að lögbann skuli beinast að athöfn sem sé byrjuðeða yfirvofandi, séu ekki fyrir hendi. Ekkert bendi til þess að til hafi staðiðað fjalla um handahófsvalda viðskiptavini Glitnis banka eða einkamálefni semekki eigi erindi til almennings. Þær fréttir sem þegar hafi verið birtar, umþáverandi forsætisráðherra og tengda aðila, sem hafi verið virkir íviðskiptalífinu, eigi allar erindi til almennings og eru yfirstaðnar samkvæmtlögum nr. 31/1990.Stefndu vísa til þess að stefnandihafi breytt kröfugerð sinni í stefnu málsins með því að skipta kröfu sinni uppog breyta orðalagi frá endurriti sýslumanns. Stefndu byggja á því að sýknaverði þá af kröfum stefnanda vegna þess að stefnandi sé ekki að krefjaststaðfestingar á lögbanni heldur hafi hann í reynd uppi nýja kröfu.Óhjákvæmilega verði að skoða frávísun án kröfu við þær aðstæður og vegna annarraatriða sem talin séu upp í greinargerð þessari. Að auki sé kröfugerð stefnandavalkvæð og gangi viðurkenningarkrafan mun lengra en lögbannið.Um 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtækiStefndu byggja á því að 58. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, eigi ekki við um fjölmiðla og að ef að svoværi þá bryti það gegn ákvæðum stjórnarskrár. Stefndu byggja á því að 58. gr.takmarki ekki tjáningarfrelsi fjölmiðla til að fjalla um mál sem eigi erinditil almennings.Stefndu vísa til þess að lög nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, séu almenn lög eins og lög nr. 38/2011, umfjölmiðla. Hin síðarnefndu séu þó bæði yngri og sérlög. Sé misræmi á millilaganna þá séu lög um fjölmiðla því rétthærri.Í lögum nr. 38/2011 sé áréttuð verndheimildarmanna, sbr. 25. gr. laganna, sem einnig leiði af 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og 73. gr. stjórnarskrárinnar. Afheimildarverndinni leiði að fjölmiðlar geti tekið við gögnum, semheimildarmanni hafi verið óheimilt að afhenda fjölmiðlum, og eigi gögnin erinditil almennings sé fjölmiðlum rétt og skylt að miðla því sem þar komi fram ágrundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar, hvað sem líði þagnarskylduákvæðum laga.Með hliðsjón af því að hin yngri lög fjalli um heimildarvernd, sem dregin sébeint af 73. gr. stjórnarskrárinnar, sem sannarlega sé rétthærri en lög nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, verði ávallt að túlka 58. gr. laga nr. 161/2002með þeim hætti að ákvæðið nái ekki til blaðamanna.Stefndu telja ljóst af ákvæði 58. gr.laga nr. 161/2002 að „viðtakandi“ vísi til þeirra sem taki við gögnum ítengslum við hefðbundna starfsemi bankans, t.d. í starfi sínu í tengslum viðþinglýsingar. Annað verði heldur ekki lesið út úr lögskýringargögnumákvæðisins. Hefði ætlunin verið að láta „viðtakendur“ eiga við um blaðamennmyndi slíkt hafa komið fram í ákvæðinu eða a.m.k. í greinargerð frumvarps aðlögunum. Þá hefði einnig verið óþarfi að sundurliða ákvæðið eða að tengja þaðvið bankastarfsmenn líkt og gert sé í 1. mgr. ákvæðisins, ætti ákvæðið að eigavið um alla. Síðasta setningin í lokamálsgreininni útiloki samkvæmt orðannahljóðan að hún eigi við um blaðamenn því enginn afhendi blaðamanni slík gögn oguppfylli síðan þá lagaskyldu að brýna þagnarskylduna fyrir blaðamanninum, hvaðgögnin varðar.Stefndu vísa til þess að bæðiHæstiréttur Íslands og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi fjallað um gögn semþessi og hafi fellt þau undir heimildaverndina, sbr. dóma MannréttindadómstólsEvrópu í málum nr. 29183/95, 69698/01, 62202/00, 15054/07, 15066/07, 39315/06 og 73469/10 og dóm Hæstaréttar Íslands frá 1996, bls. 40, og dómaréttarins í málum nr. 272/2000og 541/2005. Eigi umfjöllun erindi tilalmennings sé fjölmiðlamönnum heimilt að fjalla um slík gögn. Af því leiði aðværu ákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002 talin eiga við um blaðamenn fæli það ísér brot gegn tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálaEvrópu. Sama ætti við þótt skýrt væri kveðið á um í 58. gr. að hún tæki tilblaðamanna enda sé óheimilt að takmarka tjáningu með þessum hætti. Sé það matdómsins að 58. gr. eigi einnig við um fjölmiðla verði þar af leiðandi að víkjalögunum til hliðar á þeim grundvelli að umfjöllunin eigi erindi til almennings.Ella yrði brotið gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu.Um tjáningarfrelsi stefnduHvað sem öllu framangreindu líðibyggja stefndu á því að umfjöllunin njóti verndar ákvæða stjórnarskrárinnar ogmannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi. Lögbannið brjóti í bága viðþessi grundvallarréttindi stefndu og almennings, sem eigi rétt á þessumupplýsingum. Engin skilyrði séu til þess að takmarka tjáningarfrelsi stefndu.Mannréttindadómstóll Evrópuskilgreini fjölmiðla sem varðhunda almennings (e. public watchdog) og fyrirliggi skýr dómaframkvæmd um það hvenær megi takmarka tjáningu þeirra, sbr. t.d.dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 17488/90. Fjölmiðlar þurfi aldrei aðsýna fram á þörf fyrir umfjöllun, heldur þurfi sá sem vilji takmarka tjáningufjölmiðla að sýna fram á knýjandi samfélagslega þörf fyrir þöggun. Alfarið hafiverið litið fram hjá þessari sönnunarstöðu við lögbannsgerðina.Stefndu telja að vart þurfi að deilaum að tengsl stjórnmálamanna og viðskiptalífsins eigi erindi til almennings.Alþingi hafi sett á laggirnar sérstaka rannsóknarnefnd sem skilað hafi af sérníu binda skýrslu um fjármálakerfið fyrir efnahagshrunið 2008. Þar sé sérstökumfjöllun um tengsl stjórnmálamanna við fjármálastofnanir, m.a. vegna hárraútlána og mikilla tengsla þarna á milli. Fjallað hafi verið um BjarnaBenediktsson í skýrslunni, þ. á m. um sömu upplýsingar og stefndi, ÚtgáfufélagStundarinnar ehf., hafi fjallað um í október 2017. Nánar tiltekið segi ískýrslunni:„Helstulán Bjarna Benediktssonar voru í Glitni banka hf. Annars vegar var um bein lánað ræða og hins vegar um lán í gegnum framvirka samninga. Fyrir utan einn um 45milljóna króna framvirkan samning um hlutabréf Glitnis í upphafi árs 2006 voruþeir framvirku samningar allir um hlutabréf erlendra banka, Deutsche Bank,Morgan Stanley og Lehman Brothers.“Þessi umræðahafi verið svo áberandi að nafni Bjarna Benediktssonar og fjárhæð skulda hanshjá Glitni fyrir hrun sé varpað upp á skjá í leiksýningunni Guð blessi Ísland íBorgarleikhúsinu. Umfjöllunstefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., varði þetta álitamál og tiltekið hafiverið að hún væri „hluti af ítarlegriumfjöllun Stundarinnar um viðskipti Bjarna Benediktssonar og fjölskyldu hansfyrir hrun og samband hans við Glitni“.Stjórnmálaumræða (e. politicalspeech) sé sú tjáning sem njóti hvað ríkustu verndar og ganga megi lengra íslíkri umfjöllun en ella. Það eigi ekki síst við í málum sem varði framþróunlýðræðis, sbr. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 29032/95, 7942/05 og 24838/05. Umræða um aðdraganda, orsakir og afleiðingar hrunsins, þ.m.t. óeðlilegsamtvinnun stjórnmála og viðskipta og óeðlilegtaðgengi stjórnmálamanna að lánsfé í hinum föllnu bönkum fyrir hrun, verði að vera óheft. Stefndu vísa um þetta til sjónarmiða um tilgangumfjöllunar, sbr. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 13778/88, 19983/92, 64520/10,4678/07 og 50591/12 og dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 274/1997.Tilgangurinn sé að upplýsa almenning um orsakir og afleiðingar hrunsins. Það séeinnig útgangspunktur skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og nauðsynleg umræðatil framþróunar lýðræðisog til þess að koma í veg fyrir að atburðir eins og hrunið endurtaki sig. Aukinvernd slíkrar tjáningar um hrunið hafi þegar verið staðfest af íslenskumdómstólum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 100/2011. Umræðan eigi þvíbersýnilega erindi í þjóðfélagsumræðu. Málefni Bjarna Benediktssonar ogfjölskyldu hans hafi verið mikið til umfjöllunar síðastliðin tíu ár, eins oghann hafi sjálfur haft orð á. Að takmarka slíka umfjöllun sé augljóst ogalvarlegt brot gegn tjáningarfrelsi sem varið sé af stjórnarskránni ogmannréttindasáttmála Evrópu. Kröfugerð stefnanda og umfjöllunin sem um ræðiskuli metin í samhengi við þessa þjóðfélagsumræðu, sbr. aðferðafræðiMannréttindadómstóls Evrópu.Þá hafi umfjöllun stefnda,Útgáfufélags Stundarinnar ehf., verið í aðdraganda kosninga, sem veiti henniaukna vernd. Við slíkar aðstæður sé tjáningarfrelsi í stjórnmálaumræðu afarrúmt, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 321/2008 og dómMannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 5709/09. Eignarhaldsfélag kröfuhafafallins banka eigi enga kröfu til takmörkunar á tjáningu um málefniforsætisráðherra í aðdraganda kosninga. Enn óeðlilegra sé að slík krafa sé gerðán samþykkis forsætisráðherrans, sem sjálfur hafi fordæmt lögbannið.Stefndu byggja á því að fjölmiðlum séheimilt og skylt að fjalla um og birta gögn, óháð því hvernig þau hafi orðiðtil eða verið aflað. Þetta leiði m.a. af heimildarverndinni sem dregin sé af73. gr. stjórnarskrárinnar og lögfest í 25. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla,sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 1996, bls. 40. Stefndu telja aðgrundvallarmisskilnings gæti í málatilbúnaði stefnanda og afgreiðslu sýslumannsþví þótt bankastarfsmenn og aðrir sem fái gögn afhent í tengslum viðbankastarfsemi séu bundnir trúnaði þá fari annað mat fram við það hvortfjölmiðli sé heimilt að fjalla um sömu gögn.Mat á því hvort fjölmiðlum sé heimiltað fjalla um gögn, t.d. gögn sem heimildarmaður hafi með ólögmætum hætti afhentfjölmiðli, velti ekki á því hvort heimildarmaðurinn hafi verið bundinn trúnaðium gögnin heldur hvort upplýsingar í gögnunum eigi erindi til almennings oghvort fjölmiðillinn gæti að ritstjórnarlegum skyldum sínum í umfjölluninni. Umþetta hafi verið fjallað af dómstólum, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í málinr. 541/2005 og til hliðsjónar dóm réttarins í máli nr. 272/2000 og dómMannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 29183/95. Mannréttinda­dómstóll Evrópu hafi meðbeinum hætti tekið á því mati sem fram fari um birtingu gagna sem fjölmiðillkomist yfir vegna brots á lögbundinni þagnarskyldu, í máli nr. 69698/01.Stefndu telja að sömu sjónarmið eigi við hér, þ.e. um hvort umfjöllunin eigierindi til almennings og tjáningin sé þar með vernduð. Stefndu vísa einnig tilþess að samkvæmt lögum nr. 161/2002 sé móttaka á gögnum sem lúti að bankaleyndekki óheimil.Umofangreint vísa stefndu einnig til sjónarmiða um vernd uppljóstrara.Þámótmæla stefndu því að lög nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, hafi áhrif átjáningarfrelsi fjölmiðla með þeim hætti sem stefnandi byggi á. Lögin takmarkiekki tjáningu sem þessa. Tilvísun stefnanda til 8. og 9. gr. laganna eigi ekkivið því efnið sé eingöngu unnið í þágu fréttamennsku, sbr. 5. gr. laganna.Stefndu kveða að þeir hafi gætt aðöllum ritstjórnarlegum skyldum og ábyrgð í umfjölluninni, af samviskusemi og ísamræmi við lög. Umfjöllunin hafi verið faglega unnin og sett fram í góðri trú.Stefndu hafi hvorugur birt handahófskennd gögn úr gamla Glitni banka heldurþvert á móti hafi ritstjórn valið úr þau atriði sem eigi erindi til almennings.Þá hafi þeim aðilum, sem fjallað hafi verið um, verið veittur kostur á að tjásig um umfjöllunina en þeir hafi kosið að gera það ekki. Takmörkuntjáningarinnar sé þar með ólögmæt, sér í lagi með jafn íþyngjandi hætti ogleiði af jafn víðtæku lögbanni.Stefnandi byggi á því að gögnin varðimál sem njóti friðhelgi einkalífs en eins og að framan sé rakið eigi hann engaaðild að slíkri kröfu. Stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni sem lúta aðfriðhelgi einkalífs þriðju aðila, án umboðs frá þeim. Þess utan eigimálsástæður um friðhelgi einkalífs ekki við enda hafi umfjöllunin varðaðþáverandi forsætisráðherra landsins, sem sé opinber persóna og hafi veriðkosinn til þess að gegna trúnaðarstörfum í þágu almennings. Vísa stefndu umþetta til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 103/2014. Þáverandiforsætisráðherra hafi sjálfur opnað á umræðuna, tekið þátt í henni og reynt aðvilla um fyrir henni og þar með kallað á andsvör, sbr. dóm MannréttindadómstólsEvrópu í máli nr. 26118/10. Þá varðiumfjöllunin einnig hæfi slíks aðila, m.a. á siðferðilegum mælikvarða, með vísantil skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, til að gegna opinberu embætti, sbr. dómMannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 346/04, 39779/04, 37986/09 og64520/10. Við þæraðstæður séu heimildir til umfjöllunar rýmkaðar. Að auki hafi BjarniBenediktsson sjálfur talað um nauðsyn þess að slíta sig frá viðskiptalífinu tilþess að geta einbeitt sér að stjórnmálum. Forsætisráðherra landsins njóti afartakmarkaðs réttar til friðhelgi einkalífs við þessar aðstæður og í öllu falliljóst að tjáningarfrelsi fjölmiðla og réttur almennings til upplýsinga vegiþyngra. Málsástæður stefnanda um aðra aðila í gögnunum séu sem fyrr segi ofseint fram komnar en þess fyrir utan eigi umfjöllun um þá einnig erindi tilalmennings vegna efnisins, þátttöku umræddra aðila í íslensku viðskiptalífi ogtengsla þeirra við umfjöllunina. Um þetta vísa stefndu til dómsMannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 44081/13 og dóms Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 100/2011. Þá liggi ekkert fyrir um stefndu hafi ætlað að fjalla umeinkamálefni almennra borgara sem ekki eigi erindi til almennings. Stefndukveða að slíkt standi ekki til og að þeir ræki ritstjórnarlegar skyldur sínaraf kostgæfni. Fullyrðingar um annað séu rangar og ósannaðar.Stefndu vísa til þess að umfjölluninfeli m.a. í sér gildisdóma og endursögn, bæði úr fjölmiðlum og því sem framkomi í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Tjáningin njóti þar með aukinnarverndar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 103/2014 og dómaMannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 13778/88, 65518/01, 29032/95 og 14234/88.Raunar hafi Hæstiréttur Íslands þegar dæmt mál sem varðað hafi endursögn úrfjölmiðlum og nauðsyn þess að fjalla um glæfralega fjármálahegðun einstaklingafyrir hrun, í dómi réttarins í máli nr. 100/2011.Stefndu geri athugasemd við það aðsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hafi fallist á að skerða stjórnarskrárvarinnrétt stefndu til tjáningar með þessum hætti, ekki síst í ljósi þess hve mörgvafaatriði séu í málinu, þ.á m. um aðild stefnanda og stefnda, Reykjavik Mediaehf. Mat á því hvort skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar séu fyrirhendi heyri undir dómstóla. Mat á því hvort upplýsingar eigi erindi tilalmennings tilheyri ritstjórn og geti síðan komið til endurskoðunar hjádómstólum. Það sé hins vegar ekki í samræmi við vernd tjáningarfrelsis að látafulltrúa framkvæmdavaldsins, hér sýslumanns, taka þessar ákvarðanir. Stefndubyggja á því að slík framkvæmt brjóti gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmálaEvrópu, sér í lagi með jafn víðtæku lögbanni og hér um ræði, sem varði ekkitiltekið efni umfjöllunar heldur heildarnotkun gagna.Um viðurkenningarkröfu stefnandaStefndu byggja kröfu sýna um að verðasýknaðir af viðurkenningarkröfum stefnanda um að stefndu sé óheimilt að birtaog/eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð sé á eða unnin upp úrgögnum eða úr fórum stefnanda, á öllu því sem að framan greinir. Telja stefnduað viðurkenningarkröfur stefnanda brjóti í bága við tjáningarfrelsi stefnduenda eigi umfjöllunin erindi til almennings, eins og að framan sé rakið. Aðmati stefndu fela viðurkenningarkröfur stefnanda í sér lögspurningu samkvæmt25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, því stefnandi eigi ekkilögvarða hagsmuni af kröfu sem varði ætluð réttindi viðskiptavina fallinsbanka. Stefndu sjái heldur ekki hvernig stefnandi geti átt kröfu sem þess áhendur stefnda, Reykjavik Media ehf., sem ósannað sé að hafi gögnin undirhöndum og hafi ekki birt neitt upp úr þeim.Að mati stefndu felist í kröfugerðstefnanda sjálfstætt brot gegn stjórnarskrárvörðu tjáningarfrelsi stefndu.Kröfugerðin sé svo víðtæk að útilokað sé að fallast á hana. Þetta eigi við umbæði efni hennar og aðild. Um þetta vísa stefndu til þeirrar vísireglu sem framkomi í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 43380/10 um að ónákvæmtjáning njóti einnig verndar.Stefndu vísa til þess að kröfugerðstefnanda lúti ekki aðeins að ritstjórnarvaldi stefndu heldur sé þess krafistað stefndu sé óheimilt að „fá birtar“ fréttir upp úr umþrættum gögnum. Stefnduhafi ekki ritstjórnarvald yfir öðrum birtingaraðilum á Íslandi og sé þessikrafa því svo óljóst að athuga verði hvort henni beri að vísa frá dómi ánkröfu. Þá vísa stefndu til þess að krafan sé valkvæð, sbr. orðalagið „og/eða“.Stefndu geti ekki ákveðið hvort fréttir birtist í öðrum fjölmiðlum og byggjaþví á aðildarskorti hvað þennan lið kröfugerðar stefnanda varðar, sbr. 2. mgr.16. gr. laga nr. 91/1991.Stefndu vísa einnig til þess aðkrafan sé mjög víðtæk og mun víðtækari en lögbannskrafa stefnanda. Hún séreyndar svo víðtæk að hún eigi ekkert skylt við þá kröfu. Meðviðurkenningarkröfunni sé krafist takmörkunar á allri umfjöllun til framtíðar ágrundvelli 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Yrði fallist á þákröfu myndi það leiða til ritskoðunar og sé það andstætt 1. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar sem kveði á um að aldrei megi leiða í lög ritskoðun. Stefndumótmæli því í öllu falli að krafa stefnanda sé um sjálfstæð réttindi semlögbanni sé ætlað að vernda, samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990, sbr.dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 541/2005.Um kröfu stefnanda um upptöku gagnaStefndu byggja á því að krafastefnanda um upptöku gagna sé bæði andstæð lögbannslögum, fjölmiðlalögum,stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu. Í fyrsta lagi þá sé unnt aðhafa uppi slíka kröfu við lögbannsgerð en ekki sem sjálfstæða kröfu í dómsmáli,sbr. VI. kafla laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., og dómHæstaréttar Íslands í máli nr. 541/2005. Krafan geti því ekki komið til álita ímálinu og sé ekki sjálfstæð krafa, samkvæmt 2. mgr. 36. gr. l. nr. 31/1990.Í öðru lagi brjóti krafan gegn 25.gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla, um heimildavernd, sem eins og fram hafikomið, leiði einnig af tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar ogmannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu geti því ekki orðið við áskorun stefnanda,enda myndi hann með því brjóta lög. Stefndu byggja á því að stefnandi geti ekkibyggt þennan lið kröfugerðarinnar á dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 218/2002.Í málinu hafi verið deilt um kvikmynd en ekki umfjöllun blaðamanna um gögn semóheimilt sé að afhenda samkvæmt 25. gr. laga nr. 38/2011, þ. á m. dómara. Þáhafi lögbannskrafa í framangreindu máli varðað ákveðið efni sem fjalla hafi áttum opinberlega. Málatilbúnaður stefnanda í þessu máli lúti ekki að slíku heldurað notkun gagna, án tillits til þess efnis sem vinna megi upp úr þeim. Vísastefndu til þess sem að framan greini um heimildarvernd og til dóms HæstaréttarÍslands frá 1996, bls. 40. Stefndu kveða að Mannréttindadómstóll Evrópu hafiítrekað tekið á aðgerðum yfirvalda sem hafi haft áhrif á heimildarverndina oggagnaöflun yfirvalda sem brjóti gegn heimildarvernd. Vísa stefndu um þetta tildóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 73469/10. Í þeim dómi hafi sérstaklega verið fjallað um ógnina(e. chilling effect) sem leiði af því, komist yfirvöld í gögn sem blaðamennhafi frá heimildarmönnum. Stefndu vísi einnig til dóma Mannréttinda­dómstólsEvrópu í málum nr. 26419/10 og 39315/06.Stefndu byggja á því að stefnandihafi ekki sannað að hann eigi gögnin sem um ræði. Hann hafi ekki sýnt fram á aðupphaflegu gögnin hafi stafað frá þeim hluta Glitnis banka sem síðar hafi flusttil stefnanda eða að gögnin sem stefndu hafi undir höndum hafi komið frá stefnandasjálfum. Stefndu vísa til þess að tölvuskeyti sem vísað hafi verið til ítengslum við Falson, frá Ægi Birgissyni, séu frá þeim tíma þegar hann hafistarfað hjá Straumi og VBS en ekki Glitni. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst aðtilgreind tölvuskeyti milli Ægis og Bjarna hafi aldrei verið í kerfum eðagögnum Glitnis banka. Þar af leiðandi sé alls ósannað að gögnin séu þaðan kominþannig að stefnandi eigi aðild að þessu máli.Stefndu telja að jafnvel þótt gögninkomi frá stefnanda þá sé ekki hægt að fallast á að hann eigi eignarrétt yfirafriti af þeim gögnum. Slíkt leiði ekki af eignarrétti. Þá séu önnur úrræðitiltæk að lögum, telji aðili annan aðila hafa eign sína. Kæra megi slíkt tillögreglu sem hafi milligöngu um að nálgast eignina og unnt sé að fara fram áinnsetningu hjá sýslumanni. Stefnandi hafi ekki vísað í neina lagaheimild fyrirþessari kröfu og rökstyðji ekki hvers vegna hann telji sig eiga tilkall tilþess að fá afhent ljósrit af ætlaðri eign hans. Stefndu telja ástæðuna fyrirþví vera að enginn lagalegur grundvöllur sé fyrir þessari kröfu. Stefndu byggjaá því að framangreind krafa stefnanda sé því andstæð lögum og þar að auki alltof víðtæk. Stefnandi hafi ekki rökstutt hvers vegna afhenda eigi öll gögn ístað þess að krefjast t.d. afhendingu þeirra gagna sem þegar hafi verið birtupp úr eða þeirra sem ekki hafi verið birt upp úr. Stefndu sjái enn fremur ekkihvernig stefnandi geti átt lögvarða hagsmuni af því að hin síðarnefndu gögnverði afhent dómnum í þessu máli. Stefndu vísa til þess að móttaka gagna, semlúti bankaleynd, eða að hafa slík gögn undir höndum feli ekki í sér brot á 58.gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Þá telja stefndu að stefnandi hafiekki útskýrt hvaða tilgangi það þjóni að afhenda gögnin sem þegar hafi veriðbirt. Stefndu hafi þegar framkvæmt ritstjórnar­athugun á því hvað eigi erinditil almennings og hvað ekki. Það nægi að fara yfir þær fréttir sem lagðar hafiverið fram til þess að meta hvort þær hafi átt erindi til almennings. Stefndusjái ekki hvaða tilgangi það þjóni að afhenda gögn frá heimildarmanni og teljaað slík aðgerð feli í sér brot gegn 25. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla, og73. gr. stjórnarskrárinnar, sem nái til verndar heimildarmanna. Slíkar kröfurhafi ítrekað verið taldar ámælisverðar og brjóta gegn 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 15054/07, 15066/07,39315/06, 26419/10, 73469/10, 49085/07, 73571/10,39293/98 og 20436/02.Að öllu framangreindu virti teljastefndu ljóst að lögbannskrafa stefnanda og kröfur hans í máli þessu séu í sennof víðtækar og brjóta í bága við tjáningarfrelsisrétt stefndu. Stefnandi hafi,með framsetningu krafna sinna og fráleitum kröfum um afhendingu gagna fráheimildarmönnum, gerst sekur um að misnota þau úrræði sem honum séu tiltæk aðlögum í því skyni að gera tilraun til þess að þagga niður umræðu sem stefndueigi stjórnarskrárvarinn rétt til að tjá og almenningur á Íslandi eigi rétt áað heyra.Stefndu byggja málatilbúnað sinn á70. og 73. gr. stjórnarskrár, 6. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994, og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálalegréttindi, sbr. auglýsing í C-deild stjórnartíðinda nr. 10/1979. Stefndu byggjaeinnig á 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., lögum nr.90/1989, um aðför, lögum nr. 38/2011, um fjölmiðla, einkum 25. gr. laganna, oglögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, einkum 58. gr. laganna. Stefndubyggja kröfu um málskostnað á 1. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.Stefndu krefjast þess að þeim verðibættur málskostnaður að fullu og krefjast auk þess álags á málskostnað ágrundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Málatilbúnaður stefnanda feli ísér brot gegn tjáningarfrelsi stefndu og hafi frá upphafi verið tilefnislaus.Stefndu telja dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 541/2005 hafa fordæmisgildi ímálinu og hafi stefnanda mátt vera það ljóst. Stefndu telja að stefnandi geti,í krafti aðstöðumunar, nýtt yfirburðarstöðu sína til kælingaráhrifa á frjálsafjölmiðlun og það verði að líta alvarlegum augum. Stefndu séu báðir sjálfstæðirfjölmiðlar og vinni eftir metnaðarfullum ritstjórnarstöðlum, ólíkt t.d. miðlumsem hafi birt öll gögn án skoðunar á því hvað eigi erindi til almennings. Ótæktsé að refsa sjálfstæðum fjölmiðlum sem sinni skyldum sínum með tilefnislausummálssóknum og tilheyrandi málskostnaði sem alkunna sé að standi frjálsrifjölmiðlum fyrir þrifum hér á landi. Starfsumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla séógnað með málssókn stefnanda sem fyrirsjáanlega eigi sér ekki stoð. Stefndutelja að í þessu máli sé svo langt gengið, af hálfu stefnanda, að honum getiekki dulist að hann eigi ekki þær kröfur sem hann geri á hendur stefndu.Stefnandi hafi höfðað þetta mál að þarflausu sem og án tilefnis. Þar að aukimegi stefnandi vita að staðhæfingar hans og kröfur séu rangar og haldlausar.Stefndu telji að framsetning dómkrafna stefnanda og málshöfðun þessa verði aðvirða honum til sakar á þann máta að honum verði gert skýrt að hann eigi engar slíkarkröfur á hendur stefndu.Stefndu telja að dómstólar verði aðstanda vörð um tjáningarfrelsi frjálsra og óháðra fjölmiðla, bæði beint ogóbeint. Það verði aðeins gert með því að bæta fjölmiðlum málskostnað í málumsem þessum, að fullu. Ekki megi líta fram hjá því að þegar dómstólar dæmafjölmiðlum í hag, í málum sem varði tjáningarfrelsið, þá hafi verið gerðtilraun til þöggunar. Í þessu máli séu staðreyndirnar mun alvarlegri því þegarhafi verið lagt á lögbann samkvæmt allt of víðtækri kröfu stefnanda. Þögguninhafi því þegar orðið og sé viðvarandi á meðan málið sé rekið fyrir dómstólum.Stefnanda hafi í raun tekist, með málsókninni, að þagga niður í lýðræðislegriumræðu sem varði framþróun lýðræðisins, og það í aðdraganda alþingiskosninga.Umræðan hafi því verið kæld, a.m.k. varðandi stefndu, sem báðum hafi meðlögbanninu verið bannað að taka þátt í slíkri umræðu. Að því virtu teljistefndu rétt að fjárhæð málskostnaðar, með álagi, endurspegli alvarleika málsþessa, sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991.IV. NiðurstaðaHelstu ágreiningsefni aðilaÁgreiningurinn sem fjallað er um íþessu máli lýtur í grundvallaratriðum að hvaða marki fjölmiðlar njótatjáningarfrelsis í lýðræðissamfélagi og hvenær réttur einstaklinga til að njótafriðhelgi um einkamálefni sín og að spornað sé gegn því að fjallað sé um þau ífjölmiðlum kann að vera tjáningarfrelsinu yfirsterkari. Í því sambandi reynirjafnframt á hvort slík réttindi vegi nægilega þungt til að heimilt sé að stöðvaumfjöllun fjölmiðils í krafti lögbanns. Þá verður jafnframt að taka afstöðu tilþess hvort aðili borð við stefnanda geti að réttu lagi gert kröfu um lögbannvegna réttinda einstaklinga sem voru eitt sinn viðskiptamenn hans. Stefnandi, GlitnirHoldco ehf., gerir í fyrstu tveimur liðum dómkrafna sinna kröfu um að staðfest verði lögbannsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 16. október 2017 við því að stefndubirti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum eðakerfum stefnanda og undirorpin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002,um fjármálafyrirtæki. Stefndu, Útgáfufélagið Stundin ehf.og Reykjavík Media ehf., krefjast báðir sýknu af þessum kröfum. Í því sambandihafa stefndu í fyrsta lagi vísað til þess að meðferð málsins hjá sýslumannihafi verið áfátt og að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Íöðru lagi hafa stefndu vísað til þess að lögbannið fari í bága við ákvæði 73.gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu umtjáningarfrelsi og því sé ekki fullnægt þeim áskilnaði 24. gr. laga nr.31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., að stefnandi hafi sannað eða gertsennilegt að athöfn, byrjuð eða yfirvofandi, hafi brotið eða muni brjóta gegnlögvörðum rétti hans.2. Meðferð málsins hjá sýslumanni. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrstalagi á því að þeir hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar hjá sýslumanni.Vísa stefndu þá til þess að fulltrúi sýslumanns hafi fallist á kröfu um lögbannán rökstuðnings þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki rökstutt í beiðni sinnihvernig skilyrði undantekningarákvæðis 3. mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989 væruuppfyllt. Af málatilbúnaði stefndu verður jafnframt ráðið að gerðar séuathugasemdir við þá efnislegu ákvörðun sýslumanns að fallast á lögbannsbeiðninaán þess að rökstyðja niðurstöðu sína að því leyti. Auk þess telja stefndu aðmálsmeðferð sýslumanns hafi verið áfátt að því leyti að þeim var ekki leiðbeintum réttindi þeirra og stöðu, sbr. 27. gr. laga nr. 31/1990, og veitturraunhæfur kostur á að undirbúa vörn sína og njóta aðstoðar lögmanns. Ágreiningslaust er að stefndu varekki tilkynnt um lögbannsgerðirnar fyrirfram. Fyrir liggur að í lögbannsbeiðnistefnanda var þess krafist að gerðin yrði tekin fyrir tafarlaust og án þess aðstefndu væri tilkynnt um að beiðnin væri fram komin, samkvæmt 3. tölulið 3.mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, sbr. 3. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 8. gr.laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Var sú krafa rökstudd meðvísan til þess að athafnirnar sem lögbanns var beiðst við hafi þá þegar veriðhafnar og að nauðsynlegt væri að bregðast skjótt við.Ljóst er að það leiðir af fyrrnefndumákvæðum 3. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 8. gr. laga 31/1990 að við meðferðsýslumanns á beiðni um lögbann gildir sú almenna regla, sem sett er fram í 1.mgr. 21. gr. laga nr. 90/1989, að tilkynna skuli gerðarþola með hæfilegumfyrirvara að beiðni sé fram komin og um meginefni hennar. Í sama ákvæði segirað gerðarþola skuli um leið tilkynnt hvar gerðin muni byrja og á hvaða tímatiltekins dags. Ekki eru gerðar ákveðnar kröfur um þann fyrirvara sem ber aðhafa á tilkynningum samkvæmt 1. mgr. 21. gr. heldur er sýslumanni falið að metahvaða fresti sé viðeigandi að veita. Í athugasemdum við 21. gr. frumvarps aðlögum nr. 90/1989 kemur fram að jafnan ætti ekki að vera þörf á lengri fresti ensvo, að gerðarþoli geti átt þess kost að hliðra til t.d. vinnu til að verastaddur við gerð og eftir atvikum að leita upplýsinga um réttarstöðu sína. Í 3. tölulið 3. mgr. 21. gr. laga nr.90/1989 er síðan kveðið á um heimild til þess að víkja frá tilkynningarskyldusamkvæmt 1. mgr. ef hætt þykir að gerðarbeiðandi verði fyrir sérstökumréttarspjöllum af drætti vegna tilkynningar. Í fyrrgreindum athugasemdumfrumvarps að lögum nr. 90/1989 kemur fram að þessa undantekningarheimild verðiað skýra þröngt, þannig að hún eigi aðeins við ef mjög brýnum hagsmunumgerðarbeiðanda yrði stefnt í hættu með frekari bið. Að mati dómsins verður að telja aðhagsmunir gerðarbeiðanda af því að koma í veg fyrir uppljóstruntrúnaðarupplýsinga hafi ákveðna sérstöðu við mat á því hvortundantekningarheimild 3. tölul. 3. mgr. 21. laga nr. 90/1989 eigi við umlögbannsbeiðni, enda er ljóst að gerðarþola kann í slíkum tilvikum að veraauðvelt að koma í veg fyrir að lögbannið nái tilgangi sínum með því að miðlaupplýsingunum annað. Að sama skapi verður ekki litið framhjá því að með því aðtilkynna stefndu ekki fyrirfram um lögbannsbeiðnina var dregið úr möguleikumstefndu til að leita sér leiðbeininga um réttarstöðu sína og taka tilefnislegra varna gagnvart beiðninni. Þegar litið er til atvika málsins, ogeinkum þess að fyrsta umfjöllun stefndu hafði birst 7 dögum áður en stefnandisetti fram lögbannsbeiðni sína, telur dómurinn verulegan vafa leika á því hvortskilyrði ákvæðisins hafi verið uppfyllt. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 31/1990færir sýslumaður gerðabók um þær gerðir sem lögin taka til en um form hennar fer eftir reglumsem ráðherrasetur. Þá segir í 2. mgr. 4. gr. sama ákvæðis að um framlagningu gagna við gerðina og varðveislu þeirra, efni bókunarsýslumanns um hana í gerðabók og undirritun og viðurvist votts við hana skulifarið eftir fyrirmælum 32. gr., 2. og 3. mgr. 33. gr., 34. gr. og 1. mgr. 51.gr. laga um aðför nr. 90/1989.Það leiðir afframangreindu ákvæði 2. mgr. 4. gr., sbr. einnig 2. mgr. 33. gr. laga nr.89/1990, að sýslumanni ber skylda að greina frá því í gerðabók hvar og hvenæraðfarargerð fer fram, nöfn aðila og umboðsmanna eða málsvara þeirra, hver gögnhafa verið lögð fram við gerðina og ,,hvernig hún hefur að öðru leyti fariðfram“.Að því er varðarsíðastnefnda atriðið þá er sérstaklega vakin athygli á því í athugasemdum viðákvæði 2. mgr. 33. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 90/1989 að ætlastsé til að í bókun komi fram um ,,allar ákvarðanir, sem sýslumaður hefurbeinlínis orðið að taka vegna sérstakra krafna, mótmæla eða athugasemdamálsaðila.“Í ljósi orðalags 2.mgr. 33. gr. laga nr. 90/1989 og tilvitnaðra ummæla í lögskýringargögnum verðurtúlka ákvæði 2. mgr. 33. gr. laga nr. 90/1989 með þeim hætti að sýslumanni beriað færa upplýsingar um þau atriði í gerðabók ef brugðið er á einhvern hátt útfrá þeim almennu reglum sem gilda um framkvæmd lögbannsgerðar. Verður að leggjatil grundvallar að slík skylda eigi við þegar vikið er frá þeirri meginreglu aðtilkynna gerðarbeiðanda um framkomna lögbannsbeiðni og eins þegarlögbannsbeiðninni er mótmælt sem slíkri. Við þær aðstæður verður þá að takafram í gerðabók hver hafi orðið niðurstaðan um mótmælin og hvernig súniðurstaða hafi fengist. Með vísan til þesssem hér að framan er rakið verður að telja að sýslumanni hafi verið rétt aðgera frekari grein fyrir því í gerðabók hvers vegna fallist var á kröfustefnanda um að taka fyrir lögbannsbeiðni stefnanda tafarlaust og án þess að stefndu væritilkynnt um að beiðnin væri fram komin. Þá verður jafnframt að telja aðsýslumanni hafi borið að gera grein fyrir því í gerðabók hvernig hann komst aðþeirri niðurstöðu sinni að hafna mótmælum stefndu, þar sem vísað var m.a. tilsjónarmiða um tjáningarfrelsi, þegar beiðni stefnanda um lögbann var tekinfyrir. Þegar tekin erafstaða til þess hvaða áhrif það hefur fyrir úrlausn þessa máls að sýslumaðurgerði ekki grein fyrir því hvers vegna væri vikið frá meginreglu laganna umtilkynningu lögbannsins verður þó að líta til þess að fyrirsvarsmenn stefndu voru báðir viðstaddirlögbannsgerðirnar og að þeim var báðum gefið færi á að ráðfæra sig við lögmennog færa til bókar mótmæli sín við gerðirnar. Af þeim sökum verður ekki séð aðskortur á því að stefndu væru tilkynnt um lögbannið og því að tekin væriafstaða til fráviks frá tilkynningarskyldu í gerðabók hafi leitt tilréttarspjalla við gerðirnar. Að mati dómsins hafa stefndu ekkisýnt fram á með hvaða hætti leiðbeiningaskyldu hafi ekki verið sinnt viðgerðina eða hvernig það hafi haft áhrif á framgang mála. Verður í því sambandiað horfa til þess að í gerðarbók um fyrirtöku lögbannsbeiðninnar á hendurstefnda Útgáfufélaginu Stundinni ehf., sem fyrirsvarsmaður félagsinsundirritaði, kemur fram að fyrirsvarsmanninum hafi verið leiðbeint umréttarstöðu sína við fyrirtöku lögbannsbeiðninnar 16. október 2017 og að hannhafi ekki gert athugasemdir við efni bókunarinnar. Þótt fyrirsvarsmaður stefndaReykjavík Media ehf. hafi neitað að undirrita bókun um fyrirtöku síðar sama dagverður um það atriði að horfa til þess að efni bókunarinnar er sérstaklegavottað. Þá hefur ekkert komið fram í málinu um að ákvörðun tryggingar hafiverið í andstöðu við ákvæði 3. mgr. 8. gr. og 30. gr. laga nr. 31/1990. Hvað varðar þær fullyrðingar ímálatilbúnaði stefndu að þeim hafi verið tilkynnt af hálfu fulltrúa sýslumannsað fyrir lægi að lögbannið yrði samþykkt áður en sú varð reyndin og fulltrúisýslumanns hafi dregið taum stefnanda við meðferð málsins þá fær dómurinn ekkiséð að þær fullyrðingar eigi stoð í gögnum málsins. Verður af þeim sökum aðhafna málatilbúnaði stefndu að þessu leyti. Þá verður ekki séð að sú aðstaða aðstefnandi hafi meiri fjárhagslegan styrk en stefndu geti leitt til þess aðslíks ójafnræðis hafi gætt með aðilum að það gangi í berhögg við ákvæði 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu umréttláta málsmeðferð. Málsástæðum stefndu um þetta atriði er því hafnað. Eftir stendur hins vegar aðsýslumanni bar eftir sem áður gera grein fyrir því í gerðabók hvernig hannkomst að þeirri niðurstöðu sinni að hafna mótmælum stefndu þegarlögbannsbeiðnirnar voru teknar fyrir. Að mati dómsins getur það atriði ekkieitt og sér valdið því að lögbannið verði talið ólögmætt, enda verður í þvísambandi að taka afstöðu til þess hver efnisleg réttindi stefnanda eru ímálinu. Um það er fjallað í kafla IV.4.Aðild Glitnis Holdco ehf. að málinu og lögvarðir hagsmunir félagsins Stefndu byggja sýknukröfu sína í öðrulagi á því að stefnandi sé ekki réttur aðili málsins og að hann hafi ekkilögvarða hagsmuni af úrlausn þess. Stefnandi hefur hins vegar vísað til þess aðsamkvæmt fjölmiðlaumfjöllun stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., hafi húnverið unnin í samvinnu við stefnda, Reykjavik Media ehf., og byggt á gögnum„innan úr Glitni banka“. Telur stefnandi að umrædd tilvitnun frá október 2017gefi það eindregið til kynna að stefndu hafi unnið umfjöllunina upp úr gögnumsem koma frá stefnanda.