Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 115/2000
|
Skuldamál Fyrning
|
H vann ýmis verk fyrir K við byggingu fjölbýlishúss. Innréttaði H íbúð í húsinu, en samkomulag var um að H fengi greitt fyrir verkin, sem hann vann við húsið, með andvirði íbúðarinnar þegar hún yrði seld. Í mars 1995 gerðu H og K skriflegt samkomulag um íbúðina og uppgjör vegna vinnu H fyrir K þar sem fram kom að H hefði fengið íbúðina afhenta og væri um að ræða fullnaðaruppgjör. Í mars 1996 var gert kauptilboð í íbúðina. Kveður H K, sem þá var eigandi að íbúðinni, hafa neitað að staðfesta söluna á henni og taldi H að með þessu hefði K rift samkomulaginu frá í mars 1995. Krafði H K um greiðslu skuldar í bankanum Í auk reiknings fyrir vinnu H við að fullgera íbúðina. Nokkru síðar seldi K íbúðina og greiddi H fyrir verkin, sem hann hafði unnið við húsið, með því að leggja hluta kaupverðsins inn á reikning H. Taldi H að ekki væri um að ræða greiðslu vegna vinnu við íbúðina, heldur innborgun vegna annarra verka sem H vann fyrir K. Höfðaði H mál á hendur K til heimtu greiðslu vegna vinnu við íbúðina. Talið var að K hefði ekki efnt samkomulag sitt við H frá í mars 1995. Var krafa H um greiðslu fyrir vinnu við innréttingu íbúðarinnar því tekin til greina. Ekki var fallist á að krafa H væri fyrnd, en talið var að fyrningarfrestur hefði byrjað að líða þegar vinnu H við innréttingu íbúðarinnar lauk og hafi fyrningu verið slitið með birtingu stefnu nokkru áður en fjögur ár voru liðin frá verklokum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2000 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð verulega. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti bar lögmaður áfrýjanda fram nýjar málsástæður. Á þeim verður ekki byggt við úrlausn málsins með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda, að vinnu hans við innréttingu hinnar umdeildu íbúðar nr. 04-02 í húsinu Þverholti 28 í Reykjavík hafi ekki lokið fyrr en í febrúar 1995. Krafa stefnda vegna vinnu þessarar gat því ekki byrjað að fyrnast fyrr en þá, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Fyrningu var slitið með birtingu stefnu 28. desember 1998. Með þessari athugasemd og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kaupgarður hf., greiði stefnda, H. Albertsson ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 22. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 8. desember sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 28. desember 1998 af H. Albertssyni ehf., kt. 430394-2589, Kambsvegi 6, Reykjavík, á hendur Kaupgarði hf., kt. 641073-0169, Engihjalla 8, Kópavogi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 554.982 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. apríl 1996 til greiðsludags og málskostnað að mati dómsins. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnandi vann ýmis verk fyrir stefnda við byggingu fjölbýlishúss við Þverholt 28, fyrst utanhúss en eftir það einnig önnur verk. Stefnandi innréttaði íbúð í húsinu nr. 0402 en samkomulag var um að stefnandi fengi greitt fyrir verkin, sem hann vann fyrir stefnda, með andvirði íbúðarinnar þegar hún yrði seld. Samkomulag var einnig um að stefnandi legði til vinnu við að fullgera íbúðina en stefndi efni sem stefnandi tók út í reikning stefnda hjá versluninni þar sem efnið var keypt. Fyrirsvarsmaður stefnanda upplýsti, er hann gaf skýrslu fyrir dóminum, að vinnu við innréttingu á íbúðinni hafi lokið í febrúar 1995 en af hálfu stefnda er því haldið fram að það hafi verið í síðasta lagi um mánaðamót nóvember - desember 1994. Þann 1. mars 1995 gerðu málsaðilar skriflegt samkomulag um íbúðina og uppgjör vegna verka er stefnandi hafði unnið fyrir stefnda. Þar kemur fram að íbúðin hafi verið afhent stefnanda 1. október 1994 og að uppgjör vaxta á áhvílandi húsbréfum ásamt hússjóði, fasteignagjöldum og tryggingu vegna ársins skyldi skiptast á milli aðila samkvæmt því. Þar segir enn fremur að íbúðin hafi verið fullnaðaruppgjör á milli málsaðila, Þakverktaka hf. og Harðar Albertssonar persónulega. Stefnandi hefur lagt fram kauptilboð, sem samþykkt er af hans hálfu sem eiganda íbúðarinnar með áritun dagsettri 22. mars 1996, en tilboðsgjafar eru Valgeir Valgeirsson og Auður Ingólfsdóttir. Samkvæmt því sem fram hefur komið var stefndi þá eigandi íbúðarinnar. Í bréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 24. mars sama ár, kemur fram að stefnandi telji að stefndi hafi rift samkomulaginu frá 1. mars 1995 þar sem hann hafi neitað að staðfesta þessa sölu á íbúðinni. Í bréfinu fer stefnandi fram á að stefndi greiði tilgreinda skuld í Íslandsbanka og að auki reikning að upphæð 649.000 krónur fyrir vinnu stefnanda við að fullgera íbúðina. Stefndi seldi Hallgrími Ævari Hallgrímssyni íbúðina með kaupsamningi sem dagsettur er 5. apríl 1996. Stefndi greiddi stefnanda fyrir verkin sem stefnandi vann fyrir hann með því að leggja 1.000.000 krónur af andvirði íbúðarinnar inn á reikning hjá stefnda. Það er óumdeilt en af hálfu stefnanda er því hins vegar mótmælt að þessi greiðsla hafi verið fyrir vinnu við íbúðina heldur hafi hún verið innborgun vegna annarra verka sem stefnandi vann fyrir stefnda. Stefnandi hefur höfðað málið til innheimtu á 649.292 króna reikningi frá 24. mars 1996 vegna vinnu við íbúðina. Stefnandi hefur í endanlegri kröfugerð dregið frá reikningsfjárhæðinni 94.310 krónur vegna skuldajafnaðarkröfu stefnda en ekki er ágreiningur um hana í málinu. Hins vegar er deilt um það hvort krafa stefnanda hafi verið greidd með samkomulagi málsaðila frá 1. mars 1995. Einnig er ágreiningur um það hvort krafan sé fyrnd svo og hvenær fyrningarfrestur hafi byrjað að líða. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir skuldina, sem hann krefur stefnda um í málinu, vera samkvæmt framlögðum reikningi, dagsettum 24. mars 1996, að fjárhæð 649.292 krónur. Reikningurinn sé þannig til kominn að stefnandi, sem sé verktaki á sviði húsbygginga, innréttinga og smíðavinnu, hafi verið beðinn um að sjá um smíði og uppsetningu innréttinga í íbúð nr. 402 við Þverholt 28 í Reykjavík fyrir stefnda, sem þá hafi verið eigandi íbúðarinnar. Vinna stefnanda hafi aðallega falist í loftaklæðningu, smíði stiga, uppsetningu eldhúsinnréttingar, uppsetningu hurða og sólbekkja auk þess að leggja parket á gólf. Stefndi hafi lagt til allt efni í þessu sambandi en stefnandi alla vinnu. Þegar stefnandi hafði unnið þetta umbeðna verk og vinnu hans verið lokið við innréttingar í íbúðinni og lagningu parkets á gólf hafi orðið að samkomulagi milli málsaðila að stefnandi yrði eigandi íbúðarinnar í uppgjöri þeirra í milli vegna annarra verka sem stefnandi hafði unnið við á vegum stefnda við byggingaframkvæmdir. Stefndi hafi þá selt íbúðina Bryndísi Ólafsdóttur, dóttur Ólafs Torfasonar, framkvæmdastjóra hjá stefnda. Salan hafi verið málamyndasala til þess að stefnda tækist að afla húsbréfa með fasteignaveðbréfum. Stefnandi hafi síðan átt að fá eigninni afsalað til sín þannig að honum gæfist kostur á að selja hana og fá þannig fram áðurnefnt uppgjör við stefnda. Allt þetta hafi virst vera á góðri leið með að ganga eftir þar til stefnandi hafi orðið þess áskynja skömmu síðar að stefndi hafi haft aðrar fyrirætlanir með íbúðina og hafi hann ekki ljáð máls á því að heimila stefnanda að selja hana. Stefnandi telur að hann hafi verið svikinn um greiðslu og uppgjör af hálfu stefnda sem hann hafi átt að fá með andvirði framangreindrar íbúðar. Stefnandi hafi þá sent stefnda ábyrgðarbréf, dagsett 24. mars 1996, með kröfum um uppgjör og greiðslu fyrir áðurnefnda vinnu við innréttingu íbúðarinnar. Með bréfinu hafi fylgt hinn umstefndi reikningur. Stefndi hafi svo séð til þess að eignin var seld Hallgrími Ævari Hallgrímssyni með samningi 5. apríl 1996. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefndi hafi, þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir stefnanda, ávallt komið sér undan að greiða reikninginn. Honum hafi að lokum verið sent bréf lögmanns stefnanda, dagsett 12. október 1998, með kröfu um greiðslu reikningsins. Ólafur Torfason hafi svarað því bréfi og í fyrstu ekkert kannast við að hafa átt í viðskiptum við stefnanda varðandi nefnda innréttingarsmíði og í svari hans frá 24.október 1998 segi að enn hvíli þoka yfir huga hans um meint tengsl hans og stefnanda varðandi margnefnda íbúð. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að honum hafi verið falið að sjá um smíðavinnu fyrir stefnda og að stefnda beri skylda til að greiða þann reikning sem stefnandi hafi gert honum vegna vinnunnar. Stefndi hafi móttekið reikninginn þegar hann hafi verið sendur með ábyrgðarbréfi þann 24. mars 1996. Fulltrúi stefnda, Ólafur Torfason, hafi nú borið því við að hann sjái ekki að stefndi eigi að greiða reikninginn. Þessar mótbárur stefnda hafa ekki komið fram áður og stefndi hafi ekki mótmælt reikningnum. Fyrstu athugasemdir hans um málið komi fram með bréfi til lögmanns stefnanda 18. október 1998. Reikningurinn sé sanngjörn og eðlileg krafa stefnanda fyrir þá vinnu sem hann hafi unnið í þágu stefnda og samkvæmt hans óskum. Stefndi hafi sjálfur greitt allan efniskostnað við framkvæmdina og geti því varla borið fyrir sig að vinnan hafi ekki verið unnin. Stefnandi hafi ítrekað reynt að fá reikninginn greiddan, en þrátt fyrir þær tilraunir hafi enginn árangur orðið og sé málsókn til innheimtu kröfunnar því nauðsynleg. Af hálfu stefnanda er varakröfu um lækkun vegna meintra galla á verkum stefnanda mótmælt. Stefnandi telur lækkunarkröfu stefnda vanreifaða, órökstudda og án tilgreiningar á fjárhæð. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða hinn umstefnda reikning og reisir þá kröfu sína á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og stefnda beri samkvæmt grunnrökum 5. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, með eða án lögjöfnunar, að greiða uppsett verð stefnanda fyrir vinnuna. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikalýsingu stefnanda mótmælt sem rangri og ósannaðri í veigamiklum atriðum. Stefndi telur málsatvik vera þau að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi á sínum tíma unnið að ýmsum verkefnum fyrir stefnda við byggingu fjölbýlishússins við Þverholt sem gangi í daglegu tali undir nafninu Egilsborgir. Hafi hann gert þetta ýmist í nafni fyrirtækja sinna, Þakverktaka hf. og H. Albertssonar ehf., eða persónulega. Erfiðlega hafi gengið að selja íbúðir á þessum tíma og þá sérstaklega íbúðir sem ekki hafi verið fullkláraðar. Samkomulag hafi tekist með aðilum á árinu 1994 um að prófa að innrétta í sameiningu eina íbúðina að fullu og selja hana þannig tilbúna. Skyldi stefnandi leggja til vinnu en stefndi efni. Stefnandi hafi síðan átt að fá greitt fyrir verk sitt af söluverði íbúðarinnar þegar hún seldist. Vinna við innréttingar hafi hafist um mitt ár 1994 og hafi henni lokið eigi síðar en um mánaðamótin nóvember-desember sama ár. Sala á íbúðinni hafi hins vegar gengið hægt og hafi vanskil á áhvílandi húsbréfalánum hlaðist upp. Þann 1. mars 1995 hafi aðilar svo gert með sér samning um fullnaðaruppgjör á milli stefnda annars vegar og Þakverktaka hf., stefnanda og Harðar Albertssonar persónulega hins vegar vegna vinnu hinna síðarnefndu að Egilsborgum. Þótt samningurinn hafi verið gerður 1. mars 1995 hafi verið við það miðað að stefnandi hafi tekið við umráðum íbúðarinnar 1. október 1994 og miðaðist uppgjör vaxta vegna áhvílandi lána við þann dag. Íbúðin hafi hins vegar ekki verið skráð formlega á nafn stefnanda til þess að spara kostnað. Hann hafi hins vegar haft öll umráð íbúðarinnar og hafi hann getað ráðstafað henni að vild. Sem dæmi um það nefnir stefndi að sama dag og samkomulagið var gert hafi einn aðila samningsins, Þakverktakar hf., sem hafi verið í eigu sama eiganda og stefnandi en sé nú gjaldþrota, þinglýst veðskuldabréfi á eignina að fjárhæð 1.500.000 krónur eins og fram komi á dómskjali nr. 9. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefndi hafi hindrað sölu á íbúðinni og að með því hefði hann í raun rift samkomulaginu frá l. mars 1995. Með bréfi stefnanda til stefnda frá 24. mars 1996 hafi fylgt reikningurinn, sem deilt er um í máli þessu, en því sem þar komi fram hafi harðlega verið mótmælt af hálfu stefnda. Sölutilraunir hafi haldið áfram og u.þ.b. mánuði seinna, eða 5. apríl 1996, hafi íbúðin verið seld Hallgrími Ævari Hallgrímssyni. Greiðslur samkvæmt kaupsamningi hafi verið inntar af hendi til stefnda sem þinglýstum eiganda íbúðarinnar. Stefndi hafi síðan afhent stefnanda 1.000.000 króna af þessari greiðslu en hann hafi lagt þá fjárhæð inn á reikning stefnanda. Eftirstöðvum söluverðsins, eða u.þ.b. 300-400.000 krónum, hafi stefndi þó haldið eftir vegna meintra galla sem komið hafi í ljós á verkum stefnanda í Egilsborgum. Löngu síðar eða þann 12. október 1998 hafi stefnda síðan borist innheimtubréf frá lögmanni stefnanda þar sem gerð hafi verið krafa um greiðslu reikningsins, sem deilt er um í málinu, en krafan hafi borist með bréfi stefnanda, dagsettu 24. mars 1996. Stefndi hafi mótmælt greiðsluskyldu sinni og hafi lögmaður stefnanda því höfðað mál þetta til greiðslu reikningsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefndi hafi greitt stefnanda að fullu fyrir þau verk sem stefnandi byggir kröfur sínar á. Stefndi hafi gert skuldbindandi samning við stefnanda þann 1. mars 1995 um fullnaðaruppgjör á greiðslum vegna þeirra verka sem stefnandi hafði unnið fyrir stefnda að Egilsborgum fram að þeim tíma sem samkomulagið var gert eða 1. mars 1995. Verkin, sem stefnandi byggir dómkröfur sínar á, hafi verið unnin í íbúð nr. 402 í umræddu húsi. Verkin hafi verið unnin á tímabilinu maí til október 1994 og vísar stefndi í því sambandi til reikninga Húsasmiðjunnar hf. en þar komi fram að stefnandi hafi tekið út allt efni til verksins á því tímabili. Þau verk sem unnin hafi verið eftir 1. október 1994 séu alfarið á ábyrgð stefnanda þar sem hann hafi fengið umrædda íbúð afhenta þann dag samkvæmt samkomulaginu frá 1. mars 1995 en stefndi beri enga ábyrgð á verkum eftir þennan dag. Þó svo að litið væri svo á að stefndi bæri ábyrgð á öllum verkum stefnanda í íbúðinni þá breyti það engu þar sem þau hafi örugglega verið unnin fyrir 1. mars 1995. Af hálfu stefnda er því haldið fram að samningurinn frá 1. mars 1995 sé skuldbindandi fyrir aðila þessa máls þar sem honum hafi ekki verið rift. Stefnandi hafi enga tilraun gert til að rifta samningnum eða að fá viðurkenningu dómstóla á lögmæti slíkrar riftunar. Það eina sem liggi fyrir í málinu séu vangaveltur og ágiskanir um riftun sem settar hafi verið fram í bréfi stefnanda frá 24. mars 1996 og mótmælt hafi verið af stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Stefnandi hafi fengið íbúðina afhenta 1. október 1994 og beri stefndi því enga ábyrgð á þeim verkum sem unnin hafi verið í íbúðinni eftir þann tíma. Krafan fyrnist á fjórum árum, sbr. 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905. Fyrningarfrestur teljist frá 1. október 1994 en stefna í máli þessu hafi verið birt í lok desember 1998 og hafi krafan þá verið fyrnd. Jafnvel þótt fyrningarfrestur teldist frá verklokum þá verði að álíta að þau hafi verið eigi síðar en 1. desember 1994. Efni til síðasta verksins, sem hafi verið parketlögn, hafi verið tekið út seinni hluta október 1994. Samkvæmt reikningi stefnanda hafi verkið tekið 126 klukkustundir. Þótt aðeins sé miðað við að verkið hafi verið unnið af einum manni í dagvinnu hafi það tekið um það bil þrjár vikur og hafi því verið lokið eigi síðar en 1. desember 1994. Þótt miðað sé við þann dag sem upphaf fyrningarfrests þá sé krafan fyrnd. Varakrafa stefnda byggir í fyrsta lagi á því að hluti kröfunnar hafi verið greiddur með skuldajöfnuði við skuld stefnanda vegna matarúttektar hjá stefnda. Stefnandi hefur lækkað kröfuna um þá fjárhæð og þarf því ekki að taka afstöðu til þess við úrlausn málsins. Varakrafan er hins vegar jafnframt byggð á því að stefndi eigi kröfu á hendur stefnanda vegna galla á verkum sem stefnandi hafi unnið hjá stefnda í Egilsborgum. Hvað varðar lýsingu á göllunum er vísað til bréfs frá Tækniþjónustu Sigurðar Þorleifssonar ehf. til húsfélagsins Egilsborga. Jafnframt er vísað til verktilboðs og verktilhögunar á dómskjölum nr. 14 og 15, þar sem stefnandi geri stefnda tilboð um lagfæringar á hluta af göllunum. Tilboðið sé sett fram af H.A.- Verktökum hf., Kambsvegi 6, Reykjavík, en engin kennitala komi fram. Félag með þessu nafni finnist ekki í þjóðskrá. Stefnandi sé hins vegar skráður á þessu heimilisfangi og hafi þau símanúmer, sem komi fram á tilboðinu, auk þess að hafa sama fyrirsvarsmann. Verði samkvæmt þessu að álíta að hér sé um stefnanda að ræða og að verktilboð það, sem hann hafi sett fram, sé viðurkenning á hluta af göllunum þar sem hann bjóðist til þess að lagfæra þá, eins og hann orði það, endurgjaldslaust. Vísað er til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um gerð samninga, skuldbindingargildi þeirra og vanefndir og vanefndaúrræði. Varðandi kröfuna um málskostnað úr hendi stefnanda er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Í samkomulagi málsaðila og tveggja annarra tilgreindra aðila frá 1. mars 1995 segir að þessir aðilar séu sammála um að íbúðin sem um ræðir hafi verið afhent stefnanda hinn 1. október 1994. Enn fremur segir að íbúðin hafi verið fullnaðaruppgjör milli samningsaðila. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi með samkomulaginu gert upp kröfuna sem deilt er um í málinu. Þetta verður að skilja þannig að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að stefnandi yrði eigandi íbúðarinnar til að ná fram umræddu uppgjöri enda hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til annars. Ljóst er af því sem fram hefur komið og viðurkennt er af hálfu stefnda að hann seldi Hallgrími Ævari Hallgrímssyni íbúðina með kaupsamningi dagsettum 29. mars 1996. Stefndi hefur því ekki efnt samkomulagið frá 1. mars 1995 gagnvart stefnanda. Það eru því ekki haldbærar varnir af hálfu stefnda að hann hafi gert kröfu stefnanda upp með samkomulaginu. Krafan er samkvæmt reikningi stefnanda að fjárhæð 649.292 krónur en hann hefur í kröfugerð sinni fyrir dóminum dregið frá skuldajafnaðarkröfu stefnda að fjárhæð 94.310 krónur. Að þessu frátöldu hefur hvorki fjárhæð reikningsins né efni hans að öðru leyti sætt andmælum af hálfu stefnda. Verður með vísan til þessa að telja kröfu stefnanda réttmæta að þessu leyti. Krafa stefnanda er fyrir vinnu við íbúðina sem um ræðir. Krafan fyrnist því á fjórum árum samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. sömu laga byrjar fyrningarfrestur að líða þegar krafan verður gjaldkræf. Með vísan til 12. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 verður að telja að krafa verði í fyrsta lagi gjaldkræf þegar hún er sett fram en það var í þessu tilfelli gert með bréfi stefnanda þann 24. mars 1996 og er reikningurinn, sem liggur til grundvallar kröfum stefnanda í málinu, dagsettur sama dag. Fyrningu var slitið samkvæmt 1. gr., sbr. 11. gr., laga nr. 14/1905 með birtingu stefnu þann 28. október 1998. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þau rök stefnda að umrædd krafa stefnanda á hendur honum sé fallin niður fyrir fyrningu. Varakrafa stefnda um lækkun á kröfum stefnanda vegna meintra galla á verkum, er stefnandi vann fyrir stefnda, er studd þeim rökum að stefnandi hafi með lýsingu á verktilhögun og verktilboði viðurkennt hluta af göllunum. Einnig vísar stefndi í þessu sambandi til lýsingar Sigurðar Þorleifssonar frá Tækniþjónustu Sigurðar Þorleifssonar ehf. á göllunum frá nóvember 1998. Engar fjárhæðir eru tilgreindar, hvorki í þessari lýsingu né í framangreindri lýsingu á verktilhögun. Verktilboðið sem stefndi vísar til er frá H.A. Verktökum hf. en ekki stefnanda. Fjárhæðir eru þar tilgreindar við þrjá liði af átta. Óljóst þykir hvernig skýra á það sem kemur fram í þessum skjölum og hver tengsl eru milli þess og varakröfu stefnda. Krafa stefnda um lækkun þykir því, eins og hún er sett fram af hálfu stefnda, hvorki studd haldbærum gögnum né rökum, og verður með vísan til þess að hafna henni. Samkvæmt því sem hér hefur komið fram ber að taka kröfur stefnanda á hendur stefnda til greina. Rétt þykir að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Kaupgarður hf., greiði stefnanda, H. Albertssyni ehf., 554.982 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. apríl 1996 til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 615/2013
|
Eignarréttur Gjöf Þinglýsing Tómlæti
|
A o.fl. höfðuðu mál gegn B o.fl. og kröfðust þess að staðfestur yrði eignarréttur hvers þeirra um sig að tilteknum eignarhluta í jörð sem B o.fl. höfðu erft eftir G sem var bróður A o.fl. Í málinu var deilt um það hvort A o.fl. hefðu gefið G umræddan eignarhlut með gjafabréfi sem A o.fl. vefengdu að þau hefðu undirritað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A o.fl. hefðu um árabil vitað af gjafabréfinu áður en G lést. Hafði G veðsett jörðina og gert aðra löggerninga sem sum úr hópi A o.fl. höfðu vottað. Þóttu A o.fl. hafa sýnt af sér verulegt tómlæti við gæslu réttar síns með því að aðhafast ekkert gagnvart G. Mátti helst vænta þess að hann sem gjafþegi gæti framvísað frumriti gjafabréfsins sem gera varð ráð fyrir að lagt hefði verið inn hjá sýslumanni til þinglýsingar og síðan afhent þinglýsingarbeiðanda í kjölfar hennar. Þóttu A o.fl. því ekki hafa hnekkt gjafabréfinu til G sem B o.fl. leiddu rétt sinn af. Voru B o.fl. því sýknuð af kröfum A o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Þau krefjast þess að staðfestur verði eignarréttur hvers þeirra um sig að 1/30 hluta af 50% óskiptum eignarhluta í jörðinni Stóru-Ávík í Árneshreppi, Strandasýslu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt yfirlýsingu 5. apríl 1971 fengu systkinin Jón Guðmundsson og Ingibjörg Guðmundsdóttir jörðina Stóru-Ávík í arf að jöfnu eftir foreldra sína, sem höfðu búið á jörðinni. Hafði Jón þá fyrir löngu tekið við búskap á jörðinni en systir hans var búsett í Reykjavík. Jón var kvæntur Unni Aðalheiði Jónsdóttur og áttu þau tíu börn. Áfrýjendur eru níu þeirra en eitt þeirra, Guðmundur Jónsson, er látinn og eru stefndu niðjar hans. Jón Guðmundsson lést 25. janúar 1975 og tók Guðmundur sonur hans þá við búskapnum á jörðinni, en þeir feðgar munu áður um nokkurt skeið hafa stundað þar saman búskap. Eftir andlát Jóns var Unnur, ekkja hans og móðir Guðmundar og áfrýjenda, áfram búsett á jörðinni. Með bréfi 26. ágúst 1975 fengu erfingjar Jóns heimild til að skipta dánarbúinu einkaskiptum. Tóku þeir saman erfðafjárskýrslu 15. desember sama ár og var hún móttekin af sýslumanni Strandasýslu 29. sama mánaðar. Hinn 28. apríl 1976 var móttekið og þinglýst hjá sýslumanni Strandasýslu svohljóðandi gjafabréf: „Við undirrituð sem erum löglegir erfingjar dánarbús Jóns Guðmundssonar Stóru-Ávík Árneshreppi. Lýsum því hér með yfir, að við gefum Guðmundi Jónssyni Stóru-Ávík, okkar eignarhluta í jörðini Stóru-Ávík. Jafnframt er það ósk okkar, að verði jörðin seld eða losni úr ábúð á annan hátt, þá verði við látin ganga fyrir kaupum eða ábúð.“ Á því eintaki af gjafabréfinu sem er í þinglýsingabók sýslumanns er handritað undir vélrituðu meginmáli „Munaðarnesi, 15.4.1976“, en þar fyrir neðan eru vélrituð nöfn áfrýjenda og Unnar, móður þeirra. Fyrir héraðsdómi gaf skýrslu Guðmundur Gísli Jónsson, eiginmaður áfrýjandans Sólveigar, en hann var á þessum tíma hreppstjóri Árneshrepps. Kom fram hjá honum að hann hefði á sínum tíma sett saman skjalið að beiðni tengdamóður sinnar og afhent henni það. Aðspurður kvaðst hann ekki muna hvort skjalið hefði verið í einu eintaki eða tvíriti. Í skattframtali Guðmundar Jónssonar vegna ársins 1976 kom fram að hann hefði á árinu eignast helming í jörðinni. Um þetta sagði að hann hefði að hluta fengið jörðina sem arf eftir föður sinn en að mestu sem gjöf frá móður sinni og systkinum. Áfrýjendur munu aftur á móti ekki hafa talið jarðarhlutann fram til skatts. Eftir að Guðmundur fékk þinglýsta eignarheimild fyrir hálfri jörðinni gaf hann út skuldabréf 10. mars 1977 til Byggðasjóðs með veði í henni. Var sú ráðstöfun samþykkt af Ingibjörgu Guðmundsdóttur, föðursystur hans, sem átti hálfa jörðina svo sem áður greinir. Einnig gaf hann út skuldabréf til sama sjóðs 23. júní 1978 með veði í jörðinni og var sú ráðstöfun samþykkt af Ingibjörgu. Vottar á því skuldabréfi voru móðir hans og áfrýjandinn Kristín. Þá gaf Guðmundur út skuldabréf til sjóðsins 14. febrúar 1979 með veði í jörðinni og var það bréf jafnframt undirritað af Ingibjörgu. Enn fremur gaf Guðmundur út skuldabréf 11. nóvember 1981 til Bjargráðasjóðs með veði í jörðinni, en það bréf var ekki undirritað vegna eignarhlutar Ingibjargar. Við andlát Ingibjargar Guðmundsdóttur mun Ingibjörg Anna Elíasdóttir hafa fengið að arfi hluta nöfnu sinnar í jörðinni en hún var þá ófjárráða. Ingibjörg Anna er dóttir áfrýjandans Hrafnhildar. Með veðleyfi 27. júlí 1982, sem gefið var út af foreldrum Ingibjargar Önnu fyrir hennar hönd, var Guðmundi veitt heimild til að veðsetja hennar hlut í jörðinni til tryggingar láni frá Búnaðarbanka Íslands vegna vélageymslu. Var sú ráðstöfun samþykkt af hálfu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 25. nóvember sama ár. Þá gaf Ingibjörg Anna út veðleyfi til Guðmundar 3. febrúar 1994 til að hann gæti veðsett hennar hluta í jörðinni til tryggingar láni frá Landsbanka Íslands. Þetta veðleyfi var vottað af áfrýjandanum Hrafnhildi. Með samningi, sem móttekinn var til þinglýsingar 6. maí 1987, ráðstafaði Guðmundur fullvirðisrétti á jörðinni til framleiðslu á kindakjöti. Ritaði hann undir skjalið sem framleiðandi og að auki sem eigandi með Ingibjörgu Önnu um heimild til að samningnum yrði þinglýst sem kvöð á jörðina sem væri bindandi fyrir þau og alla aðra sem síðar kynnu að eignast jörðina eða á annan hátt öðlast rétt yfir henni. Undirritun Guðmundar sem framleiðanda var vottuð að áfrýjandanum Hrafnhildi en undirritun eigenda jarðarinnar af áfrýjandanum Önnu og Unni, móður þeirra. Um það leyti sem fullvirðisréttinum var ráðstafað mun Guðmundur hafa brugðið búi og flutt af jörðinni. Unnur Aðalheiður Jónsdóttir andaðist 8. september 1991 og var búi hennar skipt einkaskiptum. Samkvæmt erfðafjárskýrslu 24. janúar 1992, sem undirrituð var af öllum erfingjum, var hlutur í jörðinni ekki talinn til eigna hennar. Hinn 28. febrúar 1994 komu Guðmundur og eiginkona hans fyrir sýslumanninn á Akranesi og kröfðust lögskilnaðar. Í bókun af fyrirtökunni í hjónaskilnaðarbók kom fram að konan afsalaði sér rétti til jarðarinnar ásamt öllu sem henni fylgdi. Leyfisbréf til lögskilnaðar var síðan gefið út 2. mars sama ár. Stefndu Benedikt og Ingibjörg eru börn þeirra hjóna. Einnig áttu hjónin dóttur sem andaðist 16. nóvember 2004 og eru stefndu Guðmundur, Hafdís og Daníel börn hennar. Guðmundur Jónsson lést 25. apríl 2009 og mun dánarbúi hans hafa verið skipt einkaskiptum. Samkvæmt skiptayfirlýsingu 6. mars 2010 kom hálf jörðin í hlut stefndu eftir arfshlutdeild þeirra. Var yfirlýsingunni þinglýst 15. sama mánaðar. Með bréfi lögmanns áfrýjenda 24. júní 2009 var óskað eftir afriti af gjafabréfinu til Guðmundar og gögnum um skipti á dánarbúi föður þeirra. Því erindi svaraði sýslumaður með bréfi 10. júlí sama ár og fylgdu bréfinu gögn um eignarhald jarðarinnar og dánarbúskiptin. Áfrýjendur gerðu síðan þá kröfu með bréfi 2. nóvember það ár að sýslumaður leiðrétti þinglýsingabók á grundvelli 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Til stuðnings því var bent á að erfingjar Jóns Guðmundssonar hefðu aldrei undirritað gjafabréfið auk þess sem bréfið bæri ekki með sér að vottar hefðu verið að undirritun þess. Að réttu lagi hefði því aldrei átt að þinglýsa bréfinu. Með bréfi sýslumanns 17. desember 2009 var kröfunni hafnað þar sem hann taldi að engin mistök hefðu orðið við þinglýsingu gjafabréfsins. Í bréfi sýslumanns kom meðal annars fram að á þeim tíma sem bréfinu var þinglýst hefði verið viðurkennd framkvæmd, ef skjal var afhent í einu eintaki, að embætti aðstoðaði við að vélrita á löggiltan skjalapappír eftirrit sem því var ætlað að halda. Á þessum tíma hefði ekki verið unnt að ljósrita frumritið á slíkan pappír. Með bréfi lögmanns áfrýjenda 26. janúar 2012 var skorað á stefndu að framvísa „lögfullu gjafabréfi eða öðrum gjörningi“ sem eignarhald á jörðinni yrði reist á. Að öðrum kosti yrði rekið mál til að fá eignarhaldinu hnekkt. Þessu erindi mun ekki hafa verið svarað og var mál þetta því höfðað. II Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn á því að þau hafi aldrei samþykkt að ráðstafa þeim hluta jarðarinnar Stóru-Ávík sem þau fengu í arf eftir föður sinn til bróður síns, Guðmundar Jónssonar, en stefndu leiða rétt sinn til jarðarinnar frá honum fyrir arf. Með málsókninni vefengja áfrýjendur ekki ráðstöfun á þeim eignarhluta jarðarinnar sem féll til móður þeirra auk þess sem þau taka tillit til þess hluta sem Guðmundur fékk að arfi eftir föður sinn. Er gjafabréfinu til Guðmundar var þinglýst 28. apríl 1976 voru í gildi lög nr. 30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing, en þá og allt fram til ársins 1992 var þinglýsing dómsathöfn. Samkvæmt 5. gr. laganna bar þeim sem vildi fá skjali þinglýst að afhenda það í tveimur samhljóða frumritum eða í frumriti og eftirriti. Átti að minnsta kosti annað frumritið eða eftirritið að vera ritað á haldgóðan pappír sem dómsmálaráðherra löggilti. Í 6. gr. þeirra sagði síðan að þegar dómara væri afhent skjal til þinglýsingar bæri honum að sannreyna að bæði eintök skjalsins væru samhljóða. Að þessu leyti voru þágildandi þinglýsingareglur í meginatriðum efnislega samhljóða gildandi reglum, sbr. 1. mgr. 5. gr. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978. Með þinglýsingu skjala er þeim réttindum sem háð eru þinglýsingu aflað lögverndar gagnvart þriðja manni. Því til viðbótar hefur þinglýsing þau almennu áhrif að óhætt er að vissu marki að reiða sig á þær eignarheimildir sem þinglýst hefur verið. Af því leiðir að sá sem vefengir þinglýst réttindi verður venjulega að leiða í ljós fullyrðingu sína, ef á mótbáruna getur reynt. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 39/1978 gildir sú regla að sá er hlýtur réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign þarf ekki að sæta þeirri mótbáru að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt ef hann er grandlaus um ógildingaratvikið er hann öðlaðist réttindin. Þar sem stefndu öðluðust réttindi sín yfir jörðinni fyrir arf en ekki með samningi glatast ekki mótbárur áfrýjenda gegn þinglýstri heimild Guðmundar samkvæmt gjafabréfinu. Í málinu hefur komið fram að áfrýjendur vissu um árabil af gjafabréfinu til Guðmundar áður en hann lést. Þrátt fyrir það var sú ráðstöfun ekki vefengd af þeim fyrr en að honum látnum. Fór hann með eignina í krafti þeirrar eignarheimildar sem hann hafði fyrir jarðarhlutanum og veðsetti alla jörðina og gerði aðra löggerninga, en suma þeirra höfðu nokkrir úr hópi áfrýjenda vottað. Áfrýjendur sýndu því af sér verulegt tómlæti við gæslu réttar síns með því að aðhafast ekkert gagnvart Guðmundi, en helst mátti vænta þess að hann sem gjafþegi gæti framvísað því frumriti af gjafabréfinu sem gera verður ráð fyrir að lagt hafi verið inn hjá sýslumanni til þinglýsingar og síðan afhent þinglýsingarbeiðanda í kjölfar hennar. Jafnframt mátti gera ráð fyrir að Guðmundur gæti veitt upplýsingar um afdrif frumritsins ef það var glatað, en stefndu eiga af augljósum ástæðum óhægar um vik í þeim efnum. Að þessu virtu hafa áfrýjendur ekki hnekkt gjafabréfinu til Guðmundar fyrir helmingi jarðarinnar sem þinglýst var 28. apríl 1976 og stefndu leiða rétt sinn af. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Anna Jónsdóttir, Fanney Ágústa Jónsdóttir, Hrafnhildur Jónsdóttir, Hörður Jónsson, Jón Jónsson, Kristín Guðrún Jónsdóttir, Margrét Jónsdóttir, Ólína Elísabet Jónsdóttir og Sólveig Stefanía Jónsdóttir, greiði stefndu, Benedikt Jóni Guðmundssyni, Daníel Ísak Maríusyni, Guðmundi Þóri Hafsteinssyni, Hafdísi Rán Sævarsdóttur og Ingibjörgu B. Guðmundsdóttur, 600.000 krónur óskipt í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 9. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 14. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 19. júní, 3. júlí, 24. júlí og 7. ágúst 2012. Stefnendur eru Anna Jónsdóttir, Hjarðarholti 2, Akranesi, Margrét Jónsdóttir, Bergistanga, Norðurfirði, Fanney Ágústa Jónsdóttir, Esjuvöllum 22, Akranesi, Sólveig Stefanía Jónsdóttir, Hlíðarvegi 6, Grundarfirði, Hrafnhildur Jónsdóttir, Hjarðarholti 6, Akranesi, Jón Jónsson, Birtingarkvísl 28, Reykjavík, Kristín Guðrún Jónsdóttir, Jörundarholti 118, Akranesi, Hörður Jónsson, Galtarvík, Akranesi og Ólína Elísabet Jónsdóttir, Uppsalavegi 5, Sandgerði. Stefndu eru Benedikt Jón Guðmundsson, Burknavöllum 19, Hafnarfirði, Ingibjörg B. Guðmundsdóttir, Hafnargötu 41, Reykjanesbæ, Guðmundur Þór Hafsteinsson, Miðstræti 24, Neskaupstað, Sævar Þór Magnússon, Vesturgötu 10, Akranesi, f.h. Hafdísar Ránar Sævarsdóttur, Vesturgötu 10, Akranesi og á hendur Margréti Gunnlaugsdóttur hrl., Acta lögmannsstofu ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi, f.h. skjólstæðings hennar sem skipaður lögráðamaður, Daníels Ísaks Maríusonar, Andrésbrunni 12, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að staðfestur verði með dómi eignarréttur hvers þeirra um sig að 1/30 hluta af 50% óskiptum sameignarhluta í jörðinni Stóru-Ávík, Árneshreppi, Strandasýslu með fastanúmer 141716. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda og greiðslu málskostnaðar með álagi úr þeirra hendi að teknu tilliti til virðisaukaskatts. MÁLSATVIK OG MÁLSÁSTÆÐUR Stefnendur málsins, þau Anna Jónsdóttir, Margrét Jónsdóttir, Fanney Ágústa Jónsdóttir, Sólveig Stefanía Jónsdóttir, Hrafnhildur Jónsdóttir, Jón Jónsson, Kristín Guðrún Jónsdóttir, Hörður Jónsson og Ólína Elísabet Jónsdóttir, sem eru alsystkin, eru börn hjónanna Jóns Guðmundssonar, sem lést 25. janúar 1975 og Unnar Aðalheiðar Jónsdóttur, sem lést 8. september 1991. Þau hjónin voru eigendur að helmingi jarðarinnar StóraÁvík, á móti Ingibjörgu Guðmundsdóttur, systur Jóns og bjuggu þau þar með sinn stóra barnahóp alla sína búskapartíð. Í máli þessu gera þau kröfu um að staðfestur verði eignarréttur þeirra hluta af 50% jarðarinnar Stóru-Ávík, Árneshreppi, Strandasýslu, með fastanúmerið 141716 í fasteignaskrá og gildi meints gjafabréfs. Auk stefnenda málsins, áttu hjónin tíunda barnið, soninn Guðmund Jónsson. Hvorugt hjónanna átti aðra erfingja. Tók Guðmundur við búskapnum eftir foreldra sína. Hélst það fyrirkomulag meðan hann lifði. Stefnendur kveðast hafa verið í góðri trú allan tímann sem Guðmundur sat jörðina að vera hans þar helgaðist einungis af umlíðan þeirra þar um sem og móður þeirra meðan hún lifði. Stefndu í málinu eru öll afkomendur Guðmundar þessa sem lést á árinu 2008 og leiða þau hinn meinta rétt sinn til jarðarinnar til hans. Stefndu Benedikt Jón Guðmundsson og Ingibjörg B. Guðmundsdóttir eru börn hans, en stefndu Guðmundur Þórir Hafsteinsson, Hafdís Rán Sævarsdóttir og Daníel Ísak Maríuson, eru öll börn Jónu Guðmundsdóttur, dóttur hans, sem lést 16. nóvember 2004. Eftir fráfall Guðmundar heitins á árinu 2008 kom í ljós að þinglýst hafði verið gjafabréfi á jörðina hinn 27. apríl 1976. Á bréfið er handritað undir meginmálið: „Munaðarnesi 15.4.1976“. Telja stefnendur að ekki verði betur séð en að útgáfudagurinn og útgáfustaðurinn séu handrituð af þáverandi sýslumanni sjálfum, rithöndin virðist í öllu falli sú sama og á sjálfri þinglýsingarárituninni á bakhlið blaðsins. Skjalið er merkt litra U með nr. 481 og er áritað um móttöku til þinglýsingar hinn 27. apríl 1976. Í skjalinu er frá því greint að stefnendur, ásamt móður sinni, gefi bróður sínum, Guðmundi Jónssyni, eignarhluta sína í jörðinni. Í skjalinu, sem sagt er gefið út 15. 4. 1976, eru útgefendur sagðir löglegir erfingjar dánarbús Jóns Guðmundsonar, en skiptum eftir hann lauk 15. 12. 1975 samkvæmt erfðafjárskýrslu. Af þeirri erfðafjárskýrslu verður ráðið að börnin hafa eignast lögbundinn erfðahlut eftir föður sinn í búinu, þar með talið 1/3 hluta af helmingi jarðarinnar Stóra-Ávík. Engri erfðayfirlýsingu hafi þó verið þinglýst á jörðina í framhaldinu, hvorki að því er börnin varðaði eða móður þeirra. Út frá því sé gengið í gjafagerningi að þau séu eigendur. Enginn stefnenda kannast við að hafa undirritað neinn gjafagerning um jörðina, hvorki þetta tiltekna eintak, enda er það óundirritað, né heldur neitt annað samhljóða bréf eða skjal. Hið þinglýsta skjal er eins og áður segir bæði óundirritað og óvottfest og því telja stefnendur ekki hægt að tala um skjal í lagalegum skilningi. Skjalið sé markleysa (nullitet) að mati stefnenda og er á því byggt. Þá kannast stefnendur heldur ekki við að hafa nokkru sinni undirritað nokkurt annað plagg, pappír eða viljayfirlýsingu sama eða svipaðs efnis eða gefið munnlega ádrátt í þessa veru, þ.e. að gefa bróður sínum jörðina. Það muni enda aldrei hafa verið ætlunin, þó ekki hafi verið amast við veru Guðmundar heitins á jarðarpartinum. Stefnendur kveðast fljótlega hafa hafist handa um að leita skýringa á gjafabréfinu sem við þeim hafi blasað eftir fráfall Guðmundar heitins Jónssonar. Þau hafi m.a. í því skyni leitað ásjár Lögmanna Suðurlandi sem hafi haft málið til skoðunar um eitthvert skeið. Stefnendur kveða lögmenn stofunnar hafa einblínt um of á þinglýsingarþátt málsins og hafi málið dagað þar uppi. Stefnendur telji á hinn bóginn að lögmennirnir hafi þar elt villuljós þar sem nær hefði verið að láta reyna á eignarrétt jarðarinnar í almennu einkamáli, enda hefði aldrei fengist endanlegur úrskurður um eignarrétt að jörðinni í þinglýsingarmáli. Alltaf hefði þurft til almennt einkamál. Mál þetta sé höfðað í kjölfarið á árangurslausum tilraunum til þess að fá stefndu til þess að framvísa lögfullri eignarheimild fyrir jörðinni. Í samræmi við grunnreglur réttarfarsins, sem og eignar- og samningaréttar, hvíli sönnunarbyrðin að mati stefnenda alfarið á herðum stefndu þannig að þau þurfi að sanna lögmæti eignarhalds síns á jörðinni með framvísun óslitinna og lögmætra aðilaskiptagjörninga sem þau geti leitt rétt sinn af. Þeirri staðreynd verði ekki haggað að stefnendur hafi við erfðaskipin eftir föður sinn orðið eigendur hvert þeirra um sig að 1/30 hluta af 50% jarðarinnar Stóru-Ávík. Sá eignarréttur verði ekki af þeim tekinn gegn þeirra vilja í samræmi við grunnreglur eignarréttarins. Þinglýsing óundirritaðra skjala breyti engu í því sambandi og ekki heldur hugsanlegt grandleysi þeirra sem leiði rétt sinn fyrir erfð til hins löglausa gjafabréfs. Eftir því sem næst verði komist sé tilurð hins meinta gjafabréfs sú að Guðmundur Gísli Jónsson, fyrrverandi hreppstjóri í Munaðarnesi, muni hafa útbúið það að beiðni tengdamóður sinnar, Unnar Jónsdóttur frá Stóru- Ávík. Hann hafi aldrei séð bréfið eftir að hann hafði lokið uppkastsgerðinni og hann raunar aldrei vitað hvað gert var við það. Þess hafi verið farið á leit við sýslumanninn á Hólmavík að hann leiðrétti færslu í þinglýsingabók vegna þinglýsingar á gjafabréfinu, en stefnendur telja að aldrei hefði átt að þinglýsa því. Sýslumaðurinn hafnaði að leiðrétta færsluna í þinglýsingabók hinn 17. desember 2009 með rökstuddri ákvörðun. Sú ákvörðun hafi aðallega byggst á því, að undirrituðu frumriti hljóti hafa að verið framvísað. Sýslumaðurinn hafi ekki gert neinn reka að því að kanna hvort undirritað frumrit væri til með því að kalla eftir því hjá skráðum eigendum. Meðferð málsins hafi þannig verið ábótavant í ýmsum efnum að mati stefnenda. Þar eð ljóst hafi þótt að úrslit máls þessa mundu aldrei ráðast í þinglýsingarmáli hafi verið ákveðið að kæra ekki ákvörðunina en höfða þess í stað almennt einkamál til staðfestingar á eignarétti ef stefndu létu sér ekki segjast eða framvísuðu lögfullri eignarheimild. Þinglýsing sé fyrst og fremst tryggingarráðstöfun en ekki staðfesting á efni skjals sem heimildarbréfs. Það blasi þó við í þessu tilviki að þinglýsingin hafi veirð ranglega framkvæmd þar sem ekki hafi verið til staðar löglegt frumrit skjalsins. Stefnendur telja að yfirfærsla eignarréttinda að fasteignum sé formbundinn gerningur að íslenskum rétti og geti slíkt ekki gerst nema fyrir erfð eða með lögmætum skriflegum löggerningi, undirrituðum af aðilum og að öðrum skilyrðum uppfylltum, enda búi að baki óslitin röð lögmætra eignarheimilda. Löggjafinn hafi alla tíð lagt á það þunga áherslu að festa ríkti þegar komi að eignarhaldi á fasteignum, enda fari það saman við almannahagsmuni. Ekki liggi fyrir neinn afsals- eða gjafagjörningur í þessu tilviki sem hefði getað stofnað lögmætan eignarrétt Guðmundi Jónssyni til handa með þeim hætti að hann hefði verið framseljanlegur áfram eða getað flust fyrir erfð. Stefnendur krefjast þess að réttur þeirra hvers um sig til 1/30 hluta af 50% eignarhlut í umþrættri fasteign verði staðfestur, enda leiði þau eignarrétt sinn til föður síns skv. 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Eignarréttur stefnenda sé sérstaklega verndaður og friðhelgur skv. 72. grein stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þinglýsing tilhæfulausra skjala nái ekki að svipta þau þeirri eign sinni. Stefnendur krefjast þess að eignarhaldi stefndu verði hnekkt, enda hafi þau ekki framvísað lögmætri eignarheimild að jörðinni þrátt fyrir áskorun. Slíka heimild sé a.m.k. ekki að finna í þinglýsingabókum. Þá sé ekki heldur þar að finna neina vísbendingu um að slíkt undirritað skjal hafi heldur verið til við þinglýsingu skjalsins, enda þess hvergi getið með áletruninni „sign.“ eða sambærilegri áletrun, að undirritað skjal hafi verið fyrirmynd eða hliðstæða skjalsins við þinglýsingu þess. Stefnandi vísar til meginreglna; eignarréttarins, samningaréttarins og kröfuréttarins um stofnun og yfirfærslu eignarréttar. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um friðhelgi eignarréttarins, til erfðalaga nr. 8/1962, einkum 1. og 19. gr. laganna, þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 25. gr. laganna og til lögræðislaga nr. 71/1997, einkum 69. gr. laganna. Um varnarþing vísast til 32. og 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnað vísast til 129. og 130. gr. sömu laga. Af hálfu stefndu er til þess vísað að með hinu þinglýstu gjafabréfi frá 15. apríl 1976 hafi Guðmundur Jónsson orðið einn eigandi hálfrar Stóru-Ávíkur jarðarinnar. Hafi hann þar með öðlast öll þau sömu eignarréttindi og fasteignaeigendur hafi almennt og sé þessi réttur hans stjórnarskrárvarinn. Þó að frumrit gjafabréfsins finnist ekki nú veiti það stefnendum ekki eignarrétt í jörðinni Stóru-Ávík. Hér taki þinglýsing gjafabréfsins sem fram hafi farið 28. apríl 1996 af skarið um nefndan rétt Guðmundar. Sé sá réttur hans friðhelgur og verði ekki af honum, og nú erfingjum hans, tekinn. Eins og atvikum sé háttað sé sönnunarbyrðin stefnenda fyrir því, að þeir hafi aldrei undirritað það. Að því gefnu að sú sönnun takist ekki hljóti stefndu að vera sýkn saka þegar af þessari ástæðu. Jafnframt er á því byggt, að í bréfi sínu frá 17. desember 2009 geri sýslumaðurinn á Hólmavík nákvæma grein fyrir viðeigandi þágildandi reglum þinglýsingalaga og verklagsreglum við þinglýsingar. Í niðurlagi þess greini hann síðan frá því mati sínu að engin þau mistök hafi átt sér stað við þinglýsingu gjafabréfsins að 27. gr. núgildandi laga eigi hér við. Hafni hann þess vegna kröfu stefnenda um leiðréttingu þinglýsingar á því. Stefnendur hafi ekki borið úrlausn þessa undir héraðsdóm. Þá sé þess hér að gæta, að enginn stefnenda hafi þinglýst, hvorki fyrr né síðar, þeim eignarrétti sínum í jörðinni sem hver þeirra hafi fengið í arf eftir föður sinn í desember 1975. Þessi réttur þeirra þoki óhjákvæmilega fyrir fyrir þinglýsta gjafabréfinu áðurnefnda og valdi þannig varanlegum missi þessara réttinda þó að annað komi ekki til. Nefndur Guðmundur hafi einn haft eignarhald á umræddum helmingi jarðarinnar frá apríl 1976 og allt til dánardægurs í apríl 2009. Hafi hann einn nýtt jarðarhelminginn sem slíkur. Stefnendur hafi aldrei komið þar við sögu. Hafi hann því, hvað sem öðru líður, unnið til eignarréttar á honum fyrir hefð. Stefnendur hafi aldrei fundið að eða haft uppi athugasemdir við Guðmund út af nýnefndum staðreyndum, þ.e. eignarhaldi hans á jarðarhelmingnum og nýtingu hans. Þeir hefðu ekkert aðhafst til að viðhalda þeim rétti, sem þeir nú krefjist staðfestingar á, og ekki fundið að þessu eignarhaldi hans fyrr en eftir andlát hans. Stefndu hafi því unnið til eignarréttar yfir eigninni fyrir traustfang. Hafi stefnendur átt einhvern eignarrétt í umræddri fasteign eftir 15. apríl 1976, sem þeir geri nú kröfu til að verði staðfestur sé sá réttur þeirra fyrir löngu fallinn niður vegna tómlætis þeirra. Stefndu hafi verið grandlaus um, að stefnendur teldu sig eiga í jörðinni. Þau hafi ekki vitað betur en að faðir þeirra og afi væri þarna einn eigandi að helmingnum. Hafi þau skipt dánarbúi hans einkaskiptum í samræmi við það og hafi það engum athugasemdum eða andmælum sætt af hálfu stefnenda. Hafi þó verið lag að koma þá, og reyndar miklu fyrr, á framfæri þeirri kröfu, sem hér sé til meðferðar með viðeigandi hætti, því að samkvæmt stefnunni komust þeir fyrst að þinglýsingu gjafabréfsins „í tengslum við fráfall Guðmundar heitins“. Það hafi hins vegar ekki gert það og valdi þetta tómlæti réttindamissi (hafi hann einhver verið) þeirra gagnvart stefndu. Lagarök sín fyrir sýknu sækja stefndu til reglna eigna- og samningaréttar um stofnun eignarréttar með gjafagerningi, til 1. mgr. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905 og til reglna um traustfang. Þá vísar hann til reglna um gildi og réttaráhrif þinglýsingar og þinglýsingarathöfnina sjálfa samanber nú lög nr. 39/1978, einkum IV. kafli þeirra, og áður lög nr. 30/1928, og til reglna fjármunaréttarins um réttaráhrif tómlætis. Jafnframt byggja þau á 72. gr. laga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Málskostnaðarkrafa þeirra byggist á 129. gr. - 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafan um virðisaukaskatt á kostnaðinn á lögum nr. 50/1988. NIÐURSTAÐA Jón Guðmundsson sem bjó að Stóru Ávík lést 25. janúar 1975. Samkvæmt bréfi dagsettu í ágúst 1975 óskuðu ekkja hans og 10 börn eftir heimild til þess að skipta dánarbúi hans einkaskiptum og var sú heimild veitt hinn 26. ágúst 1975. Með bréfi dagsettu 17. desember 1975 sendi hreppstjórinn í Árneshreppi erfðafjárskýrslu ásamt erfðafjárskatti til sýslumanns. Í erfðafjárskýrslu er tilgreint að fasteign komi til skipta og erfingjar eru taldir upp þ.e. ekkja Jóns og 10 börn þeirra. Hinn 28. apríl 1976 móttók sýslumaðurinn í Strandasýslu skjal sem ber yfirskriftina gjafabréf og segir í því að undirrituð sem séu erfingjar dánarbús Jóns Guðmundssonar lýsi því yfir að þau gefi Guðmundi Jónssyni Stóru Ávík eignarhluta sinn í jörðinni Stóru Árvík. Jafnframt sé það ósk þeirra að verði jörðin seld eða losni úr ábúð á annan hátt verði þau látin ganga fyrir kaupum eða ábúð. Handritað er á skjalið „Munaðarnesi, 15.4 1976“ og nöfn ekkju Jóns og nöfn stefnenda eru vélrituð á skjalið. Þau hafa ekki ritað nöfn sín á eintak það sem þinglýsingardómari hélt við embættið og bundið er inn í veðmálabækur. Sýslumaður þinglýsti skjalinu og byggja stefndu á því að þar sé eignarheimild föður þeirra að þeim helmingi jarðarinnar sem mál þetta snýst um. Á skattframtali Guðmundar Jónssonar árið 1977 dagsettu 14. mars 1977 segir m.a: „Á árinu eignaðist ég helminginn í jörðinni Stóru Ávík. Að hluta sem arf eftir föður minn, en að mestu leiti sem gjöf frá móður minni og systkinum.“ Fram kom í aðilaskýrslum þeirra stefnenda sem komu fyrir dóm að þau hefðu ekki talið hlut sinn í jörðinni fram til eignar á skattframtölum sínum. Móðir stefnenda og Guðmundar, Unnur Aðalheiður Jónsdóttir lést 8. september 1991. Börn hennar óskuðu eftir leyfi til einkaskipta á dánarbúi hennar hinn 2. október 1991. Í beiðninni er þess ekki getið að dánarbúið eigi hlut í fasteign og ekki heldur í erfðafjárskýrslu frá 24. janúar 1992. Í málinu liggur frammi endurrit úr hjónaskilnaðarbók sýslumannsins á Akranesi frá 8. febrúar 1994 þar sem segir að við fjárskipti milli Guðmundar Jónssonar og konu hans vegna skilnaðar þeirra afsali hún sér tilkalli til jarðarinnar Stóru Ávíkur ásamt öllu meðfylgjandi. Fram kom í skýrslu vitnisins Guðmundar G. Jónssonar sem var hreppstjóri í Árneshreppi að hann hefði sett saman og vélritað gjafabréf það sem þinglýst var 28. apríl 1976 á eignina Stóru Ávík. Þetta hefði hann gert að beiðni tengdamóður sinnar Unnar Aðalheiðar Jónsdóttur en Guðmundur er kvæntur stefnandanum Sólveigu Stefaníu Jónsdóttur. Stefnendur bera á móti því að þau hafi nokkru sinni undirritað gjafabréf til Guðmundar. Hins vegar liggur fyrir að sýslumaður tók við og færði inn á eignina margnefnt gjafabréf hinn 28. apríl 1976 og að stefndu byggja á því að bréf þetta sé sú eignarheimild sem þau reisi sýknukröfu sína við. Stefndu þurfa ekki að hlíta þeirri mótbáru stefnenda að heimildarbréf Guðmundar sé ógilt með því að telja verður að þau hafi verið grandlaus um ætlað ógildisatvik er þau öðluðust réttindin við lát föður þeirra, Guðmundar Jónssonar, en fram kemur í málinu að stefnendur segjast ekki hafa vitað um tilvist gjafabréfsins fyrr en eftir lát hans og ekkert styður það að stefndu hafi vitað af ágreiningi um þetta er Guðmundur Jónsson lést. Athugast og í þessu samhengi að ekki er sýnt fram á það hér að frumrit skjals þess er þinglýst var hinn 28. apríl 1976 hafi verið falsað. Leiðir þannig þegar af reglu 33. gr. þinglýsingarlaga að stefndu verða sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Ekki þykja efni til að verða við þeirri kröfu stefndu að stefnendum verði gert að greiða þeim málskostnað með álagi skv. 131. gr. laga nr. 91/1991 en eftir úrslitum málsins verða þau dæmd til að greiða stefndu málskostnað sem ákveðst 1.050.000 krónur þ.m.t. virðisaukaskattur. Allan Vagn Magnússon dómstjóri kvað upp þennan dóm. Við uppkvaðningu dóms er gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð Stefndu, Benedikt Jón Guðmundsson, Ingibjörg B. Guðmundsdóttir, Guðmundur Þórir Hafsteinsson, Sævar Þór Magnússon f.h. Hafdísar Ránar Sævarsdóttur og Margrét Gunnlaugsdóttir lögráðamaður f.h. Daníels Í. Maríusonar, skulu sýkn af öllum kröfum stefnenda, Önnu Jónsdóttur, Margrétar Jónsdóttur, Fanneyjar Ágústu Jónsdóttur, Sólveigar Jónsdóttur, Hrafnhildar Jónsdóttur, Jóns Jónssonar, Kristínar Guðrúnar Jónsdóttur, Harðar Jónssonar og Ólínu Elísabetar Jónsdóttur. Stefnendur greiði stefndu 1.050.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 621/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Útlendingur
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. september 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. september 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 297/2012
|
Líkamsárás Fjársvik Nytjastuldur Vopnalagabrot Reynslulausn
|