Þegar tekin er afstaða til þeirrasjónarmiða stefndu að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni af úrlausn málsinsverður að hafa í huga að samkvæmt ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar beröllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óháðum ogóhlutdrægum dómstóli. Af þessu leiðir að almennt verður að gæta varfærni við aðvísa málum frá á þeim grunni að stefnendur skorti lögvarða hagsmuni. Þannig berað jafnaði ekki að vísa frá málum á slíkum forsendum nema augljóst sé að þaðhafi ekki raunhæft gildi fyrir lögverndaða hagsmuni stefnanda að fá leyst úrsakarefninuStefnandi hefur til stuðnings kröfu sinnieinkum vísað til ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, um þagnar­skyldu starfsmanna þeirra og annarra sem vinnaverk í þeirra þágu. Dómurinn telur ljóst að umræddu ákvæði er fyrst og fremstætlað að vernda viðskiptahagsmuni viðskiptavina fjármálafyrirtækis en ekkihagsmuni fyrirtækisins sjálfs. Hvað sem því líður verður þó ekki horft fram hjáþví að stefnandi ber ábyrgð á því að trúnaðar sé gætt um þær upplýsingar sem íákvæðinu greinir, bæði í samræmi við ákvæðið sjálft, sem og ákvæði 11. gr. laganr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, um skyldurábyrgðaraðila samkvæmt síðarnefndu lögunum. Verður þá enn fremur að líta tilþess hafi stefnandi sem ábyrgðaraðili unnið með persónuupplýsingar í andstöðuvið ákvæði laga nr. 77/2000 kann hann að bera skaðabótaábyrgð samkvæmt 43. gr.laganna. Í ljósiþessa verður að telja að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að trúnaðar ségætt um upplýsingar sem frá honum stafa og undirorpnar eru trúnaði samkvæmtákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002. Verður þá jafnframt að horfa til þess að þærupplýsingar sem ákvæðið tekur til kunna jafnframt, eins og dómafordæmiHæstaréttar bera með sér, að falla undir ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs. Að mati dómsinsverður enn fremur að gæta þess sjónarmið um lögvarða hagsmuni og aðild afúrlausn álitaefna um friðhelgi einkalífs verði ekki afmörkuð of þröngt, endakann slíkt að draga úr því að slík réttindi verði vernduð með raunhæfum ogvirkum hætti fyrir dómstólum. Með vísan til þess sem að framan errakið telst stefnandi því vera réttur aðili að málinu og hafa lögvarða hagsmuniaf úrlausn dómkrafna sinna. Hvað varðar aðild stefnda, Reykjavik Media ehf., þáer í umfjöllun stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., vísað sérstaklega tilþess að umfjöllunin sé unnin í samvinnu þeirra tveggja og breska fjölmiðilsinsGuardian. Stefnandi má því með réttu ætla að umfjöllun, sem er afrakstursamvinnu stefndu, geti birst hvort heldur sem er í fjölmiðlum stefnda,Útgáfufélags Stundarinnar ehf., eða annars staðar fyrir tilstuðlan stefnda,Reykjavik Media ehf. Stefnandi hefur því einnig lögvarða hagsmuni af því að fáleyst úr kröfum sínum á hendur stefnda, Reykjavik Media ehf. og það félag telstþví með réttu aðili málsins. Skilyrði lögbanns og heimild stefndu til að birta og fá birtar fréttir eða aðra umfjöllun byggða á gögnum frá stefnandaStefnandi hefur sem áður segirkrafist þess að lögbannið sem sýslumaðurinná höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017 við því að stefndiÚtgáfufélagið Stundin ehf. birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eðaunnin upp úr gögnum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt58. gr. laga nr. 161/2002, verði staðfest. Telur stefnandi að hann hafi þegarsannað eða gert sennilegt að athafnir stefndu, byrjaðar eða yfirvofandi, hafibrotið eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans og þar með fullnægt áskilnaði24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl.Varnir stefndu byggja hins vegar áþví að þeir hafi fullan rétt á að birta fréttir úr sömu gögnum eða kerfum meðvísan til 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnarog 10. gr. mannréttindasáttmálans eiga allir rétt á að láta í ljós hugsanirsínar og skoðanir, svo og að taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndumheima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Þá er þar jafnframt kveðið á um aðeingöngu megi gera takmarkanir á þessum rétti að uppfylltum þeim skilyrðum semfram koma í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr.mannréttindasáttmálans. Í því felst að takmarkanirnar verða að byggjast álögum, stefna að lögmætum markmiðum og ekki ganga lengra samrýmistlýðræðishefðum eða er nauðsynlegt í lýðræðisþjóðfélagi.Enda þótt samkvæmt framangreindu ségengið út frá því að tjáningarfrelsið geti sætt takmörkunum er engu að síðurmælt fyrir um það í síðari málslið 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að takmarkanirá tjáningarfrelsi megi ekki vera með þeim hætti aðþær feli í sér ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi. Ljóst er að ef horftværi einungis til orðalags 2. mgr. 73. gr. væri nærtækt að álykta að það fæli ísér skýlaust bann við hvers kyns tálmunum sem koma í veg fyrir að tjáning getifarið fram og upplýsingum sé miðlað. Af athugasemdum við ákvæðið í frumvarpiþví er varð að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995, en með þeim lögum var ákvæðiðinnleitt í stjórnarskrána, verður hins vegar ekki dregin sú ályktun að gerthafi verið ráð fyrir svo afgerandi banni. Þannig segir í athugasemdunum: ,,Með banni við ritskoðun og öðrumsambærilegum tálmunum er hér nánar tiltekið átt við að ekki megi lögfestareglur sem feli í sér að maður verði knúinn til að leita opinbers leyfis fyrirfram til að mega tjá skoðun sína við aðra. Er þannig gengið út frá að almenntverði þær takmarkanir á tjáningarfrelsi sem geti talist heimilar eftir 11. gr.frumvarpsins að koma fram á þann hátt að þeim verði fyrst og fremst beitt eftirað tjáning hefur átt sér stað, líkt og gerist við málsókn til að koma framviðurlögum vegna meiðyrða sem felist í þegar föllnum ummælum. Eftir atvikumeiga þær þó við áður en tjáningin á sér stað ef komið er fram að hún vofi yfireins og getur t.d. gerst þegar leitað er lög­banns til að koma í veg fyrirútgáfu rits sem geymir ærumeiðandi ummæli um mann.“Af framangreindu erljóst að þegar núgildandi ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar var sett meðtilkomu stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 var ekki uppi ráðagerð um að takafyrir að lögbann yrði notað sem réttarúrræði til að koma í veg fyrir aðtiltekin tjáning færi fram. Í innlendri dómaframkvæmd sem og dómaframkvæmdMannréttindadómstóls Evrópu hefur einnig verið gengið út frá því að ákvæði 73.gr. stjórnarskrárinnar og sem ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu standiþví ekki í vegi að lögbanni verði beitt til að hindra tjáningu. Í 2. mgr. 10.gr. mannréttindasáttmálans kemur reyndar beinlínis fram að takmörkunum megibeita til þess að koma í veg fyrir uppljóstran trúnaðarmála. Eftir sem áður erutakmörkunum af þessu tagi settar þær skorður í stjórnarskránni ogmannréttindasáttmálanum að þær verða eiga sér stoð í lögum, stefna að lögmætumarkmiði og ekki ganga lengra en nauðsynlegt er í lýðræðissamfélagi. Í dómaframkvæmdMannréttindadómstóls Evrópu hefur hins vegar verið talið að þær hættur semfelast í fyrirfram tálmunum á tjáningarfrelsi geri kröfu um að dómstóllinn takiþess háttar skerðingar og forsendur þeirra til rækilegrar athugunar. Á þaðeinkum við þegar slíkum tálmunum er beitt gegn fjölmiðlum, enda séu fréttir íeðli sínu þannig að þær hafi lítið geymsluþol og hvers kyns töf á birtinguþeirra, jafnvel þótt skammvinn sé, geti svipt þær gildi sínu og valdið því aðáhuginn fyrir þeim hverfi (sjá hér til hliðsjónar m.a. dómMannréttindadómstólsins frá 26. nóvember 1991 í máli nr. 13585/88 ObserverogGuardiangegn Bretlandi, 60. málsgrein og þá dóma sem þar ervitnað til). Í því felst m.a. að gerðar eru auknar kröfurtil rökstuðnings fyrir slíkum íhlutunum, þess að lagalegur grundvöllur þeirrasé skýr og að íhlutanirnar séu fyrirsjáanlegar (sjá hér m.a. til hliðsjónar dómMannréttindadómstólsins frá 14. mars 2002 í máli nr. 26229/95 Gaweda gegnPólandi, 32. málsgrein). Þaðleiðir af 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður meðlögum. Þegar litið er til athugasemda við frumvarp það sem varð aðstjórnarskipunarlögum nr. 97/1995 og dómaframkvæmdar Hæstaréttar verður aðganga út frá því að með lögum í þessum skilningi sé að meginstefnu átt við settlög frá Alþingi. Stefnandi hefur ímálatilbúnaði sínum einkum vísað til ákvæðis 58. gr. laga nr. 161/2002 tilstuðnings kröfu sinni um lögbann sem og ákvæða 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8.gr. mannréttindasáttmálans um friðhelgi einkalífs. Fallist er á að með þessumákvæðum sé fullnægt þeirri kröfu sem sett er í 3. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar um að skerðing eigi sér stoð í lögum. Á það bæði við umákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002, en einnig verður að telja að ákvæði 71. gr.feli í sér sjálfstæða heimild til takmörkunar á tjáningarfrelsi, sbr. dómHæstaréttar frá 21. mars 2000 í máli nr. 306/2001. Dómurinn fellst hins vegarengan veginn á þau sjónarmið stefnanda að ákvæði 8. og 9. gr. laga nr. 77/2000,um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, geti orðið grundvöllur þess aðtakmarka tjáningarfrelsi stefndu, enda gilda þau ákvæði laganna ekki þegarpersónuupplýsingar eru einvörðungu unnar í þágu fréttamennsku, sbr. 5. gr. sömulaga. Er þá rétt að taka fram að í gögnum málsins er ekkert komið fram sembendir til þess að stefndu hafi unnið með þær upplýsingar sem mál þetta lýturað í öðrum tilgangi. Að mati dómsins verður aðtelja sýnt að sú skerðing á tjáningarfrelsi stefndu sem fólst í lögbanninu sem settvar á stefndu 16. október 2017 hafi miðað að því lögmæta markmiði að verndaréttindi annarra og koma í veg fyrir uppljóstrun trúnaðarmála, sbr. 3. mgr. 73.gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Eftir stendur þá að taka afstöðu til þesshvort lögbannið hafi verið nauðsynlegt og samrýmst lýðræðishefðum, eins og gerðer krafa um í fyrrnefndum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans.Við það mat verður að taka afstöðu til þess hvaða vægi þeir hagsmunir sem stefnandihefur vísað til, þ.e. að leynd skuli ríkja um fjárhagsmálefni einstaklinga,hafi gagnvart megingildum tjáningarfrelsisins um nauðsyn frjálsrar hugsunar ogskoðanaskipta fyrir lýðræðislegt samfélag. Verður þá meðal annars að horfa tilþess hvernig sú skerðing sem gripið er til kann að raska þessum gildum. Í þvísambandi verður þá einnig að taka afstöðu til þess að hvaða marki skerðingin sétil þess fallin að ná því markmiði sem stefnt er að með henni og hvort húngangi í því skyni lengra en nauðsynlegt er. Við þetta mat verður jafnframt aðhafa í huga að almennt þurfa sérstaklega ríkar ástæður að liggja að bakifyrirfram tálmun á tjáningarfrelsi.Ljóster að lögbannið sem lagt var á stefndu 16. október sl. fól í sér algert bannvið þeir birtu fréttir eðaaðra umfjöllun, sem byggð væri á eða unnin upp úr gögnum eða kerfum stefnanda.Lögbannið beindist þannig að rétti stefndu til að fjalla um málefni sem lutu aðviðskiptum ákveðinna einstaklinga sem tengdust Glitni hf. áður enFjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar bankans 7. október 2008. Meðlögbanninu var einnig komið í veg fyrir að almenningur fengi frekariupplýsingar um þau mál sem fjallað var um af hálfu stefndu og þannig raskaðgrundvallargildum tjáningarfrelsisins um frjáls skoðanaskipti og réttieinstaklinga til að taka við upplýsingum og mynda sér skoðun á samfélagslegummálefnum. Lögbannið fól sem fyrr segir einnig í sér fyrirfram tálmun semalmennt þarf ríkar ástæður til að réttlæta. Í þessu sambandi verður jafnframt aðhafa í huga að þegar lögbannið var lagt á voru einungis 12 dagar til þess aðAlþingiskosningar færu fram 28. október. Ljóst er að rétturinn til frjálsrakosninga og frelsið til að tjá sig um stjórnmál eru ein af undirstöðumlýðræðislegs stjórnarfars. Þessi réttindi eru nátengd, enda er tjáningarfrelsiein af nauðsynlegum forsendum þess að kjósendur í lýðræðissamfélagi geti tjáðhug sinn með því hvernig þeir beita atkvæðisrétti sínum. Af þeim sökum hefurverið talið sérstaklega brýnt að fólk hafi frelsi til að tjá skoðanir sínar ogmiðla upplýsingum í aðdraganda kosninga (sjá hér til hliðsjónar dómMannréttindadómstólsins frá 19. febrúar 1998 í máli Bowman gegn Bretlandi, Reports1998‑I, 42. málsgrein, og þá dóma sem þarer vitnað til). Gagnstætttjáningarfrelsi stefndu stendurhins vegar rétturviðskiptamanna stefnanda til friðhelgi einkalífs. Sá réttur er varinnaf 1. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar, en samkvæmt 3. mgr. sömu greinar verður sáréttur því aðeins takmarkaður með lögum að brýna nauðsyn beri til þess vegna réttinda annarra. Friðhelgi einkalífsins er einnigvarin af 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem hún stendur jafnfætis rétti stefndu til tjáningar ognýtur sömu lagaverndar, sbr. og ákvæði 17. gr. sáttmálans. Eins og atvikum málsinser háttað verður að taka afstöðu til þess hvort eigi að ganga hér framar,frelsi stefndusamkvæmt 2. mgr., sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að fjalla um þau málefni sem urðutilefni lögbannsins eða réttur viðskiptamanna stefnanda samkvæmt 1. mgr.,sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar til friðhelgi einkalífs.Við þetta mat verður að taka mið afefni þeirrar umfjöllunar stefnda Útgáfufélags Stundarinnar ehf., frá 6. til 16.október 2017 sem varð tilefni lögbannsbeiðni stefnanda. Óumdeilt er aðþungamiðja þeirrar umfjöllunar voru þátttaka þáverandi forsætisráðherra í ýmsumviðskiptum sem og einstaklinga og lögaðila sem tengdust honum. Lutuupplýsingarnar sem greint var frá í umfjölluninni fyrst og fremst aðfjárhagsmálefnum þeirra og innbyrðis samskiptum sem og samskiptum við bankann,Glitni hf. Þegar tekin er afstaða til þess hvortsjónarmið um friðhelgi einkalífs geti réttlætt lögbannið sem mál þetta snýr aðverður ekki litið fram hjá því að umfjöllun stefnda beindist í öllumaðalatriðum að viðskiptalegum umsvifum þáverandi forsætisráðherra, þ.e.einstaklings sem hefur sem stjórnmálamaður sjálfur gefið kost á sér tilopinberra trúnaðarstarfa. Stjórnmálamenn geta almennt ekki vænst þess að njótasömu verndar og aðrir einstaklingar gagnvart opinberri umfjöllun á grundvelli71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmálans eða annarralagareglna sem tryggja eiga leynd upplýsinga. Þvert á móti verður að telja aðalmenningur eigi við ákveðnar aðstæður tilkall til þess að fá upplýsingar um stjórnmálamennsem að öllu jöfnu myndu teljast til einkamálefna (sjá hér m.a. til hliðsjónardóm Mannréttindadómstólsins frá 16. nóvember 2004 í málinr. 53678/00 Karhuvaara og Iltalehti gegn Finnlandi, 45. málsgrein), einkum þegarupplýsingarnar sem um ræðir tengjast því hvernig þeir hafi rækt hlutverk sittsem stjórnmálamenn.Við mat á því hvort lögbannið sem hérum ræðir hafi verið í eðlilegu samræmi við þá hagsmuni sem stefnandi hefurvísað til verður ekki litið fram hjá því að umfjöllunin um umsvif þáverandiforsætisráðherra og aðila sem tengdust honum lutu að viðskiptasambandi þeirravið einn hinna föllnu banka, Glitni hf., á sama tíma og hann var þingmaðurSjálfstæðisflokksins, sem þá sat í ríkisstjórn. Umfjöllunin tengdist þannigviðskiptaháttum í einum stóru viðskiptabankanna fyrir fall þeirra 2008 en einsog fram kemur í dómi Hæstaréttar Íslands frá 24. nóvember 2011 í máli nr.100/2011 hafði hrunið sem varð í íslensku efnahagslífi við fallviðskiptabankanna þriggja haustið 2008 mikil og almenn áhrif á alla starfsemi ílandinu og kjör almennings. Opinber umræða og umfjöllun fjölmiðla hafi frá þeimtíma snúist mikið um að greina aðdraganda og orsakir þess hvernig fór og hafiumfjöllun um fjárhagsleg málefni einstakra manna oft verið nærgöngul. Ljóst er að umfjöllun um viðskiptalegumsvif þáverandi forsætisráðherra og annarra, þar sem meðal annars var vikið aðáhættusömum fjárfestingum sem ekki skiluðu tilætluðum árangri eru þáttur íumfjöllun fjölmiðla um afleiðingarútlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, semkann að hafa átt þátt í því hvernig fór. Eins og vikið er að í fyrrnefndum dómiHæstaréttar geturskerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um slík málefni ekki talistnauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Gildir þá einu þótt umfjöllunin byggi á gögnumsem undirorpin eru trúnaði og að birtar hafi verið upplýsingar sem gangi nærrifriðhelgi einkalífs tilgreindra einstaklinga. Hvað varðar umfjöllun stefnda,Útgáfufélags Stundarinnar ehf., um málefni annarra einstaklinga en þáverandiforsætisráðherra, þá eru umræddir einstaklingar ýmist tengdir þáverandiforsætisráðherra fjölskylduböndum eða gegnum viðskipti, auk þess sem þeir höfðuá þeim tíma sem umfjöllunin tók til tengsl við Glitni hf. Er það mat dómsins aðumfjöllun um málefni þeirra hafi verið svo samofin fréttaefninu í held að ekkiverði greint á milli, sjá hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1. júní 2006 ímáli nr. 541/2005. Þá verða ekki dregnar þær ályktanir af umfjöllun stefnda,Útgáfufélags Stundarinnar ehf., að ætlunin sé að fjalla um málefnihandahófskenndra einstaklinga sem ekki eigi erindi til almennings. Að öllu framangreindu virtu er þaðniðurstaða dómsins að umfjöllun stefnda, Útgáfufélags Stundarinnar ehf., hafiekki gengið nær einkalífi þeirra einstaklinga sem um ræði en óhjákvæmilegt hafiverið í opinberri umræðu í lýðræðissamfélagi um málefni sem varðar almenning ogað nægar ástæður hafi þar af leiðandi verið fyrir hendi sem réttlættu birtinguþessara skrifa. Breytir það ekki framangreindri niðurstöðu hvernig umþrætt gögnkomust í hendur stefndu né heldur að í þeim séu upplýsingar sem undirorpnar séubankaleynd samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Samkvæmt þessu er það niðurstaðadómsins að ekki sé fullnægt áskilnaði 24. gr. laga nr. 31/1990, umkyrrsetningu, lögbann o.fl., að stefnandi hafi sannað eða gert sennilegt aðathöfn, byrjuð eða yfirvofandi, hafi brotið eða muni brjóta gegn lögvörðumrétti hans. Ber því að synja kröfu stefnanda á hendur stefndu um að staðfestverði lögbann það sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði 16. október 2017 við þvíað stefndu birti fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eða unnin upp úrgögnum eða kerfum stefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu semað framan greinir eru stefndu einnig sýknaðir af kröfum stefnanda í lið 3 og 4í dómkröfum, um að viðurkennt verði að stefndu sé óheimilt að birta og/eða fábirtar fréttir eða aðra umfjöllun sem byggð er á eða unnin upp úr gögnum úrfórum eða kerfum stefnanda og undirorpin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki. Hefur dómurinn þá litið til þess að umræddarkröfur byggja í reynd á sömu málsástæðum og fyrsta og önnur krafa stefnanda.5. Kröfur stefnanda um afhendingu gagna og afrita af þeimÍ liðum 5 og 6 í dómkröfum stefnandagerir hann kröfu um að stefndu verði gert að afhenda honum öll gögn og afrit afþeim sem stefndu hafi í fórum sínum, hvort sem þau séu á rafrænu eða öðruformi, sem komi úr fórum eða kerfum stefnanda. Stefnandi byggir þessa kröfu áeignarrétti sínum á gögnunum og afritum af þeim, sem og á því að stefndu séóheimilt að hafa þær upplýsingar undir höndum sem finna megi í gögnunum, sbr.58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, ákvæði laga nr. 77/2000, umpersónuvernd og persónuupplýsinga, 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mann­réttindasáttmálaEvrópu.Kröfur samkvæmt liðum 5 og 6 ídómkröfum stefnanda miða að því að honum verði afhent „öll gögn og afrit“„hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi, sem koma úr fórum eða kerfumstefnanda“. Gögnin eru þó ekki frekar tilgreind. Ekkert hefur fram komið ímálinu um að einhver frumeintök gagna séu horfin úr fórum stefnanda og er þvívið það miðað að stefnandi krefjist þess að fá afhent afrit gagnanna á rafrænueða öðru formi. Þá liggur ekki fyrir í málinu af hvaða gögnum stefnandi telurstefndu hafa afrit, annað en yfirlit yfir rafræn skjöl úr kerfum stefnandasamkvæmt bókun stefnanda í þinghaldi málsins 18. desember 2017. Vísar stefnandiað öðru leyti til þess sem fram kom í fréttaflutningi Stundarinnar um aðumfjöllunin byggði á gögnum „innan úr Glitni banka“.Í því skyni að eyða óvissu um hvaðagögn stefndu hafi afrit af og á hvaða formi þau eru, er í stefnu málsins og meðbókun stefnanda í þinghaldi 7. nóvember 2017 skorað á stefndu að upplýsa hvaðagögn þeir hefðu undir höndum, með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála. Stefndu urðu ekki við þeirri áskorun og vísuðu til 25.gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla.Í framangreindri bókun í þinghaldimálsins 18. desember 2017 tilgreindi stefnandi 1013 rafræn skjöl sem hann telurstefndu hafa undir höndum. Fram kemur í bókuninni að hjá embættihéraðssaksóknara sé til rannsóknar mál sem varði gagnastuld frá stefnanda ogbirtingu upplýsinga úr þeim. Kveður stefnandi að tilgreining skjalanna íbókuninni sé í samræmi við yfirlit sem hann hafi fengið frá embættihéraðssaksóknara 14. desember 2017, yfir gögn sem embættið hafi undir höndum ogeigi uppruna sinn í kerfum stefnanda. Ekkert liggur hins vegar fyrir um efniþessara skjala þannig að unnt sé að leiða líkur að því að þau séu í fórumstefndu. Líkt og að framan greinir bera flesthinna tilgreindu skjala heiti sem gefa ekkert til kynna um hvert efni þeirraer. Þá er ekki minnst á stefndu í bréfi embættis héraðssaksóknara frá 14.desember sl. og því ekkert sem gefur til kynna að þeir hafi þau skjöl, sem þareru tilgreind, undir höndum.Í framangreindri bókun er jafnframtítrekuð áskorun stefnanda að stefndu leggi fram þau gögn sem þeir hafi undirhöndum og komi „innan úr“ stefnanda. Í þinghaldi málsins 22. desember 2017 varaf hálfu stefndu áréttað að þau gögn sem þau hefðu undir höndum bæru með sér aðþau komið frá heimildarmanni og að þeim væri því óheimilt að lögum að verða viðáskorun stefnanda um framlagningu þeirra.Af hálfu stefnanda var leitast við aðupplýsa við aðalmeðferð málsins hvaða gögn stefndu hefðu undir höndum meðspurningum sem beint var til fyrirsvarsmanna stefndu og vitna. Jón Trausti Reynisson,framkvæmdastjóri og ritstjóri Stundarinnar, og Jóhannes Kr. Kristjánsson,stjórnarformaður og framkvæmdastjóri Reykjavik Media ehf., gáfu aðilaskýrslur.Þeir neituðu að svara spurningum lögmanns stefnanda um þau gögn sem stefnduhefðu undir höndum, með vísan til 25. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla.Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir, ritstjóri og blaðamaður Stundarinnar, Ingi FreyrVilhjálmsson blaðamaður og Jóhann Páll Jóhannsson blaðamaður gáfu öllvitnaskýrslu fyrir dómi en neituðu að svara spurningum lögmanns stefnanda umþau gögn sem stefndu hefðu undir höndum, með vísan til 25. gr. laga nr.38/2011. Spurningarnar lutu að því hvaða gögn þau hefðu undir höndum, í hvaðaformi gögnin væru, hvort þau kæmu úr kerfum Glitnis, umfangi gagnanna og hverskonar upplýsingar væru í þeim. Þá voru vitnin spurð hvort stefndu hefðu undirhöndum þau gögn sem greini í framlögðu yfirliti frá embætti héraðssaksóknara. Stefnandi krafðist úrskurðar dómaraum að framangreindum vitnum yrði gert skylt að svara þeim spurningum sem þauhöfðu neitað að svara. Úrskurður var kveðinn upp um kröfuna í sama þinghaldi ogvar kröfum stefnanda um að vitnunum yrði gert skylt að svara spurningumlögmannsins hafnað.Í úrskurðinum er rakið að samkvæmta-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er vitni óheimiltán leyfis þess sem á í hlut að svara spurningum um hver sé höfundur eða heimildarmaður að riti, grein,frásögn eða tilkynningu sem hefur birst án þess að hann væri nafngreindur, efvitnið ber ábyrgð að lögum á efni prentaðs rits eða öðru efni sem birtistopinberlega eða það hefur öðlast vitneskju um höfund eða heimildarmann í starfihjá ábyrgðarmanni. Eins er í 25. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla, kveðið áum að starfsmönnum fjölmiðlaveitu sem hlotiðhafa leyfi eða skráningu hjá fjölmiðlanefnd sé óheimilt að upplýsa hver séheimildarmaður að grein, riti, frásögn, tilkynningu eða öðru efni, hvort semþað hefur birst eða ekki, hafi heimildarmaður eða höfundur óskað nafnleyndar.Starfsmönnum fjölmiðlaveitu er jafnframt óheimilt að láta af hendi gögn semhafa að geyma upplýsingar um heimildarmann eða höfund í slíkum tilvikum. Þásegir í 2. mgr. 25. gr. að bann 1. mgr. gildi einnigum þá sem vegna tengsla við fjölmiðlaveitu eða framleiðslu efnis hefur orðiðkunnugt um hver heimildarmaður eða höfundur er eða hefur undir höndum gögn þarað lútandi. Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. verður heimildarvernd, samkvæmt 1.og 2. mgr., einungis aflétt með samþykki viðkomandi heimildarmanns eða höfundareða á grundvelli 119. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Í úrskurðinum er einnig rakið aðþrátt fyrir að spurningar stefnanda lúti að því hvaða gögn stefndu hafi undirhöndum en ekki hver sé heimildarmaður þeirra þá verði ekki horft framhjá því aðheimildarvernd blaðamanna njóti sjálfstæðrar verndar samkvæmt 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Játa verðiblaðamönnum víðtækt frelsi til tjáningar og einn þáttur í því sé að fjölmiðlarverði að geta tekið við upplýsingum í trúnaði án þess að þurfa að gera greinfyrir því hvaðan eða frá hverjum þær stafi. Verði blaðamönnum því ekki gertskylt að veita upplýsingar sem leitt geti til þess að kennsl verði borin áheimildarmenn hans, þar á meðal upplýsingar um gögn sem blaðamanni hafi veriðlátin í té. Eðli málsins samkvæmt verði að játa blaðamönnum ákveðið svigrúm tilmats á því hvort hann telji uppljóstrun um þau gögn sem hann hafi undir höndumeða starfsaðferðir sínar að öðru leyti vera til þess fallnar að varpa ljósi áþað hverjir séu heimildarmenn hans.Að framangreindu virtu hefurstefnanda ekki tekist að eyða óvissu um það hvaða gögn stefndu hafa afrit afeða á hvaða formi. Af hálfu stefnanda var ekki leitast við að leiða önnur vitnien að framan greinir, t.d. starfsmenn eða fyrrverandi starfsmenn stefnanda, umhvaða gögn þetta kunni að vera. Þá hefur stefnandi ekki lagt fram endurritþeirra skjala sem hann telur stefndu hafa undir höndum til þess að leitast viðað sýna fram á að grundvöllur sé fyrir málatilbúnaði hans. Með vísan til þessaog þeirra sjónarmiða sem rakin eru í úrskurði dómsins frá 5. janúar sl. umvernd heimildarmanna eru enn fremur ekki forsendur til þess að samþykkjafrásögn stefnanda um efni þeirra gagna sem stefndu kunna að hafa undir höndum,sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, enda er stefndu ekki skylt að bera vitniefni þeirra, sbr. 2. mgr. 67. gr. sömu laga. Þá hefur stefnandi ekki gertsérstaka grein fyrir því hvert hann telur efni gagnanna vera heldur vísað tilþess almennt að í þeim séu upplýsingar um ótilgreinda einstaklinga semundirorpnar séu trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki.Kröfur stefnanda um afhendingu allragagna og afrita af þeim uppfylla samkvæmt framansögðu ekki skilyrði umskýrleika sem gera verður, jafnvel þótt litið sé til framlagðs yfirlits yfir1013 rafræn skjöl. Á kröfunum er einnig sá galli að þær byggja á eignarréttistefnanda en stefnandi vísar að öðru leyti til lagaákvæða sem varða meðferðupplýsinga. Grundvöllur krafnanna er því einnig óljós. Hvað sem því líður hefurstefnandi, að mati dómsins, ekki sýnt fram á með málatilbúnaði sínum eðaframlögðum gögnum að þau gögn sem stefndu hafa undir höndum og koma „innan úr“stefnanda séu einkagögn stefnanda. Að því virtu er það niðurstaða dómsins aðstefnanda hafi ekki tekist að færa sönnur fyrir því hvaða skjöl það eru sem eruí vörslum stefndu og hvaða rétt hann eigi til þeirra. Er kröfugerð stefnandahvað varðar afhendingu gagna og afrita af þeim, og málatilbúnaður þar aðlútandi, af þeim sökum það óljós að vísa verður kröfunum frá dómi án kröfu.Með bókun í þinghaldi 18. desember2017 bætti stefnandi varakröfum við kröfugerð sína í málinu. Eru varakröfurnarsamhljóða aðalkröfunum nema að því leyti að stefnandi bætir við tilgreiningualls 1013 rafrænna skjala í stað þess að vísa almennt til gagna úr fórum eðakerfum stefnanda. Fram kemur í bókuninni að stefnandi telji varakröfurnar allarrúmast innan stefnukrafna og að þær séu reistar á sömu málsástæðum ogaðalkröfur stefnanda. Einnig kemur fram í bókuninni, sem og í framlögðu bréfi fráembætti héraðssaksóknara, dagsettu 14. desember 2017, að öll tilgreind skjölséu úr kerfum stefnanda.Í ljósi þess að umræddar kröfurbyggja á sömu málsástæðum og aðalkröfur stefnanda verður þegar með vísan tilþess sem að framan er rakið að sýkna stefndu af liðum 7 til 10 í varakröfustefnanda en vísa frá liðum 11 til 12 í varakröfu stefnanda, enda eru þær sömuannmörkum háðar og liðir 5 til 6 í aðalkröfu sem dómurinn hefur vísað frá dómi. Dómurinn telur ekki vera nægilegarforsendur fyrir því í málinu að fallast á sjónarmið stefndu að stefnandi hafihöfðað mál þetta af tilefnislausu og því beri að gera honum að sæta álagi ámálskostnað, sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Meðtilliti til umfangs málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda,Útgáfufélagi Stundarinnar ehf., málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn1.200.000 krónur og stefnda, Reykjavik Media ehf., málskostnað sem telsthæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur.Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Synjað er kröfu stefnanda, GlitnisHoldCo ehf., um að staðfest verði með dómi lögbann sem sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu lagði á 16. október 2017 við því að stefndu, ÚtgáfufélagiðStundin ehf. og Reykjavik Media ehf., birti fréttir eða aðra umfjöllun, sembyggð er á eða unnin er upp úr gögnum stefnanda, gögnum úr fórum eða kerfumstefnanda, sem undiropin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki.Stefndu, Útgáfufélag Stundarinnarehf. og Reykjavik Media ehf. eru sýknaðir af kröfu stefnanda um að viðurkenntverði að þeim sé óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllunsem byggð er á eða unnin er upp úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnanda ogundiropin eru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Kröfum stefnanda um að stefndu verðigert að afhenda stefnanda öll gögn og afrit af þeim, sem stefndu hafa í fórumsínum, hvort sem þau eru á rafrænu eða öðru formi, sem koma úr fórum eða kerfumstefnanda, er vísað frá dómi án kröfu.Stefndu Útgáfufélag Stundarinnar ehf.og Reykjavik Media ehf. eru sýknaðir af varakröfum stefnanda um að staðfestverði lögbann það sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 16. október 2017við því að stefndu birtu fréttir eða aðra umfjöllun, sem byggð er á eða unninupp úr gögnum stefnanda, úr gögnum úr fórum eða kerfum stefnanda, sem undiropineru trúnaði samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002, að því er varðar alls 1013skjöl sem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18. desember 2017. Stefndu Útgáfufélag Stundarinnar ehf.og Reykjavik Media ehf. eru sýknaðir af varakröfum stefnanda um að viðurkenntverði að þeim sé óheimilt að birta og/eða fá birtar fréttir eða aðra umfjöllunsem byggð er á eða unnin er upp úr 1013 skjölum úr fórum eða kerfum stefnandasem tilgreind eru í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18. desember 2017.Varakröfum stefnanda um að stefnduverði gert að afhenda alls 1013 skjöl úr fórum eða kerfum stefnanda sem tilgreinderu í bókun sem lögð var fyrir dóminn 18. desember 2017, hvort sem þau eru árafrænu eða öðru formi, er vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi greiði stefnda,Útgáfufélagi Stundarinnar ehf., 1.200.000 krónur í málskostnað og stefnda,Reykjavik Media ehf., einnig 1.200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 21/2011
Kærumál Slitameðferð Fjármálafyrirtæki
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu F um að fá endurgreiddan kostnað sem F innti af hendi vegna starfa skilanefndar L hf. frá skipun nefndarinnar þar til í apríl 2009. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af lögum nr. 44/2009, sem breyttu ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að kostnaðar af störfum skilanefnda og slitastjórna skyldi frá gildistöku laganna greiddur af viðkomandi fjármálafyrirtæki. Lögin tóku gildi 22. apríl 2009 og var því ekki lagaheimild fram að þeim degi fyrir kröfu F gagnvart L ehf. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. janúar 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2010, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfur hans verði teknar til greina við slit varnaraðila, aðallega að krafa að fjárhæð 117.302.401 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2009 til greiðsludags, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 2. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, en til vara að krafa að fjárhæð 81.911.452 krónur, með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 4. tölulið 110. gr. laganna og þá jafnframt að krafa að fjárhæð 35.390.949 krónur, með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir, verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að krafa hans að fjárhæð 65.043.744 krónur, með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir, verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 4. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 og þá jafnframt að krafa að fjárhæð 52.258.657 krónur, með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir, verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Að öllu þessu frágengnu krefst sóknaraðili þess að krafa hans að fjárhæð 117.302.401 krónur, með dráttarvöxtum svo sem í aðalkröfu greinir, verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Kröfur og málsástæður aðila eru raktar í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram skipaði sóknaraðili varnaraðila fimm manna skilanefnd 7. október 2008 á grundvelli 4. mgr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sem tóku gildi sama dag. Sóknaraðili hefur greitt laun skilanefndarmanna frá október 2008 til og með mars 2009, samtals 116.864.161 krónu, og krefst þess að varnaraðili endurgreiði honum þessa fjárhæð að viðbættum kröfulýsingarkostnaði. Fallast ber á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að ekki hafi verið kveðið á um slíka greiðsluskyldu í lögum nr. 125/2008. Af ákvæðum laga nr. 44/2009 um breyting á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem tóku gildi 22. apríl 2009, leiddi að kostnaður af störfum skilanefnda og slitastjórna skyldi framvegis greiddur af viðkomandi fjármálafyrirtæki. Fram að gildistöku þessara laga var ekki lagaheimild fyrir kröfu sóknaraðila og verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Fjármálaeftirlitið, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 128/2001
Ávana- og fíkniefni Upptaka Refsiákvörðun
G og V voru ákærðir fyrir að hafa staðið saman að innflutningi á 5007 töflum og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA, sem ætlaðar voru til sölu hér á landi í ágóðaskyni. Var talið sannað að þeir hefðu sammælst um innflutning fíkniefnanna á Íslandi og unnið síðan saman að flutningi efnanna til landsins. Við ákvörðun refsingar þeirra var höfð hliðsjón af því að hvorugur hafði sætt refsingu fyrir brot á fíkniefnalöggjöf eða hegningarlögum og að hluti innfluttu efnanna var undir venjulegum styrkleika. Var refsing G ákveðin 7 ára fangelsi, en refsing V 5 ára fangelsi. Var litið til þess að þáttur V í brotinu var mun minni en þáttur G. Héraðsdómari mat framburð V trúverðugan og studdu gögn málsins framburð hans. Þá játaði V brot sitt skýlaust og aðstoðaði yfirvöld við að upplýsa brotið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var skotið til Hæstaréttar 26. mars 2001 að ósk ákærðu en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins til sakfellingar samkvæmt ákæru og þyngingar refsingar. Ákærði Gareth John Ellis krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð til muna. Ákærði Víðir Þorgeirsson krefst mildunar refsingar. I. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir málavöxtum og framburði ákærðu. Eins og þar kemur fram er ákærðu gefið að sök að hafa staðið saman að innflutningi á samtals 5.007 töflum og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA (3,4 metýlendíoxýmetamfetamíni), sem ætlaðar voru til sölu hér á landi í ágóðaskyni. Ákærði Gareth John tók á móti efninu af ónafngreindum manni í London og afhenti það ákærða Víði, sem flutti efnið til landsins, en það fannst í farangri hans við komu hans frá London 24. júlí 2000. Sýni úr ofangreindum fíkniefnum voru send til Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði. Í matsgerð Jakobs Kristinssonar dósents kemur fram, að töflurnar innihéldu metýlendíoxýmetýlamfetamínklóríð (MDMA-klóríð) og voru 71 mg – 96 mg í hverri töflu. Af hálfu kærða Gareth er því haldið fram, að ósannað sé að hann hafi átt þátt í skipulagningu eða fjármögnun fíkniefnanna eða staðið að innflutningi þeirra. Er í héraðsdómi lýst þeim hluta sakargifta, sem hann játar. Telur ákærði verknað sinn ekki falla undir íslenska refsilögsögu þar sem hann sé breskur ríkisborgari og verknaður hans framinn innan breskrar refsilögsögu. Héraðsdómari hefur metið framburð ákærða Gareth á þann veg, að hann sé ótrúverðugur og með ólíkindablæ, en framburður ákærða Víðis aftur á móti trúverðugur og stöðugur í öllum meginatriðum. Hefur því mati ekki verið hnekkt. Fram er komið, að þeir sammæltust um innflutning fíkniefnanna á Íslandi og unnu síðan saman að flutningi efnanna til landsins. Er verknaður þeirra beggja réttilega heimfærður til 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 65/1974. Tilvitnun héraðsdóms til 2. tl. 1. mgr. 5. gr. hegningarlaga á hér ekki við. II. Við ákvörðun refsiviðurlaga ber þess að gæta í fyrsta lagi að ákærði Víðir hefur hvorki hlotið refsingu fyrir brot á fíkniefnalöggjöfinni né sætt refsingum fyrir brot á hegningarlögum og ákærði Gareth hefur ekki sætt refsingu svo að vitað sé. Í öðru lagi er til þess að líta að samkvæmt upplýsingum ákæruvaldsins var hluti innfluttu efnanna undir venjulegum styrkleika. Í þriðja lagi ber að gæta þess að ákærði Víðir játaði brot sitt skýlaust og aðstoðaði yfirvöld við að upplýsa brotið, og þykir rétt að hann njóti góðs af því við ákvörðun refsingar, sbr. 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Síðast en ekki síst verður að líta til þáttar hvors hinna ákærðu í brotinu. Fram er komið að þáttur þeirra var mjög misjafn þótt þeir hafi staðið saman að því í skilningi 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Gareth hafði frumkvæði að ýmsu er laut að Lundúnaferð þeirra. Þannig pantaði hann í sínu nafni fyrir ákærða Víði gistingu á gistiheimilinu þar sem þeir bjuggu. Þá hefur ákærði Gareth sagt að ákærði Víðir hafi ekki verið öruggur með sig í heimsborginni og því komið með honum og sambúðarkonu hans í útsýnisferðir um borgina. Héraðsdómari mat framburð ákærða Víðis trúverðugan en hann hefur borið að ákærði Gareth hafi fjármagnað ferð sína og hafi ætlað að greiða sér 350.000 krónur fyrir að flytja inn efnið. Útskrift af bankareikningum ákærða Gareths sýnir að honum var unnt að fjármagna ferðirnar og fíkniefnakaupin, en þeir eru sammála um að ákærði Víðir var fjárvana. Fingraför ákærða Gareths og einhvers óþekkts manns voru á umbúðum utan um fíkniefnin. Fingraför ákærða Víðis fundust þar ekki, þótt efnunum hafi verið komið fyrir í farangri hans. Gögn málsins styðja því framburð ákærða Víðis á flesta lund. Þykir hafið yfir vafa að miða megi við að frásögn hans sé rétt. Þótt þáttur hans í brotinu hafi verið nauðsynlegur og hann hafi sammælst við ákærða Gareth um innflutninginn og brotið sé því alvarlegt, þykir refsing hans nægjanlega ákveðin 5 ára fangelsi. Refsing ákærða Gareths er hins vegar hæfilega ákveðin 7 ára fangelsi í héraðsdómi, en um var að ræða innflutning á verulegu magni af hættulegu fíkniefni í ábataskyni. Til frádráttar refsingu beggja ákærðu kemur gæsluvarðhald þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað og upptöku fíkniefna er staðfest. Ákærðu greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Gareth John Ellis sæti fangelsi í 7 ár. Ákærði Víðir Þorgeirsson sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsivist ákærðu komi gæsluvarðhald, sem þeir hafa sætt, ákærði Víðir frá 25. júlí 2000 og ákærði Gareth frá 25. ágúst sama ár. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði Gareth greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Róbert Árna Hreiðarssyni hæstaréttarlögmanni, 150.000 krónur. Ákærði Víðir greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Brynjari Níelssyni hæstaréttarlögmanni, 150.000 krónur. Allan annan kostnað af áfrýjun sakarinnar greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2001. Ár 2001, miðvikudaginn 28. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 19/2001: Ákæruvaldið gegn Gareth John Ellis og Víði Þorgeirssyni, en málið var dómtekið þann 8. þ.m. Málið er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara dagsettu 8. janúar sl. gegn ákærðu, Gareth John Ellis, kt. 051172-2139, Trönuhólum 3, Reykjavík, og Víði Þorgeirssyni, kt. 010566-4609, Reykjavíkurvegi 31, Reykjavík, „fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, með því að hafa í júlí 2000 staðið saman að innflutningi á samtals 5007 töflum og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA (3.4 metýlendíoxýmetamfetamíni), sem ætlaðar voru til sölu hérlendis í ágóðaskyni. Ákærði Gareth John móttók fíkniefnið af ónafngreindum manni í London og afhenti það þar ákærða Víði sem flutti fíkniefnið til landsins, en það fannst í farangri hans við komu hans til Keflavíkurflugvallar frá London 24. júlí 2000. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 65, 1974. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ennfremur er þess krafist að 5007 töflur og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA verði gert upptækt, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986.” Verjandi ákærða, Gareth John Ellis, gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að dæmd verði vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að gæsluvarðhaldsvist ákærða, sem hann sætti vegna rannsóknar máls þessa, verði frádregin refsingunni. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Verjandi ákærða, Víðis Þorgeirssonar, gerir þær kröfur að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að gæsluvarðhaldsvist ákærða, sem hann sætti vegna rannsóknar máls þessa, verði frádregin refsingunni. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. I. Þann 24. júlí 2000 kom ákærði Víðir til Keflavíkurflugvallar með flugi um klukkan 12.10 frá Stansted flugvelli í London. Þegar hann hugðist fara í gegnum tollhlið merkt „enginn tollskyldur varningur” var hann stöðvaður, farangur hans gegnumlýstur og í kjölfar þess vísað til leitarklefa til frekari skoðunar. Við leit tollgæslunnar í farangri ákærða fannst fyrst í sokkapari lítill pakki sem brúnt límband var vafið utan um. Samskonar pakki reyndist vera í jakkavasa á brúnum jakka sem var í sömu tösku. Aðspurður sagðist Víðir ekki vita hvert innihaldið væri, þetta hefði hann aldrei séð fyrr. Annar þessara pakka var þá opnaður af tollgæslu og kom í ljós að hann innihélt litlar hvítar töflur. Í annarri tösku ákærða Víðis fundust síðan 8 samskonar pakkar sem voru faldir í 4 málmdósum undan tei og sælgæti. Samtals fundust því 10 pakkar. Var Víðir handtekinn klukkan 13.00 vegna tilraunar til innflutnings á ætluðum fíkniefnum og fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu þar sem farangur hans var afhentur tæknideild lögreglunnar í Reykjavík til frekari rannsóknar. Við rannsókn á farangri ákærða Víðis kom í ljós að frágangur taflnanna var með þeim hætti að þær voru í glærum plastpokum með plastrennilás. Pökkunum hafði verið rúllað upp og þeir vafðir með ljósbrúnu límbandi (pökkunarlímbandi), samtals 10 pakkningar. Þessar pakkningar innihéldu ætlaðar ecstacy töflur, samtals 5007 stykki auk 5,05 g af mulningi. Tæknideild lögreglunnar ljósmyndaði hvernig fatnaði og málmboxum hafði verið komið fyrir í farangrinum og hvernig pakkningunum var komið fyrir í boxunum og fatnaðinum. Síðan var leitað fingrafara á límbandsvafningunum með seguldufti og þau för sem í ljós komu voru varðveitt. Að því loknu var skorið á vafningana og plastpokar með töflunum fjarlægðir. Er töflurnar höfðu verið fjarlægðar og þær taldar var leitað fingrafara á plastpokunum. Einnig var leitað fingrafara á málmboxunum. Þau för sem komu í ljós á plastpokunum var síðan lyft. Níu af fingraförunum reyndust samanburðarhæf og var unnt að samkenna 8 þeirra við ákærða Gareth. Þann 25. júlí sl. sendi tæknideild lögreglu Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði beiðni þess efnis að sýni taflanna yrði rannsökuð og efnagreind. Samkvæmt matsgerð Jakobs Kristinssonar, dósents í eiturefnafræði við Háskóla Íslands, ,sem hann hefur staðfest fyrir dómi, innihéldu töflurnar metýlendíoxýmetýlamfetamínklóríð (MDMA-klóríð) og var þannig staðfest að töflurnar væru ecstacy töflur. Í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu upplýsti ákærði Víðir að ákærði Gareth hafi beðið hann um að flytja fíkniefnin til landsins. Í kjölfar þessa framburðar ákvað lögreglan að krefjast símhlustunar á símum Gareths og fékkst hlustun í eina viku á þremur númerum, heimasíma að Trönuhólum 3 og tveimur GSM símum. Ekkert markvert kom út úr hlustun þessari. Samkvæmt gögnum sem lögregla aflaði af símaskiptum milli ákærðu á tímabilinu 11. júlí uns ákærði víðir var handtekinn 24. sama mánaðar voru skráðar 5 símahringingar 11. júlí til 17. júlí úr síma ákærða Gareths í síma ákærða Víðis en 2 úr síma Víðis í síma Gareths. II. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærðu við rannsókn og meðferð málsins. Ákærði Víðir sagði í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu þann 24. júlí sl. að ákærði Gareth Ellis, fyrrverandi vinnuveitandi hans, hafi hringt í sig tveimur til þremur vikum áður og síðan komið heim til hans og boðið honum að fara út og flytja inn fyrir sig fíkniefni gegn greiðslu. Gareth hafi boðið honum 350.000 krónur fyrir þetta og allt uppihald. Gareth hafi aldrei nefnt hvaða fíkniefni væri um að ræða né magn þeirra en hins vegar hafi Gareth sagt að hann myndi fara með ákærða Víði til London. Ákærði Víðir kvaðst ekki hafa gefið Gareth svar fyrr en viku seinna þegar hann hringdi í Gareth og sagðist vera til í þetta en tók þá jafnframt fram að hann vildi ekkert vita meira um málið. Gareth hafi þá komið heim til hans, látið hann hafa 225.000 krónur og sagt honum að skipta 200.000 krónum í sterlingspund en 25.000 krónur væru fyrir flugmiða fyrir Víði til London. Aðspurður um frekari gjaldeyriskaup sín kvaðst hann hafa tekið við 50.000 krónum frá Gareth í farareyri þegar sá síðastnefndi kom til hans að sækja pundin og segist Víðir hafa skipt því fé í ensk pund á flugstöð Leifs Eiríkssonar. Hann hafi skrifað eftir Gareth upplýsingar um flugið og áfangastað. Hann hafi svo skipt fénu í tveimur bönkum og keypt flugmiðann um viku fyrir brottför. Kvað hann Gareth hafa komið heim til sín og sótt pundin á þriðjudeginum áður en fara átti utan. Víðir tók fram að Gareth hafi talað um að þeir skyldu halda sig hvor frá öðrum þegar þeir færu út og eins þegar þeir kæmu heim. Þeir hafi síðan hist á Stanstead flugvelli þegar þeir biðu eftir töskunum sínum. Með ákærða Gareth hafi verið Inga, unnusta hans, og hafi þau öll tekið lest að einhverri brautarstöð þar sem þau fundu sér hótel í gegnum umboðsaðila. Hótelið stæði við Gareth Dover street nr. 165. Ákærði Gareth hafi séð um þessi samskipti og greitt fyrir þau gistinguna með peningum. Víðir sagði að þau Gareth hafa farið eitthvað saman þegar þau komu á hótelið og hann hafi sjálfur eytt deginum einn. Hann hafi einungis hitt þau í skamma stund um kvöldið. Laugardeginum og sunnudeginum hafi þau hins vegar eytt þrjú saman á rölti um London. Ákærði Víðir kvað meðákærða Gareth hafa komið inn á hótelherbergi sitt á sunnudagskvöldinu. Gareth hafi tekið töskur Víðis yfir í sitt herbergi en Víðir sagðist hafa verið búinn að pakka niður fyrir flugið morguninn eftir. Gareth hafi síðan komið aftur með aðra af töskunum, sem fíkniefnin fundust síðar í, og sagst ætla að setja þetta í töskuna með leikföngunum. Þau hafi svo öll farið saman út að borða og hafi Gareth keypt límband því hann sagðist þurfa að ganga betur frá þessu. Kvaðst Víðir hafa farið að horfa á sjónvarp þegar þau komu aftur á hótelið og Gareth hafi síðan komið með hina töskuna. Víðir kvaðst hafa sett í þá tösku nokkur óhrein handklæði og lokað henni svo. Hann hafi ekki vitað hvernig Gareth hafi gengið frá fíkniefnunum né vitað hvað Gareth hafi sett í töskuna. Þau hafi farið þrjú saman út á Stanstead flugvöll. Gareth hafi sagt við sig hvort hann færi ekki á undan í innritunina. Hittust þau eftir þetta aðeins í kaffiteríu á flugvellinum en sátu ekki saman í flugvélinni á leiðinni heim. Þau hafi engin samskipti haft er þau voru lent og það síðasta sem hann hafi séð af þeim var þegar hann beið eftir töskunum sínum á Leifstöð. Víðir kvaðst hafa verið með GSM síma sinn og keypt í hann símakort í ferðinni. Spurður um laun kvaðst hann hafa haft 250-300.000 krónur síðustu tvo mánuði en á veturna um 100.000 krónur eða lægra. Hann kvað einu eign sína vera gamall jeppi. Hann sagðist hvorki neyta fíkniefna né selja þau. Hann tók það fram í lok fyrstu yfirheyrslu að hann sæi mikið eftir þessu. Hann kvaðst hafa verið talsvert blankur og hafa verið á leiðinni í sumarfrí með börnin sín tvö og séð fram á að geta notað peningana sem hann átti að fá fyrir þetta. Hann hafi verið orðinn þreyttur á að vinna mikið fyrir lélegum launum og hann ætti ekki fyrir skuldum. Víðir tók fram að þegar hann heyrði að þetta hefðu verið E-töflur sem hann var með og hversu mikið magn þetta var hafi hann orðið feginn að hann var handtekinn og E-töflurnar kæmust ekki á markað hér. Við yfirheyrslu hjá 31. júlí var ákærði Víðir spurður um tengsl sín við Gareth. Sagðist Víðir hafa verið í vinnu hjá Gareth og öðrum manni á árunum 1995-1996 í fyrirtækinu Íslandsdekk. Hann hafi ekki hitt Gareth fyrir utan vinnuna en rætt við hann eins og aðra vinnufélaga. Kvaðst Víðir hafa í vetur, fyrir áramót, farið í kaffi til Gareth sem þá hafi verið með dekkjaverkstæði við Kleppsmýrarveg. Hann hafi staldrað við í tvo til þrjá tíma og m.a. unnið í jeppanum sínum. Víðir kvaðst síðan hafa farið til Gareths í apríl og farið eftir að hafa drukkið með honum einn kaffibolla. Hann tók fram að engin símasamskipti né önnur samskipti hafi verið milli þeirra í vetur eða á síðasta ári, þ.e. áður en hann hitti Gareth í fyrra skiptið sl. vetur. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 10. nóvember er ákærða Víði kynntur framburður meðákærða Gareth frá 28. ágúst sem síðar verður rakinn. Kvað Víðir framburð Gareths uppspuna og rangan varðandi fjármögnun, skipulagningu, framkvæmd og þóknun fyrir innflutninginn. Hann ítrekaði að sinn fyrri framburður væri réttur. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 28. nóvember var ákærði Víðir spurður um samtöl sín til Spánar á þessum tíma. Kvaðst hann hafa talað a.m.k. tvisvar við Þórarin vin sinn, sem staddur var á Spáni, áður en hann fór til London og einu sinn meðan hann var í London. Kvaðst Víðir hafa gætt íbúðar hans og tekið póst fyrir hann og fleira. Gareth hafi aldrei verið viðstaddur þessi símtöl en hins vegar hafi hann sagt Gareth frá símtalinu í London. Hann sagði þessi símtöl ekki á neinn hátt hafa tengst innflutningi fíkniefnanna. Framburður ákærða Víðis fyrir dómi var í öllum meginatriðum í samræmi við framburð sinn fyrir lögreglu að öðru leyti en því að hann kvað Gareth hafa hringt í sig og komið í heimsókn og boðið sér að flytja inn fyrir sig fíkniefni um þremur til fimm vikum áður, en ekki tveimur til þremur vikum áður. Um samskipti hans og Gareths að öðru leyti áður en þeir fóru utan sagði ákærði að Gareth hafi hringt í sig, annars vegar til að fá hjálp vegna bilaðs bíls en hins vegar til að fá að láni gas fyrir grillið. Gareth hafi séð um að finna hótel í London og skrá þau þrjú inn á það. Eftir að þau fóru með töskurnar inn á herbergin kvaðst ákærði hafa sest út á pöbb sem var við hliðina á hótelinu. Gareth og Inga hafi svo komið þangað út og sagst ætla að skreppa eitthvað. Hann hafi ekki hitt þau aftur fyrr en um klukkan 10.00 um kvöldið. Hótelið hafi verið í mörgum húsum og einungis hægt að fá einsmanns herbergi. Hann hafi verið með herbergi í einu húsi en Gareth og Inga með tvö herbergi í öðru húsi. Ákærði sagðist hafa verið þar til að byrja með en Gareth hafi spurt sig á laugardeginum hvort hann vildi ekki flytja yfir í herbergið við hliðina á þeim. Kvaðst hann hafa farið þar yfir annað hvort á laugardaginn eða þá um kvöldið. Á sunnudeginum hafi þau farið á stóran markað og svo út að borða um kvöldið á matsölustað rétt hjá hótelinu. Minntist hann þess að hafa tekið eftir því að Gareth og Inga keyptu sér nokkrar kaffi- og te dósir sem voru sams konar og þær sem fundust í farangri hans á Leifsstöð. Aðspurður um hvernig fíkniefnunum var komið fyrir kvað hann Gareth hafa beðið um töskurnar inn í herbergið sitt og fengið þær. Gareth hafi komið með þær eftir svolítinn tíma inn til hans aftur og skildist honum þá að Gareth væri búinn að ganga frá fíkniefnunum.Ákærði Gareth John Ellis tjáði hann sig sjálfstætt um sakarefnið í fyrstu yfirheyrslu 15. ágúst. Kvaðst hann hafa verið í sömu vél heim og ákærði Víðir en það sem Víðir var með hafi ekki verið sín eign. Hann hafi farið til London 21. júlí sl með sambýliskonu sinni. Þau hafi hitt Víði á flugvellinum í Keflavík. Hann hafi ekki séð hann aftur fyrr en á Liverpool lestarstöðinni í London þar sem lestirnar koma frá Stansted flugvelli. Þau hafi hist á upplýsingaskrifstofu þar sem hægt var. að panta gistingu. Gareth kvaðst þar hafa séð um að bóka á sínu nafni þrjú herbergi á gistiheimili í London sem hafi verið eins konar stúdentagarðar. Hann hafi þurft að bóka þau í sitt hvort herbergið vegna öryggisreglna gistiheimilisins. Gareth kvaðst hafa gert þetta svona þar sem röðin við bókunarborðið var löng og hann átti auðveldast með að tala ensku en kvaðst ekki muna nákvæmlega hvort Víðir bað hann um að bóka fyrir sig. Hann hafi bara gert það. Sagðist Gareth hafa fengið tvö herbergi hlið við hlið fyrir sig og Ingu en Víðir hafa verið annars staðar í byggingunni. Aðspurður kvaðst Gareth hafa farið einn á föstudeginum að reyna að hitta vini sína í London en þau hafi ekki verið heima. Þau Inga hafi verið saman á föstudagskvöldinu. Áður en þau fóru niður í bæ og út að borða hafi þau séð Víði á bar við sömu götu og gistiheimilið. Hann hafi svo hitt Víði úti í garði gistiheimilisins á laugardeginum og spjallað við hann. Ákærði Gareth kvað Víði ekki hafa verið öruggan með sig í borginni og hann því komið með þeim Ingu í búðir og útsýnisferð um borgina. Hann kvaðst ekki muna hvað þau gerðu á laugardagskvöldið en á sunnudeginum ætluðu hann og Inga á markað. Víðir hafi viljað koma með þangað. Þau hafi ætlað snemma af stað á sunnudagsmorgninum en erfitt hafa verið að koma skilaboðum til Víðis í hans herbergi og Víðir hafi þess vegna komið yfir í annað herbergið sem þau notuðu ekki. Taldi Gareth að það hafi verið á laugardeginum sem hann lét Víði hafa lykilinn að því herbergi. Þau hafi eytt öllum sunnudeginum á markaðinum og Víðir hafi stundum verið með þeim og stundum ekki. Gareth kvað Víði hafa boðið þeim um kvöldið út að borða á. Þau hafa dvalið öll þrjú í sameiginlega rými fyrir herbergin (setustofa og eldhús) á sunnudagskvöldinu og einnig á laugardagskvöldinu. Um atvinnu sína og laun kvaðst Gareth vera að reyna að stofna heildsölu en hafi verið með hjólbarðaverkstæði sem hann hafi lokað í maí. Hafi hjólbarðaverkstæðið gengið vel um vorið og hann hafi hagnast vel. Aðspurður um gjaldeyriskaup sín fyrir ferðina til London kvaðst Gareth sjálfur hafa keypt fyrir 100.000 krónur og kvað Ingu hafa skipt 100.000 krónum milli sín og systur sinnar og hafi þær farið hvor í sinn bankann til að skipta. Ástæðu þessa hafi verið sú að lágmarkið til að fá gjafir hjá bankanum væri 30.000 kr. Aðspurður um neyslu fíkniefna kvaðst ákærði Gareth neyta þeirra endrum og eins en ekki mikið að undanförnu. Hann kvaðst ekki hafa neitt fíkniefna í ferðinni til London og ekki hafa orðið var við meðhöndlun fíkniefna á gistiheimilinu þar. Ákærði Gareth neitaði því að hann hefði beðið meðákærða Víði um að fara til London og flytja inn fíkniefni fyrir sig. Hann væri fyrrverandi vinnuveitandi hans og hafi ekki haft mikið samneyti við hann. Gareth neitaði því að hafa boðið Víði 350.000 krónur og allt uppihald fyrir að flytja inn fyrir sig fíkniefni þar sem hann hafi ekki beðið Víði um það. Ennfremur neitaði Gareth að hafa beðið Víði um að skipta fyrir sig peningum. enda hafi hann sjálfur skipt peningum. Þá neitaði hann ennfremur að hann hafi tekið töskur Víðis úr herbergi hans og sett í þær fíkniefni. Aðspurður um þá muni sem þau keyptu á markaðinum kvaðst hann hafa týnt dósunum og handjárnum. Hann taldi að Inga hefði pakkað dósunum niður í töskurnar en svo hafi komið í ljós þegar þau tóku upp úr þeim að svo var ekki. Kvaðst hann ekki geta skýrt af hverju dósirnar fundust í farangri Víðis. Meðákærði hafi haft aðgang að herbergi þeirra Ingu þar sem það var stundum ólæst þegar þau voru frammi í sjónvarpsherberginu. Kvaðst hann ekki hafa orðið var við að Víðir yfirgæfi sjónvarpsherbergið á sunnudagskvöldinu. Við yfirheyrslu 28. ágúst breytti ákærði Gareth fyrri framburði sínum. Sagðist hann nú hafa verið einn í um klukkustund á föstudeginum. Ákærði kvaðst hafa sagt Ingu að hann ætlaði að fara og hitta vini sína en í staðinn hafi hann farið þvert yfir London til að fara á fund. Þennan sama dag hafi Víðir látið hann hafa umslag með heimilisfangi á bar og í því hafi verið peningar. Hann hafi átt að fara á barinn, afhenda peningana og fá afhentan pakka. Umslagið hafa verið innsiglað og hann hafi ekki vitað hversu miklir peningar voru í því. Hann hafi farið inn á barinn og þar hafi fólkið beðið eftir sér. Hann hafi ekkert stansað inni á barnum heldur farið út með fólkinu í bifreið þar sem hann hafi látið þau fá peningana og þau látið hann fá brúnan bréfpoka. Kvaðst ákærði Gareth hafa opnað pokann og séð að hann var fullur af litlum plastpokum með pillum í. Hann hafi vitað að þetta voru ecstasy töflur. Hann hafi ekki vitað nákvæmlega hvað þetta voru margar töflur enda ekki talið þær. Fólkið hafi opnað umslagið og skoðað seðlana en ekki haft tíma til að telja þá því hann hafi verið svo stutt í bílnum. Meðan þessi skipti fóru fram hafi verið ekið um í nágrenni barsins. Hann hafi svo verið skilinn eftir í úthverfi í hinum enda borgarinnar. Kvaðst ákærði hafa hálfvegis misst kjarkinn því hann vissi ekki að þetta yrðu svona margar E-töflur. Hann hafi farið inn í næsta stórmarkað því honum hafi fundist hann vera mjög áberandi með þennan brúna bréfpoka. Þar hafi hann keypt brúnt límband, farið inn á salernið og tekið alla plastpokana úr brúna bréfpokanum, vafið límbandinu utan um plastpokana og stungið pakkningunum inn á sig. Hann hafi gert sér grein fyrir síðar að lögregla myndi finna fingraför sín á pokunum. Að svo búnu hafi hann farið aftur á gistiheimilið. Hann hafi farið inn í aukaherbergið sem þau Inga höfðu, farið í sturtu, skilið allar pakkningarnar eftir í skúffu í herberginu og læst því. Næsta dag hafi hann sagt Ingu einhverja tilliástæðu til að hann gæti látið Víði fá aukaherbergið og lykilinn að því. Sagði hann að það sem eftir var ferðarinnar hafi verið eins og hann hafi áður sagt. Er ákærði Gareth var inntur nánar eftir skipulagningu innflutnings fíkniefnanna kvaðst hann ekki hafa hitt meðákærða Víði lengi. Hann hafi vantað gas á frídegi á gasgrillið, líklega á annan í hvítasunnu, og dottið í hug að hringja í Víði sem hafi lánað sér gaskút. Þegar hann hafi hitt Víði þá hafi Víðir rætt þá hugmynd að flytja inn fíkniefni og selja þau vegna fjárhagsörðuleika Víðis. Víðir hafi þá látið sig fá lítinn poka með amfetamíni. Næst þegar hann hitti Víði kvaðst ákærði hafa sagt honum að þau Inga væru að hugsa um að fara til London eina helgi. Hann hafi svo hitt Víði tveimur dögum síðar og þá hafi Víðir beðið sig um að sjá um að afhenda peningana og ná í fíkniefnin í London. Því hafi hann játað. Þeir hafi jafnframt ákveðið að Víðir myndi ekki segja neinum frá honum og Gareth myndi ekki segja Ingu frá þessu. Kvaðst Gareth hafa átt að fá 100.000 krónur fyrir þetta. Hann hafi áður keypt pillur af fíkniefnasölum og ekki fundist mikill munur á. Hann hafi ekki áttað sig á að þetta væri svona mikið. Ákærði kvaðst hafa sagt meðákærða Víði hvar þau bókuðu flugið. Taldi hann að hann hefði hringt í Víði til að segja honum þetta svo að hann kæmist með sama flugi og þau til London. Kvaðst Gareth ekki hafa vitað hvort af þessu yrði fyrr en hann hitti Víði á flugvellinum. Aðspurður kvaðst Gareth ekki vita hvernig Víðir komst í samband við fíkniefnasala í London en Víðir hafi verið með síma allan tímann. Ákærði neitaði því að hann hefði gefið Víði upplýsingar um fíkniefnasalann. Hann kannaðist hins vegar við að Víðir hafi sagt honum að hann ætti að fá E-töflur afhentar á þessum bar. Það hefði þó ekki skipt máli hvaða fíkniefni voru í pakkanum, þó hefði hann hugsanlega sett mörkin við heróín Sagðist hann halda að Víðir hafi ekkert talað um hve margar E-töflurnar áttu að vera enda hefði það ekki skipt máli því maður gerði sér ekki grein fyrir því fyrr en maður sæi töflurnar. Aðspurður hvort það væru venjulegir viðskiptahættir þegar fíkniefni væru keypt að telja ekki greiðsluna og vita ekki magn keyptra fíkniefna kvaðst hann halda að þetta væri ekki venjan. Hann sagðist alltaf telja þegar hann keypti efni sem væri alltaf í litlu magni. Segist hann hafa átt von á því að fíkniefnin væru innsigluð. Við yfirheyrslu lögreglu 31. ágúst kvaðst ákærði Gareth hafa verið u.þ.b. klukkutíma að sækja E-töflurnar Hann hafi gengið frá gistihúsinu að neðanjarðarstöð, tekið lestina, þurft að skipta tvisvar um lest og gengið svo frá lestarstöðinni. Kvaðst hann ekki muna hvað lestarstöðin heitir sem hann fór út á en hún væri á grænu línunni. Á umslaginu sem hann fór með hafi verið nafn á neðanjarðarlestarstöðinni og nafnið á barnum. Kvaðst Gareth ekki hafa vitað hvernig hann átti að komast á barinn frá lestarstöðinni en hann hafi spurt til vegar á brautarstöðinni. Ákærði minntist þess að hafa farið í verslun á laugardeginum eða sunnudeginum. Hann kvaðst vera sammála framburði Ingu, sem síðar verður rakinn, um atburði föstudagsins að öðru leyti en því að þau hafi eytt um 180.000 krónum í ferðinni. Hann minntist þess ekki að hafa keypt límband í stórmarkaði. Við yfirheyrslu lögreglu 11. september sagði ákærði að þau Inga hafi verið að leita að herbergjunum á gistiheimilinu þegar meðákærði Víðir afhenti honum umslagið og miðann, en Inga hafi ekki orðið vör við þetta. Víðir hafi minnst á að fara sem fyrst. Hann neitaði því að það hafi verið hans hugmynd að nota aukaherbergið sem geymslustað fyrir E-töflurnar. Þá skýrði ákærði Gareth frá því hvaða leið hann hafi farið frá gistiheimilinu að barnum þar sem hann fékk E-töflurnar afhentar. Kvaðst hann hafa tekið lest frá Borough á svartri línu neðanjarðarlestarkerfisins en gistiheimilið hafi verið þar rétt hjá. Hann hafi farið af við stöð sem heitir Bank og gengið að stöð sem heitir Monument. Þar hafi hann tekið grænu línuna vestur til vesturhluta Lundúna og farið út á lestarstöð sem heitir Ravenscourt Park. Er eftir honum haft að honum hafi fundist þetta lengri leið en þetta væri samkvæmt korti sem hann skoðaði í yfirheyrslunni af neðanjarðarlestarkerfinu. Eftir skiptin í bílnum hafi Stamford Brook verið næsta lestarstöð en hún væri líka á grænu línunni. Kvaðst hann hafa farið þaðan sömu leið til baka. Eftir skoðun á korti kvaðst Gareth telja að barinn hafi staðið við King Street. Hann sagðist ekki hafa komið skilaboðum til Víðis á föstudagskvöldinu um að allt hafi gengið að óskum, enda hafi honum ekki fundist það þar sem hann hafi enn verið í uppnámi þegar hann kom til baka. Ákærði taldi eitt stykki E-töflu kosta 10 pund en hann kvaðst ekki vera viss um verðið þegar keypt væri í miklu magni. Á Íslandi hafi hann greitt frá 2.000 til 4.000 krónur fyrir hverja E-töflu. Aðspurður um peningaúttektir og innlagnir sínar í maí 2000 kvaðst hann hafa greitt eitthvað vegna fyrirtækis síns og svo hafi hann farið með fjölskyldu sína í tvær til þrjár vikur í maí til Norður Wales í heimsókn til systur sinnar og keypt 5000 pund fyrir þá ferð. Gjaldeyriskaup sín í maí sl. fyrir rúmlega eina milljón íslenskra króna útskýrði hann með þeim hætti að hann hafi tekið út „svarta peninga”og hafi þeir verið fyrir ferðalaginu til Norður Wales. Hann hafi ætlað að kaupa tvö mótorhjól í þeirri ferð, koma með þau bæði heim og selja annað. Ekkert hafi hins vegar orðið af því. Hann hafi keypt þar gírkassa og mismunadrif fyrir bifreið sína og kerru undir sæsleða. Kvaðst hann hafa komið heim með um hálfa milljón króna til baka en þau hafi verslað mikið þarna úti. Við yfirheyrslu lögreglu þann 27. nóvember sagði ákærði að eftir á að hyggja hafi hann tengt símtöl Víðis í Londin til Spánar við fíkniefnakaupin. . Hann skýrði nú svo frá að hann myndi ekki hvenær og hvort Víðir skýrði honum frá því að um E-töflur væri að ræða, en hann hafi grunað að svo væri. Varðandi símagögn þau sem lögregla aflaði með hlustun neitaði hann því að símtölin tengdust á einhvern hátt fíkniefnum eða fíkniefnainnflutningi. Fyrir dómi bar ákærði Gareth í flestum meginatriðum með sama hætti og áður en bætti einnig nokkuð við sinn fyrri framburð. Í nokkrum atriðum var framburður hans þó á annan veg en við rannsókn málsins. Hann sagðist hafa skilað Víði gasinu, sem hann fékk lánað um hvítasunnuhelgina, einni eða tveimur vikum fyrir ferðina til London. Þá hafi hann sagt Víði að þau ætluðu að fara þarna út og hann myndi aðstoða Víði ef þetta væri þá helgi sem Víðir ætlaði að flytja inn fíkniefnin. Kvaðst ákærði Gareth ekki hafa vitað þegar hann fór út á flugvöll að hann myndi sækja fíkniefnin fyrir Víði, en hann hafi sagt Víði 1-2 vikum áður að þau Inga væru að fara til London. Ákærði sagði að þeir Víðir hafi hist á Liverpoolstöðinni af tilviljun og hafi Víðir beðið sig um að taka hann með í hótelpöntuninni. Kvaðst ákærði hafa sagt Ingu er hann hafði fengið umslagið frá Víði að hann þyrfti að bregða sér frá til að hitta vin sinn Þeir Víðir hafi ekki þurft að ræða þetta þarna úti þar sem Víðir hafi beðið hann um þetta áður og kvaðst ákærði því „sjálfkrafa” vitað að hann myndi „fara og gera þessi skipti” ef ákærði Víðir kæmi átil London. Ákærði Gareth sagði fyrir dómi að það hafi tekið hámark fimm mínútur að ganga frá gistihúsinu að neðanjarðarlestarstöðinni Boroug. Skýrði hann að öðru leyti frá á sama veg og áður um leiðina sem hann fór að barnum. Hann bætti því við fyrri framburð sinn að þegar hann kom inn á barinn hafi tveir karlmenn, sem vissu nafn hans, nálgast hann. Einnig lýsti hann nánar bifreiðinni þar sem skiptin fóru fram. Ákærði Gareth sagði nú að ferðin á barinn og til baka hafi tekið hámark tvær klukkustundir. Bætti ákærði því við fyrri framburð að hann hafi sagt Víði á laugardeginum að pakkarnir væru inni í aukaherberginu. Ákærði sagði að þau Inga hafi sett allt sem þau keyptu í bakpoka sem þau voru alltaf með, einnig dósirnar sem þau keyptu. Ákærði sagði að verið gæti að hann hafi skilið bakpokann eftir í setustofunni þegar hann fór í sturtu. Hann gat ekki gefið aðra skýringu á hvarfi dósanna en þá að meðákærði hafi tekið þær. Um gjaldeyriskaup sín fyrir rúmlega eina milljón króna í maí 2000 sagði ákærði, eins og áður, að það fé hafi verið ætlað til notkunar í ferð í maí til Norður Wales. Fyrst sagðist hann hafa eytt mestu af fénu í ferðinni en sagðist svo kunna að hafa komið heim með 600-700 þúsund krónur, hann myndi ekki nákvæmlega hversu miklu hann hafi eytt en það hafi verið töluvert. Sagðist ákærði ekki hafa þurft að gefa upp kennitölu eða því um líkt þegar hann skipti pundum í krónur, hugsanlega vegna þess hann tali alla jafna ensku. Þess vegna hafi þessi gjaldeyrisviðskipti ekki verið skráð. Hann hafi lagt þetta fé inn á reikning sinn í smærri fjárhæðum upphæðum til að sýna fram veltu til að geta fengið lánsfé og benti á þrjú innlegg sem samtals námu 655.000 krónum. Aðspurður kvaðst ákærði Gareth ekki hafa sagt lögreglu hver sannleikurinn væri þegar niðurstöður úr fingrafararannsókn lágu fyrir vegna þess að þegar þetta samkomulag var gert hafi hann gert ráð fyrir að fíkniefnin væru á leiðinni til Spánar. Síðar sagði hann fyrir dóminum að Víðir hafi ekkert sagt um það hvert efnin ættu að fara, en hann hafi dregið sínar eigin ályktanir kannski m.a. vegna þess að Víðir talaði oft um Spán. Verður nú gerð grein fyrir framburði vitnisins Ingu Hrundar Haraldsdóttur, sambýliskonu ákærða Gareths, við rannsókn og meðferð málsins. Við fyrstu yfirheyrslu lögreglu 14. ágúst 2000 sagði hún að þau Gareth hafi ákveðið í júlí að fara í helgarferð til London. Dóttir hennar hafi verið í sveit og þau hafi ákveðið að fara tvö saman. Þau hafi hitt fyrrverandi vinnufélaga Gareths, Víði, eftir að þau fóru um vegabréfsskoðun. Kvað hún að Gareth og Víðir hafi heilsast og spjallað lítillega saman áður en þau fóru í flugvélina. Ingu minnti að þau hafi gengið þrjú saman að flugvélinni en eftir það hafi hún ekki séð Víði fyrr en úti í London. Þau hafi hitt Víði aftur á Liverpool lestarstöðinni. Inga sagði að þau Gareth hafi ekki pantað sér hótel áður en þau fóru út og því hafi Gareth ákveðið að útvega þeim gistingu. Gareth hafi sagt sér að hann myndi hjálpa Víði til þess líka. Eftir langa mæðu hafi Gareth tekist að útvega þeim þremur gistingu á gistiheimili í London. Þau hafi tekið lest og farið út á lestarstöð sem hana minnti að héti Borough. Kvaðst Inga ekki muna hvað gistiheimilið heiti en þau hafi gengið götuna sem lestarstöðin var við í u.þ.b. tíu mínútur áður en þau komu að gistiheimilinu. Þar hafi einungis verið einstaklingsherbergi og hafi þau verið í þremur slíkum. Þau Gareth hafi síðan einungis notað annað herbergið sem þau höfðu pantað. Gareth hafi strax farið út því hann hafi ætlað að hitta vini sína en hún hafi á meðan farið í sturtu og tekið upp úr töskunum. Hann hafi svo komið u.