B var sakfelldur fyrir líkamsárás, fjársvik, nytjastuld og brot gegn vopnalögum. Með vísan til þess að B hefði allt frá árinu 1975 hlotið mikinn fjölda refsidóma, aðallega fyrir brot gegn hegningarlögum, staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um 18 mánaða fangelsisrefsingu B, greiðslu skaðabóta og upptöku á hníf sem lögregla lagði hald á, en við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að B hefði með háttsemi sinni rofið skilorð reynslulausnar, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu af I., II., og III. kafla ákæru, en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Brotaþoli, A, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Verður því litið svo á að hann krefjist þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu sína, sbr. 1. mgr. 208 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi voru ákærði, A og B öll verulega undir áhrifum áfengis er atvik gerðust sem um ræðir í I. kafla ákæru. Er framburður þeirra ekki á eina lund og verður því ekki fullyrt nákvæmlega um atburðarásina. Að virtum framburði þeirra og öðrum gögnum málsins sem rakin eru í héraðsdómi er þó sannað að ákærði réðist á A og veitti honum þá áverka er greinir í ákæru og læknisvottorði sem staðfest hefur verið fyrir dómi. Á hinn bóginn er ekkert fram komið í málinu sem styður fullyrðingu ákærða um að A hafi veist að honum að fyrra bragði. Er framangreind háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæðis í ákæru. Þá verður niðurstaða héraðsdóms um háttsemi ákærða samkvæmt öðrum köflum ákærunnar staðfest með vísan til forsendna. Ákærði hefur með brotum sínum unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 218. gr., 1. mgr. 259. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði allt frá árinu 1975 hlotið mikinn fjölda refsidóma, aðallega fyrir ýmis hegningarlagabrot. Að því virtu og með vísan til þeirra sjónarmiða sem í héraðsdómi greinir verður niðurstaða hans um refsingu ákærða staðfest. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur, upptöku og sakarkostnað verða einnig staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 248.679 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 11. janúar 2012, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 1. nóvember 2011, á hendur Bjarna Leifi Péturssyni, kt. [...], [...], [...], fyrir eftirtalin hegningar- og vopnalagabrot: I. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. II. Nytjastuld og þjófnað, með því að hafa, laugardaginn 4. september 2010, á bifreiðastæði við [...], [...], tekið bifreiðina [...] (fast númer [...]) heimildarlaust til eigin nota, ekið henni að embætti Sýslumannsins í Reykjavík að Skógarhlíð 6 í Reykjavík, þar sem hann lagði henni í bifreiðastæði, en bifreiðin fannst þar þremur dögum síðar, auk þess að stela sólgleraugum að verðmæti um 120.000 kr. og Ipod að óþekktu verðmæti úr bifreiðinni. Teljast brot þessi varða við 1. mgr. 259. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga. III. Fjársvik, með því að hafa, laugardaginn 23. október 2010, blekkt starfsfólk í staðgreiðsluviðskiptum, með framvísun á greiðslukorti C, kt. [...], í verslun Krónunnar við Fiskislóð, Reykjavík, og með því svikið út matvörur og sígarettukarton að fjárhæð 14.632 krónur. Telst brot þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. IV. Vopnalagabrot, með því að hafa, fimmtudaginn 10. mars 2011, á veitingastaðnum [...] við Laugaveg [...], Reykjavík, borið vasahníf með um 6 cm löngu blaði á almannafæri. Telst þetta varða við 1. mgr. 30. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr., vopnalaga nr. 16/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er krafist upptöku á hnífi, sem haldlagður var við brot í ákærulið IV., sbr. 1. og 3. mgr. 37. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Af hálfu A, kt. [...], er gerð krafa um að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta, samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 800.000 krónur og lögmannsþóknunar að fjárhæð 232.175 krónur, samtals að fjárhæð 1.032.175 krónur, auk vaxta skv. 8. gr. um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 17. ágúst 2010, en síðan dráttarvaxta skv. 6. gr., sbr. 5. gr., sömu laga, að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Áskilinn er réttur til að krefja um bætur vegna útlagðs sjúkrakostnaðar og frekari þóknunar lögmanns komi til aðalmeðferðar. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af 1., 2. og 3. ákærulið, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er krafist frávísunar bótakröfu, en til vara er krafist lækkunar bótakröfu. Loks krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa. Ákæruliður I Samkvæmt skýrslu lögreglu frá þriðjudeginum 17. ágúst 2010, barst tilkynning klukkan 20:35 um að sést hefði til blóðugs manns á gangi upp Baldursgötu að Skólavörðustíg. Á Skólavörðustíg óku lögreglumenn fram á A. Hann reyndist vera með áverka í andliti, blóðugur í munni, bólginn og virtist sem nokkrar tennur hefðu brotnað. Kemur fram að A hafi verið mjög ölvaður og erfitt að skilja hann af þeim sökum. Þó hafi komið fram hjá honum að ákærði, Bjarni Leifur Pétursson, væri valdur að áverkunum. Hefði ákærði slegið hann með kúbeini í andlitið, hrint honum og sparkað í andlit hans og líkama. A kvað þetta hafa gerst í íbúð að [...] og var ákærði í kjölfarið handtekinn í íbúðinni, en auk hans var þar stödd B. Ákærði var blóðugur á höndum og var blóð á buxum hans og treyju. Hann neitaði að vera valdur að áverkum A. Skýrslu lögreglu fylgja ljósmyndir, sem teknar voru á vettvangi, þar sem sést að blóðdropar voru á svölum íbúðarinnar og í stigagangi. Þá var blóð á dyrakarmi á milli eldhúss og stofu og merki um blóð, sem hafði verið þrifið, á gólfi stofunnar. Einnig mátti sjá blóð í blómabeði utan við húsið. Samkvæmt vottorði D, sérfræðings í skurðlækningum, á slysa- og bráðadeild Landspítala háskólasjúkrahúss, dagsettu 2. nóvember 2010, var A fluttur á slysadeild hinn 17. ágúst 2010, eftir að hafa að sögn orðið fyrir líkamsárás. Reyndist hann vera með brot á hægra kinnbeini og bólgu yfir höfði á gagnauga hægra megin, tvo grunna skurði í hægri augabrún og grunnan skurð í efri vör vinstra megin. Kemur fram að ástand tanna hafi ekki verið gott, en engar lausar tennur fundust. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa komið í íbúðina við Baldursgötu ásamt konu A, B, en hún hefði boðið honum heim með sér. Hefði A slegið B í viðurvist hans. Ákærði kvaðst þá hafa sagt við A að ef hann gerði þetta aftur myndi hann fleygja honum út. A hefði slegið konuna öðru höggi og hefði hann þá látið verða af hótun sinni. Kvaðst hann aðeins hafa verið að grípa inn í slagsmál með þessu. Ákærði kvaðst hafa tekið A þar sem þeir voru staddir í stofunni, dregið hann niður stiga, opnað dyrnar og fleygt honum út. Hann kannaðist ekki við að áverkar hefðu verið á A eftir þetta, en honum hefði þó blætt og hefði verið blóð í fötum hans. Aðspurður neitaði hann að hafa slegið og sparkað í A. Hann kvaðst ekki telja áverka A, sem lýst er í ákæru, vera af sínum völdum. A kvaðst hafa verið heima hjá B, þegar hún hefði komið heim í fylgd með ákærða. Þau hefðu haft blóm meðferðis, sem þau hefðu ætlað að gefa honum og hefði komið til orðaskipta í því sambandi. Kvað hann ákærða síðan hafa sparkað fyrirvaralaust í andlit sitt. Ákærði hefði sparkað margoft í höfuð hans, tekið í hár hans og skellt andliti hans í gólfið. Kvaðst vitnið hafa kinnbeinsbrotnað við þetta. B hefði skorist í leikinn og stöðvað atlöguna. Hann hefði farið út eftir þetta og hefði hann gengið sjálfur niður stigann. Hann hefði farið heim til sín, í næsta hús, sótt þar handklæði og vafið því um höfuð sér, en síðan farið að kaupa sígarettur. Hefði lögregla haft afskipti af honum á þeirri leið. B kvaðst muna atvik illa, en hún hefði verið lengi við drykkju þegar þetta var. Hún kvaðst þó muna að ákærði hefði hlaupið að A og sparkað í höfuð hans. Ástæða þessa hefði verið drykkjuþras á milli þeirra út af blómum, sem þau ákærði hefðu komið með í íbúðina. Hún kvaðst ekki minnast þess að ákærði hefði slegið A eða hrint honum svo að hann féll niður stiga. D gaf skýrslu fyrir dóminum og staðfesti læknisvottorð sitt. Fram kom hjá vitninu að við myndatöku af andlitsbeinum A hefði komið í ljós brot í hægri kinnbeinsboga og hefði verið um nýtt brot að ræða. Lögreglumennirnir E, F og G, sem komu á vettvang í umrætt sinn, komu fyrir dóminn sem vitni. E og G lýstu aðkomunni og kom fram að talsvert blóð hefði verið á vettvangi, í íbúðinni og stigaganginum. E sagði þetta hafa verið ferskt blóð, sem aðeins hefði verið byrjað að storkna. F kvaðst hafa fylgt A á slysadeild og hefði hann verið æstur og illviðráðanlegur. Hún sagði að komið hefði til tals að kúbein hefði verið notað við atlöguna, en slíkt verkfæri hefði ekki fundist á vettvangi. Niðurstaða Ákærði neitar sök, en játar þó að hafa dregið A út úr íbúðinni, niður stiga að útidyrum, lyft honum þar upp og varpað honum á dyr. Þá kannast ákærði við að A hafi blætt þegar þetta átti sér stað. Vitnunum A og B ber saman um að ákærði hafi einnig sparkað í andlit eða höfuð A. Fyrir liggur að A bar nokkra áverka eftir þetta og voru ummerki í íbúðinni til marks um að þar hefði komið til átaka. Með vísan til framangreinds er að mati dómsins fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi veist að A, sparkað í andlit hans og dregið hann, eða hrint svo að hann féll niður stiga, með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir og lýst er í læknisvottorði. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og varðar brot hans við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður II Laugardaginn 4. september 2010 mætti H á lögreglustöð og lagði fram kæru vegna nytjastuldar bifreiðarinnar [...] af Toyota [...] gerð, sem einkahlutafélagið I var skráður eigandi að. H kvað bifreiðina hafa horfið frá heimili sínu að [...] í [...] þá um nóttina og grunaði hann mann að nafni Bjarna eða J, sem hann hefði boðið til sín í samkvæmi, um að hafa tekið hana. Bifreiðin fannst þremur dögum síðar á bifreiðastæði við Skógarhlíð, en skipt hafði verið um skráningarplötur á henni. Var bifreiðin afhent föður H, K, sem kvað ýmsa muni hafa horfið úr henni, nánar tiltekið sólgleraugu og Ipod. Fljótlega beindist grunur að ákærða um að hafa tekið bifreiðina ófrjálsri hendi. Við yfirheyrslu hjá lögreglu viðurkenndi hann að hafa ekið bifreiðinni frá heimili kæranda þangað sem hún fannst síðar og vísaði á kveikjuláslykil, sem var falinn undir steini þar skammt frá. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið í samkvæmi í framangreindu húsi ásamt J. Hefði húsráðandi boðið þeim heim með sér og boðist til að aka þeim heim um morguninn. Hann hefði hins vegar ekki vaknað þegar þau hugðust fara heim og kvaðst ákærði því hafa tekið bifreiðina og ekið henni þangað sem hún fannst síðar. Hefði maðurinn áður haft á orði að hann mætti aka bifreiðinni ef hann vaknaði ekki um morguninn. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa stolið sólgleraugum og Ipod úr bifreiðinni. H kvaðst hafa verið að skemmta sér „svolítið mikið“ nóttina sem um ræðir. Hefði hann verið í miðbæ Reykjavíkur og hitt þar karl og konu, sem hann hefði boðið að gista í bílskúrnum á heimili sínu. Vitnið kvaðst vera myndlistarmaður og hefði hann ætlað að teikna fólkið. Hann hefði síðan lagst til svefns þegar heim kom og hefðu lyklar að bifreið móður hans þá legið á borði í herbergi hans. Hefði bifreiðin verið horfin þegar hann vaknaði morguninn eftir. Vitnið sagðist hafa neytt áfengis þetta kvöld og hefði ástand hans ekki verið gott. Hann kvaðst þó efast um að hann hefði lánað fólkinu bifreiðina, ef þau hefðu beðið hann um það. Þá kvaðst hann ekki muna til þess að einhverja muni hefði vantað í bifreiðina þegar hún fannst aftur. J gaf skýrslu fyrir dóminum, en hún kvaðst ekki muna eftir atvikinu sem um ræðir. K kom fyrir dóminn sem vitni, en bifreiðin sem um ræðir var skráð á fyrirtæki í hans eigu. Vitnið kvað einhverjum munum, sem hefðu verið í eigu dóttur hans, hafa verið stolið úr bifreiðinni. Ekki mundi vitnið hvaða munir það voru, en vísaði um nánari tilgreiningu til skýrslu sinnar hjá lögreglu. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa fengið bifreiðina lánaða til að komast heim um morguninn, enda hefði verið afráðið að gestgjafi þeirra J myndi aka þeim heim. Hann neitar alfarið að hafa stolið munum úr bifreiðinni. Að mati dómsins er framburður ákærða um að H hafi heimilað honum notkun bifreiðarinnar ótrúverðugur, enda hefur H vísað þeirri skýringu á bug. Í því sambandi er til þess að líta að ákærði hlutaðist ekki til um að skila bifreiðinni, en hún fannst nokkrum dögum síðar við eftirgrennslan lögreglu. Með hliðsjón af framansögðu er það mat dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi tekið bifreiðina ófrjálsri hendi og ekið henni heimildarlaust eins og rakið er í ákæru. Verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem að framan er rakið neitar ákærði að hafa tekið sólgleraugu og Ipod úr bifreiðinni. Í málinu er engum gögnum til að dreifa um þessa muni og var ekki tekin skýrsla af stúlku sem sögð er eigandi þeirra. Þykir ósannað að ákærði hafi stolið umræddum munum úr bifreiðinni eins og honum er gefið að sök og verður hann sýknaður af ákæru að því leyti. Ákæruliður III Laugardaginn 23. október 2010 var lögregla kölluð að verslun Krónunnar við Fiskislóð í Reykjavík, en tilkynnt var um að viðskiptavinur hefði notað stolið greiðslukort við kaup á vörum. Reyndist um að ræða ákærða, sem hafði framvísað greiðslukorti í eigu C til að greiða fyrir matvöru og sígarettukarton. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa fengið greiðslukortið afhent frá manni, sem hefði heimilað honum notkun þess. Ekki kvaðst ákærði muna hver þessi maður væri og ekki heldur vita hvort hann væri eigandi greiðslukortsins. Aðspurður kvaðst hann kannast lítillega við C. Nánar aðspurður sagði hann rétt vera sem komið hefði fram hjá honum við skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði fundið greiðslukortið utan við veitingastað í miðborginni. C kvaðst hafa tapað veski með greiðslukorti sínu á skemmtistað og taldi hann að því hefði verið stolið. Daginn eftir hefði verið hringt til hans úr verslun Krónunnar og honum sagt að starfsfólk þar væri með kortið. Hann kvaðst ekki þekkja ákærða og hefði hann ekki veitt honum heimild til að nota kortið. Hann kvað 12 til 14.000 krónur hafa verið teknar út af kortinu, en sú fjárhæð hefði síðar verið bakfærð af greiðslukortafyrirtækinu. Vitnin L og M, sem afgreiddu ákærða í verslun Krónunnar í umrætt sinn, komu fyrir dóminn sem vitni. Þau kváðust hafa séð að ljósmynd á greiðslukortinu var ekki af ákærða og hefði lögreglu verið gert viðvart. Kvað M kortinu hafa verið rennt í gegn áður en þetta uppgötvaðist. L kvaðst hafa hringt í eiganda greiðslukortsins og hefði hann ekki kannast við að verið væri að versla fyrir hann, en ákærði hefði komið með þá skýringu á staðnum. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Kvaðst ákærði fyrir dóminum hafa haft heimild til að nota greiðslukortið, en síðar að hann hefði notað kortið eftir að hafa fundið það í miðborginni. Eigandi greiðslukortsins kvaðst hafa glatað kortinu og hefur hann alfarið hafnað því að ákærði hafi haft heimild til notkunar þess. Er framburður ákærða að þessu leyti reikull og ótrúverðugur og verður honum hafnað. Ákærði notaði greiðslukort til að svíkja út vörur í matvöruverslun, svo sem í ákæru greinir. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og varðar brot hans við 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður IV Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt samkvæmt IV. ákærulið. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Viðurlög, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði er fæddur árið 1958. Hann á sér langan sakaferil, allt aftur til ársins 1975. Hefur hann hlotið 44 refsidóma, aðallega fyrir hegningarlagabrot. Ákærði hefur hlotið dóma fyrir á þriðja tug auðgunarbrota, þ.m.t. vegna þriggja ránsbrota. Þá hefur hann hlotið fjóra refsidóma fyrir líkamsárásir. Árið 2006 var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir þjófnaðarbrot og gekkst síðar undir lögreglustjórasátt vegna fíkniefnalagabrots. Síðast var ákærði dæmdur í héraðsdómi í Kaupmannahöfn 10. desember 2007 í tveggja ára fangelsi fyrir tilraun til ráns, nauðungarbrot, hótun og vopnalagabrot. Hinn 3. janúar 2009 var ákærða veitt reynslulausn í 2 ár á 240 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt síðastnefndum dómi. Með þeim brotum sem ákærði er nú sakfelldur fyrir rauf hann skilorð reynslulausnarinnar. Ber að taka reynslulausnina upp og dæma með í þessu máli, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005, og 60. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ákærða verður jafnframt litið til 72. gr., 77. gr., 255. gr. og 1. mgr. 218. gr. b., sbr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Af hálfu A er krafist miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur auk málskostnaðar. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 300.000 krónur ásamt vöxtum sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða 175.000 krónur í málskostnað, vegna lögmannsaðstoðar við að halda bótakröfunni fram, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði verður dæmdur til að sæta upptöku á hníf, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, samkvæmt lagaákvæðum sem í ákæru greinir. Loks ber að dæma ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 213.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 30.599 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Katrín Ólöf Einarsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Bjarni Leifur Pétursson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði A 300.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 17. ágúst 2010 til 21. desember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, og 175.000 krónur í málskostnað. Upptækur er gerður hnífur, sem lögregla lagði hald á. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 213.000 krónur, og 30.599 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 446/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 7. september 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 547/2015
|
Fasteign Skipulag Tjón Skaðabætur Matsgerð Sveitarfélög
|
Í og K höfðuðu mál á hendur sveitarfélaginu M til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar þeirra. Reistu þau kröfu sína á því að með breytingunni hefði íbúð þeirra rýrnað í verði, einkum vegna aukins hávaða, umferðar og sjónmengunar, sbr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ekki var fallist á með M að yfirmatsgerð dómkvaddra manna væri haldin slíkum annmörkum að það leiddi til þess að niðurstaða hennar, um að söluverð fasteignar Í og K hefði rýrnað um 11% vegna umþrættra breytinga á deiliskipulagi M, yrði ekki lögð til grundvallar í málinu. Var M því gert að greiða Í og K hina umkröfðu fjárhæð.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2015. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Dómendur fóru á vettvang 3. maí 2016.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinnverður eins og í dómsorði greinir en við ákvörðun á fjárhæð hans er tekiðtillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin fimm önnur um sama álitaefni.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Mosfellsbær, greiði stefndu, Írisi RutAgnarsdóttur og Karli Kára Mássyni, málskostnað fyrir Hæstarétti, 300.000krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 26. maí 2015 Mál þetta var höfðað15. október 2013 og dómtekið 13. apríl 2015. Stefnendur eru Karl Kári Másson ogÍris Rut Agnarsdóttir, til heimilis að Stórakrika 1 í Mosfellsbæ, en stefndi erMosfellsbær, Þverholti 2 í Mosfellsbæ. Stefnendur krefjastþess að stefnda verði gert að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 3.624.000krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 1. ágúst2012, með vísan til 9. gr. sömu laga, til greiðsludags. Þá krefjast stefnendurgreiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda auk greiðslu málskostnaðar en til varaað kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður falli niður.I. Samkvæmt kaupsamningidagsettum 31. október 2007 keyptu stefnendur íbúð í fjölbýlishúsinu Stórakrika1 sem er í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Um er að ræða fjögurra herbergja íbúð áfyrstu hæð til hægri, merkta 105. Samkvæmt því deiliskipulagi sem var í gildiþegar stefnendur keyptu íbúðina var gert ráð fyrir leikskóla á einni hæð á lóð norðanvið Stórakrika 1. Þann 8. maí 2008sendi stefndi eigendum nánar greindra eigna við Sunnukrika, Litlakrika ogStórakrika, þar á meðal eigendum íbúða í Stórakrika 1 tillögu að breytingu ádeiluskipulagi Krikahverfis til grenndarkynningar. Stefndi byggðigrenndarkynninguna á því að um óverulega breytingu á deiliskipulagi væri aðræða, sbr. 2. mgr. 26. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Sneri breytingin að lóð og mannvirkjum á lóð Krikaskóla norðan við Stórakrika1. Samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi átti að reisa leik- og grunnskóla í staðleikskólans, og skyldi meginhluti hússins vera á tveimur hæðum í stað einnarhæðar áður. Lóð skólans var enn fremur stækkuð um 916 fermetra til norðaustursog var bílastæðum fjölgað. Við bættist einnig ný aðkoma að bílastæðunum fráSunnuhlíð. Stefnendur og aðrir íbúar í Stórakrika mótmæltu fyrirhuguðumbreytingum í bréfi til stefnda þann 5. júní 2008. Staðhæfðu íbúarnir aðbreytingin skaðaði hagsmuni þeirra með því að útsýni úr íbúðum þeirra myndi skerðastog hávaði og umferðarþungi í nágrenni þeirra aukast. Töldu þeir forsendur sínarfyrir kaupum á íbúðum við Stórakrika brostnar ef fyrirhuguð breyting ádeiliskipulagi næði fram að ganga. Í kjölfar þessara mótmæla voru gerðarbreytingar á deiliskipulagstillögunum. Byggingarreitur skólans var færður um 10metra til norðurs og 5 metra til austurs, í átt frá Stórakrika 1. Þá var lóðskólans stækkuð úr 9.966 fermetrum í 11.875 fermetra. Bílastæðum var fjölgað um12, skyldu nú 14 stæði vera fyrir framan bygginguna, í stað 12 áður, og 30 ístað 20 norðaustan við bygginguna. Þann 17. júlí 2008 samþykkti bæjarráðstefnda breytingarnar á deiliskipulagi sem voru auglýstar í Stjórnartíðindum10. september sama ár. Stefnendur kröfðustbóta vegna tjóns sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir vegna breytinganna ádeiliskipulaginu. Fengu stefnendur ásamt fleiri fasteignaeigendumfasteignasalana Sverri Kristinsson og Þorleif St. Guðmundsson til að meta tjónvegna breytinga á deiliskipulagi. Matsgerð þeirra nær til 15 íbúða ífjölbýlishúsinu Stórakrika 1 auk 6 nærliggjandi einbýlis- og raðhúsa í götunni.Skiluðu þeir sérfræðiáliti dagsettu 28. apríl 2010. Matsmennirnir voru sammálamatsbeiðendum um að stækkun skólans skerði útsýni íbúða og raðhúsa, þómismunandi mikið. Einnig töldu þeir ljóst að umferð og hávaði myndi aukast oghvort tveggja raski þeim forsendum sem matsbeiðendur byggðu á við kaup sín. Varþað niðurstaða matsmanna að allar eignirnar hefðu lækkað í verði og áætluðuþeir að verðrýrnunin væri á bilinu 3-15%. Hvað varðar íbúð stefnenda áætluðuþeir að verðrýrnun hennar væri 12% og næmi 3.408.000 krónum. Stefndi fór fram ádómkvaðningu matsmanna sumarið 2010 og voru fasteignasalarnir Gunnar JónYngvason og Magnús Kristinsson dómkvaddir til þess að meta hvort íbúarStórakrika 1-13, Stórakrika 17 og Litlakrika hefðu orðið fyrir tjóni, og þáhversu miklu. Matsgerð þeirra lá fyrir 15. mars 2011. Í umfjöllun matsmanna umforsendur matsins er greint frá því að þeir hafi kannað gaumgæfilega útsýni úríbúðunum og húsum og leitast við að meta hvort gæði útsýnis hefðu veriðfrábrugðin ef Krikaskóli hefði verið byggður á einni hæð í samræmi viðupphaflegt skipulag og hvaða áhrif það hefði á verð fasteignanna. Þá ertiltekið í matinu að matsmenn telja nálægð við grunnskóla leiða til hækkunarfasteignaverðs en það hve nálægt hann er íbúðum horfi þó til lækkunar á verði.Á heildina litið telja þeir staðsetningu skólans ekki hafa áhrif áfasteignaverðið. Niðurstaða matsgerðarinnar, að því er varðar íbúðir íStórakrika 1, var sú að deiliskipulagsbreytingin hefði engin áhrif haft ámarkaðsverð þeirra. Breytingarnar á deiliskipulaginu hefðu á hinn bóginn lækkaðmarkaðsverðmæti raðhúsa í Stórakrika, en ekki þykir frekari ástæða til að rekjahér umfjöllun matsmanna um þær eignir. Í kjölfar þessa mats gekk stefndi tilsamninga við eigendur áðurnefndra raðhúsa um greiðslu bóta á grundvellimatsins. Þeir aðilar sem ekkivar samið við eftir að matsgerð lá fyrir í mars 2011 fóru fram á dómkvaðninguyfirmatsmanna. Dómkvaddir voru þeir Dan Valgarð S. Wiium, hdl. ogfasteignasali, Ingileifur Einarsson fasteignasali og Freyr Jóhannessontæknifræðingur, sem skiluðu yfirmatsgerð 19. júní 2012. Í matsgerðinni kemurfram að yfirmatsmenn hafi látið gera hljóðmælingu og samkvæmt niðurstöðumhennar sé hávaðinn talsvert umfram það sem talið er eðlilegt í íbúðahverfi.Halldór Kristinn Júlíusson, starfsmaður Verkís ehf., vann hljóðmælinguna ogskilaði minnisblaði til yfirmatsmanna sem fylgdi yfirmatsgerðinni. Í niðurstöðuhljóðmælinga segir að hljóðstig hafi mælst mest 5 dB yfir viðmiðunarmörkumreglugerðar nr. 724/2008. Í minnisblaði Halldórs er tekið fram að mælingar hansveiti vísbendingu um stærðargráðu hljóðstigs en til að fá áreiðanleganiðurstöðu um jafngildishljóðstig þurfi mun umfangsmeiri mælingar en hanngerði. Yfirmatsmenn vísa tilframangreindra mælinga og er niðurstaða þeirra sú að þegar börn séu að leik áskólalóð Krikaskóla sé umfang hávaða við Stórakrika 1 slíkt að það geti hæglegaverið til ama fyrir íbúa hússins en tekið er fram að hljóðmengun komi misillavið íbúa hússins eftir staðsetningu íbúða. Enn fremur var það niðurstaðayfirmatsmanna að umferð fólks og farartækja væri talsvert meiri nú en hefðiverið, ef skólabyggingin hefði verið minni og á einni hæð. Þá segir íyfirmatsgerð að flestir íbúar í húsinu nr. 1 við Stórakrika, Mosfellsbæ séukomnir á eftirlaunaaldur og telja yfirmatsmenn fullvíst að það hafi ráðið mikluvið val þeirra á kaupum í umræddu húsi. Um breytt útsýni úr íbúðunum segir íyfirmatsgerð að það hafi skerst lítils háttar vegna efri hæðarskólabyggingarinnar en skerðingin sé meiri vegna íbúða á neðri hæðum hússins.Niðurstaða yfirmatsmanna var sú að íbúðareigendur tilgreindra íbúða viðStórakrika 1 og 11 hefðu orðið fyrir tjóni vegna breytinga á deiluskipulagi.Töldu þeir að markaðsverð íbúðanna hefði skerst um 5-14% og næmi tjónið í heild42.667.000 krónum. Að því er varðar íbúð stefnenda töldu matsmenn aðmarkaðsverðmæti eignar þeirra hefði skerst um 12% og næmi tjón þeirra 3.624.000krónum. Stefnendur, ásamt öðrum íbúðareigendum, kröfðu stefnda um greiðslu bótafyrir það tjón sem þeir höfðu orðið fyrir samkvæmt yfirmatsgerðinni en stefndihafnaði bótaskyldu í málinu. Eftir að mál þettavar höfðað var að beiðni stefnda dómkvaddur matsmaður til að mæla hávaða fráleiksvæði við skólann. Var óskað eftir því að matsmaður gerði samfelldahljóðmælingu í sjö sólarhringa við húshlið Stórakrika 1. Skyldi mælitími náyfir heila skólaviku án frídaga og skyldi matsmaður reikna hvert væri svonefnthljóðstigsgildi, þ.e. „jafngildishljóðstig“ í desibelum (LAeq í dB(A)),„hámarkshljóðstig“ í desibelum (LAFmax í dB(A)) og „hávaðavísir“ í desibelum(Lden í dB(A)). Ólafur Daníelsson byggingarverkfræðingur var dómkvaddur tilstarfans. Í matsgerð Ólafs errakið að í reglugerð nr. 724/2008 séu gerðar tilteknar kröfur um hljóðstig fráatvinnustarfsemi, sem séu breytilegar eftir tíma sólarhrings. Á milli klukkan 7á morgnana til klukkan 7 að kvöldi megi jafngildishljóðstig, mælt í desibelum(LAeq), ekki fara fram yfir 50 desibel mælt við húsvegg íbúðarhúsnæðis áíbúðarsvæðum, en 30 desibel mælt innandyra. Á milli klukkan 7 að kvöldi ogklukkan 11 að kvöldi megi jafngildishljóðstigið við húsvegg sömu húsagerða ekkifara fram yfir 45 desibel, eða 30 desibel innandyra. Að nóttu, eða á milli klukkan11 að kvöldu og 7 að morgni, megi jafngildishljóðstigið við húsvegg sömuhúsagerða ekki fara fram yfir 40 desibel, eða 25 desibel innandyra. Þá segir aðhámarkshljóðstig (LAFmax) megi ekki fara fram yfir 45 desibel innandyra. Í niðurstöðukaflamatsgerðarinnar er rakið hvernig hljóðmælingarnar voru framkvæmdar við húsveggStórakrika 1. Þá segir að gera megi ráð fyrir að hljóðgjöf fráleikskólalóðum/skólalóðum sé mjög breytileg frá einum degi til þess næsta.Margt geti haft áhrif á hljóðstig frá starfsemi sem þessari, ýmist til hækkunareða lækkunar, eins og íþróttaiðkun á skólalóð (íþróttaviðburðir), veðurfar,dagskrá skólanna, gerð leikfanga, líðan barnanna o.fl. Valdi það auknumbreytileika í hljóðgjöf og þar með þeirri óvissu þegar mat sé lagt á hávaðadreifinguog hljóðstig frá leikskólalóðum/skólalóðum. Þá segir: „Í þessum mælingum mælisthljóðstig yfir 50dB fyrir flest tímabil mælinganna. Ljóst er að umferðarhávaðagætir á svæðinu. Bakgrunnshávaðamæling var framkvæmd þegar engin starfsemifyrir börn var í skólanum. Þegar bakgrunnshávaðamæling var framkvæmd var hálkaá götum fyrst um morguninn og vegyfirborð blautt, sem hefur áhrif ámæliniðurstöður. Í bakgrunnshávaðamælingunni 24. október mældistjafngildishljóðstig að jafnaði heldur lægra en þegar börn eru í skólanum. Þarsem hljóðstigið mælist nokkuð áþekkt er erfitt að draga miklar ályktanir afniðurstöðunum. Fyrrgreindar mælingar gefa þó vísbendingu um aðjafngildishljóðstig frá starfsemi Krikaskóla liggi undir eða í kringum mörkreglugerðar um hávaða nr. 724/2008.“ Mál þetta er rekiðsamhliða málunum E-4095/2013 til 4100/2013 og fór aðalmeðferð þeirra fram íeinu lagi. Í upphafi aðalmeðferðar gengu dómarar á vettvang ásamt lögmönnumaðila. Karl Kári Másson gaf aðilaskýrslu fyrir dómi og Anna Kristín Scheving,Jón Guðmundsson og Valdimar H. Jóhannesson, íbúar í Stórakrika 1 og aðilarannarra mála, og vitnin Þrúður Hjelm, skólastjóri Krikaskóla, SverrirKristinsson, löggiltur fasteignasali, Þorleifur Guðmundsson, löggilturfasteignasali og matsmennirnir Gunnar Jón Yngvarsson, Magnús Kristinsson,Ingileifur Einarsson, Freyr Jóhannesson og Dan Valgarð Sigurðsson Wiium.II. Stefnendur byggja áþví að þau hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga sem stefndi gerði ádeiliskipulagi í nágrenni íbúðar þeirra skömmu eftir að þau keyptu hana. Áðuren þau festu kaup á íbúðinni hafi þau kannað skipulag svæðisins og hafi ákveðiðkaupin þar sem þau töldu íbúðina uppfylla kröfur þeirra um að búa í friðsæluhverfi. Jafnframt hafi þau ályktað út frá skipulaginu að íbúðin myndi takaalmennum verðbreytingum á fasteignamarkaði. Stefnendur byggjabótakröfu sína á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en þau löghafi gilt þegar umrædd breyting á deiliskipulagi átti sér stað. Skipulagslögnr. 123/2010 tóku gildi 1. janúar 2011, en í þeim sé að finna sambærilegtákvæði í 51. gr. laganna. Í 56. gr. þeirra laga séu tekin af tvímæli um það aðlög nr. 73/1997 gildi um þau lögskipti sem hér um ræðir. Í 33. gr. sé kveðið áum það að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki ognýtingarmöguleikar hennar skerðist þá eigi sá sem sýnt getur fram á að hannhafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði. Í samræmivið lagaákvæðið hafi þau leitað eftir samkomulagi við stefnda um bætur og síðanum að meta tjón sitt þar sem stefndi taldi sér ekki fært að semja viðstefnendur án þess að ákveðin viðmiðun um fjárhæð lægi fyrir. Þegar sú viðmiðunlá fyrir óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta tjónstefnenda. Stefnendur hafi ekki viljað una því mati og því óskað eftiryfirmatsgerð. Krafa stefnenda sé byggð á matsgerð yfirmatsmanna en matið hafiverið hnökralaust og niðurstöðunni hafi ekki verið hnekkt. Niðurstaðayfirmatsmanna sé sú að verðmæti fasteignar þeirra hafi rýrnað vegna breytinga ádeiliskipulagi á lóð V-5 í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Skipulagsbreytingin hafileitt til þess að skólabyggingin varð hærri og stærri en ráðgert var, umferð oghávaði meiri og útsýni úr íbúðunum minna. Niðurstaða matsgerðarinnar sé sú aðsöluverð allra fasteigna sem matið náði til hafi lækkað. Hvað varðar íbúðstefnenda sé fjártjón vegna þeirrar verðrýrnunar 3.624.000 krónur. Stefndi hafi, með þvíað greiða bætur á grundvelli undirmatsgerðar, til þeirra íbúðareigenda semundirmatsmenn töldu að hefðu orðið fyrir tjóni, viðurkennt í verki að greiðaeigi bætur í samræmi við niðurstöðu mats á tjóni íbúðareigenda. Með sama hættiverði stefndi því að sætta sig við að greiða bætur til þeirra sem yfirmatsmenntelja að eigi rétt á bótum í samræmi við niðurstöðu þeirra. Stefnendur vísa til64. gr. laga nr. 91/1991 varðandi fullt og óskorað sönnunargildiyfirmatsgerðarinnar. Auk þess sé samhljómur milli niðurstöðu yfirmatsmanna ogniðurstöðu sérfræðinga stefnenda, þeirra Sverris Kristinssonar og Þorleifs St.Guðmundssonar. Yfirmatsmennirnir og þessir sérfræðingar hafi meiri reynslu enundirmatsmenn af mötum af þessu tagi. Stefnendur byggja áþví að þau eigi einnig rétt á bótum samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarinsen á þær reglur reyni ekki nema sem viðmiðun þar sem 33. gr. skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997 taki af öll tvímæli um rétt stefnanda til bóta. Um lagarök að öðruleyti vísa stefnendur til skipulagsreglugerðar nr. 400/1998 ogbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 7/1998 um hollustuhætti ogmengunarvarnir, reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða og reglugerðar nr. 1000/2005um kortlagningu hávaða og aðgerðaráætlanir. Þá vísa þau til laga nr. 38/2001varðandi dráttarvaxtakröfuna og XXI. kafla laga nr. 91/1991 varðandimálskostnað. III. Stefndi byggirsýknukröfu sína á því stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafi orðið fyrirtjóni í skilningi 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Ekki verði byggt á yfirmatsgerð í málinu þar sem matsmenn hafi ekki fylgtákvæðum laga um meðferð einkamála við framkvæmd yfirmats. Jafnvel þótt byggjamegi á fyrirliggjandi yfirmatsgerð sé hún haldin slíkum efnisannmörkum að húnverði ekki talin sýna fram á tjón stefnenda. Hvað fyrra atriðiðvarðar, að matmenn hafi ekki fylgt ákvæðum einkamálalaga, byggir stefndi á þvíað fyrir liggi að rökstuðningur yfirmatsmanna byggi að verulegu leyti áhljóðmælingu sem framkvæmd hafi verið án þess að honum hafi verið gefiðtækifæri til að vera viðstaddur mælinguna. Stefnda hafi heldur ekki verið gefinnkostur á að tjá sig um umrædda hljóðmælingu þegar minnisblað um hana hafi legiðfyrir. Þessi háttur á gerð matsgerðar sé í andstöðu við 2. mgr. 62. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt ákvæðinu hvíli skylda á matsmönnumað tilkynna aðilum um matsfundi og veita þeim færi á að tjá sig um gögn semaflað er til afnota við matið. Þessari skyldu hafi ekki verið fullnægt.Lögmaður og yfirmatsbeiðandi virðast aftur á móti hafa haft aðgang að umrædduminnisblaði um hljóðmælingu áður en yfirmatsgerðin lá fyrir. Stefndi hafi fyrstfengið upplýsingar um hljóðmælinguna þegar honum hafi verið kynntyfirmatsgerðin. Þegar af þessari ástæðu sé ótækt að byggja á yfirmatsgerðinnivið úrlausn málsins og því fari fjarri að hún geti talist fullnægjandi sönnun hinsmeinta tjóns. Stefndi byggirmálsástæðu þessa einnig á því að framangreind hljóðmæling hafi ekki veriðframkvæmd af þeim matsmönnum sem dómkvaddir höfðu verið til starfans, heldur afHalldóri Kristni Júlíussyni, starfsmanni Verkís, án þess að stefndi hafi haftnokkuð um það að segja. Samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991, beri dómkvöddummatsmanni að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingará matsgerð. Dómkvaddir matsmenn geti með engu móti gefið skýringar áminnisblaði um hljóðmælingu sem þeir hafi ekki sjálfir framkvæmt. Að sama skapisé höfundi minnisblaðsins óheimilt að koma fyrir dóminn með vísan til ákvæðis51. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi byggirstefndi á því að ef talið verður forsvaranlegt að byggja á yfirmatsgerðinniþrátt fyrir framangreinda galla, þá séu alvarlegir efnisannmarkar á henni semleiði til þess að hún geti ekki talist fullnægjandi sönnun um ætlað tjónstefnenda. Beri af þeim sökum að sýkna stefnda. Yfirmatsmenn hafikomist að þeirri niðurstöðu að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni við breytinguá deiliskipulagi skólalóðar Krikaskóla þannig að íbúð þeirra hafi rýrnað íverði um 3.624.000 krónur. Rökstuðningi yfirmatsmannanna megi skipta í þrjáhluta: Hljóðmengun, sjónmengun og aukna umferð. Stefndi telur rökstuðningyfirmatsmanna ófullnægjandi og að hann sýni ekki fram á tjón stefnenda. Að því er hljóðmengunvarðar, hafi framkvæmd hljóðmælingar verið ófullnægjandi. Enga lýsingu sé aðfinna á því hvernig mælingin fór fram, hvenær hún hafi verið gerð, hvar hafiverið mælt eða hversu lengi í senn. Þá liggi hvorki fyrir útreikningar néniðurstöður mælinga á tölulegu formi. Aðeins sé vísað til þess að mæling hafi ístuttan tíma mælst mest 5 dB yfir viðmiðum reglugerðar nr. 724/2008 að því ervarðar viðmið fyrir íbúðarhúsnæði á íbúðasvæði en mælst mest jafnháttviðmiðunum reglugerðarinnar fyrir íbúðarhúsnæði á verslunar-, þjónustu ogmiðsvæðum. Engar nánari skýringar sé hins vegar að finna á þessum viðmiðunumeða hvort þau eigi við um hljóðvist við Krikaskóla. Þá taki mælingamaðursjálfur fram að niðurstaða hans sé háð óvissu og nauðsyn sé umfangsmeirimælinga. Mælingin sé því ómarktæk og niðurstaða yfirmatsgerðar sem byggð sé áhenni geti ekki haft sönnunargildi í málinu. Hvað sjónmengunvarðar, þá byggir stefndi á því að niðurstaða yfirmatsmanna sé órökstudd. Íniðurstöðu yfirmatsgerðar segi: „Útsýni hefur skerts lítilsháttar vegna efrihæðar skólabyggingarinnar en skerðingin er ekki mikil að mati yfirmatsmanna.Útsýniskerðingin [sic] er þó meiri fyrir þær íbúðir sem eru á neðri hæðumhússins. Hafa yfirmatsmenn tekið tillit til þessara þátta í niðurstöðum sínum.“Hvergi sé vikið að því hvaða aðferð hafi verið notuð til að leggja mat á meintaskerðingu útsýnis. Útsýni úr íbúðunum sé mismunandi eftir staðsetningu íbúðar íhúsinu. Enga útskýringu sé að finna í yfirmatsgerð á því hvaða þættir eðasjónarmið hafi haft áhrif á þá niðurstöðu að útsýni úr íbúð stefnenda hefðiskerst og hvaða áhrif það atriði hafi haft á niðurstöðu þeirra um lækkaðmarkaðsverð. Þá sé engan samanburð að finna á milli óbreytts skipulags og hinsbreytta skipulags að því er meinta sjónmengun varðar en með breyttu skipulagihafi byggingin aðeins hækkað um þrjá metra, úr sex metrum í níu metra. Íundirmatsgerð sé þetta atriði mun betur rökstutt og niðurstaða hennar er sú aðútsýni úr íbúð stefnenda hafi ekki áhrif á markaðsverð hennar. Loks sé niðurstaðamatsgerðar varðandi aukna umferð í nágrenni íbúðar stefnenda órökstudd. Íyfirmatsgerð sé staðhæft að umferð fólks og farartækja sé talsvert meiri nú enhefði verið, ef skólabyggingin hefði verið innan óbreytts skipulags.Yfirmatsmenn virðist ekki hafa athugað þetta atriði eða mælt núverandi umferðeða lagt mat á hvers konar ónæði hljótist af umferðinni. Þannig sé hvorkigerður reki að því að sýna fram á að umferð hafi aukist miðað við hið óbreyttskipulag né hvert sé raunverulegt ónæði af umferð fólks og farartækja sem leiðitil þess að markaðsvirði íbúðar stefnenda hafi lækkað. Sem fyrr sé ekki aðfinna rökstuðning á því hvort og þá hvernig þetta atriði hefur áhrif áútreikning yfirmatsmanna á hinu meinta skerta markaðsvirði. Þá er íyfirmatsgerð hvorki getið um né lagt mat á áhrif breytinga sem stefndi gerði áupphaflegri deiliskipulagstillögu, með því að færa bílastæði fjær íbúðstefnenda. Auk framangreindraatriða bendir stefndi á að í yfirmatsgerð sé ranglega staðhæft að flestir íbúarvið Stórakrika 1 séu komnir á eftirlaunaaldur og segi í matsgerðinni aðfullvíst sé að það hafi ráðið miklu um val þeirra við fasteignakaup. Staðhæfingþessi sé einfaldlega röng, svo sem gögn málsins sýni, auk þess sem ekki verðiséð hvaða áhrif aldur íbúðareigenda geti haft á markaðsvirði íbúða en fráupphafi hafi verið ráðgert að leikskóli yrði á umdeildri lóð. Þá sé ekki íyfirmatsgerðinni vikið að því hvort nálægð við grunnskóla kunni að hafa áhrif áverðmæti umræddra íbúða til hækkunar en undirmatsmenn töldu það hafa áhrif ámarkaðsvirði íbúðanna við Stórakrika 1. Þá sé umfjöllunyfirmatsmanna um sundurliðun fjárhæðar tjóns á hverja fasteign órökstudd.Niðurstaða yfirmatsins feli í sér að verðmætisskerðing sé frá 5-14% ánsundurliðunar á því á hverju það byggir, s.s. hvort sjónmengun eða hljóðmenguná í hlut eða hvaða viðmið sé notað. Þá sé enginn samanburður á verðmæti miðaðvið að skipulag hefði verið óbreytt. Þá er mótmælt áætluðu markaðsvirðiumræddra fasteigna sem röngu og ósönnuðu en engar skýringar sé að finna íyfirmatsgerð á því hvernig viðmiðunarverðið sé fundið út. Stefndi telur einnigmeð öllu óljóst hvort yfirmatsmenn hafi yfirhöfuð skoðað íbúð stefnenda viðgerð yfirmatsins. Í yfirmatsgerð sé vísað til þess að þann 22. nóvember 2011hafi yfirmatsmennirnir Dan Wiium og Freyr Jóhannesson skoðað 13 íbúðir í húsinuán þess að þær hafi verið tilgreindar frekar. Síðan segir að þann 14. mars 2012hafi farið fram önnur skoðun á íbúðum hússins, nú af hálfu yfirmatsmannannaDans Wiium og Ingileifs Einarssonar og sem fyrr án frekari tilgreiningar á þvíum hvaða íbúðir í húsinu hafi verið að ræða. Eigendur 14 íbúða ífjölbýlishúsinu að Stórakrika 1 voru aðilar að yfirmatinu. Loks mótmælir stefndiþví að samhljómur sé á milli yfirmatsgerðar og skýrslu Sverris Kristinssonar ogÞorleifs St. Guðmundssonar og jafnframt þeirri staðhæfingu að þessir aðilar séureynslumeiri en undirmatsmenn. Af öllu framangreinduleiði að stefnendur hafi hvorki sýnt fram á að verðmæti fasteignar þeirra hafilækkað við gildistöku deiliskipulagsbreytingar stefnda þann 17. júlí 2008, néað þau hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem stefnda beri að bæta, sbr. 1.mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá sé þvímótmælt að stefnendur eigi rétt á bótum samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins enda hafi þau ekki sýnt fram á að skilyrðum þeirra reglna séfullnægt. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi sbr. ákvæði 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá mótmælir stefndi sérstaklega kröfumstefnenda um greiðslu málskostnaðar, s.s. greiðslu kostnaðar vegna matsgerðar,sem stefnendur öfluðu einhliða, og greiðslu kostnaðar vegna hljóðmælingar. Stefndi byggir tilvara á því að kröfur stefnenda beri að lækka verulega og að málskostnaður falliniður. Byggir stefndi kröfu sína á því að stefnendum hafi ekki tekist að sýnafram á réttmæti nema hluta þess tjóns sem bóta er krafist fyrir vegna meintrarverðmætisrýrnunar eða að tjón stefnenda sé aðeins að litlu leyti að rekja tildeiliskipulagsbreytinga sem stefndi samþykkti þann 17. júlí 2008. Vísar stefndiað öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því aðvarakrafa hans skuli ná fram að ganga.IV. Í máli þessu er deiltum bótaskyldu stefnda vegna tjóns sem stefnendur telja sig hafa orðið fyrirvegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar þeirra, sem gert vareftir að þau keyptu íbúðina. Stefnendur byggja á því að breytingar ádeiliskipulaginu hafi leitt til þess að íbúðin rýrnaði í verði. Er bótakrafaþeirra á því reist að verðrýrnunin hafi verið 12% og nemi 3.624.000 krónum. Stefnendur byggjabótakröfu sína á 33. gr. áðurgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997,sbr. 56. gr. núgildandi skipulagslaga nr. 123/2010 varðandi lagaskil. Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að þau hafiorðið fyrir tjóni í skilningi 33. gr. Í 1. mgr. 33. gr.segir að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki,nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá því sem áður var heimilt eða að hún munirýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður þá eigi sá sem sýnt getifram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóðieða að hann leysi fasteignina til sín. Í 2. og 3. mgr. greinarinnar eru nánariákvæði um ákvörðun bóta o.fl. Er hér um almenna hlutlæga bótareglu að ræða semnú er að finna í 1. mgr. 51. gr. laga nr. 123/2010 með lítið breyttu orðalagisem ekki var ætlað að hafa áhrif á inntak reglunnar. Stefndi byggirsýknukröfu sína aðallega á því að yfirmatsgerðin sem stefnendur byggja kröfusína á, sé haldin svo miklum annmörkum að hún geti ekki talist tæktsönnunargagn um tjón stefnenda. Jafnvel þótt fallistsé á það með stefnda að rétt hefði verið af matsmönnum að upplýsa um það ámatsfundi með fulltrúum bæði matsbeiðanda og matsþola, hvernig ákveðið var aðstanda að hljóðmælingu, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, er ekki fallistá að þessi formgalli leiði til þess að matsgerðin í heild sé haldin slíkumannmörkum að hún teljist ekki tækt sönnunargagn í málinu, enda er hljóðmælingineinungis einn þáttur af fleirum sem matsgerðin byggir á. Þá ber matsmönnum aðstaðfesta matsgerð sína fyrir dómi og skýra efni hennar hennar, sbr. 65. gr.sömu laga, og á það einnig við um atriði sem þeir byggja á sérfræðigögnumannarra en matsmanna sjálfra. Þá heldur stefndi þvífram að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé ófullnægjandi og renni hún af þeimsökum ekki stoðum undir staðhæfingar stefnenda um tjón af völdum umdeildrabreytinga á deiliskipulagi. Yfirmatsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi, staðfestumatsgerð sína og lýstu því að þeir hefðu skoðað allar íbúðir sem matsgerðin tóktil. Svo sem fram kemur í matgerð töldu yfirmatsmenn að söluverð fasteignarstefnenda hefði rýrnað um 12% vegna umdeildra breytinga á deiliskipulagistefnda. Í matsgerðinni kemur fram að þeir telja þrjá þætti leiða til þessararniðurstöðu; aukinn hávaða, aukna umferð og sjónmengun, þar með talið lakaraútsýni. Fallast má á það meðstefnda að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé fremur rýr. Af matsgerðinni verðurekki ráðið með skýrum hætti að matsmenn hafi rannsakað sérstaklega, eða meðöðrum hætti reynt að meta, hvernig hávaða og umferð hefði verið háttað ef ekkihefði komið til breytingar á deiliskipulaginu. Þá er í matsgerðinni einnig aðfinna staðhæfingar þess efnis að flestir íbúar Stórakrika 1 séu komnir áeftirlaunaaldur, sem matsmenn telja fullvíst að hafi haft áhrif á fasteignakaupþeirra. Þessi staðhæfing fær ekki stoð í gögnum málsins og virðast íbúarhússins vera á öllum aldri, m.a. eru stefnendur þessa máls mun yngri. Þrátt fyrirframangreinda ágalla hefur því mati yfirmatsmanna ekki verið hnekkt að íbúðstefnenda hafi rýrnað í verði. Er það mat dómsins að sjónmengun og skert útsýnieitt og sér hafi hvað mest áhrif og eru þessir þættir ótvírætt til staðar ogsýnilegir við vettvangsskoðun. Endurspeglast þetta í niðurstöðu yfirmatsmanna íþví að þeir telja verðrýrnun íbúða mismunandi eftir því hvernig þessi þátturhorfir við. Hvað ónæði af umferð og aukinn hávaða varðar, þá er erfiðleikum háðað meta með nákvæmni hver umferð og hávaði hefði verið, hefði skólinn risiðinnan ramma óbreytts skipulags. Á hinn bóginn liggur fyrir að fleiri starfmenneru að störfum við Krikaskóla en verið hefði ef starfsemi hans hefði verið ísamræmi við fyrri nýtingarhugmyndir og sömu leiðis eru fleiri börn í skólanum.Var þetta staðfest af Þrúði Hjelm, skólastjóra Krikaskóla, sem gaf skýrslufyrir dómi. Af því er óhætt að draga þá ályktun að allar líkur eru á að umferðsé meiri en stefnendur máttu vænta miðað við óbreytt skipulag. Hvað hávaða frástarfsemi skólans áhrærir er á það fallist með stefnda að hljóðmælinguyfirmatsgerðarinnar er ábótavant og ályktanir yfirmatsmanna, um aukinn hávaðamiðað við fyrra deiliskipulag, eru ekki reistar á fullnægjandi gögnum. Hinsvegar er til þess að líta að stefndi aflaði nákvæmari mælinga á hávaða meðmatsgerð Ólafs Daníelssonar, dómkvadds matsmanns. Í matsgerð Ólafs er því lýsthverjum vandkvæðum það er bundið að afla nákvæms mats á hávaða frá Krikaskóla,að teknu tilliti til annarra umhverfishljóða. Engu að síður eru niðurstöðurítarlegra mælinga hans að hávaði utan við Stórakrika 1 séu í eða við efri mörkþess sem heimilt er frá atvinnustarfsemi samkvæmt reglugerð nr. 724/2008 umhávaða. Verður ekki annað séð en það styðji þá niðurstöðu yfirmatmanna, semþeir leggja til grundvallar mati sínu, að hávaði geti hæglega verið stefnendumog öðrum íbúum í Stórakrika 1 til nokkurs ama. Með vísan til þesssem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að yfirmatsgerðin sé ekkihaldin slíkum annmörkum að það leiði til þess að niðurstaða hennar verði ekkilögð til grundvallar í málinu. Verður með hliðsjón af því að byggja niðurstöðumálsins á því að stefnendum hafi á grundvelli yfirmatsgerðar tekist sönnun þessað þeir hafi orðið fyrir tjóni, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum.Stefndi hefur sérstaklega andmælt forsendum matsgerðarinnar um áætlaðmarkaðsverð, en matsmenn miða verðmætisrýrnun á íbúð stefnenda við áætlað markaðsverðhennar í mars 2011. Stefndi hefur á hinn bóginn ekki rökstutt andmæli sínfrekar eða lagt fram nein gögn sem veita vísbendingar um að matsverð þetta sérangt. Er niðurstaða dómsins því sú að leggja beri niðurstöðu yfirmatsgerðartil grundvallar úrlausn málsins, bæði hvað varðar sönnun á tjóni stefnanda ogumfangi þess. Ber stefndi bótaábyrgð á framangreindu tjóni á grundvelli 33. gr.laga nr. 73/1993. Bótakrafa stefnenda verður samkvæmt framansögðu tekin tilgreina. Stefnendur krefjastdráttarvaxta frá 1. ágúst 2012 en stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu frá fyrritíma en dómsuppsögu. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 skuluskaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnummánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar semþörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með hliðsjón af þessarireglu verður við það að miða að stefndi hafi sannanlega haft öll gögn íhöndunum til að meta fjárhæð bótakröfunnar þann 16. ágúst 2012 en þann dag sendilögmaður stefnenda stefnda kröfubréf með sundurliðaðri kröfugerð á grundvelliyfirmatsgerðarinnar. Krafa stefnenda beri því dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, frá 16. september sama ár. Í samræmi við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnendum málskostnað. Viðákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til útlagðs kostaðar stefnenda, þ.á.m.vegna matsgerðarinnar sem aflað var áður en málið var höfðað, enda verður aðtelja hana tengjast beint málarekstri þessum og falla því undir g-lið 1. mgr.129. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt er tekið tillit til þess að mál þetta errekið samhliða 6 öðrum samkynja málum. Telst málskostnaður með hliðsjón afofangreindu hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Mál þetta flutti,fyrir hönd stefnenda, Jón Magnússon hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefnda,Ingvi Snær Einarsson héraðsdómslögmaður. IngibjörgÞorsteinsdóttir, héraðsdómari og dómsformaður, kvað upp dóminn ásamtmeðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni verkfræðingi og Magnúsi Leópoldssyni,löggiltum fasteignasala. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.D ó m s o r ð : Stefndi, Mosfellsbær,greiði stefnendum, Karli Kára Mássyni og Írisi Rut Agnarsdóttur 3.624.000krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16.september 2012 til greiðsludags auk 600.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 762/2013
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Samningur
|
Í tengslum við samning um sölu hlutafjár í S hf. gerðu málsaðilar, S hf. og sparisjóðurinn B, með sér samning þar sem B tókst á hendur ábyrgð gagnvart S hf. á verðmæti hlutafjár í félaginu E hf., sem var aðaleign S hf., á nánar tilgreindum degi. Í samningnum var ákvæði þar sem mælt var fyrir um að það væri forsenda ábyrgðar B á verðmæti hlutanna að kaupsamningar um þá væru réttilega frágengnir og að kaupendur hefðu ekki vanefnt kaupsamninga sína. Við slit B lýsti S hf. kröfu á grundvelli ábyrgðar B samkvæmt samningi málsaðila, en B bar því meðal annars við að til ábyrgðarinnar hefði aldrei stofnast þar sem fyrrgreind skilyrði hennar hefðu ekki verið uppfyllt. Var ágreiningi um kröfuna beint til dómstóla. Talið var að B hefði ekki sýnt fram á að vanefndir kaupenda hlutafjárins á samningum sínum við S hf. hefðu verið svo verulegar að það leiddi til brottfalls ábyrgðar B. Var kröfu S hf. því skipað í réttindaröð við slit B sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2013, þar sem kröfu varnaraðila að fjárhæð 579.067.866 krónur sem lýst var við slit sóknaraðila var skipað í réttindaröð við slitin sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, þó þannig að fjárhæð kröfu hans við slit sóknaraðila verði ákveðin 578.767.866 krónur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt nokkur ný gögn, meðal annars fundargerð stjórnarfundar í sparisjóðnum 9. október 2007 þar sem fram kemur hverjir hafi gert tilboð í 24.68% hlut sjóðsins í Sparisjóðabanka Íslands hf., sem þá hét Icebank hf., og hverjir úr hópi tilboðsgjafa hafi óskað eftir því að sparisjóðurinn veitti þeim lán til kaupanna, ef af þeim yrði. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir efni 6. gr. samnings sóknaraðila og Icebank hf. 2. desember 2007, en varnaraðili leiðir rétt sinn frá bankanum. Yfirskrift greinarinnar er: ,,Forsendur ábyrgðar“. Túlka verður efni greinarinnar svo að sóknaraðili setji það meðal annars sem skilyrði fyrir ábyrgð sinni að kaupendur hluta í Icebank hf. ,,hafi ekki vanefnt samninga sína.“ Fallist er á með héraðsdómi að þegar efni greinarinnar er túlkað verði við mat á því, hvort vanefndir séu verulegar þannig að það leiði til brottfalls ábyrgðar sóknaraðila, að styðjast við almennar reglur um hvenær vanefnd teljist veruleg. Gegn andmælum varnaraðila hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að vanefndir kaupenda á samningum sínum við sóknaraðila hafi verið svo verulegar að þær ættu að leiða til brottfalls ábyrgðar hans. Aðrar málsástæður sem sóknaraðili hefur teflt fram í málinu leiða heldur ekki til þeirrar niðurstöðu. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður, þar með talið málskostnaðarákvæði hans, staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Krafa varnaraðila, SPB hf., að fjárhæð 578.767.866 krónur, sem hefur auðkennið 749-3 í kröfuskrá, er viðurkennd í réttindaröð sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila, Byrs sparisjóðs. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Sóknaraðili greiði varnaraðila 500.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 439/2012
|
Skipulag Sveitarstjórn Stjórnvaldsákvörðun
|
S krafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun K um að hafna tillögu að breyttu deiliskipulagi er varðaði aðgengi að húsi hans. Þegar tillagan kom til afgreiðslu á fundi bæjarstjórnar K hafði skipulagsnefnd K samþykkt hana og umhverfis- og samgöngunefnd fyrir sitt leyti fallist á hana. S taldi ákvörðun K hafa brotið í bága við ákvæði þágildandi byggingar- og skipulagreglugerða, eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu stjórnsýslulaga auk þess sem hún hafi verið reist á ómálefnalegum sjónarmiðum. Í dómi Hæstaréttar er rakið að sveitarstjórn hafi víðtækt vald í skipulagsmálum innan marka sveitarfélags og beri ábyrgð á og annist framkvæmd deiliskipulags. Heyri það undir hana að samþykkja deiliskipulag endanlega og breytingar á slíku skipulagi. Taldi Hæstiréttur S ekki hafa sýnt fram á að umrædd ákvörðun bæjarstjórnar K hafi brotið í bága við lög eða stjórnvaldsfyrirmæli. Þá hafi heldur ekki verið í ljós leitt að ómálefnaleg sjónarmið hafi búið að baki ákvörðuninni. Að þessu virtu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2012. Hann krefst þess að ákvörðun stefnda um að hafna tillögu að breyttu deiliskipulagi Borgarholtsbrautar 15 í Kópavogi verði felld úr gildi. Jafnframt krefst hann þess að stefndi greiði sér 789.238 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. september 2011 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og fram kemur í 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 hefur sveitarstjórn víðtækt vald í skipulagsmálum innan marka sveitarfélags. Í 1. mgr. 38. gr. þeirra laga er kveðið á um að sveitarstjórn beri ábyrgð á og annist gerð deiliskipulags. Samkvæmt því heyrir það undir hana að samþykkja deiliskipulag endanlega, sbr. 40. til 42. gr. laganna, og gildir hið sama um breytingar á slíku skipulagi, sbr. 43. gr. þeirra. Ekki hefur verið sýnt fram á af áfrýjanda að sú ákvörðun bæjarstjórnar stefnda 24. maí 2011 að hafna framkominni tillögu að breytingu á deiliskipulagi Borgarholtsbrautar 15 hafi brotið í bága við lög eða stjórnvaldsfyrirmæli. Þá hefur heldur ekki verið leitt í ljós að ómálefnaleg sjónarmið hafi búið að baki þeirri ákvörðun. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum málsúrslitum ber áfrýjanda að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigurður Jónsson, greiði stefnda, Kópavogsbæ, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 2. f.m., er höfðað 26. september 2011 af Sigurði Jónssyni, Borgarholtsbraut 15 í Kópavogi, á hendur Kópavogsbæ, Fannborg 2, Kópavogi. Í málinu gerir stefnandi eftirfarandi dómkröfur: Að felld verði úr gildi stjórnvaldsákvörðun stefnda frá 24. maí 2011 um að hafna tillögu að breyttu deiliskipulagi Borgarholtsbrautar 15 í Kópavogi. Að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 789.238 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. september 2011 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. I Stefnandi er eigandi einbýlishúss að Borgarholtsbraut 15 í Kópavogi. Samningur um leigu lóðarinnar sem húsið stendur á, en hún er í eigu stefnda, var upphaflega gerður 25. nóvember 1954. Kemur fram í honum að lóðin sé 1248 m², 32 metrar með fram Borgarholtsbraut og 39 metrar á dýpt. Árið 1999 festi stefnandi kaup á húsi, sem reist hafði verið á lóðinni, ásamt tilheyrandi leigulóðarréttindum og var eigninni afsalað til hans 28. mars 2000. Árið 2002 óskaði stefnandi eftir því að fá að rífa húsið og reisa nýtt íbúðarhús á lóðinni. Á það var fallist af hálfu stefnda í ágúst 2002 og deiliskipulagi fyrir svæðið breytt til samræmis við það, en í breytingunni fólst að 41 m² íbúðarhús, sem var byggt árið 1943, yrði rifið og einbýlishús á einni hæð, að hámarki 180 m², byggt í staðinn. Vegna fyrirhugaðra framkvæmda sótti stefnandi einnig um leyfi til að leggja bráðabirgðaheimreið að byggingarreit, en akfær vegur hefur aldrei verið lagður innan lóðarmarka. Féllst stefndi á að veita slíkt leyfi til eins árs frá sama tíma. Í kjölfarið hófst stefnandi handa við framkvæmdir og lagði umrædda heimreið. Þegar framkvæmdum lauk fjarlægði stefnandi hana. Er af hálfu stefnda lögð á það áhersla að í þessu ferli hafi aldrei verið gert ráð fyrir því að varanlegur vegur yrði lagður að húsinu og að aðkoma að því yrði bundin við gönguleið vestan megin við það og frá gangstétt sunnan Borgarholtsbrautar. Þar tók fyrst við klapparhaft og voru smíðaðar 6 þrepa tröppur til að komast yfir það. Með bréfi 15. febrúar 2007 óskaði stefnandi eftir leyfi til að leggja veg að húsinu. Var í umsókninni gert ráð fyrir að klapparhaftið á nyrðri lóðarmörkum yrði rofið og aðkoma bíla yrði frá Borgarholtsbraut. Erindi stefnanda var fyrst tekið fyrir af skipulagsnefnd 20. sama mánaðar og síðan í þrígang á tímabilinu 6. mars til 19. júní 2007. Á þessum tíma var aflað umsagnar um erindið frá umferðarnefnd, sem hafði engar athugasemdir fram að færa, og grenndarkynning, sem engum athugasemdum skilaði, fór fram. Á fundi skipulagsnefndar stefnda 2. október 2007 var þessu erindi stefnanda þó hafnað. Í byrjun sumars 2009 freistaði stefnandi þess á ný að fá leyfi stefnda til að bæta aðgengi að íbúðarhúsi sínu með því að lagfæra göngustíginn að því. Var þá miðað við að skarð yrði rofið í klöppina við nyrðri lóðarmörk. Þróuðust mál á þann veg að stefnandi taldi sig hafa heimild frá sviðsstjóra framkvæmda- og tæknisviðs stefnda, Steingrími Haukssyni, til að ráðast í þetta verk og hófst í kjölfarið handa við framkvæmdir, meðal annars með því að fleyga klöppina. Af hálfu stefnda er því mótmælt að Steingrímur hafi veitt samþykki sitt fyrir þessum framkvæmdum. Þær voru skömmu síðar stöðvaðar af stefnda og segir í stefnu að Ómar Stefánsson, bæjarfulltrúi og þáverandi formaður skipulagsnefndar, hafi gert það, en að sögn stefnda á Ómar að hafa aðhafst það eitt að gera starfsmönnum bæjarskipulags viðvart um framkvæmdirnar. Í framhaldi af þessu, nánar tiltekið 1. júlí 2009, ritaði stefnandi skipulagsstjóra stefnda bréf þar sem hann lýsti óánægju sinni með stöðvun framkvæmda og taldi sig hafa verið í fullum rétti „með að koma aðgengismálum að heimili sínu í viðunandi horf“. Benti hann á í því samhengi að framkvæmdirnar væru innan marka lóðarinnar og þar að auki væri slökkviliði, sjúkraflutningafólki, börnum, fötluðum og fleirum gert erfitt um vik að komast að húsinu, enda væri aðgengi að húsinu nánast ekkert að undanskildum stiga yfir klapparhaft á norðurhluta lóðarinnar. Með bréfi lögmanns stefnanda 14. september 2009 var þess síðan enn og aftur krafist að stefnanda yrði veitt heimild til að leggja veg að húsinu. Voru í bréfinu færð ítarleg rök fyrir þeirri beiðni og því fylgdu teikningar af fyrirhuguðum framkvæmdum. Erindið var tekið fyrir á fundi skipulagsnefndar 13. október 2009 og þess þá óskað að bæjarlögmaður léti nefndinni í té umsögn um það. Í umsögn hans 15. janúar 2010 sagði meðal annars: „Undirritaður telur að með hliðsjón af 8. mgr. 8. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og 63. gr. sömu reglugerðar þurfi að tryggja aðkomu að húsinu sem uppfylli þar greind skilyrði. Legg ég til að bæjarskipulagi verði falið að gera tillögu að aðkomu að húsinu sem uppfylli þær kröfur sem gerðar eru í reglugerð nr. 441/1998.“ Á fundi skipulagsnefndar 19. janúar 2010 ákvað nefndin þrátt fyrir þessa umsögn að hafna erindinu. Í fundargerð segir svo um þetta: „Skipulagsnefnd bendir á að fyrir umrædda lóð er í gildi deiliskipulag samþykkt í bæjarráði 24. maí 2002 og birt í B-deild Stjórnartíðinda 19. júní 2002. Jafnframt er í gildi aðaluppdrættir (byggingarnefndaruppdrættir) samþykktir 7. ágúst 2002. Þær framkvæmdir sem lóðarhafi réðist í á síðast liðnu hausti brjóta í bága við ofangreind gögn þ.e. gilt deiliskipulag og samþykktar byggingarnefndarteikningar. Lóðarhafa mátti vera ljóst að lóðin að Borgarholtsbraut 15 er á mjög viðkvæmu svæði frá náttúrunnar hendi og því mikilvægt að allar breytingar séu unnar í samráði við og með heimild bæjaryfirvalda. Það var ekki gert. [ ] Skipulagsnefnd ítrekar fyrri bókun sína frá 2. október 2007 og hafnar málinu. Skipulagsnefnd vísar málinu til afgreiðslu byggingarnefndar samanber ofangreint.Skipulagsnefnd felur bæjarlögmanni að svara erindi lögmanns lóðarhafa dags. 1. júlí 2009.“Á fundi bæjarráðs 21. janúar 2010 var svo tekið undir bókun skipulagsnefndar og var stefnanda tilkynnt sú niðurstaða með bréfi 28. sama mánaðar. Með bréfi 7. desember 2010 fór stefnandi þess enn og aftur á leit við stefnda að fundin yrði viðunandi lausn á málinu. Vísaði hann til þess að aðgengi að húsinu væri algerlega óviðunandi og beinlínis hættulegt og í desember 2009 hefði orðið þar alvarlegt slys sem rekja mætti beint til þessara aðstæðna. Þá tiltók hann enn fremur að lóðarmörk samkvæmt gildandi fasteignamati næðu út í miðja Borgarholtsbraut og að greidd hafi verið fasteigna- og lóðargjöld af eigninni í samræmi við það frá árinu 1965. Þannig greiði hann gjöld af u.þ.b. 25% stærri lóð en hann hafi afnot af. Á fundi skipulagsnefndar þann 15. febrúar 2011 var ákveðið að senda erindi stefnanda í grenndarkynningu samkvæmt 1. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 123/2010 til lóðarhafa að Borgarholtsbraut 13, 13a, 14, 16 og 18, Urðarbraut 9 og Skjólbraut 16, 18, 20 og 22. Þá óskað nefndin einnig eftir umsögn umhverfis- og samgöngunefndar. Á fundi þeirrar nefndar 21. mars 2011 var sviðsstjóra umhverfissviðs falið að vinna umsögn um niðurstöðu hennar. Í umsögninni, sem er dagsett 15. apríl 2011, segir svo: „Nefndin telur mikilvægt að lóðarhafi fái aðgang að lóð sinni bæði fyrir akandi og gangandi umferð. Skv. grenndarkynningu dags. 15. febrúar 2011 er gert ráð fyrir að heimilt verði að aka frá vestri inn á lóð og frá lóð til austurs. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur til að lóðarhafi fái akandi og gangandi aðgang að lóðinni án kvaða. Telur nefndin það brot á jafnræðisreglu þar sem engar kvaðir eru um inn- og útkeyrslu við aðrar lóðir við Borgarholtsbrautina.“ Á fundi skipulagsnefndar 19. apríl 2011 var erindi stefnanda tekið fyrir að nýju og framangreind umsögn lögð fram. Þá voru lögð fram drög að endurnýjuðum lóðarleigusamningi fyrir lóðina sem tók mið af afmörkun lóðarinnar samkvæmt gildandi deiliskipulagi sem samþykkt var í bæjarráði 24. maí 2002 og útgefið í B-deild Stjórnartíðinda 19. júní 2002. Á fundi í nefndinni 17. maí 2011 var lögð fram umsögn skipulags- og byggingardeildar um erindi stefnanda og það afgreitt með svohljóðandi bókun: „Skipulagsnefnd samþykkir að heimilt verði að ljúka framkvæmdum við gerð aksturs- og gönguaðkomu að húsinu nr. 15 við Borgarholtsbraut í samræmi við kynnta tillögu að breyttu deiliskipulagi lóðarinnar. Tillaga þessi er m.a. gerð með hliðsjón af 8. mgr. 8. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og 63 gr. sömu laga (svo) þar sem fram kemur að tryggja þurfi aðkomu að húsinu sem uppfylli þar tilgreind skilyrði. Þá verði lóðarhafa að Borgarholtsbraut 15 gert [skylt] að leggja fram tillögu að mögulegri „afskermun“ fyrirhugaðra bílastæða á lóðinni til suðurs þ.e. gagnvart lóðamörkum Skjólbrautar 18 og 20. Lóðarhafi skal kynna hana fyrir bæjaryfirvöldum og lóðarhöfum Skjólbrautar 18 og 20 áður en framkvæmdir hefjast að nýju. Lóðarhafa að Borgarholtsbraut 15 er jafnframt bent á að breyta þarf samþykktum byggingarnefndarteikningum frá 7. ágúst 2002 m.a. hvað varðar aðkomu og bílastæði á lóð. Lagt er til að með breyttum byggingarnefndarteikningum fylgi séruppdráttur sem útskýri fyrirhugaða afskermun bílastæða gagnvart lóðum við Skjólbraut 18 og 20.“ Á fundi bæjarráðs 19. maí 2011 var málinu vísað til bæjarstjórnar, sem hafnaði erindinu á fundi sínum 24. sama mánaðar. Í fundargerð segir svo um þetta: „Bæjarstjórn hafnaði framlagðri tillögu að breyttu deiliskipulagi Borgarholtsbraut 15, dags. 15. febrúar 2011 og umsögn skipulags- og byggingardeildar dags. 17. maí 2011 með fimm atkvæðum en fjórir greiddu atkvæði með henni. Einn bæjarfulltrúi sat hjá.