þ.b. klukkustund síðar og sagt að vinir sínir hafi ekki verið heima. Þau hafi síðan farið tvö út að borða og svo heim á hótelið. Gistiheimilið hafi verið í nokkrum blokkum með mismunandi inngöngum. Þau Gareth hafi verið í annarri blokk en Víðir. Víðir hafi síðan komið á laugardeginum í það herbergi sem þau Gareth notuðu ekki. Þau Gareth hafi hitt Víði aftur á laugardeginum og fór hann með þeim í nokkrar búðir og útsýnisferð. Inga kvaðst ekki muna hvort þau hafi borðað öll saman á laugardagskvöldinu eða sunnudagskvöldinu. Á sunnudeginum hafi þau þrjú farið saman á markað og eytt deginum þar. Inga kvaðst ekki muna hvort þau hafi mælt sér mót á mánudagsmorgninum en Víðir hafi verið kominn þangað. Þau þrjú hafi tekið lest á Stansted flugvöll og hafi leiðir þeirra Gareths og Víðis skilið þegar þau fóru að leita að skrifstofunni fyrir endurgreiðslu skatts af vörum. Kvaðst hún ekki hafa séð Víði eftir það. Inga kvaðst ekki hafa orðið vör við meðhöndlun fíkniefna í þessari ferð til London. Hún kvaðst hafa keypt ensk pund fyrir 50.000 krónur. Gareth hafi látið sig fá 100.000 krónur og hún hafi látið systur sína fá 50.000 krónur af því fé til að skipta í öðrum banka. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við tösku frá Víði inni á herbergi þeirra Gareths á gistiheimilinu. Kvaðst hún ekki minnast þess að Gareth hafi einhvern tímann verið einn í einhvern tíma á herberginu þeirra. Hún kvaðst hafa keypt 3-4 dósir handa móður sinni á markaðnum og minnir hana að í einhverri þeirra hafi verið te og í einhverri hafi verið sælgæti. Þetta hafi verið járndósir með loki og eitthvað málaðar að utan. Kvaðst hún hafa haldið að hún hafi pakkað þeim niður en þegar hún kom heim hafi þær ekki verið með. Hún hlyti að hafa gleymt þeim úti í London á gistiheimilinu. Nánar aðspurð kvaðst Inga ekki muna nákvæmlega hvort hún pakkaði þessum dósum sjálf niður. Þau hafi gengið frá öllu því sem þau keyptu um kvöldið og pakkað því niður í farangur sinn. Er Ingu voru sýndar dósirnar sem fundust í farangri Víðis kvað hún þær vera þær sömu og hún keypti á markaðinum. Neitaði hún að hafa tekið þátt í að pakka E-töflum í þessar dósir. Við yfirheyrslu lögreglu 15. ágúst bar Inga að það gæti verið að þau hafi skilið herbergið eftir ólæst einhvern tímann á tímabilinu frá því þau komu frá markaðinum á sunnudagskvöldinu þar til þau fóru út á flugvöll á mánudagsmorgun en þá aðeins á meðan þau voru frammi í eldhúsi. Á sunnudagskvöldinu kvaðst hún telja að þau hafi þrjú farið saman út að borða. Hún hafi horft á sjónvarpið sem var í eldhúsinu bæði kvöldin. Hafi hún horft á sjónvarpið aðeins í stuttan tíma á sunnudagskvöldinu en Víðir og Gareth hafi verið þar líka. Kvaðst Inga hafa farið síðan inn í herbergið sitt í sturtu en Gareth hafi síðan komið eftir að hún var búin í sturtu. Kvaðst Inga ekki muna hvort Víðir hafi farið eitthvað meðan hún var að horfa á sjónvarpið en Gareth hafi setið hjá sér allan tímann. Víðir hafi örugglega ekki komið inn í herbergi þeirra Gareths á sunnudeginum. Aðspurð kvaðst Inga ekki vita hvernig dósirnar sem hún keypti hafi komist í farangur Víðis. Hafi þau sett alla munina sem þau keyptu á markaðinum á sunnudeginum í bakpoka sem Gareth hafi verið með. Inga kvað Gareth hafa pakkað þeim munum sem þau keyptu á markaðinum fyrr um daginn niður í tösku. Við yfirheyrslu lögreglu 30. ágúst neitaði Inga því að þau Gareth hafi keypt límband á sunnudeginum. Kvaðst hún ekki minnast þess að Gareth hafi keypt límband það kvöld. Minnti hana að þau hafi stoppað í verslun sem var rétt hjá gistihúsinu og þá hafi hún verið ein inni í búðinni að skoða eitthvað en þegar hún kom til baka hafi þeir verið komnir út og hún hafi haft orð á að þeir hefðu átt að láta hana vita. Hún kvaðst ekki muna hvers vegna Víðir fór með þeim út að borða á sunnudagskvöldinu. Inga bar að hún ætti erfitt með að átta sig á hve miklu þau eyddu í ferðinni en taldi að þau hefðu eytt u.þ.b. 100.000 krónum í mat, verslanir og gistingu. Fyrir dómi bar vitnið Inga að mestu leyti í samræmi við fyrri framburð sinn. Bætti hún þó við að erfitt væri að segja hve lengi Gareth hefði verið í burtu á föstudeginum. Taldi hún að hann hefði verið í 1-2 klst. Hún sagði að það hafi verið frekar sameiginleg ákvörðun að Víðir flutti sig yfir í aukaherbergið en að frumkvæði Gareths. Gareth hafi farið til Víðis og leyft honum að fara í herbergið svo þau gætu öll farið saman á markaðinn á sunnudagsmorgninum. Runólfur Þórhallsson, rannsóknarlögreglumaður í fíkniefnadeild lögreglunnar, sem stjórnaði rannsókn málsins, kom fyrir og staðfesti gögn málsins. Þá kom fyrir dóminn sem vitni Jakob Kristinsson, dósent í eiturefnafræði við Háskóla Íslands. Staðfesti hann niðurstöðu matsgerðar sinnar um að sýnishorn taflnanna hafi innihaldið MDMA og að þær féllu undir skilgreiningu breskra laga á MDMA. III. Ákærðu hafa báðir játað hluta sakargifta á hendur þeim. Ákærði Gareth hefur játað að hafa að beiðni meðákærða farið á bar í London gegn 100.000 króna þóknun og afhent þar umslag, sem í voru peningar, og að hafa fengið umrædd fíkniefni í staðinn og skilið þau eftir í herbergi, sem hann hafði á leigu, en ákærði Víðir hafði síðar aðgang að. Hann kvaðst hafa gert sér grein fyrir að um E-töflur var að ræða en ekki vitað um fjölda taflanna. Þá hefur hann viðurkennt að hafa sagt ákærða Víði hvenær hann færi til London og rætt við hann einni eða tveimur vikum fyrir brottförina. Hafi Víðir þá beðið sig um að sjá um að afhenda peningana og ná í fíkniefnin í London ef Víðir kæmi þangað. Ákærði Gareth hefur viðurkennt að hann hafi pantað gistingu fyrir Víði þegar þau komu út og að hafa látið Víði hafa aukaherbergið sem var við hliðina á þeim á laugardeginum. Hann hefur neitað því að þeir hafi ákveðið að flytja fíkniefnin inn í sameiningu, enda hafi hann gert þetta fyrir meðákærða, sem hafi verið í fjárhagsvandræðum. Ákærði Víðir hefur játað að hafa farið til London og flutt inn fíkniefni í farangri sínum. Þetta hafi hann gert að beiðni meðákærða Gareths, sem hafi ætlað að borga honum 350.000 króna þóknun fyrir greiðann. Kveður hann meðákærða hafa komið fíkniefnunum fyrir í tösku hans á hótelherbergi í London. Þá hefur Víðir skýrt svo frá að hann hafi skipt 200.000 krónum, sem Gareth hafi látið hann fá, í tveim mismunandi bönkum. Gareth hafi hins vegar tekið þau pund hjá sér á þriðjudegi fyrir brottför og einnig látið sig hafa 25.000 krónum fyrir farseðli og síðar 50.000 krónum í farareyri. Fyrir liggur í málinu fingrafararannsókn á þeim fingraförum sem lyft var af fíkniefnapakkningunum. Kemur þar fram að samanburðarhæf fingraför, sem lyft var af plastpokunum sem fíkniefnin voru í, reyndust samræmast einkennum fingrafara Gareths. Í máli þessu benda ákærðu hvor á annan og reyna að gera sem minnst úr eigin hlut að fíkniefnainnflutningnum. Þeir eru sammála um að þeir hafi átt samskipti í apríl og maí 2000 þar sem þeir hafi verið í sambandi vegna bilunar bifreiðar Gareths auk þess sem Víðir hafi lánað Gareth gas fyrir gasgrill um hvítasunnuhelgina. Er þessi framburður í samræmi við rannsókn lögreglu á útskrift símtala þeirra, en þessi gögn liggja frammi í málinu. Einnig er fram komið að ákærðu voru í símasambandi skömmu fyrir brottförina til London, eins og að framan er rakið, þótt efni þeirra símtala sé ekki upplýst. Eins og að framan greinir hefur ákærði Gareth fullyrt að hann hafi sagt meðákærða Víði 1-2 vikum fyrir brottför hvenær hann yrði í London og að hann væri reiðubúinn að aðstoða Víði að sækja fíkniefnin ef til þess kæmi. Ákærði Víðir fullyrðir hins vegar að hann hafi einungis flutt inn fíkniefnin fyrir meðákærða gegn ofangreindri greiðslu. Þeir skýra á sama veg frá ferðinni til London og að þeir hafi verið samferða frá þeim stað sem Gareth pantaði gistingu fyrir þá að gistiheimilinu. Ber þeim saman um að þeir hafi ekki verið saman föstudagskvöldinu en það sem eftir var dvalarinnar hafi þeir og Inga, sambýliskona ákærða, verið meira og minna saman. Ákærði og Gareths, sögðust ekki muna hvað þau gerðu á laugardagskvöldið. Þau þrjú hafi síðan farið saman í lest frá gistiheimilinu og út á flugvöll en ekki setið saman í flugvélinni á heimleiðinni. Framburður ákærðu um flest annað er ósamhljóða. Framburður ákærða Víðis hefur verið trúverðugur og stöðugur í öllum meginatriðum. Eina misræmi í framburði hans var frásögn hans um það hvenær meðákærði hafði við hann samband í því skyni að fá hann til að flytja efnin til landsins. Sagði hann í fyrstu við rannsóknina að það hefði verið 2-3 vikum fyrir brottförina en fyrir dómi 3-5 vikum áður. Þetta misræmi kann að stafa af misminni hans, enda virðist hann hafa lagt spilin á borðið strax í upphafi rannsóknarinnar. Framburður ákærða Gareths er hins vegar í heild óstöðugur og á stundum ótrúverðugur. Í fyrstu neitaði hann að vita nokkuð um þennan innflutning. Síðar breytti hann þeim framburði sínum, er honum var kynnt að fingraför hans hefðu fundist á pakkningunum utan um fíkniefnin, og játaði þátt sinn eins og að framan er lýst. Frásögn hans um ástæðu þess að meðákærði skipti um herbergi á gistiheimilinu og hvarf dósanna, sem fíkniefnin fundust í, þykir afar ótrúverðug og bendir til að þáttur ákærða hafi verið annar og meiri en hann hefur viljað játa. Síðbúin skýring hans á því að hann hafi talið að fíkniefnin ættu að fara til Spánar en ekki til Íslands er einnig ótrúverðug og engum rökum studd og virðist hún frekar vera úr lausu lofti gripin eftir á, enda viðurkenndi hann við rannsókn málsins að þeir Víðir hafi rætt um innflutning Víðis á fíkniefnunum á Íslandi. Þá þykja skýringar hans á gjaldeyriskaupum hans og innlögn þess fjár sem hann kom heim með á ný úr ferð sinni utan í maí með ólíkindablæ og bendir til þess að ákærði hafi með þessu fé fjármagnað að einhverju eða öllu leyti fíkniefnakaupin. Þrátt fyrir að trúnaður sé lagður á stöðugan framburð ákærða Víðis og framburður ákærða Gareths sé ótrúverðugur og hvarflandi eru ekki fram komin nægileg gögn í málinu því til sönnunar, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að þáttur ákærða Gareths hafi verið annar en sá að sækja fíkniefnin og afhenda þau meðákærða. Þegar litið er til framburðar ákærðu þykir einnig fyllilega sannað að ákærði Gareth hafi vitað að fíkniefnin voru E-töflur og hlaut ákærða Gareth að hafa verið það ljóst að fíkniefnin áttu að fara til dreifingar á Íslandi í ágóðaskyni. Hann lét sér það í léttu rúmi liggja hversu mikið magn fíkniefnanna pakkaði efnunum inn og skildi þau eftir í herbergi meðákærða. Er fíkniefnin komu til landsins voru þau pökkuð á þann veg sem ákærði hefur lýst. Samkvæmt þessu getur ákærði ekki borið fyrir sig að hann hafi ekki tekið þátt í að móttaka og afhenda það magn fíkniefna sem flutt var til landsins. Með játningu ákærða Víðis og öðru því sem fram er komið þykir sannað að hann hafi flutt inn það magn fíkniefna sem í ákæru er getið. Brot ákærða Víðis varðar við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 65, 1974 og brot ákærða Gareth við sömu ákvæði, sbr. og 2. tl. 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga, en sækjandi lagði fram gögn við meðferð málsins því til staðfestu að meðhöndlun efnisins MDMA er refsivert á Englandi. Viðurlög. Ákærði Víðir var dæmdur 14. september 1991 í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, vegna líkamsárásar. Hann hefur ekki fyrr hlotið refsingu fyrir fíkniefnabrot og ekki sætt öðrum refsingum fyrir brot gegn hegningarlögum. Ákærði Gareth hefur ekki sætt refsingu svo vitað sé, hvorki hér né í heimalandi sínu. Við ákvörðun refsingar ákærða Víðis verður litið til þess að ákærði játaði brot sitt greiðlega. Sá vafi sem leikur á því hver skipulagði brotið og hvor þeirra fékk hinn til þátttöku í brotinu gegn greiðslu verður að meta báðum ákærðu í hag við ákvörðun refsingar. Ákærðu áttu báðir sinn þátt í því að mikið magn hættulegra fíkniefna voru flutt til landsins, sbr. H.1997.328, sem ætlað var til sölu hér á landi. Þykir refsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 7 ár. Ákærði Víðir var úrskurðaður í gæsluvarðhald 25. júlí sl. og ákærði Gareth 25. ágúst sl. og hafa þeir setið í gæsluvarðhaldi síðan. Ber að draga frá refsingu þeirra gæsluvarðhald þeirra, ákærða Víðis frá 25. júlí sl. og ákærða Gareth frá 25. ágúst sl. að fullri dagatölu. Upptækt skal gera 5007 töflur og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA sem hald var lagt á við rannsókn málsins, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986. Ákærði Víðir er dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls G. Sigurbjörnssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur. Ákærði Gareth er dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Róbers Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur. Ákærðu eru dæmdir til að greiða annan sakarkostnað óskipt. Kolbrún Sævarsdóttir fulltrúi ríkissaksóknara sótti málið af hálfu ákæruvalds Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærðu, Gareth John Ellis og Víðir Þorgeirsson, sæti hvor um sig fangelsi í 7 ár. Frá refsingu þeirra skal draga gæsluvarðhald þeirra, ákærða Víðis frá 25. júlí sl. og ákærða Gareth frá 25. ágúst sl. að fullri dagatölu. Upptækt skal gera 5007 töflur og 5,05 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA. Ákærði Víðir greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur. Ákærði Gareth greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Róbers Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 237/2006
Skaðabætur Umönnun Börn
A slasaðist alvarlega í umferðarslysi þegar hún var tólf ára gömul og greiddi V stúlkunni bætur vegna tjóns hennar. S og D, foreldrar A, kröfðust bóta fyrir tjón sem þau höfðu sjálf beðið vegna hins bótaskylda tjónsatviks. G og V mótmæltu kröfunni með vísan til meginreglu skaðabótaréttar um að einungis sá, sem slysatburður bitnar beint á, geti krafist skaðabóta úr hendi tjónvalds eða úr ábyrgðartryggingu hans. Að virtri dómaframkvæmd og athugasemdum er fylgdu frumvarpi til skaðabótalaga var því hafnað að sýkna bæri G og V sakir þess að hinn bótaskyldi atburður hefði ekki bitnað á þeim beint. Fallist var á kröfu S og D um bætur vegna tekjutaps sem S varð fyrir fyrstu mánuðina eftir slys A. Þau kröfðust jafnframt endurgreiðslu á útlögðum kostnaði í sex nánar tilgreindum liðum og voru tveir þeirra teknir til greina, en öðrum hafnað þar sem þeir væru ekki sennileg afleiðing slyss A. Loks kröfðust þau bóta að fjárhæð 4.000.000 krónur fyrir líklegt tekjutap næstu 20–30 árin af því að A muni aldrei geta staðið á eigin fótum og verði alltaf upp á foreldra sína komin. Í mati örorkunefndar var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi mátt vænta frekari bata af afleiðingum slyssins eftir 1. janúar 1999 og hafði A þá ekki náð þeim aldri að framfærsluskyldu S og D að lögum væri lokið. Talið var að gögn málsins leiddu nægilega í ljós að þessi kröfuliður ætti nokkurn rétt á sér að því virtu hverja vinnu aukin þörf fyrir umönnun og þátttaka í endurhæfingu A á þessum tíma lagði á S og D. Að öllu virtu var þessi liður tekinn til greina með 500.000 krónum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, og Hjördís Björk Hákonardóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. maí 2006. Þeir krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 5. júlí 2006. Þau krefjast þess að aðaláfrýjendur verði óskipt dæmdir til að greiða 5.360.003 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.297.750 krónum frá 8. desember 2001 til 31. mars 2005, en af 5.360.003 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. I. Atvik málsins eru þau að tólf ára gömul dóttir gagnáfrýjenda, Aðalheiður Erla, lenti í umferðarslysi 28. mars 1996 og slasaðist alvarlega. Var henni metinn 65% varanlegur miski og 100% varanleg örorka af völdum slyssins. Aðaláfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt stúlkunni bætur vegna tjóns hennar og hefur þeim þætti verið lokið með samkomulagi. Í máli þessu krefjast gagnáfrýjendur bóta fyrir tjón, sem þau sjálf hafi beðið vegna hins bótaskylda tjónsatviks. Málavöxtum er að öðru leyti lýst í héraðsdómi. Aðaláfrýjendur mótmæla að þeim sé skylt að bæta tjón, sem gagnáfrýjendur kunni að hafa orðið fyrir. Vísa þeir til þess að meginregla skaðabótaréttar sé sú að einungis sá, sem slysatburður bitnar beint á, geti krafist skaðabóta úr hendi tjónvalds eða úr ábyrgðartryggingu hans. Aðrir, sem verði óbeint fyrir tjóni vegna slyss, eigi hins vegar ekki rétt til bóta frá þeim. Aðalheiður Erla hafi fengið tjón sitt gert upp að fullu og eigi foreldrar hennar ekki rétt til sérstakra bóta sér til handa. Málsástæður aðaláfrýjenda í þessum þætti málsins eru nánar raktar í héraðsdómi. Í niðurstöðu hans er jafnframt vísað til þriggja dóma Hæstaréttar þar sem nákomnum ættingjum þeirra, sem höfðu orðið fyrir bótaskyldu líkamstjóni, voru dæmdar bætur fyrir umönnun og útlagðan kostnað. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður hafnað þeirri málsvörn aðaláfrýjenda að sýkna beri þá sakir þess að hinn bótaskyldi verknaður hafi ekki bitnað á þeim beint. II. Kröfu gagnáfrýjenda má í meginatriðum skipta í þrennt. Fyrsti liður hennar að fjárhæð 895.460 krónur er skýrður svo að gagnáfrýjandinn Stella hafi orðið fyrir verulegu tekjutapi fyrstu mánuðina eftir slysið. Dóttir hennar hafi um tíma legið á gjörgæsludeild á sjúkrahúsi, en síðan tekið við tími endurhæfingar þar sem hún hafi þurft mikinn stuðning foreldra. Kveðst þessi gagnáfrýjandi hafa hafið nám í byrjun árs 1996, en þó unnið mikið með því. Eftir slysið hafi námið ónýst. Launaseðlar hennar í nokkra mánuði fyrir og eftir slysið hafa verið lagðir fram í málinu. Verður ekki vefengt að gagnáfrýjandinn hafi á þeim tíma, sem hér um ræðir, innt af hendi mikilvægt vinnuframlag við umönnun og endurhæfingu dóttur sinnar og að tekjutap hennar verði skýrt með því. Að öllu virtu þykir mega taka þennan lið bótakröfunnar til greina í heild sinni. Gagnáfrýjendur krefjast þess í annan stað að þeim verði endurgreiddur útlagður kostnaður í sex nánar tilgreindum liðum, samtals að fjárhæð 464.543 krónur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um þennan hluta kröfunnar staðfest. Ber aðaláfrýjendum samkvæmt því að greiða gagnáfrýjendum kostnað vegna tveggja af þessum liðum með samtals 24.719 krónum. Loks krefjast gagnáfrýjendur bóta að fjárhæð 4.000.000 krónur fyrir það að dóttir þeirra muni aldrei geta staðið á eigin fótum og verði alltaf upp á foreldra sína komin. Það muni óhjákvæmilega skerða tekjur þeirra í framtíðinni. Í stefnu er fjallað um líklegt tekjutap gagnáfrýjenda af þessum sökum „næstu 20-30 árin“, en við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var það skýrt svo að átt væri við að upphaf þess tímabils væri miðað við slysdag. Andmæli aðaláfrýjenda gegn þessum kröfulið eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Aðalheiður Erla hlaut margs konar meiðsl og þar á meðal heilaskaða af völdum slyssins. Ekki er fullljóst hvenær endurhæfingu hennar mátti teljast lokið, en þó er víst að það var ekki innan þess tímabils, sem krafa samkvæmt fyrsta lið að framan tekur til. Í mati örorkunefndar var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið að vænta frekari bata af afleiðingum slyssins eftir 1. janúar 1999. Stúlkan hafði þá enn ekki náð þeim aldri að framfærsluskyldu gagnáfrýjenda að lögum væri lokið. Gögn málsins leiða nægilega í ljós að þessi kröfuliður eigi nokkurn rétt á sér að því virtu hverja vinnu aukin þörf fyrir umönnun og þátttaka í endurhæfingu stúlkunnar á þessum tíma lagði á gagnáfrýjendur. Fram er komið að þau nutu þá að einhverju marki umönnunarbóta frá Kópavogskaupstað, sem greiddar voru gagngert vegna slyssins, en ekki liggur nánar fyrir hver fjárhæð þeirra var. Gagnáfrýjendur mótmæla að skaðabætur verði lækkaðar af þessum sökum, enda hafi þess ekki verið krafist í málatilbúnaði aðaláfrýjenda í héraði. Kemur þetta atriði samkvæmt því ekki til frekari álita. Að öllu virtu verður þessi liður tekinn til greina með 500.000 krónum. Gagnáfrýjendur höfðu uppi kröfu samkvæmt síðasta liðnum, sem rakinn er að framan, með bréfi 8. nóvember 2001. Verður upphafsdagur dráttarvaxta á þeim hluta kröfunnar miðaður við þann dag þegar mánuður var liðinn frá dagsetningu bréfsins. Aðrir liðir kröfunnar bera dráttarvexti frá 31. mars 2005 er málið var þingfest. Aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða samtals 400.000 krónur upp í málskostnað gagnáfrýjenda á báðum dómstigum, sem renna í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Gísli Sigurðsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði gagnáfrýjendum, Stellu Ingibjörgu Leifsdóttur og Davíð Jóni Ingibjartssyni, 1.420.179 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 500.000 krónum frá 8. desember 2001 til 31. mars 2005, en af 1.420.179 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjendur greiði samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renna í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 350.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars sl., er höfðað með stefnu birtri 30. mars 2005. Stefnendur eru Stella Ingibjörg Leifsdóttir og Davíð Jón Ingibjartsson, Bakkaseli 4, Reykjavík. Stefndu eru Gísli Sigurðsson, Víðimel 76, Reykjavík, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða þeim kröfu að fjárhæð 5.360.003 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 4.297.750 krónum frá 8. desember 2001 til þingfestingardags, en af 5.360.003 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnenda og þeim dæmdur málskostnaður. MÁLSATVIK Málavextir eru þeir að hinn 28. mars 1996 slasaðist dóttir stefnenda, Aðalheiður Erla Davíðsdóttir, sem þá var á 13. ári, mjög alvarlega þegar jeppabifreið með kerru í eftirdragi keyrði á hana þar sem hún var að ganga yfir aðrein Bústaðavegar að Kringlumýrarbraut á leið úr skóla og reiddi reiðhjól sitt sér við hlið. Við áreksturinn kastaðist Aðalheiður upp á vélarhlíf bifreiðarinnar og lenti síðan langt út af henni hægra megin. Aðalheiður var flutt meðvitundarlaus á slysadeild með brot á hægri lærlegg, mjaðmagrindarbrot og alvarlega höfuðáverka. Gert var að beinbrotum hennar en henni var síðan haldið sofandi í öndunarvél í viku vegna höfuðáverkanna. Aðalheiður fékk mar á heila á tveimur stöðum, blæðingu í heilahólf, í litla heila og heilastofn. Vegna áverkanna lamaðist Aðalheiður að miklu leyti á hægri hlið líkama síns og var lengi í endurhæfingu vegna þessa. Afleiðingar slyssins hafa þó aðallega komið fram í miklum breytingum á atgervi dóttur stefnenda. Höfuðáverkar Aðalheiðar hafa skilið eftir sig varanleg taugasálfræðileg einkenni sem lýsa sér helst í náms- og aðlögunarerfiðleikum, mjög takmarkaðri færni til atvinnuþátttöku, meðferð á peningum, umgengni við annað fólk og skorti á nærfærni og tillitssemi við aðra. Með matsgerð dags. 4. júní 2001 var Aðalheiður metin með 50% varanlegan miska og 60% varanlega örorku. Á grundvelli matsins greiddi réttargæslustefndi skaðabætur til dóttur stefnenda. Greiðslan var þó móttekin með fyrirvara en stefnendur óskuðu eftir frekari mati örorkunefndar á tjóni dóttur sinnar, sbr. 10. gr. laga nr. 50/1993. Með álitsgerð, dags. 15. apríl 2003, komst örorkunefnd að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski Aðalheiðar væri 65% og varanleg örorka 100%. Í báðum matsgerðunum er tekið fram að félagsfærni Aðalheiðar hafi skerst verulega við slysið og myndi, að öllum líkindum, verða háð stefnendum sem eftir lifði. Stefnendur kveða að strax eftir slys dóttur sinnar hafi heimilislíf þeirra raskast mjög mikið. Stefnendur hafi eytt heilu vikunum við hlið dóttur sinnar þar til hún var útskrifuð af spítalanum hinn 6. maí 1996. Hafi þá tekið við strangt tveggja mánaða ferli endurhæfingar á Grensásdeild. Að loknu því tímabili hafi stefnendur hafist handa við að koma lífi dóttur sinnar í samt horf, þ.e. undirbúa hana undir að halda áfram í skóla en Aðalheiður hafi þurft á sérkennslu að halda vegna áverka sinna. Stefnendur hafi m.a. flutt búferlum til þess að vera nær Hjallaskóla í Kópavogi, en þar muni vera mjög góð aðstaða og þjónusta fyrir börn með miklar sérþarfir. Til þess að sinna Aðalheiði hafi stefnandinn Stella þurft að seinka iðnrekstrarfræðinámi sínu um 2 ár og stefnandinn Davíð þurft að draga verulega úr vinnu sinni og hafi því heimilistekjur skerst nokkuð við það. Þó svo að dóttir stefnenda hafi nú að mestu náð sér líkamlega eftir slysið sé ekki hægt að segja hið sama um hana andlega. Aðalheiður þurfi ákaflega mikla umönnun og mikið eftirlit. Fyrir slys hafi Aðalheiði sóst námið vel og hún fengið góðar einkunnir en nú kosti námsástundun hennar mikla vinnu, bæði fyrir hana sjálfa en þó sérstaklega fyrir stefnendur þar sem Aðalheiður þurfi mikla aðstoð við allt heimanám en einnig sé erfitt að halda henni að verki. Haustið 1999 hafi hún hafið nám á almennri braut (fornámsbraut) í Menntaskólanum í Kópavogi. Þó svo að hún hafði náð samræmdu grunnskólaprófi hafi hún ekki verið talin ráða við bóknámsbraut. Þar sem ljóst hafi verið að umönnunarkostnaður Aðalheiðar myndi verða stefnendum mikill baggi fóru þau fram á við stefnda, VÍS, með bréfi dags. 8. nóvember 2001, að þeim yrðu greiddar umönnunarbætur og útlagður kostnaður vegna þess tjóns sem slys dóttur þeirra hafði valdið þeim persónulega. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi borið fyrir sig að tjón stefnenda væri ekki bótaskylt þar sem ekki væru lagaskilyrði fyrir hendi auk þess sem aðstæður stefnenda væru ekki sambærileg þeim dómafordæmum þar sem umönnunarbætur hefðu verið greiddar. Af þeim sökum hafi kröfu stefnenda verið hafnað. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnendur byggja mál sitt á því að stefndi Gísli hafi með gáleysislegum akstri sínum þann 28. mars 1996 ekki eingöngu valdið dóttur stefnenda tjóni heldur einnig valdið stefnendum sjálfum tjóni vegna þess tekjutaps og þess mikla kostnaðar sem stefnendur hafa þurft að bera í baráttu sinni fyrir endurhæfingu dóttur sinnar. Í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga segi að sá sem bótaábyrgð beri á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hljótist og enn fremur þjáningabætur. Bætur þessar séu ekki bundnar við þann sem fyrir sjálfu slysinu verði heldur einnig þá sem verða fyrir almennu fjártjóni vegna afleiðinga slyssins. Hafi dómar Hæstaréttar staðfest slíkt. Vegna slyssins hafi líf stefnenda og fjölskyldu þeirra umbreyst og í stað þess að vera með 21 árs gamla dóttur, sem undir öllum venjulegum kringumstæðum ætti að vera tilbúin að lifa sjálfstæðu lífi, séu stefnendur með 21 árs gamalt smábarn sem þurfi ákaflega mikla umönnun og eftirlit. Aðalheiði hafi verið lýst sem mjög hömlulausri manneskju með mikla þráhyggju. Hún framkvæmi án þess að hugsa um afleiðingar þess og án þess að gerðir hennar hæfi aldri hennar. Hún hafi mikinn áhuga á hinu kyninu en fái oftast ekki áhugann endurgoldinn. Slík vonbrigði valdi Aðalheiði miklu þunglyndi og sjálfsvígshugsunum. Slíkt atferli hafi ólýsanleg áhrif á stefnendur sem þurfi að sitja heilu kvöldin með dóttur sinni, hugga hana og ræða málin. Hömluleysi Aðalheiðar sé þó að mati stefnenda aðalorsakavaldur hins mikla eftirlits sem þörf sé á. Hömluleysið komi fram í flestum hennar gjörðum, þó mest í mannlegum samskiptum og fjármálum. Sem dæmi um hömluleysi Aðalheiðar megi nefna að stefnendur hafi keypt handa henni GSM-síma, sem ætlað hafi verið sem nokkurs konar öryggistæki. Hömluleysi Aðalheiðar hafi þó leitt til þess að símareikningur stefnenda hækkaði um 50.000 krónur á mánuði. Stefnendur hafi brugðist við með því að loka á símtöl úr símanum þannig að Aðalheiður hafi einungis getað sent SMS-skilaboð, ef hún lenti í vandræðum. Reikningur stefnenda vegna SMS-skilaboðanna sé nú um 20.000 krónur á mánuði þar sem Aðalheiður sendi um 60 SMS á sólarhring. Af þeim sökum sé að mati stefnenda varanleg gæsla og umönnun dóttur þeirra alger forsenda fyrir því að hún geti lifað eins venjulegu lífi og mögulegt er. Niðurstaða örorkunefndar staðfesti slíkt. Ef aðstoðar stefnenda nyti ekki við væru allar líkur á að dóttir þeirra færi sér eða öðrum að voða. Að mati stefnenda verði fjártjón þeirra ekki bætt með aðstoð hins opinbera, en ekki sé starfrækt nein eftirmeðferð á Íslandi fyrir heilaskaddaða. Öll endurhæfing og þjálfun Aðalheiðar sé því í höndum stefnenda en ljóst sé að sú þjálfun sé nauðsynleg forsenda þess að Aðalheiður geti þroskast á eðlilegan hátt. Þá hafi ekki verið gert ráð fyrir tjóni stefnenda í örorku- og miskabótum til Aðalheiðar. Sé því ljóst að hluti þess tjóns sem varð vegna slyss Aðalheiðar sé enn óbætt. Bótakröfu stefnenda kveða þeir byggða á eftirfarandi 3 þáttum: Tekjutap Óumdeilt sé að stefnendur hafi orðið fyrir miklu tekjutapi fyrstu mánuðina eftir slysið. Samkvæmt samanburði á launum stefnanda Stellu á 6 mánaða tímabili fyrir og eftir slys sjáist að meðallaun hennar hafi lækkað úr 74.565 krónum í 29.792 krónur, eða um 60%. Tekjutap stefnanda Stellu á tímabilinu frá slysi til desember 1997, þ.e. þegar Stella ætlaði að hefja nám í Tækniháskóla Íslands, reiknist því 895.460 krónur (kr. 44.773 x 20). Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi. Útlagður kostnaður A)Verslunarskóli Íslands Í fyrsta lagi sé um að ræða reikning fyrir skólagjöldum frá Verslunarskóla Íslands að fjárhæð 25.900 krónur, en stefnandinn Stella hafi hafið nám við skólann í janúar 1996 en þurft að bregða námi í mars þegar dóttir hennar lenti í fyrrgreindu slysi. Önnin hafi ónýst fyrir henni og þar með skólagjöldin sem hún hafi verið búin að greiða. Krafist er dráttarvaxta frá 8. desember 2001. B)Newbold College Í öðru lagi sé um að ræða kostnað vegna tveggja ferða í Newbold College-enskuskólann í Englandi, en stefnendur hafi ákveðið að senda dóttur sína í skólann til að auka sjálfstraust hennar. Stefnendur telja ótvírætt að dvölin þar hafi orðið Aðalheiði til góðs. Algengt sé að unglingar fari einir í þennan skóla en sökum veikinda Aðalheiðar hafi stefnandinn Stella farið með henni sumarið 2000 en fjölskyldan farið öll saman sumarið 2001. Kostnaður vegna skólaársins 2000 hafi verið 875 sterlingspund fyrir skólagjöldum, eða 104.125 krónur miðað við þágildandi gengi, og 20.435 krónur vegna flugfargjalda. Kostnaður vegna skólaársins 2001 hafi verið 1.400.50 sterlingspund vegna skólagjalda, eða 166.659 krónur og 84.855 krónur vegna fluggjalda. Heildarkostnaður stefnenda vegna skólagöngu Aðalheiðar í Newbold College sumurin 2000 og 2001 hafi því numið 376.074 krónum. Krafist er dráttarvaxta af 250.000 krónum frá 8. desember 2001 en af mismuninum, 126.074 krónum, er krafist dráttarvaxta frá þingfestingardegi. C)Kostnaður við endurhæfingu stefnenda Í þriðja lagi sé krafist bóta vegna útlagðs kostnaðar á endurhæfingu stefnandans Stellu en vegna þess mikla álags sem slys Aðalheiðar hafi haft á heimilislíf stefnenda hafi hún þurft að leita aðstoðar sjúkraþjálfara og sálfræðings. Samtals hafi stefnendur greitt 21.850 krónur fyrir þessa aðstoð. Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi. D)Kostnaður vegna námskeiðs Í kjölfar slyss dóttur stefnenda hafi þeim verið bent á af læknum og hjúkrunarfræðingum að fara á námskeið hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins um afleiðingar höfuðáverka. Þetta námskeið hafi verið stefnendum nauðsynlegt til að fræðast um hið breytta hegðanamynstur dóttur sinnar og til þess að fá ráðleggingar fagfólks um hvernig best væri að lifa með því. Kostnaður á hvern þátttakanda hafi verið 8.000 krónur, eða 16.000 krónur fyrir stefnendur. Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi. E)Kostnaður vegna þjálfunar Á árunum eftir slys dóttur stefnenda hafi þau greitt fyrir iðju- og sjúkraþjálfun hennar hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra. Samtals nemi reikningar þessir 12.209 krónum, en þjálfun þessi hafi verið óumdeilanleg nauðsyn fyrir dóttur stefnenda. Kostnaðurinn hafi ekki verið greiddur af ríkinu þar sem ekki hafi verið búið að meta dóttur stefnenda öryrkja á þessum tíma og hafi því stefnendur þurft að leggja út fyrir honum. Að mati stefnenda fellur þessi kostnaður beint undir sjúkrakostnað 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993. Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi. F)Kostnaður vegna stoðtækja Við slysið hafi annar fótur dóttur stefnenda styst. Af þeim sökum hafi verið nauðsynlegt að fá sérstakt innlegg í skó hennar. Kostnaður vegna þessa hafi numið 12.510 krónum. Að mati stefnenda falli þessi kostnaður einnig beint undir sjúkrakostnað 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993. Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi. Útlagður kostnaður stefnenda nemi því alls 464.543 krónum. Áætlað fjártjón Eins og ljóst sé muni dóttir stefnenda aldrei geta staðið á eigin fótum og alltaf verða upp á foreldra sína komin. Slíkt muni óhjákvæmilega skerða tekjumöguleika þeirra í framtíðinni. Vegna slyssins sé Aðalheiður mjög klaufsk og stöðugt að ganga á búsmuni og eyðileggja þá. Hún missi mjög mikið af diskum og glösum þannig að þeir brotni. Aðalheiður hafi einnig orðið uppvís að því að brjóta vísvitandi hluti í reiðiköstum án þess að geta gefið nokkrar skýringar á athæfi sínu, t.d. hafi hún tekið í sundur rándýra myndavél stefnenda og sparkað gat á hurð á heimilinu. Þar sem mjög erfitt sé að meta tjón stefnenda sé bótakrafa þeirra áætluð 4.000.000 króna. Stefnendur telja kröfulið þennan síst ofreiknaðan þar sem hafa verði í huga að í þessum lið felist tekjutap hvors um sig næstu 20-30 árin, eða það sem eftir sé af starfsævi þeirra beggja. Ljóst sé að með 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993 sé dómstólum veitt nokkurt svigrúm til þess að telja tjón til annars fjártjóns, svo lengi sem tjón sé sannað og það falli ekki undir aðra sérgreinda bótaliði skaðabótalaga. Vísað er til meginreglu skaðabótaréttar og almennu skaðabótareglunnar sem og þeirra lagagreina sem fram koma í kaflanum um málsástæður. Vísað er til XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 88., 90. og 97. gr. Kröfur um dráttarvexti, styður stefnandi við reglur III. og IV. kafla nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga 91/1991. Sýknukrafa stefndu er byggð á þeirri meginreglu skaðabótaréttar, að aðeins sá sem slysatburður bitnar á beint, þ.e. slasast sjálfur, geti krafist skaðabóta úr hendi tjónvalds eða ábyrgðartryggjanda hans. Aðrir sem verði óbeint fyrir tjóni vegna slyssins, svo sem fjölskylda slasaða eða aðrir ættingjar, eigi hins vegar ekki rétt til skaðabóta fyrir tjón sitt í tengslum við slysið, svo sem vegna rasks á persónulegum högum sínum, óþægindum og aukinni fyrirhöfn vegna hins slasaða eða auknum útgjöldum í tengslum við slys hans. Með lokauppgjöri dags. 8. október 2003 hafi tjónþoli umrædds slyss, dóttir stefnenda, Aðalheiður Erla Davíðsdóttir, fengið greiddar að fullu þær skaðabætur sem hún hafi átt rétt á að lögum úr hendi stefndu og eigi foreldrar hennar engan rétt til sérstakra bóta sér til handa. Ákvæði 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 tiltaki að sá sem valdi líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hljótist. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum nr. 50/1993 segi að með orðunum „annað fjártjón“ í 1. mgr. 1. gr. sé átt við útgjöld sem falla á tjónþola strax eða fljótlega eftir að tjónsatvik bar að höndum en erfitt er að færa sönnur á, t.d. með því að leggja fram reikninga. Annað fjártjón í skilningi 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé því tjón sem falli á tjónþola sjálfan. Löggjafinn hafi því ekki verið að breyta langvarandi réttarframkvæmd að það sé eingöngu tjónþolinn sjálfur sem eigi kröfu til bóta vegna líkamstjóns. Í þeim tilvikum sem aðstandendur hafi fengið dæmdar umönnunarbætur hafi slíkar bætur grundvallast á því að fyrir hendi hafi verið læknisfræðileg þörf tjónþolans eða heilsufarsleg nauðsyn hans á viðkomandi aðhlynningu aðstandandans. Bæturnar hafi þannig verið sama eðlis og sjúkrakostnaður eftir slys. Ekki hafi verið sýnt fram á læknisfræðilega þörf dóttur stefnenda á slíkri umönnun. Þegar slík læknisfræðileg nauðsyn eða þörf sé ekki fyrir hendi eða sé ekki skilyrði bata og endurhæfingar, sé ekki lagagrundvöllur fyrir bótakröfunni. Heilsufarslegt ástand dóttur stefnenda sé orðið stöðugt og því verði ekki séð, að grundvöllur sé til sérstakra bóta til foreldra eða annarra aðstandenda tjónþola, þótt hún búi þar áfram á heimili. Bætur tjónþola umrædds slyss fyrir varanlega örorku mæti kostnaðinum við framfærslu hennar og umönnun enda eigi örorkubætur fyrst og fremst að vera til framfærslu í lífinu. Kröfu stefnenda um bætur vegna tekjutaps næstu 20-30 ár að fjárhæð 4.000.000 króna sé jafnframt mótmælt sem tölulega órökstuddri með öllu. Skorti bæði sönnun um læknisfræðilega þörf á stuðningi foreldra Aðalheiðar með henni alla ævi og hvað slíkur stuðningur myndi þá kosta í raun og veru. Þá sé alls óvíst að Aðalheiður muni þurfa að búa heima hjá foreldrum sínum næstu 20-30 árin eins og stefnendur haldi fram. Kröfu stefnenda vegna innleggs dóttur stefnenda og iðju- og sjúkraþjálfunar hafna stefndu með vísan til þess að uppgjör um örorkubætur sem ætlaðar séu til framfærslu dóttur stefnenda hefur þegar farið fram. Varðandi ferðakostnað fjölskyldunnar til Englands verði ekki heldur séð að sumarferðir til enskunáms þangað hafi verið læknisfræðileg nauðsyn i tengslum við endurhæfingu Aðalheiðar eftir slysið. Kostnaður við sjúkraþjálfun og sálfræðiaðstoð móður vegna álags á heimilinu vegna slyss dótturinnar sé of fjarlæg og ófyrirsjáanleg afleiðing slyss til að geta talist vávæn eða sennileg afleiðing þess. Sama gildi um skólagjald fyrir stefnanda Stellu í Verslunarskóla Íslands sem nýttist ekki og kostnað vegna námskeiðs stefnanda hjá Greiningarstöð ríkisins árið 1997. Sé um að ræða of ófyrirsjáanlegar og óbeinar afleiðingar slyss til að skylt sé að bæta þær. Að auki séu framangreindar kröfur fyrndar samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndu hafni því bótaskyldu vegna þessa. Að lokum sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt og þess krafist að telji dómurinn stefndu bótaskylda verði dráttarvextir ekki reiknaðir fyrr en frá dómsuppsögudegi. Vísað er til meginreglna skaðabótaréttar varðandi sýknukröfu, skaðabótalaga nr. 50/1993 og 99. gr. umferðarlaga nr. 99/1987. Til stuðnings kröfu um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA Í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum segir að sá sem bótaábyrgð beri á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hljótist og enn fremur þjáningabætur. Það er meginregla í skaðabótarétti að einungis þeir sem verða sjálfir fyrir tjóni á líkama geti átt rétt til skaðabóta en ekki þeir sem verða fyrir afleiddu tjóni. Dómstólar hafa þó í einstökum tilvikum dæmt aðstandendum slasaðs manns umönnunarbætur vegna afleidds tjóns þeirra, sbr. dóma Hæstaréttar H 162. 1992, H 238. 1987 og H 74. 1989. Allir þessir dómar varða atvik sem áttu sér stað fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993. Í athugasemdum í greinargerð fyrir 1. gr. frumvarps þess er varð að skaðabótalögum segir að ekki sé gert ráð fyrir neinni efnisbreytingu að því er varðar bætur fyrir það sem nefnt var röskun á stöðu og högum fyrir gildistöku laganna og segir að heimilt verði að bæta slíkt sem „annað fjártjón“. Þá segir að ákvæðið um bætur fyrir annað fjártjón sé einnig sett til þess að veita svigrúm til þess að ákvarða bætur fyrir tjón sem ekki teljist til sjúkrakostnaðar í þröngri merkingu þess orðs. Dómurinn telur að með vísan til þessara lögskýringargagna svo og framangreindra dóma megi fallast á það með stefnendum að þeir geti átt bótakröfu á hendur stefndu, sýni þeir fram á að þeir hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til slyss dóttur þeirra. Stefnandi Stella krefst bóta vegna tapaðra tekna sinna frá slysdegi til desember 1997 að fjárhæð 895.460 krónur. Við útreikning kröfu sinnar styðst þessi stefnandi við launaseðla frá vinnuveitanda sínum og kemur fram af gögnunum að launatekjur hennar lækkuðu um 60% á umræddu tímabili. Fallist er á þennan kröfulið eins og hann er fram settur. Þá krefja stefnendur um greiðslu á því sem þau telja útlagðan kostnað samtals að fjárhæð 464.543 krónur. Krafa þessi er í 6 liðum og varða fjórir þeirra kostnað vegna skólagjalda stefnanda Stellu sem ekki nýttist henni, kostnað vegna ferða stefnenda og dóttur þeirra til Englands og skólagjöld þar, kostnað vegna endurhæfingar stefnenda og námskeiðs sem þau sóttu. Ekki verður fallist á það að kostnaður þessi hafi verið sennileg afleiðing slyss dóttur stefnenda þannig að falli undir ákvæði 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og er þessum fjórum liðum því hafnað. Hins vegar verður fallist á að kostnaður við iðju- og sjúkraþjálfun dóttur stefnenda að fjárhæð 12.209 krónur og kostnaður vegna innleggs í skó að fjárhæð 12.510 falli undir sjúkrakostnað í skilningi 1. gr. 1. mgr. skaðabótalaga og eru þessir tveir liðir samtals að fjárhæð 24.719 krónur teknir til greina. Loks gera stefnendur kröfu um 4.000.000 króna í bætur fyrir áætlað fjártjón þeirra vegna þess að dóttir þeirra verði alltaf upp á þau komin og muni það skerða tekjumöguleika þeirra í framtíðinni. Fram kemur í álitsgerð örorkunefndar frá 15. apríl 2003 að dóttir stefnenda muni líklegast búa áfram heima á meðan foreldra njóti við. Varanleg örorka hennar vegna slyssins er 100% eða alger og mun vinnugeta hennar væntanlega vera bundin við hlutastarf á vernduðum vinnustað í framtíðinni. Þá kemur fram í læknisvottorði Borghildar Einarsdóttur frá 25. nóvember 2005 að ljóst sé að stúlkan hafi þurft mikinn stuðning og umönnun foreldra sinna allt frá því slysið varð og þurfi enn. Dómurinn telur stefnendur hafa sýnt fram á að af slysinu hafi leitt umtalsverðar breytingar á högum þeirra og að það hafi áhrif á tekjumöguleika þeirra til frambúðar. Er því fallist á kröfu þeirra um bætur samkvæmt þessum lið sem þykja hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur. Samkvæmt þessu verða stefndu dæmdir til að greiða stefnendum 1.920.179 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Með greiðslu bóta hinn 12. febrúar 2002 og 8. október 2003 greiddi stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. dóttur stefnenda bætur vegna tjóns hennar. Við lokauppgjör var gerður fyrirvari vegna krafna stefnenda í því máli sem hér er dæmt. Verður því ekki fallist á það með stefndu að kröfur stefnenda séu fyrndar vegna ákvæða 99. gr. umferðarlaga. Stefnendur hafa fengið gjafsóknarleyfi og greiðist allur málskostnaður þeirra, 698.880 krónur þar með talinn virðisaukaskattur, úr ríkissjóði. Stefndu greiði 698.880 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Gísli Sigurðsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnendum, Stellu Ingibjörgu Leifsdóttur og Davíð Jóni Ingibjartssyni, 1.920.179 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 31. mars 2005 til greiðsludags. Stefndu greiði 698.880 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, 698.880 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 354/2017
Hatursorðræða Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Sératkvæði
X var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið nánar tilgreind ummæli falla í athugasemd á tiltekinni vefsíðu. Lutu ummælin að ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og sneri að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Með vísan til orðalags ummæla X taldi Hæstiréttur að þótt þau hefðu falið í sér smánun í garð samkynhneigðra og fordóma, gætu þau ekki talist slík að fullnægt væri því skilyrði að þau fælu í sér hatursorðræðu í þessum skilningi. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 24.maí 2017 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur tilrefsingar.Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, til vara að ákvörðunrefsingar verði frestað skilorðsbundið, en að því frágengnu að refsing verðisvo væg sem lög heimila.ISamkvæmt gögnum málsins var á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl2015 lögð fram svohljóðandi tillaga: „Samfylkingin gerir það að tillögu sinniað farið verði í átak í eflingu hinseginfræðslu og –ráðgjafar í grunnskólumHafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning viðSamtökin ´78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1. til 10.bekkjar og sérfræðingar Samtakanna haldi námskeið fyrir alla starfsmenngrunnskóla Hafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verðisömuleiðis gert kleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakannaán endurgjalds.“ Tillögunni fylgdi greinargerð, þar sem lýst var röksemdumfyrir því að taka upp fræðslu af þessum toga. Þær röksemdir lutu einkum aðaðstæðum barna á unglingsárum, sem teldu sig eiga í félagslegum erfiðleikumvegna kynhneigðar eða kynvitundar, en fræðslan gæti skipt sköpum í lífi þeirraog auðveldað þeim að takast á við tilfinningar sínar. Samkvæmt félagslögumSamtakanna ´78, sem vísað var til í tillögunni, er markmið þeirra að lesbíur,hommar, tvíkynhneigðir og „transgender fólk“, í einu lagi nefnt hinsegin fólk,verði sýnilegt, viðurkennt og njóti fyllstu réttinda í samfélaginu. Til að náþeim markmiðum leitist samtökin við að skapa hinsegin fólki félagslegan ogmenningarlegan vettvang og styrkja þannig sjálfsvitund þess, samkennd ogsamstöðu um sérkenni sín, svo og að vinna að baráttumálum þess með „fræðslu umreynslu þess og sérkenni, eftir þeim leiðum sem árangursríkastar þykja hverjusinni svo sem á vettvangi löggjafarvalds, í opinberu fræðslukerfi og ífjölmiðlum“. Af fundargerð bæjarstjórnarinnar verður ráðið að talsverðarumræður urðu um framangreinda tillögu, en að þeim loknum var einróma samþykktsvofelld ályktun: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar tekur jákvætt í málið og vísartillögunni til frekari útfærslu í fræðsluráði.“Að kvöldi 15. apríl 2015 birtust á tveimur vefmiðlum fréttir umframangreinda ályktun bæjarstjórnarinnar. Annars vegar var á vefmiðlinum dv.isbirt frétt með fyrirsögninni: „Hafnarfjörður: Fyrst til að bjóðagrunnskólanemum upp á hinseginfræðslu“, þar sem tillagan að baki ályktuninnivar tekin upp í heild. Greint var frá því að tillagan hafi verið flutt aðfrumkvæði félags ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði, sem lýst hafi mikilliánægju með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar. Hins vegar var á vefmiðlinum Vísi birtfrétt undir fyrirsögninni: „Hinseginfræðsla í Hafnarfirði“, sem hófst meðeftirfarandi orðum: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti í dag að eflahinseginfræðslu í grunnskólum bæjarins. Samkvæmt tillögunni sem samþykkt varmunu starfsmenn grunnskóla Hafnarfjarðar fá fræðslu frá fulltrúum Samtakanna78. Þá verður öllum nemendum skólanna boðið að fá viðtal hjá ráðgjöfumSamtakanna 78 nemendunum að kostnaðarlausu. Sveitarfélagið mun hefja samstarfvið Samtökin 78 um þróun námsefnis fyrir alla bekki grunnskóla.“ Á sama hátt ogá hinum vefmiðlinum var greint frá því hverjir hafi átt frumkvæði að flutningitillögunnar, svo og að þeir hafi lýst ánægju með niðurstöðu bæjarstjórnarinnar.Ráðið verður af gögnum málsins að verulegar umræður hafi kviknað vegnaframangreindra frétta og birtust meðal annars á báðum vefmiðlunum í stórum stílathugasemdir frá almenningi, sem tengdust þeim. Verður þar séð að þeir, semlétu frá sér slíkar athugasemdir, hafi margir haft eindregnar skoðanir um ágætieða lesti ákvörðunar bæjarstjórnarinnar og var sú umræða á köflum hvöss. Daganaá eftir færðist umræðan jafnframt út í aðra miðla. Meðal annars í þætti áútvarpi Sögu 20. apríl 2015 gafst hlustendum kostur á að láta uppi í útsendinguálit sitt á ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og eiga skoðanaskipti um atriðihenni tengd við stjórnanda þáttarins. Umræður í þeim þætti kölluðu framviðbrögð í öðrum miðlum, þar sem því var meðal annars hreyft að í honum hafifólki gagnrýnislaust gefist kostur á að koma á framfæri fordómum og hatursorðræðu.Um líkt leyti var einnig sett á fót vefsíða með heitinu: „Barnaskjól“ og stóðefst á forsíðu hennar: „Stöðvum innrætingu Samtakanna 78 á skólabörnum“. Áforsíðunni sagði einnig: „Stöðvum innrætingu háværra en lítilla þrýstihópa ísamfélaginu á börnum okkar. Enga kennslu í skólum sem ekki er samþykkt afmeirihluta þjóðarinnar.“ Ákærði var meðal þeirra, sem tók þátt í almennri umræðu af framangreindutilefni, en frá honum birtist 22. apríl 2015 svofelld athugasemd á vefsíðunniBarnaskjóli: „Hlutlausa kynfræðslu á að veita í skólum en ALDREI réttlætaónáttúrulega kynhegðan fyrir saklausum börnum og kalla það sem er óeðlilegteðlilegt!!!“Samtökin ´78 beindu 26. apríl 2015 kæru til lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, þar sem fram kom að nafngreindur fyrirsvarsmaður samtakannateldi ákærða hafa unnið sér til refsingar með framangreindum ummælum. Með bréfi8. september sama ár tilkynnti saksóknari við embætti lögreglustjóranskærandanum að kæru hans hafi verið vísað frá, þar sem ekki þætti grundvöllur tilað hefja rannsókn á ætluðu broti. Ríkissaksóknari felldi þessi málalok úr gildimeð ákvörðun 6. nóvember 2015 og lagði þar fyrir að fram færi rannsókn ítilefni af kærunni. Á þessum grunni hóf lögreglustjórinn rannsókn og höfðaði aðhenni lokinni mál þetta á hendur ákærða með ákæru 8. nóvember 2016. Í hinumáfrýjaða dómi er ákæran tekin orðrétt upp, en í henni er ákærða gefin að sökhatursorðræða með fyrrgreindum ummælum á áðurnefndri vefsíðu og að hafa brotiðá þann hátt gegn 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.IIFyrrnefnd 233. gr. a. var tekin upp í almenn hegningarlög með 1. gr. laganr. 96/1973, en þar var mælt svo fyrir að hver, sem með háði, rógi, smánun,ógnun eða á annan hátt réðist opinberlega að hópi manna vegna þjóðernis þeirra,litarháttar, kynþáttar eða trúarbragða, skyldi sæta sektum, varðhaldi eðafangelsi allt að 2 árum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga,var því meðal annars lýst að ályktun hafi verið samþykkt 12. desember 1960 áallsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, þar sem fordæmd hafi verið hvers konarmismunun á sviðum stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menntunar- ogmenningarmála vegna þjóðernis, kynþáttar eða trúarbragða og hún talin ganga íberhögg við sáttmála þeirra samtaka. Á grundvelli þessarar ályktunar hafi ávettvangi þeirra verið gerður 21. desember 1965 Alþjóðasamningur um afnám allskynþáttamisréttis. Íslenska ríkið hafi fullgilt þennan samning 13. mars 1967,sbr. auglýsingu nr. 14/1968. Með 2. gr. samningsins hafi aðildarríki hans tekiðá sig skyldur til að fordæma hvers konar kynþáttamismunun og vinna gegn hennimeð öllum ráðum. Í þessu skyni hafi aðildarríkin skuldbundið sig til að setjalöggjöf, sem bannaði þá mismunun sem samningurinn tæki til og höfð væri íframmi af einstaklingum, hópum eða samtökum. Með 4. gr. samningsins hafiaðildarríkin jafnframt skuldbundið sig til að setja lög, sem lýstu refsiverðahvers konar starfsemi sem breiddi út skoðanir um kynþáttahatur eða hvetti tilmismununar eða ofbeldisverka gagnvart tilteknum hópi manna vegna litarháttarþeirra eða þjóðernis. Á Norðurlöndunum hafi sérstakar nefndir fjallað um þörf álagasetningu vegna samningsins og hafi verið samvinna milli þeirra. Íslenskaríkið hafi ekki átt hlut að þeirri samvinnu, en við afrakstur hennar hafi veriðstuðst við gerð frumvarpsins og fylgt fyrirmyndum í öðrum norrænumlagafrumvörpum um sama efni. Í skýringum við 1. gr. frumvarpsins var tekið framað ætlast væri til að bæði orð og annars konar viljatjáning félli undir hiðrefsiverða svið. Slíka háttsemi yrði að hafa uppi opinberlega og hún jafnframtað beinast að hópi manna, en þar gætu þó fallið undir tilvik, sem sneru aðeinstökum manni, ef hann teldist tákn fyrir heild. Ljóst væri að refsiákvæðifrumvarpsins myndi ekki stemma stigu við „að lýsa með fræðilegum hætti mismunkynþátta, fólki af mismunandi litarhætti o.fl., og gegnir hinu sama ummálefnislegar umræður, þótt ekki séu á fræðasviði.“ Þá var áréttað að meðfrumvarpinu væri að norrænni fyrirmynd gengið lengra en í samningnum frá 21.desember 1965, enda væri þar ekki fjallað um atlögur vegna trúarbragða.Með 2. gr. laga nr. 135/1996 var 233. gr. a. almennra hegningarlaga aðtvennu leyti breytt, en að því gerðu varðaði sömu refsingu og fyrr að ráðastmeð háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt opinberlega að manni eða hópimanna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eðakynhneigðar. Fólust breytingarnar þannig annars vegar í því að háttsemi, semlýst var í ákvæðinu, gæti hvort heldur beinst að einstökum manni eða hópi mannaog hins vegar að tilefni háttseminnar gæti auk annars verið kynhneigð þessmanns eða hóps. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, vargetið um að tilefni til flutnings þess mætti rekja til skýrslu nefndar, semforsætisráðherra hafi skipað í samræmi við ályktun Alþingis 19. maí 1992 til aðkanna stöðu samkynhneigðra hér á landi. Í skýrslunni hafi verið bent á að íDanmörku, Noregi og Svíþjóð hafi refsiákvæðum, sem fjalli um kynþáttamisrétti,verið breytt á þann hátt að þau næðu einnig til misréttis í garðsamkynhneigðra. Þar hafi einnig verið vísað til þess að slík breyting myndifela í sér skýra yfirlýsingu löggjafans um ótvíræð réttindi samkynhneigðra tilfullrar aðildar að íslensku samfélagi, sem myndi stuðla að því að þeir leituðuóhikað réttar síns.Aftur voru gerðar breytingar á 233. gr. a. almennra hegningarlaga með 2.gr. laga nr. 13/2014, en áður höfðu fyrirmæli um varðhaldsrefsingu verið felldúr ákvæðinu með lögum nr. 82/1998. Frá því að lög nr. 13/2014 tóku gildi hefurþað varðað sömu viðurlögum og fyrr að hæðast opinberlega að, rógbera, smána eðaógna manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem meðmyndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða,kynhneigðar eða kynvitundar eða að breiða slíkt út. Í athugasemdum, sem fylgdufrumvarpinu sem varð að lögum nr. 13/2014, var því lýst að í tillögu um breyttorðalag 233. gr. a. almennra hegningarlaga væri einkum skilgreint nánar en ígildandi lögum með hvaða hætti ólögmæt tjáning væri sett fram. Það væri gertmeð hliðsjón af samningi Evrópuráðsins um tölvubrot frá 23. nóvember 2001 ogbreytingum, sem gerðar hafi verið á hliðstæðu ákvæði hegningarlaga annarsstaðar á Norðurlöndunum, en að þessu leyti yrði ekki efnisleg breyting frágildandi ákvæði um annað en það að jafnframt yrði refsivert að breiða ummæliút. Einnig væri lagt til eftir fyrirmynd í annarri norrænni löggjöf að felldyrðu brott fyrirmæli um að refsiverða háttsemin fælist í því að ráðast meðnánar tilteknum hætti að öðrum, en þess í stað gert ráð fyrir því að brot yrðiframið með því að tiltekin tjáning væri „sett fram opinberlega eða hún breiddút með ógnunum, smánun, niðurlægingu, fyrirlitningu eða með hatursfullumhætti.“ Þá væri breyttu ákvæði ætlað að sporna við mismunun á grundvellikynvitundar, sbr. meðal annars lög nr. 57/2012 um réttarstöðu einstaklinga meðkynáttunarvanda. Auk þessa var því lýst í athugasemdunum að í frumvarpinu væritekið mið af tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 31. mars 2010 umaðgerðir til að berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar.Þar hafi aðildarríki Evrópuráðsins verið hvött til að taka refsilöggjöf tilsérstakrar skoðunar til að tryggja mannréttindi þessara hópa, veita þeim aðgangað virkum réttarúrræðum meðal annars með refsivernd og berjast gegn hvers konartjáningu í fjölmiðlum eða vefmiðlum, sem væri fallin til að hvetja til, dreifaeða stuðla að hatri eða annars konar mismunun í garð þessara hópa, en slíkanhatursáróður ætti að banna. Einnig var vísað til ályktunar þings Evrópuráðsins29. apríl 2010 um mismunun vegna kynhneigðar og kynvitundar, en þar væruaðildarríki ráðsins hvött meðal annars til að fordæma hatursáróður á þessumgrunni og tryggja einstaklingum vernd gegn slíku án þess þó að skerðatjáningarfrelsi.IIIÍ 233. gr. a. almennra hegningarlaga kemur ekki fram hugtakiðhatursorðræða þótt það sé notað í ákæru í upphafi lýsingar sakargifta á hendurákærða og að auki í fyrrgreindum lögskýringargögnum með frumvarpinu, sem varðað lögum nr. 13/2014, og tilmælum og ályktunum alþjóðlegra stofnana, sem snúaað lagasetningu um þessi efni. Má líta á þetta hugtak sem samnefnara fyrir þáhæðni, rógburð, smánun eða ógnun, sem refsivert er að tjá eftir ákvæðinu, og þáum leið sem mælikvarða á þann grófleika tjáningarinnar, sem áskilinn er. Af þvíleiðir að tjáningin verður að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eðafordæmingu að telja megi hana til hatursorðræðu í garð þess, sem henni er beintað.Hér að framan voru tekin upp þau ummæli ákærða, sem ákæruvaldið krefst aðhonum verði gerð refsing fyrir. Í þeim lýsti ákærði þeirri skoðun að veita ætti„hlutlausa kynfræðslu“ í skólum, en þar ætti aldrei að „réttlæta ónáttúrulegakynhegðan“ fyrir börnum og „kalla það sem er óeðlilegt eðlilegt“. Af samhengiþessara ummæla ákærða við umræðuna, sem þá stóð yfir, orkar ekki tvímælis að súónáttúrulega og óeðlilega kynhegðan, sem hann nefndi svo, væri samkynhneigð.Jafnframt fólst í orðum hans tjáning á þeirri skoðun að með kynfræðslu barnaætti ekki að láta í veðri vaka að samkynhneigð væri eðlileg. Með þessu viðhafðiákærði orð, sem telja má smánun í garð samkynhneigðra. Þótt orðin hafijafnframt borið með sér fordóma verður á hinn bóginn ekki litið fram hjá því aðsamkvæmt áðursögðu verður tjáning ekki felld undir verknaðarlýsingu 233. gr. a.almennra hegningarlaga nema telja megi hana fela í sér slíka óbeit, andúð,fyrirlitningu eða fordæmingu að flokka megi hana undir hatursorðræðu.Framangreind orð ákærða geta ekki talist slík að því skilyrði sé fullnægt. Afþessum sökum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu ákærða afkröfum ákæruvaldsins.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Þá verður felldur áríkissjóð allur áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaunverjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns,868.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómaraÉg geri hvorki athugasemdir við lýsingu meirihlutadómenda á málavöxtum né umfjöllun þeirra um aðdragandann að setningu þessrefsiákvæðis sem háttsemi ákærða er færð undir í ákæru en þar segir að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eðaógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem meðmyndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða,kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skuli sæta sektum eðafangelsi allt að 2 árum.Í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram aðallir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinará hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þærfyrir dómi. Er jafnframt kveðið á um að ritskoðun og aðrar sambærilegartálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr.greinarinnar má aðeins setja tjáningarfrelsi skorður með lögum í þáguallsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eðavegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samræmastlýðræðishefðum. Sambærileg ákvæði um tjáningarfrelsi er að finna í 10. gr.samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu.Við úrlausn málsins verður einnig að líta til 1.mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs,heimilis og fjölskyldu, svo og til 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um aðallir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits tilkynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar,efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Verður ennfremur að hafa í hugaákvæði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar um að engum verði gert að sætarefsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð að lögum áþeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrarháttsemi. Er sú regla jafnframt höfð sem upphafsákvæði almennra hegningarlaganr. 19/1940. Til þess er að líta að orðalag framangreindshegningarlagaákvæðis er einkar opið og veitir litla leiðbeiningu um það hvaðlöggjafinn telur flokkast undir slíka háttsemi, sem í ákæru er nefndhatursorðræða, eða hversu langt borgararnir megi ganga í umræðu áður en tilgreina kemur að ríkisvaldið refsi fyrir hana sem afbrot með þeim áhrifum semþað hefur í för með sér í lýðræðislegu samfélagi. Með hliðsjón af því og aðvirtum ákvæðum 73. gr. og 69. gr. stjórnarskrárinnar, verður að túlkagildissvið ákvæðisins afar varlega og ákærðum manni mjög í hag. Er ella hættvið að varnaðaráhrif refsidóma í málum sem þessum hefti um of hina almennuumræðu sem 73. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að vernda, innan þeirra markasem þar eru sett. Eins og nánar greinir í atkvæði meirihlutans voruummæli ákærða viðbrögð hans við ályktun bæjarstjórnar Hafnarfjarðar um gerðsamstarfssamnings við tiltekin frjáls félagasamtök um svonefnda hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Ummælin lét ákærði falla íathugasemdadálk um þetta efni á vefsíðu tiltekins samfélagsmiðils og voru þausem slík opinber. Samkvæmt áðurgreindu voru ummæli ákærða innlegghans í samfélagsumræðu um það hvernig hagað skyldi kennslu skólaskyldragrunnskólabarna í umræddu sveitarfélagi. Voru ummælin hluti af skoðanaskiptum ásamfélagsmiðli þar sem oft er vaðið á súðum og vart til þess fallin að veitaskoðun ákærða brautargengi. Á hinn bóginn má fallast á með ákærða að ekki liggiannað fyrir en að megintilgangur orða hans hafi átt að vera sá að andmælasamþykkt stjórnvaldsins og eftir atvikum fá hana dregna til baka. Hafi ummælinþannig verið viðbrögð ákærða í kjölfar þess að fjallað var opinberlega umályktun stjórnvaldsins frekar en viðleitni hans til að ógna, smána, rógbera eðahæðast að ótilteknum hóp vegna kynhneigðar eða kynvitundar, eins og honum ergefið að sök í ákæru. Þá voru ummæli ákærða ekki þess eðlis að kallað værieftir ólögmætum aðgerðum eða ofbeldi. Má hafa í huga í þessu sambandi aðummælunum var ekki þröngvað upp á fólk með öðrum hætti en þeim að þau máttuþeir lesa sem vildu nýta sér tiltekna síðu á samfélagsmiðli. Samkvæmt framansögðu verður að líta á hinsannanlega niðrandi ummæli ákærða sem hluta af framlagi hans til almennrar ogopinberrar umræðu um athafnir lýðræðislega kjörins stjórnvalds er vörðuðualmenning. Í ljósi þessa og alls framanritaðs, en þó einkum vegna þeirrarverndar sem veita verður umræðu um meðferð opinbers valds í lýðræðisþjóðfélagi,þó slík vernd geti ekki verið takmarkalaus, er ekki rétt að dæma ákærða sekanum refsivert brot samkvæmt 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Að þessu sögðuer ég sammála niðurstöðu meirihluta dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2017Árið 2017, föstudaginn 28. apríl,er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg afGuðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr.S-834/2016: Ákæruvaldið gegn X en málið var dómtekið 3. þ.m. Málið er höfðað með ákærulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 8. nóvember 2016, á hendur:,,X, kt. [...], [...],fyrir hatursorðræðu, með því að hafa miðvikudaginn 22.apríl 2015, skrifað og birt eftirfarandiummæli við innslag á opnu svæði hópsins „Barnaskjól - Stöðvum innrætinguSamtakanna 78 á skólabörnum“ ásamfélagsmiðlinum facebook:„Hlutlausa kynfræðslu á veita í skólum en ALDREI réttlætaónáttúrulega kynhegðan fyrir saklausum börnum og kalla það sem er óeðlilegeðlilegt!!!“sem fólu í sér ógnun,háð, rógburð og smánun á opinberum vettvangi í garð ótiltekins hóps manna hér álandi vegna kynhneigðar og kynvitundar þeirra.Telst þetta varða við 233. gr. a. almennra hegningarlaganr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar oggreiðslu alls sakarkostnaðar.“Verjandi ákærða krefst aðallegasýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að allur sakarkostnaður,þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi, dagsettu 26. apríl 2015, var lögð framkæra fyrir hönd Samtakanna 78 - félags hinsegin fólks á Íslandi, á hendurákærða vegna háttseminnar sem í ákæru greinir. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,dagsettu 8. september 2015, var kærunni vísað frá embættinu þar sem ekki þóttigrundvöllur fyrir því að hefja rannsókn á hinum meintu brotum. Var í þessusambandi vísað til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ríkissaksóknara barst hinn 3. nóvember 2015 kæraSamtakanna 78 þar sem krafist var endurskoðunar á ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu um að vísa kærunni frá samanber ofangreint. Í greinargerðríkissaksóknara segir að í skýringum lögreglustjóra fyrir ákvörðun sinni segimeðal annar svo: „Lögreglu barst kæra í málinu þann 27. apríl sl. á hendur Xvegna ærumeiðinga og brota gegn friðhelgi einkalífs, með því að hafa ráðistopinberlega með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegnakynhneigðar og/eða kynvitundar þeirra, með nánar tilgreindum ummælum sem sjá máí kæru. Er það mat lögreglu að ummælin falli innan marka tjáningarfrelsiseinstaklinga, sem verndað er með 73. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr.33/1944, og teljist því ekki refsiverð skv. 233. gr. a almennra hegningarlaganr. 19/1940. Var því tekin ákvörðun um að vísa málinu frá á grundvelli 4. mgr.52. gr. laga nr. 88/2008.“Hinn 6. nóvember 2016 felldi ríkissaksóknariákvörðun lögreglustjórans um að vísa kærunni frá úr gildi og lagði fyrirlögreglustjórann að taka málið til rannsóknar. Í kæru Samtakanna 78 til lögreglu og síðar tilríkissaksóknara var brot ákærða talið varða við 233. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Tekin var skýrsla af ákærða hjálögreglunni 17. ágúst 2016 þar sem hann skýrði skrif sín. Nú verður rakinn framburður ákærða fyrir dómi en vitni voru ekki leidd Ákærðineitar sök. Hann kvaðst hafa skrifað og birt ummælin sem um ræðir í ákæru einsog þar greinir. Hann kvað tilefni skrifanna mega rekja til samþykktarbæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 15. apríl 2015. Ákærði kvaðst hafa, semprestur, verið reiður eftir að prestum og trúnni hafi verið hent út úr skólumbæði í Reykjavík og Hafnarfirði eins og ákærði bar og skýrði það álit sitt aðprestar ættu að sinna þar ákveðnu hlutverki. Hann kvað sér ekki í nöp viðsamkynhneigða. Hann samgleddist þeim vegna áunninna réttinda. Hann hafi ekkireiknað með því að skrifin hefðu þau áhrif á lesendur sem lýst er í niðurlagiákærunnar og í 233. gr. a almennra hegningarlaga, það hafi ekki vakað fyrir sérað hafa nein slík áhrif með skrifunum og hann biðjist afsökunar hafi skrifinhaft slík áhrif. Hann hafi hins vegar vonað að skrifin hefðu einhver áhrif ábæjarstjórnina og skýrði ákærði að með skrifunum hafi hann viljað „leyfa börnumað vera börn þangað til þau væru komin undir 12 ára aldur“. Hann kvaðsteinungis hafa beint sjónum sínum að bæjarstjórninni með skrifunum og aðhinsegin fræðslunni sem um var rætt. Hann hafi verið að tala um óeðlilegt ferlihjá bæjarstjórninni að „henda út prestum og hleypa á ungabörn kynfræðslu“ ogætti hann þá jafnt við um kynfræðslu samkynhneigðra og gagnkynhneigðra. Meðhlutlausri kynfræðslu hefði hann átt við slíka fræðslu fyrir börn frá vissumaldri. Niðurstaða Ákærðineitar sök. Sannað er með framburði ákærða ogöðrum gögnum málsins að hann skrifaði og birti ummælin sem í ákæru greinir áopnu svæði hóps á Facebook hinn 22. apríl 2015 eins og lýst er í ákærunni. Í 233. gr. a almennra hegningarlaga segir að hversem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar mannorði eða hópi manna meðummælum eða annarskonar tjáningu svo sem með myndum eða táknum vegna þjóðernis,litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða breiðirslíkt út skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Það að birta hin tilvitnuðu skrif á opinu svæðihópsins sem í ákæru greinir er opinber umfjöllun í skilningi 233. gr. aalmennra hegningarlaga og eru uppfyllt skilyrði greinarinnar um opinberaumfjöllun. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að hver maðureigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrirdómi. Í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að tjáningarfrelsi megi aðeinssetja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, tilverndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra endateljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Sambærilegt ákvæði tilverndar tjáningarfrelsinu er að finna í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 62/1994. Í 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans er fjallað umtakmarkanir á tjáningarfrelsi. Þar segir að mæla verði fyrir um takmarkanirtjáningarfrelsis í lögum og þær þurfi að vera nauðsynlegar í lýðræðisleguþjóðfélagi eða vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla til að fyrraglundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eðaréttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstran trúnaðarmála eða til aðtryggja vald og óhlutdrægni dómstóla. Ráða má af þessu að mikilsverð málefni þarf til aðheimilt sé að skerða tjáningarfrelsið og þær ströngu kröfur renna ásamt öðrumlögskýringarsjónarmiðum stoðum undir það að túlka beri 233. gr. a almennrahegningarlaga þröngri lögskýringu. Í ákærunni er ekki getið um það hvert var tilefniskrifanna sem ákært er vegna en ákærði lýsti því fyrir dóminum að skrifin hefðuverið tilkomin vegna athugasemda sem fram komu í frjálsri umræðu á facebook ítilefni samþykktar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 15. apríl 2015. Samhengisinsvegna og til að setja það sem skrifað var í samhengi er rétt að lýsa tillögunnisem var tilefni skrifanna. Í tillögunni segir meðal annars: „[...].að fariðverði í átak í eflingu hinseginfræðslu og -ráðgjafar í gunnskólumHafnarfjarðar. Hafnarfjarðarbær leitist við að gera samstarfssamning viðSamtökin 78 um þróun námsefnis fyrir öll stig grunnskóla, frá 1 til 10 bekkjarog sérfræðingar Samtakanna haldi námsskeið fyrir alla starfsmenn grunnskólaHafnarfjarðar. Nemendum í unglingadeildum grunnskóla verði sömuleiðis gertkleift að sækja einstaklingsráðgjöf hjá sérfræðingum Samtakanna ánendurgjalds.“ Ákærði lýsti tilefni skrifanna sem í ákæru greinirog hvað hefði vakað fyrir honum með þeim t.d. að láta í ljós skoðanir sínarvarðandi kynfræðslu og aðkomu presta að starfi í skólum. Þótt tjáningarfrelsinu megi setja skorður meðlögum eins og lýst er í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar er tjáningarfrelsi,opinber umræða og frjáls skoðanaskipti ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags.Opinber umræða um hvað eina í lýðræðisþjóðfélagi hefur iðulega í för með sérýmiss konar óþægindi fyrir einstaklinga og eða hópa fólks. Fólk móðgast,hneykslast eða reiðist, telur á sig hallað, telur á sér brotið og svoframvegis. Þetta er óhjákvæmilegur fylgisfiskur opinberrar umræðu ílýðræðisþjóðfélagi. Hin tilvitnuðu ummæli samkvæmt ákæru kunna að vera þessumarki brennd og hafa þessi áhrif en grundvallarrétturinn um tjáningarfrelsi semtryggður er í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10 gr. mannréttindasáttmálaEvrópu tryggir ákærða réttinn til að tjá sig eins og hann gerði. Eins og rakiðvar ber að túlka 233. gr. a almennra hegningarlaga þröngt. Meta verður skrifákærða út frá tilefninu en þau voru í raun hluti af þjóðfélagsumræðu um málefniþar sem skoðanir voru skiptar. Þegar skrifin eru virt með þessi sjónarmið semrakin voru í huga, svo sem að túlka beri 233. gr. a almennra hegningarlagaþröngt, er það mat dómsins að ekkert í skrifunum sé þannig að virða beri þausem brot gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga. Ásetningur er saknæmisskilyrði samkvæmt 233. gr. aalmennra hegningarlaga. Það er mat dómsins að gegn eindreginni neitun ákærða séósannað að hann hafi haft ásetning til þess að hafa þau áhrif með skrifum sínumsem tekin eru upp í ákæruna eða að hann hafi mátt reikna með því að þau hefðuþau áhrif sem lýst er í 233. gr. a almennra hegningarlaga og í niðurlagiákærunnar. Samkvæmt öllu ofanrituðu er það mat dómsins aðákærði hafi ekki gerst brotlegur við 233. gr. a almennra hegningarlaga meðskrifum sínum sem rakin eru í ákæru. Þá er ásetningur hans ósannaður. Bersamkvæmt þessu að sýkna ákærða og dæma að allur sakarkostnaður greiðist úrríkissjóði þar með talin 1.254.260 króna málsvarnarlaun Ólafs Kristinssonarhéraðsdómslögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Kjartan Ólafsson aðstoðarsaksóknari flutti máliðfyrir ákæruvaldið.Guðjón St. Marteinssonhéraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Ákærði, X, er sýknaður af kröfumákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin 1.254.260 króna málsvarnarlaun Ólafs Kristinssonarhéraðsdómslögmanns.