“ Með bréfi stefnda júní 2011 var stefnanda kynnt þessi ákvörðun bæjarstjórnar. Með málsókn sinni leitast stefnandi við að fá henni hnekkt. Þá gerir hann að auki fjárkröfu á hendur stefnda vegna kostnaðar sem hann kveðst hafa haft af málinu vegna reksturs þess á stjórnsýslustigi. Stefndi krefst alfarið sýknu af kröfum stefnanda. Að því er málsatvik varðar tekur stefndi meðal annars fram að þá er framangreint erindi stefnanda frá 7. desember 2010 kom til afgreiðslu í bæjarstjórn 24. maí 2011 hafi það fengið vandaða meðferð og mikla umfjöllun eins og fram komi á hljóðupptökum sem lagðar hafa verið fram í málinu. Birgir H. Sigurðsson skipulagsstjóri hafi kynnt þá tillögu sem í samþykkt skipulagsnefndar fólst og í framhaldi af því hefðu nokkrir bæjarfulltrúar tekið til máls. Í málflutningi þeirra hafi meðal annars komið fram að verið væri að spilla náttúruminjum án heimildar, að mjög algengt væri að aðgengi væri verra en á umræddum stað, algengt og ásættanlegt sé að fara þurfi upp nokkrar tröppur til að komast að íbúð, bent hafi verið á umferðarhættu, m.a. vegna klettahaftsins á lóðarmörkum, og að lóðarhafi hafi, þegar hann tók ákvörðun um húsbyggingu, vitað að ekki stæði til boða að gera innkeyrslu á lóð. Loks hafi í umræðunni verið vísað til þess að neyðarbílar geti komist mjög nálægt húsinu og nær en á mörgum öðrum stöðum. Þessu til viðbótar tekur stefndi það fram í greinargerð sinni að Borgarholtið sé um margt sérstakt svæði. Jökulsorfið og lábarið berg sé einkennandi fyrir svæðið og það nái yfir á lóð stefnanda þótt hún sé utan friðunarsvæðis. Þegar Borgarholtsbraut var lögð hafi verið sprengt úr klöppinni sunnan megin í Borgarholtinu fyrir vegstæði, en klöppin látin halda sér beggja vegna vegarins og hafi það gefið umhverfi vegarins sérstakt yfirbragð sem almennt hafi verið talið til mikillar prýði. Við lóðarmörk Borgarholtsbrautar 15 að vestanverðu sé gamall stekkur sem sé á fornminjaskrá. Við gerð skipulags hafi verið leitast við að raska sem minnst náttúrulegum eiginleikum svæðisins og minjum sem þar er að finna. Vegna þessarar sérstöðu svæðisins og vegna hæðarmunar á götu og lóðum hafa ekki verið heimilaðar heimreiðar frá Borgarholtsbraut inn á lóðir sunnan megin við götuna á umræddu svæði frá lóð sundlaugar Kópavogs og út að Hafnarfjarðarvegi. Annars staðar við götuna þar sem öðruvísi háttar til hafi heimreiðar verið heimilaðar. II Stefnandi byggir kröfu sína um að ákvörðun stefnda frá 24. maí 2011 verði felld úr gildi í fyrsta lagi á því að hún sé ólögmæt þar sem hún fari í bága við laga- og stjórnsýslufyrirmæli. Vísar stefnandi í því samhengi m.a. til 8. mgr. 8. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 þar sem fram kemur að byggingar eigi að vera staðsettar og gengið þannig frá þeim að hægt sé um vik við slökkvistarf og björgun og aðgangur sé að slökkvivatni. Í 63. gr. reglugerðarinnar sé að finna nánari útfærslu á hvernig haga beri aðgengi að byggingum fyrir slökkvilið. Þar komi annars vegar fram að á lóð skuli séð til þess að sjúkrabílar eigi greiða aðkomu að aðalinngangi og hins vegar að aðkomuleiðir slökkviliðs að húsi, sem ekki þurfi bjögunarsvæði, séu a.m.k. þriggja metra breiðar. Augljóst sé að þessi ákvæði séu með engu móti uppfyllt að því er tekur til fasteignarinnar að Borgarholtsbraut 15, enda þurfi hver sá sem ætlar að komast að eigninni að klöngrast yfir grjót og drullu. Þetta skapi beinlínis hættu á líkamstjóni og hafi reyndar þegar leitt til þess. Þá sé augljóst að þessar aðstæður muni gera slökkviliðsmönnum og sjúkraflutningafólki verulega erfitt um vik ef óhapp ber að höndum í húsinu. Í raun ríki um það fullkomin óvissa hvort slökkvilið eða sjúkraflutningamenn gætu yfir höfuð athafnað sig með fullnægjandi hætti í grennd við húsið. Að auki sé það verulegum vandkvæðum bundið fyrir fatlaða, aldraða og fólk með barnavagna að komast að húsinu, en það fer að mati stefnanda í bága við grein 3.1.1. í skipulagsreglugerð nr. 400/1998, þar sem komi fram að við skipulagsgerð skuli ávallt taka sérstakt tillit til þarfa barna, fatlaðra og aldraðra við ákvarðanir um landnotkun og tilhögun mannvirkja, svo sem vega, stíga, bílastæða og varðandi aðgengi að byggingum og opnum svæðum. Af orðalagi ákvæðisins sé einsýnt að sérstök skylda hvíli á sveitarfélögum við skipulagsgerð að tryggja fullnægjandi aðgengi að byggingum, meðal annars með tilliti til barna, fatlaðra og aldraða. Það hafi augljóslega ekki verið gert þegar gildandi deiliskipulag fyrir það svæði sem hér um ræðir var samþykkt. Að mati stefnanda er enn fremur nauðsynlegt að líta til þess að lóð hans nái út á sjálfa Borgarholtsbrautina samkvæmt lóðarleigusamningi frá 25. nóvember 1954. Í ljósi þess hljóti það að skjóta verulega skökku við að stefnanda sé beinlínis bannað að leggja innkeyrslu að fasteign sinni, enda myndi slík innkeyrsla í öllum tilvikum vera innan lóðarmarka samkvæmt lóðarleigusamningi. Beri þá sérstaklega að hafa í huga að leigulóðarréttindi stefnanda njóta verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 en samkvæmt því sé óheimilt að skerða þau réttindi nema uppfyllt séu skilyrði ákvæðisins um lagaheimild til eignarnáms, almenningsþörf og fullt verð. Sé það því með öllu ótækt að stefndi hafi lokaorð um hvort stefnanda sé heimilt að hafa innkeyrslu að húsi sínu eða ekki, einkum þegar litið er til þess að í byggingarreglugerð sé beinlínis kveðið á um slíka aðkomu. Þess utan er á það bent að lóðin að Borgarholtsbraut 15 sé ekki á friðuðu svæði í skilningi laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Friðun Borgarholts, sbr. friðlýsingu svæðisins frá árinu 1981, taki ekki til lóðar stefnanda. Með vísan til framanritaðs telur stefnandi að hin umdeilda ákvörðun stefnda sé með öllu ólögmæt. Lögmaður stefnda hafi í umsögn sinni til skipulagsnefndar sveitarfélagsins 15. janúar 2010 verið sömu skoðunar. Bæjarstjórn hafi hins vegar virt álit lögmannsins að vettugi sem og tillögur skipulagsnefndar og sviðsstjóra umhverfissviðs. Stefndi hafi með öðrum orðum ákveðið, þrátt fyrir vitneskju um að á sveitarfélaginu hvíldi skýr lagaskylda að tryggja stefnanda fullnægjandi aðgengi að fasteign sinni, að hafna erindi hans. Það sé undirstöðuregla íslenskrar stjórnskipunar að stjórnvöld eru bundin af lögum. Í þessari reglu, sem er almennt nefnd lögmætisreglan, felist annars vegar að ákvarðanir stjórnvalda verða að eiga sér stoð í lögum og hins vegar að þær mega ekki vera í andstöðu við lög. Eins og að framan hefur verið rakið hafi ákvörðun stefnda hvorki átt sér stoð í lögum né hafi hún verið í samræmi við lög. Af þeim sökum liggi í augum uppi að bæjarstjórn stefnda hafi brotið gegn framangreindri meginreglu þegar hún hafnaði tillögu að breyttu deiliskipulagi vegna Borgarholtsbrautar 15 þann 24. maí 2011. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að hin umdeilda ákvörðun hafi verið reist á ómálefnalegum sjónarmiðum. Að mati stefnanda er afar sérkennilegt að pólitískur vettvangur á borð við bæjarstjórn Kópavogsbæjar skuli hafa úrslitavald um það hvort einstaklingi skuli veitt leyfi til þess að leggja innkeyrslu innan marka leigulóðar sinnar og þá sér í lagi þegar allir fagaðilar á vegum sveitarfélagsins, þ.e. bæjarlögmaður, sviðsstjóri umhverfissviðs, skipulagsstjóri og skipulagsnefnd, hafa eindregið mælt með því að fallist verði á beiðni þess efnis. Að mati stefnanda bendir allt til þess að um sé að ræða geðþóttaákvörðun tiltekinna bæjarfulltrúa og að hún sé reist á pólitísku og persónulegu hagsmunamati. Þá ályktun dregur stefnandi af hljóðupptöku frá bæjarstjórnarfundi 24. maí 2011. Af upptökunum megi ráða að afstaða fimm bæjarfulltrúa, þ.e. þeirra Ármanns Kr. Ólafssonar, Gunnars I. Birgissonar, Margrétar Björnsdóttur, Guðmundar Freys Sveinssonar og Ómars Stefánssonar, hafi alfarið stjórnast af forsögu málsins, sem bæjarfulltrúarnir þekki þó ekki nægilega vel ef marka má málflutning þeirra, ætluðu umferðaröryggi og ætluðum náttúruverndarhagsmunum. Þannig gefi framangreindir bæjarfulltrúar lítið fyrir rök Birgis H. Sigurðssonar skipulagsstjóra og Guðríðar Arnardóttur bæjarfulltrúa, sem bendi réttilega á að með höfnun erindisins sé verið að brjóta gegn hagsmunum stefnanda sem eigi óskoraðan rétt lögum samkvæmt til að leggja innkeyrslu að húsi sínu. Þá sé að sama skapi algjörlega litið fram hjá athugasemdum Ólafs Þórs Gunnarssonar um að Borgarholtsbraut 15 sé ekki á friðlýstu svæði. Þá verði ekki hjá því komist að minnast sérstaklega á afar einkennilega framgöngu Ómars Stefánssonar bæjarfulltrúa í þessu máli öllu, en að mati stefnanda hefur hann í skjóli stöðu sinnar innan bæjarins sem formaður skipulagsnefndar, formaður bæjarráðs og bæjarfulltrúi, gert allt sem í hans valdi stendur til þess að hindra eðlilegan framgang máls stefnanda, sem hafi nú velkst um í stjórnkerfi Kópavogsbæjar í mörg ár. Að mati stefnanda hafi afstaða Ómars í málinu mótast af persónulegum vinskap hans við nágranna stefnanda sem hafa gert athugasemdir við fyrirhugaða innkeyrslu. Þá hafi afskipti hans af málinu í sumarbyrjun 2009 í besta falli verið vafasöm, enda verði að telja afar óeðlilegt að kjörnir fulltrúar gangi húsa á milli, hóti dagsektum og stöðvi framkvæmdir sem þó höfðu verið samþykktar af sviðsstjóra framkvæmda- og tæknisviðs bæjarins. Að mati stefnanda er algjörlega ótækt að stefndi geti með ákvörðun sinni ákveðið að hunsa skýr lagaákvæði sem gildi um rétt stefnanda til að leggja innkeyrslu að fasteign sinni. Við allar ákvarðanatökur verða stjórnvöld að leggja til grundvallar málefnaleg sjónarmið, þ.e. líta verði til þeirra hagsmuna sem lögin eiga að tryggja en ekki einhverra annarra hagsmuna eða markmiða. Með hliðsjón af því sem að framan greinir telur stefnandi einsýnt að stefndi hafi þverbrotið meginreglu stjórnsýsluréttarins um að ákvarðanir eigi að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Leggur stefnandi áherslu á að bæjarstjórn, sem skipuð er pólitískum fulltrúum, sé með engu móti stætt á að hunsa umsagnir og álit fagaðila nema til þess standi veigamikil og málefnaleg rök. Því sé alls ekki fyrir að fara hér. Stefnandi reisir kröfugerð sína í þriðja lagi á því að ákvörðun stefnda 24. maí 2011 fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af hljóðupptökum af fundi bæjarstjórnar þann dag megi ráða að sumir bæjarfulltrúar hafi talið að tillaga að breyttu deiliskipulagi Borgarholtsbrautar 15 myndi skapa ákveðna umferðarhættu þar sem innkeyrslan liggi beint út á Borgarholtsbrautina. Stefnandi telur að þessi rök bæjarfulltrúanna feli einungis í sér fyrirslátt, enda hafi umhverfis- og samgöngunefnd Kópavogsbæjar engar athugasemdir gert vegna þessa. Þá tekur stefnandi undir þau rök er fram komu af hálfu Guðríðar Arnardóttur á umræddum bæjarstjórnarfundi, en þar hafi hún réttilega bent á það að þessi tilhögun innkeyrslu sé alls ekkert einsdæmi í Kópavogsbæ enda megi finna nákvæmlega eins innkeyrslur víðs vegar á Borgarholtsbrautinni sjálfri sem og á Álfhólsvegi og Kársnesbraut. Sé því fráleitt að hafna tillögunni á þessum grundvelli, enda feli það beinlínis í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þegar stjórnvald hefur byggt ákvörðun á tilteknu sjónarmiði leiði jafnræðisreglan til þess að leysa beri úr sambærilegu máli á grundvelli sömu sjónarmiða þegar slíkt mál kemur til úrlausnar á grundvelli sömu réttarheimildar. Í jafnræðisreglunni felist því að leysa beri úr sambærilegum málum á sambærilegan hátt. Í ljósi þessa sé bæjaryfirvöldum með engu móti stætt á því að bera því aðeins við í tilviki stefnanda að innkeyrsla á lóð hans skapi umferðarhættu á aðalgötu þegar slíkar innkeyrslur megi finna úti um allan bæ án þess að nokkrar takmarkanir hafi verið gerðar. Í ljósi þessa fari ákvörðun stefnda augljóslega í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Að mati stefnanda fer ekki á milli mála að sú ákvörðun bæjarstjórnar stefnda, sem hann gerir kröfu um að verði felld úr gildi, sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Þegar brotið hefur verið í bága við réttarreglur stjórnsýsluréttarins við töku stjórnvaldsákvörðunar hafi sú regla verið lögð til grundvallar að stjórnvaldsákvörðun sé ógildanleg ef hún er haldin annmarka að lögum sem getur talist verulegur, enda mæli veigamikil rök ekki gegn því að ógilda ákvörðunina. Öll þessi skilyrði séu uppfyllt í málinu og vísast um það til þess sem að framan greinir. Af þeim sökum sé óhjákvæmilegt að ógilda ákvörðunina. Fjárkröfu sína byggir stefnandi á því að með vísan til þess sem að framan er rakið liggi fyrir að stefndi hafi brotið gegn skýrum laga- og reglugerðarákvæðum þá er hann hafnaði tillögu að breyttu deiliskipulagi fyrir Borgarholtsbraut 15. Þá hafi stefndi jafnframt sýnt af sér saknæma vanrækslu með því að innan stjórnkerfis bæjarins hafi legið fyrir vitneskja um að í gildi væru ákvæði samkvæmt byggingarreglugerð sem beinlínis kváðu á um rétt stefnanda til að leggja heimreið að húsi sínu. Vísar stefnandi hvað þetta varðar til umsagna frá fagaðilum, sem liggi frammi í málinu. Erindum stefnanda hér að lútandi hafi margítrekað verið hafnað. Í september 2009 hafi hann loks leitað aðstoðar lögmanns, enda hafi hann þá talið fullreynt að hann gæti náð fram réttindum sínum gagnvart bæjarfélaginu einn síns liðs. Með öðrum orðum hafi stefnandi þurft að leita sér aðstoðar lögmanns vegna ólögmætrar háttsemi stefnda. Stefndi beri fulla ábyrgð á þeim kostnaði stefnanda sem af þessu hefur hlotist. Vísar stefnandi hvað það varðar til meginreglna stjórnsýsluréttarins um skaðabótaábyrgð stjórnvalda vegna ólögmætra stjórnvaldsákvarðana og meginreglna skaðabótaréttarins um skaðabótaskyldu utan samninga, sem og 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Telur stefnandi með öðrum orðum að stefndi hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir af þessum sökum, enda sé tjónið sennileg afleiðing annmarka sem verið hafi á allri málsmeðferð stefnda. Um þetta vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 7. apríl 2009 í máli nr. 444/2008. Styðst krafan við framlagðan reikning lögmanns, en þar kemur fram að lögmaðurinn hafi varið 32,25 stundum í vinnu fyrir stefnanda vegna kröfu um breytt aðgengi að Borgarholtsbraut 15. Tímagjald nemur 19.500 krónum og fjárhæð kröfunnar að teknu tilliti til virðisaukaskatts þar með 789.238 krónum. Þá er vinna lögmannsins sundurliðuð í stefnu, en samkvæmt því tekur hún yfir tímabilið 11. september 2009 til 16. júní 2011. III Stefndi mótmælir því að hin umdeilda ákvörðun bæjarstjórnar frá 24. maí 2011 sé ólögmæt. Hún brjóti á engan hátt gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Lögmætisreglan feli ekki í sér að borgararnir eigi heimtingu á því að stjórnvöld samþykki allt sem beðið er um ef það er ekki beinlínis ólöglegt. Ljóst sé að sveitarstjórnir fari með skipulagsvald samkvæmt lögum og hafi fulla heimild til að hafna tillögum um deiliskipulagsbreytingar. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 annist sveitarstjórnir gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlana. Þær fjalli um leyfisumsóknir og veiti framkvæmdaleyfi og hafi eftirlit með framkvæmd skipulagsáætlana og leyfisskyldum framkvæmdum. Samkvæmt 38. gr. laganna beri sveitarstjórn ábyrgð á og annist gerð deiliskipulags. Landeigandi eða framkvæmdaraðili geti þó óskað eftir því við sveitarstjórn að gerð sé tillaga að deiliskipulagi eða breytingu á deiliskipulagi á sinn kostnað. Samkvæmt 3. mgr. 41. gr. sömu laga skuli sveitarstjórn taka deiliskipulagstillögu til umræðu þegar frestur til athugasemda er liðinn að undangenginni umfjöllun skipulagsnefndar. Hvergi í skipulagslögum sé tekið fram að samþykkja beri framkomnar skipulagstillögur og sé eðli máls samkvæmt augljóst að niðurstaða sveitarstjórnar geti verið sú að hafna tillögu. Ákvæði byggingarreglugerðar gangi ekki framar skipulagslögum. Þó svo að lóðin að Borgarholtsbraut 15 væri ekki í fullu samræmi við byggingarreglugerð varði það réttmæti byggingarleyfis öllu fremur en deiliskipulag. Það geti aldrei leitt til þess að sveitarstjórn missi lögbundið vald sitt til að ákveða hvernig deiliskipulagi á umræddu svæði skuli háttað. Auk þess sé ekki útilokað að hægt verði að bæta aðkomu að lóðinni með öðrum hætti en lagt var til í þeirri tillögu sem var felld í bæjarstjórn. Þar fyrir utan er því mótmælt að samþykktur frágangur lóðarinnar sé í ósamræmi við byggingarreglugerð. Húsið standi mjög nálægt lóðarmörkum að norðanverðu. Slökkvi- og sjúkrabílar komist því nægilega nálægt húsinu. Fjölmörg dæmi séu um verri aðkomu fyrir neyðarbíla. Aðeins hafi þurft að ganga niður 5-6 þrep þegar stigi var til staðar á lóðarmörkum og fjarlægð frá aðalinngangi að lóðarmörkum sé aðeins nokkrir metrar. Þetta verði að telja vel viðunandi miðað við það sem gengur og gerist, t.d. í fjölbýlishúsum og húsum á baklóðum. Það sé því ljóst að gildandi deiliskipulag lóðarinnar brjóti hvorki gegn 8. mgr. 8. gr. né 63. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Engar athugasemdir hafi borist frá eldvarnareftirliti eða öðrum eftirlitsaðilum varðandi aðkomu að húsinu. Ekki sé hægt að miða við aðstæður á lóðinni eins og þær eru í dag, enda hafi stefnandi gert lóðina torfærari en efni stóðu til með því ólögmæta jarðraski sem hann hafi staðið fyrir. Bílastæði, sem íbúar húsa á þessu svæði geti nýtt sér, hafi verið útbúin sunnanmegin við Borgarholtsbrautina, aðeins örfáa metra frá lóðarmörkum stefnanda. Samkvæmt 3. mgr. 62. gr. byggingarreglugerðar skuli við skipulag lóða leitast við að nýta þá kosti sem náttúra svæðisins býður upp á. Það sé m.a. vegna náttúrulegra aðstæðna á svæðinu sem stefndi telji að betra sé að deiliskipulag verði óbreytt. Stefnandi vísi til greinar 3.1.1. í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Þó að þar sé mælt fyrir um að tekið skuli tillit til ákveðinna þarfa sé ljóst að í mismunandi aðstæðum verði þessar þarfir misvel uppfylltar. Ákvæðið sé of almennt orðað til þess að það megi nota til þess að mæla nákvæmlega fyrir um útfærslu á tilteknum lóðum. Gildandi deiliskipulag hefur hlotið samþykki Skipulagsstofnunar án athugasemda, sbr. bréf stofnunarinnar 10. júní 2002. Af því megi draga þá ályktun að deiliskipulagið sé í samræmi við skipulagsreglugerð og að ákvæði skipulagslaga eða reglugerðar kalli ekki á breytingar á því. Stefnandi haldi því fram að lóð hans nái út á götuna Borgarholtsbraut og þar af leiðandi hafi hann aukinn rétt til þess að haga framkvæmdum eftir sínu höfði. Í fyrsta lagi er því mótmælt að lóð stefnanda nái út á götuna. Lóðin hafi vissulega verið sögð stærri í upphaflegum lóðarleigusamningi en hún er nú. Það sé þó óvíst að dýpt hennar hafi verið mæld frá þeim lóðarmörkum sem nú eru við lóðirnar við Skjólbraut. Þar fyrir utan hafi lóðarmörkunum verið breytt með því deiliskipulagi sem samþykkt var samkvæmt tillögu stefnanda árið 2002. Samkvæmt þeim deiliskipulagsuppdrætti séu lóðarmörkin í eða við klappirnar að norðanverðu. Samkvæmt viðauka við lóðarleigusamning frá 1965 hafi lóðarhafi samþykkt að taka á sig slíka lóðarskerðingu bótalaust. Engu breytir þó að skráning í fasteignaskrá eða álagning fasteignagjalda hafi ekki verið leiðrétt til samræmis við breytinguna, enda verði eignarheimild ekki byggð á slíkum gögnum. Þótt þær framkvæmdir, sem stefnandi vill ráðast í og er byrjaður á, séu innan eða utan lóðarmarka þá séu þær þess eðlis að stefndi hafi heimild til þess að ákveða hvort þær verða heimilaðar, enda fer hann með skipulagsvald og byggingareftirlit bæði innan og utan lóða. Um sé að ræða almenna lögbundna takmörkun, vegna almannahagsmuna, á rétti aðila varðandi framkvæmdir á eignum sínum og hún brjóti á engan hátt gegn stjórnarskrá. Með ákvörðun bæjarstjórnar stefnda 24. maí 2011 hafi réttindi stefnanda ekki verið skert heldur hafi því verið hafnað að veita honum aukin réttindi sem hann eigi ekkert lagalegt tilkall til. Umsögn bæjarlögmanns eða niðurstöður undirnefnda bæjarins séu ekki bindandi fyrir bæjarstjórn. Þessir aðilar hafi aðeins rétt til umsagnar eða tillögurétt en ekki umboð til fullnaðarafgreiðslu. Það hafi verið mat bæjarstjórnar að tilvitnuð ákvæði í umsögn bæjarlögmanns gætu ekki bundið hendur bæjarstjórnar í umfjöllun um deiliskipulagstillöguna, en eins og færð eru rök fyrir hér að ofan knýi þessi ákvæði ekki á um breytingar á deiliskipulagi. Þegar stefnandi sótti um leyfi til að byggja nýtt hús á lóðinni hafi honum verið fullljóst að engin varanleg innkeyrsla yrði heimiluð frá Borgarholtsbraut inn á lóðina. Tillögur hans sjálfs um breytingar á deiliskipulagi og teikningar af húsinu og lóðinni, sem hann lagði fram í upphafi, geri ekki ráð fyrir innkeyrslu, enda hafi hann mátt gera ráð fyrir að slík áform yrðu ekki samþykkt vegna sérstöðu svæðisins. Hann hafi samt sem áður ákveðið að byggja húsið vitandi það að engin innkeyrsla fylgdi því. Með því hljóti hann að teljast hafa samþykkt að sú aðstaða sem fólst í deiliskipulaginu frá 2002 væri fullnægjandi. Hann eigi enga heimtingu á því að koma síðar og krefjast aukinna gæða á kostnað náttúruminja og heildaryfirbragðs svæðisins. Stefndi telur samkvæmt ofangreindu að stefnandi eigi enga heimtingu á að fá deiliskipulagsbreytingu samþykkta og enn fremur að stefndi hafi lagaheimildir til að hafna tillögunni og að sú höfnun brjóti á engan hátt gegn lögum. Stefnandi telur það sérkennilegt að bæjarstjórn skuli hafa úrslitavald um hvort innkeyrslur skuli leyfðar. Það var hins vegar skoðun löggjafans að þegar um er að ræða breytingar á deiliskipulagi þá sé það sveitarstjórn sem hefur úrslitavald, sbr. 3., 38. og 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Ef sveitarstjórn hefði átt að vera bundin af umsögnum og tillögum embættismanna eða nefnda þá hefði þurft að geta sérstaklega um það í lögunum. Það sé einu sinni svo að í lögfræði greinir menn oft á um hvað sé rétt niðurstaða og það sé ekkert sem segi að þótt embættismenn eða undirnefndir telji eitt vera rétta niðurstöðu þá geti sveitarstjórn ekki komist að annarri niðurstöðu sem er í raun sú rétta lögum samkvæmt. Stefnandi hafi aldrei farið fram á rökstuðning bæjarstjórnar fyrir ákvörðun sinni, heldur kærði hann ákvörðunina strax til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Það komi hins vegar glögglega í ljós í umræðum á umræddum fundi bæjarstjórnar hvaða rök lágu að baki þeirri niðurstöðu sem fékkst í atkvæðagreiðslu um málið. Eins og áður segir hafi helstu röksemdir þeirra bæjarfulltrúa sem lögðust gegn tillögunni verið þær að verið væri að spilla náttúruminjum án heimildar, að mjög algengt væri að aðgengi væri verra en á umræddum stað og algengt og ásættanlegt sé að fara þurfi upp nokkrar tröppur til að komast að íbúð. Þá var að auki bent á umferðarhættu, m.a. vegna klettahaftsins á lóðarmörkum, og að lóðarhafi hafi allan tímann, þegar hann tók ákvörðun um húsbyggingu, vitað að ekki stóð til boða að gera innkeyrslu á lóð. Loks var tiltekið að neyðarbílar geti komist mjög nálægt húsi og nær en á mörgum öðrum stöðum. Áður hefur verið lýst þeim náttúrulegu aðstæðum sem leitast sé við að vernda með ákvörðuninni. Það sé augljóst að engin þörf sé á úrbótum vegna aðkomu neyðarbifreiða eins og fram komi hér að framan. Varðandi hættu fyrir umferð verði að hafa í huga að aðstæður á þessum stað séu ekki eins og alls staðar annars staðar við Borgarholtsbrautina. Það blasi við að ef framkvæmdir stefnanda verða kláraðar og akbraut lögð út úr miðri klöppinni, sem er á lóðarmörkunum, þá skapi það mikla hættu fyrir akandi og sérstaklega gangandi vegfarendur. Ef bifreið er ekið út af lóðinni í gegnum rof í klöppinni þá sjái bílstjóri ekki gangandi vegfarendur og þeir ekki bifreiðina fyrr en hún er komin út á gangstétt. Það þurfi ekki að fjölyrða um hættuna sem skapast við slíkar aðstæður. Það tíðkist t.d. ekki að heimila veggi eða önnur mannvirki á þeim punkti þar sem ekið er út af lóðum vegna þeirrar hættu sem slíkt skapar. Allt séu þetta veigamikil og málefnaleg sjónarmið sem gefið hafi stefnda fulla ástæðu til þess að hafna deiliskipulagstillögunni. Það að fram hafi komið í umræðum að stefnandi hafi vitað frá upphafi að ekki stóð til boða að gera innkeyrslu á þessum stað sé í raun ekki ástæða fyrir höfnun tillögunnar, en þetta atriði hafi borið á góma í umræðunni þar sem það sýni að stefnandi hafi ekki getað haft nokkrar væntingar um betri rétt en þann sem kom fram í deiliskipulaginu frá 2002. Þá er því hafnað að Ómar Stefánsson bæjarfulltrúi hafi haft einhverja persónulega hagsmuni í þessu máli eða að afstaða hans hafi mótast af persónulegum vinskap við einhverja ótilgreinda nágranna eins og haldið er fram í stefnu. Allir sem tóku þátt í afgreiðslu málsins hafi verið til þess hæfir og hafi stefnandi engin haldbær rök fært fyrir því að svo hafi ekki verið. Stefndi mótmælir að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með ákvörðun bæjarstjórnar. Til þess að jafnræðisreglan eigi við þurfi aðstæður að vera sambærilegar og í þeim málum sem notuð eru til viðmiðunar. Þó að innkeyrslur séu heimilaðar við Borgarholtsbraut og jafnvel sömu megin og lóð stefnanda liggur þurfi það ekki að þýða að atvik og aðstæður séu með sambærilegum hætti. Eins og lýst hefur verið hafi svæðið á móts við Borgarholtið sérstöðu að mörgu leyti. Sérstök náttúruleg ummerki séu á þessu svæði sem ekki sé að finna annars staðar við götuna. Þá skapi það sérstaka hættu ef keyrt er beint út úr miðju klettabelti út á gangstétt. Svæðið frá sundlaug Kópavogs og út að Hafnarfjarðarvegi hafi sérstöðu frá náttúrunnar hendi þar sem það sé hluti af hæðinni Borgarholti. Á þessu svæði séu engar innkeyrslur frá Borgarholtsbraut. Stefndi hafnar því að kvörðun bæjarstjórnar 24. maí 2011 sé haldin lagalegum annmörkum, enda hafi hún fulla stoð í skipulagslögum. Ákvörðunin sem slík brjóti ekki í bága við ákvæði byggingarreglugerðar. Ef talið yrði að tilhögun á lóðinni væri ekki í samræmi við byggingarreglugerð væri þar hugsanlega um að ræða annmarka á útgáfu byggingarleyfis en ekki atriði sem geti bundið hendur sveitarstjórnar við afgreiðslu deiliskipulagstillögu. Veigamikil rök hafi mælt með því að bæjarstjórn tæki umrædda ákvörðun. Veigamikil rök mæli þar með gegn því að ákvörðunin verði felld úr gildi. Þannig séu ekki uppfyllt skilyrði fyrir ógildingu ákvörðunarinnar. Beri því að hafna kröfu þar að lútandi. Stefndi hafnar fjárkröfu stefnanda alfarið. Eins og lýst hefur verið hafi á engan hátt verið brotið á stefnanda við meðferð málsins hjá stefnda. Þar af leiðandi sé engin sök til staðar sem réttlætt geti bótakröfu vegna kostnaðar stefnanda. Það sé meginregla að aðilar beri sjálfir sinn kostnað af rekstri mála á stjórnsýslustigi. Til þess að málskostnaður falli á stjórnvald vegna stjórnsýslumála þurfi annaðhvort skýra lagaheimild eða saknæma hegðun. Hvorugt sé til staðar í þessu máli. Ákvörðun bæjarstjórnar um að hafna tillögu stefnanda um breytingar á deiliskipulagi hafi verið lögmæt og málefnaleg og hún eða meðferð málsins í nefndum bæjarins skapi enga bótaskyldu. Það sé fullkomlega eðlilegt að nefndir bæjarins komist ekki allar að sömu niðurstöðu og það sé ekkert saknæmt við það að bæjarstjórn leggi annað mat á tillöguna en aðrar tilteknar nefndir og embættismenn bæjarins. Í raun megi rekja þann kostnað sem stefnandi hefur haft af umræddum stjórnsýslumálum til þess að hann neitar að sætta sig við niðurstöðu bæjaryfirvalda. Hann hafi fengið ákveðið deiliskipulag samþykkt árið 2002. Nokkrum árum síðar hafi hann verið orðinn ósáttur við það og farið fram á breytingu. Hann hafi verið búinn að leggja fram erindi um breytingu tvisvar sinnum og fá neitun árið 2007 og 2009. Þriðja atrenna hans að málinu hafi orðið tilefni til þeirrar ákvörðunar sem hann krefst nú ógildingar á. Það sé eðlilegt að síendurteknar tilraunir til að fá vilja sínum framgengt skapi kostnað. Sá kostnaður sé hins vegar ekki á ábyrgð stefnda. Eðlilegast hefði verið að stefnandi hefði kært fyrstu ákvörðun um höfnun innkeyrslu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála og fengið þar með endanlega niðurstöðu í málið. Í stað þess hafi hann kosið að leggja málið ítrekað fyrir stefnda. Hann hafi því sjálfur kosið að fara ekki kostnaðarminnstu leiðina í málarekstri sínum og hljóti að þurfa að bera hallann af því sjálfur. Tilvísun stefnanda til 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 eigi ekki við í þessu máli, þar sem ekki sé um það að ræða að gildistaka skipulags valdi stefnanda tjóni. Um svæðið gildi deiliskipulag sem stefnandi hafi sjálfur beðið um árið 2002. Það að ekki sé orðið við kröfu hans um breytingu á því skipulagi geti á engan hátt fallið undir umrætt lagaákvæði. Með vísan til þess sem að framan er rakið er öllum kröfum stefnanda á hendur stefnda hafnað. IV Svo sem fram er komið festi stefnandi árið 1999 kaup á 41 m² íbúðarhúsi að Borgarholtsbraut 15 í Kópavogi ásamt tilheyrandi leigulóðarréttindum, en það mun á sínum tíma hafa verið byggt sem sumarbústaður. Árið 2002 veitti stefndi honum leyfi til að rífa húsið og byggja 180 m² einbýlishús í stað þess og var deiliskipulagi fyrir svæðið breytt til samræmis við það. Vegna fyrirhugaðra framkvæmda var stefnanda heimilað að leggja bráðabirgðaheimreið að byggingarreit, en akfær vegur hafði þá ekki verið lagður innan lóðarmarka. Var í bréfi stefnda til stefnanda 13. ágúst 2002 tekið fram að þessi heimild gilti aðeins í eitt ár. Eftir því sem best verður séð var hún síðan framlengd um eitt ár, en við lok framkvæmda árið 2004 var vegurinn fjarlægður. Allt frá árinu 2007 hefur stefnandi leitað eftir því við stefnda að aðgengi að húsi hans verði bætt. Er þeim tilraunum hans lýst í I. kafla dómsins, en þar er enn fremur gerð grein fyrir því hvernig aðgengi að húsinu er háttað. Svo sem þar kemur meðal annars fram taldi stefnandi sig hafa heimild stefnda til að ráðast í tilteknar framkvæmdir á lóðinni sumarið 2009, en þær fólu það í sér að skarð yrði rofið í klapparhaft við nyrðri lóðarmörk í því skyni að lagfæra göngustíg sem liggur að húsinu rétt vestan við það og frá gangstétt sunnan Borgarholtsbrautar. Var stefnandi kominn vel á veg með að fleyga klöppina þegar stefndi stöðvaði framkvæmdirnar þar sem þær væru án heimildar. Um málsatvik þaðan í frá og allt þar til stefndi tók þá ákvörðun, sem stefnandi gerir kröfu um að verði felld úr gildi, vísast til I. kafla dómsins. Kröfugerð sína í málinu reisir stefnandi meðal annars á því að ákvörðun stefnda hafi verið ólögmæt þar sem hún sé í andstöðu við 8. mgr. 8. gr. og 63. gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og grein 3.1.1 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Þessi málsástæða stefnanda felur það í sér að með gildandi deiliskipulagi fyrir það svæði sem hér um ræðir hafi verið brotið á rétti hans og að því aðeins verði réttmætri kröfu hans mætt með fullnægjandi hætti að því verði breytt til samræmis við þá skipulagstillögu sem kröfugerð hans í málinu tekur til. Samþykkt þeirrar tillögu myndi, svo sem fram er komið, hafa þá breytingu í för með sér að akfær vegur yrði lagður að íbúðarhúsi stefnanda. Er samkvæmt henni gert ráð fyrir að heimilt verði að aka inn á lóðina úr vestri og af henni til austurs inn á Borgarholtsbraut. Af því leiðir að vinstri beygjur yrðu bannaðar. Þegar tillagan kom til afgreiðslu á fundi bæjarstjórnar 24. maí 2011 hafði skipulagsnefnd bæjarins samþykkt hana, auk þess sem umhverfis- og samgöngunefnd hafði fyrir sitt leyti fallist á hana án framangreindra kvaða um inn- og útakstur. Fram að því höfðu þessar fastanefndir stefnda lagst gegn breytingu á deiliskipulaginu, svo sem áður er rakið. Að framangreindri málsástæðu frágenginni hefur stefnandi til stuðnings kröfum sínum einkum vísað til þess að hin umdeilda ákvörðun stefnda fari í bága við jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að hún hafi verið reist á ómálefnalegum sjónarmiðum. Samkvæmt 38. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 ber sveitarstjórn ábyrgð á og annast gerð deiliskipulags. Í deiliskipulagi eru teknar ákvarðanir um lóðir, lóðanotkun, byggingarreiti, byggðamynstur, útlit mannvirkja og form eftir því sem við á og aðrar skipulagsforsendur sem þurfa að liggja fyrir vegna byggingar- og framkvæmdaleyfa, sbr. 1. mgr. 37. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar skal við gerð deiliskipulags byggt á stefnu aðalskipulags og hún útfærð fyrir viðkomandi svæði eða reit. Með þessu og öðrum ákvæðum laganna eru sveitarstjórn fengnar víðtækar skipulagsheimildir innan staðarmarka viðkomandi sveitarfélags, sem þó sæta ýmsum takmörkunum. Í 63. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 er mælt fyrir um það að á lóð skuli sjá fyrir greiðri aðkomu sjúkrabíla að aðalinngangi. Þar segir jafnframt að aðkomuleiðir slökkviliðs að húsi, sem ekki þarf björgunarsvæði, skuli vera a.m.k. þriggja metra breiðar og skulu þær lagðar fyrir og samþykktar af slökkviliðsstjóra viðkomandi sveitarfélags. Í 8. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar er síðan tekið fram að slökkviliðsstjóri skuli gæta þess að ákvæðum laga og reglugerða um brunavarnir sé framfylgt, m.a. að byggingar séu staðsettar og gengið frá þeim þannig að slökkvistarf og björgun geti gengið greiðlega fyrir sig. Þær kröfur, sem lýst er hér að framan, þurfti að uppfylla þá er stefnanda var árið 2002 veitt heimild til að byggja íbúðarhús sitt að Borgarholtsbraut 15. Breyting á deiliskipulagi, sem gerð var í tengslum við þá framkvæmd, hlaut samþykki skipulagsyfirvalda þrátt fyrir að þar væri ekki gert ráð fyrir því að akfær vegur yrði lagður að húsinu. Þegar leyst er úr því hvort ákvörðun stefnda hafi farið í bága við framangreind reglugerðarákvæði, svo og ákvæði skipulagsreglugerðar nr. 400/1998, er þess sérstaklega að gæta að kröfur samkvæmt þeim eru háðar mati á aðstæðum hverju sinni, sem þá tekur til þess hvort aðkoma að byggingu sé með þeim hætti að hún geti talist nægilega greiðfær. Þegar aðstæður í því tilviki sem hér um ræðir eru metnar og jafnframt höfð hliðsjón af þeim víðtæku valdheimildum við skipulagningu byggðar sem sveitarstjórnir hafa lögum samkvæmt er það niðurstaða dómsins að ekki séu efni til að líta svo á að þær kröfur sem gerðar eru samkvæmt þessum stjórnvaldsfyrirmælum teljist því aðeins nægilega uppfylltar að akfær vegur verði lagður að húsi stefnanda. Er það þannig langt í frá útilokað að aðrar og viðurhlutaminni leiðir séu færar til að bæta aðgengi að húsinu svo fullnægjandi geti talist. Nægir í því sambandi að benda á áform stefnanda um endurbætur á göngustíg, en á þau hefur hann ekki látið reyna til hlítar svo séð verði. Sú málsástæða stefnanda að hin umdeilda ákvörðun stefnda fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar er með öllu haldlaus, enda fól hún eingöngu í sér hömlur á réttindum stefnanda samkvæmt leigulóðarsamningi sem leiddar verða af skipulagslögum og falla undir almennar takmarkanir á eignarréttindum sem heimilar teljast og hann þarf þannig að þola. Með vísan til þess sem að framan er rakið er ekki unnt að fallist á það með stefnanda að stefnda hafi brostið heimild að lögum til að hafna tillögu að breyttu deiliskipulagi á leigulóð stefnanda að Borgarholtsbraut 15 í Kópavogi. Af ræðum þeirra bæjarfulltrúa sem greiddu atkvæði gegn tillögunni þegar hún kom til afgreiðslu í bæjarstjórn 24. maí 2011 verður ráðið að forsaga málsins hafi að einhverju marki ráðið afstöðu sumra þeirra. Er þá verið að vísa til þess að stefnanda hafi verið það ljóst, þá er honum var veitt leyfi til að byggja hús á lóðinni, að akfær vegur yrði ekki lagður að því, svo og að hann hafi farið af stað með framkvæmdir sumarið 2009 án heimildar frá stefnda og með því raski sem þær höfðu í för með sér samkvæmt framansögðu. Að þessu frágengnu rökstuddu bæjarfulltrúar neikvæða afstöðu sína til málsins með vísan til þess að óbreyttar aðstæður samkvæmt gildandi deiliskipulagi uppfylli nægilega þær kröfur varðandi aðgengi sem gerðar eru samkvæmt tilvitnuðum stjórnvaldsfyrirmælum. Jafnframt kom fram það álit að tillagan væri ótæk með tilliti til umferðaröryggis, svo og umhverfissjónarmiða, sem lúta að ásýnd og varðveislu Borgarholtsins. Fram að þessu höfðu þessi sömu rök legið til grundvallar ákvörðunum stefnda í tengslum við viðleitni stefnanda til að fá aðgengi að húsi sínu bætt með lagningu akvegar að því og með þeirri útfærslu sem hin umdeilda deiliskipulagstillaga gerði ráð fyrir. Með kröfugerð sinni í málinu sækist stefnandi eftir ívilnandi ákvörðun sér til handa, enda á hann samkvæmt framansögðu ekki kröfu til þess að lögum að þeim skipulagsbreytingum sem í henni felast verði hrundið í framkvæmd. Er ekkert fram komið í málinu sem gefur ástæðu til þess að ætla að afstaða þeirra bæjarfulltrúa sem greiddu atkvæði gegn tillögunni hafi ráðist af pólitísku og persónulegu hagsmunamati eða að um geðþóttaákvörðun hafi verið að ræða, svo sem stefnandi kýs sérstaklega að halda fram. Þá verður sú ályktun ekki dregin af skýrslum þeirra fyrir dómi og ræðum þeirra við afgreiðslu málsins í bæjarstjórn að ómálefnaleg sjónarmið hafi yfir höfuð ráðið afstöðu þeirra. Ber þá sérstaklega að nefna að vitnisburður Margrétar Björnsdóttur bæjarfulltrúa, sem stefnandi telur að leiði annað í ljós, verður að mati dómsins ekki skilinn á þann veg, enda lét hún þau ummæli, sem stefnandi hefur vísað til í þessu sambandi, falla þegar leitað var eftir skýringu hennar á breyttri afstöðu fastanefnda og starfsmanna þeirra til erindis stefnanda. Af sjálfu leiðir að sú afstaða fær engu breytt um gildi niðurstöðu bæjarstjórnar í málinu, enda var ákvörðunarvald í því alfarið í höndum hennar lögum samkvæmt. Svo sem fram er komið var aldrei lagður akfær vegur að því húsi sem upphaflega var byggt að Borgarholtsbraut 15 og stefnandi festi kaup á árið 1999. Sú sérstaða lóðarinnar lá þá þegar fyrir. Þegar stefnanda var árið 2002 veitt leyfi til að byggja nýtt hús á lóðinni var lögð á það sérstök áhersla að ekki yrði haggað við þessari skipan og hafði stefnandi fulla vitneskju um það. Leiðir af þessu og þeirri sérstöðu, sem lóð stefnanda ótvírætt hefur í samanburði við aðrar lóðir við Borgarholtsbraut, að hann getur ekki borið það fyrir sig að hann hafi að þessu leyti ekki notið jafnræðis á við aðra lóðarhafa. Hann getur því ekki átt kröfu til þess á þeim grunni að deiliskipulagi fyrir svæðið verði breytt í samræmi við fyrirliggjandi óskir hans. Samkvæmt öllu framansögðu er ekki fallist á að grundvöllur sé til þess að ákvörðun stefnda 24. maí 2011, um að hafna tillögu að breyttu deiliskipulagi fyrir Borgarholtsbraut 15 í Kópavogi, verði felld úr gildi. Fjárkrafa stefnanda er krafa um skaðabætur vegna lögmannskostnaðar sem fallið hefur á málið frá 11. september 2009 til 16. júní 2011. Er hún aðallega reist á því að með ákvörðun sinni hafi stefndi brotið gegn laga- og reglugerðarákvæðum, svo og að hann hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu með því að fyrir hafi legið innan stjórnkerfis hans vitneskja um að í gildi væru reglugerðarákvæði sem beinlínis mæltu fyrir um rétt stefnanda til að fá lagða heimreið að húsi sínu. Með því að krafan er samkvæmt þessu leidd af sömu málsástæðum og teflt hefur verið fram til stuðnings kröfugerð stefnanda að öðru leyti og í ljósi niðurstöðu um þær kemur hún ekki frekar til álita, enda getur ákvæði 51. gr. skipulagslaga ekki heldur átt við um hana. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu, en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Kópavogsbær, er sýknaður af kröfum stefnanda, Sigurðar Jónssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 584/2007
|
Kynferðisbrot Tilraun
|
J var ákærður fyrir tilraun til kynferðisbrots með því að hafa farið í íbúð að Ö í Reykjavík í því skyni að hafa samræði við 13 ára stúlku. Hafði B komist í kynni við stúlkuna í gegnum spjallrás á netinu en umrædd stúlka var í raun uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar samskipti ákærða á spjallrásinni við svokallaða tálbeitu væru virt í heild benti allt til þess að hann hefði talið að hann myndi hitta þar 13 stúlku í því skyni að hafa við hana kynferðismök, enda yrði að telja skýringar hans á för sinni þangað afar ósennilegar. Gegn neitun ákærða og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms yrði sakfelling á honum hins vegar ekki reist á þeim gögnum einum sem ákæruvaldið byggði á í málinu og fengin voru með þeim hætti sem þar væri nánar lýst. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu B af tilraun til kynferðisbrots því staðfest. Í málinu hafði J einnig verið ákærður fyrir vörslu barnakláms í tveimur liðum. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu J af öðrum liðnum en sakfellingu á hinum staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms. Var J dæmdur til að greiðslu 200.000 króna sektar og upptöku á nánar tilgreindum tölvubúnaði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. október 2007 af hálfu ákæruvalds sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ekki kemur fram í áfrýjunarstefnu að áfrýjað sé af hálfu ákærða, heldur einungis ákæruvaldsins. Kröfur ákærða koma því ekki til sérstakrar úrlausnar utan þess sem leiðir af 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum. Í málinu er ákærða meðal annars gefin að sök tilraun til kynferðisbrots með því að hafa 10. janúar 2007 farið í íbúð að Öldugötu 7a í Reykjavík til að hafa samræði eða önnur kynferðismök við 13 ára stúlku, sem hann hafi gert ráð fyrir að hitta þar í því skyni í samræmi við samskipti við viðmælanda á spjallrás á netinu dagana 8. til 10. janúar 2007. Í raun hafi stúlkan verið uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. Í héraðsdómi er nánar lýst aðdraganda, tilgangi og gerð sjónvarpsþáttarins, samskiptum ákærða á tiltekinni spjallrás við viðmælanda sinn, svo og komu ákærða í áðurnefnda íbúð. Þegar samskipti ákærða á spjallrásinni við svokallaða tálbeitu og símtal hans við hana örskömmu áður en hann fór inn í íbúðina eru virt í heild bendir allt til að hann hafi talið að hann myndi hitta þar 13 ára stúlku í því skyni að hafa við hana kynferðismök, enda eru skýringar hans á för sinni þangað afar ósennilegar. Gegn neitun ákærða og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður sakfelling á hendur honum hins vegar ekki reist á þeim gögnum einum sem ákæruvaldið byggir á og fengin voru með þeim hætti sem þar er nánar lýst. Verður niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ákærða af 1. lið ákæru því staðfest. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um 2. lið ákæru, upptöku og sakarkostnað. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 1. júní 2007 á hendur: ,,Jóni Helga Óskarssyni kennitala 1702624689, Bjallavaði 11, Reykjavík, Fyrir eftirtalin brot: 1. tilraun til kynferðisbrots með því að hafa, miðvikudaginn 10. janúar 2007, farið í íbúð í Öldugötu 7a, Reykjavík, í því skyni að hafa samræði og önnur kynferðismök við 13 ára stúlku sem hann gerði ráð fyrir að hitta þar til kynferðismaka í samræmi við ráðagerðir í samskiptum við viðmælanda á spjallrás á netinu dagana 8. til 10. janúar 2007, sem sagðist vera 13 ára stúlka. Í raun var stúlkan á spjallrásinni uppspuni sjónvarpsþáttarins Kompáss á Stöð 2. 2. fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft í vörslum sínum ljósmyndir og hreyfimyndir sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt: a. Í HP Compaq fartölvu 13 ljósmyndir og 3 hreyfimyndir, en tölvuna haldlagði lögregla við húsleit á vinnustað ákærða að Súðarvogi 7, Reykjavík, föstudaginn 2. febrúar 2007. b. turntölvu af óþekktri gerð, 63 ljósmyndir og 10 hreyfimyndir og á IBM hörðum diski 15 ljósmyndir og 1 hreyfimynd, en muni þessa haldlagði lögregla við húsleit á heimili ákærða að Bjallavaði 11, Reykjavík, mánudaginn 5. febrúar 2007. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku skv. 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á ómerktum tölvuturni, HP Compaq fartölvu og IBM hörðum diski.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af refsikröfu og upptökukröfu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 23. janúar sl., til sjónvarpsstjóra Stöðvar 2 var þess farið á leit að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu yrðu látin í té gögn er vörðuðu tiltekna Kompásþætti sem sýndir voru á sjónvarpsstöðinni. Þar á meðal voru gögn er varða sakarefni máls þessa. Í bréfi lögmanns Stöðvar 2 segir m.a. um erindi lögreglustjórans. ,,Tilgangurinn með vinnslu þáttarins var að fjalla með almennum hætti um ákveðna skuggahlið íslensks samfélags. Var það gert með tilliti til hlutverks fjölmiðla í samfélaginu, að afhjúpa það sem miður fer og upplýsa almenning. Tilgangur þáttarins var ekki að fletta ofan af nánar tilgreindum einstaklingum og verða þess valdandi að ríkisvaldið kynni hugsanlega að koma fram refsingu á hendur þeim, heldur var þetta liður í umfjölluninni almennt.“ Síðan segir í bréfinu að fréttastofa Stöðvar 2 hafi í þetta skiptið ákveðið að gera undantekningu frá vinnureglum sínum um að afhenda lögreglu umbeðin gögn sem var gert. Umfjöllun Kompáss byggðist á auglýsingu sem fréttamenn þáttarins settu inn á vefsíðuna einkamál.is. Auglýsingin er svofelld ,,Hæ ég er sæt og vel vaxin stelpa, langar að kinnast eldri strák. Ég er samt mjög fullorðinsleg, en ég er eigilega bara 13. Sendu mail á addapink93@hotmail. com ekkert rugl samt.“ Á grunni þessara gagna hófst lögreglurannsókn gegn ákærða og var tekin af honum skýrsla 2. febrúar sl. en ákærði hafði áður gefið sig fram við lögreglu og sagt frá því að hann kæmi fram í Kompásþættinum sem í ákæru greinir. Er hann var spurður um samskiptin á netinu við stúlkuna, sem segist 13 ára, kvaðst ákærði allan tímann hafa talið þetta bull og vitleysu eins og hann komst að orði. Hann kvað einkamál.is vera fyrir 18 ára og eldri. Haft sé eftirlit með því og annað efni sé fjarlægt af síðunni. Kvaðst hann þannig hafa vitað að aðilinn sem hann var í samskiptum við hafi verið fullorðinn. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákæruliður 1. Ákærði neitar sök. Hann staðfesti að netsamskiptin sem hann átti við einstaklinginn sem í ákæru greinir hafi átt sér stað. Hann kvaðst hins vegar aldrei hafa ætlað sér að hafa samræði við 13 ára stúlku, eins og lýst er í ákærunni. Netsamskiptin um kynferðislegt tal o.þ.h., þýði ekki, að hans sögn, að fyrir honum hafi vakað það sem honum er gefið að sök í ákærunni. Líta beri á netsamskiptin að þessu leyti sem fantasíu, ekki alvöru, þótt samskiptin hafi leitt til þess að hann fór að Öldugötu 7a eins og síðar verður rakið. Ákærði kvaðst aldrei hafa gert ráð fyrir því að einstaklingurinn sem hann var í netsamskiptum við væri 13 ára stúlka, þrátt fyrir orðalag auglýsingarinnar sem áður var rakið. Kvaðst hann hafa gert ráð fyrir þessu vegna þess að yngra fólk en 18 ára gæti ekki sett auglýsingar, eins og þá sem hér um ræðir, inn á einkamál.is. Tók ákærði fram að nýlega hafi verið umræða um þetta og þeir sem ekki áttu að vera inni á vefsíðunni væru fjarlægðir þaðan. Börn ættu ekki að vera þar. Kvaðst ákærði þar með hafa gert ráð fyrir því að hann hefði netsamband við fullorðinn einstakling þrátt fyrir það að hann segðist vera 13 ára stúlka, í samræmi við auglýsinguna. Ákærði kvaðst hafa farið að Öldugötu 7a þar sem hann hitti Kompásmenn. Áður en hann fór þangað kvaðst hann hafa hringt og rætt við konu með fullorðinslega rödd, ekki ungling eða unga manneskju. Helst mátti skilja á ákærða að hann hafi farið á Öldugötuna sökum forvitni til að kanna hverjir væru að fíflast og kvaðst hann ekki hafa gert sér grein fyrir því við hverju hann gæti búist er hann kæmi þangað. Hann tók hins vegar fram að augljóst hafi verið að fullorðið fólk átti hlut að máli. Hann hafi ekki farið á Öldugötu 7a í því skyni að hafa kynferðismök af neinu tagi. Hann lýsti viðbrögðum sínum á staðnum en þau hafi mótast af því að honum hafi brugðið við að sjá A, stjórnanda Kompásþáttarins. Vitnið A, ritstjóri Kompáss, lýsti aðdraganda, tilgangi og gerð Kompásþáttarins sem hér um ræðir. Hann lýsti því að auglýsingin, sem getið var um að framan, hafi verið sett inn á netsíðuna einkamál.is. Hann kvað sérstakt leyfi hafa verið fengið hjá einkamál.is til að koma auglýsingunni þar inn. Það hafi þurft sökum þess að einstaklingurinn, sem hlut á að máli, er sagður 13 ára en 18 ára aldurstakmark sé fyrir sambærilegar auglýsingar. A lýsti því að ákærði hefði haft símsamband við 28 ára gamla konu sem Kompás hafði á sínum snærum í því skyni að hafa samband við ákærða bæði símleiðis og á netinu. A vildi ekki gefa upp nafn konunnar, sem hann kallaði tálbeitu, þar sem henni hafi verið lofað því fyrir fram auk þess sem hún hafi verið ,,verkfæri“ í þeim skilningi að vitnið og samstarfsmaður hans, B, hafi ákveðið framvinduna. A kvaðst vita að til væru einhvers konar reglur um tálbeitu við rannsókn sakamála en þessa vitneskju hafi hann fengið eftir viðtöl við lögreglu, fólk hjá saksóknara og fleiri. Hann kvað þáttagerðarmenn ekki hafa kynnt sér efni þessara reglna. Hann kvaðst ekki vita hvort það sem gert var við gerð þáttarins rúmaðist innan heimildar samkvæmt framangreindum reglum enda taldi hann sig ekki bundinn af þeim við gerð fréttaþáttar. Vitnið B, framleiðandi Kompáss, lýsti tilgangi með gerð Kompásþáttarins og aðdraganda að honum. Hann lýsti aðferðinni sem notuð var og tilbúningi persóna sem settar voru á netið og að auglýsingin, sem getið er um að framan, hafi verið sett á einkamál.is. Fengist hafi leyfi til að hafa auglýsinguna þar inni. Leyfið hafi þurft vegna þess að einstaklingurinn í auglýsingunni er sagður vera 13 ára gamall, en 18 ára aldurstakmark sé fyrir sambærilegar auglýsingar. B kvað konuna, tálbeituna, sem kom fram sem 13 ára stúlka hafa verið 30 ára gamla konu. B kvað þáttagerðarmenn hafa hugleitt notkun tálbeitu eins og gert var og vita af takmörkuðum heimildum lögreglu til notkunar tálbeitu. Hann tók hins vegar fram að sjónvarpsþáttagerðarmennirnir væru ekki rannsakendur mála og reglur um tálbeitu ættu ekki við um þá. B neitaði að gefa upp nafn konunnar, sem kom fram sem tálbeita, af sömu ástæðum og vitnið A en vitnisburður hans um þetta var rakinn að ofan. Niðurstaða ákæruliðar 1. Framleiðandi og ritstjóri Kompásþáttarins, sem í ákæru greinir, lýstu tilgangi með gerð þáttarins og því hvernig tálbeita var notuð. Við flutning málsins var vikið að lögmæti hluta framlagðra gagna, einkum þeirra sem til urðu við gerð sjónvarpsþáttarins með aðstoð tálbeitu. Engin fyrirmæli eru í lögum um notkun tálbeitu við lögreglurannsóknir. Ríkissaksóknari gaf á árinu 1999 út fyrirmæli um notkun tálbeitu. Þar segir í 2. lið að heimilt sé að nota tálbeitu þegar sterkur grunur sé um að verið sé að fremja eða reynt verði að fremja alvarlegt afbrot. Þá segir í 8. lið reglnanna að ekki megi nota tálbeitu til þess að kalla fram refsiverða háttsemi sem ella hefði ekki verið framin. Þessi tvö sjónarmið eru meðal þeirra grundvallarsjónarmiða sem hafa þarf í huga við mat á lögmæti tálbeitu en þessi sjónarmið verða einnig leidd af hæstaréttarmálinu nr. 67/1993. Augljóst er að reglur um heimild til notkunar tálbeitu við lögreglurannsóknir eiga ekki við um fjölmiðla. Af framangreindum reglum ríkissaksóknara og af viðurkenndum óskráðum meginreglum í íslenskum rétti er ljóst að lögreglu hefði ekki, við rannsókn máls, verið heimilt að beita þeim aðferðum sem þáttagerðarmennirnir notuðu í samskiptum við ákærða. Það er því mat dómsins að verulegur vafi leiki á því hvort lögreglu hafi verið heimilt að nota gögn, sem aflað hefur verið á þann hátt sem raun ber vitni, sem grundvöll rannsóknar sakamáls. Yrði það heimilað myndi það af augljósum ástæðum skerða mjög réttaröryggi. Málsmeðferð og sakfelling, sem reist væri á gögnum sem aflað væri á viðlíka hátt, kynni að fara í bága við meginreglur sem lýst er í 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er því mat dómsins að sönnunargildi gagnanna, sem aflað var á þann hátt sem lýst var, sé mjög takmarkað, ef nokkurt. Þessi gögn ber hins vegar að meta eins og öll önnur gögn málsins. Ákærða er gefin að sök ,,tilraun til kynferðisbrots með því að hafa, miðvikudaginn 10. janúar 2007, farið í íbúð í Öldugötu 7a, Reykjavík, í því skyni að hafa kynferðismök við 13 ára stúlku sem hann gerði ráð fyrir að hitta þar til kynferðismaka í samræmi við ráðagerðir í samskiptum við viðmælanda á spjallrás á netinu dagana 8. til 10. jánúar 2007, sem sagðist vera 13 ára stúlka.“ Ákærði hefur borið að hann hafi ekki farið að Öldugötu 7a í þessu skyni. Ákærði hefur fyrir dómi og hjá lögreglu borið að hann hafi gert sér grein fyrir því að viðmælandinn hafi ekki verið 13 ára stúlka heldur fullorðin kona eins og hann bar um. Þetta kvaðst ákærði m.a. hafa ráðið af símtölum sínum við konuna. Konan, sem hér um ræðir, hefur ekki komið fyrir dóm og ekki liggur fyrir hver hún er. Hins vegar liggur fyrir vitnisburður þáttagerðarmannanna um að konan sé um þrítugt. Samkvæmt þessu gat ákærði ekki fullframið brot það sem honum er gefið að sök að hafa gert tilraun til að fremja. Hafi verið um tilraun að ræða var hún ónothæf. Það eitt leysir ákærða þó ekki undan sök. Meta verður ásetning ákærða eins og hér stendur á. Það er mat dómsins, að netsamskipti ákærða við þáttagerðarmennina eða tálbeituna, geti talist sönnun um það að ákærði hafi haft ásetning til þess að fremja brotið sem hann er ákærður fyrir. Helgast þetta álit dómsins af því hvernig stofnað var til samskiptanna og að gögnin, sem til urðu við gerð þáttarins, hafi lítið sönnunargildi í máli þessu. Vikið var að þessu að framan. Þá geta samskipti á netinu, eins og hér um ræðir, þar sem ýmislegt er sagt, sem ekki á neitt skylt við raunveruleikann, ekki orðið grundvöllur sakfellingar í opinberu máli. Þá er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að hafna eigi framburði ákærða um það að hann hafi gert sér grein fyrir því að hann hafði símsamband við fullorðna konu áður en hann fór að Öldugötu 7a en ekki 13 ára stúlku. Samkvæmt þessu er ósannað, gegn eindreginni neitun ákærða, að hann hafi haft ásetning til að fremja brotið sem í ákæru greinir og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. a. Ákærði neitar sök og sagðist ekki hafa vitað af myndunum í tölvu sinni. Ákærði kvað hreyfimyndirnar sem í þessum ákærulið greinir hafa verið tvær en ekki þrjár, þar sem önnur hreyfimyndin sé á tveimur stöðum í tölvu sinni. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð þessar hreyfimyndir þar sem hann kvaðst ekki hafa getað opnað myndirnar í tölvunni og hann hafi ekki vitað hvers konar myndir þetta voru. Ákærði kvað hirðuleysi og hugsunarleysi af sinni hálfu hafa leitt til þess að hann eyddi ekki gögnum, sem hann fékk send óumbeðið, eins og þessum myndum. Ákærði kvaðst hafa fengið hreyfimyndirnar sendar meðan hann var í netsambandi við einstakling sem sendi honum myndirnar. Þegar hann hafi ætlað að spyrja aðilann um það hvað það væri sem ákærði fékk sent, hafi einstaklingurinn verið farinn af spjallrásinni. Hann hafi þannig fengið hreyfimyndirnar sendar óumbeðið. Hið sama eigi við um ljósmyndirnar 13 sem í þessum ákærulið greinir. b. Ákærði neitar sök á sömu forsendum og í a-lið hér að framan. Hann kvað turntölvuna sem innihélt 63 ljósmyndir og 10 hreyfimyndir vera gamla og hann hafi ekki vitað hvað hún hafði að geyma. Þessi gögn kvað ákærði hafa komið í tölvu sína óumbeðið í gegnum IRC forrit og hann hafi ekki vitað af þeim. Á þeim tíma sem hann fékk myndirnar í tölvuna kvaðst hann ekki hafa vitað að hægt væri að loka fyrir óumbeðið efni. Því hafi þetta slæðst inn í tölvuna án þess að ákærði bæði um það. Hvað varðar 15 ljósmyndir og 1 hreyfimynd á IBM, hörðum tölvudiski, kvað ákærði svipað eiga við um þær myndir og um myndirnar á turntölvunni sem getið var um að framan. Vitnið, C rannsóknarlögreglumaður, rannsakaði tölvur ákærða sem í ákæru greinir. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir sem sýna börn á þann hátt sem lýst er í ákærunni. Við hverja mynd er dagsetning þar sem segir hvenær skrá sé búin til og dagsetnig sem segir til um hvenær viðkomandi skrá var síðast opnuð. C kvaðst ekki geta staðfest að þessi áritun segi til um að viðkomandi skrá með ljósmynd hafi verið búin til í tölvu ákærða eða opnuð í henni. Skýrði C þetta nánar: Ekki sé hægt að ráða af þessu út frá textanum sem segir til um hvenær t.d. viðkomandi skrá var síðast opnuð, hvort viðkomandi skrá var opnuð í tölvu ákærða eða einhverri annari tölvu. C kvaðst engar forsendur hafa til þess að segja af eða á um það hvort myndirnar 63 hafi verið opnaðar í tölvu ákærða. Þetta sé ekki hægt að ráða við skoðun tölvunnar. Hreyfimyndirnar í a-lið hafi ekki verið unnt að opna í tölvu ákærða og lýsti C því hvernig myndirnar hafi verið sendar ákærða í tölvuna. Ekki hafi verið unnt að opna myndirnar í tölvu ákærða og skýrði C hvers vegna það var ekki hægt. Ráða mátti af vitnisburðinum að eitthvað hefði vantað á tölvu ákærða til að þetta hafi verið hægt. C hvað tæknilega mögulegt að menn fái senda skrár ,,file“ óumbeðið í samskiptum á netinu og skýrði hann þetta nánar. Þá er ekki hægt að útiloka að slík gögn vistist í tölvu án atbeina eiganda, hér ákærða. Niðurstaða ákæruliðar 2 a og b. Myndirnar sem um ræðir í þessum ákæruliðum voru allar í tölvum ákærða. Af framburði ákærða og vitnisburði C má ráða að ekki hafi verið unnt að opna þrjár hreyfimyndir, sem getið er um í a-lið þessa ákæruliðar, í tölvu ákærða og auk þess hefur ákærði borið að hann hafi ekki vitað hvers kyns myndir þetta voru. Að þessu virtu, og því að ekki var unnt að opna myndirnar í tölvunni, ber að sýkna ákærða af þeim hluta a-liðar þessa ákæruliðar er varðar þrjár hreyfimyndir. Ekki verður annað ráðið af framburði ákærða og af öðrum gögnum málsins en að aðrar myndir hafi verið unnt að opna í tölvum ákærða, hvort sem hann vissi um myndirnar eða ekki, en framburður ákærða að hann hafi ekkert vitað um myndirnar, er mjög ótrúverðugur og í litlu samræmi við framburð hans undir rannsókn málsins. Allar eru myndirnar því marki brenndar sem í ákæru greinir og sýna börn, á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Hefur ákærði þannig með vörslu myndanna, utan þeirra þriggja hreyfimynda sem áður var um getið, gerst sekur um brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000, eins og í ákærunni greinir. Ákærði gekkst undir lögreglustjórasátt á árinu 2001 fyrir umferðarlagabrot en hefur ekki sætt frekari refsingu. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð 200.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 14 daga fangelsi í stað sektarinnar. Með vísan til 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga skal ákærði sæta upptöku á ómerktum tölvuturni, HP Compaq fartölvu og IBM hörðum diski. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði, þar talinn tilgreindur hluti af 336.648 króna þóknun til Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns vegna verjandastarfa á rannsóknarstigi og sama hlutafall af 317.226 króna málsvarnarlauna til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns. Hulda Elsa Björgvinsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Jón Helgi Óskarsson, greiði 200.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 14 daga fangelsi í stað sektarinnar. Ákærði sæti upptöku á ómerktum tölvuturni, HP Compaq fartölvu og IBM hörðum diski. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði, þar talinn tilgreindur hluti af 336.648 króna þónun til Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns vegna verjandastarfa á rannsóknarstigi og sama hlutafall af 317.226 króna málsvarnarlauna til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns.
|
Mál nr. 446/2013
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Skuldabréf Gengistrygging
|
J höfðaði mál gegn Í hf. og krafðist greiðslu fjárhæðar sem hann taldi sig hafa ofgreitt af láni sem hann tók hjá forvera Í hf. Greindi aðilana á um hvort lánið hefði verið í íslenskum krónum og bundið gengi erlendra gjaldmiðla svo í bága hefði farið við ákvæði 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eða hvort um hefði verið að ræða lán í erlendum myntum. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að um hefði verið að ræða skuld reista á skuldabréfi, sem samkvæmt yfirskrift þess hefði verið í erlendum gjaldmiðlum. Hefði fjárhæð skuldarinnar verið skýrlega tilgreind í erlendum myntum, sem sagt hefði verið að væru jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Form og efni skuldaskjalsins hefði ótvírætt borið með sér að um væri að ræða lán í hinum erlendu myntum. Að þessu gættu gat ákvæði lánssamningsins um endurgreiðslu skuldarinnar í íslenskum krónum engu breytt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í hf.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2013. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 13.856.791 krónu með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. desember 2011 til 17. desember 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. ágúst 2013. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti. Í málinu greinir aðila meðal annars á um hvort lán, sem aðaláfrýjandi tók 30. nóvember 2004 hjá Íslandsbanka hf., sem gagnáfrýjandi leiðir rétt sinn frá, hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengi erlendra mynta með þeim hætti að í bága færi við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001, eða hvort um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum. Lánið var veitt með því að aðaláfrýjandi gaf út skuldabréf, sem bar yfirskriftina: ,,Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum Húsnæðislán“. Þá sagði í skuldabréfinu: ,,Undirritaður útgefandi viðurkennir með undirritun sinni á skuldabréf þetta að skulda Íslandsbanka hf. ... CHF 197.719 ... JPY 3.559.563 ... EUR 104.281 ... Jafnvirði í íslenskum krónum þann 29.11.2004 22.500.000“. Í 5. lið skuldabréfsins sagði svo: ,,Greiðslur af láni þessu skal lántaki inna af hendi í íslenskum krónum. Íslandsbanki skal reikna út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstendur af allt að 10 dögum fyrir gjalddagann.“ Efni skuldabréfsins er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og að framan greinir var um að ræða skuld reista á skuldabréfi, sem samkvæmt yfirskrift þess var í erlendum gjaldmiðlum og þar sem fjárhæð skuldarinnar var skýrlega tilgreind í þremur erlendum myntum, sem sagt var að væru jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Form og efni skuldaskjalsins bar því ótvírætt með sér að um væri að ræða lán í hinum tilgreindu erlendu myntum. Að þessu gættu gat framangreint ákvæði um endurgreiðslu skuldarinnar engu breytt. Þegar af þessum ástæðum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður látinn falla niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, eins og hún er tilgreind í dómsorði, greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Jóhanns Sigurðssonar, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 550.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2013. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 30. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Jóhanni Sigurðssyni, Gvendargeisla 94, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 17. desember 2012. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.856.791 krónu, með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. desember 2011 til stefnubirtingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi Innanríkisráðuneytisins 25. mars 2013. II Málavextir eru þeir, að hinn 30. nóvember 2004 undirritaði stefnandi veðskuldabréf til handa Íslandsbanka hf. Samkvæmt umræddu veðskuldabréfi viðurkennir stefnandi að skulda Íslandsbanka hf., 197.719 CHF (svissneska franka) 3.559.53 JPY (japönsk jen) og 104.281 EUR (evrur), eða að jafnvirði 22.500.000 krónur. Skuldabréfið ber yfirskriftina „Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“ og voru vextir af skuldinni í samræmi við það að skuldbindingin væri í erlendum gjaldmiðlum. Afborganir af láninu áttu samkvæmt skuldabréfinu að greiðast í íslenskum krónum, og skyldi fjárhæð afborgana reiknast út „miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstefndur af“, eins og segir í bréfinu. Lánsumsókn stefnanda vegna umrædds láns er dagsett 30. nóvember 2004, og eru þar tilgreindar fjárhæðir lánsfjárhæða í hinum erlendu gjaldmiðlum og jafnvirði þeirra í íslenskum krónum. Er þar óskað eftir láni til uppgreiðslu á áhvílandi lánum. Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 7. október 2008, með stoð í 100. gr. a laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af þessu var stofnaður Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heiti stefnda, og óumdeilt að kröfu samkvæmt skuldabréfinu var ráðstafað til hans með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 15. október 2008. Í skilmálabreytingum, dagsettum 6. nóvember 2008, og 18. september 2009, eru eftirstöðvar lánsfjárhæðar eingöngu tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum. Með undirritun yfirlýsingar, dagsettrar 28. desember 2011, vegna erlends íbúðarláns, óskaði stefnandi eftir því að umþrætt lán myndi sæta höfuðstólslækkun og myntbreytingu, og afþakkaði jafnhliða endurútreikning, sem mælt er fyrir um í lögum nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001. Í umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu sagði: „Breytingin felst í því að skilmálum lánsins er breytt þannig að eftirstöðvar þess umreiknast í íslenskar krónur frá og með 06.12.2011. Miðað er við lækkun á höfuðstól þannig að hann sé umreiknaður í íslenskar krónur m.v. sölugengi undirliggjandi mynta þann 29.09.2008 samkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands. Munurinn á þeirri stöðu og uppreikningi þann 06.12.2011 er höfuðstólsleiðrétting lánsins. Vanskil og áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga sæta ekki leiðréttingu og leggjast ofan á höfuðstól óverðtryggða lánsins. Höfuðstóll hins nýja óverðtryggða láns verður kr. 30.623.149. Leiðréttingin nemur því kr. 9.617.669.“ Jafnhliða var gefið út nýtt veðskuldabréf í íslenskum krónum, og skyldu fyrri skuldbindingar samhliða felldar niður. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort umdeilt veðskuldabréf sé um lán í erlendum gjaldmiðlum eða skuldbinding í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi gerir ekki athugasemdir við tölulegan útreikning stefnanda ef fallist yrði á það að um lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla sé að ræða, og ef fallist yrði á endurheimtukröfu stefnanda, eins og hún er sett fram, þ.e. að við útreikning endurheimtukröfu beri að leggja samningsvexti til grundvallar vaxtaviðmiðun. III Stefnandi byggir á því að í 5. gr. skilmála umrædds veðskuldabréfs komi fram að krafa stefnda lúti eingöngu að því að stefnandi greiði íslenskar krónur á gjalddögum. Stefndi muni hins vegar breyta greiðslunni til samræmis við breytingar á framangreindum gjaldmiðlum miðaða við „skráð sölugengi Seðlabanka Íslands“. Vísar stefnandi til þess að á framsíðu skuldabréfsins segi: „Útgefandi lofar að endurgreiða skuldina eins og tilgreint er samkvæmt skilmálum bréfsins og á þeim gjalddögum ár hvert og þeim mánaðafjölda sem að ofan greinir.“ Stefnandi kveðst hafa greitt skilvíslega af láninu, þ.m.t. greiðslu í samræmi við hækkun framangreindra gjaldmiðla. Gengistrygging lánsfjárhæðar í íslenskum krónum sé ólögmæt samkvæmt VI. kafla laga nr. 38/2001. Þegar samningurinn hafi verið gerður hafi 18. gr. hljóðað svo: „Ef samningur um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti telst ógildur og hafi endurgjald verið greitt ber kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft. Við ákvörðun endurgreiðslu skal miða við vexti skv. 4. gr., eftir því sem við getur átt.“ Samningsákvæði um gengistryggingu hafi því verið ólögmætt. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011 og fleiri dómum falli umsamdir vextir á brott og skuli þess í stað greiða vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt sama dómi verði fullnaðarkvittanir ekki teknar upp á ný. Ákvæði laga nr. 151/2010 um annað fari gegn stjórnarskránni nr. 33/1944. Skuld þessi hafi verið greidd upp í desember 2011 með 30.623.149 krónum, með nýju láni hjá stefnda. Stefnandi hefur sundurliðað kröfugerð sína þannig: Staða láns þann 28. desember 2011 ef um væri að ræða íslenskt lán með ólögmætri gengistryggingu: kr. 16.766.358 Greiðsla af láninu þann 28. desember 2011 kr. -30.623.149 Mismunur (stefnufjárhæð) kr. 13.856.751 Stefnandi kveðst ekki fallast á það að umræddur lánssamningur sé löglegur samningur í erlendum myntum. Samkvæmt 5. gr. veðskuldabréfsins segi: „Greiðslur af láni þessu skal lántaki inna af hendi í íslenskum krónum. Íslandsbanki skal reikna út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands í þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstandi af allt að 10 dögum fyrir gjalddagann.“ Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 66/2012 komi skýrt fram hver mælistikan sé við mat á því hvort um íslenskt lán sé að ræða eða erlent. Komi þar fram að gæta verði að því hvernig háttað hafi verið ákvæðum samningsins um efndir aðilanna og hvernig að þeim hafi verið staðið í raun, sbr. og dóma réttarins í málunum nr. 3/2012 og 155/2011. Í samræmi við þessi sjónarmið hafi Hæstiréttur litið fram hjá orðalagi samningsins að öðru leyti og talið að um erlent lán væri að ræða því skuldbinding skuldara væri í erlendri mynt samkvæmt ákvæðum samningsins sjálfs. Hér hátti öðru vísi til. Skuldbinding stefnanda hafi verið í íslenskum krónum, samkvæmt ákvæðum samningsins um efndir aðilanna og skuldari losni ekki undan greiðsluskyldu sinni með því að greiða í neinum öðrum gjaldmiðli. Með því að andlag kröfuréttindanna séu íslenskar krónur leiði af 14. gr. laga nr. 38/2001 að óheimilt sé að gengistryggja greiðsluna miðað við erlendar myntir. Ofan á allt þetta hafi stefndi reiknað út skuldina miðað við gengi krónunnar á útgáfudegi greiðsluseðla og í samræmi við nefnda 5. gr. samningsins en ekki gjalddaga kröfunnar. Það sýni, svo ekki verði um villst, að efndir aðilanna hafi verið í íslenskum krónum ella hefði umreikningurinn átt sér stað miðað við gengi hinnar erlendu myntar á gjalddaga. Í málinu séu lagður fram fjöldi greiðsluseðla sem sanni þetta. Jafnframt séu lögð fram skjöl sem sýni á hvaða degi gengi afborgana hafi verið reiknað. Auk þess bendir stefnandi á að við lánveitinguna hafi aðeins íslenskar krónur skipt um hendur. Af skuldinni hafi aðeins verið greitt í krónum, í lánssamningnum sé tekið fram að um húsnæðislán sé að ræða sem greinilega sé ætlað til fjárfestingar hér á landi. Talað sé um jafnvirði í íslenskum krónum í þeim reitum sem mest séu áberandi á lánssamningnum. Þótt talað sé um Libor vexti sé ætlast til að greiddir séu íslenskir dráttarvextir, sbr. 7. gr. samningsins, og að fullnusta fari fram í íslenskum krónum. Lánsumsóknin sé með sama hætti. Þar sé fjallað um hámarkslán í íslenskum krónum, þar sem fjallað sé um viðmiðunargengi og íslenskar krónur í síðasta dálki. Ráðstöfun sé til uppgreiðslu á áhvílandi íslenskum lánum á viðkomandi eign. Greiðsluáætlun hafi verið í íslenskum krónum þegar lánið hafi verið tekið og afborganir hafi verið reiknaðar í íslenskum krónum. Heildstætt mat sé því stefnda einnig mjög í óhag. Stefnandi telur ekki vafa á að útgefnar fullnaðarkvittanir séu bindandi löggerningar og loforð af hálfu stefnda. Til viðbótar dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 600/2011 bendir stefnandi á að bankinn hafi verið grandsamur um verðtryggingarbannið þegar hann hafi veitt lánið. Við mat á grandsemi lúti spurningin að því hvort stefndi hafi verið grandsamur um þá réttaróvissu sem hafi verið um gildi lánssamninga af þessu tagi. Nægilegt sé að stefnda hafi mátt vera um slíka óvissu kunnugt en ekki hvort henni hafi raunverulega verið fyrir að fara í huga þeirra sem þar hafi starfað. Bonus pater mælikvarðinn sé objektívur, ekki einstaklingsbundinn eins og lengi hafi gilt í vátryggingarrétti og gildi að einhverju leyti enn. Lögin sjálf og lögskýringargögn séu skýr um réttaróvissuna sem stefndi hafi ratað í þegar hann hafi gert umræddan lánssamning. Þar að auki hafi heildarsamtök lánastofnana bent á þetta þegar lögin hafi verið samin, en í þeim samtökum hafi stefndi, eða fyrirrennari hans, verið þegar umrædd lög hafi verið sett. Stefnandi kveðst líta svo á að í raun myndi engu máli skipta hvernig samningurinn hefði hljóðað að öðru leyti. Ef andlag kröfuréttindanna (greiðslan/skuldbindingin) er í íslenskum krónum sé óheimilt að verðtryggja það. Við aðalmeðferð málsins óskaði lögmaður stefnanda eftir að bókað yrði, að gengið væri út frá því að reglur um endurgreiðslu ofgreidds fjár, eigi við ef um ólögmæta gengistryggingu íslensks láns er að ræða. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sérstaklega 129. gr. og 130. gr., og krefst stefnandi þess að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá aðfararhæfan dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að umdeilt lán sé gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Beri því þegar af þeim ástæðum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Við munnlegan málflutning kvað stefndi, að enginn tölulegur ágreiningur væri með aðilum, að því gættu að fallist yrði á með stefnanda að um væri að ræða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, og að við útreikning endurheimtukröfu bæri að leggja samningsvexti til grundvallar, sem vaxtaviðmiðun, og ef fallist yrði á endurheimturétt yfir höfuð. Af fyrirliggjandi réttarframkvæmd verði skýrlega ráðið að þegar höfuðstóll lánsskuldbindingar sé sérstaklega tilgreindur í erlendum gjaldmiðlum, líkt og hér hátti til, sé um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum að ræða. Á slíka skuldbindingu hafi fyrst reynt í dómi Hæstaréttar Íslands frá 3. nóvember 2011 í málinun nr. 520/2011. Þá hafi reynt á nokkuð áþekkar skuldbindingar í dómum Hæstaréttar Íslands frá 23. nóvember 2011 í málum nr. 551/2011 og 552/2011. Af röksemdum í dóminum megi ráða að tilgreining lánsskuldbindingarinnar sjálfrar skipti mestu við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, og þá einkum hvort höfuðstóll hinna erlendu lánsfjárhæða sé tiltekinn. Slík skuldbinding geti talist vera í erlendum gjaldmiðlum enda þótt efndir fari í reynd fram í íslenskum krónum. Niðurstaðan í hæstaréttarmálinu nr. 552/2011 hafi verið með áþekkum hætti, en af forsendum í því máli virðist mega ráða að báðir aðilar hafi efnt samningsskyldur sínar í íslenskum krónum. Í dómi Hæstaréttar Íslands 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011, hafi reynt á lánsskuldbindingu, þar sem tilgreiningin hafi verið með nokkuð áþekkum hætti og í hæstaréttarmálinu nr. 520/2011. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 524/2011 hafi sagt að við úrslausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum væri að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum væri fyrst að líta til heitis skuldabréfsins en fyrirsögnin væri: „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“ Í öðru lagi að lánsfjárhæðin væri samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í þremur erlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum, japönskum yenum og evrum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi væru vextir samkvæmt skuldabréfinu, til samræmis við að um erlent lán væri að ræða, tilgreindir Libor og Euriborvextir. Í fjórða lagi bæri að líta til skilmálabreytingar, en fyrirsögn hennar væri: „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum“ og væri jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum þar ekki getið. Þegar framangreind atriði væru virt yrði lagt til grundvallar að hér hafi verið tekið gilt lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum. Eins og í fyrri dómum væri vísað til tilgreiningar lánsskuldbindingar í hinum erlendu gjaldmiðlum, en fleiri atriði þó jafnframt talin renna stoðum undir að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum væri að ræða. Stefndi vísaði og til dóms Hæstaréttar frá 27. september 2012 í málinu nr. 50/2012. Í því máli hafi lánsfjárhæðin verið tilgreind í erlendum gjaldmiðlum, en jafnframt kveðið á um að lántaki veitti lánveitanda heimild til að skuldfæra reikning sinn í íslenskum krónum hjá lánveitanda fyrir afborgunum, vöxtum, gengismun, verðbótum, dráttarvöxtum og hvers konar kostnaði, þar með talið innheimtukostnaði, á gjalddögum lánsins, svo sem nánar megi ráða af forsendum hins áfrýjaða dóms. Hafi lánsskuldbindingin því verið talin vera í erlendum myntum. Önnur atriði umþrættrar skuldaviðurkenningar, sbr. ekki síst heiti bréfsins, tilgreining vaxta og skilmálabreytingar, auk lánsumsóknar, og yfirlýsing um að afþakka endurútreikning, séu jafnframt hver um sig og saman sjáanlega til marks um að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða. Af málatilbúnaði stefnanda verði vart annað ráðið en að hann telji, þrátt fyrir framangreint, að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða. Virðist hann í þeim efnum einkum byggja á því, að þar sem ráðgert hafi verið að efndir aðalskyldu stefnanda skyldu fara fram í íslenskum krónum sé um lán í íslenskum krónum að ræða. Sú málsástæða sé haldlaus og í andstöðu við dómaframkvæmd, en í fjölmörgum málum, sem komið hafa til kasta Hæstaréttar Íslands hafi verið ráðgert að skyldur aðila skyldu efndar í íslenskum krónum. Hafi það engu gilt enda skuldbindingin sem slík nægilega skýrlega tilgreind í erlendum gjaldmiðlum til þess að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum teldist vera að ræða. Tilvísun stefnanda til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 66/2012 sé jafnframt haldlaus í því samhengi sem reyni á. Í því máli, sbr. einnig dóm Hæstaréttar Íslands í málum nr. 32/2011, 31/2011, 155/2011, 332/2012, 3/2012 og 19/2012, hafi háttað svo til að lánsskuldbinding hafi eingöngu verið orðuð sem jafnvirði fjárhæða í íslenskum krónum er skiptast skyldi eftir ákveðnum hlutföllum í tvær eða fleiri erlendar myntir, án þess að fjárhæð lánsins væri tilgreind í hinum erlendu myntum, líkt og hér um ræði. Þegar svo hátti til verði því að horfa til annarra þátta, einkum þess hvernig efndir aðila hafi verið. Í fyrirliggjandi máli séu fjárhæðir skuldbindingarinnar í erlendum gjaldmiðlum hins vegar skýrlega getið. Loks vísar stefndi til þess að við túlkun umþrættrar skuldaviðurkenningar beri að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Stefndi telur og að dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 600/2011 taki ekki til sakarefnisins. Dómkrafa stefnanda sé reist á þeirri forsendu að um gengistryggt lán sé að ræða og jafnframt að dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011 taki til sakarefnisins. Að mati stefnda taki tilvísaður dómur ekki til þeirrar aðstöðu sem hér sé uppi og beri þegar af þeim ástæðum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda og það jafnvel þótt talið yrði að um ólögmætt gengistryggt lán væri að ræða. Stefndi vísar til þess að með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 471/2010 hafi verið til úrlausnar hvernig færi með vexti af gengistryggðum skuldbindingum og hafi verið dæmt að í stað umsaminna erlendra vaxta skyldu vextir miðast við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011, sbr. og dóm réttarins í máli nr. 464/2012, hafi niðurstaðan orðið sú að vextir af slíkri skuldbindingu töldust fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittun kröfuhafa. Kröfuhafi gæti ekki krafið skuldara um greiðslu vaxta umfram þá erlendu vaxtaviðmiðun, sem hann hefði greitt. Rangur lagaskilningur aðila, sem legið hefði til grundvallar lögskiptum þeirra um vaxtakjör, yrði ekki leiðréttur aftur í tímann heldur einungis vegna vaxta framtíðar. Viðbótarkröfu hafi því verið hafnað. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012 sé nánar vikið að dómi réttarins í hæstaréttarmálinu nr. 600/2011. Telur stefndi að af forsendum dómsins, líkt og fyrri dómum, megi ráða að reglur kröfuréttar um viðbótargreiðslur fyrir liðna tíma, og undantekningar frá henni, taki til þeirrar aðstöðu þegar réttarsambandið sé tekið upp vegna liðins tíma og skuldara síðan gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða. Samkvæmt forsendum Hæstaréttar búi hér að baki sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en því geti fylgt mikil röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hafi hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp vegna liðins tíma. Með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, sbr. 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, fái stefndi ekki ráðið við erlenda samningsvexti. Ekki sé um það að ræða að kröfuréttarsambandið sé tekið upp vegna liðins tíma og skuldara síðan gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða, og með tilheyrandi röskun hagsmuna hans, líkt og háttað hafi til í hæstaréttarmálinu nr. 600/2011. Þær aðstæður hafi svo, sem fyrr segi, verið taldar leiða til þess að réttur lánveitanda til vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, falli niður. Þvert á móti sé kröfuréttarsambandið hér þegar liðið undir lok og skuldari, hér stefnandi, en ekki kröfuhafi, að endurvekja það. Standi því engin rök til annars og til samræmis við dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, en að í stað umsaminna erlendra vaxta skuli vextir miðast við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, við útreikning endurheimtukröfu, eins og hér standi á. Með öðrum orðum verði regla kröfuréttar um undantekningu frá rétti kröfuhafa til að krefjast viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð, með tilliti til þeirrar röskunar sem slíkt kunni að hafa í för með sér á hagsmunum skuldara, ekki heimfærð yfir á reglur kröfuréttar um endurheimturétt, sem séu af allt öðrum toga, líkt og stefnandi hafi hins vegar reynt að byggja á. Til samræmis við framangreint sé þannig ekki um það að ræða að þegar uppgreitt lán, líkt og hér hátti til, geti stuðst við aðra vaxtaviðmiðun en samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, þ.e. við útreikning hvers konar endurheimtukröfu. Til samræmis við framangreint sé jafnframt ljóst að sé endurheimturéttur til staðar á annað borð verði sú regla, sem fram komi í 5. mgr. 18. gr. um útreikning endurheimtukröfu, sbr. 2. málslið ákvæðisins um vaxtaviðmiðun, ekki talin í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár, þ.e. þannig að um afturvirka réttarreglu sé að ræða. Sú vaxtaviðmiðun sem þar sé tilgreind sé enda til samræmis við þá niðurstöðu sem þegar hafi leitt af gildandi réttarreglum, þ.e. samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Þar sem stefnandi hafi ekki sett fram neina endurheimtukröfu með tilliti til ofangreinds verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, en þess utan hafi stefnandi afsalað sér slíkum útreikningi, sem fyrr segi. Stefndi telur það ekki vera alls kostar námkvæmt sem fram komi í stefnu, að umþrætt skuld hafi verið greidd upp í desember 2011 með 30.623.149 krónum, með nýju láni hjá stefnda. Líkt og að framan sé rakið, hafi stefnandi farið þess á leit með undirritun yfirlýsingar „vegna erlends íbúðarláns“, dagsettar 28. desember 2011, að umþrætt lán myndi sæta höfuðstólslækkun og myntbreytingu, og hafi hann jafnframt afþakkað endurútreikning þann sem mælt hafi verið fyrir um í lögum nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001. Í umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu segi: „Breytingin felst í því að skilmálum lánsins er breytt þannig að eftirstöðvar þess umreiknast í íslenskar krónur frá og með 06.12.2011. Miðað er við lækkun á höfuðstól þannig að hann sé umreiknaður í íslenskar krónur m.v. sölugengi undirliggjandi mynta þann 29.09.2008 samkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands. Munurinn á þeirri stöðu og uppreikningi þann 06.12.2011 er höfuðstólsleiðrétting lánsins. Vanskil og áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga sæta ekki leiðréttingu og leggjast ofan á höfuðstól óverðtryggða lánsins. Höfuðstóll hins nýja óverðtryggða láns verður kr. 30.623.149. Leiðréttingin nemur því kr. 9.617.669.“ Jafnhliða, og framangreindu til samræmis, hafi verið gefið út nýtt veðskuldabréf í íslenskum krónum, og skyldu fyrri skuldbindingar um leið felldar niður. Byggir stefndi á því, að engin greiðsla hafi átt sér stað þannig að til endurheimturéttar geti komið með þeim hætti sem á sé byggt, enda hafi „uppgreiðsla“ stefnanda eingöngu, og a.m.k. í reynd, falið í sér breytingu á lánsskuldbindingum gagnvart stefnda, en ekki ráðstöfun fjármuna með þeim hætti sem almennt sé talinn þurfa að liggja til grundvallar endurheimturétti samkvæmt almennum reglum kröfuréttar. „Uppgreiðsla“ stefnanda hafi að þessu leyti ekki falið í sér annað og meira en nýtt greiðsluloforð í stað hinna eldri. Hin gömlu og „nýju“ lánsloforð myndi raunar ákveðna samfellu og ekki sé um að tefla fjárhæðir sem „inntar hafi verið af hendi“ í skilningi 3. málsliðar 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og/eða meginreglna kröfuréttar. Yrði allt að einu litið svo á, gagnstætt því sem gögn málsins og atvik beri með sér, að stefnandi teljist hafa greitt umþrætta lánsskuldbindinu með þeim hætti sem hann virðist líta á, telur stefndi slíkt allt að einu standa hvers konar endurheimturétti í vegi með þeim hætti sem kröfugerð stefnanda feli í sér. Önnur niðurstaða væri enda í andstöðu við eðli málsins, grunnreglur kröfuréttar og myndi sýnilega leiða til óréttmætrar auðgunar stefnanda á kostnað stefnda. Nánar tiltekið fæli niðurstaðan í sér að stefnandi yrði talinn hafa ofgreitt eldri lánsskuldbindingu í formi nýrrar lánsskuldbindingar, sem myndi jafnframt skapa stefnanda endurheimturétt úr hendi stefnda vegna hinnar fyrri lánsskuldbindingar, enda þótt hin síðari lánsskuldbinding væri umtalsvert lægri, eða tæpum tíu milljónum króna, en sú skuldbinding sem hún hafi verið notuð til að greiða. Slíkt væri ekkert annað en gjöf eða „gjafaígildi“, stefnanda til handa. Slík niðurstaða fengi ekki staðist. Slík kröfugerð stefnanda, og málsástæður henni til stuðnings, fengi ekki staðist. Þvert á móti ætti stefnandi, væri um ólögmæta gengistryggingu að ræða, tilkall til þess að hin upprunalega lánsskuldbinding væri reiknuð til samræmis við lög nr. 151/2010, þ.e. hún endurvakin og eftir atvikum að teknu tilliti til þeirra réttaráhrifa sem kynnu að leiða af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011, og stefnandi um leið leystur undan þeirri skilmálabreytingu sem hin „nýja“ lánsskuldbinding fæli í sér. Önnur niðurstaða brjóti bersýnilega gegn öllum skynsemis- og eðlisrökum og þeim forsendum sem legið hafi til grundvallar framangreindum lögskiptum aðila. Stefnandi geti ekki bæði haldið og sleppt. Þar sem kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda taki hins vegar ekkert mið af þessu sé óhjákvæmilegt að stefndi verði sýknaður af dómkröfum stefnanda. Yrði allt að einu fallist á að hin fyrri lánsskuldbinding teldist greidd með hinni nýju, sé endurheimturéttur vegna hinnar fyrri lánsskuldbindingar allt að einu útilokaður, a.m.k. þannig að samningsvextir yrðu vaxtaviðmiðun líkt og málatilbúnaður stefnanda gangi út á. Í öllu falli sé ljóst, yrði fallist á einhvers konar endurheimturétt til handa stefnanda, að við útreikning endurheimtukröfu yrði að draga frá þá skuldaleiðréttingu/-lækkun sem stefnandi hafi þegar notið, án þess að til greiðslu hafi komið, eða að fjárhæð 9.617.669 krónur, miðað við dagsetninguna 28. desember 2011. Nánar tiltekið hvers konar krafa yrði að vera að frádreginni þessari fjárhæð. Sé ekki fallist á framangreint, verði að líta svo á að forsendur áðurgreindrar skuldaleiðréttingar að fjárhæð 9.617.669 krónur séu brostnar, sem skapi stefnda jafnframt endurheimtukröfu úr hendi stefnanda, sem koma eigi til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda, miðað við dagsetninguna 28. desember 2011. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti. Telur stefndi að dráttarvextir verði, eins og mál þetta sé vaxið, eingöngu reiknaðir frá dómsuppsögu. Þá verði ekki séð að krafa stefnanda um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 eigi sér lagastoð, þ.e. þegar um endurheimtukröfu sé að ræða, og sé henni jafnframt andmælt. Stefndi kveður hins vegar ekki vera sérstakan tölulegan ágreining með aðilum verði fallist á forsendur málatilbúnaðar stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna fjármunaréttar, þ. á m. um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga. Einnig vísar stefndi til meginreglu kröfuréttar um endurheimturétt. Þá vísar stefndi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, með síðari breytingum, þ. á m. laga nr. 151/2010, og meginreglna samningaréttar um brostnar forsendur. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laganna. V Ágreiningur máls þess þessa lýtur að því hvort veðskuldabréf útgefið 30. nóvember 2004 af stefnanda til Íslandsbanka hf. sé skuld í erlendri mynt eða íslenskum krónum sem bundnar séu gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti, samkvæmt 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001. Um heimildir til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár fer eftir 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæðinu er ekki heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla eða á annan hátt en þann sem sérstaklega er heimilaður í lögum, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Skuldbinding í erlendum gjaldmiðli fer hins vegar ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar, m.a. í málunum nr. 551/2011 og 552/2011, verður við úrlausn framangreinds ágreiningsefnis fyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim gerningum. Í dómafordæmum Hæstaréttar kemur fram, að við úrlausn á því hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðli sé að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum sé fyrst að líta til heitis skuldabréfsins sem deilt sé um, tilgreiningu lánsfjárhæðar og hvort vaxtakjör séu í samræmi við það að um erlent lán sé að ræða. Veðskuldabréf það sem liggur til grundvallar lögskiptum aðila í þessu máli ber yfirskriftina „Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum Húsnæðislán“. Þykir þetta atriði benda til þess að hér sé um að ræða skuldbindingu í erlendri mynt, en ekki í íslenskum krónum. Þá er upphafleg lánsfjárhæð í bréfinu tilgreind í svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum, að jafnvirði 22.500.000 íslenskra króna hinn 29. nóvember 2004, eða daginn fyrir undirritun bréfsins. Styður þetta að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða. Vextir af láninu eru tilgreindir Libor vextir af hinum tilgreindu fjárhæðum ásamt föstu vaxtaálagi. Rennir það stoðum undir að um erlent lán sé að ræða. Þá var í skilmálabreytingu veðskuldabréfsins hinn 6. nóvember 2008 tilgreint hversu hátt upphaflega lánið hefði verið í hinum erlendu myntum og eftirstöðvar þess í hinum erlendu myntum, en ekki var breytt um myntsamsetningu á láninu og eftirstöðvar lánsins í hverri mynt fyrir sig getið. Skilmálunum var breytt þannig að eftirstöðvar lánsins skyldu endurgreiðast með 2 vaxtagjalddögum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 5. desember 2008 og 145 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 5. júní 2009. Þá skyldu vextir reiknast frá 5. september 2008. Skilmálum bréfsins var aftur breytt 18. september 2009 og voru þá eftirstöðvar lánsins umreiknaðar í íslenskar krónur og höfuðstóll lánsins lækkaður um 9.617.669 krónur. Skilmálabreytingar þær sem hér að framan getur þykja ekki styðja þá staðhæfingu stefnanda að talið hafi verið að um væri að ræða lán í íslenskum krónum, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 524/2011. Stefnandi byggir á því að afborganir hans af láninu til Íslandsbanka hf. hafi verið ákveðnar í íslenskum krónum, sbr. 5. tölulið veðskuldabréfsins og að miða skyldi við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið var í, allt að 10 dögum fyrir gjalddaga. Með þessu samningsákvæði hafi skýrlega komið fram að aðalskyldu hans yrði aðeins fullnægt með greiðslu í íslenskum krónum og þar með hafi báðir aðilar í raun fullnægt aðalskyldu sinni í íslenskum krónum. Af dómum Hæstaréttar Íslands verður hins vegar ályktað að ekki skipti máli þótt greiðslur fari fram í íslenskum krónum þegar skýrt komi fram í lánssamningi að skuldin sé í erlendri mynt. Með vísan til framanritaðs verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi tekið gilt lán í erlendum gjaldmiðli. Verður stefndi því þegar af þeim sökum sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi nýtur gjafsóknar við rekstur málsins, samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 25. mars 2013. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar hefur verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhanns Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 850.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 771/2016
|
Kröfugerð Tryggingarbréf Veðleyfi Ógilding samnings
|
Þ höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að ógiltur yrði veðréttur L hf. í eignarhluta hans í fasteign sem hann átti með eiginkonu sinni í jöfnum hlutföllum. Deildu aðilar um hvort Þ hefði með undirritun sinni á tryggingarbréf sem eiginkona hans gaf út, samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni eða einungis samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginkonu sinnar. Fyrir lá að Þ hafði ritað nafn sitt í reit fyrir samþykki maka skuldara, en ekki var gert ráð fyrir undirritun hans sem þinglýsts eiganda fasteignarinnar í bréfinu. Héraðsdómur féllst á kröfu Þ um ógildingu veðréttarins, meðal annars með vísan til þess að undirritun hans á tryggingarbréfið bæri ekki með sér að hann hefði samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni og þá veittu önnur gögn málsins ekki vísbendingu um að það hefði verið ætlun hans. Hins vegar bæri undirritun hans með sér að hann hefði samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginkonu sinnar samkvæmt ákvæðum hjúskaparlaga. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með þeirri athugasemd að þó nær hefði verið að krefjast viðurkenningar á því að veðréttur hefði ekki stofnast í öndverðu hefði kröfugerð Þ ekki valdið vandkvæðum fyrir L hf. að taka til varna í málinu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2016. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómireisir stefndi málatilbúnað sinn á því að hann hafi ekki samþykkt að setja sinneignarhluta í fasteigninni Laut 26, Grindavík að veði með undirritun sinni átryggingarbréf útgefnu 16. ágúst 2005 að fjárhæð 17.600.000 japönsk jen og 200.000svissneskir frankar. Að því gættu að tryggingarbréf þetta hvílir á 1. veðréttieignarinnar verður talið að stefndi geti leitað eftir ógildingu veðréttarins íeignarhluta sínum. Er einnig til þess að líta að þessi kröfugerð stefnda hefurekki valdið vandkvæðum fyrir áfrýjanda að taka til varna í málinu þótt nær lagihefði verið að krefjast viðurkenningar á því að veðréttur hefði ekki stofnast íöndverðu. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Landsbankinn hf., greiði stefnda, Þórði Matthíasi Sigurðssyni, 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3.október 2016Mál þetta,sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 5. september 2016, er höfðaðmeð stefnu sem árituð var um birtingu 4. apríl sama ár.Stefnandier Þórður Matthías Sigurðsson, Gónhóli 6, Reykjanesbæ, en stefndi erLandsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.Dómkröfurstefnanda eru þær að ógiltur verði með dómi veðréttur stefnda í eignarhlutastefnanda í fasteigninni Laut 26, Grindavík, með fastanúmer 227-7709, samkvæmttryggingarbréfi nr. 0121-63-202493, útgefnu 16. ágúst 2005, að fjárhæð 17.600.000 japönsk jen (JPY) og 200.000svissneskir frankar (CHF), áhvílandi á 1. veðrétti eignarinnar. Þá krefst hannmálskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, að mati dómsins og að teknutilliti til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, aukvirðisaukaskatts af málflutningsþóknun. MálsatvikEiginkonastefnanda, Kristín Sigurjónsdóttir, gaf út tryggingarbréf í erlendri mynt tilSparisjóðsins í Keflavík 16. ágúst 2005 að fjárhæð 200.000 svissneskir frankar (CHF) og 17.600.000 japönsk jen (JPY).Tryggingarbréfið var til tryggingar á öllum skuldum Kristínar við sparisjóðinní hvaða gjaldmiðli sem er. Með tryggingarbréfinu var fasteignin að Laut 26, Grindavík, fastanúmer227-7709, sett að veði með 1. veðrétti og uppfærslurétti. Fasteignin varþinglýst eign stefnanda og eiginmanns hennar í jöfnum hlutföllum. Tryggingarbréfiðer tvær blaðsíður. Efst á seinni blaðsíðunni, fyrir ofan þar til gerða reitifyrir undirritanir, er svohljóðandi feitletraður texti: „Fullnægt er skilyrðum64. gr., sbr. 60. gr., l. nr. 31/1993 um heimild til veðsetningar án samþykkismaka:“ Þar fyrir neðan er lína sem ekkert er ritað við. Kristín ritaði undirtryggingarbréfið sem skuldari, en stefnandi samþykkti veðsetninguna meðundirritun sinn sem maki skuldara. Fyrir neðan þar til gerða reiti fyrirundirritun skuldara og maka skuldara er svohljóðandi texti: ,,VEÐHEIMILD: Égundirritaður hef kynnt mér efni tryggingarbréfsins og geri mér grein fyrir íhverju ábyrgð mín er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni.Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“ Þar fyrir neðanritaði Hlynur Helgason nafn sitt í reit með yfirskriftinni ,,Samþ. framangreindaveðsetningu sem þinglýstur eigandi“ en Helgi V. Sæmundsson ritaði nafn sitt íreit með yfirskriftinni „Samþ. maka þinglýsts eiganda“. Undirritanir Helga ogHlyns voru fyrir hönd H.H. Smíði ehf. Í formi tryggingarbréfsins er sýnilegaekki gert ráð fyrir að fleiri en einn riti undir til samþykkis á veðsetningusem þinglýstur eigandi og maki þinglýsts eiganda. Tryggingarbréfið var innfærtí þinglýsingabók 17. ágúst 2005, án athugasemda. Samadag og tryggingarbréfið var gefið út gerði Kristín lánssamning um erlent endurlánvið sparisjóðinn, en samkvæmt þeim samningi viðurkenndi Kristín að skulda sparisjóðnum180.400 svissneska franka (CHF) og16.000.000 japönsk jen (JPY). Stefnandi ritaði undir lánssamninginn semmaki skuldara. Ekki er um það deilt að umrætt lán var tekið til að fjármagnakaup stefnanda og Kristínar á fyrrgreindri fasteign. Samkvæmt kaupsamningi umfasteignina 9. febrúar 2005 var seljandi hennar H.H. Smíði ehf. og varsamningurinn undirritaður fyrir hönd seljanda af Helga V. Sæmundssyni og HlyniHelgasyni.Hinn27. mars 2006 gerði Kristín enn lánssamning um erlent endurlán við Sparisjóðinní Keflavík, en samkvæmt þeim samningi viðurkenndi Kristín að skulda sparisjóðnum29.500 svissneska franka (CHF) og2.600.000 japönsk jen (JPY). Skilmálumlánsins frá 16. ágúst 2005 var breytt 11. nóvember 2008, 29. maí 2009 og 30.desember 2009. Skilmálum lánsins frá 27. mars 2006 var breytt 11. nóvember2008, 12. júní 2009 og 30. desember 2009. Kristín undirritaði allar skilmálabreytingarnarsem skuldari. Í síðustu skilmálabreytingunum, frá 30. desember 2009, sem eru ásama formi, eru tveir reitir fyrir undirritun skuldara auk tveggja reita fyrirundirritun maka skuldara. Þá eru einnig tveir reitir fyrir undirritun þinglýstseiganda og tveir reitir fyrir undirritun maka þinglýsts eiganda. Kristín ritaðinafn sitt í báða reitina með yfirskriftinni ,,Undirskrift skuldara“ og báða reitinameð yfirskriftinni ,,Samþykki þingl. eiganda“. Stefnandi ritaði nafn sitt íbáða reitina með yfirskriftinni,,Samþykki maka skuldara“ og ,,Samþykki maka þingl. eiganda“. H.H.Smíði ehf. gaf út afsal fyrir fasteigninni 11. desember 2007 til stefnanda ogKristínar. Þar kemur meðal annars fram að veðbókarvottorð hafi legið frammi viðafsalsgerðina og hafi kaupendur kynnt sér það.Óumdeilter að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum Sparisjóðsins í Keflavíksamkvæmt umræddu tryggingarbréfi.Hinn24. nóvember 2015 hafði lögmaður stefnanda samband við stefnda með tölvuskeytiog krafðist þess að ábyrgð stefnanda yrði felld niður. Nokkur samskipti áttusér í kjölfarið stað milli lögmannsins og stefnda, en með tölvuskeyti 15.desember 2015 hafnaði stefndi því að fella niður veðsetningu á eignarhlutastefnanda samkvæmt tryggingarbréfinu.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandibyggir á því að hann hafi einungis ritað undir tryggingarbréf nr. 0121-63-202493 sem maki skuldara. Hannhafi með undirritun sinni því einungis samþykkt að eiginkona hans, KristínSigurjónsdóttir, veðsetti sinn hluta hjúskapareignar þeirra. Stefnandi hafiekki veitt veð í sínum hluta fasteignarinnar, enda hafi nafn hans ekki verið ritaðþar sem gert sé ráð fyrir undirritun þinglýsts eiganda eða skuldara. Stefnandihafi hvergi ritað nafn sitt undir forskráða textann ,,VEÐHEIMILD“, þar sem gertsé ráð fyrir undirritun þinglýstra eigenda til að veita heimild tilveðsetningar eignar eða eignarhluta þeirra. Stefnandiog eiginkona hans hafi verið sameigendur að fasteigninni. Undirritun stefnandaá umrætt tryggingarbréf hafi verið í samræmi við 60. gr. hjúskaparlaga, nr.31/1993. Þá komi fram í tryggingarbréfinu að skilyrðum 64. gr. sömu laga séfullnægt. Í athugasemdum við 60. gr. frumvarps sem varð að hjúskaparlögum sétekið fram að séu hjón sameigendur fasteigna eða fasteignaréttinda þurfiatbeina þeirra beggja til að bæði verði samningsaðilar ef ráðstafa eigieigninni, en það hjóna sem samþykki löggerning samkvæmt 60. gr. verði ekkiaðili hans og beri ekki ábyrgð á efnd hans. Stefnandi telur að samkvæmt þessuhafi ekki verið nauðsynlegt að taka fram í umræddu tryggingarbréfi aðveðsetningin næði einungis til 50% eignarinnar.Tryggingarbréfsé skilgreint sem veðskjal sem ekki sé jafnframt skuldabréf, en veitiveðtryggingu fyrir skuldum sem þegar séu til eða síðar verði stofnað til.Tryggingarbréf teljist því sjálfstætt skjal að því er varði veðsetningufasteignar, en vísi til annarra skuldbindinga. Texti tryggingarbréfsins berimeð sér að einungis eiginkona stefnanda hafi sett umrædda fasteign að veði.Hæstiréttur Íslands hafi tekið fram í dómum um gengistryggingu skuldabréfa ogannarra fjármálagerninga að við mat á þeim skuldbindingum sem felist íviðkomandi bréfi eða lánssamningi beri að leggja til grundvallar texta bréfsinseða lánssamningsins. Þessi réttarframkvæmd Hæstaréttar gefi skýrt til kynna aðsama gildi um undirritanir, þannig að ekki felist í þeim annað en það semforskráður texti geri ráð fyrir. Tryggingarbréfið beri því ekki með sér aðstefnandi hafi samþykkt veðsetningu síns eignarhluta. Veðsetning eignarinnargeti því einungis náð til eignarhluta eiginkonu stefnanda, enda hafi hún einverið skuldari umræddra lánssamninga. Tryggingarbréfiðsé á stöðluðu formi sem sé upphaflega samið af stefnda og geri ráð fyrirsamþykki maka skuldara og þinglýsts eiganda í sérstökum aðskildum reitum. Þaðhafi fyrst og fremst verið á ábyrgð stefnda sem lánveitanda að tryggja sér þauveðréttindi sem hann hafi talið nauðsynleg. Hafi ætlun stefnda verið að tryggjaveð í allri fasteigninni hefði stefnda sem fjármálafyrirtæki borið að veitastefnanda og eiginkonu hans fullnægjandi leiðbeiningar um rétta undirrituntryggingarbréfsins. Forveri stefnda hafi hinsvegar fyrirvaralaust tekið viðtryggingarbréfinu og hafi því borið fulla ábyrgð á frágangi þess. Hafi gallarverið á frágangi tryggingarbréfsins séu þeir á ábyrgð stefnda.Sélitið til annarra gagna málsins verði komist að þeirri niðurstöðu að eignarhluturstefnanda í umræddri fasteign hafi ekki verið settur að veði. Að bakitryggingarbréfinu hafi staðið tveir lánssamningar, annars vegar lánssamningurfrá 16. ágúst 2005 og hins vegar lánssamningur 27. mars 2006. Kaupsamningi umfasteignina hafi verið þinglýst 18. febrúar 2005. Tryggingarbréfinu og báðumlánssamningunum hafi því verið þinglýst eftir þinglýsingu kaupsamningsins.Renni það frekari stoðum undir það að stefnandi hefði þurft að undirrita öllskjölin sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar, hefði ætlunin verið sú aðveðsetja eignarhluta stefnanda. Þá komi fram í 24. og 25. gr. þinglýsingarlaga,nr. 39/1978, að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem hafi til þessþinglýsta heimild eða samþykki þess sem njóti slíkrar heimildar. Eiginkonustefnanda hafi því verið óheimilt að setja alla fasteignina að veði, enda hafihún einungis verið skráð eigandi að helmingi hennar.Umlagarök vísar stefnandi til 60. og 64. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993 og 24. og25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Jafnframt vísar stefnandi til almennrareglna kröfuréttar og veðréttar. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr.laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um málskostnað byggir á 129. og130. gr. sömu laga.Málsástæður og lagarök stefndaStefndibyggir á því að umþrætt tryggingarbréf séfullgilt og veiti honum veðrétt í allri fasteigninni Laut 26, Grindavík, með fastanúmer 227-7709. Tryggingarbréfinuhafi verið þinglýst án athugasemda og sé framangreindur veðréttur skráður ástefnda.Ekkisé deilt um að stefndi eigi fjárkröfur á grundvelli tryggingarbréfsins, sem séuógreiddar. Það hafi verið forsenda fyrir lánveitingunni að stefndi fengiútgefið tryggingarbréf með 1. veðrétt í allri fasteigninni. H.H. Smíði ehf.hafi verið þinglýstur eigandi fasteignarinnar þegar tryggingarbréfið varundirritað 16. ágúst 2005. Í meginmáli tryggingarbréfsins sé feitletrað aðveðsett sé eignin „Laut 26, 240 Grindavík fasteignamatsnúmer 227-7709“. H.H.Smíði ehf. hafi ritað undir tryggingarbréfið staðfestingu þess efnis að Sparisjóðurinní Keflavík fengi að veði 1. veðrétt í allri fasteigninni. Það styðji þáskýringu að veðréttinum hafi ekki aðeins verið ætlað að ná til eignarhlutaKristínar, heldur allrar eignarinnar og þar með eignarhluta stefnanda. Engirfyrirvarar hafi verið gerðir við undirritun tryggingarbréfsins og sé því umgilt loforð um veðsetningu að ræða, gefið af aðila sem hafi haft heimild til aðráðstafa veði, sbr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hefði staðið til aðundanskilja helming eignarinnar hefði félagið þurft að gera slíkan fyrirvara.Hefði félagið gert það hefðu stefnandi og Kristín ekki fengið svo háalánafyrirgreiðslu þar sem sparisjóðurinn hefði ekki haft fullnægjanditryggingar. Stefnandi hafi því vitað eða mátt vita að með undirritun sinni á tryggingarbréfiðveitti hann stefnda veðrétt í sínum eignarhluta. Það hafi hann staðfesti seinnameð undirritun sinni á afsalið. Tryggingarbréfið beri sömuleiðis með sér að þaðhafi verið ætlun stefnanda þar sem fram komi að öll fasteignin sé sett að veði.Stefnandiog Kristín hafi ritað undir afsal 11. desember 2007 án athugasemda þar sem þauhafi meðal annars lýst því yfir að hafa kynnt sér veðbókarvottorð sem lá frammivið afsalsgerðina. Öllum aðilum hafi því verið ljóst eða mátt vera ljóst, aðtryggingarbréfið hafi verið með 1. veðrétt í allri eigninni, enda hafi engummótmælum verið hreyft við afsalsgerðina né við undirritun skilmálabreytingalánsins, eða ekki fyrr en innheimta skuldarinnar hófst hjá stefnanda.Lítaverði svo á að með undirskrift sinni á tryggingarbréfið hafi stefnandi ekkieinvörðungu verið að skrifa undir sem maki skuldara heldur einnig sem eigandi50% fasteignarinnar á grundvelli kaupsamnings og með því samþykkt bæðilánveitinguna og veðsetninguna fyrir sitt leyti. Einnig verði að ganga út fráþví að stefnandi hafi kynnt sér skilmála tryggingarbréfsins áður en hannskrifaði þar undir. Fullyrðing stefnanda um að hann hafi eingöngu skrifað undirsem maki skuldara og þar af leiðandi hafi hann ekki veitt heimild fyrirveðsetningu á sínum eignarhluta, sé langsótt og ótrúverðug og geti ekki hnekktveðrétti stefnda á grundvelli tryggingarbréfsins.Stefnandihafði hag af útgáfu tryggingabréfsins þar sem lánin sem það tryggði hafifjármagnað fasteignakaup hans. Verði fallist á kröfu stefnanda verði stefndifyrir tjóni, en stefnandi myndi hagnast að sama skapi. Sú auðgun sé óréttmætenda hafi það ekki verið tilgangur Sparisjóðsins í Keflavík að veita stefnandaog Kristínu lán án fullnægjandi trygginga. Það hafi ekki samræmst skyldumsparisjóðsins samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, að veita lánán fullnægjandi trygginga, sbr. meðal annars 19. gr. laganna um eðlilega ogheilbrigða viðskiptahætti og ákvæði laganna um útlánaáhættu.Stefndimótmælir því að líta beri á réttarframkvæmd Hæstaréttar í málum um gengistryggðlán við mat á gildi tryggingarbréfsins. Í þeim málum sé lagt mat á eðlilánveitingarinnar, það er hvort lánveitandi hafi veitt lántaka erlent lán eðagengistryggt lán bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Aðstæður séu ekki sambærilegarí þessu máli, en hér verði að leggja mat á tilgang og markmið lántaka ogveðsala við veðsetningu eignarinnar. Þar sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafifjármagnað kaup stefnanda og eiginmanns hennar á allri eigninni hafi veriðeðlilegt að sparisjóðurinn fengi að tryggingu 1. veðrétt í allri eigninni.Stefnandi hafi því ekki haft réttmætar væntingar um að eignarhlutur hans væriundanþeginn veðsetningunni.Verðifallist á sjónarmið stefnanda um að líta beri til forms samningsins bendistefndi á það komi skýrt fram í tryggingarbréfinu að veðrétturinn nái tilallrar eignarinnar án fyrirvara. Þá sé eðlilegt að Kristín sé ein útgefanditryggingarbréfsins þar sem hún hafi ein tekið fasteignalánið og breyti það ekkigildum veðrétti stefnda í allri eigninni.Einsog atvikum sé háttað í máli þessu feli undirritun stefnanda og eiginkonu hans átryggingarbréfið, afsalið og skilmálabreytingar í sér gilda yfirlýsingu um aðtryggingarbréfið veiti stefnda 1. veðrétt í allri eigninni Laut 26 og að bréfiðskuli vera til tryggingar skuldum Kristínar við stefnda. Um sé að ræða giltloforð um veðsetningu, gefið af aðilum, sem hafi haft heimild til að ráðstafaveði. Sjónarmið stefnanda um að bréfin hafi verið útbúin af bankastofnun semhafi sérfræðinga á þessu sviði og að skjöl frá slíkri stofnun eigi að veranákvæm og skýr, séu ekki til þess fallin að víkja til hliðar veðrétti stefnda íeignarhluta stefnanda.Umlagarök vísar stefndi til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, einkum 19.gr., laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, ogþinglýsingarlaga nr. 39/1978, einkum 25. gr. Stefndi vísar einnig tilmeginreglna kröfu- og samningaréttar um samningsábyrgð, réttmætar væntingar ogað samninga skuli halda og sjónarmiða um óréttmæta auðgun. Krafa stefnda ummálskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, ogkrafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og berihonum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.NiðurstaðaÍþessu máli deila málsaðilar um hvort öll fasteignin að Laut 26, Grindavík, með fastanúmer 227-7709, hafi verið sett að veði meðtryggingarbréfi sem Kristín Sigurjónsdóttir, eiginkona stefnanda, gaf út tilSparisjóðsins í Keflavík 16. ágúst 2005. Ífyrrgreindu tryggingarbréfi kemur fram að fasteignin Laut 26, Grindavík, með fastanúmer 227-7709, sé sett að veði tiltryggingar greiðslu á skuldum Kristínar við sparisjóðinn. Tryggingarbréfið barþannig með sér að öll fasteignin hefði verið sett að veði, ekki aðeinseignarhluti Kristínar. Fyrir liggur að stefnandi og Kristín hafi átt umræddafasteign í jöfnum hlutföllum. Þrátt fyrir það ritar stefnandi einungis nafnsitt í reit fyrir samþykki maka skuldara, en undirritað er fyrir hönd H.H.Smíði ehf. um samþykki þinglýsts eiganda. Í formi tryggingarbréfsins er ekkigert ráð fyrir undirritun stefnanda sem þinglýsts eiganda fasteignarinnar.Þessi aðstaða er álík þeim sakarefnum sem voru til umfjöllunar í dómumHæstaréttar Íslands í málum nr. 111/2001, 162/2009, 345/2013 og 758/2014.Umræddir dómar veita þó ekki skýrt fordæmi fyrir úrlausn þessa máls.Einsog áður greinir ber undirritun stefnanda á tryggingarbréfið ekki skýrt með sérað hann hafi samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni og önnur gögnmálsins veita ekki vísbendingu um að sú hafi verið ætlun hans. Stefnandi ritarekki undir aðrar skilmálabreytingar en þá síðustu, sem dagsett er 30. desember2009, en þar ritar hann undir sem maki skuldara og maki þinglýsts eiganda.Samþykki stefnanda fyrir veðsetningu síns eignarhluta var þó nauðsynlegtsamkvæmt þeirri meginreglu þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá einn getiráðstafað eign með löggerningi sem til þess hefur þinglýsta heimild eðasamþykki þess er slíkrar heimildar nýtur, sbr. 24. gr. og 25. gr. laganna, endahafði stefnandi með þinglýstum kaupsamningi öðlast slíka heimild yfir umræddrifasteign. Á hinn bóginn ber undirritun stefnanda á tryggingarbréfið með sérað hann hafi samþykkt veðsetningu eignarhluta Kristínar í fasteigninni, sbr.60. og 64. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Stefndier fjármálastofnun og er ekki annað leitt í ljós en að umrætt tryggingarbréfhafi verið samið einhliða af forvera hans, Sparisjóðnum í Keflavík. Gera verðurþá kröfu til fjármálastofnana að þær vandi til skjalagerðar og að réttilega ségengið frá skjölum er lúta að mikilvægum ráðstöfunum eins og um er að ræða ímáli þessu og að þær tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrirveðréttindum. Óskýrleika hvað þetta varðar verður að skýra stefnda í óhag. Erþað því niðurstaða dómsins að ekki hafi stofnast til gilds veðréttar íeignarhluta stefnanda í fasteigninni að Laut26, Grindavík, með fastanúmer 227-7709. Málsástæða stefnda um óréttmæta auðgun stefnanda getur ekki breyttþessari niðurstöðu, en ekki er deilt um að eignarhlutur Kristínar Sigurjónsdótturí fasteigninni stendur eftir sem áður til tryggingar umræddu tryggingarbréfi.Hefur stefndi því ekki leitt líkur að því að hann verði fyrir tjóni. Samkvæmtofanrituðu er það niðurstaða dómsins að fallast ber á kröfu stefnanda umógildingu veðréttar stefnda íeignarhluta stefnanda í fasteigninni eins og nánar greinir í dómsorði. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, ber stefndaað greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur.Ingimundur Einarsson dómstjóri kvað uppdóminn.DÓ M S O R Ð :Ógilturer veðréttur stefnda, Landsbankans hf., í eignarhluta stefnanda, ÞórðarMatthíasar Sigurðssonar, í fasteigninni Laut 26, Grindavík, með fastanúmer227-7709, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0121-63-202493, útgefnu 16. ágúst 2005,að fjárhæð 17.600.000 japönsk jen (JPY)og 200.000 svissneskir frankar (CHF), áhvílandi á 1. veðrétti eignarinnar.Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 98/2007
|
Þjófnaður Fíkniefnalagabrot Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Reynslulausn Skilorðsrof
|
E var sakfelldur fyrir vörslur fíkniefna, þjófnað og að hafa ekið þrívegis ölvaður og sviptur ökurétti. Með brotum sínum rauf E skilorð reynslulausnar sem honum hafði verið veitt í tvö ár á 270 dögum óafplánaðrar refsingar og var honum því gerð refsing í einu lagi. E hafði einu sinni áður hlotið refsingu fyrir að aka sviptur ökurétti og í fjögur skipti fyrir ölvunarakstur. Refsing E var ákveðin fangelsi í 15 mánuði og var hann sviptur ökurétti í 5 ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. desember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst refsiþyngingar. Ákærði krefst mildunar refsingar. Með brotum sínum rauf ákærði skilorð reynslulausnar sem honum hafði verið veitt 9. júní 2006 í tvö ár á 270 dögum óafplánaðrar refsingar, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Ákærða verður því nú með vísan til 1. mgr. 65. gr. laganna gerð refsing í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hefur einu sinni áður hlotið refsingu fyrir að aka sviptur ökurétti og er refsing vegna þessara brota ákveðin samkvæmt dómvenju, en ekki er um ítrekuð brot að ræða í skilningi 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Elimar Tómas Reynisson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 242.633 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 6. nóvember 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 16. október sl., höfðaði lögreglustjórinn í Keflavík á hendur ákærða, Elimar Tómasi Reynissyni, kt. 271077-5729, Kirkjubraut 34, Keflavík, með ákæru útgefinni 14. september 2006 annars vegar og ákæru útgefinni 16. október s.á. hins vegar. Samkvæmt ákæru útgefinni 14. september sl. er hann ákærður fyrir eftirtalin brot: 1. Ölvunarakstur og sviptingarakstur, með því að hafa, að kvöldi laugardagsins 9. september 2006, ekið bifreiðinni RK-566, sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis, suður Hafnargötu í Keflavík og sem leið lá að Faxabraut 7, þar sem hann stöðvaði bifreiðina. Niðurstaða alkóhólákvörðunar öndunarsýnis var 0,77 mg/l. 2. Ölvunarakstur og sviptingarakstur, með því að hafa, að morgni sunnudagsins 10. september 2006, ekið bifreiðinni VR-707, sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis, suður Hafnargötu móts við Aðalgötu í Keflavík, en hann stöðvaði bifreiðina á bifreiðastæði við Hafnargötu 26. Niðurstaða alkóhólákvörðunar öndunarsýnis var 0,74 mg/l. Í ákæru er háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 1 og 2 talin varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við þingfestingu málsins lét sækjandi bóka að háttsemi ákærða samkvæmt báðum ákæruliðum varðaði einnig við 48. gr. umferðarlaga. Samkvæmt ákæru útgefinni 16. október sl. er ákærði ákærður fyrir eftirtalin brot: 1. Fíkniefnabrot, með því að hafa, föstudaginn 29. september 2006, á bifreiðastæði við veitingastaðinn Aktu taktu, við Hafnarfjarðarveg í Garðabæ, haft í vörslum sínum 8,01 g af amfetamíni. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 með áorðnum breytingum 2. Þjófnað, með því að hafa, aðfaranótt 4. október 2006, brotist inn í íbúðarhús að [...], Grindavík og stolið frá [...] Philips geislaspilara að verðmæti kr. 30.000 og JVC hljómtækjasamstæðu að verðmæti kr. 39.900 og frá [...] United útvarpstæki að verðmæti kr. 5.000. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 3. Ölvunarakstur, sviptingarakstur, fíkniefnalagabrot og vopnalagabrot, með því að hafa, að morgni laugardagsins 14. október 2006, ekið bifreiðinni SF-047, sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis, norður Hafnargötu móts við Hafnargötu 33 í Keflavík og sem leið lá að gatnamótum við Tjarnargötu. Niðurstaða alkóhólákvörðunar öndunarsýnis var 0,28 mg/l. Þá er hann ákærður fyrir að hafa í umrætt sinn í vörslum sínum eggvopn með 21 cm löngu blaði og 1,8 g af amfetamíni. Háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 1 til 3 er talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, a. lið 2. mgr. 30. gr. vopnalaga nr. 16/1998 og 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 með áorðnum breytingum. Við þingfestingu málsins lét sækjandi bóka að háttsemi ákærða samkvæmt ákærulið 3 varðaði einnig við 48. gr. umferðarlaga. Þá féll sækjandi frá ákæru fyrir vopnalagabrot samkvæmt ákærulið 3 og frá kröfu um upptöku á eggvopni með 21 cm löngu blaði. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á 9,81 g af amfetamíni samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga. I. Mál þetta er dæmt samkvæmt heimildarákvæði 1. mgr. 125. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, en með skýlausri játningu ákærða, sem samrýmist öðrum gögnum málsins, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í báðum ákærunum að teknu tilliti til breytingar ákæruvalds á seinni ákærunni. Háttsemi ákærða er réttilega færð til refsiákvæða í ákærunum en auk þess varðar háttsemi ákærða samkvæmt fyrri ákærunni og 3. tl. síðari ákærunnar einnig við 48. gr. umferðarlaga eins og sækjandi lét bóka án athugasemda af hálfu ákærða. II. Ákærði á talsverðan sakaferil að baki allt frá árinu 1997. Það ár gekkst hann undir sektargerð dómara vegna brots gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Sama ár hlaut hann 2 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir nytjastuld og ölvunarakstur. Var hann jafnframt sviptur ökurétti í 1 mánuð. Á árinu 1998 hlaut hann 60.000 króna sekt fyrir umferðarlagabrot. Á árinu 2001 hlaut hann 14.000 króna sekt og var sviptur ökurétti í 3 mánuði fyrir umferðarlagabrot. Á árinu 2002 hlaut hann 100.000 króna sekt fyrir sviptingarakstur. Á árinu 2003 var hann dæmdur í 6 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir fíkniefnabrot. Á árinu 2004 var hann dæmdur í 18 mánaða óskilorðsbundið fangelsi fyrir fíkniefnabrot. Var sú refsiákvörðun staðfest með dómi Hæstaréttar 26. maí 2005. Árið 2005 gekkst hann tvívegis undir lögreglustjórasáttir fyrir ölvunarakstur og var hann sviptur ökurétti í 12 mánuði í báðum sáttunum, annars vegar frá 17. september 2005 og hins vegar frá 3. október 2005. Sama ár gekkst ákærði einnig undir sátt vegna brots gegn 37., 71. og 48. gr. umferðarlaga. Loks hlaut ákærði dóm þann 21. febrúar 2006 vegna of hraðs aksturs og ölvunaraksturs. Hlaut ákærði hegningarauka við sáttirnar frá árinu 2005, 50.000 króna sekt og sviptingu ökuréttar í 10 mánuði frá 3.10.2006 að telja. Þann 9. júní 2006 var ákærða veitt reynslulausn í 2 ár á eftirstöðvum refsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 26. maí 2005, 270 dögum. Með brotum þeim sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir rauf hann skilorð reynslulausnarinnar og ber að ákveða refsingu ákærða í einu lagi fyrir brot hans nú og með hliðsjón af hinni óafplánuðu refsingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 19/1940. Með brotum sínum nú hefur ákærði gerst sekur um ítrekaðan ölvunarakstur í þrjú skipti, þar af í tvö skipti ítrekað brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og í eitt skipti gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. umferðarlaga. Þá hefur ákærði gerst sekur um ítrekuð brot öðru sinni á 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga með því að aka sviptur ökurétti. Með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Ekki kemur til álita að binda refsinguna skilorði að neinu leyti. Eins og að framan getur hefur ákærði gerst sekur um ítrekaðan ölvunarakstur í þrjú skipti og ber því að svipta hann ökurétti og með vísan til 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 66/2006, verður ákærði sviptur ökurétti í fimm ár frá 3. ágúst 2007 að telja er sviptingartími samkvæmt dómi 21. febrúar 2006 rennur út. Þá skal ákærði sæta upptöku á 9,81 grömmum af amfetamíni sem lögregla lagði hald á. Loks ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, samtals 115.150 krónur, þar með talin þóknun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 87.150 krónur að meðtöldum 24,5 % virðisaukaskatti. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Ákærði, Elimar Tómas Reynisson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði skal sviptur ökurétti í 5 ár frá 3. ágúst 2007. Ákærði sæti upptöku á 9,81 grömmum af amfetamíni.
|
Mál nr. 848/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglan byggir kröfu sína um gæsluvarðhaldá því að rannsóknarhagsmunir séu ríkir og vísar til heimildar í a-lið 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 18. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2015,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. desember2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sætagæsluvarðhaldi og einangrun allt til miðvikudagsins 30. desember 2015 en tilvara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrirsitt leyti 21. desember 2015. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmritími og honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar er fallist á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum til aðvarnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Í ljósi umfangs málsins verður fallist á kröfusóknaraðila um að varðhaldinu verði markaður lengri tími eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sætigæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2015 klukkan 16 ogeinangrun meðan á því stendur.