Mál nr. 78/2002
Verksamningur Riftun Gagnkrafa Vanreifun
RB hafði samið við Landsvirkjun um að annast jarðvinnu og gerð undirstaða fyrir aðveitustöð í Borgarfirði. Leitaði RB síðan til N um að gera tilboð sem undirverktaki í verkþætti sem lutu að jarðvinnu. Eftir að verkið var hafið risu deilur milli aðilanna um hvort samningur hefði tekist milli þeirra um verkliðina „aðflutt grús“ og „aðflutt brotið steinefni“, sem leiddu til þess að N hvarf frá verkinu óloknu og krafðist síðar greiðslu samkvæmt tímagjaldi fyrir það sem unnið hafði verið af verkinu. Af dagskýrslum N mátti sjá að hann hafði sjálfur litið svo á að ósamkomulag væri um þessa liði. Gegn mótmælum N var ósannað að RB hafi með afhendingu tilboðsblaðs, þar sem einingarverð þriggja verkliða höfðu verið færð inn, eða með öðru móti, látið í ljós að hann leitaði eingöngu eftir tilboði N í þessa þrjá liði. Var því litið svo á að RB hafi með afhendingu tilboðsblaðsins skorað á N að gera tilboð í alla verkþætti sem á blaðinu greindi. Framsetning þeirra verkliða á blaðinu sem vörðuðu grús og aðflutt brotið steinefni, voru ekki talin hafa gefið N sem reyndum verktaka tilefni til að ætla að RB leitaði eingöngu eftir tilboði hans í akstur með þessi efni, en tilboð N í þessa verkliði varðaði aðeins akstur. Þar sem tilboð N var þannig ekki í samræmi við það sem hann mátti ætla að RB leitaði eftir, var ekki talið að hann hafi getað gefið sér að RB hefði samþykkt þennan hluta þess. Var fallist á með RB að samningur hafi ekki komist á um að N annaðist umræddan akstur með grús og brotið steinefni. Því var ekki litið svo á að N hafi haft réttmæta ástæðu til að hverfa frá óloknu verki í þágu RB, svo sem hann hafði gert á þeirri forsendu að RB hefði vanefnt þennan þátt samningsins. Krafa N um tímagjald fyrir það, sem hann vann af verkinu, hafði eingöngu verið reist á ætluðum vanefndum RB og kom því ekki til frekari álita í málinu. Var N talinn eiga tilkall til verklauna í samræmi við tilboð sitt til RB.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð frá því, sem dæmt var í héraði, og falli þá málskostnaður niður. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins samþykkti Landsvirkjun 8. júní 2001 tilboð, sem áfrýjandi hafði gert í jarðvinnu og gerð undirstaða fyrir aðveitustöð á Brennimel í Borgarfirði. Um sömu mundir leitaði áfrýjandi til stefnda um að gera tilboð sem undirverktaki í verkþætti, sem lutu að jarðvinnu. Gerði áfrýjandi þetta með því að afhenda stefnda ljósrit blaðs úr útboðsgögnum frá Landsvirkjun, sem ætlað var fyrir sundurliðun tilboðs í einstaka verkliði. Á blaðinu komu fram alls fimm verkliðir. Þrír þeirra voru jafnframt greindir í undirliði, þar sem magntölur voru tilteknar, og liðirnir þannig samtals tíu. Var ráðgert að verktaki færði á blaðið einingarverð og tilboðsfjárhæð á grundvelli þeirra. Þegar stefndi fékk þetta blað í hendur hafði áfrýjandi þegar fyllt inn í viðeigandi reiti einingarverð og tilboðsfjárhæð fyrir þrjá undirliði, sem voru gröftur á lausu jarðefni, viðbótarverð fyrir gröft á föstu jarðefni og „útjöfnun eða tippun“ á þessum efnum. Í fyrstnefnda liðnum var einingarverðið tiltekið 120 krónur fyrir hvern rúmmetra af samtals 3.220 m3, í öðrum liðnum 3.200 krónur fyrir hvern af alls 100 m3, en í þeim þriðja 80 krónur fyrir hvern rúmmetra, en í heild áttu þeir að verða 3.220. Aðilana greinir á um ástæðu þess að áfrýjandi hafi á þennan hátt fært einingarverð á blaðið. Kveðst áfrýjandi hafa gert þetta á grundvelli útreiknings á kostnaði sínum af því að vinna þessa verkþætti sjálfur og hafi hann ekki ætlast til þess að stefndi gerði tilboð í aðra verkliði. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að áfrýjandi hafi látið í veðri vaka að þetta væru fjárhæðirnar, sem hann fengi greiddar fyrir verkliðina frá Landsvirkjun, og einskis getið um að tilboð ætti aðeins að ná til þeirra. Stefndi gerði áfrýjanda tilboð með því að fylla út samtals átta liði vegna jarðvinnu á því blaði, sem að framan greinir, og senda það til áfrýjanda. Bauðst stefndi með þessu til að taka að sér gröft á lausum jarðefnum fyrir 100 krónur á hvern rúmmetra, gröft á föstum jarðefnum fyrir 3.000 króna viðbótarverð á hvern rúmmetra og „útjöfnun eða tippun“ fyrir 60 krónur á hvern rúmmetra. Auk þessa gerði stefndi áfrýjanda tilboð í alla þrjá undirliði í verkliðnum „jarðvinna við jarðskaut og spennujöfnun“, sem stefndi bauðst til að ljúka fyrir 151.500 krónur. Einnig gerði stefndi tilboð í undirliðinn „aðflutt grús“, sem átti alls að verða 2.500 m3 og hann bauðst til að annast fyrir 580 krónur á hvern rúmmetra, og undirliðinn „aðflutt brotið steinefni 10-36 mm“, alls 470 m3, sem hann bauð sama einingarverð í. Áfrýjandi kveðst hafa gert stefnda ljóst að hann hafi þegar fengið lægra boð í undirliðina, sem lutu að aðfluttri grús og brotnu steinefni, og hafi hann því aðeins tekið tilboði stefnda í aðra liði, sem að framan greinir. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að áfrýjandi hafi brugðist við tilboði sínu með því einu að fela sér að hefjast þegar handa við verkið. Óumdeilt er að stefndi kannaði staðhætti á verkstað 9. júní 2001 í tengslum við gerð tilboðs síns, svo og að hann hafi flutt þangað gröfu 11. sama mánaðar og hafið vinnu við verkið tveimur dögum síðar. Skriflegur verksamningur var ekki gerður milli aðilanna. Í málatilbúnaði sínum kveðst hvor þeirra hafa krafist þess að slíkur samningur yrði gerður, en vanrækslu gagnaðilans verði kennt um að ekki hafi orðið af því. Í framhaldi af þeim atvikum, sem að framan greinir, kom til skoðanaskipta milli aðilanna um þá verkliði, sem stefndi hafði gert tilboð í og vörðuðu aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni. Um þetta var getið í dagskýrslum um verkið, sem verkstjóri í þjónustu stefnda færði, meðal annars í skýrslu fyrir 15. júní 2001, þar sem sagði að framkvæmdastjóri stefnda, Fannar Eyfjörð Skjaldarson, „ræddi lítillega um aksturinn þar sem hann bauð 580 krónur í m3“ en framkvæmdastjóri áfrýjanda „neitaði“. Þeim síðastnefnda hafi þá verið tjáð að „jarðvegsskipti væru ein heild og væri annar liðurinn lágur bætti annar hinn upp.“ Í dagskýrslu fyrir 16. júní 2001 sagði meðal annars eftirfarandi: „Bíll frá Akranesi flutti nokkrar ferðir af möl. Fannar mótmælti. Ósamkomulag ennþá um verð.“ Einnig var þess getið í dagskýrslu 18. sama mánaðar að enn væri tekist á um verð. Ágreiningur milli aðilanna um hvort stefndi ætti að vinna þessa verkþætti leiddi til þess að hann hvarf 20. júní 2001 frá verkinu óloknu. Hann gerði áfrýjanda síðan reikning 22. sama mánaðar vegna þess hluta verksins, sem hann hafði annast. Í reikningi þessum, sem var alls að fjárhæð 1.227.383 krónur, var lagt til grundvallar að áfrýjanda bæri að greiða stefnda tímagjald fyrir vinnu starfsmanna stefnda og notkun á tækjum hans við verkið. Áfrýjandi mótmælti reikningnum með bréfi 4. júlí 2001, þar sem hann bauð jafnframt stefnda að „ljúka þeim liðum í fyrri hluta verksins sem samkomulag varð um, á einingaverðum sem samkomulag var um, með þeim lagfæringum þó sem verkkaupi ... var tilbúinn að gera til hækkunar, lagfæringar sem búið var að ræða í millum aðila, - eða senda ella nýjan reikning með upphæðum sem eru heldur nær þeim tölum er um getur í tilboði hans í verkið.“ Stefndi varð ekki við þessu og höfðaði málið með stefnu 15. ágúst 2001 til heimtu á fjárhæð fyrrnefnds reiknings. Í málinu hefur áfrýjandi lagt fram verksamning, sem hann gerði 14. júlí 2001 við Plúsvélar ehf., en þar tók það félag að sér gröft og tilfærslu á lausu efni við aðveitustöðina á Brennimel fyrir 250 krónur á hvern rúmmetra og fleygun á klöpp fyrir 3.350 krónur á rúmmetra. Með samningi þessum mun áfrýjandi hafa falið Plúsvélum ehf. að vinna það, sem stefndi átti ólokið við fyrrgreinda verkliði við gröft á lausum jarðefnum, gröft á föstum jarðefnum gegn viðbótarverði og „útjöfnun eða tippun“ þegar hann hvarf frá verkinu. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi lagði áfrýjandi fram útreikning á þeim kostnaði, sem hann hafi orðið að bera vegna þessara verkliða, í samanburði við þau verklaun, sem stefndi hefði getað krafist fyrir þá samkvæmt tilboði sínu. Kemur þar fram að stefndi hafi alls grafið 1.258 m3 af lausu efni og 6 m3 af föstu, en fyrir þetta hafi honum borið að fá 328.676 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Nýr verktaki hafi grafið 1.180 m3 af lausu efni og 208,8 m3 af föstu, eða alls 1.389 m3, auk þess að fleyga umrædda 208,8 m3 af föstu efni. Fyrir þetta hafi áfrýjanda borið að greiða 250 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra eða samtals 347.250 krónur fyrir 1.389 m3. Þá hafi honum borið að greiða 3.350 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp eða alls 699.480 krónur fyrir 208,8 m3. Að viðbættum virðisaukaskatti, 256.449 krónum, hafi kostnaður af því að ljúka verkinu numið 1.303.179 krónum. Hefði stefndi annast verkið hefði áfrýjandi á hinn bóginn þurft að greiða 120 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra, eða 166.680 krónur fyrir 1.389 m3, og 3.200 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp, eða 668.160 krónur fyrir 208,8 m3. Virðisaukaskattur af þessum fjárhæðum hefði numið 204.536 krónum og heildarverð fyrir verkið þannig orðið 1.039.376 krónur. Brotthlaup stefnda frá verkinu hafi þannig aukið kostnað áfrýjanda af verkinu um 263.803 krónur. Inneign stefnda vegna þess, sem hann vann af verkinu, hafi sem áður segir verið 328.676 krónur samkvæmt útreikningi áfrýjanda. Að frádregnum fyrrnefndum kostnaðarauka áfrýjanda, 263.803 krónum, taldi hann stefnda eiga inni hjá sér 64.873 krónur. Þá fjárhæð greiddi áfrýjandi stefnda 24. október 2001 og taldi sig þar með hafa lokið uppgjöri fyrir það, sem stefndi vann af verkinu. Krafðist áfrýjandi á þeim grunni sýknu af kröfu stefnda fyrir héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti lagði áfrýjandi fram nýjan útreikning á þeim kostnaði, sem hann telur brotthvarf stefnda frá verkinu hafa bakað sér. Sá útreikningur er samhljóða þeim, sem áður er lýst, að því er varðar þann kostnað, sem áfrýjandi kveðst hafa orðið að bera vegna vinnu nýs verktaka við að ljúka verkinu. Á hinn bóginn er í þessum útreikningi miðað við stefndi hefði fengið greiddar 100 krónur fyrir gröft á hverjum rúmmetra af jarðefnum, en ekki 120 krónur, svo sem miðað var við í fyrri útreikningnum. Þá er í nýrri útreikningnum lagt til grundvallar að stefnda hefðu borið 3.000 krónur fyrir fleygun á hverjum rúmmetra úr klöpp, en ekki 3.200 krónur eins og í þeim fyrri. Til viðbótar þessu ætlar áfrýjandi hins vegar í nýrri útreikningnum greiðslu til stefnda á 60 krónum fyrir hvern rúmmetra af jarðefnum út af „útjöfnun eða tippun“, en ekki var gert ráð fyrir þeim lið í fyrri útreikningnum. Telur áfrýjandi samkvæmt þessu í nýrri útreikningnum að stefndi hefði fengið samtals 1.056.557 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti ef hann hefði lokið við það, sem eftir stóð af umræddum verkliðum þegar hann hvarf frá verkinu. Kostnaðarauki áfrýjanda vegna starfa nýs verktaka hafi þannig orðið 246.622 krónur. Í nýrri útreikningnum kemst áfrýjandi að þeirri niðurstöðu að inneign stefnda hjá sér vegna þess, sem hann vann af verkinu, hafi numið 220.240 krónum, en ekki 328.676 krónum, eins og miðað var við í fyrri útreikningnum. Á þeim grunni taldi áfrýjandi við málflutning fyrir Hæstarétti að tjón sitt af brotthvarfi stefnda frá verkinu hafi orðið 26.382 krónum hærra en verklaun úr sinni hendi til stefnda ættu að nema, en útreikninginn, sem lagður var fram í héraði og áður er lýst, kvað áfrýjandi sig hafa reist á mistökum að því er varðaði einingarverð í þeim verkþáttum, sem stefndi vann við. II. Eins og málið liggur fyrir verður að miða við að áfrýjandi hafi átt frumkvæði að viðskiptum aðilanna með því að afhenda stefnda áðurnefnt blað, sem ætlað var til útfyllingar á tilboði um einingarverð fyrir nánar tilgreinda verkþætti í jarðvinnu við aðveitustöð Landsvirkjunar á Brennimel. Áfrýjandi hafði þá sem fyrr segir fært inn á blaðið einingarverð fyrir þrjá verkliði. Gegn mótmælum stefnda er ósannað að áfrýjandi hafi með þessu eða öðru móti látið í ljós að hann leitaði eingöngu eftir tilboði stefnda í þessa þrjá liði. Verður því að líta svo á að áfrýjandi hafi á þennan hátt skorað á stefnda að gera sér tilboð í alla þá verkþætti, sem á blaðinu greindi. Stefndi brást sem áður segir við þessu með því að gera tilboð um einingarverð fyrir átta af þeim tíu verkliðum, sem getið var á blaðinu. Í málatilbúnaði áfrýjanda er byggt á því að samningur hafi komist á milli hans og stefnda um sex af þessum átta liðum, en undanskildir hafi verið tveir verkþættir, vegna aðflutnings á grús og brotnu steinefni. Gegn mótmælum stefnda hefur áfrýjandi ekki sannað að hann hafi munnlega tekið af tvímæli um þetta, svo sem hann heldur fram í málinu, en fyrir því verður hann að bera sönnunarbyrði eins og aðdragandinn að tilboðsgerð stefnda var samkvæmt framansögðu. Til þess verður á hinn bóginn að líta að fyrir liggur í málinu að áfrýjandi tók ekki að sér gagnvart Landsvirkjun það eitt að flytja grús og brotið steinefni að Brennimel, heldur einnig að útvega þessi efni á sinn kostnað, svo og að ganga frá þeim á verkstað. Framsetning þeirra verkliða á umræddu blaði, sem vörðuðu aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni, gátu ekki gefið stefnda sem reyndum verktaka tilefni til að ætla að áfrýjandi leitaði eingöngu eftir tilboði hans í akstur með þessi efni. Að virtum málatilbúnaði stefnda og að gættu því, sem fram kom í dagskýrslu hans um framvindu verksins 15. júní 2001 og áður er tekið orðrétt upp, verður að leggja til grundvallar að tilboð hans hafi í þessum atriðum samt sem áður eingöngu tekið til aksturs. Með því að tilboð stefnda var ekki að þessu leyti í samræmi við það, sem hann varð að ætla að áfrýjandi leitaði eftir, gat stefndi ekki á áðurgreindum grundvelli einum gefið sér að áfrýjandi hefði samþykkt þennan hluta tilboðs hans. Verður heldur ekki annað ráðið af orðalagi áðurnefndrar dagskýrslu stefnda vegna 15. júní 2001 en að hann hafi sjálfur litið svo á að tilboðið hafi ekki að þessu leyti verið samþykkt af áfrýjanda, enda sagði þar að framkvæmdastjóri stefnda „bauð“ áfrýjanda þá að aka með jarðefni þessi fyrir sama verð og áður var komið fram í skriflegu tilboði hans. Að öllu þessu virtu verður að fallast á með áfrýjanda að samningur hafi ekki komist á um að stefndi annaðist umræddan akstur með grús og brotið steinefni, en eins og málið liggur fyrir Hæstarétti deila aðilarnir ekki um að samningur hafi verið gerður milli þeirra um aðra verkliði, sem tilboð stefnda tók til. Samkvæmt framangreindu verður ekki litið svo á að stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til að hverfa frá óloknu verki í þágu áfrýjanda, svo sem hann gerði 20. júní 2001 á þeirri forsendu að áfrýjandi hefði vanefnt þann þátt í samningi þeirra, sem varðaði aðflutta grús og aðflutt brotið steinefni. Með því að krafa stefnda um greiðslu tímagjalds fyrir það, sem hann vann af verkinu, hefur í málatilbúnaði hans verið reist á því einu að honum hafi verið heimilt að hætta vinnu við verkið vegna þessara vanefnda áfrýjanda og forsendur þar með brostið fyrir verklaunum eftir tilboði stefnda, getur krafa hans samkvæmt reikningi, sem gerður var á þeim grunni, ekki komið frekar til álita í málinu. Óheimilt brotthvarf stefnda frá verkinu fær því hins vegar ekki breytt að hann átti tilkall til verklauna í samræmi við tilboð sitt til áfrýjanda fyrir það, sem unnið var af verkinu, svo sem áfrýjandi hefur viðurkennt með áðurgreindum útreikningum, sem hann lagði fram í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki mótmælt upplýsingum, sem fram komu í þessum útreikningum um stöðu verksins þegar hann hvarf frá því, en sem fyrr segir hafði hann samkvæmt þeim lokið þá við að grafa upp 1.258 m3 af lausu jarðefni og 6 m3 af föstu, eða samtals 1.264 m3, sem aðilarnir sömdu um að hann myndi annast fyrir 100 krónur á hvern rúmmetra. Þá hafði hann fleygað 6 m3 af efni úr klöpp, en fyrir það báru honum 3.000 krónur á hvern rúmmetra samkvæmt samningi aðilanna. Þessa 1.264 m3 hafði stefndi fært á svokallaðan tipp eða jafnað úr efninu, en samið var um að hann fengi 60 krónur fyrir hvern rúmmetra, sem þannig væri gengið frá. Fyrir allt þetta átti stefndi þannig tilkall til verklauna að fjárhæð 220.240 krónur, auk virðisaukaskatts, 53.959 krónur, eða alls 274.199 krónur. Áfrýjandi krefst sem áður segir sýknu af kröfu stefnda með því að tjón hans af ólögmætu brotthvarfi stefnda frá verkinu nemi hærri fjárhæð en framangreindum verklaunum, eftir atvikum að teknu tilliti til fyrrnefndrar greiðslu á 64.873 krónum, sem áfrýjandi innti af hendi eftir að stefndi höfðaði málið. Þessi gagnkrafa áfrýjanda er ekki studd öðrum gögnum en áðurgreindum verksamningi hans við Plúsvélar ehf. frá 14. júlí 2001, svo og frásögn hans í útreikningunum, sem fyrr er getið, um það magn jarðefna, sem sá verktaki gróf upp og fleygaði úr klöpp á verkstað. Liggur þannig ekkert frekar fyrir um mælingar á þessum jarðefnum eða uppgjör áfrýjanda við umrætt félag. Gegn mótmælum stefnda nægja fram komin gögn ekki til að fella efnisdóm á þessa gagnkröfu áfrýjanda, sem verður því að hafna. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda vangoldin verklaun að fjárhæð 274.199 krónur. Stefndi krafði ekki áfrýjanda fyrir málshöfðun um greiðslu á þeim grunni, sem niðurstaða um kröfu hans er hér reist á. Af þeim sökum og með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verða stefnda ekki dæmdir dráttarvextir af kröfunni fyrr en frá þeim degi, sem málið var höfðað, en til frádráttar framangreindu kemur innborgun áfrýjanda til stefnda 24. október 2001, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Svo sem áður er getið beindi áfrýjandi því til stefnda í bréfi 4. júlí 2001 að gera nýjan reikning fyrir verklaunum, sem yrði í samræmi við tilboð stefnda í þá verkþætti, sem hann leysti af hendi. Að því gættu og með tilliti til niðurstöðu málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Rafmagnsverkstæði Birgis ehf., greiði stefnda, Nóntindi ehf., 274.199 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. ágúst 2001 til greiðsludags, allt að frádregnum 64.873 krónum, sem áfrýjandi greiddi stefnda 24. október sama árs. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta sem dómtekið var 26. nóvember síðastliðinn hefur Nóntindur ehf, Ásum, Búðardal, höfðað 27. ágúst sl. á hendur Rafmagnsverkstæði Birgis ehf., Dofra­bergi 1, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 1.227.383 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 4. júlí 2001 til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfu á 12 mánaða fresti, fyrst þann 4. júlí 2002. Stefnda krefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara krefst stefnda þess að dómkröfur verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. II. Landsvirkjun hf. stendur fyrir byggingu aðveitustöðvar að Brennimel í Mela­sveit í Borgarfirði. Stefnda hafði tekið að sér verk fyrir Landsvirkjun hf. við framkvæmdirnar. Stefnda bauð stefnanda að gera tilboð í ákveðna verkþætti sem undirvertaki og sendi honum tilboðsblað með neðangreindum verkliðum. Á blaðið hafði fyrirsvarsmaður stefnda ritað með penna verð í verkliði í kafla IV.3.3 og kafla IV.3.5: Forsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að hann hefði ritað þessi verð til þess að gefa stefnanda til kynna þau verð sem hann var tilbúinn að greiða fyrir þessa verkliði. Um væri að ræða kostnaðarverð hefði hann unnið verkið sjálfur. Stefnandi óskaði eftir því að fá að gera tilboð í alla verkþætti, þ.e. IV.3.3 IV.3.4 og IV.3.5. Forsvarsmaður stefnda kvaðst hafa tjáð stefnanda að hann væri með mjög gott verð í verklið IV.3.5, en það mætti líta á tölur í þessa liði frá stefnanda. Það lá jafnframt fyrir að stefnda hafði ekki aðgang að efnisnámu, en ef stefnandi gæti verið lægri í akstri ætti stefnda eftir að kanna hvort efni fengist keypt án aksturs frá einhverjum efnisnámueiganda. Það varð því úr að stefnandi bauð í alla verkþættina og lækkaði það verð sem stefnda hafði áður boðið stefnanda. Fyrir dómi bar fyrirsvarsmaður stefnanda að hann hafi litið svo á að þau verð sem fyrirsvarsmaður stefnda var búinn að rita á tilboðsblaðið hafi verið þau verð sem hann fengi greidd frá Landsvirkjun hf. Hann hafi því talið að hann yrði að bjóða lægri verð í þá verkliði. Gerði hann því stefnda eftirfarandi tilboð í símbréfi: Framkvæmdastjóri stefnda þvertekur fyrir að hafa sagt það verð sem hann ritaði á tilboðsblaðið vera það verð sem hann fengi frá Landsvirkjun hf. Lagður hefur verið fram samningur stefnda við Landsvirkjun hf. sem er eftirfarandi: Þegar stefnda fékk uppgefin verð stefnanda fyrir alla verkþættina kom í ljós að einingaverð fyrir liði 2 og 3 í verkliði IV.3.5 voru verulega hærri en tilboð frá Þorgeiri og Helga ehf. en þeir buðu í þá þætti verksins 1. júní 2001. Skriflegur samningur var ekki undirritaður. Báðir málsaðilar bera að þeir hafi óskað eftir því við hinn málsaðilann að gengið yrði frá skriflegum samningi, en það hafi farist fyrir og kennir hvor öðrum um það. Ágreiningslaust er að framkvæmdastjóri stefnanda kom á verkstað og kynnti sér aðstæður 9. júní 2001. Grafa var flutt á verkstað 11. sama mánaðar og stefnandi hóf verkið 13. júní 2001 með því að taka upp úr grunni. Samkvæmt dagskýrslum sem verkstjóri stefnanda færði og eru undirritaðar af eftirlitsmanni Landsvirkjunar hf. sést að stefnandi forfærir efni úr grunni með vélum 15. og 16. júní. Á dagskýrslu fyrir 15. júní kemur fram að framkvæmdastjóri stefnanda og framkvæmdastjóri stefnda hafi rætt um tilboðið. Ræddu þeir um 580 kr. einingaverð fyrir akstur jarðefna en fram­kvæmdastjóri stefnda hafi ekki fallist á það. Hafi stefnda verið tjáð að stefnandi liti svo á að jarðvegsskipti væru ein heild þar sem einn liður bætti annan upp. Þann 16. júní kemur fram að bíll frá Akranesi [þ.e. frá Þorgeiri og Helga ehf.] hafi flutt nokkrar ferðir af möl og hafi stefnandi mótmælt þessu. Að auki segir að enn sé ósamkomulag um verð. Fyrir dómi kom fram að þennan sama dag hafi vörubifreið bilað hjá stefnanda og hafi framkvæmdastjóri stefnanda unnið að viðgerð hans á staðnum. Barði Ólafs­son starfsmaður hjá stefnda hugðist nota tækifærið og freista þess að ganga frá samningnum. Hafi forsvarsmaður stefnanda sagt að hann yrði fyrst að gera við bílinn og svo skyldu þeir ræða samninginn. Það hafi ekki gengið eftir því forsvarsmaður stefnanda hafi farið af verkstað án þess að ræða við starfsmann stefnda og ekki komið aftur. Fyrir dómi kannaðist forsvarsmaður stefnanda ekki við það að starfsmaður stefnda hafi rætt við hann um samninginn. Dagana 17. og 18. júní var haldið áfram að vinna við verkið með þremur mönnum, gröfu, ýtu og vörubíl. Í framburði verkstjóra stefnanda, Völundar Þorsteins Hermóðssonar, fyrir dómi kom fram að hann stöðvaði vinnuna um hádegi 18. júní því augljóst væri að stefnandi tapaði peningum hvern einasta dag ef einungis ætti að vinna við uppgröftinn. Eftir um það bil tveggja klukkustunda vinnustöðvun hafi fram­kvæmdastjóri stefnda komið og beðið verkstjórann að halda verkinu áfram en verk­stjórinn hafi neitað því. Framkvæmdastjóri stefnda hafi hringt í framkvæmdastjóra stefnanda. Í framhaldi af því símtali bað framkvæmdastjóri stefnanda verkstjórann að halda verkinu áfram. Fyrir dómi bar framkvæmdastjóri stefnanda að í þessu símtali eftir hádegi 18. júní hefði framkvæmdastjóri stefnda þrábeðið hann að halda verkinu áfram þar sem rafstraumur hefði verið tekinn af streng hjá verkstað og hleypa ætti rafmagninu á einum eða tveimur dögum síðar. Verkinu yrði því að ljúka fyrir þann tíma. Í þessu sama símtali hafi framkvæmdastjóri stefnda sagt að þeir hlytu að ná samkomulagi um akstursliðina tvo en hann taldi 580 kr. heldur hátt einingaverð. Framkvæmdastjóri stefnanda hafi fallist á að lækka tilboðið um 80 kr. Framkvæmdastjóri stefnda hafi gefið í skyn að þeir myndu ná samkomulagi um 500 kr. fyrir eininguna. Af þessum sökum hafi framkvæmdastjóri stefnanda hringt í verkstjóra sinn og beðið hann að halda verkinu áfram. Fyrir dómi kannaðist hvorki framkvæmdastjóri stefnda né starfsmaður hans, Barði Ólafsson, við það að verkið hafi verið stöðvað um hádegisbil þann 18. júní. Framkvæmdastjóri stefnda kannaðist heldur ekki við að hann hafi hringt í fram­kvæmdastjóra stefnanda þennan dag. Þessarar vinnustöðvunar er ekki getið í dagskýrslu. Verkið er unnið áfram 19. júní með þremur mönnum með gröfu, ýtu og bíl samkvæmt dagskýrslu. Þann 20. júní vinna þrír menn hver í 13 og 1/2 klukkustund samkvæmt dagskýrslu með gröfu og ýtu. Að sögn framkvæmdastjóra stefnanda krafðist hann þess þann 20. júní að gerður yrði skriflegur samningur á grundvelli tilboðsins sem stefnandi hafði gert í verkið. Það hafi framkvæmdastjóri stefnda ekki viljað samþykkja. Hann hafi sagt að hann myndi aldrei samþykkja þau einingaverð sem tilgreind voru í tilboði stefnanda fyrir akstur á aðfluttu efni í verklið IV.3.5. Forsvarsmaður stefnanda bar fyrir dómi að hann hefði sagt að forsvarsmanni stefnda að hann færi frá verkinu ef tilboð hans yrði ekki samþykkt. Jafnframt yrði stefnda krafið um verklaun á grundvelli tíma­kaups véla og manna. Stefnandi fór frá verkinu 20. júní 2001, þar sem ekki var skrifað undir verksamning. Framkvæmdastjóri stefnda kveður það rangt að framkvæmdastjóri stefnanda hafi tjáð honum að stefnandi færi frá verkinu yrði ekki ritað undir verksamning. Framkvæmdastjóri stefnda mótmælir því einnig að framkvæmdastjóri stefnanda hafi sagt honum að yrði ekki skrifað undir samning yrði stefndi krafinn um greiðslu á grundvelli tímakaups, véla og manna. Eftir að stefnandi hætti verkinu sendi hann stefnda reikning dagsettan 22. júní þar sem stefndi er krafinn um greiðslu á grundvelli tímakaups. Með bréfi dagsettu 4. júlí endursendi stefnda stefnanda reikninginn og í meðfylgjandi bréfi er stefnanda „boðið að ganga til leiks að nýju og ljúka þeim liðum í fyrri hluta verksins sem samkomulag varð um, á einingaverðum sem samkomulag varð um, með þeim lagfæringum þó sem verkkaupi (RB) var tilbúinn að gera til hækkunar, lagfæringar sem búið var að ræða millum aðila, - eða senda ella nýjan reikning með upphæðum sem eru heldur nær þeim tölum er um getur í tilboði hans í verkið, enda þær tölur forsenda þess að Nóntindur ehf. byrjaði að vinna sem undirverktaki við fram­kvæmdirnar að Brennimel.” Fyrir dómi skýrði framkvæmdastjóri stefnanda setninguna „...á einingaverðum sem samkomulag varð um, með þeim lagfæringum þó sem verkkaupi (RB) var tilbúinn að gera til hækkunar...” þannig að átt væri við það verð sem hann hafði ritað á tilboðsblaðið í upphafi. Þann 14. júlí gerði stefnda skriflegan samning við annan verktaka um að ljúka verkinu. Samkvæmt þeim samningi greiddi stefnda 250 kr. fyrir m³ af uppgrefti á lausu og föstu efni. Viðbótarverð fyrir fleigun á klöpp nam 3.350 kr. fyrir m³. Að sögn stefnda tók fyrirtækið Þorgeir og Helgi ehf. að sér akstur á aðfluttu efni á grundvelli þess tilboðs sem þeir sendu stefnda 1. júní sl. en ekki hafi verið gerður við þá samningur. Lagt hefur verið fram í málinu yfirlit frá stefnda yfir það efnismagn sem stefnandi hafði grafið upp þegar hann hætti vinnu við verkið: Gröftur Á þessu yfirliti kemur ekki fram hversu miklu magni hafði verið útjafnað á tipp. Á grundvelli þessa yfirlits reiknaði stefnda út það verð sem greiða skyldi stefnanda miðað við það einingaverð sem stefnandi hafði ritað inn í liðinn IV.3.3 á tilboðsblaðið áður en forsvarsmaður stefnda sendi það til stefnanda. Niðurstaða út­reiknings stefnda er að skuld þess við stefnanda nemi 64.873 krónum en þá hefur verið dregið frá það tjón sem stefnda telur stefnanda hafa valdið sér með brotthlaupi sínu frá verki. Þessa fjárhæð greiddi stefnda inn á reikning stefnanda 24. október sl. III. Völundur Þorsteinn Hermóðsson, verkstjóri hjá stefnanda, bar fyrir dómi að framkvæmdastjóri stefnanda hefði hringt til hans í byrjun júní og sagt að útlit væri fyrir að hann færi í jarðvegsskipti að Brennimel. Vitnið bar að framkvæmdastjóri stefnanda taldi þá frágengið að stefnandi tæki allt verkið að sér. Að sögn vitnisins sé það algengast að einn verktaki taki að sér alla jarðvegsvinnuna í svona tilvikum. Þann 15. júní mætti vitnið til vinnu að Brennimel. Þann dag verði vitninu ljóst að eitthvað sé málum blandið með samninginn. Þann 18. júní tók vitnið þá ákvörðun um að stöðva verkið vegna þess að vitninu fannst „þetta tómt bull.” Stefnandi væri greinilega að tapa peningum hvern einasta dag. Það væru bara peningaleg útgjöld fólgin í því að taka einungis einn verkþáttinn sem skilaði ekki „nokkrum sköpuðum hlut”. Þar sem stefnandi risi ekki undir þeim útgjöldum stöðvaði vitnið verkið. Samkvæmt samantekt stefnda yfir það endurgjald sem stefnanda beri fyrir unnið verk eigi stefnandi að fá greiddar 328.000 krónur. Vitnið geti sannað að peningalegur kostnaður stefnanda við þessa vinnu sé 921.000 krónur. Komi þar til flutningur véla, kaup manna, olía, uppihald og akstur einkabíls en ekki leiga fyrir vélar. Augljóst sé að verktaki taki ekki að sér verk sem hann þurfi að borga 600.000 krónur með. Að sögn vitnisins fólst ósamkomulag fyrirsvarsmanna stefnanda og stefnda í því að framkvæmdastjóri stefnda vildi ekki standa við greiðslu á 580 kr. á m³ fyrir akstur á aðfluttu efni. Þessi ágreiningur kom strax fram 15. júní. Vitnið taldi stefnanda hafa farið inn í þetta verk á fölskum forsendum „þegar ekki fylgir með allur pakkinn.” Vitnið bar að stefnandi hafi aldrei verið boðaður til úttektar á því hversu mikið magn grafið var upp og flutt á tipp. Vitnið kvaðst hafa spurt eftir því undir lok verksins hversu mikið væri búið að grafa og hafi honum verið gefið upp svipað magn og kemur fram í skjali frá stefnda. Vitnið sagðist ekki hafa ástæðu til að bera brigður á mælingu stefnda. Á því yfirliti komi þó ekki fram akstur á tipp. Vitnið sagðist líta svo á að uppgrefti á efni hlyti að fylgja tippun. Því væri ekki hægt að aðskilja fyrsta lið í IV.3.5 frá fyrsta lið í IV.3.3. Vegna atburðanna 16. júní sagði vitnið að það hafi verið samkomulag með aðilum að reyna til þrautar með 580 kr. einingaverð. Það hafi hinsvegar legið svo á að fá efni niður í „fundamentið” og því hafi bíllinn frá Akranesi ekið efni í það. Að sögn vitnisins athugaði eftirlitsmaður Landsvirkjunar sína dagbók áður en hún undirritaði dagskýrslurnar. Barði Ólafsson, starfsmaður hjá stefnda, bar fyrir dómi að hann og Birgir Ólafsson, framkvæmdastjóri stefnda, hefðu samið samningsdrögin í sameiningu sem hafa verið lögð fram. Vitnið hafi afhent Birgi útprent af drögunum í því skyni að hann símsendi drögin til framkvæmdastjóra stefnanda. Vitnið kvaðst ekki vita betur en að það hafi verið gert. Hann minnti að þeir hefðu samið drögin 8. júní 2001. Vitnið bar ennfremur að framkvæmdastjóra stefnanda hafi verið tjáð þegar þeir fengu tilboð hans símsent að tölurnar í liðunum aðflutt grús og steinefni væru allt of háar. Að mati vitnisins náðist samkomulag með aðilum um liðina IV.3.3, IV.3.4 og fyrsta lið IV.3.5 en stefnanda hafi verið gert ljóst bæði áður og eftir að hann gerði tilboðið að tilboð hans í akstur á aðfluttri grús og aðflutt brotið steinefni væri of hátt. IV. Í málflutningi fyrir dómi byggði stefnandi á öðrum málsástæðum en hann gerði í stefnu og var því ekki mótmælt af hálfu stefnda. Stefnandi byggir á því að náðst hafi munnlegur samningur um öll þau eininga­verð sem tilgreind eru á því skjali sem framkvæmdastjóri stefnanda símsendi til fram­kvæmdastjóra stefnda. Fram hafi komið í málflutningi að framkvæmdastjóri stefnda gerði ráð fyrir því að stefnandi ynni verkliði IV.3.5 en hafi ekki sætt sig við að þeir yrðu unnir á 580 kr. m³. Framkvæmdastjóri stefnanda hafi sent framkvæmdastjóra stefnda tölurnar á tilboðsblaðinu sem ákveðið tilboð. Þessu tilboði hafi ekki verið hafnað þegar stefnandi hafi hafist handa við verkið. Stefnda byggi einnig á þessu tilboði en telji að ekki hafi náðst samkomulag um akstursliðina. Stefnandi byggir ennfremur á því að það sé venja að sá verktaki sem taki að sér jarðvinnu taki verkið í heild. Haldi stefnda því fram að þessu sé öðruvísi farið hvíli sönnunarbyrðin um það á honum. Stefnandi byggir ennfremur á því að honum hafi verið rétt að hverfa frá verkinu vegna brostinna forsendna. Forsenda þess lága verðs sem hann bauð í verk­liði VI.3.3, VI.3.4 og fyrsta verklið VI.3.5 hafi verið að hann fengi að vinna við aðflutning á jarðefni á því verði sem hann bauð. Þar sem stefnda hafi ekki viljað standa við þetta hafi forsendur fyrir því að stefnandi gæti unnið verkið verið brostnar. Kostnaðurinn við að koma með tæki og mannskap á staðinn hafi verið of hár miðað við endurgjaldið sem hann fengi, fengi hann ekki að vinna samkvæmt tilboðinu í akstursliðina. Stefnandi hafi því farið frá verkinu þegar stefnda hafnaði því. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi óskað eftir vinnu hans og stefnandi hafi hafið vinnu á grundvelli samnings sem hafi komist á þegar tilboð hans var samþykkt. Stefnandi byggir einnig á því að atvik málsins séu þannig vaxin að stefnda hafi sönnunarbyrðina um það að samningur hafi aðeins tekist um ákveðna liði en ekki aðra. Þetta verk sé það lítið að það sé óeðlilegt að jarðvinnuverktaki taki ekki að sér alla verkliðina og sérstaklega sé óeðlilegt að hann taki bara að sér einn af þeim liðum sem tilgreindir séu í IV.3.5. Þar sem stefnda hafi neitað stefnanda að vinna verkið samkvæmt þeim samningi sem gerður hafi verið við stefnanda hafi stefnanda verið rétt að gera reikning á hið stefnda félag og byggja hann á þeirri tímavinnu sem skráð er á verkið, bæði fyrir menn og vélar. Á því sé byggt að eftirlitsmaður Landsvirkjunar hf. hafi kvittað á dagskýrslur stefnanda og sé því ekki deilt um það hvaða verk hafi verið unnin af stefnanda. Aðeins sé ágreiningur um hver verklaunin eigi að vera fyrir unnin verk. Til samræmis við gjaldskrá stefnanda sundurliðar stefnandi kröfu sína með eftirfarandi hætti: Stefnandi byggir einnig á því að þegar hann hafi komið að verkinu hafi hið stefnda félag þegar gert samning við aðalverkkaupa um verkið og ekki haft tök á því að inna af hendi þá verkþætti sem stefnandi hafi gert tilboð í. Stefnandi hafi því ekki getað tafið verkið á nokkurn hátt, heldur þvert á móti flýtt fyrir hinu stefnda félagi, sem hafi notið verka stefnanda á fullkominn hátt. Stefnandi styður kröfur sínar við meginreglur verktakaréttar um réttlát verk­laun fyrir unnin verk, samkvæmt lögjöfnun frá 5. gr. þágildandi kaupalaga Þá vísar stefnandi til meginreglna verktakaréttar um réttarstöðu eftirlitsmanns aðalverkkaupa og réttaráhrif gerða hans. Einnig er vísað til þeirrar meginreglu að verksamningar af þeirri stærðargráðu sem um er deilt séu skriflegir. Að lokum er vísað til reglna kröfu­réttarins um brostnar forsendur. V. Stefnda telur sannað að ekki hafi komist á bindandi samningur á grundvelli tilboðs stefnanda. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að það sé vanrækslu stefnanda að kenna að ekki hafi verið skrifað undir samning og ábyrgðarleysi af hans hálfu að hefja verk án þess að fyrir liggi samningur. Stefnda telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á að það sé almenn venja í jarð­vegsvinnu að aðskilja ekki verkþætti og mótmælir því að brugðið sé út af almennri reglu um sönnun, að sá sem haldi fram staðhæfingu beri sönnunarbyrðina fyrir henni. Stefnda mótmælir því að verkið sem vinna átti að Brennimel sé talið smáverk. Komið hafi í ljós að umfang verksins reyndist meira en upphaflega var gert ráð fyrir. Fasti gröfturinn hafi aukist um helming og lausi gröfturinn um 1000 m³. Sýknukrafa stefnda byggir á því að það hafi komist á bindandi samningur um alla þætti aðra en aðflutning á grús og föstu jarðefni. Ekki sé óeðlileg að náðst hafi samkomulag um fyrsta verkliðinn í IV.3.5 „Uppgrafið / og útjöfnun eða tippun” þar sem sá hluti sé nátengdur því verki að grafa upp lausan og fastan jarðveg. Aðflutningur á grús og brotnu steinefni feli það í sér að aka þurfi lengri leið og það þurfi að hafa aðgang að grúsarnámu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi haft aðgang að grúsarnámu eða að hann hafi gert það að skilyrði að stefnda myndi að auki útvega efnið. Til sönnunar fullyrðingu sinni um það að komist hafi á samningur um aðra liði en akstur á aðfluttu efni vísar stefnda til dagskýrslna þar sem fram komi að ekki sé ágreiningur með aðilum um annað en einingaverð fyrir þá liði. Ennfremur beri samningsuppkast frá 8. júní sl. það sama með sér. Stefnda lítur svo á að það hafi gert stefnanda tilboð með þeim tölum sem það færði inn á tilboðsblaðið áður áður en það var sent stefnanda. Viðbætur og breytingar stefnanda beri að skoða sem nýtt tilboð. Fram komi í aðilaskýrslu Birgis Ólafssonar og vitnaskýrslu Barða Ólafssonar að stefnda hafi frá upphafi hafnað tilboði stefnanda í akstur á aðfluttu efni. Aldrei hafi verið gert ráð fyrir því að stefnandi ynni verkið gegn 580 kr. einingaverði. Stefnda telur ósannað að forsenda fyrir tilboði stefnanda hafi verið að það næði upp lágu einingaverði á uppgrefti með háu einingaverði á akstri á aðfluttu efni. Fram hafi komið í samtali framkvæmdastjóra stefnanda við framkvæmdastjóra stefnda að stefnda hafi þegar fengið lágt verð í þennan lið og sé tilboð Þorgeirs og Helga hf. sönnun þess. Að ósk framkvæmdastjóra stefnanda hafi framkvæmda­stjóri stefnda heimilað honum að gera tilboð í alla verkþætti. Tilboð stefnanda hafi ekki verið viðunandi og því ekki tekið. Stefnda mótmælir því að einingaverð sem komi fram í samningi Lands­virkjunar hf og stefnda hafi þýðingu í þessu máli. Ennfremur sé ósannað að fram­kvæmdastjóri stefnda hafi sagt framkvæmdastjóra stefnanda að það verð sem hann hafi fært inn á tilboðsblaðið væri það verð sem stefnda fengi greidd af Landsvirkjun hf. Þar sem málatilbúnaður stefnanda byggist á tímagjaldi verði að benda sérstaklega á það að undirritun eftirlitsmanns Landsvirkjunar hf. staðfesti aðeins að stefnandi hafi verið við vinnu á ofangreindum dögum. Stefnda vísar til þess að í útboðsverkum sé aldrei miðað við tímagjald.Stefnda byggir á því að honum hafi aldrei verið tilkynnt að hann yrði krafinn um greiðslu á grundvelli tímagjalds gengi hann ekki til samninga um verkliðina akstur á aðfluttu efni. Ef stefnda hefði verið tilkynnt um þetta hefði það annast eftirlit með verkinu með hliðsjón af því. Stefnda vísar til þess að stefnandi hafi ekki skrifað undir samning við stefnda en hafi þó ekki gert athugasemdir við efni hans. Einhliða óskir stefnanda um viðbætur við samninginn eftir að samkomulag hafi náðst með aðilum og eftir að verk var hafið á verkstað geti ekki réttlætt að stefnandi hafi ekki viljað undirrita samning um það samkomulag sem þeir hafi þegar náð. Á því er byggt af hálfu stefnda að það hafi að öllu leyti staðið við samnings­skyldur sínar í samræmi við samning aðila. Þar sem sannað sé að kominn hafi verið á samningur með aðilum sé ber­sýnilega ósanngjarnt að krefja stefnda um greiðslu fyrir unnið verk á grundvelli tímagjalds. Stefnda telur sig hafa greitt það sem stefnanda ber og verði því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefnda mótmælir því að brotthlaup stefnanda frá verkinu hafi ekki tafið verkið og að þátttaka stefnanda í verkinu hafi flýtt fyrir verklokum. Stefnda hafi ekki tekist að fá annan verktaka fyrr en þremur vikum síðar og hafi jafnframt þurft að greiða mun hærra verð. Varakrafa stefnda um stórfellda lækkun á stefnukröfum er miðuð við, að stefnandi geti hvað sem öðru líður ekki átt rétt til greiðslu krafna nema að litlum hluta. Við mat í því efni verði litið til þess, að stefnandi vanefndi samningsskyldur sínar með því að fara frá óloknu verki eftir að hafa verið einungis sjö daga á verkstað. Þá sé ljóst að stefnandi eigi ekki rétt á greiðslu á tímagjaldi, þar sem slík krafa sé í algeru ósamræmi við samning aðila og almennar reglur varðandi verklaun á grundvelli útboðs. Ennfremur verði að telja það á ábyrgð stefnanda að hefja verk, án þess að fyrir lægi skriflegur samningur um verkið og af þeim sökum geti stefnandi ekki átt rétt nema til hluta stefnukrafna. Af hálfu stefnda er mótmælt kröfu stefnanda um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Verði að líta til þess að stefnandi hafi fyrst haft uppi kröfu sínar gagnvart stefnda með bréfi lögmanns stefnanda og reikningi stefnanda. Sátta­tilraunum stefnda hafi alfarið verið hafnað og mál höfðað án þess að stefnda hafi verið mögulegt að leysa ágreiningsefnið. Stefnda styður kröfur sínar við reglur verktakaréttar um efndir in natura, skyldur verktaka og meginreglur um greiðslu verkkaups. Ennfremur styður stefnda kröfur sínar við aðrar almennar reglur verktaka-, samninga- og kröfuréttar, þ. á m. regluna um skuldbindingargildi samninga, regluna um skuldajöfnuð og 36. gr. samningalaga. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. VI. Í þessu máli er deilt um það hvort komist hafi á samningur milli málsaðila á grundvelli tilboðs sem stefnandi sendi stefnda. Dóminum þykir nægjanlega í ljós leitt að stefnandi bauð í verkið í heild og það hafi verið forsenda þess að hann tæki verkið að sér. Þar sem stefnda vildi ekki ganga að tilboði stefnanda í heild verður litið svo á að samningur hafði ekki tekist milli málsaðila, er stefnandi hóf verkið. Stefnda hefur því ekki sannað að samningur hafi komist á með aðilum einvörðungu um hluta verksins. Stefnandi hefur krafist greiðslu fyrir þá vinnu sem hann innti af hendi á grundvelli reiknings sem miðar við tímagjald. Reikningurinn byggir á dagskýrslum sem verkstjóri hans hélt á verktímanum. Ekki þykir sanngjarnt að miða endurgjald fyrir það verk sem stefnandi innti af hendi við það einingaverð sem hann bauð í þá liði sem hann hafði unnið þegar hann fór frá verkinu þar sem forsenda þess einingaverðs var að hann fengi allt verkið þ.e.a.s. að einingaverðið fyrir akstur á aðfluttu efni næði upp því heildarverði sem hann þurfti að fá vegna þeirra útgjalda sem fylgdu verkinu. Eins og hér stendur á telur dómurinn að hið stefnda félag verði að bera hallann af því að heimila stefnanda að hefja verkið án þess að samningur hafi tekist. Af því leiðir að framlagður reikningur stefnanda fyrir þá vinnu sem hann innti af hendi fyrir stefnda verður lagður til grundvallar við úrlausn málsins, enda hefur ekki af hálfu stefnda verið sýnt fram á að tímaskýrslur stefnanda séu á einhvern hátt óeðlilegar og er þá meðal annars haft til hliðsjónar þau verð er stefnda samdi við annan verktaka til þess að ljúka verkinu. Þá ber á það að líta að eftirlitsmaður Landsvirkjunar hf staðfesti viðverustundir manna og véla stefnanda. Samkvæmt því sem hér að ofan hefur verið rakið er niðurstaðan sú að dómkrafa stefnanda er tekin til greina, en til frádráttar kemur kr. 64.873 sem stefnda greiddi stefnanda 24. október 2001 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri, kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefnda Rafmagnsverkstæði Birgis ehf., greiði stefnanda Nóntindi ehf., kr. 1.227.383 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júlí 2001 til 24. október 2001, en frá þeim degi af kr. 1.162.510 til greiðsludags og 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 181/2007
Fasteignakaup Jörð Ábúð Forkaupsréttur Aðild Áfrýjun Frávísun frá Hæstarétti að hluta Gjafsókn
Með samningi árið 2004 höfðu B og S makaskipti á fasteignum, þar sem B lét meðal annars af hendi jörðina Á. Í samningnum var andvirði jarðarinnar talið vera 45.000.000 krónur. E og R sem óumdeilt voru lífstíðarábúendur jarðarinnar Á töldu að í kaupunum hefði ekki verið virtur forkaupsréttur þeirra að jörðinni. Höfðuðu E og R því þetta mál þar sem þau kröfðust þess að S og B yrði gert að þola ógildingu kaupsamningsins og afsals og að B yrði dæmdur til að gefa út afsal til þeirra fyrir jörðinni gegn greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar. Fyrir Hæstarétti áfrýjaði S fyrir sitt leyti þeirri niðurstöðu héraðsdóms um ógildingu á ráðstöfun jarðarinnar Á en B undi hins vegar þeirri niðurstöðu. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði um þetta atriði að B og S ættu hvorki óskipt réttindi né bæru óskipta skyldu í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna þeirra lögskipta sem fólust í makaskiptasamningi þeirra og afsali. Hins vegar hefði verið ófært í héraði að fella efnisdóm á kröfu E og R um ógildingu samningsins og afsalsins án þess að þeir ættu báðir aðild að málinu, enda varð eitt yfir þá báða að ganga um gildi löggerninga þeirra í milli. Var því óhjákvæmilegt að S beindi áfrýjun sinni jafnframt að B til að hann þyldi dóm Hæstaréttar um gildi samningsins. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti að því er varðaði áfrýjun S. E og R reistu kröfur sínar á hendur B á því að honum bæri að afsala þeim jörðinni gegn greiðslu tiltekinnar fjárhæðar þar sem tilgreint verð í samningnum hefði ekki tekið mið af því að jörðin var í lífstíðarábúð þeirra né skyldu til að standa þeim skil á endurgjaldi fyrir endurbætur þeirra á jörðinni við ábúðarlok. Til stuðnings kröfu sinni vísuðu þau til 1. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og 34. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 til samanburðar, en þau töldu ákvæðin veita sér rétt til þess að fá jörðina keypta með forkaupsrétti gegn verði sem teldist eðlilegt að mati dómkvaddra manna. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að fyrrnefnd ákvæði jarðalaga gerðu kröfu til þess að sýnt væri fram á að kaupverð í samningi hefði verið haft óeðlilega hátt í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá að neyta réttar síns. Hvorki í fyrirliggjandi matsgerðum né öðrum gögnum málsins hefði nokkuð komið fram sem benti til að tilgreint kaupverð jarðarinnar í makaskiptasamningnum hefði verið haft óeðlilega hátt til að halda E og R frá að neyta forkaupsréttar að henni. Var kröfum E og R um lækkað verð hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandinn Sparisjóður Mýrasýslu skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2007 og krefst sýknu af kröfu áfrýjendanna Einars Arnar Karelssonar og Ragnheiðar Einarsdóttur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 3. maí 2007 gagnvart stefnda Borgarbyggð. Þau krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að stefnda verði gert að gefa út afsal til þeirra fyrir jörðinni Álftárósi í Borgarbyggð aðallega gegn greiðslu 29.915.000 króna, en til vara 31.225.000 króna. Þau krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda Borgarbyggðar, svo og málskostnaðar hér fyrir dómi úr hendi áfrýjandans Sparisjóðs Mýrasýslu, allt án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. Stefndi Borgarbyggð krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjendanna Einars Arnar og Ragnheiðar. I. Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi gerðust áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður ábúendur jarðarinnar Álftáróss með byggingarbréfi 2. apríl 1993, en eigandi hennar var þá Álftaneshreppur, sem sameinaðist á árinu 1998 öðrum sveitarfélögum undir heiti stefnda Borgarbyggðar. Ábúðartími samkvæmt byggingarbréfinu var þrjú ár. Að honum liðnum var ekki gerður samningur um framlengingu hans, en áfrýjendurnir hafa setið jörðina samfellt síðan. Óumdeilt er að stofnast hafi af þessum sökum til lífstíðarábúðar þeirra. Með samningi 28. maí 2004 höfðu stefndi Borgarbyggð og áfrýjandinn Sparisjóður Mýrasýslu makaskipti á fasteignum, þar sem sá fyrrnefndi lét meðal annars af hendi jörðina Álftárós, en fékk að endurgjaldi nánar tilgreinda eign í Borgarnesi. Í samningnum var tiltekið að andvirði jarðarinnar teldist 45.000.000 krónur í þeim kaupum. Áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður töldu að í kaupunum hefði ekki verið virtur forkaupsréttur þeirra að jörðinni. Af þeim sökum höfðuðu þau þetta mál 13. janúar 2005 og kröfðust þess annars vegar að áfrýjandanum Sparisjóði Mýrasýslu og stefnda Borgarbyggð yrði gert að þola ógildingu þessa kaupsamnings og afsals á grundvelli hans að því er varðar jörðina Álftárós og hins vegar að stefndi yrði dæmdur til að gefa út afsal til þeirra fyrir henni gegn greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar. Með hinum áfrýjaða dómi var fyrrnefnda krafa áfrýjendanna Einars Arnar og Ragnheiðar tekin til greina, svo og sú síðarnefnda á þann hátt að þeim bæri gegn afsali fyrir jörðinni að greiða stefnda Borgarbyggð 45.000.000 krónur. Svo sem ráðið verður af dómkröfum aðilanna fyrir Hæstarétti hefur Sparisjóður Mýrasýslu áfrýjað héraðsdómi til að fá fyrir sitt leyti hnekkt niðurstöðu hans um ógildingu á ráðstöfun jarðarinnar Álftáróss, sem fólst í makaskiptasamningnum 28. maí 2004 og afsali, sem gert var í samræmi við hann 27. september 2005. Stefndi Borgarbyggð unir á hinn bóginn niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um báðar kröfurnar, sem áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður gerðu í héraði, þar með talið ákvæði hans um ógildingu makaskiptasamningsins og afsalsins. Gagnvart áfrýjendunum Einari Erni og Ragnheiði eiga hvorki áfrýjandinn Sparisjóður Mýrasýslu og stefndi Borgarbyggð óskipt réttindi né bera þeir óskipta skyldu í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna þeirra lögskipta, sem fólust í makaskiptasamningi þeirra og afsali. Á hinn bóginn hefði verið ófært í héraði að fella efnisdóm á kröfu áfrýjendanna Einars Arnar og Ragnheiðar um ógildingu makaskiptasamningsins og afsalsins án þess að þeir ættu báðir aðild að málinu, enda varð eitt yfir þá báða að ganga um gildi löggerninga þeirra í milli. Með því að áfrýjandinn Sparisjóður Mýrasýslu vildi ekki, gagnstætt stefnda Borgarbyggð, una niðurstöðu héraðsdóms um þá kröfu var óhjákvæmilegt að hann beindi áfrýjun sinni jafnframt að þessum stefnda til að hann þyldi dóm Hæstaréttar um gildi samningsins, enda mundi önnur leið valda hættu á að eftir stæðu með bindandi áhrifum tvær gagnstæðar niðurstöður um það efni. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti að því er varðar áfrýjun Sparisjóðs Mýrasýslu. II. Áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður reisa kröfu sína á hendur stefnda Borgarbyggð á því að honum beri að afsala þeim jörðinni gegn greiðslu lægri fjárhæðar en í héraðsdómi greinir. Þau telja að raunverulegt verðmæti jarðarinnar hafi verið lægra en stefndi og Sparisjóður Mýrasýslu hafi samið um í makaskiptasamningnum 28. maí 2004, enda hafi tilgreint verð í honum ekki tekið mið af því að jörðin væri háð lífstíðarábúð þeirra og ekki hafi þar heldur verið tekið tillit til skyldu landsdrottins til að standa þeim skil á endurgjaldi fyrir endurbætur þeirra á jörðinni við ábúðarlok. Um framangreinda kröfu vísa áfrýjendurnir Einar Örn og Ragnheiður til 1. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 81/2004, sem tóku gildi 1. júlí 2004, og 34. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 til samanburðar. Eldra ákvæðið, sem héraðsdómari lagði til grundvallar við úrlausn málsins, fól í sér að þegar forkaupsréttarhafa væri boðið að neyta þess réttar en tilgreint kaupverð væri óeðlilega hátt eða skilmálar ósanngjarnir miðað við almennar viðskiptavenjur, þannig að ætla mætti að gert væri í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá að neyta réttar síns, gæti hann að fengnu samþykki jarðanefndar krafist mats dómkvaddra manna á eigninni og gilti það þá sem söluverð. Áfrýjendurnir vísa jafnframt til þess að með dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1993, bls. 1820, hafi því verið slegið föstu að ábúanda jarðar væri heimilt að neyta úrræða 34. gr. þágildandi jarðalaga til að fá hana keypta gegn greiðslu þess, sem teldist samkvæmt mati dómkvaddra manna eðlilegt kaupverð hennar, án þess að sýna þyrfti fram á að verð það, sem honum hafi verið boðin jörðin á, hafi verið haft óeðlilega hátt til þess að halda honum frá að neyta réttar síns. Í 30. gr. jarðalaga nr. 81/2004 hafi verið tekin upp regla með breyttu orðalagi, þar sem síðastnefndi áskilnaðurinn í eldra ákvæðinu var felldur brott, en tekið fram í athugasemdum með frumvarpi til laganna að nýja ákvæðið væri efnislega samhljóða 34. gr. eldri jarðalaga. Þannig felist í þessum ákvæðum eldri og yngri jarðalaga verðleiðréttingarregla, sem heimili ábúanda með forkaupsrétt að fá keypta jörð gegn verði, sem teljist eðlilegt að mati dómkvaddra manna. Slíks mats hafi áfrýjendurnir aflað með því að fá dómkvadda undirmatsmenn og síðan yfirmatsmenn. Aðalkrafa áfrýjendanna sé þannig miðuð við niðurstöðu undirmatsmanna um að eðlilegt söluverð Álftáróss hafi í maí og júlí 2004 verið 47.000.000 krónur, sem ekki hafi sætt endurskoðun við yfirmat, en til frádráttar komi samkvæmt niðurstöðum yfirmatsmanna 30% af því verði vegna þeirra hafta, sem eigandi jarðarinnar verði að sæta sökum lífstíðarábúðar áfrýjendanna, svo og 2.985.000 krónur vegna skuldbindingar landsdrottins til að leysa til sín við ábúðarlok endurbætur, sem þau hafi staðið straum af. Varakrafa þeirra taki mið af niðurstöðu undirmatsmanna um söluverð jarðarinnar í febrúar 2005, 49.000.000 krónur, sem skerðist á sama hátt og áður greinir um 30%, auk þess sem til frádráttar komi verðmæti endurbóta á jörðinni á verðlagi sama mánaðar, 3.075.000 krónur. Stefndi Borgarbyggð og áfrýjandinn Sparisjóður Mýrasýslu sömdu sem fyrr segir um makaskipti á fasteignum með samningi sínum 28. maí 2004, þar sem ábúðarjörð áfrýjendanna Einars Arnar og Ragnheiðar, sem stefndi lét þar af hendi sem greiðslu, var metin á 45.000.000 krónur. Á þeim tíma voru í gildi jarðalög nr. 65/1976 með áorðnum breytingum og ráðast því atriði, sem varða forkaupsrétt áfrýjendanna, af ákvæðum IV. kafla laganna, þar á meðal 34. gr. þeirra. Samkvæmt henni áttu áfrýjendurnir kost á að fá vegna forkaupsréttar síns breytt til lækkunar söluverðið, sem samningsaðilarnir ákváðu sín á milli, með því að afla matsgerðar dómkvaddra manna um eðlilegt söluverð. Það hafa áfrýjendurnir gert. Þetta eitt nægir þó ekki til að kröfur þeirra nái fram að ganga, enda var eins og áður greinir jafnframt áskilið í 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976 að sýnt væri að kaupverð í samningi hafi verið haft óeðlilega hátt í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá að neyta réttar síns. Ekki verður fallist á með áfrýjendunum að dómur Hæstaréttar í dómasafni 1993, bls. 1820, hafi neinu breytt um almennt gildi þessa áskilnaðar, enda sneri það dómsmál að tilviki, þar sem jörð þótti vegna lögákveðinna atriða hafa verulega meira verðgildi í höndum kaupanda heldur en hún hefði í höndum forkaupsréttarhafa eða annars í kaupum á almennum markaði. Hvorki í fyrirliggjandi matsgerðum né öðrum gögnum málsins kemur nokkuð fram, sem bendir til að tilgreint kaupverð jarðarinnar í makaskiptasamningnum 28. maí 2004 hafi verið haft óeðlilega hátt til að halda áfrýjendunum frá að neyta forkaupsréttar að henni. Þegar af þessum ástæðum verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjendanna Einars Arnar og Ragnheiðar fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar áfrýjun Sparisjóðs Mýrasýslu. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjendanna Einars Arnar Karelssonar og Ragnheiðar Einarsdóttur fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur. Mál þetta var höfðað 13. janúar 2005 og dómtekið 22. janúar 2007. Stefnendur eru Einar Örn Karelsson og Ragnheiður Einarsdóttir, bæði til heimilis að Álftárósi í Borgarbyggð, en stefndu eru Borgarbyggð, Borgarbraut 14 í Borgarnesi, og Sparisjóður Mýrasýslu, Digranesgötu 2 í Borgarnesi. Stefnendur gera eftirfarandi kröfur: I. Áður en stefnendur fluttu á jörðina var hún tekin út 30. október 1992 af úttektarmönnum í samræmi við VI. kafla þágildandi ábúðarlaga, nr. 64/1976. Með vísan til úttektargerðarinnar halda stefnendur því fram að allt ástand jarðarinnar hafi verið mjög bágborið í upphafi ábúðar. Þau hafi hins vegar ráðist í miklar endurbætur á jörðinni, sem aukið hafi verðmæti hennar og búrekstrargildi. Um áramótin 2002 til 2003 munu fyrirsvarsmenn stefndu Borgarbyggðar hafa boðið stefnendum að kaupa jörðina ásamt fullvirðisrétti fyrir 30.000.000 króna. Af þessu tilefni fóru fram einhverjar viðræður milli aðila en af kaupum varð ekki. Með bréfi stefndu Borgarbyggðar 9. júlí 2004 var stefnendum tilkynnt að sveitarstjórn hefði 10. júní sama ár samþykkt makaskiptasamning við stefnda Sparisjóð Mýrasýslu þar sem jörðin Álftárós ásamt fleiri fasteignum var látin af hendi fyrir fasteign Sparisjóðsins að Borgarbraut 14 í Borgarnesi. Stefnendur halda því fram að þetta erindi hafi borist þeim 13. júlí 2004. Stefnendur fóru þess á leit við stefndu Borgarbyggð með bréfi 19. júlí 2004 að þeim yrði afhent ljósrit af öllum gögnum sem vörðuðu makaskipti jarðarinnar. Í bréfinu var vísað til þess að stefnendur hefðu lífstíðarábúð á jörðinni, auk þess sem þau ættu forkaupsrétt að henni lögum samkvæmt. Var fullyrt í bréfinu að þeim hefði ekki verið boðið að neyta forkaupsréttarins við ráðstöfun jarðarinnar. Þessu erindi svaraði stefnda Borgarbyggð með bréfi 26. sama mánaðar og fylgdi því makaskiptasamningur milli stefndu frá 28. maí 2004. II. Matsliður 1. Hvað má áætla söluverð jarðarinnar Álftáróss, í fyrsta lagi í maí 2004, þegar makaskiptasamningur matsþola var undirritaður, í öðru lagi í júlí 2004, þegar matsbeiðendum var kunnugt um makaskiptasamninginn, og í þriðja lagi í febrúar 2005 þegar málið var þingfest ? Niðurstaða matsmanna. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að söluvirði jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð í maí hafi verið kr. 47.000.000 ... Þegar höfð er hliðsjón af þróun verðlags og vísitalna vorið 2004 þá er það mat undirritaðra að ekki sé hægt að áætla mun á söluandvirði jarðarinnar milli maí og júlí 2004. Það er því metið það sama. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að söluvirði jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð miðað við febrúar 2005 sé kr. 49.000.000 ... Matsliður 2. Hvert var verðmæti endurbóta á sömu tímamörkum miðað við verðlag þess tíma að frádregnum afskriftum. Óskað er eftir því að matsmenn sundurliði eins og kostur er við hvað endurbæturnar miðast og sundurgreini hversu stór hluti af endurbótum er vegna útlagðs kostnaðar og hve mikill hluti er vegna vinnu ? Umfjöllun matsmanna. Við greiningu á þeim endurbótum og viðhaldsgerðum sem matsbeiðandi hefur framkvæmt þá hafa matsmenn stuðst við fyrirliggjandi úttekt á jörðinni, ... aðgerðarbók matsbeiðanda, framlagða reikninga, sjónskoðun matsmanna og ljósmyndir sem afhentar voru á matsfundi. Tekið er skýrt fram að verið er að meta umfang endurbóta og viðhaldsaðgerða en ekki er verið að taka afstöðu til þess hvort um sé að ræða aðgerðir sem matsbeiðanda bar eða bar ekki að framkvæma og kosta, sbr. ákvæði byggingabréfs ... Matsmenn hafa valið að greina endurbætur á jörðinni í þrennt, þ.e.: Endurbætur á íbúðarhúsi: Endurbætur felast í klæðningu suður og vesturhliðar húss, viðgerðir og málun á öðrum hliðum. Málun og yfirferð á gluggum og hurðum. Endurnýjun gólfefna innanhúss og málun veggja. Endurbætur á ofna- og rafkerfi hússins svo og vatns- og þrifakerfum. Endurbætur og viðbót við innréttingar í húsi, eldhúsum og böðum. Þar er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að kostnaður við ofangreindar endurbætur og viðhaldsaðgerðir sé 1.683.000 kr. m. vsk. á verðlagi í maí og júlí 2004. Á verðlagi í febrúar 2005 er þessi kostnaður metinn 1.755.000 kr. m. vsk. Hlutfall kostnaðar vegna vinnu er í báðum tilvikum 46% af heildarkostnaði. Ofangreindar endurbætur og viðhald hefur verið unnið á tímabilinu 1993 til 2003, meira á fyrri hluta tímabilsins. Matsmenn hafa tekið tillit til eðlilegra afskrifta í mati sínu og hafa þá til hliðsjónar framkvæmdatíma, eðli aðgerða og endingartíma þeirra. Endurbætur á útihúsum: Endurbætur felast í málun og viðgerðum utanhúss, endurnýjun hluta þakklæðningar, málun og yfirferð á gluggum og hurðum og nýrri hurð á hlöðu. Endurnýjun hluta veggklæðninga í húsum. Innviðir og yfirborðsfrágangur innanhúss í fjósi og mjaltahúsi var endurnýjaður. Kerfi og milligerði í fjósi endurnýjuð. Hluti veggja í fjárhúsi einangraðir og klæddir, gólf í húsum að hluta lagfærð og endurgerð. Gólf, kerfi og gerði endurnýjuð að hluta í gripahúsi og fjárhúsi, veggir og loft í gripahúsi máluð. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að kostnaður við ofangreindar endurbætur og viðhaldsaðgerðir sé 1.586.000 kr. m. vsk. á verðlagi í maí og júlí 2004. Á verðlagi í febrúar 2005 er þessi kostnaður metinn 1.653.000 kr. m. vsk. Hlutfall kostnaðar vegna vinnu er í báðum tilvikum 55% af heildarkostnaði. Ofangreindar endurbætur og viðhald hefur verið unnið á tímabilinu 1993 til 2003, meira á fyrrihluta tímabilsins. Matsmenn hafa tekið tillit til eðlilegra afskrifta í mati sínu og hafa þá til hliðsjónar framkvæmdatíma, eðli aðgerða og endingartíma þeirra. Endurbætur á jörð: Girðingar lagfærðar og endurnýjaðar, ræktuð upp nýrækt ca. 4 hektarar að sögn matsbeiðanda, hluti túna einnig endurræktaður. Skurðir hreinsaðir og ræstir fram. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að ekki sé gerlegt að meta kostnað við endurbætur og viðhald á jörð með þeim gögnum sem eru fyrir hendi. Þetta á þó ekki við um nýrækt túna sem að sögn aðila er um 4 hektarar. Kostnaður við nýrækt 4 hektara túna er metin á 800.000 kr. m. vsk. á verðlagi í maí og júlí 2004. Á verðlagi í febrúar 2005 er þessi kostnaður metinn 840.000 kr. m. vsk. Hlutfall kostnaðar vegna vinnu er í báðum tilvikum 25% af heildarkostnaði. Matsliður 3. Hvert var verðmæti lax- og silungsveiðiréttar jarðarinnar á sömu tímamörkum ? Niðurstaða matsmanna. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að verðmæti lax- og silungsveiðiréttar jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð í maí 2004 hafi verið kr. 5.000.000 ... Þegar höfð er hliðsjón af þróun verðlags og vísitalna vorið 2004 þá er það mat undirritaðra að ekki sé hægt að áætla mun á verðmæti lax- og silungsveiðiréttar milli maí og júlí 2004. Það er því metið það sama. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að verðmæti lax- og silungsveiðiréttar jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð miðað við febrúar 2005 sé kr. 5.200.000 ... Matsliður 4. Hvaða þýðingu hefur það fyrir söluverð jarðarinnar að matsbeiðendur hafa lífstíðarábúð á jörðinni ? Umfjöllun matsmanna. Í þessu tilviki má ætla að lífstíðarábúð matsbeiðenda gæti varað til ársins 2030 þá er miðað er við aldur matsbeiðenda og meðaltals lífaldur fólks á Íslandi skv. gögnum frá Hagstofu Íslands. Mat á þessum matslið, þ.e. hvert er söluverð jarðarinnar ef matsbeiðendur hafa lífstíðarábúð á henni, getur ekki verið öðru vísi en huglægt mat byggt á gefnum forsendum. Hafa þarf í huga kvaðir ábúenda að halda jörðinni og húsakostum hennar í þannig ástandi að ekki gangi úr sér umfram eðlilegar fyrningar. Taka þarf tillit til heimildar leigusala til að nýta sér hlunnindi og kosti jarðarinnar skv. ... byggingabréfi. Leigusala er því gert mögulegt að skapa sér viðbótartekjur af jörðinni t.d. með sumarbústaðabyggð. Taka þarf tillit til staðsetningar jarðarinnar á suðvesturhorni landsins nærri megin byggðakjörnum. Reikna má með að verðmæti jarðar á þessu svæði vaxi hraðar en jarða fjær höfuðborgarsvæðinu. Hafa þarf í huga að standi eigandi jarðarinnar frammi fyrir því að ábúendur hafi lífstíðarábúð á jörðinni þá má gefa sér þær forsendur að eigandi horfi til þess hvernig hann geti skapað sér auknar tekjur af jörðinni. Tekjur þessar þurfa að standa undir fjármagnskostnaði og gefa eðlilegan arð af fjárfestingunni. Tekjur þurfa ekki að standa undir rekstri, viðhaldi, sköttum og skyldum þar sem það er í höndum leigutaka (ábúenda). Niðurstöður matsmanna. Það er mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að söluvirði jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð myndi skerðast nokkuð hefðu matsbeiðendur lífstíðarábúð á jörðinni. Þegar hafðar eru í huga þær forsendur og vangaveltur sem settar eru fram í umfjöllun hér á undan og miðað við að ábúendur (matsbeiðendur) hafi lífstíðarábúð þá er það mat undirritaðra dómkvaddra matsmanna að söluvirði jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð miðað við febrúar 2005 sé kr. 44.000.000 ... Með bréfi lögmanns stefnenda 8. febrúar 2006 var þess farið á leit að matsmenn svöruðu þeirri spurning hvert væri söluverð jarðarinnar í maí og júlí 2004 að teknu tilliti til þess að jörðin væri í lífstíðarábúð stefnenda. Með bréfi 20. sama mánaðar létu matsmenn í ljós það álit að verðmæti jarðarinnar miðað við þær forsendur væri 42.000.000 króna. Stefnendur vildu ekki að öllu leyti una matinu og óskuðu eftir yfirmati. Var þess farið á leit að matsliðir 2 og 4 í undirmati yrðu endurskoðaðir. Til að annast yfirmatið voru dómkvaddir lögmennirnir Óskar Sigurðsson og Pétur Kristinsson og Ásmundur Ingvarsson, verkfræðingur og múrarameistari. Skiluðu þeir yfirmatsgerðinni 12. október 2006. Um matslið 2 segir í yfirmatsgerðinni að miðað hafi verið við sömu gögn og í undirmati um verðmæti endurbóta. Einnig segir að ekki hafi verið tekin afstaða til þess hvort hluti af endurbótum falli undir viðhaldsskyldu stefnenda. Síðan segir svo í yfirmatsgerðinni: Yfirmatsmenn hafa valið að hafa sundurgreiningu endurbótanna í þrennu lagi eins og gert er í undirmati. Íbúðarhús: Endurbætur á íbúðarhúsi innanhúss felast aðallega í endurnýjun hreinlætistækja og gólfefna, málun og flísalögn ásamt endurbótum á lagnakerfum. Utanhúss miðast endurbætur aðallega við málun á þaki, gluggum og tveimur hliðum, endurnýjun á gleri í tveimur gluggum og steinklæðningu tveggja hliða. Útihús: Endurbætur á útihúsum felast aðallega í flísalögn í mjólkurhúsi, nýjum innréttingum í fjósi, breytingu á veggjum í fjárhúsi og hlöðu, stíur fyrir stórgripi í eldra fjárhúsi, endurgerð gólfa, múrviðgerðum, málun og endurnýjun á hluta þaks. Jörð: Endurbætur á jörðinni felast aðallega í girðingum sitt hvoru megin við veginn (um 3 km), girðingu þvert yfir nesið (um 0,2 km), nýrækt 2,39 ha ... og endurrækt 9,75 ha ... Samantekt verðmæta með virðisaukaskatti: Maí – Júlí 2004 efni vinna upphæð Íbúðarhús 807.000 1.020.000 1.827.000 Útihús 680.000 935.000 1.615.000 Jörð 930.000 440.000 1.370.000 Samtals 4.812.000 Febrúar 2005 efni vinna upphæð Íbúðarhús 830.000 1.050.000 1.880.000 Útihús 700.000 965.000 1.665.000 Jörð 960.000 450.000 1.410.000 Samtals 4.955.000 Í yfirmatsgerðinni er að finna ítarlega umfjöllun um matslið 4 þar sem metin eru áhrif lífstíðarábúðar stefnenda á verðmæti jarðarinnar. Er þar lýst rækilega réttarstöðu ábúenda að lögum og réttindum og skyldum stefnenda samkvæmt byggingabréfi um jörðina frá 2. apríl 1993, en ekki eru efni til að endurtaka þá umfjöllun hér. Þá er gerð grein fyrir tekjum eigenda af jörðinni árið 2004, en þær voru 457.485 krónur vegna eftirgjalds af jörðinni og 456.750 krónur vegna laxveiðihlunninda eða samtals 914.235 krónur. Reiknast matsmönnum það til að þessar tekjur gætu staðið undir 16.000.000 króna láni til 40 ára með 4,95% vaxtafót. Yfirmatsmenn telja þó ekki unnt að líta eingöngu til arðsemi jarðarinnar miðað við þessar tekjur heldur verði einnig að reikna með að jarðeiganda sé kleift að skapa hærri tekjur með því að taka land undir sumarhúsabyggð og útivist án þess að rýra búskaparmöguleika jarðarinnar. Jafnframt verði að hafa hliðsjón af langtímavæntingum um verðhækkun jarðarinnar og skyldu stefnenda til að halda við húsum og öðrum byggingum og ræktun landsins. Að öllu þessu gættu og með hliðsjón af aldri stefnenda er það niðurstaða matsmanna að hlutfallsleg skerðing vegna lífstíðarábúðarinnar nemi 30% af verðmæti jarðarinnar. III. Stefnendur vísa til þess að þeim hafi ekki verið gert kunnugt um makaskiptasamning stefndu frá 28. maí 2004, þar sem jörðin Álftárós var seld, fyrr en með bréfi stefndu Borgarbyggðar 9. júlí 2004, sem barst þeim 13. sama mánaðar. Þá hafi tekið gildi jarðalög, nr. 81/2004, frá 1. þess mánaðar og því eigi þau við um lögskipti aðila. Verði ekki talið að gildandi lög eigi við reisa stefnendur kröfur sínar á eldri jarðalögum, nr. 65/1976. Stefnendur telja einsýnt að ekki hafi verið farið að fyrirmælum VI. kafla jarðalaga, nr. 81/2004. Í því sambandi benda stefnendur á að samkvæmt 29. gr. laganna skuli forkaupsréttur boðinn skriflega með sannanlegum hætti. Þá skuli koma fram í forkaupsréttartilboði upplýsingar um nöfn, kennitölur og heimilisföng seljanda og kaupanda, greinargóð lýsing á seldri eign, kaupverð, greiðsluskilmálar, afhendingartími og aðrir söluskilmálar, sem skilgreindir skulu tæmandi. Þegar um makaskipti sé að ræða skuli jafnframt tilgreina hversu hátt hin framboðna eign sé metin til peningaverðs. Loks komi fram í ákvæðinu að frestur til að svara tilboði um að neyta forkaupsréttar sé 30 dagar. Stefnendur halda því fram að þessa áskilnaðar hafi ekki verið gætt gagnvart þeim við ráðstöfun jarðarinnar með makaskiptum stefndu. Stefnendur vísa til þess að forkaupsréttarhafi geti borið kaup undir dómstóla til ógildingar ef seljandi vanrækir að bjóða forkaupsrétt eftir ákvæðum jarðalaga, sbr. 32. gr. laga nr. 81/2004 og 33. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976. Stefnendur telja hafið yfir allan vafa að stefndu hafi að þessu leyti brotið gegn ákvæðum jarðalaga og því sé gerð krafa um ógildingu á kaupsamningi og afsali milli stefndu. Stefnendur benda á að eina skiptið sem þeim hafi hugsanlega verið boðinn forkaupsréttur hafi verið með bréfi stefnda Sparisjóðs Mýrasýslu 5. ágúst 2004. Stefndi Sparisjóður Mýrasýslu hafi hins vegar ekki verið bær til að bjóða þann rétt heldur hafi það verið í verkahring stefndu Borgarbyggðar. Þá hafi þess ekki verið gætt að haga þessu tilboði í samræmi við 29. gr. laga nr. 81/2004. Stefnendur halda því einnig fram að málsmeðferð stefndu hafi verið það áfátt að það eigi sjálfstætt að leiða til ógildingar á kaupunum. Í því sambandi benda stefnendur á að svo virðist sem stefnda Sparisjóði Mýrasýslu hafi verið selt sjálfdæmi um að semja samningsskilmála og ákveða verð hins selda. Einnig hafi stefnendur ekki fengið viðhlítandi leiðbeiningar í samræmi við 7. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, auk þess sem ekki hafi verið gætt að rannsóknarreglu í 10. gr. sömu laga. Þá hafi verið brotið á andmælarétti stefnenda, sbr. 13. gr. laganna, auk þess sem verð jarðarinnar hafi verið ákveðið hærra en efni voru til, en með því hafi jafnræðisregla í 11. gr. laganna verið brotin gagnvart stefnendum. Í því sambandi benda stefnendur á að þeim hafi í ársbyrjun 2003 verið boðin jörðin til kaups á 30.000.000 króna en fáeinum misserum síðar hafi jörðin verið seld í makaskiptum á 45.000.000 króna. Stefnendur telja að þessi mikla hækkun hafi með engu móti verið skýrð og því megi slá því föstu að verðið hafi verið ákveðið of hátt þegar jörðin ásamt fleiri fasteignum var ráðstafað með makaskiptasamningi stefndu. Þá hafi greinilega ekki verið reiknuð inn í söluverðið áhrif til lækkunar af lífstíðarábúð stefnenda, auk þess sem ekkert tillit hafi verið tekið til verulegra endurbóta á jörðinni sem stefnendur hafa ráðist í. Að þessu gættu telja stefnendur að söluverð jarðarinnar í makaskiptum stefndu hafi bersýnilega verið ósanngjarnt í skilningi 30. gr. laga nr. 81/2004, sbr. einnig 34. gr. eldri laga nr. 65/1976. Í samræmi við þetta er í aðal- og varakröfu stefnenda miðað við að greiðsla úr þeirra hendi verði ákveðin á grundvelli matsgerða, svo sem hér verður nánar rakið. Aðalkrafa stefnenda um greiðslu úr þeirra hendi að fjárhæð 29.915.000 krónur tekur mið af niðurstöðu í undirmatsgerð um að verðmæti jarðarinnar í maí og júlí 2004 hafi verið 47.000.000 króna. Sú fjárhæð er lækkuð um 30% í samræmi við niðurstöður yfirmatsmanna um áhrif lífstíðarábúðar á verðmæti jarðarinnar. Þá eru dregnar frá 2.985.000 krónur vegna endurbóta jarðarinnar og útihúsa miðað við verðlag í maí og júlí 2004. Hins vegar er ekki tekið tillit til endurbóta á íbúðarhúsi, enda miðað við í byggingabréfi að sá kostnaður gengi upp í eftirgjald jarðarinnar vegna áranna 1993 til 1995. Varakrafa stefnenda um greiðslu að fjárhæð 31.225.000 krónur er reiknuð á sama veg og aðalkrafa að öðru leyti en því að söluandvirði jarðarinnar er talið 49.000.000 króna miðað við verðmæti hennar í febrúar 2005, auk þess sem endurbætur eru taldar nema 3.075.000 krónum miðað við verðlag á sama tíma. Þrautavarakröfur stefnenda taka mið af söluverði jarðarinnar í makaskiptasamningi og verðmati í undirmatsgerð. IV. Stefndu telja að þegar af þeirri ástæðu að stefnendur eigi ekki forkaupsrétt beri að sýkna af kröfum þeirra. Þessu til stuðnings benda stefndu á að jörðinni Álftáróss hafi verið ráðstafað með makaskiptum stefndu 28. maí 2004 í gildistíð eldri jarðalaga, nr. 65/1976. Í 2. mgr. 30. gr. þeirra hafi aðeins verið rætt um að leiguliði ætti forkaupsrétt á undan sveitarstjórn ef hann hefði setið jörðina lengur en 10 ár. Hér hafi því eingöngu verið fjallað um stöðuna innbyrðis þegar sveitarfélagið ætti jafnframt forkaupsrétt og því hafi ákvæðið ekki átt við um þau tilvik þegar sveitarfélagið sjálft seldi jörð í sinni eigu. Stefnda Borgarbyggð bendir á að þrátt fyrir þetta hafi stefnendum verið boðin jörðin til kaups um áramótin 2002 til 2003 á afar hagstæðu verði og reyndar langt undir markaðsverði á þeim tíma. Verði talið að stefnendur hafi átt forkaupsrétt að jörðinni telja stefndu að sá réttur hafi verið virtur, enda hafi þeim ítrekað verið boðið að kaupa jörðina, fyrst með fyrrgreindu tilboði stefndu Borgarbyggðar og síðan með bréfi stefnda Sparisjóðs Mýrasýslu 5. ágúst 2004. Í þessu sambandi benda stefndu á að eftir eldri jarðalögum hafi eingöngu almennar reglur gilt um hvernig bjóða átti forkaupsréttinn. Því hafi ekki borið að fara að fyrirmælum 32. gr. laganna í þeim efnum, enda hafi það ákvæði aðeins átt við um hvernig forkaupsréttur yrði boðinn gagnvart sveitarfélögum. Eftir sem áður hljóti svipaðar reglur að hafa átt við um hvernig bjóða átti öðrum en sveitarfélögum forkaupsrétt og telja stefndu að boð til stefnenda um að neyta forkaupsréttar hafi að öllu leyti fullnægt slíkum fyrirmælum. Í þessu sambandi halda stefndu því fram að engu breyti þótt Sparisjóður Mýrasýslu hafi boðið stefnendum forkaupsréttinn, enda hafi Sparisjóðurinn á þeim tíma verið eigandi jarðarinnar. Stefndu hafna öllum málsástæðum stefnenda í þá veru að ekki hafi verið farið að reglum stjórnsýsluréttar við sölu á jörðinni. Þar fyrir utan telja stefndu að ekki hafi verið sýnt fram á hvernig þær reglur geti átt við um þetta tilvik, enda hafi eingöngu verið um að ræða sölu á eign sveitarfélagsins á frjálsum markaði. Stefndu andmæla þeirri fullyrðingu stefnenda að stefnda Sparisjóði Mýrasýslu hafi verið selt sjálfdæmi um samningsskilmála og verð jarðarinnar. Þvert á móti hafi makaskiptasamningur verið gerður að höfðu samráði stefndu, þar með talið um verð eignarinnar. Telja stefndu öldungis ljóst að stefnda Borgarbyggð hafi gætt hagsmuna sveitarfélagsins við samningsgerðina, enda hefði samningur ekki komist á nema báðir aðilar vildu við hann una. Jafnframt mótmæla stefndu eindregið að verð jarðarinnar hafi verið ákveðið hærra en efni voru til. Í því sambandi benda stefndu á að með í kaupunum hafi fylgt fullvirðisréttur í mjólk og hafi verðmæti hans á þessum tíma verið um 22.500.000 krónur. Þá hafi tekjur jarðarinnar af veiði í Álftá numið rúmlega 450.000 krónum vegna ársins 2004, en um árabil hafi verið talið hæfilegt að meta verðmæti slíkra hlunninda til fjárhæðar sem svari til tekna í tíu ár. Þó benda stefndu á að í seinni tíð séu hlunnindi af þessu tagi talin verðmætari en sem þessu nemur. Að þessu gættu hafi andvirði fullvirðisréttar og veiðihlunninda í það minnsta numið 27.000.000 króna, en þá eigi eftir að meta verðmæti jarðarinnar auk ræktunar og mannvirkja. Stefndu benda á að í 33. gr. laga nr. 65/1976 hafi aðeins sagt að forkaupsréttarhafi, sem órétti er beittur, geti krafist þess að salan verði ógilt. Þar hafi hins vegar ekkert komið fram um að viðkomandi geti jafnframt gert þá kröfu að fá eign keypta með ákveðnum skilmálum. Verði fallist á kröfu stefnenda um að salan verði ógilt leiði ekki annað og meira af því en að stefnda Borgarbyggð verði að bjóða stefnendum forkaupsrétt, ef á annað borð verður ákveðið að selja jörðina aftur. Komi til þess gildi ekki sömu skilmálar og áður og þá megi fastlega gera ráð fyrir að söluverðið verði hærra með hliðsjón af þróun verðlags á fasteignamarkaði. Stefndu andmæla því að jörðinni verði afsalað til stefnenda gegn greiðslu kaupverðs sem dómkvaddir matsmenn hafi metið. Í því sambandi benda stefndu á að ekki hafi verið gerð krafa um mat innan 15 daga frá því stefnendum var tilkynnt um makaskiptin og boðinn forkaupsréttur, sbr. 2. mgr. 34. gr. eldri jarðalaga, nr. 65/1976, og nú 2. mgr. 30. gr. gildandi laga nr. 81/2004. V. 1. Með bréfi stefndu Borgarbyggðar 9. júlí 2004 var stefnendum tilkynnt um að jörðinni Álftáróss hefði verið ráðstafað til stefnda Sparisjóðs Mýrasýslu með makaskiptum. Stefnendur halda því fram að þetta erindi hafi borist þeim 13. sama mánaðar og hefur sú fullyrðing ekki verið vefengd af stefndu. Með málsókn þessari freista stefnendur þess að fá sölu jarðarinnar hnekkt, en málið var höfðað 13. janúar 2005, svo sem áður getur. Málið var því höfðað innan sex mánaða málshöfðunarfrests í 32. gr. jarðalaga, nr. 81/2004, sbr. 33. gr. eldri jarðalaga, nr. 65/1976. Stefnendur fengu jörðina til ábúðar með byggingabréfi 2. apríl 1993. Leigutími var til fardaga 1996, en gert var ráð fyrir að byggingabréfið yrði endurskoðað fyrir þann tíma. Af því varð ekki og er ágreiningslaust með aðilum að stofnast hafi til lífstíðarábúðar stefnenda á jörðinni samkvæmt 6. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976, sbr. III. ákvæði til bráðabirgða með gildandi ábúðarlögum, nr. 80/2004. Stefnda Borgarbyggð ráðstafaði jörðinni til stefnda Sparisjóðs Mýrasýslu með makaskiptasamningi 28. maí 2004, en þá voru enn í gildi eldri jarðalög, nr. 65/1976. Í IV. kafla þeirra, með síðari breytingum, var mælt fyrir um forkaupsrétt þegar aðilaskipti yrðu að fasteignum eða fasteignaréttindum, sem lögin tóku til. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. gilti sú meginregla að það sveitarfélag þar sem eign var átti forkaupsrétt við sölu eignarinnar. Frá þessu var þó vikið í 2. mgr. sömu greinar, en þar sagði að leiguliði, sem setið hefði jörð í 10 ár eða lengur, ætti forkaupsrétt á undan sveitarfélaginu, enda tæki hann jörðina til ábúðar og fullra nytja. Samkvæmt þessu átti ábúandi að öllum skilyrðum fullnægðum forkaupsrétt að þeirri jörð sem hann sat, ef henni var ráðstafað með þeim hætti að forkaupsréttur varð virkur. Breytir engu í því tilliti hver var jarðeigandi, enda verða framangreind lagaákvæði ekki skýrð þannig að sveitarfélög hafi sérstaklega verið undanþegin forkaupsrétti ábúenda við ráðstöfun eigna í þeirra eigu. Þá varð forkaupsréttur á grundvelli IV. kafla laga 65/1976 virkur hvort heldur sem aðilaskipti urðu fyrir kaup eða skipti, eins og meðal annars mátti ráða af 3. málsl. 1. mgr. 32. gr. laganna um hvernig gera átti úr garði boð um forkaupsrétt við makaskipti. Þótt það ákvæði taki eftir orðalagi sínu eingöngu til forkaupsréttar sveitarfélags gat ekki annað átt við um hvenær forkaupsréttur ábúanda yrði virkur. Að þessu gættu verður hafnað þeirri málsástæðu stefndu að stefnendur hafi ekki átt forkaupsrétt þegar jörðinni var ráðstafað með makaskiptasamningi 28. maí 2004 milli stefndu, enda fullnægðu þau öllum lögbundnum skilyrðum forkaupsréttar. Áður en jörðinni var ráðstafað í makaskiptum 28. maí 2004 bauð stefnda Borgarbyggð stefnendum ekki að neyta forkaupsréttar. Á það verður með engu móti fallist að stefndu Borgarbyggð hafi með réttu haft tilefni til að ætla að stefnendur vildu ekki nýta forkaupsrétt sinn þótt rúmu ári áður hefðu runnið út í sandinn óformlegar viðræðum um kaup stefnenda á jörðinni. Eftir að stefnendum var tilkynnt um makaskiptin með bréfi 9. júlí 2004 var þess farið á leit með bréfi 19. sama mánaðar að stefnendum yrði afhent gögn vegna sölu jarðarinnar. Í því bréfi kom meðal annars fram að stefnendur töldu að þeim hefði ekki verið boðinn forkaupsréttur lögum samkvæmt. Með hliðsjón af þessu lá beint við að stefnda Borgarbyggð byði forkaupsréttinn eins og lög stóðu til. Í stað þess varð hins vegar úr að stefndi Sparisjóður Mýrasýslu bauð stefnendum forkaupsréttinn með bréfi 5. ágúst 2004. Þótt slíkt boð hefði að réttu lagi átt að berast stefnendum frá stefndu Borgarbyggð gat það eitt ekki ráðið úrslitum. Hins vegar bar að haga slíku tilboði í samræmi við fyrirmæli jarðalaga nr. 81/2004, sem þá höfðu tekið gildi. Í 1. mgr. 29. gr. laga nr. 81/2004 er rakið hvað koma skal fram í forkaupsréttartilboði. Einnig segir í niðurlagi ákvæðisins að forkaupsréttarhafar skuli svara skriflega og afdráttarlaust innan 30 daga eftir að forkaupsréttartilboð barst hvort þeir hyggist neyta forkaupsréttar. Því gat stefndi Sparisjóður Mýrasýslu ekki sett stefnendum knappari frest til að nýta forkaupsréttinn, svo sem gert var með fyrrgreindu bréfi 5. ágúst 2004. Átti það enn frekar við þar sem andvirði jarðarinnar var þegar innt af hendi í viðskiptum stefndu með annarri fasteign og því hefðu stefnendur þurft að staðgreiða kaupverðið ef þau vildi neyta forkaupsréttarins. Mátti stefndi því gera ráð fyrir að þau þyrftu allt það svigrúm sem þau áttu rétt á til að taka ákvörðun um hvort boðinu yrði tekið. Þá var stefnda þegar ritað bréf 9. ágúst 2004 eftir að stefnendum var boðinn forkaupsrétturinn þar sem athugasemd var gerð við þetta, auk þess sem tilboðið var í öðru tilliti talið ófullnægjandi. Þessu erindi var ekki svarað þótt stefndi hefði haft beint tilefni til að bæta úr þannig að tilboðið væri fullnægjandi að þessu leyti. Að virtu því sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að stefnendum hafi lögum samkvæmt verið boðinn forkaupsréttur að jörðinni og verður því tekin til greina krafa þeirra á hendur stefndu um að ráðstöfun jarðarinnar með makaskiptasamningi 28. maí 2004 og afsali 27. september 2005 verði ógilt, sbr. 32. gr. laga nr. 81/2004. 2. Svo sem hér hefur verið rakið varð forkaupsréttur stefnenda virkur með makaskiptasamningi stefndu 28. maí 2004. Með málsókn þessari hafa stefnendur haldið þeim rétti til haga og eiga þau því rétt á að fá afsal fyrir eigninni á þeim grundvelli. Kemur þá til úrlausnar hvaða gagngjald stefnendur þurfa að inna af hendi til að fá afsal fyrir jörðinni. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að söluverð eignarinnar að fjárhæð 45.000.000 króna hafi ekki tekið mið af þeim áhrifum sem lífstíðarábúð stefnenda hefði á verðmæti jarðarinnar, auk þess sem ekki hafi verið reiknað inn í kaupverðið andvirði endurbóta á jörðinni og útihúsum. Hafa stefnendur gert þá kröfu að andvirði jarðarinnar verði ákveðið á grundvelli fyrirliggjandi matsgerða. Fyrirmæli 2. mgr. 30. gr. laga nr. 81/2004, sbr. hliðstætt ákvæði í 2. mgr. 34. gr. eldri laga nr. 65/1976, standa ekki í vegi fyrir þessum málatilbúnaði þar sem frestur í þeim lagaákvæðum tók ekki að líða vegna þess að stefnendum var ekki boðinn forkaupsréttur lögum samkvæmt. Þegar jörðinni var ráðstafað bar stefnda Borgarbyggð í samræmi við almennar reglur að gæta hagsmuna sveitarfélagsins með því að tryggja að sannvirði fengist fyrir eignina. Á það verður ekki fallist með stefnendum að skylda hafi hvílt á sveitarfélaginu að afla verðmats á eigninni áður en hún yrði seld þótt það hefði í sjálfu sér verið eðlilegt með hliðsjón af þeim miklu verðmætum sem hér var um að tefla. Það veltur hins vegar á atvikum hverju sinni að hvaða marki fyrirsvarsmönnum er rétt að byggja á eigin mati í þessum efnum. Á hinn bóginn þurftu stefnendur ekki að sæta því að andvirði eignarinnar yrði ákveðið óeðlilega hátt þannig að ætla mætti að það væri gert í því skyni að halda þeim frá því að neyta forkaupsréttarins, sbr. 1. mgr. 34. gr. eldri jarðalaga, nr. 65/1997, sem voru í gildi þegar stefndu sömdu sín á milli um makaskiptin. Í makaskiptasamningi stefndu er tekið fram að stefnda Sparisjóði Mýrasýslu sé kunnugt um að fyrrum Álftaneshreppur hafi gert byggingabréf við stefnendur um jörðina. Hlaut andvirði jarðarinnar því að hafa verið ákveðið að því gættu að stefndi þurfti augljóslega að yfirtaka réttindi og skyldur sem af ábúðinni leiddu, þar með talið skyldu til uppgjörs við stefnendur vegna framkvæmda og endurbóta við ábúðarlok í samræmi við V. kafla ábúðarlaga, nr. 80/2004. Ef stefnendur aftur á móti leystu til sín jörðina á grundvelli forkaupsréttar gengjust þau undir þessa sömu skyldu við sig sjálf, en með því getur ekki stofnast hugsanleg krafa við ábúðarlok vegna samruna réttar og skyldu. Verður því ekki fallist á það með stefnendum að gagnvart þeim sérstaklega hafi borið að lækka kaupverðið í samræmi við réttindi þeirra við ábúðarlok. Hins vegar hlaut þessi kvöð á jörðinni að hafa áhrif á verðmæti hennar eins og annað sem af ábúðinni leiddi. Samkvæmt undirmatsgerð var verðmæti jarðarinnar í maí og júlí 2004 metið 47.000.000 króna eða 2.000.000 króna hærra en miðað var við í makaskiptasamningi stefndu. Það verðmat tekur mið af þeim réttindum sem jörðinni fylgdu, þar með talið fullvirðisrétti og arðgreiðslu vegna veiðihlunninda. Aftur á móti tekur þetta mat ekki mið af áhrifum lífstíðarábúðarinnar á verðmæti jarðarinnar. Þessi matsliður kom ekki til endurskoðunar við yfirmat og hefur undirmati því ekki verið hnekkt að þessu leyti. Í yfirmatsgerð er komist að þeirri niðurstöðu að hlutfallsleg skerðing vegna lífstíðarábúðar stefnenda nemi 30% af verðmæti jarðarinnar. Þótt þessi niðurstaða í yfirmati standi óhögguð og ekkert hafi komið fram sem dragi úr sönnunargildi yfirmatsgerðar verður ekki hjá því litið að útilokað er að segja nokkuð fyrir um hve lengi stefnendur hagnýta sér ábúðina, en það veltur á ýmsum atriðum sem óþarft er að rekja hér. Að þessu leyti fylgdi því nokkur áhætta kaupum á jörðinni vegna ábúðarinnar sem gat varað til skemmri eða lengri tíma. Þá er einnig alþekkt að jarðarverð tók að hækka um það leyti sem jörðinni var ráðstafað með makaskiptasamningi stefndu og því má gera ráð fyrir að langtímavæntingar um verðhækkun hafi haft áhrif á verð jarðarinnar, en það sjónarmið er sérstaklega tiltekið í yfirmatsgerðinni. Að öllu þessu virtu verður ekki talið að leitt hafi verið í ljós að andvirði jarðarinnar hafi verið ákveðið óeðlilega hátt í því skyni að halda stefnendum frá því að neyta forkaupsréttar. Andvirði jarðarinnar eins og það var metið í makaskiptasamningnum verður því ekki vikið til hliðar á grundvelli 34. gr. laga nr. 65/1976. Samkvæmt framansögðu verður stefndu Borgarbyggð gert að gefa út afsal fyrir jörðinni gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 45.000.000 króna. 3. Stefnendur hafa gjafsókn í málinu og greiðist gjafsóknarkostnaður þeirra úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, sem þykir hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmd til að greiða málskostnað í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ráðstöfun jarðarinnar Álftáróss í Borgarbyggð með makaskiptasamningi 28. maí 2004 milli stefndu Borgarbyggðar og Sparisjóðs Mýrasýslu og með afsali stefndu Borgarbyggðar 27. september 2005 er ógilt. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Eiríks Elísar Þorlákssonar, héraðsdómslögmanns, 1.000.000 krónur. Stefndu greiði óskipt 1.000.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.
Mál nr. 168/2006
Kærumál Aðför Útburðargerð Sératkvæði
Beiðni gerðarbeiðanda barst dómnum 20. október 2005. Málið var þingfest 7. nóvember sl. og tekið til úrskurðar að afloknum munnlegum málflutningi 24. janúar sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 2. mars 2006, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að hesthús við Gæðingabakka 8, Fljótsdalshéraði, fastanúmer 217-6325, í eigu sóknaraðila, ásamt öllu sem húsinu fylgir, skyldi borið út af landi varnaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðila krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að nýju, en til vara að kröfu um aðfarargerð verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Kröfu sína um ómerkingu hins kærða úrskurðar byggir sóknaraðili á því að héraðsdómari hafi í forsendum úrskurðarins tekið afstöðu til hugsanlegs bótaréttar sem sóknaraðili telji sig hafa eignast á hendur varnaraðila við að verða knúinn til að fjarlægja hús sitt af því landi sem það stendur á. Fallist er á með sóknaraðila að ekki hafi verið efni til þess að taka afstöðu til þessa hugsanlega réttar sóknaraðila í málinu, þar sem það snýst aðeins um kröfu varnaraðila um beina aðfarargerð samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989. Þar sem leyst er úr þeirri kröfu í hinum kærða úrskurði þykir þessi annmarki samt ekki geta valdið ómerkingu hans, enda skiptir sú afstaða héraðsdómara um þetta sem fram kemur í hinum kærða úrskurði ekki máli við úrlausn ágreinings aðilanna. Verður því ekki fallist á aðalkröfu sóknaraðila um ómerkingu úrskurðarins. Fram kemur í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar að hann hafi aflað sér mats dómkvaddra manna á verðmæti þeirrar húsbyggingar sem krafa varnaraðila um útburð beinist að. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðmundur Þorleifsson, greiði varnaraðila, Fljótsdalshéraði, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála því sem segir í atkvæði meirihluta dómenda, að efni hafi ekki staðið til þess að héraðsdómari tæki afstöðu til hugsanlegs bótaréttar sóknaraðila á hendur varnaraðila. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um réttindi yfir því landi sem hús sóknaraðila stendur á. Sóknaraðili telur sig meðal annars hafa öðlast réttindi yfir landinu fyrir hefð, sbr. lög nr. 46/1905. Varnaraðili mótmælir þessu og virðist þá byggja á að 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 standi þessu í vegi. Ekki verður leyst úr þessum ágreiningi aðilanna, nema kostur sé gefinn á gagnaöflun um nánari atvik að því er gerðarþoli fékk landið til afnota til byggingar hesthússins, eftir atvikum með skýrslutöku af vitnum sem um þau geta borið. Til þess að fallast megi á beina aðfarargerð samkvæmt 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga þurfa réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós, að ekki geti skipt máli um tilvist þeirra, öflun gagna af því tagi sem nefnd eru í niðurlagsákvæði 1. mgr. 83. gr. laganna. Með vísan til þess sem fyrr segir tel ég ekki unnt að fallast á að þessu skilyrði sé fullnægt í málinu og beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Þar sem meirihluti Hæstaréttar hefur komist að öndverðri niðurstöðu er ekki nauðsynlegt að ég taki afstöðu til skiptingar á kostnaði málsaðila.
Mál nr. 693/2016
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem í kæru A var í engu vikið að þeim ástæðum sem hún var reist á, sbr. c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 11. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2016, þar semsóknaraðili var sviptur sjálfræði í eitt ár.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála skal í kæru til Hæstaréttar meðal annars greina ástæður sem hún erreist á. Þessa gætti sóknaraðili í engu, en úr þeim annmarka varð ekki bættþótt málsástæðum hans hafi verið gerð skil í greinargerð hér fyrir dómi.Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti, sbr. meðal annars dómaréttarins, 7. mars 2014 í málinu nr. 118/2014, 2. desember 2014 í málinu nr.753/2014 og 13. júlí 2016 í málinu nr. 479/2016. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðsverjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði ogákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila,Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úrríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2016.Með beiðni, sembarst dóminum 5. október sl., hefur sóknaraðili, VelferðarsviðReykjavíkurborgar, Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A,óstaðsettur í húsi í Reykjavík, verði meðvísan til a-liðs 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sviptursjálfræði í eitt ár. Um aðildsóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Af hálfuvarnaraðila er þess krafist að kröfunni verði hafnað en til vara aðsviptingunni verði markaður skemmri tími.Í kröfu sóknaraðilakemur meðal annars fram að varnaraðili sé 47 ára gamall, einhleypur ogbarnlaus. Varnaraðili eigi sjúkrasögu sem nái til ársins 2010 þegar hann hafifyrst komið til innlagnar á geðdeild eftir bílveltu í sjálfsvígstilgangi. Hanneigi að baki samtals tólf innlagnir á geðdeild þar á meðal fjórar á þessu árien hann útskrifi sig jafnan eftir nokkra daga á deild. Þá hafi varnaraðiliverið sviptur sjálfræði áður til eins árs árið 2013. Krafa sóknaraðilaum sviptingu sjálfræðis byggist á því að varnaraðili eigi við geðsjúkdóm aðetja og sé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum í bráð,sbr. a-lið 4. gr. lögræðislaga.Beiðni sóknaraðilafylgdi læknisvottorð B, geðlæknis, dagsett 29. september 2016. Í vottorðinukemur fram að varnaraðili hafi verið öryrki vegna geðklofasjúkdóms síðan 2012,en unnið með köflum þegar sjúkdómurinn hafi verið í rénun. Varnaraðili hafi átterfiða skólagöngu, byrjað ungur að starfa við fiskvinnslu, en átt erfitt meðvinnu sökum bakvandamála. Hann hafi átt við fíknivanda um skeið, en hafi ekkiátt við það að stríða hin síðari ár. Varnaraðili hafi haft óstöðuga búsetuundangengin ár. Ekki sé heldur að sjá að varnaraðili hafi haft fasta búsetusíðastliðið ár og hafi hann m.a. dvalist langdvölum í bifreið sinni. vottorðinuer sjúkrasaga varnaraðila nánar rakin. Hann hafi þrettán sinnum frá sumri 2010legið inn á geðdeildum í geðrofsástandi. Varnaraðili hafi verið lagður tvisvarsinnum inn á Landspítalann árið 2010 og fjórum sinnum árið 2011. Einnig hafivarnaraðili verið lagður inn árin 2014 og 2015 og fjórum sinnum sem af er árinu2016. Þá hafi varnaraðili verið lagður nauðungarinnlögn inn áFjórðungssjúkrahúsið Akureyrar að undangengnu göngudeildareftirliti og veriðþar um rösklega hálfs árs skeið fram að vori 2012. Þá er því lýst í vottorðinuað greining frá 2011 hafi verið aðsóknargeðklofi sem hafi verið staðfest ísíðari innlögnum. Sjúkdómsinnsæi varnaraðila hafi frá fyrstu innlögn verið lýstsem mjög skertu og samvinna um viðeigandi meðferð, bæði lyfjameðferð ogheildræna endurhæfingu, hafi verið mjög takmörkuð. Það hafi markaðmeðferðarheldni varnaraðila að útskrift lokinni og göngudeildareftirlit yfirlengri tíma hafi af þeim sökum verið endaslepp. Fram kemur að fráþví snemma árs 2013 og þar til snemma árs 2014 hafi varnaraðili verið ígöngudeildareftirliti við endurhæfingargeðdeild Landspítala á Kleppi í kjölfarnauðungarvistunar á geðdeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Hann hafi þá, íjanúar 2013, verið sviptur sjálfræði í eitt. Varnaraðili hafi þá verið tilsamvinnu um reglubundna lyfjameðferð með forðasprautum um tæplega eins ársskeið en til takmarkaðrar samvinnu um önnur meðferðarúrræði. Í vottorðinu er því einnig lýstað varnaraðili sé haldinn aðsóknargeðklofa F20.0 og sé nú í sinni fjórðuinnlögn við geðdeild Landsspítala það sem af er ári. Hann hafi verið lagður inní janúar, maí og ágúst í bráðaþjónustu, eftir að hafa leitað þangað af eiginhvötum, ýmist vegna sjálfsvígshugsana eða ofbeldishugmynda og þá lýst röddumsem hann heyri og hvetji hann til uggvænlegra athafna, og/eða verum, sem viljihonum illt og hann nefnir andverur alheimsins, sem hann sjái en aðrir ekki.Varnaraðili hafi við margar innlagnir æskt útskriftar eftir skamma dvöl, ekkitollað í eftirfylgd og ekki viljað þiggja lyf. Í vottorðinu er núverandiástandi varnaraðila lýst á þá leið að hann hafi lagst inn á geðdeildLandspítalans þann 15. september 2016 fyrir tilstuðlan lögreglu. Varnaraðilihafi brotið rúðu og þegar starfsfólk hafi nálgast hann hafi hann ógnað því meðhnífi. Varnaraðili hafi einnig hringt í neyðarnúmer daginn áður og hótað því aðverða manns bani. Hann hafi við komu á geðdeild lítið viljað ræða viðstarfsfólk og neitað alfarið að tjá sig um það sem á undan var gengið. Ísamtali við lækni daginn eftir hafi hann setið og sagt að menn myndu ekkiskilja gjörðir hans. Hann hafi sagst vera að missa færnina og myndi deyja innanskamms, ýmist úr heilablóðfalli eða hraðfara líkamlegri hrörnun. Hann hafióskað útskriftar. Varnaraðili hafi verið metinn með klárum og virkumgeðrofsmerkjum, ranghugmyndum og röddum sem virtust stýra gjörðum hans. Af þeimsökum hafi hann verið talinn til alls vís og að líkindum hættulegur öðrum viðóbreytt ástand. Varnaraðili hafi því verið nauðungarvistaður frá 16. septembersl. Varnaraðili hafi illa unað nauðunginni. Hann telji sig hvorki þurfa áinnlögn né annarri meðferð að halda og afþakki sömuleiðis aðstoð félagsráðgjafavegna húsnæðismála. Hann hafi verið styggur í viðmóti, var um sig sem áður oglátið lítið uppi um líðan sína. Varnaraðili sé annars stillilegur og sæmilegasamvinnuþýður við aðra en lækna og hafi frá 18. september 2016 tekið lyf sín,þótt hann segi það á móti sínum vilja. Sjúkdómsinnsæi sé ljóslega skert ogsamstarfsvilji um viðeigandi meðferð lítill. Í niðurstöðu læknisvottorðsinskemur fram að varnaraðili hafi um margra ára skeið borið viðvarandi einkennialvarlegs geðsjúkdóms, nánar tiltekið svokallaðs aðsóknargeðklofa, sem á löngumtímabilum hafi haft afgerandi áhrif á samskipti hans við annað fólk, félagslegafærni og andlega líðan. Hann sé nú ljóslega alvarlega veikur, með virkgeðrofseinkenni sem hafa veruleg áhrif á dómgreind hans og hegðun, og jafnframtmjög skert sjúkdómsinnsæi. Hann þarfnist ljóslega langvarandi meðferðar ogeftirfylgdar, sem hann hafi ekki verið, og sé ekki, til samvinnu um. Útilokaðmegi telja að sú afstaða hans muni breytast á næstu vikum og ósennilegt að húnbreytist til muna á nokkrum mánuðum. Íniðurstöðu læknisins er einnig greint frá því að hann hafi ráðfært sig umástand varnaraðila og möguleg úrræði við B sérfræðilækni, sem þekki varnaraðilaúr fyrri innlögnum, og C yfirlækni. Þær séu á einu máli um að reyna þurfilangtímaendurhæfingu með óslitinni geðrofslyfjameðferð í að minnsta kosti eittár, með fram stuðningi til fastrar búsetu og félagslegrar virkjunar, og aðslíkri meðferð verði ekki komið við við óbreytt ástand án tímabundinnarsjálfræðissviptingar, í a.m.k. eitt ár. Sé þar litið til sjúkrasöguvarnaraðila, sem markast hafi af viðvarandi skertu sjúkdómsinnsæi og getu tilsamvinnu um nauðsynlega meðferð, bæði geðrofslyfjameðferð, sem af fyrri reynsluað dæma gæti slegið allmjög á sjúkdómseinkenni og bætt líðan varnaraðila tilmuna, sem og heildræna endurhæfingu, sem vonir standa til að bætt geti færnihans og samskipti við annað fólk. B staðfesti vottorð sitt fyrir dómi og aðkvað nauðsynlegt fyrir varnaraðila að hann yrði sviptur sjálfræði í ljósilangvarandi og alvarlegra veikinda hans. Fullreynt væri að veita varnaraðilaviðeigandi meðferð með vægari úrræðum eins og t.d. göngudeildarmeðferð.Varnaraðili talaðimáli sínu fyrir dóminum. Hann viðurkennir ekki að hann eigi við alvarlegveikindi að stríða og telur ekki þörf á sjálfræðissviptingu. Hann kvaðst hafnakröfu sóknaraðila og sagði ekkert tilefni fyrir henni. Hann sagði jafnframt aðrangt væri að hann væri ekki til samvinnu við meðferðaraðila eins og .t.dlyfjatöku. Hann kvað jafnfram að engin meining hefði verið að bakisjálfsvígshugsunum eða hótunum um að skaða aðra. Slíkt hefði hann aldrei gertog myndi ekki gera. Hann mótmælti sérstaklega að hann hefði hótaðheilbrigðisstarfsmönnum með hnífi. Hann hefði haft hann meðferðis vegnalíkamsárása annarra gegn honum sjálfum. Þá kvaðst varnaraðili vera komin meðíbúð á leigu hér í borg. Niðurstaða:Eins og að framaner rakið liggur fyrir vottorð B, sérfræðings í geðlækningum, sem hann staðfestifyrir dóminum, um að varnaraðili eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að etja semþarfnist meðhöndlunar og að nauðsynlegt væri fyrir varnaraðila að hann yrðisvipt sjálfræði. Fullreynt sé að vægari úrræði skili árangri. Með hliðsjón af framangreindutelur dómurinn því að sýnt hafi verið fram á að uppfyllt séu skilyrði a-liðar4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 hvað varðar getu varnaraðila til að sinnapersónulegum hagsmunum sínum. Er því óhjákvæmilegt að svipta varnaraðilasjálfræði tímabundið svo að tryggja megi honum viðeigandi læknis­meðferð. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verðisviptur sjálfræði í eitt ár en vegna alvarleika veikinda hans eru ekki efni tilað marka sviptingunni skemmri tíma. Í því samhengi er enn fremur til þess aðlíta að varnaraðili á þess kost, skv. 15. gr. sömu laga, að krefjastniðurfellingar sjálfræðissviptingarinnar að sex mánuðum liðnum frá uppkvaðninguúrskurðar þessa, telji hann að ástæður sviptingar séu ekki lengur fyrir hendi. Samkvæmt 1. mgr.17. gr. laga nr. 71/1971 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins, þarmeð talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, eins og nánar er kveðið á um íúrskurðarorði. Við ákvörðunþóknunarinnar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfusóknaraðila flutti málið Anna Guðrún Árnadóttir hdl. en af hálfu varnaraðilaflutti málið Brynjólfur Eyvindsson hdl.Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð. ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, ersviptur sjálfræði í eitt ár.Kostnaður afmálinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonarhdl., 160.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.