|
Mál nr. 94/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi, var staðfestur með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. febrúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 375/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. maí 2016 klukkan 16 og einangrun ámeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16.maí 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að HéraðsdómurReykjavíkur úrskurði X, kt. [...], kærða, til að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 23. maí nk. kl. 16. Þá erþess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur.Ígreinargerð kemur fram að klukkan 08:30 í morgun hafi lögreglu boristtilkynning um hávaða sem kæmi frá íbúð að [...] hér í borg. Í tilkynningunnihafi komið fram að kona hafi verið að öskra á hjálp. Er lögregla hafi komið ávettvang hafi hún heyrt kvenmannsgrátur berast frá íbúð kærða.Lögreglahafi knúið dyra og hafi kærði svarað á nærbuxum einum fata. Hann hafi boðiðlögreglu inn fyrir og hafi þeir áfram heyrt kvensmannsgrátur og hafi þar fundiðbrotaþola sitjandi í hjónarúmi sýnilega í miklu uppnámi, grátandi og sagði húnkærða hafa nauðgað sér. Hún hafi lýst því fyrir lögreglumönnum hvernig kærðihafi haldið henni niðri, haldið fyrir munn hennar og háls, slegið í andlit ognauðgað. Brotaþoli sagðist hafa hrópað á hjálp. Á vettvangi hafi mátt sjáblóðbletti á koddaveri og rúmlaki. Lögreglahafi rætt við tilkynnanda og annað vitni í málinu sem hafi heyrt brotaþolakalla á hjálp og að hún hafi ekki viljað stunda kynlíf og hafi í kjölfariðhringt á lögreglu.Brotaþolihafi lýst aðdraganda nauðgunarinnar hjá lögreglu þannig að kærði, sem hún þekkiekki neitt, hafi elt hana á milli skemmtistaða og áreitt hana, m.a. með því aðslá í rass hennar og toga í hárið á henni. Í eitt skipti hafi hann lyft upppilsinu hennar á meðan hún hafi verið á dansgólfi eins skemmtistaðar og íkjölfarið, í afsökunarskyni, boðið henni drykk sem hún hafi þegið. Hann hafihaldið áfram að elta hana og eftir að út af staðnum hafi verið komið hafi hannboðist til að borga fyrir hana leigubíl heim. Brotaþoli sagðist hafa ítrekaðreynt að útskýra fyrir honum að hún hafi ekki viljað sofa hjá kærða heldurviljað fara heim til sín en kærði hafi látið leigubifreiðina aka með þau heimtil kærða. Erheim til kærða hafi verið komið segir brotaþoli kærða hafa þvingað sig úrnærbuxunum og sokkaböndum, og þröngvað getnaðarlim sínum inn í leggöng hennarog einnig ítrekað reynt að stinga honum upp í munn hennar en án árangurs. Kærðihafi jafnframt ítrekað slegið sig í andlitið og líkama sem og hótað hennilífláti þá hafi hann einnig tekið af henni farsíma er hún hafi reynt að hringjaí 112.Brotaþolihafi verið fluttur á slysadeild Landsspítala-Háskólasjúkrahúss í Fossvogi tilaðhlynningar og skoðunar. Þar hafi hún gefið lækni samsvarandi lýsingu áatvikum líkt og að framan greinir. Þá komi fram í skýrslu umréttarlæknisfræðilega skoðun að brotaþoli hafi fundið mikið til víða umskrokkinn og mikið í andliti, hálsi og höfði. Einnig komi fram að brotaþoli séekki ölvaður og gefi skýra sögu en sé mikið niðri fyrir. Þá sé áverkum og öðrumverksummerkjum á brotaþola þar lýst. Í niðurstöðum læknis komi meðal annarsfram að brotaþoli sé með áverka sem komi vel heim og saman við frásögn hennar.Framsé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um kynferðisbrot semvarðað geti allt að 16 ára fangelsi. Rannsókn máls þessa sé á frumstigi og séljóst að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi, en meðal annars þarf að taka ítarlegar skýrslur af kærða,brotaþola og vitnum, auk þess sem rannsaka þurfi vettvang, hafa upp á frekarivitnum og rannsaka önnur sönnunargögn ítarlega og eftir atvikum bera undirkærða. Hætt sé við því að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins fari hannfrjáls ferða sinna.Ætlaðbrot teljist varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og a.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.NiðurstaðaSamkvæmt því sem fram kemur ígreinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grunum brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðaðgetur fangelsisvist. Rannsókn málsins er enn á frumstigi og eftir er aðyfirheyra kærða frekar, brotaþola og vitni sem og rannsaka vettvang og önnursönnunargögn. Í greinargerð lögreglu kemur fram að í niðurstöðumréttarfræðilegar skoðunar læknis að áverkar sem brotaþoli sé með komi vel heimaog saman við frásögn brotaþola. Ætla má að kærði muni geta torveldað rannsóknmálsins svo sem með því að reyna að hafa áhrif á framburð vitna. Telja verðurað í kröfugerð lögreglu sé gætt meðalhófs. Með hliðsjón af framangreindu eruekki efni til annars en að fallast á kröfu sóknaraðila enda rannsóknarhagsmunirí húfi og fullnægt öðrum skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Með vísan til sömu raka er einnig fallist á kröfu um að kærðisæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Er því fallist á kröfu lögreglustjóransá höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:X,kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 20. maí 2016 kl.16:00. Þá skal hann sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 634/2006
|
Börn Forsjá Dómsátt
|
R höfðaði mál gegn A í janúar 2005 og krafðist þess að hún yrði svipt forsjá tveggja barna sinna. Því máli lauk með dómsátt þess efnis að L veitti samþykki sitt fyrir því að barnaverndarnefnd R tæki við forsjá barna hennar með því skilyrði að þeim yrði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður sínum. Með máli þessu krafðist R þess að dómsáttin yrði ógilt að hluta með því að fellt yrði niður ákvæði hennar um þetta skilyrði að því er varðar son A, en að öðru leyti yrði sáttin látin standa óröskuð. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að til að dómsátt yrði ógilt af ástæðum, sem vörðuðu efni hennar, þyrfti í það minnsta að koma til atvik sem leitt gætu til ógildingar samnings aðila um sömu hagsmuni. R hafði ekki skýrlega vísað til slíkra atvika í málatilbúnaði sínum, en líta varð svo á að hann væri reistur á þeirri grunnreglu að samningur um forsjá barns bindi ekki aðila hans ef í ljós væri leitt að önnur skipan en hann kvæði á um væri barninu fyrir bestu. Ekki var fallist á með R að sýnt hefði verið fram á að högum sonar A væri betur komið með því að hann færi í fóstur til uppeldisföður síns í stað þeirrar skipunar, sem nú var við lýði. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu R og var þá ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort R hefði af efnisástæðum verið fært að gera aðeins kröfu um ógildingu umrædds ákvæðis dómsáttarinnar í stað þess að leita ógildingar hennar í heild.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2006. Hann krefst þess að ógilt verði að hluta dómsátt, sem gerð var 2. febrúar 2005 í máli hans á hendur stefndu, með því að fella niður ákvæði sáttarinnar um að barni stefndu, C, verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður sínum, B. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði áfrýjandi mál gegn stefndu í janúar 2005 með kröfu um að hún yrði svipt forsjá tveggja barna sinna. Því máli lauk 2. febrúar sama ár með dómsáttinni, sem fyrrgreind kröfugerð áfrýjanda varðar, en meginefni sáttarinnar var svohljóðandi: „Stefnda veitir samþykki sitt fyrir því að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur taki við forsjá barna hennar, C... og D, ... með því skilyrði að börnunum verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður þeirra, B “. Með máli þessu leitast áfrýjandi við að fá hnekkt ákvæðum um þetta tilgreinda skilyrði í sáttinni að því er varðar son stefndu, en að öðru leyti verði sáttin látin standa óröskuð, þar á meðal ákvæði hennar um forsjá barna stefndu. Samkvæmt 1. mgr. 110. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að höfða dómsmál til að fá dómsátt ógilta að hluta eða öllu leyti. Þótt þess sé ekki getið í ákvæði þessu verður að líta svo á að til þess að dómsátt verði ógilt af ástæðum, sem varða efni hennar, þurfi í það minnsta að koma til atvik, sem leitt gætu til ógildingar samnings aðilanna um sömu hagsmuni. Áfrýjandi hefur ekki skýrlega vísað til slíkra atvika í málatilbúnaði sínum, en líta verður svo á að hann sé reistur á þeirri grunnreglu að samningur um forsjá barns bindi ekki aðila hans ef í ljós er leitt að önnur skipan en hann kveður á um sé barninu fyrir bestu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á með áfrýjanda að sýnt hafi verið fram á að högum sonar stefndu væri betur komið með því að hann færi í fóstur til B í stað þeirrar skipunar, sem nú er við lýði. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest og er þá ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort áfrýjanda hafi af efnisástæðum verið fært að gera aðeins kröfu um ógildingu þess ákvæðis dómsáttarinnar, sem að framan er getið, í stað þess að leita ógildingar hennar í heild. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, en um hann og gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, greiði í ríkissjóð 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta var dómtekið 26. október sl. að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er Reykjavíkurborg vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Stefnda er A. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði dómsátt frá 2. febrúar 2005 í héraðsdómsmálinu nr. E-806/2005, Reykjavíkurborg vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur gegn A frá 2. febrúar 2005 að hluta til og fellt niður það skilyrði í dómsáttinni að barninu C verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður sínum, B, kt. [...]. Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af dómkröfu stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál að viðbættum virðisaukaskatti. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 7. september sl., var máli þessu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands var frávísunardómurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Málavextir Stefnandi, Reykjavíkurborg vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur, höfðaði forsjársviptingarmál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur stefndu sem lauk með sátt 2. febrúar 2005. Var sáttin svohljóðandi: „Stefnda veitir samþykki sitt fyrir því að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur taki við forsjá barna hennar, C kt. [...] og D, kt. [...], með því skilyrði að börnunum verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður þeirra, B, kt. [...].“ Mál þetta höfðar stefnandi nú til ógildingar á hluta þeirrar sáttar og gerir kröfu til þess að fellt verði niður það skilyrði að drengnum verði ekki komið fyrir hjá B. Af hálfu stefndu er kröfum stefnanda mótmælt og byggir stefnda á því að það hafi verið afdráttarlaust skilyrði af hennar hálfu fyrir gerð sáttar að börnunum yrði ekki komið fyrir hjá B. Stefnda hóf sambúð með B haustið 1998. Á sambúðartímanum fæddust þrjú börn, C, [...] 1999, D Ellý, [...] 2001 og E, [...] 2002. B var tilgreindur faðir barnanna og undirritaði hann faðernisviðurkenningu hjá sýslumanninum í Reykjavík. Stefnda höfðaði síðar mál til vefengingar á faðerni barnanna. Niðurstaða þess var að B væri einungis faðir E. Stefnda og sambýlismaður hennar voru í fíkniefnaneyslu og hafði barnaverndarnefnd Reykjavíkur ítrekuð afskipti af heimili þeirra. Börnin þrjú voru tekin af þeim í desember 2003 vegna óviðunandi heimilisaðstæðna og þau vistuð utan heimilis. Um sama leyti slitu stefnda og B samvistum. Í byrjun janúar 2004 varð ljóst að ekki yrði unnt að vista systkinin áfram á fósturheimilinu eftir 23. janúar 2004 vegna orlofstöku heimilismanna. Stefnda fór þá fram á það við barnaverndarnefnd að börnunum þremur yrði komið fyrir hjá hjónum á norður í landi er fóstruðu tvo eldri syni stefndu frá fyrri hjónaböndum. Barnaverndarnefnd hafnaði því. Þrátt fyrir andstöðu stefndu voru börnin, í samræmi við úrskurð barnaverndarnefndar 24. janúar 2004, vistuð á heimili B fram í september 2004. Stefnda höfðaði mál á hendur B og krafðist þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að hann væri ekki kynfaðir eldri barna þeirra tveggja, C og D. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 6. ágúst 2004 var staðfest að hann væri ekki kynfaðir þeirra barna. Þrátt fyrir þá staðreynd krafðist hann þess fyrir barnaverndarnefnd Reykjavíkur að börnin fengju að búa áfram hjá sér og hann lýsti sig reiðubúinn til þess að annast þau sem sín eigin, eins og hann hefði gert fram að þessu. Móðir barnanna var þessu andvíg og fór fram á það við barnaverndarnefnd Reykjavíkur að börnunum yrði ráðstafað í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs með því skilyrði að þau færu til hjóna sem fóstra tvö eldri börn hennar. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur samþykkti þessa ráðstöfun á fundi sínum 21. september 2004. B var ekki veitt aðild að málum barnanna fyrir barnaverndarnefnd Reykjavíkur þar sem hann var ekki kynfaðir barnanna og kærði hann þessa ákvörðun barnaverndarnefndar til kærunefndar barnaverndarmála og krafðist þess m.a. að vera viðurkenndur aðili að málum barnanna. Kærunefndin taldi, sbr. úrskurð uppkveðinn 21. október 2004, að kærandi ætti svo ríkra lögvarinna hagsmuna að gæta í málum barnanna að óhjákvæmilegt væri að telja að hann ætti aðild að því og nyti réttinda sem við aðild eru bundin. B sótti 16. september 2004 um leyfi hjá Barnaverndarstofu til þess að gerast fósturforeldri. Niðurstaða Barnaverndarstofu var sú að hann var talinn hæfur til að taka börnin tvö í fóstur og var honum veitt leyfi til þess 20. maí 2005. Eftir að börnin C og D höfðu dvalið hjá B, eða í lok september 2004, var þeim komið fyrir í reynslufóstur norður í landi hjá fyrrnefndum fósturforeldrum eldri bræðra þeirra. Eftir nokkurra vikna fóstur treystu fósturforeldrarnir sér ekki til þess að hafa C. Í kjölfar fósturrofsins var leitað til ömmu barnanna, F sem tók þau bæði til sín og hjá henni bjuggu þau fram í apríl 2005. Þá tók við fósturheimili í Hveragerði. Erfiðleikar komu upp varðandi C og í ágúst 2005 var honum komið fyrir á vistheimili barna. Er ömmu drengsins varð kunnugt um það sótti hún drenginn og hefur hann búið hjá henni síðan. Hafa hún og sambýlismaður hennar sótt um að gerast fósturforeldrar C og hafa þau verið metin hæf sem slík. Samkvæmt athugun Páls Magnússonar sálfræðings á þroska og sálrænum högum C mælist hann með greindarþroska á stigi jaðargreindar, á við ADHD að stríða með ráðandi einkennum ofvirkni/hvatvísi en einnig hegðunarvanda að því marki að greinast með mótþróaþrjóskuröskun. Að mati Páls er mikilvægt að þeir sem komi til með annast uppeldi hans í framtíðinni fái sérhæfða aðstoð við að fást við erfiðleika hans. Þá megi búast við að í skóla þurfi hann verulegan stuðning við nám og aðlögun bæði vegna greindarþroska og vegna þeirra hegðunareinkenna sem hér hefur verið lýst. Á sama tíma og rannsókn var hafin hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur á því hvort B teldist hæfur fósturfaðir, eða í desember 2004, hafði barnaverndarnefnd höfðað forsjársviptingarmál á hendur móður barnanna. Því máli lauk með dómsáttinni 2. febrúar 2005 þar sem samþykkt var að barnaverndarnefnd Reykjavíkur tæki við forsjá barnanna með því skilyrði að börnunum yrði ekki ráðstafað til B. Á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 2. desember 2005 var tekin sú ákvörðun að synja B um að taka börnin, D og C, í fóstur og ráðstafa börnunum í fóstur til móðurömmu þeirra, D, og sambýlismanns hennar, G. B kærði þessa ákvörðun til kærunefndar barnaverndar sem með úrskurði sínum 22. júní 2006 hratt ákvörðun nefndarinnar og vísaði málinu aftur til meðferðar nefndarinnar. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst höfða mál þetta með vísan 1. mgr. 110. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafist sé ógildingar á dómsátt frá 2. febrúar 2005 í héraðsdómsmálinu nr. E-806/2005, Reykjavíkurborg vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur gegn A frá 2. febrúar 2005 að hluta til og fellt verði niður það skilyrði í dómsáttinni að barninu C verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður sínum, B, kt. [...]. Sé niðurfelling þessa skilyrðis nauðsynleg svo hægt sé að koma C í fóstur til B. Að mati kærunefndar barnaverndarmála, svo og barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sé sú ráðstöfun barninu fyrir bestu. Barnið hafi búið við mikið óöryggi fyrstu æviár sín og hafi ítrekað þurft að þola fósturrof. Sálfræðipróf bendi til að drengurinn virðist viðkvæmur fyrir hvers kyns öryggisleysi og hafi sýnt einkenni um að taka tengslaraskanir mjög nærri sér. Faðir barnanna, B, hafi þá verið aðalumönnunaraðili drengsins um hríð og þyki honum greinilega vænt um öll börnin og leggi sig fram um að skilja þau og mæta þörfum þeirra. Það sé mat kærunefndar barnaverndarmála að afar brýnt sé að fóstri C verði hagað með þeim hætti að sem minnst hætta sé á að tengsl hans við umönnunaraðila rofni aftur. B hafi verið metinn hæfur sem fósturfaðir drengsins og hann sé sá eini faðir sem drengurinn þekki. Hann hafi annast uppeldi hans fyrstu æviár drengsins og líti á hann sem sitt barn. Hann hafi barist mjög fyrir því að fá að taka drenginn í fóstur og virðist bera hagsmuni hans fyrir brjósti framar öðru. Hann hafi að mati kærunefndar barnaverndarmála til að bera þá þrautseigju og úthald sem til þurfi til að mæta þörfum drengsins og vilja til að hlíta þeim fyrirmælum sem barnaverndarnefnd setji hverju sinni um fóstrið, þar á meðal um umgengni við nánustu ættingja drengsins. Málsástæður og lagarök stefndu Sýknukrafa stefndu byggist í fyrsta lagi á því að úrskurður kærunefndar barnaverndarmála frá 22. júní 2006 sé ólögmætur. Samkvæmt 2. mgr. 51. gr. barnaverndarlaga geti kærunefnd barnaverndarmála ýmist staðfest úrskurð að niðurstöðu til eða hrundið honum að nokkru eða öllu leyti. Kærunefndin hafi því ekki lagalega heimild til að taka efnislega á málum sem fyrir hana eru lögð líkt og um barnaverndarnefnd væri að ræða. Þrátt fyrir það úrskurði kærunefndin efnislega og beinlínis skipi barnaverndarnefnd Reykjavíkur að höfða dómsmál til ógildingar á dómsátt sem barnaverndarnefndin hafi sjálf staðið að af fúsum og frjálsum vilja. Í öðru lagi er á því byggt að engin þau atvik hafi komið upp á núverandi fósturheimili C sem réttlæti ógildingu skilyrðis dómsáttarinnar. Drengurinn C hafi átt heimili hjá móðurömmu sinni í rúmlega eitt ár þar sem vel sé hugsað um hann. Óhætt sé að fullyrða að drengurinn, sem hafi mátt þola ótrúlega mikið harðræði á sinni stuttu ævi, hafi aldrei áður búið við jafn mikið öryggi og núna. Á bls. 10 í greinargerð sem lögð var fyrir fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur 14. júlí 2006 komi fram að próf sem Þorgeir Magnússon sálfræðingur hafi lagt fyrir drenginn bendi til þess að C sé viðkvæmur fyrir hvers kyns öryggisleysi og hafi sýnt einkenni um að taka tengslaraskanir mjög nærri sér. Önnur sálfræðipróf hafi sýnt að tengsl C við móðurömmu sína séu honum mjög mikilvæg og að hún sé sá aðili sem hann er hvað tengdastur. Það sé því mikil ábyrgð af hálfu stefnanda að rjúfa þau tengsl. Í þriðja lagi er á því byggt að rökstuðning skorti bæði í úrskurði kærunefndar barnaverndarmála, bókun barnaverndarnefndar Reykjavíkurborgar og í stefnu fyrir því hvers vegna það þjóni hagsmunum drengsins best að dómsáttin verði ógilt að hluta til þess að unnt verði að koma honum fyrir í fóstur hjá B auk þess sem kærunefnd barnaverndarmála reifi órökstuddar efasemdir um einkamál móðurömmu drengsins. Þá byggir stefnda á því í fjórða lagi að ógilding dómsáttarinnar hafi það afdrifaríkar afleiðingar í för með sér að ekki sé unnt að fallast á dómkröfu stefnanda nema dómurinn láti fara fram faglegt mat á félagslegum, efnahagslegum og fjárhagslegum aðstæðum B og hæfni hans sem uppalanda. B sé ekki talinn uppfylla að öllu leyti viðmið um fósturforeldra. Í fimmta lagi er á því byggt að í hvert skipti sem fósturúrræði stefnanda hafi brugðist hafi verið leitað til móðurömmu C með vistun hans og hafi heimili hennar alla tíð staðið honum opið. Engin óregla sé á heimilinu. Móðuramma drengsins sé mjög tengd honum og hafi hún fengið flest skilaboð í alls kyns sálfræðiprófum á C. Virðist hún vera sá aðili í lífi drengsins sem honum er hvað tengdastur. Niðurstaða Stefnandi höfðaði mál gegn stefndu til sviptingar forsjár tveggja barna hennar. Málinu lauk með sátt 2. febrúar 2005 þess efnis að stefnda samþykkti að barnaverndarnefnd Reykjavíkur taki við forsjá barna hennar, C og D, með því skilyrði að börnunum verði ekki komið fyrir hjá fyrrum uppeldisföður þeirra, B. Eins og fram er komið var það forsenda stefndu fyrir því að afsala sér forsjá barnanna til stefnanda að þeim yrði ekki ráðstafað til B. Liggur ekki annað fyrir en að báðir aðilar hafi verið sammála um þessi lok máls. Krafa stefnanda nú um ógildingu sáttarinnar að hluta byggist á því að hagsmunir drengsins, C, krefjist þess og það sé honum fyrir bestu í dag að honum verði komið í fóstur til B. Fyrir liggur að á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 2. desember 2005 var sú ákvörðun tekin varðandi drenginn C að hann skyldi fara í varanlegt fóstur til móðurforeldra sinna, F og G, en hann hafði þá dvalist hjá þeim frá því í ágúst s.á. Í gögnum sem lögð voru fyrir nefndina kemur fram að B hafi krafist þess að fá C og systur hans, D, í varanlegt fóstur. Kosti þeirrar ráðstöfunar taldi nefndin vera að systkinin þrjú gætu alist upp saman. Hins vegar taldi nefndin það ekki mögulegt vegna þeirrar sáttar sem gerð var 2. febrúar 2005 auk þess sem nefndin taldi að það myndi klárlega raska núverandi jafnvægi barnanna en langur tími hafði þá liðið frá því að börnin bjuggu hjá B og samkvæmt tengslamati reyndust tengsl barnanna við hann afar takmörkuð. Talið var að móðurforeldrar drengsins væru til þess fallin að ala hann upp til 18 ára aldurs með markvissri sérfræðiaðstoð. Eins og rakið er hér að framan kærði B þennan úrskurð til kærunefndar barnaverndarmála. Telja verður, hvað sem líður rökstuðningi kærunefndarinnar í niðurstöðu í úrskurði sínum, að úrlausn kærunefndarinnar hafi verið í samræmi við 2. mgr. 51. gr. laga nr, 80/2002, en kærunefndin hrundi úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur og vísaði málinu aftur til meðferðar nefndarinnar, sem nú hefur höfðað mál þetta. Er því ekki fallist á með stefndu að úrskurður kærunefndarinnar sé ólögmætur. Í stefnu er því haldið fram að það sé drengnum C fyrir bestu komist hann í fóstur til fyrrum uppeldisföður síns, B. Hins vegar er ekki að finna í stefnu rökstuðning fyrir þessari fullyrðingu eða að hvaða leyti B er hæfari til þess að sinna þörfum drengsins en afi hans og amma sem hann hefur verið í fóstri hjá síðan í ágúst 2005. Vísað er í stefnu til úrskurðar kærunefndar barnaverndarmála frá 22. júní sl. en þar kemur m.a. fram það mat nefndarinnar að drengnum C sé betur borgið hjá B en hjá núverandi fósturforeldrum, móðurömmu sinni og afa. Telur kærunefndin B hafa til að bera þá þrautseigju og úthald sem þurfi til að mæta þörfum drengsins og vilja til að hlíta fyrirmælum barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Hafi B það fram yfir núverandi fósturforeldra að hann virðist skilja betur þörf þess að drengurinn fái notið jákvæðrar og eðlilegrar umgengni við nánustu ættingja sína, auk þess sem efasemdir voru um stöðugleika fósturs hjá núverandi fósturforeldrum einkum þegar litið væri til þess að þau hafi skilið að skiptum og tekið saman á ný en núverandi sambúð hafi varað stutt. Fyrir dómi fóru fram skýrslutökur. Auk H, verkefnastjóra hjá stefnanda, og stefndu gáfu skýrslu þau F, F, B, I, skólastjóri [...], J kennari, K skólahjúkrunarfræðingur og L sálfræðingur. H, verkefnastjóri hjá stefnanda, bar að samvinna við F, ömmu C, hafi gengið vel að sumu leyti en verr að öðru. F sé að gera það sem hún geti en ákveðnir erfiðleikar í samvinnu tengist B sem aðila að málinu. Hafi henni og gengið illa að fara eftir leiðbeiningum um að ræða ekki viðkvæm málefni í nærveru drengsins. Reynt hafi verið að setja börnin í fóstur á tveimur stöðum eftir að þau voru hjá B, en stefnt hafi verið að því að systkinin yrðu saman. Fram er komið að það gekk ekki upp. Aðspurð um meint ofbeldi B gagnvart C bar H að eftir að C fór að fara í umgengni til B hafi báðir talað um eitt skipti þar sem slíkt hafi gerst og kveður hún B tilbúinn til þess að vinna með þætti í sínu fari sem geri hann hæfari uppeldisaðila. Fram hefur komið að C er því andvígur að fara til B. Aðspurð um það kvað H það mat starfsmanna barnaverndar Reykjavíkur að honum hafi verið gert erfitt fyrir að eiga eðlileg samskipti við B, hann hafi gengið í gegnum tíð tengslarof auk þess að eiga við sértæka erfiðleika að stríða. Þá hafi hann alist upp við það að illa sé talað um B. Drengurinn hafi upplifað strangleika hjá B en þegar sátt sé milli B og ömmunnar líði drengnum vel. B hafi atvinnu og engar upplýsingar liggi fyrir um að hann selji eiturlyf, eins og stefnda haldi fram. H bar að unnið væri í því að drengurinn fari til B. Telur H B hæfan til fósturs með ákveðnum stuðningi og hann sé tilbúinn til slíkrar samvinnu. Amma drengsins hafi tjáð sig um að hún eigi erfitt með að hafa stjórn á drengnum og sé þreytt og reynt hafi á samvinnu við hana. B sé yngri og tilbúinn til samvinnu. Amma drengsins virði ekki ákvarðanir barnaverndarnefndar varðandi umgengni við B og rædd séu viðkvæm mál í návist drengsins. Stefnda, A, kom fyrir dóminn. Lýsti hún því að ástæða þess að hún vill ekki að börnin fari í fóstur til B sé sú að þegar þau voru í sambúð hafi hann beitt sig og börnin harðræði og ofbeldi. Hann hafi ekki verið góður við börnin. Hann hafi oft slegið á höfuð þeirra og hrætt þau er þau vöknuðu á nóttunni. Hafi hún einnig grun um að hann sé að selja eiturlyf eins og hann hafi gert er þau voru saman. Lýsti stefnda þeirri ósk sinni að C alist upp hjá móður hennar. C hefur verið í fóstri hjá móðurömmu sinni og afa, F og G, frá því í ágúst 2005, en áður í fimm mánuði til apríl 2005 hjá ömmu sinni. Við skýrslutökur fyrir dómi kom fram að F og G hefðu gifst á árinu 1979 og áttu þau því að baki yfir 25 ára hjónaband þegar þau skildu, vegna mikils álags að sögn. Stóð sá skilnaður í tæpt ár en þau telja sambúðina hafa gengið vel síðan. Fram kom að þau sóttu um að vera fósturforeldrar og hafa fengið samþykki Barnaverndarstofu til þess. G lýsti því yfir að hún væri tilbúin að axla ábyrgð á drengnum og að hún treysti sér til þess að hafa hann. Kom fram að þau hjálpist mikið að með drenginn sem á við ýmsa erfiðleika að stríða eins og áður segir. G kveðst vinna frá kl. 10.00 til 14.00 og sé laus þegar C komi úr skóla og geti hún þá komið honum í fótbolta tvisvar í viku. C kveðst ekki geta stundað fulla vinnu. Hún þurfi að vera laus við því fyrir komi að hún þurfi að sækja drenginn í skóla ef erfiðleikar komi upp. Aðspurð hvort hún talaði óvarlega gagnvart barninu svo að það fengi að heyra neikvæða hluti um B vildi F ekki kannast við það en kvaðst frekar reyna að hafa jákvæð áhrif á hann. Aðspurð um það sem fram hefur komið að hún tálmi umgengni kvaðst hún verða að viðurkenna að drengurinn vilji ekki fara til B. Hann sé með kvíða áður en hann eigi að fara til hans. B hafi lagt hendur á hann, samt sé hann látinn fara þangað. Ekki sé hægt að treysta B til að sækja hann á réttum tíma. Hann vinni á Skaganum og sé ekki heima þegar komið sé með barnið heldur taki fóstra eða vinnukona á móti honum. Þess vegna gangi þetta ekki. Samskipti kvað hún þó ganga betur í dag en áður, þá hafi B bara verið heiftugur. I, skólastjóra [...], og J, kennara í sama skóla, bar saman um að öll samskipti við F hafi gengið vel og bregðist hún vel við öllum óskum skólans. Bar I að F standi með drengnum og ráði vel við hann. J bar að hún hefði kennt C síðan í haust. Hafi gengið upp og ofan hjá honum að aðlagast og eigi hann sína góðu og slæmu daga. Kvaðst hún hafa orðið vör við breytingar hjá honum í haust. Kvað hún drenginn hafa tjáð sig um að B lemji ekki D, bara sig og E. Kvað J drenginn þurfa staðfestu og öryggi og að hann hafi tjáð sig um að vilja búa hjá ömmu sinni, þar hitti hann fjölskyldu sína sem hann tali um. Hann beri mikla virðingu fyrir ömmu sinni og vilji gera eins og hún segi en hann ráði ekki alltaf við það. L sálfræðingur vinnur að því að styðja aðlögun drengsins C til B. Telur L mikilvægt að koma C í varanlegt umhverfi. Hann eigi ekki að þurfa að búa við óöryggi. Kvaðst L fara til B þegar hann sé með öll börnin um helgar. Taldi L að sú depurð sem hefði orðið vart við hjá C stafaði af óöryggi. Aðspurður um það að móðuramma eigi erfitt með að aga drenginn og ráða við hann þá taldi hann að aðrir ættu við sama vanda að etja bæði heima og í skóla. Drengurinn þurfi sérstaka aðstoð. Kvað L það sterkan vilja hjá drengnum að vera áfram hjá ömmu sinni. B bar fyrir dómi að hann sæktist eftir að fóstra drenginn C vegna þess að hann hafi alltaf talið hann sinn, líti á hann sem sinn son. Hann kveðst starfa við flísalagnir. Hann hafi verið illa settur fjárhagslega en sé núna búinn að vinna sig út úr langflestum skuldum, eigi 200 fermetra hús og reki sitt eigið fyrirtæki. Hann kvaðst vinna mikið en vera með ráðskonu á heimilinu sem þrífi og hugsi um mat en hann stefni að því að stytta vinnutímann og breyta um starfsvettvang til að geta sinnt drengnum betur. Hann lýsti því að samskiptin við F hefðu ekki verið til fyrirmyndar í gegnum tíðina en með skársta móti núna undanfarið. Hún hafi verið að svíkja hann um að fá drenginn til sín. Hann lýsti ánægju sinni með samstarf við L sálfræðing. Hann sjálfur sé eina foreldrið sem drengurinn hafi og ekki sé sambærilegt sem hann geti boðið eða amman og afinn. Hann kveðst hafa verið í fjögur ár frá hassneyslu. Eins og áður er fram komið hefur C verið í fóstri hjá F og G, ömmu sinni og afa, frá því í ágúst 2005. Þrátt fyrir skilnað þeirra hjóna og aðskilnað í nokkra mánuði þykir ekki sýnt fram á annað en að samband þeirra sé tryggt og að þau séu samhent við að hugsa um C. Öll samskipti þeirra við [...]skóla virðast til fyrirmyndar og hefur ekki komið fram annað en að þau sjái vel fyrir daglegum þörfum drengsins. Fram hefur komið að drengurinn á við ýmsa erfiðleika að stríða sem F hefur átt í vanda með. Af framburði L sálfræðings verður þó ekki ráðið að F eigi í meiri erfiðleikum en aðrir sem þurfa að hafa afskipti af drengnum og þykir ljóst samkvæmt gögnum málsins að þeir sem koma að uppeldi hans þurfa á mikilli aðstoð að halda svo vel sé. Ekkert þykir fram komið sem bendir til að F og G muni standa í vegi fyrir að C geti umgengist systkini sín. Fram er hins vegar komið að erfiðleikar koma upp í samskiptum F og G við B sem F skýrir með því að drengurinn vilji ekki fara til B. Virðast samskiptaerfiðleikar þó hafa minnkað eftir að L sálfræðingur kom að málinu sem stuðningsaðili fyrir C og ráðgjafi fyrir B. Stefnda heldur því fram að B hafi beitt börn hennar harðræði og ofbeldi. Þegar virt eru gögn málsins verður ekki fram hjá því litið að sú hafi verið raunin. Í álitsgerð Kolbrúnar Baldursdóttur frá því í febrúar 2004 er lýst óstöðugleika, eirðarleysi, pirringi og innibyrgðri reiði hjá B sem með aðstoð fagaðila verði hægt að beina í eðlilegan farveg. Í greinargerð L sálfræðings er greint frá því að B hafi nú í haust slegið drenginn í höfuðið en hafi séð eftir því. Kemur þar einnig fram að B sé undir miklu álagi vegna vinnu og kaupa á nýju húsi auk þess sem samskipti við barnaverndarstarfsmenn og lögfræðinga reyni á hann. Hefur hann af þessum sökum verið reiður út í kerfið og hefur þetta, samkvæmt því sem fram kemur, orsakað pirring og reiði meðan hann er að sjá um börnin. Hann hefur hins vegar lýst sig reiðubúinn að vinna með L sálfræðingi Í greinargerð L frá 29. maí 2005 segir að ef drengurinn flytji til B þurfi að huga vel að þeim tíma sem hann ver með drengnum því ekki sé nóg fyrir drenginn að hafa tvær stúlkur og fagaðila til að passa hann. Hann þurfi fyrst og fremst stöðugt uppeldi frá einhverjum sem hann geti tengst og sá aðili þurfi að geta sinnt honum vel og gefið sér tíma í það. Samkvæmt fyrirliggjandi tengslaprófum eru sterkust tengsl C við ömmu sína en lítil sem engin við B. Samkvæmt framburði F hefur hún rúman tíma til að sinna drengnum og hann er eina barnið á heimilinu og fær því óskipta athygli fósturforeldra, en B virðist undir miklu vinnuálagi og treystir á ráðskonur sínar að einhverju leyti til þess að sinna börnunum sem ekki telst heppilegt, sbr. greinargerð L. Ljóst þykir að C hefur verið að festa rætur hjá ömmu sinni og afa. Hann er að byrja sinn annan vetur í [...]kóla. Þótt námið gangi upp og niður er samstarf skólans og núverandi heimils hans gott. Hann hefur samkvæmt því sem fram hefur komið, eignast vini á þessum slóðum og stundar fótbolta tvisvar í viku með aðstoð ömmu sinnar. Í ljósi þess að drengurinn virðist mjög viðkvæmur fyrir tengslarofum og breytingum verður ekki séð að það verði honum til góðs að flytja í nýtt umhverfi og nýjan skóla þar sem hann þekkir engan. Þykir ekkert komið fram í málinu sem kalli á slíkar breytingar. Eins og áður hefur verið rakið höfðar stefnandi mál þetta á grundvelli 1. mgr. 110. gr. laga nr. 91/1991 og krefst þess að sú sátt sem aðilar gerðu í forsjársviptingarmáli 2. febrúar 2005 verði ógilt að hluta vegna brostinna forsendna. Þegar virt er það sem fram hefur komið í máli þessu þykir stefnandi, gegn andmælum stefndu, ekki hafa sýnt fram á að þær forsendur er voru til staðar við gerð sáttarinnar hafi brostið. Þá þykir ekki sýnt fram á að brýnt sé, eða það þjóni hagsmunum drengsins C best að vera komið í fóstur til B. Er kröfu stefnanda um ógildingu sáttarinnar að hluta því hafnað. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur og greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, þ.e þóknun lögmanns hennar, Önnu Lindu Bjarnadóttur hdl., greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Gunnari Hrafni Birgissyni sálfræðingi og Valgerði Magnúsdóttur sálfræðingi. Hafnað er kröfu stefnanda um að ógilt verði að hluta til dómsátt frá 2. febrúar 2005 í héraðsdómsmálinu nr. E-806/2005 Reykjavíkurborg vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur gegn A og fellt niður það skilyrði í dómsáttinni að barninu C verði ekki komið fyrir hjá uppeldisföður sínum, B. Stefnandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, þ.e þóknun lögmanns hennar, Önnu Lindu Bjarnadóttur hdl., greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 783/2016
|
Kærumál Vanhæfi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A, um að héraðsdómarinn Á viki sæti í tengslum við kröfu rannsóknarnefndar Alþingis um að A gæfi skýrslu fyrir dómi, var hafnað. Byggði A aðallega á því að Á væri vanhæfur til að fara með málið þar sem hann og skipaður stjórnandi rannsóknar á vegum nefndarinnar störfuðu báðir sem héraðsdómarar við sama dómstól. Í dómi Hæstaréttar var vísað í dóm réttarins í máli nr. 487/2002 þar sem fram kom að héraðsdómari yrði aldrei stöðu sinnar vegna vanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varðaði persónu, störf eða hagsmuni annars héraðsdómara og helgaðist það af meginreglunni um sjálfstæði dómara, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Þá hafði A að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl milli rannsakandans og Á væru með þeim hætti að með réttu væri unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og HelgiI. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. nóvember 2016, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um aðÁsmundur Helgason héraðsdómari víki sæti í tengslum við kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðili gefi skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 umrannsóknarnefndir. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verðitekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 8.nóvember 2002 í máli nr. 487/2002 verður héraðsdómari aldrei stöðu sinnar vegnavanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varði persónu, störfeða hagsmuni annars héraðsdómara. Helgast það af meginreglunni um sjálfstæðidómara sem fram kemur í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, um aðdómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum og leysi þau af hendi á eigin ábyrgð, envið úrlausn máls fara þeir eingöngu eftir lögum og lúta þar aldrei boðvaldiannarra. Þá hefur varnaraðili að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl milli héraðsdómaransog skipaðs stjórnanda rannsóknar samkvæmt ályktun Alþingis 2. júní 2016 séu meðþeim hætti að með réttu sé unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g.lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur, en kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Kærumálskostnaður fellurniður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2016. KjartanBjarni Björgvinsson hefur krafist þess fyrir hönd rannsóknarnefndar Alþingis aðA, kt. [...], verði gert að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr.laga nr. 68/2011, um rannsóknarefndir. Í kröfusóknaraðila kemur fram að Alþingi hafi ályktað 2. júní 2016 að fram færirannsókn á þátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA íkaupum á 45,8% eignarhlut ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Forseti hafi skipaðKjartan Bjarna Björgvinsson til að stýra ofangreindri rannsókn 16. júlí sl. enhann er skipaður héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur. Í kröfunni kemur framað hann hafi boðað vitnið, A, ásamt öðrum þeim sem krafa sóknaraðila lýtur að,11. nóvember sl. til skýrslutöku á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011,en vitnið sé fyrrverandi framkvæmdastjóri [...]. Í bréfi til vitnisins hafiverið upplýst að þar sem rannsóknarnefnd þeirri sem komið var á fót með ályktunAlþingis 2. júní sl. hefði ekki verið falið að veita álit sitt á því hvort tilstaðar kynnu að vera lögfræðileg atriði sem gætu varpað ljósi á hvort tilefniværi til þess að þar til bær stjórnvöld könnuðu grundvöll ábyrgðar einstaklingaeða lögaðila, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011, teldi nefndin að ákvæði 1.málsliðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga ættu ekki við um réttarstöðu vitnisinsfyrir nefndinni. Því erlýst í kröfunni að vegna nánar tilgreindra viðbragða vitnisins teljirannsóknarnefndin að vitnið hafi ekki orðið við ósk rannsóknarnefndar umskýrslutöku, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011. Því óskar sóknaraðili eftirþví að hann verði kvaddur fyrir dóm til skýrslutöku og til að svara spurningumnefndarinnar. Í kröfuvitnisins um að dómari víki sæti í málinu er vísað til g-liðar 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Almennt hafi verið litið svo á að þegardómari á aðild að dómsmáli séu allir dómarar við sama dómstól verði allirdómarar að víkja sæti á grundvelli vanhæfis, sbr. fyrrgreint ákvæðisakamálalaga eða sambærilegs ákvæðis í g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Fordæmi úr réttarframkvæmd styðji þá ályktun. Lítur vitniðsvo á að leggja verði stöðu Kjartans að jöfnu við að hann sé aðili að þessumáli. Niðurstaða Málþetta er rekið á grundvelli sérlaga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir. Einungiser óskað atbeina dómara til að vitnið gefi skýrslu fyrir dómi um þau atvik semrannsóknin sem Alþingi hefur ályktað að fram skuli fara, þar sem sóknaraðilitelur að skilyrðum 2. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga sé fullnægt. Dómara ereinungis ætlað að stýra þeirri skýrslutöku en kemur ekki að rannsókninni aðöðru leyti. Kjartan Bjarni Björgvinsson er skipaður héraðsdómari við samadómstól og undirritaður héraðsdómari. Honum hefur verið falið af forseta Alþingisá grundvelli laga nr. 68/2011 að stýra umræddri rannsókn. Hann á hins vegarenga hagsmuni tengda niðurstöðu þeirrar rannsóknar. Að teknu tilliti til þesssem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómara að ekki séu fyrir hendiatvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni undirritaðsdómara með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Kröfuvitnisins um að dómarinn víki sæti er því hafnað.ÚRSKURÐARORÐ: Hafnaðer kröfu vitnisins, A, um að dómarinn, Ásmundur Helgason, víki sæti í málinu.
|
Mál nr. 307/2007
|
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Örorka Tímabundin örorka Uppgjör Dráttarvextir Málshraði
|
Aðilar deildu um uppgjör skaðabóta vegna líkamstjóns sem A varð fyrir í vinnuslysi um borð í togara í eigu G hf. Ekki var fallist á að A hefði sýnt fram á óvenjulegar aðstæður við tekjuöflun hans síðustu þrjú árin fyrir slysið og því talið að leggja bæri viðmiðun 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til grundvallar við útreikning á varanlegri örorku hans en ekki reglu 2. mgr. sömu greinar. Einnig var á það fallist að G hf. hefði verið rétt að halda eftir staðgreiðsluskatti af bótum vegna tímabundins atvinnutjóns A. Þá var talið að við uppgjör bótanna hefði verið rétt á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að draga eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, sem A átti rétt á frá lífeyrissjóðum og Tryggingastofnun ríkisins, en fyrir lá að A hafði afsalað sér þeim bótum. Að lokum var því hafnað að dráttarvextir hefðu fallið á kröfuna fyrir uppgjörsdag 10. janúar 2005. Niðurstaða héraðsdóms um sýknu G hf. var því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. apríl 2007 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 23. maí sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 6. júní 2007. Endanlegar dómkröfur áfrýjanda eru að stefndi greiði aðallega 57.395.942 krónur með 4,5% ársvöxtum af 8.512.582 krónum frá 21. apríl 2002 til 1. júní 2003, en af 57.395.942 krónum frá þeim degi til 28. desember sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum nánar tilgreindum 24 innágreiðslum á tímabilinu frá 12. júlí 2002 til 19. október 2005 samtals að fjárhæð 28.312.524 krónur. Til vara krefst hann að stefndi greiði sér 53.030.308 krónur með 4,5% ársvöxtum af 8.512.582 krónum frá 21. apríl 2002 til 1. júní 2003 en af 53.030.308 krónum frá þeim degi til 28. desember sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum sömu innborgunum og í aðalkröfu. Til þrautavara krefst hann að stefndi greiði 38.792.581 krónu með 4,5% ársvöxtum af 8.512.582 krónum frá 21. apríl 2002 til 1. júní 2003 en af 38.792.581 krónu frá þeim degi til 28. desember sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum sömu innborgunum og í aðalkröfu. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi gerir ekki kröfur í málinu en styður kröfur og málflutning stefnda. Málsaðilar deila um uppgjör skaðabóta fyrir líkamstjón sem áfrýjandi varð fyrir í vinnuslysi 20. apríl 2002 um borð í togara stefnda, Ásbirni RE 50, þar sem hann var skipverji. Stendur ágreiningur þeirra um hvort miða beri ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku áfrýjanda við meðalatvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum, eða meta þær sérstaklega samkvæmt 2. mgr. sömu greinar, svo sem áfrýjandi krefst. Þá er ágreiningur um hvort áfrýjandi þurfi að sæta því að frá greiddum bótum fyrir tímabundna örorku hafi verið dregin fjárhæð sem svarar staðgreiðslu opinberra gjalda. Einnig er deilt um hvort draga beri frá bótakröfu áfrýjanda vegna varanlegrar örorku eingreiðsluverðmæti þeirra bóta sem áfrýjandi á rétt á úr almannatryggingum sem og 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris úr lífeyrissjóðum sem áfrýjandi á rétt á, en hann hefur með sérstökum yfirlýsingum afsalað sér rétti til þessara bóta. Að auki mótmælir áfrýjandi útreikningi réttargæslustefnda á fjárhæð þessara frádráttarliða. Að lokum greinir aðila á um upphafsdag dráttarvaxta. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun tjónþola metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en sá, sem fæst með því að beita aðalreglu 1. mgr. 7. gr. um meðalatvinnutekjur tjónþola sjálfs síðustu þrjú árin fyrir þann dag er tjón varð. Til þess að unnt sé að fallast á kröfu áfrýjanda um að beitt verði ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna um árslaun hans til ákvörðunar bóta verður hann að leiða líkur að því að aðstæður hans hafi á einhvern hátt verið óvenjulegar á viðmiðunartímabilinu að því er tekjuöflun varðar, þannig að annar mælikvarði teljist réttari en hans eigin tekjur. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi var samfellt í vinnu þessi þrjú ár við breytileg störf á sjó og landi og atvinnutekjur hans sveifluðust mikið þennan tíma. Verður ekki fallist á að hann hafi sýnt fram á að um óvenjulegar aðstæður hafi verið að ræða við tekjuöflun hans þessi ár, eins og skýra verður þessi orð í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest að því er þetta varðar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að réttargæslustefnda hafi verið rétt að halda eftir staðgreiðsluskatti af bótum vegna tímabundins atvinnutjóns áfrýjanda. Áfrýjanda ber við kröfugerð sína á hendur stefnda skylda til þess að takmarka tjón sitt. Í því felst að hann getur ekki afsalað sér bótum sem hann á óumdeildan rétt til úr hendi annarra en stefnda og þess í stað krafið stefnda um fjárhæð þeirra. Réttargæslustefndi aflaði útreiknings frá tryggingastærðfræðingi á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris þess sem áfrýjandi á rétt á frá lífeyrissjóðum og Tryggingastofnun ríkisins eftir að áfrýjandi hafði látið í té upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að reikna þetta út. Voru fjárhæðirnar dregnar frá bótum til áfrýjanda svo sem ráð er fyrir gert í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Áfrýjandi hefur ekki bent á sérstaka annmarka á þessum útreikningi. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um þetta ágreiningsefni málsaðila. Það var ekki fyrr en 1. desember 2004 að áfrýjandi lét réttargæslustefnda í té upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að unnt væri að reikna út eingreiðsluverðmæti framangreinds örorkulífeyris sem áfrýjandi átti rétt á. Réttargæslustefndi lét, svo sem fyrr sagði, reikna þetta út og lá útreikningur fyrir 27. desember 2004. Voru bætur síðan gerðar upp 10. janúar 2005. Með vísan til þess að úrvinnsla upplýsinga frá áfrýjanda var innan eðlilegra tímamarka verður ekki talið að dráttarvextir hafi verið teknir að falla á kröfuna á uppgjörsdeginum, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Talið verður að vafi hafi verið um skýringu á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga í málinu og verður málskostnaður fyrir Hæstarétti því felldur niður með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst rekstri málsins í héraði eftir að Hæstiréttur vísaði málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju með dómi 10. nóvember 2005 í máli nr. 178/2005, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 4355. Með vísan til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 var héraðsdómara rétt að synja málsaðilum um svo rúma fresti sem þeir fengu. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ara Sigurðssyni, kt. 240571-3239, Suðurgötu 91, Siglufirði, á hendur Granda hf., kt. 541185-0389, Norðurgarði 1, Reykjavík, og til réttargæslu, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var 28. janúar 2004. Upphaflegar dómkröfur stefnanda voru að hið stefnda félag yrði dæmt til að greiða stefnanda 61.634.888 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá slysadegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 25.911.730 krónum 10. janúar 2005. Þá var gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, þar sem hliðsjón yrði höfð af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og þeim kostnaði sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna málsins. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati réttarins. Til vara að dómkröfur stefnanda yrðu lækkaðar verulega og málskostnaður yrði í því tilviki felldur niður. Réttargæslustefndi gerði engar kröfur í máli þessu enda voru engar kröfur gerðar á hendur honum. Með dómi 27. apríl 2005 var stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.067.453 kr. ásamt tilgreindum dráttarvöxum og málskostnaði. Stefnandi skaut málinu til Hæstatéttar 29. apríl 2005 og krafðist þess aðallega að stefnda yrði gert að greiða sér 58.313.839 kr., en til vara 53.865.710 kr., en að því frágengnu 38.792.587 kr., allt með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 21. apríl 2002 til 28. desember 2003 en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum dró hann frá kröfum sínum nánar tilgreindar innborganir. Þá krafðist hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hafði verið veitt fyrir Hæstarétti. Stefndi krafðist aðallega sýknu af kröfu áfrýjanda, en til vara lækkunar á kröfu hans. Þá krafðist hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi gerði ekki kröfur í málinu fyrir Hæstarétti en studdi kröfur og málflutning stefnda. Með dómi Hæstaréttar 10. nóvember 2005 var héraðsdómurinn ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti var felldur niður en dæmt að gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti yrði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans að fjárhæð 200.000 kr. Á dómþingi í héraði 7. desember 2005 var flutningur málsins ákveðinn 3. mars 2006. Á dómþingi þann dag lagði stefnandi fram gjafsóknarleyfi, dags. 17. febrúar 2006, er takmarkað var við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Þá óskaði lögmaður stefnanda eftir því að flutningi málsins yrði frestað. Með samþykki lögmanns stefnda var málinu þá frestað til 3. maí 2006. Á dómþingi þann dag var af hálfu stefnanda óskað eftir að flutningi málsins yrði frestað þar sem lögmaður stefnanda hefði verið settur í mál í Hæstarétti þennan dag. Málinu var þá frestað til 18. september 2006. Á dómþingi 12. september 2006 var af hálfu stefnda óskað eftir að málflutningi, sem ákveðinn hafði verið 18. september 2006, yrði frestað þar sem lögmaður stefnda yrði ekki á landinu á þeim degi. Með samþykki lögmanns stefnanda var málflutningi þá frestað til 19. desember 2006. Á dómþingi 19. desember 2006 lagði lögmaður stefnanda fram „endanlegar“ dómkröfur stefnanda ásamt fimm öðrum skjölum til viðbótar, þar með talið málskostnaðayfirlit. Að loknum munnlegum flutningi var málið dómtekið að nýju sama dag. Dómkröfur stefnanda eru nú eftirfarandi: Aðallega að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 58.313.838 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum, af 52.561.981 krónu frá slysdegi 21. apríl 2002 til 1. júní 2003, og af 58.313.839 krónum frá þeim degi til 28. desember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum eftirgreindum innágreiðslum: Þann 12. júlí 2002 500.000 kr. Þann 19. júlí 2002 500.000 kr. Þann 1. ágúst 2002 694.708 kr. Þann 13. sept. 2002 300.000 kr. Þann 20. sept. 2002 221.591 kr. Þann 11. okt. 2002 586.074 kr. Þann 1. nóv. 2002 332.493 kr. Þann 29. nóv. 2002 220.856 kr. Þann 13. des. 2002 195.863 kr. Þann 20. des. 2002 100.833 kr. Þann 10. febr. 2003 250.000 kr. Þann 28. mars 2003 501.319 kr. Þann 1. maí 2003 10.988 kr. Þann 9. maí 2003 495.977 kr. Þann 11. júní 2003 500.000 kr. Þann 11. júlí 2003 750.000 kr. Þann 15. sept 2003 300.000 kr. Þann 17. nóv. 2003 300.000 kr. Þann 12. des. 2003 3.000.000 kr. Þann 19. nóv. 2004 500.000 kr. Þann 11. jan. 2005 16.426.481 kr. Þann 14. jan. 2005 104.534 kr. Þann 19. okt. 2005 1.067.453 kr. Þann 19. okt. 2005 453.354 kr. Til vara að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 53.865.710 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum, af 48.113.852 krónum frá 21. apríl 2002 til 1. júní 2003, en af 53.865.710 krónum frá þeim degi til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum þeim sömu innborgunum sem koma til frádráttar aðalkröfu. Til þrautavara að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 38.792.587 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum, af 33.040.729 krónum frá 21. apríl 2002 til 1. júní 2003, en af 38.792.587 krónum frá þeim degi til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum þeim sömu innborgunum sem koma til frádráttar aðalkröfu. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati réttarins. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í máli þessu enda eru engar kröfur gerðar á hendur honum. Helstu málavextir eru að stefnandi lenti í vinnuslysi við störf sín um borð í togara stefnda, Ásbirni RE-50, 20. apríl 2002. Er slysið varð kveðst hann hafa verið búinn að starfa í um átta mánuði á togaranum, sem er í eigu stefnda. Við skýrslutöku af atvikinu hjá lögreglustjóranum í Reykjavík 27. maí 2002 kvaðst stefnandi umræddan dag hafa verið við vinnu neðst í lest togarans, er staddur var skammt sunnan við landið. Lestinni sé skipt í þrjár hæðir og fiskikör á öllum hæðunum. Á efstu hæðinni séu körin tóm en ís í körunum sem neðar eru. Kör þessi séu um 45-50 kg að þyngd þegar þau eru tóm. Hafi hann verið að moka ís úr kari í gólfhæð neðst í lestinni í önnur kör fyrir framan sig. Skyndilega, og honum að óvörum, hafi tómt fiskikar hrapað niður af efstu hæðinni og lent fyrst á honum ofarlega á mjóhryggnum en síðan hafi mesta höggið komið nokkru neðar eða niður við mjaðmir. Kvaðst hann strax hafa misst andann og dofnað niður mjöðm og vinstri fót, tapað tilfinningaskyni. Hafi hann verið ófær um að komast af sjálfsdáðum upp úr lestinni, en tveimur til þremur tímum síðar hafi honum verið hjálpað upp og þá fyrst tilkynnt skipstjóranum hvað gerst hafði. Þá hafi hann fengið verkjatöflur sem haldið hafi niðri mestu verkjunum þar til komið var í land sólarhring síðar. Jón Steindórsson, er var við vinnu í lest með stefnanda er stefnandi slasaðist, gaf skýrslu um atburðinn hjá lögreglunni 11. júní 2002. Hann kvað þá hafa verið fjóra að starfi í lestinni. Ágætis veður hafi verið og lítill veltingur en mikið fiskirí og hefði vinna þurft að ganga mjög hratt fyrir sig í lestinni við að setja fiskinn í kör og ísa. Færa hefði þurft færiband, sem færir fiskinn upp í kör, allt upp í fjórðu karahæð. Til að færa færibandið hafi þeir þurft að reisa upp tómt kar, sem var í efstu röð eða fjórðu karahæð. Jón sagði, að skömmu eftir þessar forfæringar og við vinnu við að ísa fiskinn, hafi stefnandi staðið í neðsta karinu við að moka ís en sjálfur hafi hann staðið til hliðar við stefnanda en snúið baki í hann. Ekki hafi hann orðið var við neitt óeðlilegt fyrr en hann heyrði stefnanda hrópa og kar falla. Hafi hann litið við og séð að karið, sem þeir reistu við, hafði fallið úr efstu hæð og á stefnanda. Karið, sem féll á stefnanda, kvað Jón vera um 50 kg að þyngd og fallið hafi verið um 2 til 3 metrar. Jón sagði að enginn sérstakur hafi verið stjórnandi í lestinni, um samvinnu reyndra manna hafi verið að ræða. Venja væri að reisa kar upp á rönd þegar færibandið er fært til, enda ekki annað hægt þegar þröngt er orðið í lestinni. Bogi Jónsson bæklunarskurðlæknir greindi stefnanda samkvæmt læknisvottorði, dags. 9. júlí 2002, með brjósthryggstognun og mjóbakstognun og segir í vottorðinu: Hann er kominn með viðvarandi einkenni tognunar frá allri hryggsúlunni neðan háls en sérstaklega hryggjartinda 6,7,8,9 og 10 liðar brjósthryggjar og virðist jafnvel vera aukið bil milli hryggtinda þar. Hann er ennþá slæmur og sýnir engin merki um bata og telst hann því vera óvinnufær til sjós eftir þetta slys. Ekki er búist við að þessi tognunareinkenni lagist með tímanum þannig að hann geti stunda sjómennsku aftur. Hann tekur stöðugt verkjalyf (Tramol) vegna verkja. Af hálfu stefnanda segir að hann hafi ekki treyst sér á sjóinn aftur né heldur til annarrar vinnu í landi frá slysdegi. Hafi hann verið lagður inn á Reykjalund til endurhæfingar tímabilið 23. september til 15. nóvember 2002. Í vottorði þaðan sé lýst verkjum neðst í brjóstbaki og mjóbaki og verkjaleiðni niður í hné, kálfa og jafnvel eistu. Verkirnir séu viðvarandi en gangi í bylgjum og mikill dagamunur á þeim. Verkirnir hafi truflað svefn. Sneiðmynd af lendhrygg hafi sýnt væga hryggskekkju (scoliosirs og kyphosis). Liðbolur L1 og Th12 hafi verið aðeins fleyglaga og óregla í endaplötum þeirra ásamt nabbamyndunum á liðbrúnum. Einnig hafi verið óregla á endaplöntum á bilinu L1/L2 og nabbamyndanir þar. Breytingarnar hafi verið taldar samrýmast vaxtartruflun í randkjörnum (Mb. Scheuermann). Engin örugg merki hafi verið um brot. Á Reykjalundi hafi stefnandi farið í gegnum fræðslu- og þjálfunarprógramm verkjateymisins. Auk þess hafi verið greindur hjá honum verulegur kvíði og þunglyndi. Reynt hafi verið að ná árangri með lyfjum. Við útskrift hafi verkir mjög lítið breyst en eitthvað hafi stefnandi lært af bjargráðum til þess að draga úr verkjaupplifun. Stefnandi leitaði til Kristófers Þorleifssonar geðlæknis um meðferð á þunglyndi. Í læknisvottorði Kristófers segir m.a.: Ari kom til mín í viðtal og skoðun 11. febrúar 2003 og hann greindi mér frá því, að áður en hann varð fyrir vinnuslysinu þann 20. apríl 2002 hafi hann verið algerlega andlega og líkamlega hraustur. Verið kátur og glaður og ekki þjáðst af kvíða, þunglyndi né svefntruflunum. Hafði stundað margvíslegar íþróttir, en við slysið hefði orðið gjörbreyting á hans lífi. ... Álit: Ari Sigurðsson er í dag haldinn djúpu þunglyndi í kjölfar vinnuslyss sem hann varð fyrir þann 20. apríl 2002. Ljóst er að þunglyndiseinkenni hafa farið vaxandi frá því hann slasaðist. Þrátt fyrir meðferð á Reykjalundi og endurhæfingu í tæpa tvo mánuði hefur ástand ekki lagast. Hann fékk litla bót á verkjum þar. Þrátt fyrir þunglyndismeðferð hafa þunglyndiseinkenni heldur vaxið en minnkað. Hann er í dag vegna þunglyndis auk verkjanna alls ófær til allra starfa. Það er ljóst að hið djúpa þunglyndi sem Ari þjáist af er bein afleiðing af nefndu vinnuslysi. Nauðsynlegt er að veita Ara meiri og betri meðferð við þunglyndinu. ... Ljóst er þó, að fái Ari ekki bót á sínu verkjavandamáli, er viðbúið að hann muni stríða áfram við viðvarandi alvarlegt þunglyndi. ... Þó svo að þunglyndið lagist er óvíst hvort Ari nái vinnufærni á ný og eins og útlitið er í dag bendir flest til þess að hann verði um ókomna tíð ófær til flestra starfa. Ari er í dag haldinn mjög djúpu og alvarlegu þunglyndi og hefur það ástand varað lengi. fram til þessa hafa meðferðartilraunir gegn þunglyndinu ekki borið árangur. Óljóst er hvort frekari meðferðartilraunir beri árangur, óljóst hvort ástand kann að batna, haldast óbreytt eða jafnvel versni. Réttargæslustefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., og lögmaður stefnanda óskuðu eftir mati læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Guðmundar Björnssonar á afleiðingum vinnuslyssins fyrir stefnanda. Í svokallaðri Bráðabirgðamatsgerð, dags. 17. mars 2003, segja þeir undir fyrirsögninni Almenn bráðabirgðaniðurstaða: Ekki hefur enn tekist að vinna bug á miklu verkjavandamáli Ara eftir baktognunina. Þó er eins og stendur ekki síður alvarlegt í hans máli hversu illa hann er haldinn af þunglyndi. Geðlæknir hans er enn með hann í meðferð sem gengur hægt. Í ljósi þessa telja matsmenn að ótímabært sé að ljúka matsgerð vegna afleiðinga slyssins og telja að bíða þurfi lokavottorðs geðlæknis að lokinni meðferð sem gæti tekið að minnst kosti ½ ár ennþá. Með bréfi til héraðsdóms 8. október 2003 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta líkamlegar og andlegar afleiðingar áverka er hann varð fyrir í vinnuslysinu. Óskað var eftir að einn læknir og einn lögfræðingur yrðu til þess kvaddir. Þann 24. sama mánaðar voru Torfi Magnússon taugalæknir og Páll Sigurðsson prófessor tilkvaddir af réttinum. Matsgerðin er dagsett 25. nóvember 2003, en var lögð fram í dómi 5. febrúar 2004. Þar segir undir fyrirsögninni Niðurstöður: 1. Matsmenn telja líklegt að einkenni matsbeiðanda í formi verkja, skertrar hreyfifærni og geðrænna einkenna, verði viðvarandi lengi enn og að hann muni að minnsta kosti um talsverða framtíð þurfa að nota bæði verkjalyf og þunglyndislyf. 2. Matsmenn telja að eftir dvölina á St. Fransiskusspítalanum um mánaðamótin maí-júní 2003 hafi ekki verið að vænta frekari bata og á þeim tíma hafi stöðugleikapunkti verið náð. Á þessu tímabili var matsbeiðandi rúmliggjandi meðan hann lá á Reykjalundi frá 23. september til 15. nóvember 2002, og meðan á dvölinni á St. Fransiskusspítalanum stóð, í fjórar vikur, í maí 2003. Veikindatímabil matsbeiðanda er því alls í 13 mánuði, þar af var hann rúmliggjandi í 11 vikur. 3. Með hliðsjón af leiðbeiningum í staðli Tryggingastofnunar ríkisins er niðurstaða matsmanna að fjöldi stiga nægi til þess að matsbeiðandi verði metinn til 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins. 4. Með hliðsjón af miskatöflum, sem gilda skv. dönsku skaðabótalögunum, meta matsmenn miska matsbeiðanda 40% - fjörutíu stig. 5. Við mat á miska með hliðsjón af töflum örorkunefndar um miskastig telja matsmenn, að varanlegur miski matsbeiðanda , sbr. 4. gr. skaðabótalaga, sé réttilega metinn 40% - fjörutíu stig. 6. Varanleg örorka matsbeiðanda á grundvelli 5. gr. skaðabótalaga er, að áliti matsmanna, 60% - sextíu stig. Með bréfi 28. nóvember 2003 krafði stefnandi réttargæslustefnda um bætur vegna slyssins, samtals með lögmannskostnaði o.fl. að fjárhæð 70.633.053 kr. Í matsgerð á afleiðingum umrædds vinnuslyss stefnanda, er Jónas Hallgrímsson læknir og Guðmundur Björnsson læknir unnu og dags. er 3. mars 2004, segir m.a.: Tímabundið atvinnutjón: Tímabundið atvinnutjón er talið vera 100% tímabilið 21.04.2002 30.05.2003 þegar Ari útskrifaðist af sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Þjáningar: Þjáningatímabil er talið vera 21.04.2002 til 30.05.2003 og á þeim tíma var Ari rúmliggjandi á sjúkrastofunum í 11 vikur. Stöðugleikapunktur er settur 01.06.2003 eða daginn eftir útskrift af sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Varanlegur miski: Varanlegur miski er metinn 40% á grundvelli atriða sem er getið í kaflanum almenn niðurstaða og er bæði tekið tillit til stoðkerfiseinkenna og geðlægra einkenna. Varanleg örorka: Matsmenn telja að Ari verði framvegis ófær til starfa á sjó. Hann er lærður þjónn og ætti að geta unnið léttari störf í landi á því sviði en matsmenn telja óraunhæft að halda annað en að hann ætti að geta unnið sig eitthvað út úr þeim þunglyndisvandamálum sem hann nú hefur ef hann nýtur áframhaldandi geðlæknismeðferð. Heldur er meiri óvissa um framvindu stoðkerfisvandamála hans. Í ljósi þessa telja matsmenn að Ari hafi misst um það bil helming af fyrri starfsorku sinni til tekjuöflunar Varanleg örorka Ara vegna slyssins er metin 50%. Á dómþingi 18. mars 2004 óskuðu stefndu eftir yfirmati og á dómþingi 14. maí 2004 voru þau Sverrir Bergmann taugalæknir, Stefán Yngvason endurhæfingarlæknir og Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómslögmaður kvödd til að framkvæma hið umbeðna mat. Og á dómþingi 10. nóvember 2004 lögðu stefndu yfirmatsgerðina fram. Niðurstaða hennar var í stuttu máli sú að varanlegur miski matsþola samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 teldist vera 40% - fjörutíu stig, en varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 teldist vera 60% - sextíu stig. Tölulega sundurliðaði stefnandi bótakröfu sína upphaflega þannig: 1. Þjáningabætur: Rúmliggjandi 77 d x 2000 154.000 kr. Án þess að vera rúmliggjandi 313 x 960 300.480 kr. 2. Miskabætur: 5.511.000 x 75% 4.133.250 kr. 3. Bætur fyrir varanlega örorku: 6.217.060 x 106% x 12,595 x 60% 51.295.300 kr. 4. Tímabundin örorka: 5.751.858 kr. Samtals 61.634.888 kr. Tölulega útlistaði stefnandi nú aðalkröfu sína þannig: Þjáningabætur: Rúmliggjandi 77d x 1.870 143.990 kr. Ekki rúmliggjandi 313 x 1010 316.130 kr. Miskabætur: 5.751.500 x 40% 2.300.600 kr. Bætur fyrir varanlega örorku: 6.217.060 x 106% x 12.595 x 60%= 49.801.261 kr. Tímabundin örorka 5.751.858 kr. Samtals 58.313.839 kr. Tölulega útlistaði stefnandi nú varakröfu sína þannig: Þjáningabætur: Rúmliggjandi 77d x 1.870 143.990 kr. Ekki rúmliggjandi 313 x 1010 316.130 kr. Miskabætur: 5.751.500 x 40% 2.300.600 kr. Bætur fyrir varanlega örorku: 5.661.767 x 106% x 12.595 x 60%= 45.353.132 kr. Tímabundin örorka 5.751.858 kr. Samtals 53.865.710 kr. Tölulega útlistaði stefnandi nú þrautavarakröfu sína þannig: Þjáningabætur: Rúmliggjandi 77d x 1.870 143.990 kr. Ekki rúmliggjandi 313 x 1010 316.130 kr. Miskabætur: 5.751.500 x 40% 2.300.600 kr. Bætur fyrir varanlega örorku: 4.082 x 12.363 x 60%= 30.280.009 kr. Tímabundin örorka 5.751.858 kr. Samtals 38.792.587 kr. Stefnandi byggir á því að bætur fyrir þjáningar séu grundvallaðar á matsgerðinni [frá 25. nóvember 2003] og 3. gr. skaðabótalaga. Bætur fyrir miska kveðst stefnandi byggja á matsgerðinni og 4. gr. skaðabótalaga. Hann kveðst aðallega gera kröfu um að miski hans verði miðaður við 75% örorku, þ.e. staðal samkvæmt 2. mgr. 12. gr. almannatryggingalaga. Staðall þessi mæli þá færnisskerðingu sem hann hafi orðið fyrir vegna slyssins. Hann sé reistur á alþjóðlegum skilgreiningum á örorku sem tryggingafélög hér á landi séu bundin af samkvæmt alþjóðlegum skilmálum er Ísland hafi undirgengist. Í 4. gr. skaðabótalaga segi að einnig eigi að miða miska við þá erfiðleika sem áverkarnir valdi viðkomandi tjónþola. Miskatöflur mæli ekki slíka erfiðleika, sem verði því að meta sérstaklega. Þar komi staðall almannatryggingalaga til hjálpar, en hann hafi fulla lagastoð og sé byggður á alþjóðlegum skilgreiningum. Til vara kveðst hann byggja á að miskinn sé 40%. Bætur fyrir varanlega örorku kveðst stefnandi byggja á því að hafa ráðið sig í vinnu hjá stefnda, Granda hf., haustið 2001. Hafi hann verið ráðinn á skipið Ásbjörn RE-50 í september 2001 og verið skipverji á skipinu í 3 mánuði og 20 daga af árinu 2002 er hann slasaðist. Á þeim tíma hafi hann samkvæmt skattframtali haft 3.457.288 krónur í laun. Samkvæmt launamiðum frá réttargæslustefnda hafi brúttólaun hans með staðgengilslaunum til áramóta numið 6.217.060 krónum sem hann miði við sem árslaun. Þetta sé réttur mælikvarði samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem hann hafi, svo sem skattskýrslur staðfesti, verið í vinnu hjá ýmsum aðilum og haft rokkandi tekjur fyrir slysið. Til vara krefst hann þess að miðað verði við tekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið, sem hafi verið 4.209.506 krónur árið 1999, hækkun skv. launavst. 4.588.361 króna, 2.794.494 krónur árið 2000, hækkun skv. launavst. 2.962.163 krónur, og forskráðar tekjur 1.901.082 krónur árið 2001, hækkun skv. launavst. 1.958.114 krónur, samtals 9.508.638 krónur eða meðaltekjur 3.170.000 krónur. Bætur fyrir tímabundna örorku kveðst stefnandi byggja á því að samkvæmt bráðabirgðamatsgerð 17. mars 2003 hafi áverkar hans ekki verið komnir í jafnvægi á þeim tíma og þar ályktað að læknismeðferð taki að minnsta kosti hálft ár til viðbótar. Eigi hann því rétt til staðgengilslauna til 1. júní 2003. Einnig vísar hann til þess að dómkvaddir matsmenn hafi ályktað að stöðugleikapunkti hafi verið náð um mánaðamótin maí-júní 2003. Í sambandi við kröfu um bætur fyrir tímabundna örorku krefst stefnandi að miðað verði við laun sem staðgengill hans hafi haft eða hásetahlut á Ásbirni RE-50 á tímabilinu 21. júní 2002 til 1. júní 2003. Þennan tíma hafi hann verið óvinnufær og ekki fengið nokkra greiðslu frá stefnda. Staðgengilslaun hans fram að áramótum 2002/2003 hafi verið 2.979.912 krónur, en eftir áramótin og til 1. júní 2003 3.177.243 krónur eða samtals 6.147.155 krónur. Af þeirri fjárhæð beri að draga greidda tryggingu og orlof að fjárhæð 405.297 krónur og verði krafan þannig 5.751.858 krónur. Ekki megi lögum samkvæmt skerða þessa fjárhæð með afdreginni staðgreiðslu eða vegna annarra skatttengdra atriða eða atriða af svipuðum toga. Á því er byggt af hálfu stefnanda að hann hafi afsalað sér bótum frá Tryggingastofnun ríkisins og Lífeyrissjóði sjómanna. Dómkröfur hans verði því ekki skertar á grundvelli bóta frá þeim. Stefndi byggir á því að hafa greitt stefnanda skaðabætur að fullu fyrir það tjón sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi við störf sín um borð í Ásbirni RE-50 þann 20. apríl 2002. Stefndi byggir á því að útreikningur stefnanda á þjáningabótum vegna rúmlegu sé rangur. Fjárhæð þjáningabóta fyrir hvern dag eigi að nema 1.790 kr. (1300* 4522/3282). Þá beri að lækka þjáningabætur með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Kröfu um lækkun miskabóta byggir stefndi á því að um mat á varanlegum miska skuli fara eftir 4. gr. skaðabótalaga og engin heimild að lögum sé fyrir því að víkja ákvæðum 4. gr. til hliðar. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laganna skuli örorkunefnd semja töflur um miskastig. Þegar varanlegur miski er metinn sé höfð hliðsjón af töflum örorkunefndar að því marki sem unnt er, en til fyllingar þeim sé mati hagað þannig að samræmi náist. Ólíkar forsendur liggi til grundvallar staðli Tryggingastofnunar ríkisins. Kröfu um lækkun á bótum fyrir varanlega örorku byggir stefndi á því að við útreikning bóta verði tekjur stefnanda sjálfs, eins og þær eru tilteknar á skattframtölum síðustu þrjú almanaksár fyrir slys, lagðar til grundvallar, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og að árslaun ákveðin á grunni 1. mgr. 7. gr. gefi ranga eða ósanngjarna mynd af framtíðartekjum hans. Útreikningum stefnanda á verðlagsbreytingum á viðmiðunartekjum mótmælir stefndi sérstaklega enda sé ekki tekið fram við hvaða vísitölustig er miðað. Þá byggir stefndi á því að draga beri frá bótum vegna varanlegrar örorku eingreiðsluverðmæti þeirra bóta er stefnandi á rétt á úr almannatryggingum sem og 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, sem hann á rétt til úr lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Vísað er til þess að stefnanda beri samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar að takmarka tjón sitt. Honum sé því skylt að þiggja þær greiðslur, sem hann á rétt til frá almannatryggingum sem og úr lífeyrissjóði, vegna afleiðinga slyssins. Telji dómurinn að ákvarða eigi bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, byggir stefndi á, að í öllu falli beri aldrei að ákvarða árslaun hærri en hámark skv. 4. mgr. 7. gr. kveður á um. Stefndu mótmæla kröfu um tímabundið atvinnutjón. Stefnandi hafi þegar fengið greiddar bætur vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 3.640.248 krónur auk kauptryggingar og orlofs að fjárhæð 405.297 krónur. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir frekari tekjumissi en þegar hefur verið bættur. Því er mótmælt að miða skuli tímabundið tekjutap við staðgengilslaun. Stefnandi hafi ekki verið fastráðinn hjá stefnda og legið hafi fyrir að hann yrði ekki ráðinn til afleysinga á Ásbirni RE-50 sumarið 2002 eða um haustið. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að fara í allar veiðiferðir skipsins. Stefndu byggja á því að frá greiðslum vegna tímabundins atvinnutjóns beri að draga dagpeninga og aðrar bætur frá opinberum tryggingum sem og 60% af greiðslum úr lífeyrissjóði og greiðslum úr sjúkrasjóði samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skaðbótalaga. Stefndu vísa til þess að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón séu skattskyldar samkvæmt 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón falli ekki undir 2. tl. 28. gr. laganna. Réttargæslustefnda beri því að halda eftir lögboðnum afdrætti opinberra gjalda af greiðslum vegna tímabundins atvinnutjóns með vísun til laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Samkvæmt 3. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 teljist skaðabætur vegna atvinnutaps eða launamissis laun samkvæmt lögunum. Afdráttur opinberra gjalda af launum eigi að fara fram, skv. 16. gr. laga nr. 45/1987, þegar laun eru borguð út eða færð launamanni til tekna vegna ákveðins greiðslutímabils. Gunnar Atli Överby gaf skýrslu símleiðis fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði verið samskipa stefnanda þegar stefnandi slasaðist á Ásbirni RE-50. Kvaðst hann hafa verið á skipinu í nokkur ár áður en slysið varð. Aðspurður kvaðst hann telja að stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið. Hann kvaðst hafa stundað sjó í rúm þrjátíu ár og aldrei fengið skriflega pappíra um fastráðningu á skip en talið sig fastráðinn þegar hann var búinn að vera nokkrar vikur án þess að vera sendur í land. Gunnar sagði að veiðitúrum á Ásbirni RE-50 hafi verið þannig hagað að veiðitúrinn hafi verið frá tveimur sólahringum upp í viku. Stoppað hafi verið í tvo til þrjá daga í landi eftir aðstæðum. Ekki hafi það fyrirkomulag verið tíðkað að skipsmenn tækju ákveðin frí á ákveðnum fresti, t.d. annan eða þriðja hvern túr. Hann sagði að lausráðnir menn hafi verið á skipinu er komu og fóru, en stefnanda taldi hann ekki hafa verið einn af þeim. Hann kvað sumarfrí hafa verið tekið þegar skipið fór í slipp í um það bil mánaðartíma. Gunnar sagði að mjög hafi verið sótt í að vera í skipsplássi á Ásbirni RE-50, menn hefðu haft góðar tekjur þar. Aðspurður sagði Gunnar að ekki hafi tíðkast á Ásbirni RE-50 að menn tækju svokallaða frítúra, menn hafi tekið frí eftir aðstæðum og þörfum. Hann kvaðst ekki muna eftir að stefnandi hafi farið í land á meðan hann var samskipa stefnanda. Hann kvaðst sjálfur ekki hafa sleppt nema einum til tveimur túrum á ári enda hafi verið góð frí á milli, stoppað yfir sumartímann og stuttar veiðiferðir, skipið hafi aflað mikið á stuttum tíma og menn fengið tveggja til þriggja daga frí á milli túra. Björn Magnússon gaf skýrslu símleiðis fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði farið einn túr á Ásbirni RE-50, verið lausráðinn og farið túrinn fyrir stefnanda. Hann kvaðst hafa ætlað að stefnandi væri fastráðinn á skipinu. Skipstjórinn á Ásbirni RE-50 hafi haft samband við hann og spurt hann hvort hann gæti farið túrinn fyrir stefnanda. Ályktunarorð: Bótafjárhæð stefnanda samkvæmt útreikningi réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., er samtals 25.911.730 kr. Þetta er jafnframt sú fjárhæð sem stefnandi viðurkennir að hafa fengið greidda upp í stefnukröfu sína ekki síðar en 10. janúar 2005. Samkvæmt því hefur stefnandi fengið greiddar 460.120 kr. í þjáningabætur upp í kröfu um þjáningabætur að fjárhæð 454.480 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 2.300.600 kr. í miskabætur upp í kröfu um miskabætur að fjárhæð 4.133.250 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 17.686.871 kr. upp í kröfu um bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 51.295.300 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 3.784.197 kr. upp í kröfu um bætur fyrir tímabundna örorku að fjárhæð 5.751.858 kr. með 4,5% ársvöxtum frá slysdegi 20. apríl 2002 til 28. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá hefur stefnandi fengið greiddar 1.679.942 kr. upp í framangreinda kröfu um vexti. Samkvæmt þessu verður að ætla að stefnandi hafi að fullu fengið greidda kröfu sína um þjáningabætur. Varanlegur miski stefnanda var bæði af dómkvöddum matsmönnum og dómkvöddum yfirmatsmönnum metinn fjörutíu stig. Ekki er deilt um að 2.300.600 kr. séu fullar bætur stefnanda fyrir varanlegan miska, þegar bætur þessar eru byggðar á niðurstöðu matsmanna. Kröfu stefnanda um að miða eigi bætur fyrir varanlegan miska við staðal samkvæmt 2. mgr. 12. gr. almannatryggingalaga, eða 75% örorku, fær ekki stoð í gildandi skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Stefnandi telur að við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku hans vegna slyssins eigi skv. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 að taka mið af brúttólaunum hans með staðgengilslaunum árið 2002, alls að fjárhæð 6.217.060 kr., enda megi telja allar líkur fyrir því, að hann hefði verið skipverji á Ásbirni RE-50 til frambúðar, hefði hann ekki orðið fyrir slysinu 20. apríl 2002. Til vara gerir stefnandi kröfu um að miðað verði við tekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið eftir reglum 1. mgr. 7. gr. sömu laga, samtals 9.508.638 kr., eða meðaltekjur 3.170.000 kr. Fallist verður á með stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt fram á óvenjulegar aðstæður er með réttu kalli á annan mælikvarða um líklegar framtíðartekjur stefnanda en leiðsögn ákvæðis 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga mælir fyrir um. Réttargæslustefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., reiknar með hærri meðaltekjum stefnanda síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið en stefnandi miðar sjálfur við í varakröfu sinni um bætur fyrir varanlega örorku, eða 4.082.074 kr. Þá hefur stefnandi ekki hnekkt útreikningum tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris stefnanda er liggur fyrir í málinu. Verður því að telja að stefnandi hafi fengið fullar bætur með þeim greiðslum sem hann hefur þegar tekið á móti frá tryggingarfélaginu fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 19/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja. Ekki var gerður skriflegur samningur við stefnanda um skipsrúm og hefur stefndi ekki með öðrum hætti sýnt fram á að stefnandi hafi verið lausráðinn. Verður því að telja að stefnandi hafi verið fastráðinn á skipið. Full laun stefnanda samkvæmt launaseðlum frá 22. apríl 2002 til 31. maí 2003 eru 7.020.297 kr. Ekki er tölulegur ágreiningur um að frá þeirri fjárhæð dragast 2.168.647 kr. samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993. Þá hefur stefnandi þegar fengið greiddar 4.851.634 kr. fyrir tekjutap vegna tímabundins atvinnutjóns. Samkvæmt 2. tl. 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 90/2003, teljast skaðbætur vegna tímabundins atvinnutjóns til tekna. Skylda réttargæslustefnda til að halda eftir staðgreiðslu af þeim bótum byggist á 15. og 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, en samkvæmt 7. gr. þeirra laga telst réttargæslustefndi til launargreiðanda, sbr. 3. og 7. tl. 5. gr. laganna. Með vísun til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, er fallist á með stefnda að draga beri frá bótakröfu stefnanda á hendur stefnda vegna varanlegrar örorku eingreiðsluverðmæti þeirra bóta, sem stefnandi á rétt á úr almannatryggingum sem og 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris úr Lífeyrissjóði sjómanna sem stefnandi á rétt á, enda þótt hann hafi með sérstökum yfirlýsingum afsalað sér rétti til þessara bóta. Með einhliða yfirlýsingum í þessa veru getur stefnandi ekki haft áhrif á rétt sinn til frekari skaðabóta úr hendi stefnda. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu bera skaðabótakröfur dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Þá segir að dómstólar geti þó, ef sérstaklega stendur á, ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Stefnandi sendi síðustu upplýsingar til réttargæslustefnda um réttindi sín hjá lífeyrissjóðum 1. desember 2004, en þær upplýsingar voru nauðsynlegar til að bætur yrðu gerðar upp með réttum hætti að teknu tilliti til frádráttarliða, sbr. 2. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Upphafsdagur dráttarvaxta verður því talinn 1. janúar 2005. Samkvæmt framansögðu verður talið að réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda fullar bætur með lokagreiðslum sínum til stefnanda í janúar 2005. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Grandi hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ara Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutnings-þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 273.500 krónur.
|
Mál nr. 609/2008
|
Ökuréttarsvipting
|
X var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Var brot X talið varða við 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt álitsgerð rannsóknastofu HÍ fannst tetrahýdrókannabínólsýra í þvagi X en hið virka efni í kannabis, tetrahýdrókannabínól, fannst ekki í blóði hans. Þessi niðurstaða benti til þess að X hefði ekki verið undir áhrifum fíkniefna við akstur í umrætt sinn. Þá bar X því við hjá lögreglu að hann hefði ekki neytt fíkniefna í nokkrar vikur áður en hann var stöðvaður af lögreglu. Í héraðsdómi var X sakfelldur og dæmdur til greiðslu sektar en tilefni þótti til að beita undanþáguheimild í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga og svipta hann ekki ökurétti. Í dómi Hæstaréttar sagði að í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga væri undantekningarákvæði þar sem fram kæmi að sleppa mætti sviptingu ökuréttar vegna brota á ákvæðum 1. mgr. 45. gr., sbr. 2. mgr. þeirrar greinar, og 45. gr. a ef sérstakar málsbætur væru og ökumaður hefði ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Var ágreiningsefnið fyrir Hæstarétti hvernig túlka ætti framangreint undanþáguákvæði og hvort það gæti átt við í tilviki X. Taldi Hæstiréttur að túlka yrði orðalagið „sérstakar málsbætur“ í greindu ákvæði þannig að undir þær gætu fallið þau atvik þegar ökumanni er refsað á grundvelli 45. gr. a en efni sem finnst eingöngu í þvagi hefur sannanlega ekki haft áhrif á hæfni til aksturs, langt var síðan fíkniefna var neytt og ekkert var athugavert við akstur ákærða. Þá var uppfyllt í málinu það skilyrði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga að X hafði ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. september 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um sakfellingu og refsingu verði staðfest, en að ákærði verði dæmdur til að sæta sviptingu ökuréttar og greiðslu sakarkostnaðar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms og greiðslu málsvarnarlauna. I Með lögum nr. 66/2006 um breytingu á umferðarlögum nr. 50/1987 var meðal annarra breytinga bætt við lögin nýrri grein, 45. gr. a, þar sem tekin voru af öll tvímæli um að algert bann væri við því að stjórna eða reyna að stjórna ökutæki ef ólögleg ávana- og fíkniefni mældust í blóði eða þvagi viðkomandi. Til samræmis var gerð breyting á 102. gr. umferðarlaga sem lýtur að sviptingu ökuréttar. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram að sömu reglur eigi að meginstefnu við um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og gildi um akstur undir áhrifum áfengis. Í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga er svohljóðandi undantekningarákvæði: „Ef sérstakar málsbætur eru og ökumaður hefur ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður má sleppa sviptingu ökuréttar vegna brota á ákvæðum 1. mgr. 45. gr., sbr. 2. mgr. þeirrar greinar, eða 45. gr. a.“ Í athugasemdum með frumvarpi því er síðar varð að lögunum kemur fram að líta beri til alvarleika brots og magns vínanda eða ávana- og fíkniefna í blóði og þvagi við ákvörðun sviptingartíma. „Er með þessum hætti gefið ákveðið svigrúm til viðurlagaákvörðunar með tilliti til þessa þátta svo sanngjarnt sé og eðlilegt með hliðsjón af atvikum máls í hvert sinn.“ Í máli þessu er ágreiningsefnið hvernig túlka eigi framangreint undanþáguákvæði og hvort það geti átt við í tilviki ákærða. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt að um undanþáguheimild sé að ræða sem beri að skýra þröngt. Markmið breytingarlaganna hafi verið að lögbinda sönnunarreglu í því skyni að auka umferðaröryggi. Er vísað til dómaframkvæmdar og þess að almenn og sérstök varnaðaráhrif styðji að ákærði verði sviptur ökurétti. Af hálfu ákærða er á því byggt að með því að efnið hafi aðeins mælst í þvagi og margar vikur hafi verið liðnar frá neyslu þess, þá hafi hann verið allsgáður og því í raun ekki verið ófær um að aka bifreið og hann hafi ekki vitað að efnið mældist enn í líkama hans. Líta beri til 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár í þessu samhengi. Ekkert hafi verið athugavert við aksturinn. Falli það undir sérstakar málsbætur að ökumaður hafi í raun verið hæfur til aksturs og vegna þess langa tíma sem liðinn var frá neyslu efnisins hafi hann verið grunlaus um að rannsókn á þvagi myndi leiða til þess að ólöglegt efni væri í líkama hans. Þá hafi hann ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. II Í 1. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 45. gr. a umferðarlaga er lagt bann við því að stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki undir áhrifum annars vegar áfengis og hins vegar ávana- og fíkniefna. Í 2. og 3. mgr. 45. gr. er það skilgreint með vísan til magns áfengis í blóði eða í lofti sem hann andar frá sér hvenær ökumaður er ekki talinn geta stjórnað ökutæki örugglega og hvenær hann telst óhæfur til að stjórna ökutæki. Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. a telst ökumaður hins vegar vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega ef ávana- og fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði mælast í blóði eða þvagi. Af athugasemdum með áðurgreindu frumvarpi er ljóst að það var ákvörðun löggjafans að skilgreint mæligildi í blóði eða þvagi ökumanns væri 0 (núll) og sakfelling skyldi því óháð því hvort ökumaður væri í raun undir áhrifum vímuefna við akstur. Það efni sem mældist í þvagi ákærða var tetrahýdrókannabínólsýra. Í dómi Hæstaréttar 19. júní 2008 í máli nr. 254/2008 er því slegið föstu að efni þetta sé óvirkt umbrotsefni tetrahýdrókannabínóls en meðferð og vörslur allra „isomer þess og afleiður“ séu samkvæmt 2. mgr. 2. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni óheimil á íslensku yfirráðasvæði. Að slíkt efni finnist í blóði eða þvagi ökumanns sé, samkvæmt ákvörðun löggjafans, nægilegt til sakfellingar óháð því hvort efnið hafi í raun áhrif á hæfni hans til aksturs, og feli ákvæði 45. gr. a umferðarlaga því ekki í sér sakarlíkindareglu í andstöðu við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskráinnar. Samhljóða er niðurstaða í dómi Hæstaréttar í máli nr. 260/2008 uppkveðnum sama dag, sbr. einnig hæstaréttardóm í máli nr. 490/2007 sem kveðinn var upp 31. janúar 2008. Í tilvitnuðum hæstaréttarmálum var ekki fjallað um framangreinda undantekningarheimild í 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga, sem eingöngu lýtur að ákvörðun um sviptingu ökuréttar. Dómar í málum er varða akstur undir áhrifum áfengis eru ekki skýrt fordæmi vegna þess mikilvæga munar sem er á viðmiði refsinæmis verknaðar. Löggjafinn hefur metið það svo að rétt sé í þágu umferðaröryggis að leggja algert bann við akstri ef efni sem ólögleg eru á íslensku yfirráðasvæði finnast í blóði eða þvagi manns. Er bann þetta óháð því hvort efnið sjálft veldur áhrifum á ökuhæfni eða er undir því magni að slík áhrif séu líkleg til að vera til staðar. Eins og að framan er rakið er svigrúm gefið til að ákvarða viðurlög með hliðsjón af atvikum og alvarleika brots þannig að sanngjarnt sé og eðlilegt. Í ljósi þessa verður að túlka orðalagið „sérstakar málsbætur“ í greindu undanþáguákvæði þannig að undir þær geti fallið þau atvik þegar ökumanni er refsað á grundvelli 45. gr. a en efni sem finnst eingöngu í þvagi hefur sannanlega ekki haft áhrif á hæfni til aksturs, langt er síðan fíkniefna var neytt og ekkert var athugavert við akstur ákærða. Þá er uppfyllt í máli þessu það skilyrði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga að ákærði hafi ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður. Með þessum rökum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjunarkostnað skal greiða úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur greiðist úr ríkissjóði. Þetta mál, sem var dómtekið 2. júlí sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, útgefinni 31. mars sl., á hendur Thomas Ragmat Mayubay, kt. 060191-3449, Smáratúni 43, Reykjanesbæ, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa að kvöldi fimmtudagsins 14. febrúar 2008 ekið bifreiðinni PUP39 undir áhrifum ávana- og fíkniefna (í þvagi tetrahýdrókannabínólsýra) og án ökuréttar um götur í Reykjanesbæ, uns lögreglan stöðvaði akstur ákærða á Skólavegi. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 66, 2006, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987.“ Í ákærunni er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44, 1993 og 18. gr. laga nr. 66, 2006. Ákærði sótti ekki þing við þingfestingu málsins og boðaði ekki forföll. Er dómur nú lagður á málið samkvæmt heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda var þess getið í fyrirkalli, sem var birt ákærða sjálfum lögum samkvæmt, að svo mætti fara með málið. Í frumskýrslu lögreglunnar segir að á ofangreindum tíma hafi lögreglan veitt athygli bifreiðinni PUP39 sem hafi verið ekið vestur Skólaveg í Reykjanesbæ. Ökumanni hafi verið gefið merki um að stöðva bifreiðina svo kanna mætti ökuréttindi hans. Í ljós hafi komið að hann hafði ekki öðlast ökuréttindi. Þar sem hann hefði verið rauðeygður hefði vaknað grunur um að hann væri undir áhrifum fíkniefna. Ökumaður hafi verið færður á lögreglustöðina þar sem hann hafi gefið þvagsýni kl. 23.00 og hafi fíkniefnaprófun á þvagsýninu gefið jákvæða svörun um notkun kannabisefna. Blóðsýni hafi jafnframt verið tekið úr ökumanni kl. 23.27. Framburðarskýrsla var tekin af ökumanni þetta kvöld og kvaðst hann ekki hafa neytt fíkniefna á þessu ári en hann hefði reykt eitthvað á síðasta ári sem vinur hans hefði gefið honum en hann vissi ekki hvað það hefði verið. Í beiðni lögreglunnar um lyfjarannsókn, dagsettri sama dag, segir að ökumaður hafi verið nokkuð rólegur og ekki sýnilega undir neinum áhrifum fíkniefna. Málfar sé skýrt og augasteinar eðlilegir. Í matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 25. febrúar sl., segir: „Í þvaginu fannst tetrahýdrókannabínólsýra. Tetrahýdrókannabínól var ekki í mælanlegu magni í blóðinu.“ Í 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987 segir að mælist ávana- og fíkniefni, sem eru bönnuð á íslensku yfirráðasvæði, í blóði eða þvagi ökumanns teljist hann vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega. Vegna þessa orðalags lagaákvæðisins og þess að tetrahýdrókannabínólsýra fannst í þvagi ákærða verður að sakfella hann fyrir að hafa verið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki. Jafnframt verður ákærði sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreiðinni án þess að hafa til þess tilskilin ökuréttindi. Ákærði hefur með þessu unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákærði er fæddur í janúar 1991 og var því nýlega orðinn 17 ára þegar brotið var framið. Í desember 2007 var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Þetta brot hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar fyrir það brot sem ákærði er nú sakfelldur fyrir. Refsing ákærða samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrir brot gegn 45. gr. a þykir hæfilega ákveðin 70.000 króna sekt til ríkissjóðs og fyrir brot gegn 48. gr. laganna 10.000 króna sekt. Verði samanlögð sektarfjárhæðin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms komi fangelsi í sex daga í stað sektarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga skal svipta ökurétti stjórnanda vélknúins ökutækis, sem hefur meðal annars brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 45. gr. eða 45. gr. a. Ef sérstakar málsbætur eru og ökumaður hefur ekki áður gerst sekur um sams konar brot eða annað verulegt brot gegn skyldum sínum sem ökumaður má sleppa sviptingu ökuréttar, meðal annars vegna brots gegn þessum ákvæðum. Eins og að framan er getið hefur ákærði ekki áður brotið gegn umferðarlögum. Samkvæmt framburði hans hjá lögreglu, sem engin ástæða er til að véfengja, hafði hann ekki neytt fíkniefna í að minnsta kosti sex vikur áður en hann var stöðvaður af lögreglu. Af því sem fram kemur um ástand ökumanns í beiðni um lyfjarannsókn og matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði fæst ekki séð að ákærði hafi verið undir virkum áhrifum fíkniefna við akstur í umrætt sinn, enda er alkunna að einungis það efni sem finnst í blóði manns hefur áhrif á aksturshæfni hans. Þegar litið er til þessa fæst ekki séð að vilji ákærða til að brjóta gegn 45. gr. a umferðarlaga í umrætt sinn hafi verið einbeittur. Eins og þetta mál er vaxið og þar sem þetta er fyrsta brot ákærða gegn umferðarlögum þykir vera tilefni til að nýta þá heimild ofangreinds ákvæðis að svipta ákærða ekki ökurétti vegna þess brots sem hann er nú sakfelldur fyrir. Með vísan til 165. gr. laga nr. 19/1991 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, samtals 48.200 krónur, sem hlaust af rannsókn á fíkniefnum í blóði og þvagi ákærða. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Ákærði, Thomas Ragmat Mayubay, greiði 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu en sæti ella sex daga fangelsi. Ákærði greiði 48.200 krónur í sakarkostnað.
|
Mál nr. 666/2016
|
Tollur Stjórnarskrá
|
Í málinu krafðist I ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í á árunum 2010 til 2014 vegna innflutnings á frönskum kartöflum sem bar almennan 76% verðtoll. Reisti hann kröfu sína á því að gjaldtaka tollsins færi í bága við ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar og skorti lagastoð sem gild skattlagningarheimild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 væri það meginregla að af vörum sem fluttar væru inn á tollsvæði ríkisins skyldi greiða toll eins og mælt væri fyrir um í tollskrá í viðauka 1 við lögin. Var tekið fram að gjaldið teldist vera skattur enda væri það lagt á tiltekna hópa einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald ætti að koma fyrir. Þá kom fram að ákvörðun um framangreindan verðtoll leiddi af tollabindingum samkvæmt samningsskuldbindingum íslenska ríkisins, sbr. 17. tölul. 1. gr. og 3. mgr. 5. gr. tollalaga. Fallist var á með Í að ákvörðun tollsins hefði rúmast innan þeirra marka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis væri sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu I ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason Greta Baldursdóttir, ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. september 2016. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér aðallega 29.066.741 krónu en til vara 11.464.075 krónur, íbáðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. maí 2010 til 24. mars2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldurniður. Í málinu krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 76% tolli sem hann greiddi á árunum2010 til 2014 vegna innflutnings í starfsemi sinni á frönskum kartöflum semfalla undir tollskrárnúmerin 2004.1002 fyrir frystar vörur og 2005.2002 fyrirófrystar. Hann reisir kröfur sínar á málsástæðum og röksemdum sem nánar er lýstí hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er það meginregla að afvörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skal greiða toll eins og mælt erfyrir um í tollskrá í viðauka I við lögin. Skal tollur lagður á sem verðtollurá tollverð vöru eða sendingar og sem magntollur á vörumagn eftir því semgreinir í tollskrá samkvæmt viðauka I. Í 24. tölulið 1. gr. tollalaga er tollurskilgreindur sem gjald sem innheimt er af vöru samkvæmt tollskrá. Gjald þettatelst vera skattur enda er það lagt á tiltekna hópa einstaklinga eða lögaðilasamkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald eigifyrir að koma.Tollar á vörur sem falla undir tollskrárnúmerin 2004.1002 og 2005.2002eiga rót að rekja til laga nr. 87/1995 um breytingar á lögum vegna aðildarÍslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Af því tilefni voru jöfnunargjöld ákartöflur og vörur framleiddar úr þeim felld niður og teknir upp tollar ístaðinn fyrir jöfnunargjöldin. Í 11. gr. laga nr. 87/1995 var kveðið á um aðnýr viðauki, viðauki II sem skiptist í A og B hluta, skyldi bætast við þágildanditollalög nr. 55/1987. Í viðauka II A sem birtur var með lögum nr. 87/1995 varmeðal annars kveðið á um að tollur á frystar kartöflur, sneiddar eða skornar, ítollskrárnúmerinu 2004.1009, og tollur á ófrystar kartöflur, sneiddar eðaskornar, í tollskrárnúmerinu 2005.2002, skyldi lækka í ákveðnum þrepum á sexára tímabili úr 90% í 76%. Frá gildistöku tollalaga nr. 88/2005 hafa franskarkartöflur fallið undir tollskrárnúmerin 2004.1002 og 2005.2002 í viðauka I viðþau lög og borið 76% toll í samræmi við þær áætlanirsem áður getur og fram komu í viðauka II A við lög nr. 87/1995. Ákvörðun um 76% toll á vörur sem falla undir tollskrárnúmer 2004.1002 og2005.2002 leiðir af tollabindingum samkvæmt samningsskuldbindingum íslenskaríkisins, sbr. 17. tölulið 1. gr. og 3. mgr. 5. gr. tollalaga, og tollskránni íviðauka I við tollalögin sem hefur verið veitt lagagildi. Fallist er á meðstefnda að nægilega sé sýnt fram á að ákvörðun tollsins rúmist innan þeirramarka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis eru sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar.Varakrafa áfrýjanda felur í reynd í sér kröfu um að dómstólar breyti ákvörðunlöggjafans um gjaldhæð tollsins sem tekin hefur verið með stjórnskipulegagildum hætti, en ákvörðun um slíkt er ekki á valdi dómstóla, sbr. 2. gr.stjórnarskrárinnar. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendnahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Innnes ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 700.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. september 2016.Mál þetta sem höfðaðvar 24. mars 2013 af Innnes ehf., Fossaleyni 21, 112 Reykjavík gegn íslenskaríkinu, Arnarhvoli, 150 Reykjavík, var dómtekiðað lokinni aðalmeðferð sem fram fór 2. september 2016. Stefnandi gerir aðallega þá kröfu að stefnda verði gertað greiða stefnanda alls 29.066.741 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af 76.840 kr. frá 15. maí 2010 til 15. júlí 2010 en frá þeimdegi af 1.240.384 kr. til 15. september 2010 en frá þeim degi af 2.376.161 kr.til 15. janúar 2011 en frá þeim degi af 3.691.442 kr. til 15. mars 2011 en fráþeim degi af 4.923.101 kr. til 15. maí 2011 en frá þeim degi af 6.311.600 til15. júlí 2011 en frá þeim degi af 7.014.627 kr. til 15. ágúst 2011 en frá þeimdegi af 7.717.654 kr. til 15. september 2011 en frá þeim degi af 8.414.470 kr.til 15. október 2011 en frá þeim degi af 9.111.286 kr. til 15. nóvember 2011 enfrá þeim degi af 9.157.924 kr. til 15. desember 2011 en frá þeim degi af9.204.562 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 9.710.021 kr. til 15.febrúar 2012 en frá þeim degi af 10.215.480 kr. til 15. maí 2012 en frá þeimdegi af 12.389.887 kr. til 5. júní 2012 en frá þeim degi af 13.004.448 kr. til15. júlí 2012 en frá þeim degi af 14.204.980 kr. til 5. ágúst 2012 en frá þeimdegi af 15.405.512 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af 16.016.189kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 16.626.866 kr. til 15. nóvember2012 en frá þeim degi af 17.496.326 kr. til 5. desember 2012 en frá þeim degiaf 18.365.786 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 18.906.972 kr. til 5.febrúar 2013 en frá þeim degi af 19.448.158 kr. til 15. mars 2013 en frá þeimdegi af 20.621.512 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 22.447.108 kr. til5. júní 2013 en frá þeim degi af 23.036.858 kr. til 15. september 2013 en fráþeim degi af 24.391.813 kr. til 5. október 2013 en frá þeim degi af 25.746.767kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 26.574.554 kr. til 5. desember2013 en frá þeim degi af 27.402.340 kr. til 15. janúar 2014 en frá þeim degi af28.234.541 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeim degi af 29.066.741 kr. til 24.mars, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandigerir þá kröfu til vara að stefndaverði gert að greiða stefnanda alls 11.464.075 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 30.331 kr. frá 15. maí 2010 til15. júlí 2010 en frá þeim degi af 489.625 kr. til 15. september 2010 en fráþeim degi af 937.958 kr. til 15. janúar 2011 en frá þeim degi af 1.457.148 kr.til 15. mars 2011 en frá þeim degi af 1.943.329 kr. til 15. maí 2011 en fráþeim degi af 2.491.420 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 2.768.931 kr.til 15. ágúst 2011 en frá þeim degi af 3.046.442 kr. til 15. september 2011 enfrá þeim degi af 3.321.501 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af3.596.560 kr. til 15. nóvember 2011 en frá þeim degi af 3.614.970 kr. til 15.desember 2011 en frá þeim degi af 3.633.380 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeimdegi af 3.832.904 kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 4.032.428 kr.til 15. maí 2010 en frá þeim degi af 4.890.746 kr. til 5. júní 2012 en frá þeimdegi af 5.133.336 kr. til 15. júlí 2012 en frá þeim degi af 5.607.232 kr. til5. ágúst 2012 en frá þeim degi af 6.081.128 kr. til 15. september 2012 en fráþeim degi af 6.322.186 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 6.563.244kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af 6.906.453 kr. til 5. desember2012 en frá þeim degi af 7.249.662 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af7.463.288 kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 7.676.914 kr. til 15.mars 2013 en frá þeim degi af 8.140.080 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degiaf 8.860.710 kr. til 5. júní 2013 en frá þeim degi af 9.093.506 kr. til 15.september 2013 en frá þeim degi af 9.628.357 kr. til 5. október 2013 en fráþeim degi af 10.163.207 kr. til 15. nóvember en frá þeim degi af 10.489.965 kr.til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 10.816.722 kr. til 15. janúar 2014 enfrá þeim degi af 11.140.399 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeim degi af11.464.075 kr. til 24. mars, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdurmálskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þesskrafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niðurfalla.Í greinargerð krafðist stefndi frávísunar en þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði dómsins 20. febrúar 2015.I.Stefnandi stundar innflutning,markaðssetningu og dreifingu á matvöru fyrir stórmarkaði, hótel ogveitingastaði. Meðal þess sem stefnandi flytur inn til landsins eru kartöflurog vörur unnar úr kartöflum, þ. á m. franskar kartöflur. Á árabilinu2010-2014 flutti stefnandi inn til landsins franskar kartöflur sem falla undirtollskrárnúmerin 2004.1002, frystar kartöflur og 2005.2002, ófrystar kartöflur.Almennur tollur fyrir bæði tollskrárnúmer var 76% og greiddi stefnandi samtals29.066.741 krónu í almennan toll vegna innflutningsins á tímabilinu frá 15. maí2010 til 5. febrúar 2014. Alls var um að ræða innflutning í 25 skipti íflokknum 2004.1002 og 11 skipti í flokknum 2005.2002. Stefnandi byggirmálssókn sína á því að gjaldtaka þessi hafi verið ólögmæt af þeim ástæðum semað neðan greinir og beri því að endurgreiða umrædda fjármuni í samræmi viðdómkröfur stefnanda.II.Stefnandi kveðst byggja á því aðgjaldtaka hins almenna 76% tolls á frönskum kartöflum, fari í bága við ákvæðistjórnarskrár og óskráðar grundvallarreglur stjórnskipunarréttar ogskattaréttar og krefjist því endurgreiðslu hinna ofteknu gjalda. Stefnandi kveðstekki gera ágreining um að löggjafinn hafi rétt til að leggja á borgarana skattaog önnur opinber gjöld. Undir skatta heyri einnig þau gjöld sem hafa sömueinkenni, þó þau séu ekki bókstaflega nefnd skattar í lögum, m.a. tollar.Skattamálum skuli skipað með lögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun umþað hvort leggja skal á skatt, breyta honum eða afnema hann. Þessu valdilöggjafans til skattlagningar séu sett ákveðin takmörk, bæði í stjórnarskrá,settum lögum og með óskráðum reglum stjórnskipunarréttar og skattaréttar. Þaðleiði af þessum reglum að skatta verði að leggja á eftir almennum, efnislegummælikvarða og þannig að gætt sé bæði að jafnrer xxxx sinni. r lagðurararnir að öðrum kosti enga tryggingu fyrir þvna samningalaga, einkum 36.gr.iðskiptum við. iggur fyriræði og meðalhófi. Gjaldtaka verði einnig aðfullnægja kröfum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu. Skattarséu í eðli sínu íþyngjandi og því sé það grundvallaratriði að þeir séu ákveðnireftir málefnalegum mælikvarða sem eigi jafnt við um alla. Að öðrum kosti hafiborgararnir enga tryggingu gegn því að geðþóttasjónarmið séu látin ráða þvíhvaða skattur er lagður á hverju sinni. Stefnandi byggiá því að sá 76% tollur sem lagður er á franskar kartöflur við innflutning tillandsins samrýmist ekki framangreindum kröfum. Ennfremur brjóti skattheimtan íbága við sjónarmið um jafnræði og meðalhóf, auk þess sem skilyrðum umlagaáskilnað sé ekki fullnægt.Það felist íkröfu um málefnalegan grundvöll skattheimtu að gjaldtakan helgist afmálefnalegum sjónarmiðum og stefni að lögmætum markmiðum. Þau sjónarmið teljistalmennt málefnaleg sem studd séu við þau lög og lögskýringargögn sem um ræðirhverju sinni og sem leiða megi af tilgangi og markmiðum laga.Álagning 76%tolls á franskar kartöflur sem fluttar séu inn til landsins byggi á tollalögumnr. 88/2005, viðauka II A, og búvörulögum nr. 99/1993. Hvergi sé að finna skýringareða réttlætingu á þessari gífurlega háu tollprósentu, ekki í lögunum sjálfum,viðaukum eða í lögskýringargögnum. Stefnandi telur hins vegar ekki óvarlegt aðætla að stefndi telji réttlætinguna felast í svokallaðri verndarstefnu sinnigagnvart íslenskum landbúnaði. Stefndi hafiþannig reynt að réttlæta háa tolla á innflutt matvæli með þeim hætti aðtollunum sé aðeins beitt til að vernda þær vörur sem framleiddar séu hér álandi og þá eingöngu á meðan hinar innlendu vörur anna eftirspurn íslenskra neytenda.Með þeim hætti sé verið að jafna samkeppnisstöðu íslenskrar búvöruframleiðslu.Sem dæmi megi taka íslenskar kartöflur. Íslenskarkartöflur njóti tollverndar þegar íslenska framleiðslan annar eftirspurn,yfirleitt yfir sumarmánuðina. Á þeim tíma sé innflutningi erlendra kartaflna(tollskrárnúmer 0710.1000) stjórnað með verð- og magntollum, þ.e. 30% verðtolliá innflutningsverð og magntolli sem er föst krónutala á hvert kíló. Á öðrumtíma ársins, þegar ekki er völ á innlendri framleiðslu, séu engir tollar áþessum vörum og þá séu tollfrjálsir kartöflukvótar auglýstir tilúthlutunar. Úr hluta af10.080 tonna framleiðslu á kartöflum hér á landi, séu hins vegar unnar ýmsarvörur, þ. á m. franskar kartöflur, langt mest sé þó óunnið. Stefnandi kveðureinungis einn aðila framleiða franskar kartöflur hér á landi, og nemiárssalanum 200 tonnum, eða innan við 2% af heildarframleiðslu kartaflnahérlendis. Samkvæmt upplýsingum frá framkvæmdastjóra viðkomandi félags séu 65%af þessum frönsku kartöflum úr íslenskum kartöflum, og því að meðaltali um 35%af frönskum kartöflum úr innfluttum kartöflum. Þar sem þurfi tvö kíló afferskum kartöflum í hvert eitt kíló af frönskum kartöflum, megi því gera ráðafyrir að notuð séu 269 tonn af ferskum íslenskum kartöflum til þess að búa tilfranskar kartöflur eða 2,8% ársframleiðslu á kartöflum hérlendis.Skortur sé ákartöflum yfir árið á Íslandi, þ.e. innlend framleiðsla sé minni heldur enheildareftirspurn á markaði. Því séu fluttar inn kartöflur erlendis frá alltárið um kring til að anna eftirspurn, ýmist á 30% tollum eða tollfrjálst.Þessar frönsku kartöflur séu síðan seldar til neytenda hér á landi semíslenskar franskar kartöflur, og njóti verndar sem slíkar í skjóli ofurtollastefnda. Samkvæmtupplýsingum frá Hagstofunni séu árlega flutt til landsins um 2.633 tonn affrystum frönskum kartöflum, ef miðað er við meðaltal áranna 2009-2013. Þegarinnlendri framleiðslu hefur verið bætt við innflutningstölur sé kominn vísir aðheildar innanlandsneyslu á frönskum kartöflum, eða sem nemi 2.835 tonnum á ári,ef miðað er við meðaltal áranna 2009-2013. Innlend framleiðsla nemi þvíeingöngu um 7% af innanlandsneyslu vörunnar, og sá hluti sem unnin sé úríslenskum kartöflum, innan við 5% af árlegri innanlandsneyslu á frönskumkartöflum. Þetta þýði að 76% ofurtollur sé lagður á rúmlega 95% af neysluÍslendinga á frönskum kartöflum undir því yfirskyni að verið sé að vernda þau5% sem eftir standa, sem standist ekki að mati stefnanda sbr. framangreint umhlutdeild á markaði og háttu mála. Það sé ljóst aðgjaldtakan vinni ekki að tilgangi þeirra laga, sem hún sæki heimild sína til,líkt og áskilið sé þegar um íþyngjandi skattheimtu er að ræða. Af því leiði aðhún uppfylli ekki skilyrði um málefnalegan grundvöll skattheimtu og fari því útfyrir þær takmarkanir sem skattlagningarvaldi löggjafans eru sett. Því ségjaldtakan ólögmæt. Stefnandi teljiað með ofurtollum á franskar kartöflur sé ekki verið að vernda innlendaframleiðslu, enda sambærileg vara hér á landi ekki innlend, heldur innflutt aðstórum hluta. Sé því ekki uppfyllt það frumskilyrði að hin íþyngjandi gjaldtakasé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem að er stefnt, enda sé ekkertlögmætt markmið fyrir hendi. Því brjóti gjaldtakan gegn stjórnskipulegri meðalhófsreglu.Jafnvel þó taliðyrði að fyrir hendi væri innlend framleiðsla á frönskum kartöflum, semþarfnaðist verndar, þá sé tollprósentan 76% of há með tilliti til þeirramarkmiða sem tollurinn eigi að þjóna. Stefnandi teljiþað ljóst að sú ákvörðun stefnda að leggja 76% toll á franskar kartöfluruppfylli ekki það skilyrði meðalhófsreglunnar að handhafar ríkisvaldsins veljiþað úrræði sem vægast sé og taki eingöngu íþyngjandi ákvörðun að ekki sé völ ávægara úrræði sem þjónað geti því markmiði sem stefnt er að. Því til frekaristuðnings megi benda á að þessi tollálagning sé nánast einsdæmi bæði hér álandi og erlendis. Stefndi telur aðmeð skattlagningunni sé brotið gegn jafnræðisreglu íslensks réttar. Þar sélitið til þess hvort aðilum í sambærilegum aðstæðum sé veitt sambærilegmeðferð. Lagaákvæði sem leggi óhæfilegar byrgðar á tiltekinn aðila, umframannan í sambærilegri stöðu, séu í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrárinnar ogekki á þeim byggjandi. Innlendiframleiðandinn fá aðra og betri meðferð en innflytjendur, og óhæfilegar byrgðarlagðar á þá með ofurtollum. Engin málefnaleg rök styðji þá mismunun. Þettafyrirkomulag gangi og gegn grundvallarmarkmiðum samkeppnislaga. Þá sé brotiðgegn atvinnufrelsi sem varið sé með 75. gr. stjórnarskrárinnar, sem og 7. gr.og 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var meðlögum nr. 2/1993. Allar takmarkanir á atvinnufrelsi þurfi því að vera reistar álögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Sú gjaldtaka sem hér sé til umfjöllunarfeli í sér takmörkun á frelsi þeirra sem hafa það að atvinnu að flytja innlandbúnaðarvörur til sölu innanlands. Jafnvel þó að löggjafinn hafi haftalmannahagsmuni að leiðarljósi, hafi verið talið að takmörkun á atvinnufrelsihafi gengið of langt, ef ekki hefur verið unnt að sýna fram á að aðrar leiðirhafi ekki verið færar til að ná því markmiði sem um ræðir. Stefnandi telurbrotið gegn eignaréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðaukavið Mannréttindasáttmála Evrópu.Til að skerðaeignarrétt borgaranna þurfi ávallt að fullnægja skilyrðum ákvæðisins. Umræddskilyrði séu þau sömu og gilda um skerðingu atvinnufrelsis, að undanskilduþriðja og síðasta skilyrðinu um að fullar bætur komi fyrir. Sú eign sem skerter, séu þau fjárhagslegu verðmæti stefnanda, sem felist í innflutningi og söluá frönskum kartöflum. Stjórnarskráinveiti sjálfstæðar heimildir til þess að taka af mönnum skatta á grundvelli 40.og 77. gr., án þess að slíkt teljist ólögmæt skerðing á eignarrétti. Hins vegarverði að leggja á skatta eftir almennum, efnislegum mælikvarða og þannig aðgætt sé að jafnræði og meðalhófi, sbr. að framan. Þá sé það skilyrði fyriralmennum takmörkunum á eignarrétti, sem eru taldar heimilar, að slíkartakmarkanir séu settar á grundvelli almennra og málefnalegra sjónarmiða ogþannig að jafnræðis sé gætt. Sú gjaldtaka semhér um ræðir, þ.e. 76% tollur, uppfylli ekkert þessara skilyrða. Gjaldtakan séhvort tveggja ómálefnaleg og óhófleg, auk þess sem hún brjóti gegn jafnræðiinnflytjenda og framleiðenda. Engin skýringeða réttlæting liggi framangreindri gjaldtöku að baki. Því sé ekki um skatt aðræða í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár, heldur ólögmæta skerðingu áeignarrétti, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar.Til vara kveðststefnandi byggja á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegnahinnar ólögmætu eignaskerðingar og nemi tjónið þeim greiðslum sem fram koma ídómkröfum. Varakrafastefnanda byggi á því að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur séólögmæt, enda sé ljóst að stefndi álíti 46% toll duga í því skyni að verndainnlenda framleiðslu á kartöflum, eins og raunin sé varðandi tvö innflytjendursem flytji inn sams kona vöru frá Kanada, á grundvelli tvíhliða samnings viðþað ríki, um lægri tolla. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 76% tolli annars vegar og 46% tolli hins vegar. Stefnandi kveðstbyggja kröfur sínar einkum á 40., 65., 72., 75 og 77. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lögmætisreglu stjórnskipunarréttar,meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og almennum reglumkröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggi stefnandi kröfur sínar álögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, tollalögum nr.88/2005 ásamt viðaukum, og búvörulögum nr. 99/1993, auk meginreglnasamkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Ennfremur vísi stefnandi tilskuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, meginreglna þjóðaréttar umtúlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennum reglum um bótaábyrgð hinsopinbera og eignaréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðauka MannréttindasáttmálaEvrópu. Vaxta- og dráttarvaxtakrafa stefnanda byggi á lögum nr. 29/1995 oglögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda áXXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.III.Stefndi kveðst mótmæla því að taka almenns 76% tolls við innflutning áfrönskum kartöflum fari í bága við ákvæði stjórnarskrár og óskráðargrundvallarreglur skattaréttar. Löggjafanum séu í stjórnarskrá tryggðarheimildir til að leggja á skatta og önnur opinber gjöld. Skattur er greiðslasem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verða að gjalda til hins opinberasamkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða.Tollur teljist vera skattur og sé það gjald sem innheimt er af vöru samkvæmttollskrá, sbr. 24. tölulið 1. gr. tollalaga nr. 88/2005. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands fariAlþingi með ákvörðunarvald um fjárstjórn ríkisins. Eingöngu sé á valdi Alþingis að ákveða íformi almennra laga hvaða skattar, og þá tollar, skulu innheimtir, sbr. 40.,77. og 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá séskýrt, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, að ekki megi felastjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnemahann.Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherrahafi ekki forræði á því hvernig álagningu tolla á franskar kartöflur er háttaðog byggi sú álagning ekki á ákvæðum búvörulaga né falli varan undir þau lög.Skýringar stefnanda á verndarforsendum samkvæmt búvörulögum við ákvörðun tollssamkvæmt tollskrá fyrir franskar kartöflur séu því úr lausu lofti gripnar. Samanburður stefnanda um tollvernd ánýjum íslenskum kartöflum við franskar kartöflur fái ekki staðist. Um tvær mismunandivörur sé að ræða sem heyra undir mismunandi vöruliði samkvæmt tollskrá. Þegarframboð á kartöflum, sem falla undir vörulið 0701 og 0710, sé ekki nægjanlegt ámarkaði sé sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra heimilt, sbr. 65. gr. Abúvörulaga, að úthluta tollkvóta fyrir viðkomandi vöru samkvæmt viðauka IVB viðtollalög. Í nefndum viðauka sé hins vegar ekki tilgreint tollskrárnúmer fyrirfranskar kartöflur og hafi ráðherra því ekki heimild til að úthluta tollkvótafyrir þá vöru. Staða á innanlandsmarkaði í tilfelli franskra kartaflna, semfalla undir tollskrárnúmer 2004.1002 og 2005.2002, hafi því ekki áhrif áálagningu tolls. Tollurinn sé í öllum tilfellum lagður á vöruna samkvæmttollskrá, sem samþykkt hefur verið af Alþingi og hefur lagagildi. Stefndi kveðst hafna því að brotin hafiverið meðalhófsregla. Sú regla eigi við um stjórnvöld, þá aðila sem hafa áhendi framkvæmdarvald samkvæmt þeirri þrígreiningu sem mælt sé fyrir um í 2.gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi, handhafi löggjafarvalds, falli ekki þar undir.Ljóst sé að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar gildi ekki um löggjafarstörfAlþingis. Stefndi telur ljóst að uppfyllt séuskilyrði 40. gr. stjórnarskrárinnar um að engan skatt megi á leggja né breytané af taka nema með lögum. Tollar sem séu lagðir á franskar kartöflur viðinnflutning séu álagðir samkvæmt tollskrá sem sé viðauki I við tollalög nr.88/2005 og hafi lagagildi.Stefnandi haldi því fram að kartöflur og sú vara sem um ræði í málinu,franskar kartöflur, séu sama hráefnið. Stefndi telji svo ekki vera. Franskarkartöflur séu unnin vara. Um sé að ræða ólíkar vörur sem heyri undir sitt hvornvöruliðinn samkvæmt tollskrá og beri mismunandi toll. Stefnandi bendi á að í gildi séu fríverslunarsamningarvið tvö ríki þar sem meðal annars er kveðið á um lægri toll á franskarkartöflur. Sé þar vísað annars vegar til tvíhliða samninga við Kanada og hinsvegar við Perú. Samkvæmt þeim samningum skal 46% tollur lagður á umrædda vöruvið innflutning. Stefnandi telji ljóst af þessu að stefndi telji að 46% tollursé fullnægjandi til að vernda innlenda framleiðslu fyrir innflutningi áfrönskum kartöflum. Í ljósi þess að umrædd álagning sé ekki byggð á búvörulögumhafi innlend framleiðsla á frönskum kartöflum ekki áhrif á toll vörunnar.Tollar sem lagðir eru á í samræmi við gagnkvæma fríverslunarsamninga séuundantekningar frá meginreglunni, sem er álagning tolla samkvæmt tollskrá ogfái þessi sjónarmið stefnanda ekki staðist hvernig sem á sé litið. Stefndi kveðst telja að fyrirkomulagtolla og skatta og skattprósenta í öðrum ríkjum geti enga þýðingu haft ímálinu. Stefndi telur fjarri lagi aðjafnræðisregla sé brotin. Sú regla feli í sér að gæta skuli samræmis ogjafnræðis í lagalegu tilliti. Úthluti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherratollkvóta samkvæmt heimild í 65. gr. A búvörulaga, fyrir umrædda vöru þegarskortur sé á markaði, sitji allir innflytjendur kartaflna þá við sama borð.Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi hins vegar ekki forræði á álagningutolla á franskar kartöflur. Sá tollur sé lagður á samkvæmt tollskrá. og allirinnflytjendur vörunnar greiði sama toll við innflutning sömu vöru. Mismunanditollar séu lagðir á mismunandi vörur og geti það ekki talist brot ájafnræðisreglu. Stefndi kveðst vísa því á bug aðálagning tolls á franskar kartöflur takmarki frelsi þeirra sem hafa það aðatvinnu að flytja inn landbúnaðarvörur til sölu innanlands, eða að slíkt leiðitil þess að minna sé flutt inn. Löggjafanum sé heimilt að leggja á borgaraskatta og önnur opinber gjöld, svo sem tolla. Tollur sé lagður á viðinnflutning á franskar kartöflur samkvæmt tollalögum nr. 88/2005 ítekjuöflunarskyni. Öllum sé frjálst að flytja inn umrædda vöru, á þeim tollisem ákveðinn er samkvæmt tollskrá. Fær ekki staðist að atvinnufrelsi stefnandasé þannig takmarkað með ólögmætum hætti.Stefndi kveðst hafna því að brotið hafiverið á eignarrétti stefnanda. Réttur til innflutnings franskra kartaflna séekki einkaréttur og sé ekki um eignarrétt að ræða. Skattheimta sé úrræðiríkisins til að afla tekna fyrir rekstur og helsta forsenda þess að hægt sé aðstanda undir kostnaði af margvíslegum samfélagslegum þörfum. Skatta og önnurgjöld verði að greiða þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnarenda sé annars staðar í stjórnarskránni gert ráð fyrir skattlagningu.Hér sé einfaldlega verið að leggja tollá vöru við innflutning og álagning tollsins sé lögmæt skattlagning.Stefndi hafnar því að grundvöllurgjaldtöku byggi á að vernda innlenda framleiðslu á frönskum kartöflum. Umræddálagning tolla sé ekki byggð á ákvæðum laga um framleiðslu, verðlagningu ogsölu á búvörum nr. 99/1993. Eignarréttur stefnanda sé ekki skertur meðskattlagningunni umfram það sem heimilt sé lögum samkvæmt. Tollar séu lagðir á eftir almennum efnislegummælikvarða og sé aðilum ekki mismunað við álagningu.Stefndi hafni því að hann beriskaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna ólögmætrar eignarskerðingar. Engriólögmætri eignarskerðingu sé fyrir að fara. Stefnandi hafi greitt toll afumræddri vöru við innflutning, líkt og lög kveða á um.Þá mótmæli stefndi varakröfu stefnandaum að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur sé ólögmæt í ljósiþess að 46% tollur eigi að duga til að vernda innlenda framleiðslu. Verndinnlendrar framleiðslu á frönskum kartöflum komi ekki til skoðunar sbr. framangreint. Ekki séá valdi stjórnvalda eða dómstóla að breyta ákvörðun löggjafans um gjaldhæðtolls samkvæmt tollskrá eins og varakrafa stefnanda feli í sér. Stefndi kveðst í varakröfu krefjastlækkunar stefnukrafnanna. Kröfum stefnanda um almenna vexti sé mótmælt ogkrafist sýknu af þeim kröfum. Þá sé dráttarvaxtakröfu mótmælt og þess krafistað þeir dæmist ekki frá fyrri tíma en dómsuppsögu í málinu. IV.Í máli þessu krefst stefnandiendurgreiðslu þess, sem hann vill meina að séu oftekin gjöld, í formi tolla semhann innti af hendi vegna innflutnings á frystum og ófrystum frönskumkartöflum, á árabilinu 2010-2014. Frystar kartöflur falla undirtollskrárnúmerið 2004.1002 en ófrystar undir númerið 2005.2002. Báðar vörurnarbera 76% almennan verðtoll.Stefnandi telurgjaldtöku verðtollsins ólögmæta og reisir kröfur sínar á því að hún fari í bágavið ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar.Telur stefnandi gjaldtökuna ekki uppfylla kröfur um málefnalegan grundvöll skattheimtuog að hún brjóti gegn meðalhófi og jafnræði. Sé því ekki um að ræða heimilaskattheimtu heldur ólögmæta skerðingu á eignarrétti og atvinnufrelsi stefnanda.Stefndi vísaröllum sjónarmiðum stefnanda á bug enda telur hann innheimtu verðtollsins í samræmivið tollalög, nr. 88/2005, og tollskrá sem séu gildar skattlagningaheimildir aðlögum.Dómurinn færekki betur séð en að málatilbúnaður og sjónarmið aðila séu að langmestu leytihin sömu og byggt var á í Hæstaréttarmálunum nr. 424, 425 og 426/2015. Dómar íþessum málum voru kveðnir upp 18. febrúar sl., en eitt málanna var á milli sömuaðila. Þó er sá munur að í þeim málum var varan önnur og tollflokkun önnur.Tollprósentan var síðan 59% í stað 76% eins og í þessu máli. Að auki ervarakrafa önnur. Dómurinn telur þó einsýnt að horft verði mjög eindregið tilþessara nýlegu fordæma réttarins. Var það enda svo að aðalmeðferð þessa málsvar frestað samkvæmt beiðni aðila, til að bíða niðurstöðu Hæstaréttar íframangreindum málum.Í 40. gr.stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nemameð lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuliskipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli áskatt, breyta honum eða afnema hann.Hugtakið skatturer ekki skilgreint í lögum en hefur verið skýrt svo af fræðimönnum og ídómaframkvæmd, að um sé að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklingaeða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum,efnislegum mælikvarða og án sérstaks endurgjalds. Tollar falla þannig undirofangreint hugtak en samkvæmt 24. tl. 1. gr. tollalaga er tollur gjald seminnheimt er af vöru samkvæmt tollskrá.Í 3. gr.tollalaga er að finna meginreglu um almenna tollskyldu. Þar segir að hver sá semflytur vöru inn til landsins til endursölu, afhendingar án endurgjalds eðaeigin nota eða verði ábyrgur fyrir greiðslu tolla samkvæmt ákvæðum þessaralaga, sé tollskyldur og skuli greiða toll af hinni innfluttu vöru nema annað sétekið fram í tollskrá.Í 1. mgr. 5. gr.tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eruinn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir um í tollskráí viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollurá vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin.Enginnágreiningur er um það í málinu undirhvaða tollskrárnúmer umræddar vörur falla og heldur ekki um að þær beri þá 76%toll. Þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu.Stefnandi bersönnunarbyrði fyrir því að gjaldtaka 76% verðtolls uppfylli ekki kröfur ummálefnalegan grundvöll skattheimtu. Til stuðnings þeirri málsástæðu bendirstefnandi á að réttlætanlegar ástæður þurfi að búa að baki svo háum tolli. Þarsem hana sé hvergi að finna, sér í lagi ekki í lögskýringargögnum meðtollalögum, megi draga þá ályktun að um verndartolla sé að ræða eða tolla semjafna megi til þeirra. Þau sjónarmið er um verndartolla gildi, eigi hins vegarekki við, ekki sé með álagningu tollsins verið að vernda innlendabúvöruframleiðslu enda sé hún hverfandi á þessu sviði og sett til verndareinungis einu fyrirtæki.Fallist verður áþað með stefnda að ekki hafi verið leitt í ljós að önnur sjónarmið en almennmarkmið skattlagningar, þ.e. að afla ríkinu tekna til að standa undir útgjöldumsínum, búi að baki umræddum verðtollum. Ekkert bendir til þess, hvorki íbúvörulögum nr. 99/1993, né í gögnum málsins, að tollinum sé ætlað það hlutverkað vernda íslenskan landbúnað eða öllu heldur hluta hans, eins og stefnandibyggir á. Stefnandi byggir enda þessa málsástæðu, sem er nokkuð gegnum gangandií hans málatilbúnaði, á ályktun.Þar sem sömusjónarmið liggja að baki skattheimtunni í þessu máli og lágu til grundvallar íþeim Hæstaréttarmálum sem vísað var til hér að framan, verður heldur ekki séðað dómurinn eigi ákvörðunarvald um að skattprósentan sem slík sé úr hófi. Efskattur er lagður á með réttum hætti og þeirra sjónarmiða gætt sem nauðsynkrefur hverju sinni, sé það ekki hlutverk dómstóla að ákvarða hvar efri þolmörkskattheimtu liggi, hvort sem er á einstaklinga eða lögaðila. Því verður ekkifallist á, að það eitt hversu hátt gjaldið er, leiði til þess að fallist sé ákröfur stefnanda. Að öðru leyti er um meint verndarhlutverk tollsins, vísað tilsjónarmiða í ofangreindum dómum, m.a. umfjöllun um þær breytingar sem gerðarvoru á tollalögum með lögum nr. 87/1995 í tilefni að aðild Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni. Stefnandi byggirá því að hvað sem líði niðurstöðu um málefnalegan grunn gjaldtökunnar brjóti76% tollur gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og sé því ólögmæt. Telurstefnandi að við mat á því þurfi að skoða tollálagningu á sambærilegar vörur ogbendir í því sambandi á venjulegar kartöflur sem beri 30% toll auk magntollssem sé 55-66 kr. á kíló. Jafnframt skorti á að gjaldtakan á franskar kartöflursé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem stefnt sé að. Þar gefurstefnandi sér enn að markmiðið sé vernd innlendrar framleiðslu, sem dómurinntelur ósannað, en ekkert hafi komið fram annað en að markmið álagningarinnar séskattheimta ríkisins sem er fyllilega lögmætt markmið í sjálfu sér. Fallist er og áþað með stefnda að kartöflur og vörur unnar úr kartöflum sé sín hvor varan íþeim skilningi sem hér um ræðir, þótt vissulega séu þar miklir skyldleikar ámilli. Ekki verður því fallist á að mismunandi gjaldtaka verðtolls afmismunandi vöru geti falið í sér brot á meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.Þá verður ekkitalið að samanburður við tollálagningu í öðrum ríkjum hafi nokkra þýðingu viðúrlausn á ágreiningsefni þessu. Um er að ræða toll sem lagður er á með lögumeftir almennum, efnislegum mælikvarða en í því sambandi hefur löggjafinnvíðtækt svigrúm og þarf í þeim efnum, almennt ekki að huga að fyrirmyndumerlendis frá.Jafnframt telurdómurinn stefnanda ekki hafa sýnt fram á að gjaldtakan brjóti gegn 65. gr.stjórnarskrár um jafnræði. Ljóst er að ákvörðun um gjaldtöku 76% verðtolls áumræddar vörur nær til allra innflytjenda í sömu stöðu, og ekki eru, svokunnugt sé, settar takmarkanir við því hverjir spreyta sig á innflutningifranskra kartaflna. Aðilar vita fyrir fram að hverju þeir ganga, entollflokkunin byggir í öndverðu á þeirra ákvörðun um flokkun íaðflutningsskýrslu. Stoðar stefnanda ekki að vísa til jafnræðisreglu við samanburðá ólíkum vörum sem bera vegna þess mismunandi toll samkvæmt tollaskrá eins ogáður er rakið. Með sömu rökum er ekki fallist á sjónarmið stefnanda er lúta aðþví að gjaldtakan og það fyrirkomulag sem sé við lýði sé í andstöðu viðmeginreglur samkeppnisreglur þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki takmarkasamkeppni. Þá er hafnaðsjónarmiðum stefnanda um að gjaldtakan teljist ólögmæt eignaskerðing og brjótií bága við 72. gr. stjórnarskrár auk þess sem hún skerði atvinnufrelsi hans semvarið sé með 75. gr. stjórnarskrár. Áður er komist að þeirri niðurstöðu aðgjaldtaka verðtolls á franskar kartöflur var í samræmi við lög sem sett vorumeð stjórnskipulega gildum hætti. Þá byggðist gjaldtakan á málefnalegumsjónarmiðum, auk þess sem meðalhófs og jafnræðis var gætt. Í henni fólst þvíekki ólögmæt skerðing á eignarrétti stefnanda. Með vísan til þessararniðurstöðu verður ekki fallist á skaðabótakröfu stefnanda byggðri á þeimgrunni. Hvað varðar atvinnufrelsi stefnanda er til þess litið að honum er í sjálfsvaldsett að haga innflutningi á frönskum kartöflum í samræmi við rekstrarlegahagsmuni sína. Með vísan tilþess sem rakið hefur verið er stefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda.Varakrafastefnanda byggir á því að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur séólögmæt, enda sé ljóst að stefndi álíti 46% toll duga í því skyni að verndainnlenda framleiðslu á kartöflum, eins og raunin sé varðandi tvo innflytjendursem flytji inn sams konar vöru frá Kanada, á grundvelli tvíhliða samnings viðþað ríki, um lægri tolla. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 76% tolli annars vegar og 46% tolli hins vegar. Þessari kröfuverður jafnframt hafnað þegar af þeirri ástæðu að dómurinn telur ósannað að 76%tollurinn eigi rót sína að rekja til stefnu íslenska ríkisins til verndarlandbúnaði, og hið sama gildi um 46% tollinn. Þá er 46% tollur byggður ágagnkvæmum samningi við annað ríki og verður ekki séð að slíkur samningur veitiaðila eins og stefnanda heimild á þeim grunni til að krefjast sömu kjara sértil handa í viðskiptum við aðila frá þriðja ríki.Með vísan tilalls þess sem rakið hefur verið verður stefndi sýknaður af öllum kröfumstefnanda.Að þessariniðurstöðu virtri ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegur 700.000 krónur.Af hálfustefnanda flutti málið Páll Rúnar M. Kristjánsson hæstaréttarlögmaður og afhálfu stefnda flutti málið Guðrún Sesselja Arnardóttirhæstaréttarlögmaður. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómari fékk málinu úthlutað15. september sl. og hafði þá ekki komið að því áður. D Ó M S O R ÐStefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda Innnes ehf. Stefnandi greiðistefnda 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 497/1998
|
Skiptaverðmæti Sjómaður Kjarasamningur Aflamark
|
Útgerðarfélagið S lagði afla sinn upp hjá fiskverkuninni Þ. Félögin sömdu um að auk fjárgreiðslu legði Þ til eitt tonn af veiðiheimildum fyrir hver tvö tonn af afla sem S legði upp. Ágreiningur reis um hvaða verð ætti að miða við í hlutaskiptum áhafnar á skipi S og taldi skipverjinn E að leggja ætti markaðsverð veiðiheimilda Þ við þá fjárhæð sem Þ greiddi S fyrir aflann. Þar sem veiðiheimildirnar voru S ekki til frjálsrar ráðstöfunar var þessari kröfu hafnað og fallist á þá kröfu S að við hlutaskiptin yrði miðað við meðalverð sem úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna gaf út, enda var ekki sýnt fram á að unnt hefði verið að fá hærra verð fyrir aflann.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 21. desember 1998. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi var stefndi 2. stýrimaður og netamaður á rækjutogaranum Baldri EA-108, nú Hvannabergi ÓF-72, á tímabilinu frá 31. mars 1995 til 20. mars 1996. Afli skipsins var verkaður í þrjár afurðir, frysta rækju á Japansmarkað, suðurækju og iðnaðarrækju, sem fór til frekari vinnslu í landi. Fyrir iðnaðarrækjuna fékk áfrýjandi 115.000 krónur í peningum fyrir hvert tonn ásamt hálfu tonni af aflamarki í rækju, sem hann skuldbatt sig til að landa hjá kaupandanum á móti jafnmiklu af eigin aflamarki. Var um svokölluð „tonn á móti tonni“ viðskipti að ræða. Uppgjör sitt við stefnda miðaði áfrýjandi aðeins við peningagreiðslurnar en tók ekkert tillit til aflamarksins. Stefndi leitaði til stéttarfélags síns til að kanna, hvort rétt hefði verið staðið að uppgjöri launa hans vegna þess verðmætis iðnaðarrækju, sem skipið kom með að landi. Höfðaði stéttarfélag stefnda mál gegn áfrýjanda fyrir Félagsdómi, sem kvað upp þann dóm 5. mars 1997, að áfrýjandi hefði brotið kjarasamning aðila með því að taka ekki tillit til verðmætis móttekins aflamarks fyrir seldan afla við tilgreiningu heildarskiptaverðmætis. Eftir að dómur Félagsdóms gekk greiddi áfrýjandi stefnda í september og desember 1997 samtals 230.847 krónur til viðbótar þeirri fjárhæð, sem hann hafði áður greitt honum. Var skiptaverðmætið miðað við meðalverð frosinnar rækju á þeim tíma, sem henni var landað, samkvæmt niðurstöðu úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna, og reiknaður mismunur þess verðs og þeirrar peningagreiðslu, sem áfrýjandi fékk fyrir landaðan afla. Með þeirri greiðslu telur áfrýjandi sig hafa gert að fullu upp við stefnda. Stefndi telur aftur á móti að miða beri skiptaverðmætið við markaðsverð móttekins aflamarks, auk beinnar peningagreiðslu. II. Með dómi Hæstaréttar 15. febrúar 1996, H.1996.522, var dæmt um það, að kostnaður af kaupum á aflamarki teldist til útgerðarkostnaðar, sem óheimilt væri að láta skipverja taka þátt í. Ágreiningur máls þess, sem hér er til úrlausnar, varðar ekki kvótaviðskipti, heldur snýst hann um það, hvernig finna skuli út skiptaverðmæti aflans. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð yfirlýsing fyrrverandi framkvæmdastjóra Þormóðs ramma hf. og Sæbergs hf. 27. nóvember 1998. Þau fyrirtæki hafa nú verið sameinuð, en eins og lýst er í héraðsdómi gerði Sæberg hf. út Baldur EA-108, nú Hvannaberg ÓF-72, og Þormóður rammi hf. keypti aflann. Í yfirlýsingunni segir meðal annars: „Samningarnir fólu í sér að kaupandi aflans Þormóður rammi hf. færði yfir til skips seljandans, þá Baldurs EA, aflaheimildir af skipum sínum auk þess sem greitt var umsamið verð fyrir aflann. Það var forsenda fyrir þessum viðskiptum, að skip seljandans veiddi upp í hinar yfirfærðu aflaheimildir og rækjunni sem aflaðist út á þær yrði landað hjá kaupandanum Þormóði ramma hf. Enginn ágreiningur hefur nokkurn tíma verið milli aðilanna um þessi efnisatriði í samningi þeirra og raunar er það alkunna í atvinnugreininni að samningar um „tonn á móti tonni“ feli í sér skuldbindingar af þessu tagi um nýtingu aflaheimildanna.“ Er ágreiningslaust milli aðila málsins, að viðskipti þessi fari fram á framangreindan hátt. Samkvæmt framansögðu var um gagnkvæman samning að ræða milli útgerðarmannsins og kaupanda aflans. Aflamarkið, sem útgerðarmaðurinn fékk, var honum ekki til frjálsrar ráðstöfunar og hafði því ekki sjálfstætt markaðsgildi fyrir hann. III. Eins og að framan greinir telur áfrýjandi verðmæti aflamarksins, sem hann fékk vegna aflans umfram fégreiðslu, vera mismun þess, sem greitt var fyrir landaðan afla í peningum og þess, sem hann hefði getað fengið fyrir aflann, ef hann hefði selt hann í annars konar viðskiptum, og miðar hann þar við meðalverð úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 84/1995 um úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, sbr. nú lög nr. 13/1998 um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, er það hlutverk nefndarinnar að ákveða fiskverð, sem nota skal við uppgjör á aflahlut áhafnar einstakra skipa, eins og nánar er kveðið á um í lögunum. Á nefndin að afla ítarlegra gagna um fiskverð og birta reglulega upplýsingar um það, þannig að þær gagnist útvegsmönnum og sjómönnum sem best, sbr. 2. gr. Í 5. gr. er kveðið á um það, að nefndin skuli við ákvörðun sína taka mið af því fiskverði, sem algengast er við sambærilega ráðstöfun afla. Samkvæmt kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna, grein 1.03, III, um ráðstöfun afla í skiptum milli óskyldra aðila, getur áhöfn krafist samnings um uppgjörsverð og náist ekki samkomulag milli áhafnar og útgerðar skal vísa málinu til úrskurðarnefndar. Gögn málsins bera með sér, að það meðalverð, sem úrskurðarnefndin miðar við, hefur verið notað við ákvörðun skiptaverðs, þegar ágreiningur um slíkt hefur verið lagður fyrir nefndina á því tímabili, sem hér um ræðir. Samkvæmt framangreindum kjarasamningi, grein 1.03, I, skal útgerðarmaður tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn. Í máli þessu liggur ekki fyrir, að unnt hefði verið að fá hærra verð fyrir hinn umdeilda hluta aflans en meðalverð það, sem áfrýjandi byggði endanlegt uppgjör sitt við stefnda á. Telst áfrýjandi því hafa gert að fullu upp skiptahlut stefnda og ber að sýkna hann. Áfrýjandi gerði ekki upp skiptahlut stefnda að fullu fyrr en eftir að stefna var birt í máli þessu. Er rétt að staðfesta málskostnaðarákvæði héraðsdóms en málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Áfrýjandi, Þormóður rammi - Sæberg hf., skal vera sýkn af kröfum stefnda, Einars Sveinssonar. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 1998. I. Mál þetta, sem dómtekið var 20. október sl., er höfðað af Einari Sveinssyni, kt. 270165-5089, Laugavegi 142, Reykjavík, með stefnu þingfestri 30. september 1997 á hendur Þormóði ramma-Sæbergi hf., kt. 681271-1559, Aðalgötu 10, Siglufirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 541.890 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 af kr. 43.019 frá 15.05.1995 til 15.06. s.á., en af kr. 65.744 frá þeim degi til 15.08. s.á., en af kr. 129.093 frá þeim degi til 15.09. s.á., en af kr. 179.651 frá þeim degi til 15.10. s.á., en af kr. 225.090 frá þeim degi til 15.11. s.á., en af kr. 300.254 frá þeim degi til 15.01.1996, en af kr. 400.349 frá þeim degi til 15.02. s.á., en af kr. 442.998 frá þeim degi til 15.04. s.á., en af kr. 541.890 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 230.847. Þess er jafnframt krafizt, að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 15.05. 1996. Enn fremur er krafizt málskostnaðar að mati dómsins auk álags, er nemi virðisaukaskatti af honum. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu. II. Málavaxtalýsing stefnanda Stefnandi kveður málavexti vera þá, að Sæberg hf. hafi verið útgerðaraðili v/b Baldurs EA-108, nú Hvannberg ÓF-72, skipaskrárnr. 2206, allt fram til 01.01.1997, og hafi skipið verið gert út frá Ólafsfirði. Sæberg hf. hafi nú verið sameinað fyrirtækinu Þormóði ramma hf. og sé hinu nýja sameinaða fyrirtæki, Þormóði ramma-Sæbergi hf., stefnt í máli þessu, sbr. XIV. kafla l. um hlutafélög nr. 30/1995. Hagsmunasamtök sjómanna og útgerðarmanna hafi um langt árabil átt í deilum um lögmæti þess, að sjómenn séu látnir taka þátt í útgerðarkostnaði skipa með því að fjármagna kaup á kvóta, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 1996, bls. 522. Ýmsum öðrum sambærilegum aðferðum hafi verið beitt við kvótakaup, og hafi ein þessara aðferða verið nefnd “tonn á móti tonni”, sem mál þetta fjalli um. Nánar tiltekið séu málavextir þeir, að stefnandi hafi starfað hjá stefnda á tímabilinu 31.03.1995 til 20.03.1996, ýmist sem annar stýrimaður eða sem netamaður á rækjutogaranum Baldri EA-108, nú Hvannbergi ÓF-72. Hafi stefnandi látið af störfum þann 20.03.1996 vegna ágreinings við útgerðina um uppgjörshætti og skil á samningsbundinni aflahlutdeild. Forsaga málsins sé sú, að stefnandi leitaði til stéttarfélags síns, Skipstjóra- og stýrimannafélags Norðlendinga, í því skyni að láta félagið kanna, hvort rétt hefði verið staðið að uppgjöri launa hans vegna þess aflaverðmætis, sem Baldur kom með að landi í formi iðnaðarrækju. Þegar stefnandi byrjaði að starfa hjá stefnda, hafi afli skipsins verið verkaður í þrjár afurðir, þ.e. frysta rækju á Japansmarkað, suðurækju og iðnaðarrækju, en sú síðast nefnda hafi farið til frekari vinnslu í landi. Ágreiningur aðila hafi staðið um útreikning aflaverðmætis þess hluta rækjunnar, sem fór í frekari vinnslu sem iðnaðarrækja. Á tímabilinu 26.04.1995 til 21.03.1996 hafi heildarmagn rækju úr þeim veiðiferðum, sem stefnandi tók þátt í, sem verkuð og landað var sem iðnaðarrækja, verið 720.291 kg. Fyrir þennan afla hafi stefnda verið greiddar kr. 115.000 fyrir hvert tonn í peningum og eitt tonn af rækjukvóta (rækjuaflamark). Hér hafi því verið um svokölluð “tonn á móti tonni” viðskipti að ræða. Þrátt fyrir að kaupandi iðnaðarrækjunnar hafi greitt fyrir aflann bæði með peningum og kvóta, hafi aðeins verið gert upp gagnvart stefnanda og öðrum skipverjum miðað við peningagreiðslur þær, sem inntar voru af hendi í þessum viðskiptum. Í hinum svokölluðu “tonn á móti tonni” viðskiptum fái útgerðarmaður tvenns konar greiðslu fyrir landaðan afla. Annars vegar fái útgerðin peningagreiðslu miðað við magn, og hins vegar fái hún kvóta í formi aflamarks þeirrar fisktegundar, sem viðskiptin varði. Til þess að lýsa því hvernig þessi viðskipti fari fram, sé nærtækast að lýsa í stuttu máli viðskiptum stefnda og þeirra aðila, sem keyptu umrædda iðnaðarrækju af honum. Sem dæmi sé tekin löndun, sem fram fór þann 26.04.1995 og sem tilgreind sé á dskj. nr. 2 og 3. Allar upplýsingar um aflamagn og skiptingu komi frá Fiskistofu. Samkvæmt dskj. nr. 2 og 3 hafi Baldur EA-108 landað þann 26.04.1995 74.234 kg. af iðnaðarrækju. Greitt hafi verið fyrir rækjuna kr. 115 pr/kg í peningum í skiptum við sjómenn og hafi heildaraflaverðmæti í uppgjörum til launa fyrir þennan hluta aflans verið kr. 8.536.910. Jafnframt því að stefndi fengi greitt í peningum fyrir þessa löndun hafi kaupandi iðnaðarrækjunnar, útgerð Sigluvíkur SI-2, greitt stefnda fyrir aflann með aflamarki í rækju. Greiðslan í formi kvóta fyrir þessa löndun hafi verið helmingur hins selda magns (tonn á móti tonni), þ.e. fyrir þau 74.234 kg af iðnaðarrækju, sem stefndi afhenti útgerð Sigluvíkur, hafi kaupandi afhent 37.117 kg af aflamarki í rækju. Greiðslan í formi aflamarks hafi farið þannig fram, að kaupandinn yfirfærði umrætt magn yfir á skip stefnda án frekari greiðslu. Samkvæmt skráningu hjá Fiskistofu hafi afhending kvótans farið fram þann 29.05.1995, sbr. dskj. nr. 4. Niðurstaðan hafi því verið sú, að stefndi fékk greiddar kr. 8.636.910 í peningum og 37.117 kg af aflamarki í úthafsrækju fyrir aflann. Á þeim tíma, sem þessi yfirfærsla aflamarksins fór fram, hafi gangverð á aflamarki úthafsrækju, samkvæmt upplýsingum frá fiskmörkuðum, verið a.m.k. kr. 60 pr/kg. Verðmæti þess aflamarks, sem yfirfært var með þessum hætti, hafi því verið kr. 2.227.020. Heildarverðmæti aflans hafi því verið kr. 10.763.930. Raunverulegt aflaverðmæti hafi því verið kr. 2.227.020 hærra en tilgreint hafi verið í uppgjöri í stefnanda vegna þessarar einu veiðiferðar. Alls hafi stefnandi farið í 10 veiðiferðir á skipi stefnda, meðan hann var í starfi hjá stefnda. Heildarmagn iðnaðarrækju, sem landað hafi verið úr þeim veiðiferðum, sem stefnandi tók þátt í, hafi verið 720.291 kg Fyrir þennan afla hafi útgerð stefnda fengið greitt bæði með peningum og aflamarki. Greiðslur í formi peninga hafi verið gerðar upp gagnvart stefnanda. Verðmæti þeirrar greiðslu, sem fólst í afhendingu aflamarks, hafi hins vegar ekki verið gert upp gagnvart stefnanda. Fyrir fyrrnefnd 720.291 kg hafi stefndi fengið greitt með aflamarki alls helming hins landaða magns, eða 361.455 kg. Verðmæti þessa aflamarks, sem aldrei hafi verið gert upp gagnvart stefnanda, sé að mati stefnanda alls kr. 25.525.406. Byggi sú kröfugerð stefnanda á því, að verðmæti aflamarksins, sem afhent hafi verið í viðskiptum stefnda við fiskkaupendur, hafi verið hið sama og gangverð þess á markaði. Á umræddum tíma hafi markaðsverð á aflamarki úthafsrækju verið frá kr. 60-75. Sé kröfugerð stefnanda nánar útlistuð á dskj. nr. 2, sem geymi útreikning Sjómannasambands Íslands á kröfugerð stefnanda. Samkvæmt nefndum útreikningi sé óuppgerður launahlutur til stefnanda alls kr. 491.867. Við þá tölu bætist 10,17% orlof, og sé krafan því alls kr. 541.890. Gjalddagar hvers vangreidds launahlutar reiknist frá 15. mánaðardegi næsta mánaðar eftir löndun. Atferli stefnda hafi að þessu leyti sætt opinberri rannsókn, og hafi verið tekin lögregluskýrsla af forsvarsmanni Sæbergs hf. vegna þessa, sbr. dskj. nr. 9. Stéttarfélag stefnanda hafi ítrekað krafizt lögmæts uppgjörs á launum stefnanda án árangurs. Hafi farið svo, að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands höfðaði mál fyrir Félagsdómi og krafðist þess, að aðferðir stefnda við uppgjör launahluta að þessu leyti yrðu dæmdar ólögmætar og brot á kjarasamningi aðila. Dómur hafi fallið í Félagsdómsmáli nr. 15/1996 þann 05.03.1997. Hafi þar verið viðurkennt, að stefndi hefði brotið kjarasamning aðila með því hátterni, sem lýst hafi verið hér að framan. Orðrétt segi í dómi Félagsdóms: “Stefndi, Landssamband íslenskra útvegsmanna f.h. Útvegsmannafélags Norðurlands vegna Sæbergs hf., telst hafa brotið gegn grein 1.03 í kjarasamningi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna með því að taka ekki tillit til verðmætis móttekins aflamarks fyrir seldan afla við tilgreiningu heildarskiptaverðmætis ...” Þrátt fyrir að málið sé í raun dæmt í Félagsdómi að efni til, hafi stefndi enn ekki gert upp laun við stefnanda. Eftir ítrekaðar kröfugerðir stéttarfélaga þeirra skipverja, sem starfað hafi á Baldri EA-108, nú Hvannbergi ÓF-72, hafi stéttarfélag undirmanna, Sjómannafélag Ólafsfjarðar, tilkynnt þann 15.05.1997 að verkfall myndi hefjast á umræddu skipi stefnda þann 06.06.1997, ef stefndi sinnti ekki samnings- og lögbundinni skyldu sinni til þess að gera réttilega upp við félagsmenn sína, þ.e. gera upp laun vegna verðmætis þess aflamarks, sem stefndi hafði þegið sem greiðslu fyrir afla. Hafi verkfallið verið byggt á því, að stefndi hefði ekki sinnt þeirri dómskyldu, sem Félagsdómur lagði fyrirtækinu á herðar. Allt að einu hafi stefndi neitað að gera upp launin, en höfðaði þess í stað mál fyrir Félagsdómi, í þeim tilgangi að fá verkfallið dæmt ólögmætt. Hafi Sjómannafélagi Ólafsfjarðar verið stefnt fyrir Félagsdóm þann 25.03.1997 í þessu skyni. Hafi stefndi tapað málinu, og hafi verkfall til þess að knýja á um umræddar greiðslur verið talið lögmætt. Til þess að afstýra frekara verkfalli eftir að hafa tapað málinu öðru sinni í Félagsdómi hafi stefndi síðan greitt hluta af kröfum félagsmanna Sjómannafélags Ólafsfjarðar. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir málssókn sína á því, að þegar hafi verið dæmt um það, að uppgjörshættir stefnda séu ólögmætir í máli Félagsdóms nr. 15/1996, en sá dómur hafi res judicata áhrif í máli þessu. Stefnda sé þannig skylt að gera upp aflaverðmæti og greiða laun í samræmi við ákvæði laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins og ákvæði greinar 1.02, III. kafla greinar 1.03, sbr. I. kafla sömu greinar, í kjarasamningi Landssambands íslenzkra útvegsmanna annars vegar og yfirmanna innan Farmanna- og fiskimannasambands Íslands hins vegar, sbr. dskj. nr. 8. Samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga og kjarasamninga beri útgerðarmönnum að greiða laun miðað við það heildaraflaverðmæti, sem útgerðin fái fyrir aflann. Málsókn þessi byggi á því, að við uppgjör aflahlutar hafi stefndi vísvitandi lagt rangt aflaverðmæti til grundvallar við ákvörðun skiptaverðmætis og þannig dregið stóran hluta aflaverðmætis undan hlutaskiptum. Með þessum starfsaðferðum hafi stefndi greitt stefnanda lægri aflahluti en honum hafi borið samkvæmt lögum og kjarasamningi, sbr. l. nr. 24/1986 um skiptaverðmæti o.fl. Lögin um skiptaverðmæti séu grundvöllur að launakerfi sjómanna og hluti af kjarasamningi Landssambands íslenzkra útvegsmanna annars vegar og yfirmanna innan Farmanna- og fiskimannasambands Íslands hins vegar, sbr. grein 1.02 í samningnum. Ljóst sé, að verðmæti aflans í skilningi 1. gr. laganna geti aldrei verið háð einhliða ákvörðun útgerðarmanns, enda væri þá algerlega þýðingarlaust að ákveða skiptaprósentu með kjarasamningsgerð og löggjöf sem þessari, ef útgerðarmaður gæti síðan breytt forsendum útreiknings af eigin hentugleika. Sú háttsemi stefnda, að miða uppgjör launahluta og greiða skipverjum launahluti miðað við kr. 115 pr/kg, þegar stefndi raunverulega seldi sama afla fyrir mun hærra verð, þar sem hluti greiðslu fór fram með greiðslu aflamarks í úthafsrækju, sem ekki hafi komið til skipta til sjómanna, hafi að mati stefnanda falið í sér ólögmæta ráðstöfun stefnda og jafnframt brot á tilvitnuðum lögum, sem og kjarasamningi aðila. Að mati stefnanda verði að skýra ákvæði fyrrnefndra laga og kjarasamning aðila þannig, að allt það verðmæti, sem skip komi með að landi úr veiðiferð, komi til skipta við ákvörðun launahluta. Í grein 1.03 í kjarasamningi aðila sé skýrlega talað um, að við hlutaskipti skuli miða við það heildarverðmæti, sem útgerðin fái fyrir aflann. Af þessu sé augljóst, að öll verðmæti komi til skipta og í þeim efnum skipti ekki máli, hvort greitt sé fyrir aflann með peningum eða einhverju öðru. Ef greitt sé með öðrum verðmætum en peningum, verði að meta þær greiðslur til peningavirðis og skipta þeim verðmætum eins og lög og kjarasamningar geri ráð fyrir. Stefnandi vísar til meginreglna vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga, auk laga nr. 30/1987 um orlof. Þá styður stefnandi kröfu sína við l. nr. 55/1980, l. nr. 19/1979 og l. nr. 80/1938. Vaxtakröfur styður hann við III. kafla l. nr. 25/1987 og málskostnaðarkröfu við l30. gr. l. nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt styður hann við l. nr. 50/1988 og kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. Málsástæður stefnda Stefndi kveður ágreiningslaust, að stefnandi hafi farið í þær veiðiferðir, sem geti í stefnu, og enn fremur, að um hafi verið að ræða svokölluð "tonni á móti tonni" viðskipti í þeim ferðum, sem um ræði. Hins vegar sé því mótmælt, að heildaraflaverðmæti, sem skiptahlutur stefnanda hafi nú verið miðaður við, sé ekki hæsta gangverð á afla á þeim tíma, sem um ræði, sbr. ákvæði 1.26 kjarasamnings LÍÚ og Sjómannasambands Íslands. Staðreyndir málsins séu þær, að eftir dómi Félagsdóms frá 5. marz 1997 í málinu nr. 15/1996, hafi stefnanda verið greiddar kr. 230.847 í viðbót við þá fjárhæð, sem hann hafði áður fengið greidda frá stefnda. Hafi stefndi gert það í samræmi við þá niðurstöðu dómsins, að komi kvóti sem endurgjald í viðbót við fégreiðslu fyrir afla, verði að telja líkur á, að slíkt hafi áhrif á fégjaldið til lækkunar. Í slíkum tilvikum eigi áhöfnin kröfu til þess að við hlutaskiptin sé miðað við hærra verð en greitt hafi verið í peningum. Í máli því, sem hér um ræði, hafi þetta einmitt verið gert af hálfu stefnanda. Telji hann því, að eftir uppkvaðningu fyrrgreinds Félagsdóms, hafi hann að fullu gert upp við stefnanda í samræmi við nefndan dóm. Við uppgjörið hafi skiptahlutur stefnanda verið miðaður við sannanlegt meðalverð frosinnar rækju á þeim tíma, er henni var landað, sbr. niðurstöðu Úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna á dskj. nr. 18. Það sé því ljóst, að stefndi hafi metið kvótaverðmæti það, sem hann fékk frá kaupanda aflans, til verðs við ákvörðun skiptaverðmætis vegna lokauppgjörs á launum stefnanda fyrir vinnu hans, í samræmi við fyrrgreindan dóm. Hafi stefndi einnig staðið stefnanda skil á orlofsgreiðslum af fyrrgreindri upphæð, en stefnandi haldi öðru fram í stefnu sinni. Í "tonni á móti tonni" viðskiptum skuldbindi útgerðarmaður sig til að landa afla sínum hjá þeim aðila, sem láti aflakvóta í té. Fyrir aflann sé svo greitt umsamið verð. Kvótinn, sem útgerðarmaðurinn fái, sé honum því ekki til frjálsrar ráðstöfunar og hafi því ekkert beint markaðsgildi fyrir hann. Hann geti ekki selt hann og ekki veitt upp í hann, landað aflanum síðan annars staðar og fengið almennt markaðsverð fyrir aflann. Þar að auki skuldbindi útgerðarmaðurinn sig til að selja þessum aðila aflann vegna þessa kvóta á fyrir fram umsömdu verði. Verðmæti kvótans fyrir útgerðarmanninn sé því aldrei hreint markaðsverð hans, enda sé greiðsla í formi kvótans hluti af gagnkvæmum samningi hans og aflakaupandans, sem innihaldi fleiri atriði, sem líta verði til. Þar sem um sé að ræða gagnkvæman samning, sé ekki hægt að líta á markaðsverð kvóta, þar sem aðeins komi fégreiðsla á móti til samanburðar, heldur verði að finna út raunverulegt verðmæti kvótans í þeim viðskiptasamningi, sem um ræði hverju sinni. Í þeim viðskiptum, sem hér um ræði, sé þetta einfalt. Raunverulegt verðmæti kvótans, sem stefndi fékk umfram fégreiðslu fyrir afla sinn, sé mismunur þess, sem greitt var fyrir landaðan afla í peningum og þess, sem stefndi hefði getað fengið fyrir aflann, ef hann hefði selt hann í frjálsum viðskiptum. Verð það, sem stefndi hefði fengið í frjálsum viðskiptum fyrir aflann, sé einungis hægt að finna út með því að miða við meðalverð afla á þeim tíma, sem landanir eigi sér stað. Upplýsingar um það sé að finna á dskj. nr. 18. Stefndi krefjist þess, að skiptaverðmæti skuli miða við greidda fjárhæð í krónutölu og að auki markaðsverð kvóta á þeim tíma, sem um ræði. Með þessari aðferð verði skiptaverðmætið mun hærra en markaðsverð afla. Það sé af og frá, að samningur stefnda við aflakaupanda geti sjálfkrafa valdið því, að verðmæti afla hans verði meira en markaðurinn segi til um og útgerðarmaður og aflakaupandinn miði við í samningi sínum. Í reikningsaðferð stefnanda felist í raun verðlagning, sem sé að engu leyti í samhengi við staðreyndir málsins. Með því sé átt við, að "tonni á móti tonni" viðskipti sé gagnkvæmur samningur útgerðarmanns og aflakaupanda, eins og áður segi. Samningurinn sé til hagsbóta fyrir alla aðila, þar sem útgerðarmaðurinn fái aukinn kvóta til veiða, aflakaupandinn fái meiri fisk til ráðstöfunar og sjómenn hærri laun vegna aukins afla. Útgerðarmaðurinn skuldbindi sig til að landa bæði sínu tonni og tonni fiskkaupa á tilteknu umsömdu verði og fá greitt fyrir það með peningum og tonni aflakaupandans. Eðlilega lækki krónutalan, sem útgerðarmaðurinn fái sem fégreiðslu, enda komi tonnið góða einnig sem greiðsla. Með því að nota útreikning stefnanda væri verið að láta útgerðina gera upp við sjómennina miðað við hærra skiptaverðmæti en stefndi hafi raunverulega fengið fyrir aflann. Ekki sé hægt að miða við, að útgerðarmaðurinn hefði keypt kvóta á frjálsum markaði, þar sem um slíkt sé ekki að ræða. Málsgrundvöllurinn verði að byggja á þeim viðskiptum, sem áttu sér raunverulega stað, en ekki einhverju allt öðru, enda yrði niðurstaða málsins með slíkri aðferð í engu samræmi við staðreyndir málsins. Útreikningsaðferð sjómanna sé aðeins leikur að tölum, sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Til grundvallar viðskiptum stefnda og aflakaupandans liggi fyrir raunverulegar tölur, sem segi til um raunverulegt verðmæti kvótans, sem stefndi tók sem greiðslu fyrir afla sinn og hafi verið staðið skil á til stefnanda að fullu. Því fari fjarri, í viðskiptum “tonn á móti tonni”, að afhentar aflaheimildir séu reiknaðar á fullu markaðsverði inn í viðskiptin, þó að ljóst þyki, að þær hafi áhrif til lækkunar á það verð, sem greitt sé fyrir aflann í peningum. Telji stefndi því, að hann hafi að fullu greitt stefnanda launakröfu hans og leiði það óhjákvæmilega til sýknu hans. Telji stefnandi, að endanlegt uppgjör hans sé ekki miðað við hæsta gangverð, beri hann sönnunarbyrðina fyrir því. Stefndi kveðst byggja sérstaklega á því, að með því að taka við upphaflegri greiðslu án fyrirvara, hafi stefnandi samþykkt það verð, sem hlutaskiptin voru miðuð við. Ekki sé á því nokkur vafi, að áhöfn fiskiskips geti gert bindandi samning við útgerð sína um það verð, sem miða skuli hlutaskipti við í tilviki þar sem aflaheimild komi til viðbótar við greitt verð. Komi það beinlínis fram í 3. gr. l. nr. 84/1995, að slíkir samningar skuli vera meginreglan, þar sem deilumálum verði ekki skotið til úrskurðarnefndar laganna, nema samningar hafi ekki tekizt milli útgerðar og áhafnar. Sé raunar í grein 1.26 í kjarasamningi LÍÚ við Sjómannasamband Ísland gert ráð fyrir slíkum samningi milli útgerðar og áhafnar. Athugasemdalaus viðtaka stefnanda á upphaflegu uppgjöri geti ekki verið annað en samþykki hans á uppgjörsmátanum og launagreiðslunni sem slíkri. Hljóti hún að jafngilda fyrir fram gerðum samningi um skiptaverðið. Telji stefndi í þessu sambandi, að sér hafi verið óskylt að inna frekari greiðslu af hendi til stefnanda, eftir að Félagsdómurinn gekk. Þó að stefndi hafi innt þá greiðslu af hendi umfram skyldu, hljóti stefnandi að teljast jafnbundinn og áður af upphaflegri fyrirvaralausri kvittun sinni. Fallist dómurinn ekki á, að stefnandi hafi, með þessari fyrirvaralausu viðtöku sinni, glatað rétti sínum til frekari greiðslna úr hendi stefnda, þá byggi stefndi á því, að stefnandi hafi glatað rétti sínum með fyrirvaralausri viðtöku á svokölluðu lokauppgjöri. Með þeirri greiðslu hafi stefndi gert upp við stefnanda umfram skyldu, og hafi stefnandi tekið við því lokauppgjöri sem fullnaðargreiðslu líkt og hinni fyrri, án nokkurs fyrirvara. Hafi þó hvílt enn ríkari skylda á honum til þessa en í fyrra skiptið, þar sem kjaramál launþega stefnda höfðu verið til umfjöllunar hjá Félagsdómi. Í þessu sambandi bendi stefndi á, að fyrrgreindur dómur Félagsdóms fjalli ekki um fjárkröfu einstakra sjómanna á hendur stefnda, heldur hafi í því máli aðeins verið leitað viðurkenningar á, að uppgjörsmáti sá, er þá var viðhafður, hafi brotið í bága við ákvæði kjarasamninga. Ljóst sé, að stefnandi vissi, hvernig uppgjöri hans var háttað, þegar hann tók við launagreiðslu sinni, án nokkurs fyrirvara. Þetta hafi hann gert, þrátt fyrir að hinn 26. apríl 1992 hafi verið gefin yfirlýsing af fulltrúum Sjómannasambands Íslands og VSÍ um, að útgerðarmanni væri óheimilt að draga frá heildaraflaverðmæti kostnað vegna kaupa á kvóta, og stöðugar deilur hafi verið síðastliðin ár um, hvernig haga skyldi þessum málum. Af þessum sökum hafi hvílt sérstök skylda á stefnanda að gera athugasemd, hafi hann ekki verið sáttur við uppgjör sitt og talið, að með því hefði verið á honum réttur brotinn. Það sé almenn regla í vinnurétti, að launþegi, sem megi veri ljós skekkja í launaútreikningi, verði að gera athugasemdir án ástæðulauss dráttar. Í máli því, sem hér sé til umfjöllunar, hafi stefnandi engar slíkar athugasemdir gert fyrr en með innheimtubréfi dags. 10. marz 1997, dskj. nr. 14, og því verði að telja, að réttur hans til frekari launagreiðslna úr hendi stefnda sé fallinn niður vegna aðgerðarleysis hans sjálfs. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að stefndi hafi ekki gert að fullu upp við stefnanda eða að krafa hans sé ekki fallin niður fyrir aðgerðarleysi, krefst stefndi þess, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar með vísan til fyrrgreindra sjónarmiða. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt. Verulegur ágreiningur sé um uppgjörsmáta þann, sem stefnandi byggi kröfu sína á, og eðlilegt sé, að úr honum sé leyst fyrir dómstólum. Þegar greiðslurnar voru inntar af hendi á gjalddaga, hafi enginn ágreiningur verið um þær, enda hafi stefnandi tekið við þeim án nokkurs fyrirvara. Verði krafa stefnanda tekin til greina, krefst stefndi þess því, að dráttarvextir verði reiknaðir frá dómsuppsögu, en til vara frá þingfestingu málsins. Telji dómurinn þá niðurstöðu ekki í samræmi við atvik málsins, krefst stefndi þess, að upphafstíma dráttarvaxta beri að miða við 10. apríl 1997, þ.e. mánuði eftir að stefnandi fyrst krafði stefnda um greiðslu kröfu sinnar, sbr. dskj. nr. 14. Til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefndi til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, laga nr. 84/1995 um úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna, meginreglna kröfuréttar um fullnaðarkvittanir og tómlætis stefnanda. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við XXI. kafla l. nr. 19/1991 (sic í grg.), einkum 130. gr. III. Forsendur og niðurstaða Í dómi Félagsdóms í málinu nr. 15/1996: Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, vegna Skipstjóra- og stýrimannafélags Norðurlands gegn Landssambandi íslenzkra útvegsmanna f.h. Útvegsmannafélags Norðurlands vegna Sæbergs hf. er kveðið á um það, að taka beri tillit til verðmætis móttekins aflamarks fyrir seldan afla við tilgreiningu heildarskiptaverðmætis. Stendur ágreiningur aðila um það, hvernig reikna beri verðmæti aflamarksins. Eftir að stefna var birt í máli þessu, greiddi stefndi inn á reikning stefnanda í tvennu lagi, samtals kr. 230.847, sem hann telur fullnægjandi uppgjör til stefnanda vegna hluta hans í umdeildu aflamarki. Er uppgjör þetta þannig fengið, að tekinn er mismunurinn á meðalverði frosinnar rækju samkvæmt útreikningi úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna, sbr. dskj. nr. 18, og beingreiðslum, sem stefndi fékk fyrir landaðan afla. Af hálfu stefnanda er þessum uppgjörsmáta mótmælt. Fallast má á það með stefnanda, að útreikningur úrskurðarnefndarinnar sýni ekki rétt meðalverð rækjunnar, þar sem ekki er tekið inn í þann útreikning verðmæti aflamarks. Verð á rækjunni ræðst þannig af því, hvernig útgerðarmenn semja við kaupendur, þ.e., hvort eingöngu sé greitt með peningum eða samið sé um annars konar viðskipti, svo sem "tonn á móti tonni" eða "tvö tonn á móti tonni". Í slíkum viðskiptum lækkar peningagreiðslan hlutfallslega. Samningur sá, sem stefndi gerði um "tonn á móti tonni" viðskipti, liggur ekki fyrir í málinu, og eru allar fullyrðingar stefnda um takmörkun hans á yfirráðarétti yfir greiðslu í aflamarki ósannaðar. Ber því að leggja til grundvallar við hlutaskipti fullt verðmæti aflamarksins, eins og það var á frjálsum markaði á þeim tíma, sem um ræðir, og er það í samræmi við niðurstöðu framangreinds dóms Félagsdóms í málinu nr. 15/1996, tilvitnaðan kjarasamning og lög nr. 24/1986. Stefndi hefur í sjálfu sér ekki vefengt þau gangverð aflamarks, sem stefnandi miðar við í útreikningi sínum og eru sögð stafa frá Sjómannasambandi Íslands, sbr. dskj. nr. 3. Ber því að taka kröfur stefnanda til greina að fullu, en dráttarvextir reiknast eins og greinir í dómsorði. Af dskj. nr. 7 verður ráðið, að stefnda var kunnugt um kröfu stefnanda í síðasta lagi 8. júlí 1996, eða rúmum þremur mánuðum eftir að hann lét af störfum. Að auki hefur stefndi viðurkennt kröfu stefnanda, með meintum fullnaðargreiðslum, eftir höfðun máls þessa. Er því ekki fallizt á varnir stefnda, sem byggðar eru á tómlæti. Þá er ekki fallizt á sjónarmið stefnda um fyrirvarlausa móttöku stefnanda á uppgjöri, en fram kemur, að stefndi greiddi laun stefnanda inn á reikning hans í Sparisjóði Ólafsfjarðar, og liggur hvergi fyrir kvittun af hálfu stefnda eða önnur viðurkenning á fullnaðaruppgjöri. Eftir þessum úrslitum bar að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 170.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Þormóður rammi-Sæberg hf., greiði stefnanda, Einari Sveinssyni, kr. 541.890 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 af kr. 43.019 frá 15.05.1995 til 15.06. s.á., en af kr. 65.744 frá þeim degi til 15.08. s.á., en af kr. 129.093 frá þeim degi til 15.09. s.á., en af kr. 179.651 frá þeim degi til 15.10. s.á., en af kr. 225.090 frá þeim degi til 15.11. s.á., en af kr. 300.254 frá þeim degi til 15.01.1996, en af kr. 400.349 frá þeim degi til 15.02. s.á., en af kr. 442.998 frá þeim degi til 15.04. s.á., en af kr. 541.890 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 230.847, og leggjast dráttarvextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 15.05. 1996. Enn fremur greiði stefndi stefnanda kr. 170.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 153/2000
|
Skaðabætur Kaup Hlutafélag Aðild
|
Félagið KF ehf. var stofnað við samruna fyrirtækja ÓH og S. Í kjölfar slæmrar afkomu var tekin sú ákvörðun að hætta eiginlegum rekstri fyrirtækisins og voru gerðir fjórir samningar í því skyni að lágmarka persónulega ábyrgð ÓH og S. Samhliða samningi við ÓJK um dreifingu tiltekinna vara gegn greiðslu sölulauna til KF ehf. var meðal annars gerður samningur við viðskiptabanka fyrirtækisins um niðurgreiðslu skulda. Sala ÓJK samkvæmt samningnum reyndist ekki ná tilgreindri lágmarkssölu og reis ágreiningur milli S, sem var orðinn starfsmaður ÓJK, og Ó um viðbrögð við því. Ó, sem taldi að um vanefnd væri að ræða, krafðist skaðabóta. Kröfu hans var hafnað, enda taldist hann ekki geta reist kröfur á hendur ÓJK þar sem hann var ekki aðili að samningnum milli KF ehf. og ÓJK. Þrátt fyrir tengsl samningsins við aðra samninga, sem Ó var aðili að, töldust þau tengsl ekki getað skapað honum stöðu er jafngilti stöðu aðila að fyrstgreinda samningnum. Þá var ekki talið að ÓJK eða S hefðu bakað Ó tjón með saknæmum hætti. Var bótakröfu Ó hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandinn Sigurður Alfreð Herlufsen skaut málinu til Hæstaréttar 14. apríl 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Áfrýjandinn Ó. Johnson & Kaaber hf. skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2000. Af hálfu félagsins er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur með þeirri breytingu að dráttarvextir skuli greiddir af 333.826 krónum frá 28. janúar 1998 til greiðsludags og af 782.985 krónum frá 28 janúar 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að áfrýjendur verði óskipt dæmdir til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi eru málavextir þeir að í árslok 1993 sameinuðust Kauphóll, einkafirma stefnda Ómars Haffjörð Harðarsonar, og Faxafell hf. sem var í eigu áfrýjandans Sigurðar Alfreðs Herlufsen undir nafninu Kauphóll/Faxafell ehf. Liður í þessum samruna var samningur milli stefnda Ómars og hins nýja félags 30. nóvember 1993 þar sem stefndi seldi félaginu ýmsar eignir atvinnurekstrar síns. Meðal hins selda voru umboð fyrir nokkra nafngreinda erlenda sælgætisframleiðendur. Var verðmæti umboðanna talið nema tæpum helmingi verðs hinna seldu eigna. Kaupverðið var meðal annars greitt með yfirtöku skulda og með afhendingu helmings hlutafjár í hinu nýja félagi. Við stofnun félagsins undirrituðu þeir Ómar og Sigurður 1. desember 1993 samning, sem nefndur var „Kaupsamningur um samruna fyrirtækja”, þar sem því var meðal annars lýst yfir að meiriháttar ákvarðanir nýja félagsins myndu ætíð teknar af þeim sameiginlega, sem þýði í raun að þeir hafi hvor um sig neitunarvald í málefnum félagsins. Samþykktir fyrir Kauphól/Faxafell ehf. voru ákveðnar á hluthafafundi 9. nóvember 1995. Samkvæmt 17. gr. þeirra skyldi stjórn félagsins skipuð einum til þrem mönnum og skyldi afl atkvæða ráða afgreiðslu mála. Samkvæmt hlutafélagaskrá skipa stjórn félagsins Sigurður Alfreð Herlufsen, formaður, Ómar Haffjörð Harðarson og Sigríður Rósa Bjarnadóttir, sem er eiginkona Sigurðar. Rekstur félagsins, sem einkum annaðist innflutning og heildsölu á sælgæti, gekk ekki sem skyldi og varð tap af rekstri þess. Söfnuðust upp allmiklar skuldir, sem þeir Sigurður og Ómar voru að einhverju leyti í persónulegum ábyrgðum fyrir. Í ársbyrjun 1997 var ákveðið að hætta eiginlegum rekstri félagsins. Voru 22. janúar 1997 gerðir fjórir samningar, er því tengdust. Í fyrsta lagi gerðu Kauphóll/Faxafell ehf. og Ó. Johnson & Kaaber hf. með sér „Samning um dreifingu“. Með honum fékk síðarnefnda félagið, sem í samningnum er nefnt dreifingaraðili, rétt til að dreifa sælgæti frá sex nafngreindum sælgætisframleiðendum, sem fyrrnefnda félagið hafði átt í viðskiptum við. Samkvæmt 5. gr. samningsins skyldi Ó. Johnson & Kaaber hf. greiða 11% af nettó sölu sinni af vörum frá þessum framleiðendum inn á reikning Kauphóls/Faxafells ehf. í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Í 6. gr. samningsins er í 1. málslið ákvæði um mánaðarlega upplýsingaskyldu Ó. Johnson & Kaaber hf. varðandi sölu á umræddum vörum, en 2. málsliður greinarinnar er svohljóðandi: „Lágmarkssala er 25 milljónir á fyrsta ári samningsins en 30 milljónir eftir það, (sala án vsk.)“. Samningur þessi gilti í tvö ár, en skyldi endurnýjast ótímabundið að þeim tíma liðnum væri honum ekki sagt upp. Uppsagnarfrestur er 6 mánuðir. Í 1. mgr.11. gr. samningsins er tekið fram að samhliða samningnum séu gerðir þrír aðrir samningar, sem nánar eru tilgreindir, en 2. mgr 11.gr er svohljóðandi: „Dreifingaraðili hefur kynnt sér efni framangreindra samninga, og sættir sig við fyrir sitt leyti“. Í öðru lagi gerðu Sparisjóður Hafnarfjarðar annars vegar og Kauphóll/Faxafell ehf. og eigendur þess félags, Sigurður Alfreð Herlufsen og Ómar Haffjörð Harðarson, hins vegar samkomulag um niðurgreiðslu skulda félagsins hjá sparisjóðnum, samtals að fjárhæð rúmlega 17 milljónir króna. Samkvæmt 3. gr. þessa samnings skyldi greiðslum samkvæmt fyrstgreinda samningnum ráðstafað til að greiða niður skuldirnar. Er 2. málsliður greinarinnar svohljóðandi: „Ef miðað er við lágmarkstölur samkvæmt samningnum þá greiðast kr. 2.750.000,- fyrsta árið og síðan kr. 3.300.000,-.“ Skyldi þessum greiðslum skipt með tilteknum hætti milli skulda, sem Sigurður var í ábyrgð fyrir og skulda, sem Ómar ábyrgðist. Í 4. gr. samningsins segir að skuldum Kauphóls/Faxafells ehf. við sparisjóðinn verði skuldbreytt þannig að þær verði í skilum miðað við greiðslugetu félagsins samkvæmt samningnum. Í þriðja lagi gerðu Kauphóll/Faxafell ehf. og Ó. Johnson & Kaaber hf. samning um kaup síðarnefnda félagsins á ýmsu lausafé fyrrnefnda félagsins. Loks gerðu Sigurður Alfreð Herlufsen og Ómar Haffjörð Harðarsson með sér samkomulag um uppgjör á greiðslu skulda Kauphóls/Faxafells ehf. Í síðastgreindum þrem samningum er tekið fram að þeir séu gerðir samhliða fyrstnefnda samningunum með hliðstæðum hætti og gert var í 1. mgr 11. gr þess samnings og áður var lýst. Gerðu þeir Ómar og Sigurður sér vonir um að með þessum samningum tækist að greiða niður skuldir Kauphóls/Faxafells ehf. við sparisjóðinn og losa eigendurna þannig úr þeim persónulegu ábyrgðum, sem þeir höfðu tekist á hendur vegna skuldanna. Réði Sigurður sig í framhaldi af þessu til starfa hjá Ó. Johnson & Kaaber hf. Á árinu 1997 skilaði Ó. Johnson & Kaaber hf. greiðslum inn á reikning Kauphóls/Faxafells ehf. hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar í samræmi við sölu á vörum þeirra framleiðenda, sem fyrstnefndi samningurinn tók til, en salan var allmiklu minni en lámarkssala sú, sem tilgreind var í áður tilvitnaðri 6. gr. samningsins. Reis ágreiningur milli eigenda Kauphóls/Faxafells ehf., þeirra Sigurðar og Ómars, um hvernig við þessu skyldi bregðast. Ritaði stefndi 25. febrúar 1998 bréf fyrir hönd Kauphóls/Faxafells ehf. til áfrýjandans Ó. Johnson & Kaaber hf. og taldi veruleg vanskil vera af hálfu hans þar sem 11% umboðslaunum hefði ekki verið skilað af lágmarkssölu samkvæmt 6. gr. samningsins og var gerð krafa um greiðslu. Í kjölfar þess bréfs fylgdi síðan innheimtubréf 28. apríl 1998 til Ó. Johnson & Kaaber hf. vegna ætlaðra vanskila. Þessu andmælti áfrýjandinn Sigurður með bréfi sama dag til stefnda, þar sem því var lýst að samningarnir við Ó. Johnson & Kaaber hf. hafi verið hagfelldir fyrir Kauphól/Faxafell ehf. og liggi hagsmunir félagsins og eigenda þess í tilvist þessara samninga og að þeir verði framlengdir. Tók hann einnig fram að hann væri ekki sammála þeirri túlkun stefnda að Ó. Johnson & Kaaber hf. bæri að greiða lámarksumboðslaun hvað sem raunverulegri sölu liði. Taldi hann ámælisvert að framangreindar aðgerðir hafi ekki verið bornar undir sig og lýsti yfir umboðsleysi stefnda til framangreindra athafna í nafni Kauphóls/Faxafells ehf. Tilraunir á árinu 1998 til að ná samkomulagi milli málsaðila tókust ekki. Með bréfi 11. janúar 1999 til áfrýjandans Ó. Johnson og Kaaber hf. tilkynnti stefndi fyrir hönd Kauphóls/Faxafells ehf. um riftun fyrrgreinds samnings og krafðist uppgjörs samkvæmt sínum skilningi á honum. Þessu andmælti áfrýjandinn Sigurður með bréfi 14. janúar 1999 á svipuðum grundvelli og fyrr. Sendi hann áfrýjandanum Ó. Johnson & Kaaber hf. afrit af bréfinu og lýsti riftunaryfirlýsingu stefnda marklausa. Stefndi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi 16. maí 1999. Reisir hann kröfur sínar á því að áfrýjendur hafi sameinast um að koma í veg fyrir réttar efndir þeirra samninga, sem að framan er lýst, og með því valdið honum fjártjóni enda hafi þessar vanefndir leitt til þess að minna greiddist en ella upp í þær skuldir Kauphóls/Faxafells ehf. við Sparisjóð Hafnarfjarðar, sem hann var í ábyrgð fyrir. Hafi hann af þessum sökum orðið að leysa til sín hluta af kröfum sparisjóðsins á hendur félaginu. II. Bótakrafa stefnda á hendur áfrýjandanum Ó. Johnson & Kaaber hf. er á því reist að félagið hafi bakað stefnda tjón á saknæman hátt með því að vanefna samning félagsins við Kauphól/Faxafell ehf. Samningur þessi tengist með ákveðnum hætti öðrum samningum, sem stefndi sé aðili að, og hann hafi beina hagsmuni af réttum efndum samningsins. Kröfur samkvæmt honum hafi reynst óinnheimtanlegar vegna afstöðu áfrýjandans Sigurðar og af þessum sökum hafi hann öðlast skaðabótakröfu á hendur áfrýjandanum Ó. Johnson & Kaaber hf. vegna vanefndanna. Það er almenn regla kröfuréttar að aðilar samings hafa einir forræði á túlkun hans og framkvæmd og geta einir haft uppi kröfur í tilefni af ætlaðri vanefnd hans. Eiga aðrir, svo sem ábyrgðarmenn á skuldum samningsaðila, almennt ekki aðild að slíkum málum, enda þótt þeir kunni að hafa hagsmuni af því hvernig samningur er skýrður eða framkvæmdur. Þar sem stefndi er ekki aðili að framangreindum samningi milli Kauphóls/Faxafells ehf. og áfrýjandans Ó. Johnson & Kaaber hf. getur hann ekki reist kröfur á hendur félaginu á því einu að tiltekin framkvæmd hans og túlkun hefði orðið honum hagfelldari en önnur. Samningur áfrýjandans Ó. Johnson & Kaaber hf. og Kauphóls/Faxafells ehf. tengist öðrum samningum, sem gerðir voru 22. janúar 1997 eins og að framan er lýst, þar á meðal samningi við Sparisjóð Hafnarfjarðar, sem stefndi er aðili að. Ekki verður fallist á að þau tengsl séu slík að það geti skapað honum stöðu, er jafngildi stöðu aðila að fyrstgreinda samingnum, eða veitt honum með öðrum hætti heimild til að hafa uppi bótakröfu á hendur viðsemjanda Kauphóls/Faxafells ehf. vegna framkvæmdar hans. Þar sem stefndi hefur heldur ekki sýnt fram á að áfrýjandinn Ó. Johnson & Kaaber hf. hafi bakað honum tjón með öðrum saknæmum hætti verður félagið sýknað af kröfum stefnda í málinu. III. Bótakrafa stefnda á hendur áfrýjandanum Sigurði Alfreð Herlufsen er á því reist að hann hafi bakað stefnda tjón á saknæman hátt með því að koma í veg fyrir, í krafti meirihlutaaðstöðu í stjórn félagsins, að Kauphóll//Faxafell ehf. beindi kröfum að áfrýjandanum Ó. Johnson & Kaaber hf. vegna ætlaðra vanefnda síðargreinda félagsins á margnefndum samningi. Eins og að framan er rakið greindi stefnda og áfrýjandann Sigurð á um hvernig bregðast skyldi við framkvæmd áfrýjandans Ó. Johnson & Kaaber hf. á samningi félagsins við Kauphól/Faxafell ehf. Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandinn Sigurður kom í veg fyrir það í krafti meirihlutaðstöðu sinnar í stjórn félagsins og framangreinds samkomulags við stofnun þess að stefndi gæti fyrir hönd Kauphóls/Faxafells ehf. haft uppi bótakröfu vegna þeirra vanefnda, er hann taldi að orðið hefðu af hálfu áfrýjandans Ó. Johnson & Kaaber hf. Eins og að framan er rakið skýrði hann þessa afstöðu með túlkun sinni á framangreindri 6. gr. samningsins og því að samningarnir við Ó. Johnson & Kaaber hf. væru hagfelldir og að hagsmunir félagsins og eigenda þess lægju til lengri tíma litið fyrst og fremst í tilvist þessara saminga og framlengingu þeirra. Þessi afstaða áfrýjandans er ekki saknæm eða augljóslega ómálefnaleg, þannig að skapað geti bótaábyrgð fyrir hann. Verður hann því sýknaður af kröfu stefnda í málinu. Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Sigurður Alfreð Herlufsen og Ó. Johnson & Kaaber hf., eru sýknir af kröfum stefnda, Ómars Haffjörð Harðarsonar. Stefndi greiði hvorum áfrýjenda samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. var kunnugt um, samning þennan, enda hans getið í dreifingarsamningnum. Náði samningur þessi meðal annars til skulda Kauphóls/Faxafells ehf. að fjárhæð kr. 4.400.000 með veði í fasteign stefnanda að Brúarflöt 3. Er því ljóst að vanefndir á dreifingarsamningnum urðu þess valdandi að stefnandi varð óhjákvæmilega fyrir tjóni, þar sem skuld sú sem hann ábyrgðist með fasteign sinni hefði lækkað um kr. 333.826 frá 28. janúar 1997 og kr. 782.985 frá 28. janúar 1998 umfram það sem greiddist inn á skuldina vegna raunverulegrar sölu samkvæmt samningnum og hefur hann því orðið fyrir tjóni sem nemur þessum mismun. Af því sem nú hefur verið rakið er ljóst að tjón stefnanda verður rakið til og er afleiðing þess að umræddur dreifingarsamningur var vanefndur af stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. Stefnandi telur að tjón það sem hann varð fyrir megi rekja til saknæmrar háttsemi beggja stefndu. Stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. fyrir að vanefna samninginn og stefnda Sigurðar fyrir að að koma í veg fyrir að stefnandi gæti fylgt eftir kröfu Kauphóls/Faxafells ehf. gegn stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. og þannig komið í veg fyrir að félagið gæti leitað lögmæts réttar síns með kröfu um efndir samningsins, stefnanda til góða. Stefndi Sigurður hefur bent á að samningsaðilinn sjálfur, Kauphóll/Faxafell ehf. hafi ekki haft uppi vanefndakröfur sjálfur vegna samningsins. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi Sigurður kom í veg fyrir að stefnandi gæti gert kröfu fyrir hönd Kauphóls/Faxafells ehf. á hendur stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. í krafti meirihluta stöðu sinnar í fyrirtækinu og vegna samnings milli aðila um að um meiri háttar ákvarðanir yrðu þeir báðir að standa að. Af þeimsökum gat stefnandi ekki fyrir hönd fyrirtækisins leitað réttar síns gagnvart samningsaðilanum. Af því sem áður hefur komið fram um vanefndir Ó. Johnson & Kaaber hf. á margnefndum dreifingarsamningi þykir það leitt í ljós að stefndi Sigurður, með þeirri háttsemi sem nú hefur verið lýst, beri ásamt Ó. Johnson & Kaaber hf. ábyrgð á því tjóni sem stefndi varð fyrir vegna þess að umræddur samningur var vanefndur enda verður því slegið föstu að báðir stefndu vissu eða máttu vita að vanefndir samningsins yrðu til þess að lægri fjárhæð greiddist inn á skuldir þær sem stefnandi var ábyrgur fyrir hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar. Stefndi Sigurður byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að með samningi þeirra stefnanda frá 22. janúar 1997 um lok ágreiningsmála, komi fram í 1. gr. samningsins að aðilar lýsi því yfir að öll ágreiningsmál aðila um innbyrðis uppgjör og ábyrgð á skuldum fyrirtækisins Kauphóls/Faxafells ehf. séu útkljáð og hvorugur eigi kröfu á hinn vegna þeirra atriða, hverju nafni sem nefnist. Umrætt samkomulag fjallar eins og stendur í 1. gr. samkomulagsins, um uppgjör á greiðslu skulda fyrirtækisins Kauphóls/Faxafells ehf. Eins og áður hefur komið fram, fjallar mál þetta um skaðabótakröfu sem stefnandi telur sig eiga á hendur stefndu en ekki um innbyrðis uppgjör stefnanda og stefnda Sigurðar og ábyrgð á skuldum fyrirtækisins. Verður því ekki fallist á að stefnandi hafi með umræddu samkomulagi fyrirgert kröfurétti á hendur stefnda Sigurði í máli þessu. Stefndu hafa haldið því fram að sala hafi orðið minni en ella af ástæðum sem rekja hafi mátt til aðgerða eða aðgerðarleysis stefnanda, meðal annars að hann hafi dregið að afhenda vörur frá fyrirtækinu Heede til stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf., verið með ósanngjarnar kröfur um greiðsluform og ekki komið pöntunum áleiðis. Stefnandi hefur mótmælt því og engin gögn liggja frammi í málinu því til sönnunar að stefnanda verði kennt um meintan drátt á afhendingu vara frá Heede til stefnda Ó. Johnson & Kaaber hf. eða að sala hafi orðið minni en efni stóðu til vegna vöruskorts sem rekja megi til háttsemi stefnanda. Ekki þykja stefndu heldur hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti gegn neitun stefnanda að hann hafi brotið ákvæði dreifingarsamningsins með því að eiga viðskipti við samkeppnisaðila Ó. Johnson & Kaaber hf. Þykir því ósannað að stefnandi eigi sjálfur nokkra sök á því tjóni sem hann hefur orðið fyrir. Ekki verður heldur fallist á það með stefndu að stefnandi hafi ekki reynt að takmarka tjón sitt. Hann hefur innt af hendi greiðslur til Sparisjóðs Hafnarfjarðar vegna þeirra skulda sem hann ábyrgist fyrir Kauphól/Faxafell ehf. Gögn málsins styðja það að Kauphóll/Faxafell ehf. er í dag varla í stakk búið til að endurgreiða stefnanda það sem hann hefur þurft að greiða vegna ábyrgða, en helsta eign Kauphóls/Faxafells ehf. í dag er umræddur dreifingarsamningur, sem stefndi Sigurður hefur þegar gert fjárnám í vegna tæplega 8 milljóna kröfu. Þykja stefndu ekki hafa sýnt fram á að tjón stefnanda hefði orðið minna þótt hann hefði freistað þess að fá endurgreitt innleystar kröfur frá Kauphóli/Faxafelli ehf. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður tekin til greina krafa stefnanda eins og hún er fram sett. Eftir úrslitum þessum verða stefndu dæmdir in solidum til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilegur kr. 300.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu Sigurður Herlufsen og Ó. Johnson & Kaaber hf. greiði stefnanda Ómari H. Harðarsyni in solidum kr.1.116.811 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af kr 333.826 frá 28. janúar 1997 til greiðsludags og af kr. 782.985 frá 28. janúar 1998 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda in solidum kr. 300.000 í málskostnað þar með talinn virðisaukaskatt.
|
Mál nr. 56/2017
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í sex mánuði.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Davíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 23. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. febrúar sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. janúar 2017, þar sem sóknaraðili varsviptur sjálfræði í sex mánuði.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Að virtum þeim læknisfræðilegu gögnum sem fyrirliggja í málinu er fallist á með varnaraðila að fullnægt sé skilyrðum a. og b.liða 4. gr. lögræðislaga þannig að þörf sé á því að svipta sóknaraðila tímabundiðsjálfræði. Eftir þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandasóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunverjanda sóknaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 148.800krónur greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19.janúar 2017.Með beiðni,dagsettri 11. janúar 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefurHafnarfjarðarkaupstaður, kt. 590169-7579, Strandgötu 6, Hafnarfirði, krafistþess að A, kt. [...], [...], [...], verði sviptur sjálfræði í sex mánuði.Varnaraðili krefstþess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst skipaður verjandi varnaraðilaþóknunar úr ríkissjóði.Í beiðnisóknaraðila er málavöxtum lýst svo að varnaraðili hafi verið lagður inn ágeðdeild Landspítalans í febrúar 2015, en útskrifað sig sjálfur gegnlæknisráði. Hann hafi lagst aftur inn í júní 2016 og útskrifað sig að nýju gegnlæknisráði. Þá hafi varnaraðili endurtekið leitað til bráðaþjónustu geðsviðs íjúlí 2016 og þá verið með geðrofseinkenni og í mikilli neyslu. Varnaraðili hafilagst inn, en útskrifað sig áður en til viðtals hjá lækni hafi komið. Varnaraðilihafi verið nauðungarvistaður á geðdeild samkvæmt ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 4. nóvember 2016 og aftur 23. desember 2016, en þá hafivarnaraðili verið metinn í bráðu geðrofi. Í beiðninni segir að varnaraðili hafiekki innsýn í sjúkdómi sinn og neiti því að hann sé með geðrofssjúkdóm, heldursé hann einungis haldinn þunglyndi. Samkvæmt upplýsingum læknis hafivarnaraðili verið mjög ósáttur eftir að hann var nauðungarvistaður ásjúkrahúsinu, en þó hafi hann verið rólegur og tekið lyfin sín. Í beiðninnikemur fram að fyrir liggi vottorð B, deildarlæknis á sérhæfðri endurhæfingardeildLandspítala, dagsett 9. janúar 2016, þar sem fram komi að varnaraðili hafiverið með geðrofseinkenni í nær samfelldri innlögn á geðdeild frá 31. október2016 og vaxandi geðrofseinkenni allt síðasta ár. Einnig að læknirinn telji aðyfirgnæfandi líkur séu á því að varnaraðili glími við aðsóknargeðklofa og aðmjög miklar líkur séu á því að hann muni útskrifa sig gegn læknisráði og hefjaneyslu fíkniefna á ný fái hann að ráða högum sínum sjálfur. Það myndi leiða tilversnandi sjúkdómsástands, sem stofna myndi heilsu hans og lífi í hættu. Sýntværi að varnaraðili væri ekki tilbúinn til að þiggja viðeigandi og nauðsynlegameðferð og því væri óhjákvæmilegt að svipta hann sjálfræði í a.m.k. sex mánuði.Til stuðnings kröfunni er í beiðninni vísað til a- og b-liðar 4. gr.lögræðislaga nr. 71/1997, en krafan sé sett fram vegna tilmæla sérfræðilæknis,sbr. d-lið 2. töluliðar 7. gr. sömu laga.Í áðurgreinduvottorði B læknis er rakið að varnaraðili hafi glímt við ýmis vandamál, svo semathyglisbrest og fíkniefnaneyslu, allt frá grunnskólaaldri. Hann hafi greinstmeð kvíða, þunglyndi og athyglisbrest sem unglingur og farið í endurteknarmeðferðir á Vogi vegna fíkniefnaneyslu, sem ekki hafi borið árangur.Varnaraðili hafi byrjað að vera með undarlegar hugmyndir á árinu 2015, semleitt hafi til þess að hann hafi ráðist að móður sinni með hnífi og virst geratilraun til að keyra föður sinn niður á bíl vorið 2016. Í vottorðinu eru síðanraktar innlagnir varnaraðila á geðdeild á árunum 2015 og 2016 og gerð greinfyrir fíkniefnaneyslu varnaraðila síðastliðin 9 ár, en aðallega hafi verið um aðræða dagneyslu á kannabis og reglulega neyslu á amfetamíni.Við komu á geðdeild31. október sl. hafi varnaraðili verið í geðrofsástandi. Hann hafi lagst sjálfviljugurinn á deildina, en verið nauðungarvistaður þar í 21 dag 2. nóvember sl. þegarhann hafi viljað útskrifast. Varnaraðili hafi verið með mikil og virkgeðrofseinkenni framan af legu, þ.e. bæði miklar tilvísunar- ogofsóknarranghugmyndir sem nánar eru raktar í vottorðinu. Varnaraðili hafi þegiðlyf í innlögninni og þar sem hann hafi virst vera á batavegi og viljað þiggjaþjónustu hafi nauðungarvistunin verið látin renna út og hafi varnaraðili fariðí beinu framhaldi á Hlaðgerðarkot 24. nóvember sl. Hafi hann komið aftur ábráðaþjónustu geðsviðs daginn eftir með geðrofseinkenni, þ.e. bæðiofsóknarranghugmyndir og heyrnarofskynjanir í formi radda. Hafi hann lagstsjálfviljugur inn á geðdeild og verið til samvinnu um lyfjameðferð. Hinn 14.desember sl. hafi varnaraðili flust á sérhæfða endurhæfingardeildsjúkrahússins. Við innlögn þar hafi varnaraðili verið metinn í bráðu geðrofi.Skipt hafi verið um geðlyf þar sem fyrri lyf hafi ekki virkað sem skyldi. Þegarrætt hafi verið við hann um að hann væri með einkenni sem bentu til geðrofshafi hann brugðist illa við og hótað að útskrifa sig, en hafi þó sæst á að veraáfram á deildinni í stuttan tíma. Hinn 21. desember hafi hann reiðst afturvegna umræðna um veikindin og viljað fara af deildinni. Varnaraðili hafi þáverið nauðungarvistaður í 72 tíma og í kjölfarið í 21 dag frá 23. desember2016. Í samantektvottorðsins segir að yfirgnæfandi líkur séu taldar á því að varnaraðili glímivið geðrofssjúkdóm, en hann uppfylli greiningarskilmerki fyrir aðsóknargeðklofaF20.0. Varnaraðili sé enn sem komið er innsæislaus í alvarleika veikindanna ogneiti öllum einkennum nú. Hann virðist þola mótlæti illa og hafa gert það allatíð. Bregðist hann þá við af hvatvísi og þurfi lítið til að hann hætti við aðþiggja þjónustu og meðferð. Yfirgnæfandi líkur verði að teljast á því að fái varnaraðiliað ráða högum sínum sjálfur myndi hann útskrifa sig gegn læknisráði á nýjanleik, byrja í neyslu fíkniefna, sem aftur myndi leiða til þess aðgeðrofseinkenni versnuðu og þannig myndi varnaraðili stofna lífi sínu og heilsuí hættu. Varnaraðili hafi sýnt alvarlega og ofbeldisfulla hegðun gagnvartfjölskyldu sinni og sé ekki hægt að útiloka að hann gæti orðið hættulegur öðrumflosni hann upp úr meðferð nú. Mjög ólíklegt verði að telja að varnaraðili verðifær um að mæta reglulega til meðferðaraðila á göngudeild og taka lyfin sínreglulega ef hann útskrifast nú af geðdeild. Í vottorðinu segirað óskað hafi verið eftir tímabundinni sviptingu sjálfræðis varnaraðila í staðframlengingar á nauðungarvistun í 12 vikur. Ástæða þess sé sú að þá verði hægtað láta reyna á útskrift af sjúkrahúsi áður en sjálfræðissviptingu lýkur efheilsa varnaraðila leyfir, en þá myndi hann njóta þjónustu dag- eðagöngudeildar. Væri þá hægt að grípa í taumana og leggja varnaraðila inn afturef hann sinnti ekki eftirliti og meðferð og með því koma í veg fyrir aðsjúkdómur varnaraðila versnaði alvarlega. Óskað væri eftir sjálfræðissviptinguí sex mánuði til að tryggja nauðsynlega og samfellda meðferð við alvarlegumgeðsjúkdómi. B geðlæknir gaf símaskýrslufyrir dómi og staðfesti áðurgreint vottorð sitt. Þá staðfesti hún aðvarnaraðili væri ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna alvarlegsgeðsjúkdóms og því væri nauðsynlegt að krefjast þess að hann yrði sviptursjálfræði. Einnig kom fram að ólíklegt væri að þriggja mánaða framlenging ánauðungarvistun dygði í tilviki varnaraðila í ljósi alvarleika veikinda hans.NiðurstaðaSamkvæmtathugasemdum í frumvarpi sem varð að lögum nr. 84/2015 um breytingu á lögræðislögum,sem leiddi í lög heimild til að framlengja nauðungarvistun í allt að 12 vikur,er það háð mati læknis hverjusinni hvort viðkomandi þurfi áframhaldandi meðferð ef samkomulag umáframhaldandi meðferð hefur ekki náðst og hvort óhjákvæmilegt sé að óska eftirframlengingu nauðungarvistunar með rýmkun í allt að 12 vikur eða sviptingusjálfræðis. Með vísan til þess og með hliðsjón af því sem að framan errakið og framlögðum gögnum telur dómari að sýnt hafi verið fram á að uppfylltséu skilyrði a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að unnt sé að fallastá kröfu sóknaraðila í málinu.Samkvæmt 17. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 150.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt.[...], er sviptur sjálfræði í sex mánuði frá deginum í dag að telja.Þóknun skipaðsverjanda varnaraðila, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 150.000 krónur, greiðistúr ríkissjóði.
|
Mál nr. 268/2001
|
Kærumál Útburðargerð Fjöleignarhús
|
Þar sem óvissu gætti um réttindi aðila var ekki fullnægt skilyrðum 78. gr. laga nr. 90/1989 og varhugavert þótti að láta útburðargerð ná fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83. gr. sömu laga. Kröfu R um beina aðfarargerð var því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði heimilað að fá þvottavél í eigu varnaraðila fjarlægða með beinni aðfarargerð úr nánar tilgreindu sameignarrými í kjallara húss þeirra að Bókhlöðustíg 8 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess sér verði veitt heimild til aðfarargerðarinnar og varnaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 829/2017
|
Húsaleigusamningur Galli
|
G krafði N ehf. um skaðabætur vegna tjóns sem varð á innbúi hans af völdum myglusvepps í íbúðarhúsnæði sem hann tók á leigu hjá N ehf. N ehf. hafði hins vegar uppi gagnkröfu í málinu um greiðslu vangoldinnar leigu. Talið var að ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að ákvæðum byggingarreglugerðar hefði verið fylgt við byggingu hússins. Þá hefði ekkert komið fram sem benti til þess að myglusveppur hefði verið til staðar í því þegar G tók það á leigu og yrði að miða við að N ehf. hefði ekki fengið vitneskju um tilvist hans fyrr en um einu og hálfu ári eftir að leiguafnot G hófust. Í kjölfar lagfæringa sem þá var ráðist í hefði G látið hjá líða að fylgja tilmælum frá N ehf. um að lofta betur út úr húsinu og yrði ekki séð að félagið hefði verið upplýst um þróun mála fyrr en í algjört óefni hefði verið komið og tjón á innbúinu orðið að veruleika. Var því ekki talið að skilyrði væru til að fella skaðabótaskyldu á N ehf. Var N ehf. því sýknaður af kröfu G en krafa N ehf. um endurgjald fyrir leigu húsnæðisins tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. október 2017. Ekkivarð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 29. nóvember 2017 og áfrýjaði hann öðrusinni 27. desember sama ár. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiðasér 1.826.864 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 8. maí 2015 til 14. janúar 2017, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Gunnar H. Pálsson, greiði stefnda, Nesvöllum íbúðum ehf., 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí2107. Mál þetta, sem var dómtekið 15.f.m., var í aðalsök höfðað 8. desember 2016 af Gunnari H. Pálssyni, nú tilheimilis að Greniteig 9 í Reykjanesbæ, á hendur Nesvöllum íbúðum ehf.,Hafnargötu 51-55 í Reykjanesbæ. Gagnsök var höfðuð 5. janúar 2017.Íaðalsök eru dómkröfur aðalstefnanda þær að gagnstefnanda verði gert að greiðahonum 1.826.864 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 8. maí 2015 til 14. janúar 2017, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá er krafist málskostnaðar. Gagnstefnandikrefst sýknu af kröfum aðalstefnanda í aðalsök og málskostnaðar úr hendi hans. Í gagnsök gerir gagnstefnandi þákröfu að aðalstefnanda verði gert að greiða félaginu 1.783.608 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 176.551 krónu frá 1.apríl 2016 til 1. maí sama ár, en af 353.757 krónum frá þeim degi til 1. júnísama ár, en af 531.332 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en af 709.644krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, en af 888.283 krónum frá þeim degitil 1. september sama ár, en af 1.066.349 krónum frá þeim degi til 1. októbersama ár, en af 1.245.029 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, en af1.424.569 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, en af 1.604.109 krónumfrá þeim degi til 1. janúar 2017, en af 1.783.608 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Þá er krafist málskostnaðar. Aðalstefnandikrefst aðallega sýknu af framangreindri kröfu gagnstefnanda, en til varalækkunar á henni. Þá er gerð krafa um málskostnað.I Samkvæmt gögnum málsins gerðuaðilarnir samning 11. nóvember 2013, þar sem aðalstefnandi tók á leigu raðhús íeigu gagnstefnanda að Stapavöllum 3 í Reykjanesbæ. Mun aðalstefnandi hafa fluttinn í húsið ásamt sambýliskonu sinni 1. nóvember 2013 og bjuggu þau þar ásamtsyni hennar þar til í mars á þessu ári. Aðalstefnandi hefur haldið því fram aðhann hafi fljótlega orðið var við myglusvepp í húsinu. Þá hafi farið að bera áveikindum hjá heimilisfólki sem rakin hafi verið til myglunnar. Í kjölfarkvörtunar og kröfu um úrbætur sem hann hafi beint til gagnstefnanda í mars 2015hafi húsið verið þrifið og veggir málaðir. Þær ráðstafanir hefðu ekki skilaðtilætluðum árangri. Leitaði aðalstefnandi þá til HeilbrigðiseftirlitsSuðurnesja og óskaði eftir því að það skoðaði húsnæðið. Var það gert 18. mars2016 og er gerð grein fyrir niðurstöðu skoðunarinnar í bréfi sem ritað varaðalstefnanda þann sama dag. Samkvæmt því kom í ljós mjög mikill sýnilegurmygluvöxtur á útveggjum í stofu, baðherbergi, svefnherbergjum ogþvottaherbergi. Þá voru víða merki um rakaskemmdir. Í bréfinu segir meðal annarssvo: „Ljóst er að grípa verður tafarlaust til ráðstafana til að fjarlægjasýnilegan myglugróður ásamt byggingarefnum þar sem myglusveppur hefur tekið sérbólfestu og gera aðrar nauðsynlegar endurbætur á húsnæði til að fyrirbyggja ...rakasöfnun og mygluvöxt á útveggjum. Ekki er hægt að mæla með notkunhúsnæðisins fyrr en að úrbótum loknum.“ Hinn 29. mars 2016 sendi gagnstefnandisímskeyti til aðalstefnanda þar sem leigusamningnum var sagt upp með þriggjamánaða fyrirvara. Í skeytinu var þó skorað á aðalstefnanda að rýma húsnæðiðeins fljótt og auðið væri „svo hægt sé að grípa til viðeigandi ráðstafana ísamræmi við óskir Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja“. Lögmaður aðalstefnandaritaði gagnstefnanda bréf af þessu tilefni 6. apríl 2016 þar sem þess var í fyrstalagi krafist að aðalstefnanda yrði endurgreidd leiga frá því hann lagði framkvörtun vegna myglusvepps, í öðru lagi að gagnstefnandi útvegaði honum nýtthúsnæði til afnota út leigutímann og í þriðja lagi að búslóð hans yrði þrifin ákostnað gagnstefnanda. Þessum kröfum hafnaði gagnstefnandi með tölvubréfi 14.sama mánaðar. Var tekið fram í því að kysi aðalstefnandi að dvelja í húsinu útleigutímann væri honum það frjálst en að því gefnu að hann efndi skyldur sínarsamkvæmt leigusamningnum. Þá var þeirri skoðun lýst að rekja mætti tilvistmyglusvepps í húsinu til þess að „húsráðendur [væru] augljóslega ekki að loftaeðlilega út úr íbúðinni“. Gagnstefnandi hafi leigt út 30 sams konar íbúðir ííbúðakjarnanum og enginn annar leigutaki hjá félaginu hefði kvartað undanmyglusvepp.Meðbréfi til héraðsdóms 24. júní 2016 óskaði aðalstefnandi eftir dómkvaðningumatsmanns til að skoða og meta orsakir þess „að myglusveppur hefur myndast ífasteigninni að Stapavöllum 3, íbúð 0101“. Þá tók matsbeiðnin einnig til þess aðmetið yrði tjón sem aðalstefnandi hefði orðið fyrir vegna myglusvepps í húsinu.Fór dómkvaðningin fram 30. sama mánaðar og var Ríkharði Kristjánssynibyggingarverkfræðingi falið að hafa hið umbeðna mat með höndum. Í matsgerðhans, sem lá fyrir í september 2016, segir svo um fyrra matsatriðið:„Myglusveppur og raki eru tengd órjúfanlegum böndum. Spurningin er oftast barasú, hvaðan kom rakinn sem olli því að það mynduðust ákjósanleg skilyrði fyrirgró að spíra og mynda myglu. Í köflum 4.1 til 4.5, er fjallað um sýnilega mygluí húsinu og tengingar hennar við kuldabrýr. Enginn vafi er á því í hugamatsmanns að rannsóknir hans hafi leitt í ljós að mygluvöxturinn tengist því aðrakastig inni hefur orðið of hátt fyrir þessa gerð húsa. Hefðbundin íslensk húseinangruð að innan, með opinni tengingu milli stofu og eldhúss og með gólfhitunán ofna undir gluggum eru mjög viðkvæm fyrir háu rakastigi inni og kalla á mjögmikla loftun og upphitun eigi rakastig ekki að fara yfir þau mörk sem kuldabrýrí kverkum og í gluggum setja. Margir, þ.á m. undirritaður matsmaður telja þessihús gölluð vegna kuldabrúnna og mygluhættunnar en lítill hljómgrunnur hefurfengist fyrir slíkt. Þau eru viðurkennd af byggingayfirvöldum og engarathugasemdir gerðar við þau af hálfu Mannvirkjastofnunar þrátt fyrir opinberaumræðu. Þetta eru auk heldur algengustu húsin á Íslandi og hafa sýnt sig vera ílagi svo lengi sem duglega er kynt og vel loftað. Ef vel er loftað og vel hitaðvalda þau yfirleitt ekki þeim vandamálum sem hér er við að glíma og koma framað vetrarlagi. Alltaf getur þó daggað á gluggum og þarf þá að opna opnanleg fögog þurrka strax úr gluggunum. Matsmaður telur vegginn milli húsannameingallaðan að uppbyggingu og að hann valdi vandamálum í mörgum húsum íhverfinu vegna rakaþéttingar á mörkum einangrunar og steypta veggsins. Sýnilegamyglan er þó síst meiri þar en í kverkum annarra veggja. Það er því niðurstaðamatsmannsins að sýnilega myglan eigi rót sína að rekja til þess að rakastiginni hefur farið yfir þolanleg mörk að vetrarlagi, þ.e. yfir þau mörk sem þessihefðbundna gerð húsa þolir í kuldabrúnum í kverkum. Þessi þolanlegu mörk væruvissulega miklu hærri ef húsin væru einangruð að utan, eða með ofna undirgluggum, með eldhús aðskilið frá stofu og stærri opnanleg fög og betri loftun íefsta hluta rýmisins. Matsmaður telur þessi hús að vissu marki gölluð þar semþau setja rakaíbætingu innanhúss þröngar skorður. Þessi gerð húsa er hins vegarmjög algeng á Íslandi ekki síst í nýrri bylgju „funkishúsa“ og hús einangruð aðinnan eru algengasta húsagerðin á Íslandi. Þau setja þær kvaðir á notendur aðhalda rakastigi inni lágu vegna kuldabrúna.“ Í matsgerðinni segir jafnframtað mygla myndist ekki á þessum stöðum eða af þessum orsökum að sumarlagi.Myglan sé mjög útbreidd og umfangsmikil og hafi þurft nokkurn tíma til aðmyndast. Matsmaður geti „ekki sett fram nákvæm mörk en það er a.m.k. eitt ár,líklega mun lengur“. Um seinna matsatriðið kemur framí matsgerðinni að sýnataka hafi sýnt að mygluleifar voru á yfirborði tausófa ístofu. Í svefnherbergi hjóna hafi verið svo mikil mygla „að mjög líklegt er aðmygluleifar sé einnig að finna á eða í innbúi í því herbergi þó límborðaprófhafi ekki sýnt það“. Loks er þess getið að umfang myglu í húsinu hafi veriðmjög mikið. Í umfjöllun sinni um mat á kostnaði við að hreinsa búslóðaðalstefnanda telur matsmaður að óhjákvæmilegt sé að farga hluta hennar þar semillmögulegt sé að hreinsa viðkomandi hluti svo öruggt megi teljast. Um mat átjóni aðalstefnanda, sem tekur þá mið af framansögðu, segir svo í matsgerðinni:„Hreinsun sú sem matsmaður metur kostnað við miðast við að einstaklingur sem erviðkvæmur fyrir myglu geti búið í húsinu með þessari búslóð. Um er að ræðaumfangsmikið verk. Við útreikning á förgunarkostnaði er reiknað gróflega meðendurstofnverði en hluturinn afskrifaður eftir metnu ástandi og metnum aldri.Reiknað er með að öll búslóð verði fjarlægð úr húsinu meðan viðgerð og hreinsuná húsinu fer fram. Hreinsun með sterkri ryksugu með hepafilter sem hreinsar gróog mygluleifar og sterkur loftblástur fari fram úti í vörðu umhverfi og allsekki inni í húsinu sjálfu. Strokið verði af öllu hörðu yfirborði. Öll föt ogrúmföt verði þvegin og þau föt hreinsuð sem ekki er hægt að þvo. Reiknað er með50 stk. í kemíska hreinsun. Þurrkað verði af öllum hlutum sem eru með hörðuyfirborði og blásið sterklega af öllum tækjum og hlutum þ.á m. raftækjum.Reiknað er með að farga eftirfarandi: Tausófa í stofu, rúmdýnum úrsvefnherbergjum ásamt sængum og koddum úr rúmum þar inni og gardínu úr hjónaherbergi.Reiknað er með að allir sófapúðar í stofu hverfi. Ekki er reiknað með að fargadýnum eða sófa úr bílskúr, þau verði hinsvegar hreinsuð mjög rækilega. Reiknaðer með innkaupsverði á Íslandi fyrir þá hluti sem verði fargað. Matiðinniheldur allan þann kostnað sem þarf til verksins, vinnu, efni og tæki eneinnig allar tryggingar og skatta þ.á m. gildandi 24% virðisaukaskatt. Reiknaðer með afskriftum í samræmi við mat matsmanns á ástandi hluta.“ Er þaðniðurstaða matsmanns að kostnaður við hreinsun nemi 1.123.200 krónum og aðendurstofnverð þeirra hluta sem þurfi að farga sé 703.664 krónur. Til samræmisvið þetta og á grundvelli málsástæðna sem síðar verða raktar hefuraðalstefnandi í aðalsök uppi kröfu um skaðabætur úr hendi gagnstefnanda aðfjárhæð 1.826.864 krónur. Svo sem fram er komið bjógagnstefnandi í húsinu ásamt fjölskyldu sinni allt þar til í mars á þessu ári.Hafði hann þá ekki staðið skil á leigu í um það bil ár, eða frá og með apríl2016. Hafði gagnstefnandi lýst yfir riftun á leigusamningi aðila 27. maí maí2016 á grundvelli 1. töluliðar 61. gr. húsaleigulagalaga nr. 36/1994 og aðundangenginni greiðsluáskorun. Þar sem greiðsla barst ekki og aðalstefnandivarð ekki við kröfum um að rýma húsið var þess krafist fyrir héraðsdómi að hannyrði borinn út úr fasteigninni. Var fallist á þá kröfu 7. febrúar 2017. Viðfyrirtöku málsins hjá sýslumanni 6. mars 2017 lýsti aðalstefnandi því yfir aðhann myndi rýma húsið eigi síðar en 13. sama mánaðar og mun það hafa gengiðeftir. Verðifjárkrafa aðalstefnanda í aðalsök tekin til greina krefst gagnstefnandi þess aðkröfu hans um ógreidda húsaleigu frá 1. apríl 2016 til þess tíma erleigusamningurinn féll úr gildi vegna riftunar og kröfu um sams konarendurgjald þaðan í frá og til og með mars 2017, en hún hljóðar upp á 2.142.074krónur, verði skuldajafnað við kröfu aðalstefnanda. Gagnsök hefur gagnstefnandiá hinn bóginn höfðað til sjálfstæðs dóms um þann hluta kröfu sinnar sem tekurtil tímabilsins 1. apríl 2016 til og með janúar 2017. IIAðalstefnanditelur ljóst að gagnstefnandi beri ábyrgð á því tjóni sem orðið hafi á innbúihans vegna myglu í hinu leigða húsnæði. Í fyrsta lagi sé ljóst að tjón hansmegi rekja til ólögmætrar háttsemi gagnstefnanda sem leigusala. Gagnstefnandahafi borið skylda til lögum samkvæmt að halda hinu leigða húsnæði í leiguhæfuástandi, sbr. 19. gr. og 20. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Vísast í þvísambandi einnig til b- liðar 1. mgr. 6. gr. leigusamnings aðilanna frá 11.nóvember 2013. Er sérstaklega á þaðbent að aðalstefnandi hafi upplýst gagnstefnanda um mygluna í mars 2015 og lagtfram kvörtun vegna ástands fasteignarinnar. Hafi verið brugðist við af hálfugagnstefnanda með þrifum á íbúðinni og með því að mála yfir mygluna. Þærráðstafanir hafi eðli máls samkvæmt ekki verið til þess fallnar að bæta úr hinuslæma ástandi fasteignarinnar og því verið með öllu ófullnægjandi.Aðalstefnandi hafi í kjölfarið leitað til Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja semhefði staðfest að undangenginni skoðun að fasteignin væri óíbúðarhæf sökum myglu.Þrátt fyrir að gagnstefnanda hafi strax borist vitneskja um þetta hafi ekkertverið aðhafst af hans hálfu til þess að bæta aðalstefnanda það tjón sem hannhafi orðið fyrir sökum myglunnar. Loks hafi ekki verið brugðist við kröfumaðalstefnanda í kjölfar þess að fyrir lá matsgerð sem hann aflaði, en með hennihafi verið staðfest að húsið væri óíbúðarhæft og að innbú hefði skemmst. Íöðru lagi telur aðalstefnandi að hann hafi með fyrirliggjandi matsgerð færtsönnur á tjón sitt og fjárhæð þess og að það sé á ábyrgð gagnstefnanda. Íþriðja lagi sé ljóst að rekja megitjón aðalstefnanda til vanrækslu gagnstefnanda á að tryggja að hið leigðahúsnæði væri í leiguhæfu ástandi. Tjónið sé jafnframt sennileg afleiðing þessað fasteignin hafi verið haldin ýmsum göllum og verið óíbúðarhæf. Fram komi ímatsgerðinni að matsmaður hafi fengið afhentar skýrslur verkfræðistofunnarVerkís, sem unnar hafi verið fyrir gagnstefnanda. Í skýrslunni og jafnframt ímatsgerðinni sjálfri sé margháttuðum byggingargöllum lýst sem leiði af sérrakavandamál og leka, m.a. í kringum glugga, þar sem myglusveppur hafi vaxið.Ljóst sé samkvæmt þessu að orsök myglunnar liggi í göllum á fasteigninni semalfarið séu á ábyrgð gagnstefnanda sem leigusala. Er sérstaklega á það bent aðumrædd skýrsla hafi legið fyrir árið 2014 og gagnstefnanda þá þegar veriðkunnugt um framangreinda galla á þeim raðhúsum í eigu félagsins sem hér umræðir. Gagnstefnandi hafi engu að síður haldið áfram að leigja íbúðirnar út,þar á meðal gert leigusamning við aðalstefnanda, og ekki framkvæmt viðunandiúrbætur þegar eftir því var leitað. Þegar þannig háttar til sé um sök að ræðahjá leigusala sem leiði til bótaábyrgðar gagnvart aðalstefnanda. Er þessu tilstuðnings vísað til dóms Hæstaréttar frá 22. september 2016 í máli nr.744/2015. Atvik þess máls sem hér er til úrlausnar séu á þann veg aðsakarábyrgð leigusala eigi enn frekar við. Með vísan til framangreinds teluraðalstefnandi ljóst að gagnstefnandi beri samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins ábyrgð á því tjóni sem hann hafi orðið fyrir og sannreynthafi verið með fyrirliggjandi matsgerð. Aðalstefnandi hafi leitast við aðtakmarka tjón sitt eins og mögulegt var, enda margsinnis gert gagnstefnandaviðvart um hið óíbúðarhæfa ástand fasteignarinnar og krafist úrbóta ogskaðabóta vegna þess. Þá hafi hann ekki haft annað húsnæði til umráða og afillri nauðsyn dvalið í húsnæðinu á uppsagnartíma leigusamnings og eftir aðhonum lauk.IIIAfhálfu gagnstefnanda er á því byggt að ekki liggi fyrir í málinu sönnun um sök hanssem réttlætt geti kröfu aðalstefnanda. Í fyrirliggjandi matsgerð sé ekki tekinafstaða til sakar og því sé ósannað að myglusveppur, sem fyrirfinnst í raðhúsigagnstefnanda að Stapavöllum 3, eigi rót sína að rekja til saknæmrar háttsemistefnda. Þvert á móti sé það niðurstaða matsmanns að myglusveppur í húsinustafi af of háu rakastigi fyrir þessa tilteknu gerð húsa sem bendi til þess aðaðalstefnandi hafi ekki loftað nægilega vel út. Í matsgerðinni taki matsmaðurfram að fasteignin sé byggð í samræmi við byggingarreglugerð. Því liggi ekkifyrir að fasteignin sé haldin byggingargöllum sem gagnstefnandi beri ábyrgð ásem eigandi og leigusali. Starfsmenn gagnstefnanda hefðu leiðbeintaðalstefnanda og sambýliskonu hans um hvernig þeim bæri að ganga um húsið enljóst megi vera að þau hafi ekki fylgt þeim leiðbeiningum. Sú skyldagagnstefnanda að halda fasteigninni í leiguhæfu ástandi breyti hér engu endaósannað að félagið hafi ekki gert það og að fasteignin hafi orðið óíbúðarhæfvegna háttsemi þess eða vegna atriða sem það beri ábyrgð á. Þá verði að hafaþað í huga að á aðalstefnanda sem leigjanda hafi hvílt sú skylda að hirða velum fasteignina, sbr. 18. gr. húsaleigulaga.Gagnstefnandihafnar því sérstaklega að skýrsla Verkís sýni fram á sök hans í málinu og aðvitneskja hans um tilvist hennar leiði til sakar. Skýrsla hafi að sönnu legiðfyrir við gerð matsgerðar. Í henni sé ekki verið að fjalla um þau atriði semmatsmaður telur orsök myglunnar. Niðurstaða matsmanns hafi verið sú að lekaværi ekki um að kenna heldur hafi rakastig í húsinu verið of hátt. Sé ósannaðmeð vísan til niðurstöðu matsmanns að mygla hafi verið í fasteigninni fráupphafi leigutíma eða að gagnstefnandi hafi haft vitneskju um tilvist myglu fráupphafi. Samkvæmt niðurstöðu matsmanns hafi mygla verið til staðar í húsnæðinuí að minnsta kosti ár, en aðalstefnandi hafi haft afnot fasteignarinnar munlengur, eða frá 11. nóvember 2013. Í þessu samhengi sé rétt að geta þess aðmygla fyrirfinnist ekki í sams konar fasteignum gagnstefnanda.Þáhafnar gagnstefnandi því að aðalstefnandi hafi krafist úrbóta á fasteigninni.Hann hafi þvert á móti krafist afhendingar sams konar fasteignar meðan áuppsagnarfresti stæði. Ekkert sé hæft í þeim fullyrðingum aðalstefnanda aðgagnstefnandi hafi beinlínis hafnað úrbótum. Hins vegar hafi fyrirsvarsmaðurgagnstefnanda skorað á aðalstefnanda að yfirgefa fasteignina svo að hægt væriað bæta úr því ástandi sem upp var komið.Sönnunarbyrðifyrir sök gagnstefnanda hvíli á aðalstefnanda. Þannig verði aðalstefnandi að sannaað tilvist myglusvepps í húsnæðinu Stapavöllum 3 verði rakin til sakar af hálfugagnstefnanda eða atriða sem hann beri ábyrgð á. Í málinu sé slíkri sönnun ekkitil að dreifa og beri því að sýkna gagnstefnanda af kröfu aðalstefnanda. Þávísar gagnstefnandi til þess að í málavaxtalýsingu aðalstefnanda komi fram aðhann hafi fyrst orðið var við myglu árið 2015 en ekki aflað álitsHeilbrigðiseftirlits Suðurnesja fyrr en í mars 2016. Í kjölfar álitsins hafigagnstefnandi sagt upp leigusamningi við aðalstefnanda og skorað á hann að rýmahúsið. Hafi aðalstefnandi hætt að greiða leigu og samningi aðila um húsaleiguþví verið rift eftir að greiðsluáskorun hafði verið send. Þá hafi gagnstefnandiskorað á aðalstefnanda að rýma eignina með sérstakri áskorun 1. desember 2016.Það hafi aðalstefnandi ekki gert fyrr en um miðjan mars 2017 að undangengnuútburðarmáli fyrir héraðsdómi og hjá sýslumanni. Aðalstefnandi hafi fullyrt aðómögulegt hafi verið fyrir hann að leigja aðra íbúð og af þeim sökum hafi hannekki sinnt framangreindum áskorunum gagnstefnanda. Sú fullyrðing verði aðteljast mjög ósennileg og beri aðalstefnandi sönnunarbyrði fyrir réttmætihennar. Ekkert sé fram komið í málinu sem rennt gæti stoðum undir hana. Þá sémálatilbúnaður aðalstefnanda mótsagnakenndur að þessu leyti. Hann hafi krafistskaðabóta fyrir hreinsun á búslóð og fatnaði en á sama tíma neitað að yfirgefafasteign þar sem myglusveppur hafði skotið rótum og valdið honum tjóni. Í öllufalli sé það ljóst að aðalstefnandi hafi ekki á nokkurn hátt leitast við aðtakmarka tjón sitt og hann hafi ekki flutt úr húsinu þrátt fyrir ítrekaðaráskoranir gagnstefnanda og málsókn og ekki fyrr en fyrir lá að til útburðarkæmi. Að mati gagnstefnanda beri einnig af þeirri ástæðu að sýkna hann af kröfuaðalstefnanda.Þátelur gagnstefnandi að fullnægjandi sönnun liggi fyrir um fjárhæð meints tjónsaðalstefnanda. Í fyrirliggjandi matsgerð sé tjónið talið nema 1.826.864 krónum.Þar sé hins vegar ekki að finna nákvæmasundurliðun á þeim munum sem um ræðir, tegund þeirra og við hvaða viðmiðfjárhæðir styðjist. Krafan sé því vanreifuð og verði af þeim sökum einum aðhafna henni.Verðiekki fallist á framangreindar röksemdir gagnstefnanda krefst hann sýknu ágrundvelli skuldajafnaðar krafna sinna við kröfu aðalstefnanda, sbr. 1. mgr.28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefnandi eigi gagnkröfu áhendur aðalstefnanda um leigugjald og gjald fyrir afnot hans af fasteigninnifrá 1. apríl 2016 til og með mars 2017. Krafist sé sama endurgjalds og felist íumsaminni leigu vegna afnota aðalstefnanda af fasteigninni frá því aðleigusamningur féll úr gildi. Tilvist myglusvepps í húsinu breyti engu um þessaskyldu gagnstefnanda, enda hafi hann dvalið í því og haft af því afnot ogekkert liggi fyrir um að þau afnot hafi verið skert.IVGagnstefnandi krefst þess í gagnsök að aðalstefnandaverði gert að greiða félaginu leigugjald og endurgjald fyrir afnot af umræddrifasteign á tímabilinu apríl 2016 til og með janúar 2017 að fjárhæð 1.783.608krónur. Samkvæmt leigusamningi aðila hafi grunnleiga verið ákveðin 170.000krónur sem hafi verið bundin vísitölu neysluverðs miðað við október 2013.Gjalddagi var fyrsti mánaðardagur hvers mánaðar og eindagi fimmti hversmánaðar. Aðalstefnandi hafi ekki greitt leigugjald frá 1. apríl 2016 ogleigusamningi hafi verið rift 27. maí 2016 í kjölfar greiðsluáskorunar. Krefst gagnstefnandi greiðslu áumsaminni húsaleigu frá 1. apríl 2016 fram til þess tíma er leigusamningur féllúr gildi í kjölfar riftunar og sams konar endurgjalds vegna afnotaaðalstefnanda af fasteigninni þaðan í frá. Aðalstefnandi hafi haft afnot affasteigninni allan þennan tíma og ekki greitt fyrir þau. Gagnstefnandi hafisent honum reikninga fyrir afnot hans og hafi þeir ekki sætt andmælum. Gagnstefnandivísar til reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndirfjárskuldbindinga. Enn fremur vísar gagnstefnandi til reglna leigu- ogkröfuréttar vegna vanrækslu aðalstefnanda á skilaskyldu leiguandlags.Aðalstefnandi hafi þannig komið í veg fyrir að gagnstefnandi hefði réttmætanarð af fasteign sinni eftir að leigusamningur aðila féll úr gildi með því aðhalda áfram afnotum sínum af henni og án þess að greiða fyrir þau. V Ígreinargerð sinni í gagnsök tekur aðalstefnandi fram að málsástæður umaðalkröfu eiga einnig við um varakröfu að breyttu breytanda eftir því sem viðá. Er öllum kröfum og málsástæðum gagnstefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðumog aðallega krafist sýknu af þeim. Aðalstefnandibyggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að honum verði ekki gert að greiðaleigu fyrir húsnæði sem verið hafi í óíbúðarhæfu ástandi. Lög standieinfaldlega ekki til þess að slík skylda verði felld á hann. Vísar hann umástand hússins til stefnu í aðalsök og gagna sem byggt er á þar að lútandi.Aðalstefnandi bendir á að hann hafi greitt leigu fyrir íbúðina skilvíslega framtil þess dags sem gagnstefnanda var sannarlega kunnugt um myglu í fasteigninniog reyndar lengur. Hann hafi ekki greitt leigu frá 1. apríl 2016, engagnstefnandi hafi þá verið búinn að fá í hendur staðfestingu fráHeilbrigðiseftirliti Suðurnesja um ástand fasteignarinnar. Megi í raun haldaþví fram að aðalstefnandi hefði getað hætt að greiða leigu mun fyrr, eða fráþví að leigusala varð fyrst kunnugt um mygluna hinn 8. maí 2015. Sé ljóst aðgagnstefnandi hafi vanefnt skyldu sína sem leigusali frá og með þeim degi meðþví að gera ekki viðunandi úrbætur á hinu leigða húsnæði þrátt fyrir að verakunnugt um óviðunandi ástand þess, sbr. 3. mgr. 19. gr. húsaleigulaga. Krefjistslíkar framkvæmdir þess að leigutaki yfirgefi húsnæði beri leigusala að útvegahonum annað húsnæði á meðan og efna þannig skyldur sínar gagnvart leigutaka.Það sé raunar ljóst að gagnstefnanda hafi verið kunnugt um galla hins leigðahúsnæðis talsvert fyrr, eða á árinu 2014 þegar hann aflaði sérfræðiskýrslu fráVerkís um ástand húsa í umræddri raðhúsalengju. Með því að gagnstefnandi sinntiekki þeirri skyldu sinni að ráðast í úrbætur á eigninni hafi aðalstefnandaverið heimilt að halda eftir leigugreiðslum. Framangreinteigi bæði við um það tímabil sem leigusamningur var í gildi milli aðila og þanntíma sem aðalstefnandi dvaldi í íbúðinni að leigutíma loknum. Að því er fyrratímabilið varðar verði að horfa til þess að gagnstefnandi hafi vanefnt verulegaskyldur sínar sem leigusali samkvæmt gildum leigusamningi og ekki gætt aðákvæðum 19. gr. húsaleigulaga. Ljóst megi vera að ástand hinnar leigðufasteignar hafi verið með þeim hætti að hún hafi verið óíbúðarhæf. Samkvæmtfyrirliggjandi gögnum hafi aðalstefnandi ekki með nokkru móti getað spornað viðmygluvexti í húsnæðinu. Alkunnugt sé að mygla myndist meðal annars vegna raka.Staðfest sé í matsgerð að fasteignin þoli illa raka og sé gölluð að því leyti.Þá séu gallar á hinu leigða húsnæði enn fremur staðfestir með skýrslum Verkíssem gagnstefnanda var kunnugt um, enda aflaði hann þeirra sjálfur. Þar komimeðal annars fram að grípa þurfi til víðtækra viðgerða á fasteignumaðalstefnanda við Stapavelli vegna þess að frágangur þeirra sé ófullnægjandi.Þannig sé frágangi glugga ábótavant og gera þurfi á þeim lagfæringar sem fyrst.Það að gluggar séu óþéttir hafi það augljóslega í för með sér að meiri rakimyndast en ella. Skýrslur Verkís staðfesti að um sök af hálfu gagnstefnanda séað ræða þar sem honum hafi verið fullkunnugt um að umræddar fasteignir væruhaldnar margvíslegum göllum. Hann hafi engu að síður leigt þær út til eldriborgara án þess að upplýsa um ástand þeirra og gera á þeim viðeigandi úrbætureða veita afslátt af leigu. Ábyrgð gagnstefanda á óíbúðarhæfu ástandifasteignarinnar að Stapavöllum 3 sé því augljós. Þá er því mótmælt aðaðalstefnandi hefði getað fyrirbyggt mygluvöxt á einhvern hátt. Öllumstaðhæfingum um að hann hefði getað loftað betur út með því að hafa glugga opnasé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þá verði ekki gerð sú krafa að leigjenduríbúðarhúsnæðis hafi glugga opna öllum stundum. Ljóstsé að leigusala hafi verið kunnugt um hið óíbúðarhæfa ástand hinnar leigðufasteignar allan þann tíma sem aðalstefnandi hélt eftir leigugreiðslu. Gagnstefnandihafi á sama tíma ekki leitast við að gera úrbætur á húsnæðinu. Gagnstefnandihafi því vanefnt leigusamning aðila, en af því leiði að aðalstefnanda hafi ekkiborið að greiða leigu á meðan samningurinn var í gildi. Er til frekariskýringar byggt á þeirri almennu reglu kröfuréttar að leigutaki hafi heimildtil að halda eftir greiðslu vegna vanefnda leigusala. Með vísan tilframangreinds sé ljóst að aðalstefnandi verði ekki krafinn um greiðslu leigufyrir húsnæði sem sé ekki í leiguhæfu húsnæði, sbr. 2. mgr. 19. gr.húsaleigulaga. Verði því að sýkna hann af kröfu um greiðslu leigu fyrir umrætttímabil. Aukframangreinds megi leiða líkur að því að hið leigða húsnæði hafi verið haldiðgöllum við afhendingu þess, en það verði ráðið af fyrirliggjandi skýrslumVerkís. Hafi gagnstefnandi þannig ekki gætt að því að leiguhúsnæðið væri ífullnægjandi ástandi miðað við fyrirhugaða notkun þess við afhendingu tilleigutaka, sbr. 14. gr. húsaleigulaga. Verði aðalstefnanda ekki gert að greiðaleigu fyrir húsnæði sem ekki uppfylli skilyrði laganna. Aðþví er varðar tímabilið frá því að leigusamningur aðila rann út beri í fyrstalagi að líta til þess að gagnstefnandi hafi ekki rökstutt þessa kröfu ígagnstefnu. Verði hann að bera hallann af þessari vanreifun kröfunnar. Í öðrulagi verði að horfa til þess að gagnstefnandi hefði ekki getað leigt íbúðinaeinhverjum öðrum en aðalstefnanda á því tímabili sem hann dvaldi í henni eftirað leigusamningurinn rann út, enda ljóst að hún hafi verið óíbúðarhæf oguppfyllti ekki kröfur húsaleigulaga. Þar með geti gagnstefnandi ekki sýnt framá að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni á umræddu tímabili. Verði því aðhafna kröfu gagnstefnanda og sýkna aðalstefnanda af kröfu um greiðslu fyrirafnot af hinni leigðu fasteign. Í þessu sambandi sé einnig bent á aðaðalstefnandi hafi greitt leigu skilvíslega til gagnstefnanda þar til í apríl2016, jafnvel þó svo að húsnæðið væri þá þegar gallað og óíbúðarhæft vegnamyglu. Ekki hafi verið veittur afsláttur af leigu þrátt fyrir að húsnæðið værihaldið verulegum göllum. Hafi aðalstefnandi þannig þegar greitt gagnstefnandahærri leigugreiðslu en honum beri réttur til. Verði ekki fallist á sýknukröfu krefst aðalstefnandiþess að kröfur gagnstefnanda verði lækkaðar verulega. Byggir hann þá kröfu sínaá því að verði það niðurstaða málsins að honum hafi borið skylda til að greiðaleigu af fasteigninni á umræddu tímabili eða greiða fyrir afnot hennar eigihann rétt á verulegum afslætti á leigunni sökum ástands fasteignarinnar. Er semfyrr vísað til þess að hún hafi verið óíbúðarhæf og gagnstefnandi hafi vanefntúrbótaskyldu sína, sbr. 19. gr. húsaleigulaga. Eignin hafi í reynd veriðóíbúðarhæf frá upphafi leigutíma og vísast um það til fyrirliggjandi gagna. Að öðru leyti er varakrafa byggð á þeimmálsástæðum sem aðalstefnandi hefur teflt fram til stuðnings sýknukröfu sinni. VI. Í málinu krefst aðalstefnandi fébóta vegna ætlaðstjóns sem orðið hafi á innbúi hans af völdum myglusvepps í íbúðarhúsinu aðStapavöllum 3 í Reykjanesbæ sem hann tók á leigu hjá gagnstefnanda í lok árs2013. Byggir hann kröfu sína á almennum skaðabótareglum og vísar þá sérstaklegatil ætlaðrar sakar gagnstefnanda sem hann reisir einkum á ákvæðum 19. og 20.gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, en þau lúta að skyldu leigusala til að haldahúsnæði í leiguhæfu ástandi. Leigusamningur málsaðilanna tók gildi 1. nóvember2013. Hafði gagnstefnandi þá leigt húsið út í nokkur ár, en það mun hafa veriðbyggt á árunum 2006 og 2007. Bjó aðalstefnandi í húsinu ásamt sambýliskonusinni og syni hennar þar til í mars 2017, eða í rúm þrjú ár. Um það bil einuári áður leitaði aðalstefnandi til Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja vegnaástands hússins. Svo sem áður er rakið var það niðurstaða skoðunar á húsinu semþá var framkvæmd að mjög mikill sýnilegur mygluvöxtur væri á útveggjum í stofu,baðherbergi, svefnherbergjum og þvottaherbergi. Þá voru víða merki umrakaskemmdir. Var umfang þessara skemmda enn frekar staðfest með matsgerðdómkvadds matsmanns, sem unnin var í júlí, ágúst og september 2016, og myndum sem hann tók. Er engum blöðum umþað að fletta að íbúðin var mjög illa farin vegna raka og myglu þegar hér varkomið sögu og full ástæða til að ætla að tjón á innbúi af þeim sökum væri þáþegar fyrir hendi. Um leið og gagnstefnanda varð þetta ljóst sendi hannaðalstefnanda símskeyti þar sem skorað var á hann að rýma húsnæðið svo að hægtværi að grípa til viðeigandi ráðstafana í samræmi við óskirheilbrigðiseftirlits, en í bréfi þess kom fram að ekki væri mælt með notkunhúsnæðisins fyrr en að úrbótum loknum. Svo sem rakið hefur verið varðaðalstefnandi ekki við þessari áskorun og hélt áfram að búa í húsinu allt þartil í það stefndi að hann yrði borinn út úr því. Fyrir liggur að starfsmönnum gagnstefnanda barstvitneskja um myglu í húsinu vorið 2015. Var af hálfu félagsins brugðist við þvíástandi með því að hreinsa veggi þar sem mygla hafði myndast og mála þá. Ívitnisburði Erlendar Guðnasonar, sem hefur um nokkurra ára skeið haft umsjónmeð fasteignum í eigu gagnstefnanda, kom fram að brýnt hafi verið fyrirhúsráðendum í tengslum við framangreindar úrbætur vorið 2015 að lofta betur útúr húsinu til að koma í veg fyrir myndun myglusvepps í því. Í skýrslu sinnifyrir dómi staðfesti aðalstefnandi þetta og gekkst að auki við því að hafa ekkifylgt þessum tilmælum. Tiltók hann sérstaklega að það hafi einfaldlega ekkiverið hægt að skilja glugga eftir opna á meðan enginn dvaldi í húsinu og aðþeir hefðu almennt verið lokaðir frá klukkan 8 á morgnana og fram til klukkan19 á kvöldin þegar „fólk var í vinnu“. Í matsgerð kemur fram að matsmaður hafi skoðað aðminnsta kosti sjö önnur raðhús í eigu gagnstefnanda á umræddu svæði og að myglahafi einungis fundist í einu þeirra. Umfang hennar hafi þó verið umtalsvertminna en í tilviki aðalstefnanda og illa hafi verið gengið um það hús. Svo semáður er rakið er það niðurstaða matsmanns að sýnileg mygla í húsinu semgagnstefnandi hafði á leigu eigi rót sína að rekja til þess að rakastig innihafi farið yfir þolanleg mörk að vetrarlagi, nánar tiltekið „yfir þau mörk semþessi hefðbundna gerð húsa þolir í kuldabrúnum í kverkum“. Þrátt fyrirtiltekinn byggingargalla sem matsmaður telur vera á þessari tegund húsa og hannlýsir í matsgerð sinni séu þau viðurkennd af byggingaryfirvöldum. Þá segir svoí matsgerðinni: „Þetta eru auk heldur algengustu húsin á Íslandi og hafa sýntsig að vera í lagi svo lengi sem duglega er kynnt og vel loftað. Ef vel erloftað og vel hitað valda þau yfirleitt ekki þeim vandamálum sem hér er við aðglíma og koma fram að vetrarlagi.“ Í skýrslusinni fyrir dómi kvaðst matsmaður ekki geta sagt til um það með vissu hvortraki í húsinu hafi orðið til inni í því og þá af mannavöldum eða hvort hannhafi komið til með leka utan frá, en því hefur aðalstefnandi haldið fram. Þókom fram hjá honum að hann hafi ekki orðið var við mikil ummerki um leka. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að ákvæðumbyggingarreglugerðar hafi verið fylgt við byggingu hússins. Þá er ekkert komiðfram sem bendir til þess að myglusveppur hafi verið til staðar í því þegaraðalstefnandi tók það á leigu og við það verður að miða að gagnstefnanda hafiekki borist vitneskja um tilvist hans fyrr en vorið 2015, um það bil einu oghálfu ári eftir að leiguafnot aðalstefnanda hófust. Í kjölfar lagfæringa sem þávar ráðist í lét aðalstefnandi hjá líða að fylgja tilmælum frá gagnstefnanda umað lofta betur út úr húsinu og verður ekki séð að félagið hafi verið upplýst umþróun mála fyrr en með áðurgreindu bréfi Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja í lokmars 2016 þegar í algjört óefni var komið og tjón á innbúi orðið að veruleika. Af hálfu aðalstefnanda hefur verið vísað til þess aðfyrirliggjandi skýrslur um ástandsskoðun tveggja raðhúsa í eigu gagnstefnandavið Stapavelli, sem Verkís hf. vann fyrir félagið, renni stoðum undir bótakröfuhans. Í matsgerð er vikið að þessum skýrslum og tekið fram að í þeim sé gerðgrein fyrir allmörgum göllum á húsunum. Fæstir þeirra snerti á hinn bóginn„úrvinnslu þessa máls“. Er undir þetta tekið af hálfu dómsins og að umræddarskýrslur hnekki í engu niðurstöðum matsgerðar. Að því virtu sem að framan er rakið verður að fallastá það með gagnstefnanda að ekki séu skilyrði til að fella á hannskaðabótaskyldu vegna ætlaðs fjártjóns aðalstefnanda. Er þess þá jafnframt aðgæta að í húsaleigulögum verður því ekki fundin stoð að leigusali beri undirþessum kringumstæðum ríkari ábyrgð á vanefndum en leiðir af almennum reglum.Samkvæmt þessu verður gagnstefnandi sýknaður af bótakröfu aðalstefnanda. 2. Svo sem fram er komið bjó aðalstefnandi í húsinu ítæplega eitt ár án þess að greiða fyrir þau afnot sín af því, nánar tiltekiðfrá 1. apríl 2016 og fram í mars á þessu ári. Það gerð hann enda þóttHeilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefði í bréfi til hans í mars 2016 tekið fram aðekki væri mælt með notkun húsnæðisins fyrr en að loknum nauðsynlegum endurbótumá því og þrátt fyrir staðhæfingu hans um veikindi heimilisfólks sem rekja mættitil myglusvepps í því, en engin gögn hafa verið lögð fram og engin vitni leiddþví til stuðnings. Við þetta bætist að í kjölfar þess að bréfheilbrigðiseftirlitsins barst gagnstefnanda lá fyrir sú afstaða félagsins aðekki yrði gerð krafa um að aðalstefnandi efndi leigusamninginn samkvæmt efnisínu og að fullur skilningur væri á því ef hann kysi að losna undan skuldbindingumsínum sem fyrst. Að öðrum kosti bæri gagnstefnanda réttur til leigu. Þá greipaðalstefnandi ekki til úrræða sem honum stóðu opin og mælt er fyrir um í 20.gr. húsaleigulaga heldur setti fram kröfur sem fólust í því í fyrsta lagi aðleiga frá 1. maí 2015 yrði endurgreidd, í öðru lagi að gagnstefnandi útvegaðihonum nýtt húsnæði til afnota út leigutímann, en á gagnstefnanda hvíldi enginslík skylda að lögum, og í þriðja lagi að búslóð hans yrði þrifin á kostnaðgagnstefnanda. Í gagnsök gerir gagnstefnandi kröfu um endurgjald úrhendi aðalstefnanda sem taki mið af umsaminni leigu samkvæmt leigusamningi.Tekur krafan til apríl 2016 til og með janúar 2017, en leiga fyrir þettatímabil var gjaldfallin við höfðun gagnsakar. Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallistá það með gagnstefnanda að honum beri réttur til endurgjalds úr hendiaðalstefnanda fyrir afnot hans af húsinu á umræddu tímabili og að þannig séuengin efni til að líta svo á að honum hafi verið þau heimil án endurgjalds afhans hálfu. Þá er sú staða fyrir hendi að þrátt fyrir að ástand hússins áþessum tíma hafi verið með þeim hætti að ekki var mælt með því að búið væri íþví hefur dómurinn engar forsendur til að mæla fyrir um rétt aðalstefnanda tilafsláttar af umsömdu endurgjaldi fyrir þessi afnot og enn síður að ákvarðafjárhæð hans. Samkvæmt þessu verður fjárkrafa gagnstefnanda að fullu tekin tilgreina. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir, en krafa gagnstefnanda um þáhefur ekki sætt sérstökum andmælum. Eftir framangreindum málsúrslitum verðuraðalstefnanda gert að greiða gagnstefnanda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Dóm þennan kveða upp Þorgeir Ingi Njálssonhéraðsdómari og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson byggingarverkfræðingur ogÞór Tómasson efnaverkfræðingur.Dómsorð: Gagnstefnandi, Nesvellir íbúðir ehf., er sýkn afkröfu aðalstefnanda, Gunnars H. Pálssonar. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 1.783.608 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 176.551 krónu frá 1. apríl 2016 til 1. maí sama ár, en af353.757 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, en af 531.332 krónum frá þeimdegi til 1. júlí sama ár, en af 709.644 krónum frá þeim degi til 1. ágúst samaár, en af 888.283 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, en af1.066.349 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 1.245.029 krónumfrá þeim degi til 1. nóvember sama ár, en af 1.424.569 krónum frá þeim degi til1. desember sama ár, en af 1.604.109 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2017,en af 1.783.608 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 700.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 445/2006
|
Skaðabætur Stjórnsýsla Sveitarstjórn
|
G ehf. var úthlutað lóð í iðnaðarhverfi til að byggja veitingahús í mars 2001 í samræmi við umsókn þar sem meðal annars kom fram að ,,full veitinga og vínveitingaleyfi þyrftu að vera veitt á veitingarekstur þann sem þar muni fara fram.“ Áður en húsið var tekið í notkun var sótt um leyfi til R til áfengisveitinga og óskað eftir heimild til að veita áfengi til kl. 1 að nóttu, en þó til kl. 5:30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Borgarráð R samþykkti aðeins að heimildin skyldi gilda til kl. 3 aðfaranætur síðastnefndra daga og var sú afstaða í samræmi við málsmeðferðarreglur þess vegna vínveitingaleyfa frá 30. mars 1999 með áorðnum breytingum. Talið var að skilja yrði kröfu G ehf. þannig að leitað væri viðurkenningar á skaðabótaskyldu R vegna tjóns, sem hann hefði bakað félaginu með því að úthluta því lóð, sem sótt hefði verið um með fyrrgreindum áskilnaði um ,,full veitinga og vínveitingaleyfi“ sem R hefði aldrei getað heimilað vegna ákvæða fyrrnefndra málsmeðferðarreglna. Vísað var til þess að samkvæmt 8. gr. umræddra málsmeðferðarreglna, eins og þær hljóðuðu þegar G ehf. fékk úthlutað lóðinni, hefði ekki verið ráðgert að R veitti heimild til rýmri afgreiðslutíma áfengis en til kl. 1 að nóttu, en þó til kl. 3 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Hefði leyfið, sem G ehf. fékk til áfengisveitinga, veitt honum slíka heimild. Jafnvel þó litið yrði svo á að fyrrnefndur áskilnaður í umsókn G ehf. um lóðina hefði eitthvert slíkt gildi, sem hann héldi fram, gæti hann ekki með réttu borið því við að áskilnaðurinn hefði náð lengra en þessu næmi. Þegar af þeirri ástæðu var R sýknað af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2006. Hann krefst þess að „viðurkennt verði, að stefnda beri að bæta áfrýjanda tjón, sem hann hafi orðið fyrir og á hann sé fallandi vegna mistaka stefnda við úthlutun á lóðinni nr. 2-6 við Þjóðhildarstíg í Reykjavík og útgáfu leyfis til byggingar tveggja hæða veitingahúss þar.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi leitaði Veitingamaðurinn ehf. eftir því við stefnda með bréfi 23. mars 1999 að fá úthlutað lóð í iðnaðarhverfi í Grafarholti til að byggja veitingahús. Félagið ræki svokallað veislu- og iðnaðareldhús í eigin húsnæði á tilteknum stað í Kópavogi og veislusal að Hallveigarstíg 1 í Reykjavík, en stefnt væri að því að sameina þennan rekstur á einum stað. Tekið var fram í bréfinu að „full veitinga og vínveitingaleyfi þurfa að vera veitt á veitingarekstur þann sem þar mun fara fram.“ Veitingamaðurinn ehf. og áfrýjandi beindu síðan sameiginlegri tilkynningu til stefnda 26. janúar 2000 um að þeir óskuðu eftir að áfrýjandi kæmi í stað fyrstnefnda félagsins sem umsækjandi um lóð. Stefndi tilkynnti áfrýjanda 7. mars 2000 að samþykkt hefði verið að úthluta honum byggingarrétti á lóð að Þjóðhildarstíg 2-6. Honum var síðan veitt byggingarleyfi 14. ágúst 2001 til að reisa á lóðinni veitingahús á tveimur hæðum, samtals 3319 m2 að stærð, og var lóðarleigusamningur gerður 17. janúar 2002. Eftir gögnum málsins virðist áfrýjandi hafa gert leigusamning við Veitingahúsið Þjóðhildarstíg 2 ehf. um húsið áður en það var tekið í notkun og það félag sótt síðari hluta árs 2004 um leyfi stefnda til áfengisveitinga. Mun þar hafa verið leitað eftir heimild til að veita áfengi til kl. 1 að nóttu, en þó til kl. 5.30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Að fengnum umsögnum, sem skylt var að leita samkvæmt 14. gr. áfengislaga nr. 75/1998, samþykkti borgarráð stefnda 19. nóvember 2004 að veita félaginu leyfi til áfengisveitinga til kl. 1 að nóttu aðra daga en aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga, en þá skyldi heimildin gilda til kl. 3. Afstaða stefnda til umsóknarinnar var reist á því að þessi afgreiðslutími áfengis væri í samræmi við 8. gr. málsmeðferðarreglna borgarráðs vegna vínveitingaleyfa frá 30. mars 1999 með áorðnum breytingum, en undantekningarheimild til rýmri afgreiðslutíma, sem sóst hafði verið eftir, væri á miðsvæðum, iðnaðarsvæðum, hafnarsvæðum og athafnasvæðum háð því skilyrði að íbúðir væru ekki innan við 100 m frá veitingastað, sem ekki væri fullnægt hér. Veitingahúsið Þjóðhildarstíg 2 ehf. fékk útgefið almennt leyfi til áfengisveitinga í samræmi við þessa samþykkt borgarráðs. Félagið kærði 4. janúar 2005 samþykktina til úrskurðarnefndar um áfengismál, þar sem hún var staðfest 15. mars sama ár. Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 5. desember 2005. Í ljósi málatilbúnaðar hans verður að skilja fyrrgreinda dómkröfu þannig að hann leiti með henni viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna tjóns, sem hann hafi bakað áfrýjanda með því að úthluta honum lóð, sem sótt hafi verið um með fyrrgreindum áskilnaði um að „full veitinga og vínveitingaleyfi“ þyrftu að fást til rekstrarins. Í greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti segir að krafa hans sé reist á því „að stefndi hvorki geti heimilað né hafi nokkru sinni getað heimilað fyllsta opnunartíma til áfengisveitinga á Þjóðhildarstíg 2 vegna ákvæða í fyrri og núgildandi málsmeðferðarreglum um fjarlægð frá næstu íbúðabyggð, meðan þær reglur eru í gildi.“ Borgarráð stefnda setti 30. mars 1999 áðurnefndar málsmeðferðarreglur vegna vínveitingaleyfa og voru samkvæmt gögnum málsins gerðar breytingar á þeim fimm sinnum fram til 23. mars 2004. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti ber hann ekki brigður á að stefnda hafi verið heimilt samkvæmt 14. gr. áfengislaga, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 177/1999 um smásölu og veitingar áfengis, að setja slíkar almennar reglur, þar sem meðal annars er kveðið á um mismunandi leyfilegan afgreiðslutíma áfengis eftir staðsetningu og umhverfi einstakra veitingahúsa. Í 8. gr. reglnanna, eins og þær hljóðuðu 7. mars 2000 þegar áfrýjandi fékk úthlutað lóðinni að Þjóðhildarstíg 2-6, var ekki ráðgert að stefndi veitti heimild til rýmri afgreiðslutíma áfengis en til kl. 1 að nóttu, en þó til kl. 3 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Leyfið, sem áfrýjandi fékk í nóvember 2004 til áfengisveitinga, veitti honum slíka heimild. Jafnvel þótt litið yrði svo á að fyrrgreindur áskilnaður í umsókn áfrýjanda um lóðina hefði eitthvert slíkt gildi, sem hann heldur fram, getur hann ekki með réttu borið því við að áskilnaðurinn hafi náð lengra en þessu nemur. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gullhamrar ehf., greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Gullhömrum ehf., kt. 431299-2759, Þjóðhildarstíg 2-6, Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu, Reykjavík, með stefnu sem birt var 7. desember 2005. Dómkröfur stefnanda eru „að viðurkennt verði með dómi, að stefnda beri að bæta stefnanda tjón, sem hann hefur orðið fyrir og er áframhaldandi að verða fyrir, vegna handvammar og vanrækslu stefnda við úthlutun til stefnanda á lóðinni Þjóðhildarstíg 2-6, Reykjavík til að reisa þar veitingahús og einnig vegna handvammar og vanrækslu stefnda við útgáfu byggingarleyfis fyrir sérhannað veitingahús á lóðinni, en hvorttveggja var bundið áskilnaði stefnanda um, að veitingarekstur þar nyti fullra réttinda, en andstætt málsmeðferðarreglum, sem stefndi hafði sjálfur sett, og nánar er rakið í lýsingu á máls-atvikum og málsástæðum.“ Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og að honum verði tildæmdur málskostnaður samkvæmt mati dómsins. Helstu málavextir eru að Veitingamaðurinn ehf. sótti um lóð hjá Reykjavíkurborg í iðnaðarhverfi í Grafarholti til að byggja 2000-2500 fm veitingahús fyrir starfsemi sína með bréfi dags. 23. mars 1999. Í bréfinu er greint frá því að félagið hafi undanfarin ár haft með höndum rekstur veislu- og iðnaðareldhúss í 600 fm eigin húsnæði að Smiðjuvegi 14 í Kópavogi ásamt 900 fm veislusal að Hallveigarstíg 1 (Iðnaðarmannahúsinu) undir nafninu „Gullhamrar“. Þá segir að tilgangur byggingar nýs húss sé að sameina þennan rekstur á einn stað í úthverfi borgarinnar og að full veitinga- og vínveitingaleyfi þurfi að vera veitt til veitingarekstrar þess sem þar muni fara fram. Með bréfi 26. janúar 2000 til Borgarverkfræðingsins í Reykjavík fór stefnandi ásamt Veitingamanninum ehf. þess á leit að stefnandi mætti verða aðili að áður sendri umsókn í stað Veitingamannsins ehf. Í bréfi borgarstjórans í Reykjavík til stefnanda 7. mars 2000 er því lýst m.a. að á fundi borgarráðs sama dag hafi verið samþykkt að úthluta Gullhömrum ehf. byggingarrétti á lóð nr. 2-6 við Þjóðhildarstíg. Stærð lóðarinnar sé u.þ.b. 6.170 m² og verð byggingarréttar 15.100.000 kr. Greint er frá því að hámarksstærð húss sé 2.000 m². Í bréfinu segir að um lóðirnar gildi almennir úthlutunarskilmálar, gefnir út af borgarverkfræðingi í nóvember 1999, og deiliskipulagsskilmálar fyrir atvinnulóðir í Grafarholti. Þá er athygli vakin á því að litið sé á greiðslu gatnagerðargjalds sem viðurkenningu lóðarhafa á því að hann hafi kynnt sér ítarlega alla skilmála sem varða lóðina og að hann hafi ennfremur samþykkt að hlíta þeim. Á afgreiðslufundi byggingarfulltrúans í Reykjavík 14. ágúst 2001 var samþykkt umsókn stefnanda um leyfi til að byggja tveggja hæða veitingahús eins og þar greinir. Samþykktin var gerð með áskilnaði um lokaúttekt byggingarfulltrúa, samþykki heilbrigðiseftirlits og samþykki Vinnueftirlits ríkisins. Með skriflegri yfirlýsingu borgarstjórans í Reykjavík 17. janúar 2002 var stefnandi síðan lýstur leigjandi lóðarinnar, Þjóðhildarstígur nr. 2-6, með þar til greindum skilmálum. Upplýst er að veitingahúsið Þjóðhildarstígur 2 ehf. tók á leigu umrætt húsnæði stefnanda fyrir veitingastarfsemi og sótti um leyfi til áfengisveitinga þar. Almennt leyfi til áfengisveitinga í veitingahúsinu var gefið út 18. nóvember 2004 og heimilaðar áfengisveitingar til kl. 01:00 alla daga, þó til kl. 03:00 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga, en synjað umsókn félagsins um veitingatíma áfengis til kl. 05:30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Veitingahúsið Þjóðhildarstígur 2 ehf. kærði ákvörðun borgarráðs til úrskurðarnefndar um áfengismál með bréfi 4. janúar 2005. Vísað var til þess að kærandi hefði óskað eftir að fá heimild til vínveitinga til kl. 05.30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga og krafðist félagið þess að ákvörðun borgaráðs yrði felld úr gildi hvað þetta varðaði og nefndin heimilaði veitingahúsinu vínveitingar til kl. 05.30 umræddar nætur. Nefndin úrskurðaði 15. mars 2005 að ákvörðun borgarráðs frá 18. nóvember 2004 um synjun leyfis til áfengisveitinga til kl. 05.30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga til veitingahússins Þjóðhildastígs 2 ehf. skyldi standa óröskuð. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna framangreindrar ákvörðunar borgarráðs um að fallast ekki á að heimila veitingahúsinu vínveitingar til kl. 05.30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Vísað er til þess að stefnandi hafi reist, innréttað og tækjavætt hús sérhannað fyrir veitingastarfsemi eftir ýtrustu kröfum á þeim veitingamarkaði sem hér um ræðir. Tálmar á þeirri starfsemi umfram þá sem samkeppnisaðilar búa við felli arð af fjárfestingu hans og skipti þá engu, hvort hann annist um daglegan rekstur sjálfur eða leigi aðstöðuna út. Fjárhæð leigu taki mið af þeirri arðsemi sem reksturinn geti skilað. Bent er á að stefnandi hafi gengið inn í umsókn um lóð til Reykjavíkurborgar þar sem skýrt hafi verið tekið fram að full veitinga- og vínveitingaleyfi þyrfti að veita á veitingarekstur sem þar myndi fara fram og hafi sú afstaða verið áréttuð í bréfi 26. janúar 2000. Stefndi hafi heimilað aðilaskiptin að umsókninni án athugasemda og verið kunnugt um forsendur stefnanda. Veitt hafi verið leyfi fyrir byggingu tveggja hæða veitingahúss og það sérstaklega tekið fram í hvaða skyni byggingin yrði reist og til hverra nota. Byggt er á því að stefndi hafi gagngert úthlutað stefnanda lóð fyrir veitingarekstur og heimilað byggingu veitingahúss og verið kunnugt um allar forsendur stefnanda í þeim efnum. Stefndi sé stjórnvald í víðtækum skilningi með margar stofnanir og víðtæka sérfræðiþekkingu. Stefnda beri að gæta samræmis í störfum sínum þannig að sérstök ákvörðun, sem tekin sé í þágu einstaklings eða félags og á grundvelli forsendna hans, skarist ekki á við almennar reglur. Þetta hafi stefndi ekki gert heldur úthlutað stefnanda lóð og heimilað byggingu í sérhæfðu skyni og sem stefnda var kunnugt um að stefnandi batt við ákveðnar forsendur, en andstætt almennum málsmeðferðarreglum sem stefndi hafði áður sett. Stefnandi áréttar að stefndi hafi í raun tekið sértæka og ívilnandi ákvörðun í þágu stefnanda og verið kunnugt um forsendur og áætlanir stefnanda. Stefnandi hafi þannig mátt ætla að þetta gengi eftir og því hagað fjárfestingum sínum og áætlunum í samræmi við það enda þótt þessi sértæka og ívilnandi ákvörðun stefnda hafi verið andstæð þeim málsmeðferðarreglum sem stefndi hafði sjálfur sett. Tjón stefnanda stafi af þessari vanrækslu eða handvömm stefnda, en stefnandi hafi uppfyllt og farið að öllum ákvæðum um búnað og öryggi og verði tjón hans í engu rakið til hans sjálfs. Ábyrgðin liggi hjá stefnda vegna stöðu hans sem stjórnvalds sem bæði taki sértækar ákvarðanir og setji almennar reglur og beri að gæta þess að þetta tvennt skarist ekki. Stefnandi vísar til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni af völdum stefnda og fyrirsjáanlegt sé að stefnandi muni verða fyrir áframhaldandi tjóni. Einkum vegna þess síðarnefnda kjósi hann að reka mál þetta samkvæmt ákvæðum og heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og sækja dóm um viðurkenningu á því að hann eigi bótarétt á hendur stefnda. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi mátt vera ljóst að sérhæft starfsleyfi á hverjum tíma skuli vera í samræmi við þær reglur sem löglega eru settar um viðkomandi starfsemi. Hinn 1. júlí 1998 hafi gengið í gildi áfengislög nr. 75/1998. Með þeim hafi útgáfa leyfa til áfengisveitinga flust til sveitarfélaga, en leyfisveitingar hafi áður verið í höndum lögreglustjóra og sýslumanna. Hinn 17. mars 1999 hafi verið gefin út reglugerð nr. 177/1999 um smásölu og veitingar áfengis. Samhliða þeirri reglugerð hafi verið gerð breyting á reglugerð um löggæslu á skemmtunum og um slit á skemmtunum og öðrum samkvæmum nr. 587/1987. Samkvæmt þeirri breytingu fari það eftir ákvörðun sveitarstjórnar hvenær skemmtun, sem fram fer á veitingastað, sem leyfi hefur til áfengisveitinga, skuli slitið. Sveitarfélög hafi vald til að ákveða heimilan veitingatíma áfengis, sbr. 1. mgr. 14. gr. áfengislaga nr. 75/1998 og reglugerð nr. 177/1999 um smásölu og veitingar áfengis. Hafi þau því heimild til að setja almennar reglur um þessi efni og breyta þeim telji þau þörf á því, enda fullnægi ákvarðanir þeirra kröfum um málefnaleg sjónarmið og vönduð vinnubrögð. Í framhaldi af útgáfu reglugerðar nr. 177/1999 hafi borgarráð samþykkt málsmeðferðarreglur vegna vínveitingaleyfa á fundi sínum 30. mars 1999. Í máls-meðferðarreglum með síðari breytingum sé heimilum veitingatíma áfengis á mismunandi skipulagssvæðum borgarinnar sett mörk. Í 1. mgr. 8. gr. núgildandi málsmeðferðar-reglna komi fram meginreglan um veitingatíma áfengis, þ.e. frá kl. 11:00 til 01:00, þó til kl. 03:00 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga. Fjallað sé um undantekningar frá þeirri meginreglu í 3. mgr. 8 gr. reglnanna, en í b-lið segi að á miðsvæðum, iðnaðarsvæðum, hafnarsvæðum og athafnasvæðum megi heimila veitingatíma áfengis til kl. 01:00 alla daga, þó til kl. 05:30 aðfaranótt laugardaga, sunnudaga eða almenns frídags, enda séu ekki íbúðir innan við 100 metra radíus frá viðkomandi stöðum. Þetta ákvæði sé sett til að vernda hagsmuni íbúa í næsta nágrenni við þá staði sem um ræðir hverju sinni. Reglur þessar séu settar samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 177/1999 um smásölu og veitingar áfengis, þar sem sveitarstjórnum sé falið að ákveða heimilan veitingatíma áfengis á veitingastöðum í sínu umdæmi, sbr. IV. kafla áfengislaga nr. 75/1988. Enginn vafi leiki á um gildi fyrrgreindra málsmeðferðarreglna sem eigi sér lögmæta og málefnalega stoð. Hafi úrskurðarnefnd um áfengismál oftar en einu sinni staðfest gildi þeirra. Eins og áður er getið hafi borgarráð synjað umsókn frá veitingahúsinu Þjóðhildarstíg 2 ehf. um veitingatíma áfengis til kl. 05:30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga 18. nóvember 2004. Veitingahúsið sé staðsett á svæði sem skilgreint sé sem miðsvæði M6 samkvæmt aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2004. Í næsta nágrenni við veitingahúsið sé íbúðarhúsnæði, þ.e. í tæplega 35 metra fjarlægð. Við afgreiðslu málsins hafi m.a. legið fyrir umsagnir lögbundinna umsagnaraðila um umsókn veitingahússins. Í umsögnum Umhverfis- og heilbrigðisstofu, lögreglustjórans í Reykjavík og skipulags- og byggingarsviðs hafi verið lagst gegn því að áfengisveitingaleyfi yrði veitt til kl. 05:30 um helgar eins og sótt hafði verið um. Við mat á umsókn veitingahússins hafi m.a. verði horft til staðsetningar veitingahússins, m.t.t. fyrrgreinds ákvæðis í málsmeðferðarreglum um að nálægð við íbúðabyggð skuli vera a.m.k. 100 metrar. Einnig hafi verið litið til fyrrgreindra umsagna lögbundinna umsagnaraðila. Þá hafi umsókn kæranda verið metin út frá jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga sem og grenndarhagsmuna íbúa í næsta nágrenni við veitingahúsið. Greint er frá því að við mat á framangreindri umsókn hefði m.a. verið horft til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Veitingahúsið standi mjög nálægt íbúðabyggð. Hvorki væri sanngjarnt né réttlætanlegt m.t.t. hagsmuna nágranna þess, sem málsmeðferðar-reglum um vínveitingaleyfi er m.a. ætlað að vernda, að fallast á kröfu veitingahússins, ekki síst í ljósi þess að um nýjan stað væri að ræða og engin reynsla komin af starfsemi þess þar. Þá yrði auk þess að horfa til þess að útgefið leyfi hafi verið veitt til reynslu í eitt ár með gildandi skilmálum. Hins vega hefði við útgáfu leyfisins verið leitast við að taka tillit til hagsmuna veitingahússins með hliðsjón af aðstæðum og öðrum þeim atriðum sem raktar voru. Ályktunarorð: Stefnandi byggir á því að stefnda hafi verið kunnugt um að forsenda þess að stefnandi sótti um lóð í iðnaðarhverfi í Grafarholti hafi verið að fullt vínveitingaleyfi fengist fyrir veitingahús er þar yrði rekið, en með því að stefndi hafi synjað umsókn frá veitingahúsinu um veitingatíma áfengis til kl. 05:30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga, hafi stefndi valdið honum bótaskyldu tjóni til frambúðar. Ekki verður á þetta fallist. Borgarráð er opinber stofnun er starfar samkvæmt ákveðnum reglum sem opinberlega liggja fyrir. Væntingar stefnanda um að veitingahús, er rekið yrði í húsnæði sem reist yrði á lóðinni að Þjóðhildarstíg 2-6, fengi leyfi til að veita áfengi til kl. 05:30 aðfaranætur laugardaga, sunnudaga og almennra frídaga, fá því ekki breytt. Skortur á fortakslausri höfnun borgarráðs á sínum tíma á tilmælum Veitingamannsins ehf. frá því í mars 1999 um svokallað fullt vínveitingaleyfi fyrir veitingahús þar á staðnum er ekki ígildi loforðs um að leyfið yrði veitt andstætt reglu um 100 metra fjarlægð vínveitingahúsa frá íbúðarhúsnæði. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn að kröfum stefnanda, Gullhömrum ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 460/2007
|
Kærumál Fjárslit milli hjóna Kaupmáli Séreign Lagaskil Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Deilt var um að hvaða leyti fasteignin A í Hveragerði ætti að koma til skipta milli K og M við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar þeirra. Í kaupmála aðila var mælt fyrir um að íbúð að B yrði séreign M. Það sama átti að gilda um fasteign eða aðra eign sem kæmi í stað þessarar íbúðar, eða andvirði hennar ef hún yrði seld, sbr. 75. gr. hjúskaparlaga. Hin umdeilda fasteign var talin hafa komið í stað íbúðarinnar að B og var hluti fasteignarinnar A því talinn séreign M og féll utan skipta. K krafðist þess að 40,48% af fasteigninni að A yrði talin séreign hennar og því haldið utan skipta. Þetta hlutfall svaraði til þess hluta kaupverðs fasteignarinnar sem K kvaðst hafa lagt af mörkum með peningum, sem komu úr séreign hennar samkvæmt hjúskaparsamningi aðila sem gerður var í Þýskalandi. Ekki þótti liggja fyrir í málinu viðhlítandi gögn um hvaðan umrætt fé kom. Þá var sá annmarki á málatilbúnaði aðilanna að hvorki var gerð grein fyrir fjármunum þeirra erlendis né réttarreglum í Þýskalandi, sem ráðið gætu hvort litið yrði á þá sem séreign annars hjóna hér á landi eða hjúskapareign. Var því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að þessu leyti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. ágúst 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. ágúst 2007, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningsatriðum við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að hann eigi hlut í fasteigninni A í Hveragerði sem séreign. Einnig krefst hún þess aðallega að við fjárslitin verði 40,48% fasteignarinnar talin eign hennar, sem komi ekki til skipta milli aðilanna, en til vara að varnaraðila verði gert að greiða henni 3.441.123 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að viðurkennt verði að fasteignin A í Hveragerði sé séreign hans og komi ekki til skipta við fjárslit milli aðilanna. Hann krefst þess einnig að vísað verði frá Hæstarétti „seinni hluta kröfu“ sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Framangreindar kröfur hans um breytingar á niðurstöðum úrskurðarins koma því ekki til álita fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap í Þýskalandi [...] 1984. Áður höfðu þau gert fyrir lögbókanda í Hamborg hjúskaparsamning 23. ágúst sama ár, þar sem kom fram að varnaraðili hefði íslenskt ríkisfang, en sóknaraðili væri ríkisborgari Sambandslýðveldisins Þýskalands, þar sem þau ættu bæði fast aðsetur. Samkvæmt framlagðri þýðingu sagði meðal annars í formála þessa samnings: „Það er vilji okkar að öll lagaleg tengsl okkar sem hjóna, sérstaklega áhrif hjúskapar á persónulega stöðu okkar, reglur hjúskaparlaga um eignir hjóna og lög um hjónaskilnað og afleiðingar hans, byggist á lögum Sambandslýðveldisins Þýskalands. Þetta skal gilda án tillits til núverandi og síðari ríkisfangs, aðseturs og dvalar hvar sem er og halda gildi sínu hvaða lög sem við eiga hverju sinni og hvar sem eignarhlutar af öllu tagi eru niður komnir eða tekjur eru áunnar.“ Í samningnum var síðan svofellt ákvæði: „Við gerum hér með samkomulag um aðskilinn fjárhag í hjónabandi okkar í samræmi við lög Sambandslýðveldisins Þýskalands. ... Við biðjum um skráningu aðskilins fjárhags í skrá um eignarréttarstöðu. Lögbókandinn skal þó ... því aðeins gefa fyrirmæli um skráninguna að annað okkar gefi skriflega beiðni um hana. Ef skráning fer fram biðjum við um að okkur verði tilkynnt um hana.“ Í málinu er hvorki vefengt að þessi samningur sé gildur eftir þýskum lögum né því borið við að aðilarnir hafi á síðari stigum breytt honum eða fellt hann niður. Í málatilbúnaði varnaraðila er greint frá því að aðilarnir hafi um tíma slitið samvistir á árinu 1996, þegar hann hafi farið af heimili þeirra í Þýskalandi og flutt til Íslands, þar sem hann hafi keypt íbúð að B í Reykjavík, en þau hafi síðan tekið saman á ný nokkru síðar. Aðilarnir gerðu kaupmála hér á landi [...] 2000 og var meginmál hans svohljóðandi: „Séreign M: Íbúð merkt [...], í húseigninni nr. [...] við [...] í Reykjavík. Fasteign eða önnur eign, er kann að koma í stað nefndrar fasteignar, eða andvirði eignarinnar verði hún seld, skal einnig vera séreign mín, M. Kaupmáli gerður í Þýskalandi um eign okkar þar í landi skal haldast óbreyttur. Að öðru leyti fer um fjármál okkar að lögum.“ Kaupmálinn var skráður hjá sýslumanninum í Reykjavík 19. sama mánaðar. Varnaraðili gerði samning 17. apríl 2001 um kaup á fasteigninni A í Hveragerði fyrir samtals 8.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð átti að greiða með peningum við undirritun kaupsamningsins 2.000.000 krónur, 1.000.000 krónur 10. júní 2001 og loks 3.490.091 krónu við afhendingu eignarinnar, þó ekki síðar en 1. október sama ár. Eftirstöðvar kaupverðsins, 2.009.909 krónur, átti varnaraðili að greiða með því að taka yfir áhvílandi veðskuldir. Í málinu virðist óumdeilt að varnaraðili hafi staðið straum af fyrstu greiðslunni af kaupverðinu með því að nýta heimild til yfirdráttar á tékkareikningi við Landsbanka Íslands hf. Þá ber hann því við að önnur greiðslan hafi verið innt af hendi af sparifé eða andvirði verðbréfa, sem hann hafi átt í Þýskalandi. Sóknaraðili heldur því fram að 3.441.123 krónur af þriðju greiðslunni hafi komið úr séreign hennar ytra, en því andmælir varnaraðili. Varnaraðili seldi 26. nóvember 2001 íbúðina að B fyrir 6.136.332 krónur. Samkvæmt kaupsamningi hafði kaupandinn á þeim tíma þegar greitt 1.000.000 krónur af verði eignarinnar, en sömu fjárhæð átti hann síðan að greiða með peningum 25. febrúar 2002 og aftur 25. maí sama ár. Loks átti hann að standa skil á eftirstöðvum kaupverðsins, 3.136.332 krónum, með því að taka að sér áhvílandi veðskuldir. Af gögnum málsins verður ráðið að aðilarnir hafi endanlega slitið samvistir í maí 2005 og varnaraðili upp frá því átt heimili hér á landi, en sóknaraðili í Þýskalandi. Þau virðast í september 2006 hafa samið um að leita hjónaskilnaðar hjá sýslumanninum á Selfossi, en úrskurður um opinber skipti til fjárslita milli þeirra mun hafa verið kveðinn upp í Héraðsdómi Suðurlands 30. nóvember sama ár. Við skiptin reis ágreiningur um hvort fara ætti þar með fasteignina A sem séreign varnaraðila að öllu leyti, svo sem hann krafðist, eða séreign sóknaraðila að hluta og hjúskapareign varnaraðila að öðru leyti, eins og hún krafðist. Ágreiningi þessum vísaði skiptastjóri til héraðsdóms 27. febrúar 2007 og var mál þetta þingfest af því tilefni 7. mars sama ár. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð hvaða eignir tilheyri aðilunum að öðru leyti, að frátöldu tilteknu sumarhúsi og bifreið hér á landi, eða hvort ætlun þeirra sé að opinberu skiptin taki einnig til þessara verðmæta og eftir atvikum annarra eigna þeirra hér á landi og erlendis. II. Samkvæmt reglum um lagaskil milli ríkja að einkarétti verður um fjárslit milli hjóna vegna skilnaðar í megindráttum að leggja til grundvallar löggjöf þess ríkis, þar sem hjónin áttu heimili við stofnun hjúskapar, nema sérstakar ástæður standi til annars, svo sem að þau flytji síðar heimili sitt til annars ríkis og ákveði svo að bindandi sé að löggjöf þess skuli beitt um fjármál þeirra. Í málinu liggur fyrir að aðilarnir áttu sameiginlegt heimili í Sambandslýðveldinu Þýskalandi þegar þau stofnuðu til hjúskapar og gerðu þar fyrrgreindan hjúskaparsamning [...] 1984, þar sem að auki var kveðið sérstaklega á um að lög þess ríkis „um eignir hjóna og ... hjónaskilnað og afleiðingar hans“ skyldu gilda í skiptum þeirra án tillits til búsetu eða ríkisfangs í framtíðinni. Ekkert er fram komið um hvort aðilarnir hafi á einhverju síðara stigi átt sameiginlegt heimili hér á landi, þar með talið þegar þau gerðu kaupmála [...] 2000, sem sneri þó að því einu að íbúð að B í Reykjavík eða eign, sem síðar kynni að koma í hennar stað, yrði séreign varnaraðila, en „kaupmáli gerður í Þýskalandi“ réði að öðru leyti fjármálum þeirra. Hvorugt aðilanna hefur borið fyrir sig að beita eigi öðrum lögum en íslenskum við mat á gildi og áhrifum þeirra ráðstafana, sem gerðar voru með kaupmálanum 14. september 2000. Verður því að þessu leyti að leysa úr málinu á þeim grundvelli. Í kaupmála þessum var sem fyrr segir mælt fyrir um að nánar tilgreind íbúð að B yrði séreign varnaraðila. Það sama átti að gilda um fasteign eða aðra eign, sem kæmi í stað þessarar íbúðar, eða andvirði hennar ef hún yrði seld, sbr. 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Varnaraðili keypti fasteignina A í Hveragerði 17. apríl 2001 og skuldbatt sig til að greiða hluta kaupverðs hennar með peningum, samtals 6.490.091 krónu, á tímabilinu frá þeim degi til 1. október sama ár. Á þessum tíma átti hann enn íbúðina að B, sem hann seldi 26. nóvember 2001, en fyrir hana greiddi kaupandi með peningum samtals 3.000.000 krónur fram til 25. maí 2002. Ekki eru efni til að skýra 75. gr. hjúskaparlaga á þann veg að annað hjóna, sem selur fasteign úr séreign sinni, þurfi að hafa handbært söluverð hennar til að standa skil á kaupverði annarrar fasteignar svo að sú síðarnefnda geti talist séreign í skjóli þessa ákvæðis, enda megi rekja tengsl milli kaupanna og eftir atvikum tímabundinna ráðstafana við öflun fjár vegna þeirra, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 15. nóvember 2006 í máli nr. 547/2006. Í málinu hafa komið fram af hendi varnaraðila viðhlítandi skýringar á því hvernig aflað var fjár til greiðslu á 3.000.000 krónum af kaupverði A meðan beðið var sölu íbúðarinnar að B og síðan greiðslu sömu fjárhæðar af verði hennar. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að hluti fasteignarinnar A, sem þessu svarar, hafi orðið séreign varnaraðila. Sama máli verður að gegna um þann hluta kaupverðs þessarar fasteignar, sem varnaraðili stóð skil á með því að taka að sér greiðslu veðskulda, sem hvíldu á henni, samtals 2.009.909 krónur, enda taldist áður til séreignar hans verðmæti íbúðarinnar að B eftir því sem það jókst með greiðslu afborgana af áhvílandi veðskuldum þar. Af andvirði fasteignarinnar A, sem nam 8.500.000 krónum við kaup hennar, teljast á þessum grunni samtals 5.009.909 krónur til séreignar varnaraðila, eða sem næst þau 59% eignarinnar, sem þannig var farið með í hinum kærða úrskurði. Með því að krafa varnaraðila um að stærri hluti eignarinnar en hér um ræðir verði talinn til séreignar hans fær samkvæmt áðursögðu ekki komist að fyrir Hæstarétti verður niðurstaða hins kærða úrskurðar þegar af þeirri ástæðu staðfest um þetta. Sóknaraðili krefst sem áður segir að 40,48% af fasteigninni A verði haldið utan skipta sem eign hennar við fjárslit milli aðilanna, en þetta hlutfall svarar til þess hluta kaupverðs fasteignarinnar, sem sóknaraðili kveðst hafa lagt af mörkum með peningum, eða 3.441.123 krónur af 8.500.000 krónum. Sóknaraðili staðhæfir að þetta fé hafi komið úr séreign hennar samkvæmt hjúskaparsamningnum, sem gerður var í Þýskalandi [...] 1984, en því andmælir varnaraðili. Ekki liggja fyrir í málinu viðhlítandi gögn um hvaðan fé þetta kom. Auk þess er sá annmarki á málatilbúnaði aðilanna að þessu leyti að hvorki hefur verið gerð grein fyrir fjármunum þeirra erlendis né réttarreglum í Þýskalandi, sem ráðið geti hvort litið yrði á þá sem séreign annars hjóna hér á landi eða hjúskapareign, en á aðilunum hvílir að leiða slíkt í ljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þessum sökum er málið svo vanreifað að því er varðar kröfur sóknaraðila, sem snúa að framangreindum hluta andvirðis fasteignarinnar, að óhjákvæmilegt er að vísa þeim af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að þessu leyti. Í ljósi þessarar niðurstöðu eru ekki efni til að taka sérstaklega afstöðu til kröfu varnaraðila um að þessum kröfum sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, K, og varnaraðila, M, vegna hjónaskilnaðar skal fasteignin A í Hveragerði teljast séreign varnaraðila að 59 hundraðshlutum. Máli þessu er að öðru leyti vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 13. ágúst 2007. Sóknaraðili er [nafn], [kt.] Varnaraðili er [nafn ], [kt.] Sóknaraðili gerir þær dómkröfur að viðurkennt verði að fasteignin A, Hveragerði, sé séreign sóknaraðila, skv. kaupmála dagsettum [...] 2000, og verði ekki felld undir skipti á búi aðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Dómkröfur varnaraðila eru þær, í fyrsta lagi að hafnað verði kröfu sóknaraðila þess efnis að fasteignin A, Hveragerði, teljist séreign hans. Í öðru lagi er þess krafist að við skipti til fjárslita milli málsaðila teljist 40,48% eignarinnar A, Hveragerði, til eignar varnaraðila og utan skipta við slit á fjárfélagi málsaðila. Til vara að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila kr. 3.441.123 með almennum vöxtum skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 til upphafsdags dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. s.l. en þess sé aðallega krafist að hann verði miðaður við framlagningardag greinargerðar hans en til vara frá síðara tímamarki. Að lokum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Sóknaraðili mótmælti breyttri kröfugerð varnaraðila frá kröfu hans fyrir skiptastjóra en þar krafðist varnaraðili þess að 53% eignarinnar að A, Hveragerði yrði talin séreign varnaraðila samkvæmt kaupmála og 47% eignarinnar yrði hjúskapareign mannsins. Málsástæður sóknaraðila og rökstuðningur. Sóknaraðili byggir á því að fasteignin að A, Hveragerði, sé séreign sín í samræmi við kaupmála og hjúskaparsamning milli sóknaraðila og varnaraðila, frá [...] 1984. Í nefndum kaupmála sé vísað til fasteignar sóknaraðila að B, Reykjavík, sem verið hafi í eigu sóknaraðila við gerð kaupmálans. Í kaupmálanum greini að hann nái til íbúðarinnar að B eða annarrar eignar sem í stað þeirrar íbúðar komi. Byggir sóknaraðili á því að fasteignin að A hafi komið í stað fasteignarinnar að B og því falli sú fyrrnefnda undir kaupmálann. Segir sóknaraðili sig hafa fjármagnað og staðið einan að kaupunum á eigninni. Til að standa straum af útborgunarfjárhæð kr. 2.000.000,- hafi sóknaraðili fengið yfirdrátt í Landsbankanum og átti yfirdrátturinn að brúa bilið þar til sóknaraðila tækist að selja fasteignina að B. Til að fjármagna kaupin hafi sóknaraðili einnig tekið út lífeyrissparnað sinn í Þýskalandi, samtals 48.500,- þýsk mörk en einnig hafi sóknaraðili fengið lánað fjármagn hjá varnaraðila sem sóknaraðili kveðst hafa endurgreitt þegar greiðsla úr sölu fasteignarinnar að B hafi borist honum. Aukinheldur hafi sóknaraðili fengið 30.000,- þýsk mörk að gjöf frá varnaraðila til fjármögnunar fasteignarinnar að A, Hveragerði, sbr. bréf varnaraðila til sóknaraðila dagsett 21. apríl 2001. Þá byggir sóknaraðili á að í framangreindu bréfi varnaraðila til sóknaraðila, frá 21. apríl 2004, sé það staðfest að fasteignin að A, sé séreign sóknaraðila. Sé bréfið jafnframt til fyllingar á kaupmála aðila og í samræmi við það fyrirkomulag sem lagt hafi verið upp með í hjúskaparsáttmála aðila og fram komi í erfðaskrám þeirra. Í umræddum hjúskaparsáttmála hafi verið lagt upp með að séreignarfyrirkomulag skyldi gilda í hjúskap aðila og fjárhagur þeirra skyldi vera aðskilinn sem um tvo einstaklinga væri að ræða. Í nefndri íslenskri erfðaskrá aðila, dagsettri 14. september 2000, sé þetta fyrirkomulag enn staðfest. Þar segi að fasteign sóknaraðila hérlendis skyldi koma í hlut barna sóknaraðila eftir lát sóknaraðila og varnaraðila. Í 3. gr. erfðaskrárinnar segi að í hlut erfingja varnaraðila skyldi koma fasteign í Þýskalandi en í hlut erfingja mannsins skyldi koma fasteignin hér á landi og sé þá miðað við að verðmæti eignanna, að teknu tilliti til áhvílandi skulda, væri jafnt. Byggir sóknaraðili aukinheldur á því að fasteignin að A, Hveragerði, sé séreign hans, þar sem einungis nafn hans hafi verið tilgreint á kaupsamningi um eignina, hann sé einn þinglýstur eigandi eignarinnar, ásamt því að hafa staðið undir greiðslum skatta og skyldna af eigninni sem og áhvílandi lánum. Telur sóknaraðili að vegna fyrirkomulags á fjárhag sóknaraðila og varnaraðila sem falist hafi í hjúskaparsamningnum, kaupmála og erfðaskrám aðila, sé það ljóst að fasteignin að A, Hveragerði geti ekki verið annað en séreign sóknaraðila. Hafi varnaraðili lagt fé til kaupa fasteignarinnar, hljóti þar að vera um gjöf eða lán að ræða sem sóknaraðila beri að endurgreiða, hafi hann ekki þegar gert það. Þá telur sóknaraðili kaupmálann frá [...] 2000 klárlega ná til fasteignarinnar að A, Hveragerði. Telur sóknaraðili varnaraðila hafa einnig litið svo á í bréfi varnaraðila til barna sóknaraðila, dagsettu 10. september 2006, þar sem fram komi að varnaraðili sé óánægður með kaupmálann en hafi ekki haldið því fram að kaupmálinn ætti ekki að ná til fasteignarinnar að A, Hveragerði. Sóknaraðili málsins M kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Kvaðst sóknaraðili hafa gifst varnaraðila hérlendis árið 1984 en þau búið í Þýskalandi. Áður en þau hafi gengið að eiga hvort annað hafi verið gerður hjúskaparsáttmáli í Þýskalandi. Fólst í hjúskaparsáttmálanum að íbúð varnaraðila í Þýskalandi skyldi vera séreign hennar. Sóknaraðili kvað tilurð kaupmála þess er gerður var þann [...] 2000, vera þá að koma í veg fyrir að börn þeirra gætu útilokað annan aðilann að þeim eignum sem þau áttu ef annað þeirra félli frá. Hefði verið ákveðið að eignir á Íslandi rynnu til barna sóknaraðila og eignir í Þýskalandi til barna varnaraðila, að bæði sóknaraðila og varnaraðila látnum. Sagði sóknaraðili varnaraðila hafa verið driffjöðrina í þessu og hefði haft fullan skilning á því sem fram hefði farið. Kvað sóknaraðili sambærilega erfðaskrá hafa verið gerða í Þýskalandi og þau hefðu gert hérlendis. Sóknaraðili kvað ástæða þess að fasteignin að A, Hveragerði, hefði verið keypt hefði verið sú að varnaraðila hefði litist svo vel á Hveragerði eftir að hún hefði verið þar í læknismeðferð. Sagði sóknaraðili sig hafa fengið tveggja milljóna króna lán hjá Landsbankanum til að festa kaup á fasteigninni að A. Kvað sóknaraðili varnaraðila hafa fengið bakþanka vegna kaupanna á A og í kjölfarið skrifað honum bréf þar sem varnaraðili bauðst til að gefa sóknaraðila 30.000 þýsk mörk úr líftryggingunni sinni í Þýskalandi, til að geta keypt fasteignina. Kvaðst sóknaraðili hafa notað líftrygginguna sína í Þýskalandi til að standa straum af kaupunum á fasteigninni, ásamt 10.000 þýskum mörkum sem hann hefði lagt til hliðar í stað þess að reykja og drekka bjór. Þá hefði hann selt hlutabréf sem hann átti í Þýskalandi fyrir 21.000 þýsk mörk sem einnig hefðu runnið til kaupanna. Sóknaraðili sagði að illa hefði gengið að selja fasteignina að B, Reykjavík, sem hann hefði átt en hann hefði sett hana strax á sölu til að standa straum af kaupunum á fasteigninni að A, Hveragerði. Sagði sóknaraðili að hann og varnaraðili hefðu alltaf litið svo á að A yrði séreign hans en því til stuðnings komi það skýrt fram í bréfinu sem varnaraðili hafi skrifað sér þar sem hún gaf honum fé úr líftryggingunni sinni. Í bréfinu segi að peningarnir séu til að geta keypt [...] í Hveragerði sem börn sóknaraðila ættu síðan eftir að erfa, auk þess að komi til þess að þau myndu einhvern tímann skilja yrðu þessi upphæð eftir hjá sóknaraðila. Kvað sóknaraðili greiðslu sem honum hefði borist frá Þýskalandi þegar hann greiddi greiðslu við afsal fasteignarinnar að A, hafa skipst þannig að 30.000 þýsk mörk hefðu verið frá varnaraðila og eitthvað frá honum sjálfum. Sagði sóknaraðili að líta hefði mátt á þá peninga sem gengu á milli sem lán frá varnaraðila og greiðslur til baka frá sóknaraðila. Kvaðst sóknaraðili hafa greitt varnaraðila til baka þegar hann hefði fengið greitt vegna sölu fasteignarinnar að B sem hann átti. Kvaðst hann hafa verið að greiða til baka lán sem hann hefði fengið frá varnaraðila en varnaraðili hefði selt hlutabréf sem hún hefði átt í Þýskalandi. Þegar sóknaraðili fékk greitt vegna sölu B, kvað hann féð hafa runnið inn í kaupin á A. Sóknaraðili kvað það vera skýrt samkvæmt kaupmála aðila að kæmi önnur eign í staðinn fyrir B, þá yrði sú eign jafnframt séreign sóknaraðila, þrátt fyrir hugsanlega verðmætaaukningu. Þá kvað sóknaraðili þessa greiðslu af reikningi varnaraðila upp á 3.441.123 krónur skýrast þannig að hluti af því sé gjöfin frá varnaraðila upp á 30.000 þýsk mörk og síðan lán sem sóknaraðili hafi fengið hjá varnaraðila og greitt til baka. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili byggir á því að samningur málsaðila gerður í Þýskalandi hafi falið í sér aðskilinn fjárhag milli aðila og gangi lengra í að skilja á milli eigna en felist í íslensku séreignafyrirkomulagi. Samningurinn sé löglegur hérlendis með vísan til 2. mgr. 91. gr. laga nr. 31/1993, þannig að fara skuli með samninginn sem séreignafyrirkomulag hérlendis. Með kaupmála milli aðila gerðum þann [...] 2000 og skrásettum [...] sama mánaðar, hafi fasteignin að B, Reykjavík, verið gerð að séreign sóknaraðila. Stöðu eigna í Þýskalandi hafi ekki verið raskað og að öðru leyti skyldi fara með fjármál málsaðila að lögum. Skýra verði framangreindan kaupmála varnaraðila á hagfelldan og sanngjarnan hátt, þar sem varnaraðili hafði ekki tök á að lesa texta hans og lögmaðurinn, sem útbjó kaupmálann, hafi verið tengdur sóknaraðila. Þá fellst varnaraðili ekki á skýringu sóknaraðila á ástæðum þess að kaupmálinn hafi verið gerður og telur sig hafa verið blekktan til undirritunar kaupmálans. Við kaupin á A, Hveragerði, telur varnaraðili sig hafa greitt með tékka kr. 3.441.123,- sem jafngildi 40.48% eignarhlut. Jafnframt hafnar varnaraðili skilningi sóknaraðila á að í hjúskaparsáttmála þeim sem gerður hafi verið í Þýskalandi felist að eignir sóknaraðila hérlendis teljist séreignir hans. Kveður varnaraðili slíkan skilning eiga sér hvergi stoð. Varnaraðili byggir einnig á því að á því tímamarki þegar sóknaraðili seldi fasteignina að B, Reykjavík, hafi það sem sóknaraðili átti í A, Hveragerði, verið hjúskapareign hans. Ekkert hafi komið til eftir það tímamark sem orðið hafi þess valdandi að fasteignin að A, Hveragerði, hafi orðið séreign sóknaraðila. Sú málsástæða sóknaraðila að fasteignin að A hafi komið í stað fasteignarinnar að B í skilningi kaupmálans og 75. gr. laga nr. 31/1993 fái því ekki staðist. Úr sölunni á B hafi einungis komið kr. 3.000.000,- og geti þeir fjármunir því aðeins verið séreign sóknaraðila að þeir séu skýrlega aðgreindir frá öðru fé hans. Jafnframt byggi sóknaraðili ekki á neinum þeim málsástæðum sem leitt geti til að hann eigi, vegna greiðslna úr fasteigninni að B, rétt til greiðslu fasteignarinnar að A utan skipta. Hlutur sóknaraðila gæti aldrei orðið stærri en hlutfall slíkra sérgreindra fjármuna af heildarverðmæti eignarinnar. Þá kveður varnaraðili sóknaraðila staðfesta það í greinargerð sinni að andvirði fasteignarinnar að A hafi ekki komið úr sölu fasteignarinnar að B og reki það stoðir undir málstað varnaraðila. Ennfremur mótmælir varnaraðili þeirri staðhæfingu sóknaraðila að hluti fjármögnunar fasteignarinnar að A komið úr lífeyrissparnaði sóknaraðila í Þýskalandi, auk þess sem sú málsástæða sé haldlaus þar sem hún sanni ekki þær málsástæður sem kröfur sóknaraðila byggi á. Telur varnaraðili þá málsástæðu sóknaraðila að hjúskaparsáttmálinn í Þýskalandi hafi stofnað séreign honum til handa á Íslandi fái hvergi staðist. Þvert á móti leiði af kaupmálanum að um aðrar eignir en þær sem voru og séu í Þýskalandi fari að íslenskum lögum sbr. 3. mgr. kaupmálans. Af þessari málsgrein leiði einnig að ekki verði með bréfi varnaraðila frá 21. apríl 2001 stofnað til séreignar hér á landi sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 31/1993. Bréfið geti því ekki heldur verið til fyllingar kaupmála aðila eins og sóknaraðili haldi fram. Að því leyti sem bréf þetta sé talið geta bakað varnaraðila skuldbindingar í þá átt sem sóknaraðili haldi fram sé þess krafist að slíkar skuldbindingar verði felldar niður á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Kveður varnaraðili þá fjármuni sem hann hafi lagt til við kaupin á fasteigninni að A, Hveragerði, sbr. framangreindan tékka að fjárhæð kr. 3.441.123,- koma frá Þýskalandi og vera utan fjárfélags málsaðila en um sé að ræða 40,48% af kaupverði fasteignarinnar. Aðallega sé byggt á því að fara beri með fjármuni þessa a.m.k. eins og um eignir sem gerður sé samningur um skv. 2. mgr. 91. gr. sbr. 94. gr. laga nr. 31/1993. Niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um hvort fasteignin að A, Hveragerði, sé séreign sóknaraðila eða koma skuli til skipta við skipti á búi aðila. Til þess að ljúka megi skiptum á búinu er nauðsynlegt að leysa úr þessum ágreiningi aðila, sbr. 122. gr., sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991. Aðilar gerðu með sér kaupmála, dagsettan [...] 2000 um B í Reykjavík og hefur varnaraðili haldið því fram að kaupmálinn hafi ekki verið gerður með fullri vitund hans. Hefur varnaraðili haldið því fram að hann hafi ekki skilið innihald kaupmálans þar sem hann hafi verið á íslensku, auk þess sem aðili tengdur sóknaraðila hafi gert kaupmálann og því skuli skýra kaupmálann á sem hagfelldastan hátt fyrir varnaraðila. Í XII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 koma fram strangar formreglur um gerð kaupmála til þess að kaupmálinn verði gildur. Það er sérstaða kaupmála umfram aðra löggerninga að opinber skráning er ekki einungis gildisskilyrði gagnvart þriðja manni, heldur og gagnvart þeim sem að kaupmálanum standa. Fram kemur í kaupmála sóknaraðila og varnaraðila að hann er undirritaður af þeim í viðurvist tveggja votta. Kaupmálinn er skráður í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík þann [...] 2007, án athugasemda. Gildi kaupmálans er ekki til umfjöllunar í máli þessu og hefur ekki verið reynt að hnekkja honum. Telur dómurinn því óumdeilt að fasteignin að B hafi verið séreign sóknaraðila. Í kaupmálanum segir: „fasteign eða önnur eign, er kann að koma í stað nefndrar fasteignar, eða andvirði eignarinnar verði hún seld, skal einnig vera sér eign mín, M“. Hefur sóknaraðili haldið því fram að fasteignin að A, Hveragerði, hafi komið í stað áðurnefndar fasteignar í Reykjavík en því hefur verið mótmælt af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili gerði kaupsamning um kaup á fasteigninni að A, Hveragerði, þann [...] 2001 og var umsamið kaupverð 8.500.000 krónur. Sóknaraðili gerði kaupsamning vegna sölu fasteignar sinnar að B, Reykjavík, þann [...] 2001 og var umsamið söluverð 6.136.332 krónur. Þar af voru áhvílandi lán sem kaupandi yfirtók 3.136.332 krónur. Í gögnum málsins kemur fram að til að standa straum af kaupunum á fasteigninni að A, Hveragerði, fékk sóknaraðili yfirdrátt upp á 2.000.000 króna á reikning sinn hjá Landsbanka Íslands. Við undirritun samnings greiddi sóknaraðili 2.000.000 króna. Þá yfirtók sóknaraðili, samkvæmt kaupsamningi, áhvílandi lán að fjárhæð kr. 2.009.909,-. Þann 10.06.2001 greiddi sóknaraðili, skv. kaupsamningi, 1.000.000 króna. Á þeim tímapunkti hafði sóknaraðili fengið greiddar þrjár greiðslur frá Þýskalandi samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, í fyrsta lagi þann 30.04.2001, 10.000 þýsk mörk sem var sparifé sóknaraðila í Þýskalandi, í öðru lagi þann 7.05.2001, 17.500 þýsk mörk úr þýskum lífeyrissparnaði og í þriðja lagi þann 06.06.2001, 21.000 þýsk mörk sem var vegna sölu þýskra hlutabréfa sem hann átti. Varnaraðili hefur mótmælt því að greiðslur þessar geti aukið séreign sóknaraðila þar sem greiðslur þessar komu ekki úr séreign sóknaraðila að B. Þann 4.10.2001 greiddi sóknaraðili lokagreiðslu vegna kaupanna á A, Hveragerði, 3.441.123 krónur og kom það fjármagn af reikningi varnaraðila [...]. Hefur sóknaraðili haldið því fram að hluti þessarar fjárhæðar eða andvirði 30.000 þýskra marka hafi verið gjöf frá varnaraðila til sín vegna kaupanna á fasteigninni að A og vísar því til stuðnings til bréfs frá varnaraðila, dagsettu 21. apríl 2001, þess efnis. Jafnframt hefur sóknaraðili haldið því fram að hann hafi endurgreitt varnaraðila afgang framangreindrar fjárhæðar. Í 72. gr. hjskl. segir að gjafir milli hjóna séu því aðeins gildar að um þær sé gerður kaupmáli. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn þess efnis að gerður hafi verið sérstakur kaupmáli um framangreinda gjöf varnaraðila til sóknaraðila og verður sú krafa sóknaraðila ekki tekin til greina gegn mótmælum varnaraðila. Í hjúskaparsáttmálanum sem aðilar gerðu fyrir lögbókanda í Hamborg í Þýskalandi þann [...] segir í kafla I. „Við erum trúlofuð og ætlum að ganga í hjónaband á næstunni. Hinn verðandi eiginmaður hefur íslenskt ríkisfang. Hin verðandi eiginkona hefur ríkisfang Sambandslýðveldisins Þýskalands. Fast aðsetur okkar er í Sambandslýðveldinu Þýskalandi. Það er vilji okkar að öll lagaleg tengsl okkar sem hjóna, sérstaklega áhrif hjúskapar á persónulega stöðu okkar, reglur hjúskaparlaga um eignir hjóna og lög um hjónaskilnað og afleiðingar hans, byggist á lögum Sambandslýðveldisins Þýskalands. Þetta skal gilda án tillits til núverandi og síðari ríkisfangs, aðseturs og dvalar hvar sem er og halda gildi sínu hvaða lög sem við eiga hverju sinni og hvar sem eignarhlutar af öllu tagi eru niðri komnir eða tekjur eru áunnar.“ Þá kemur eftirfarandi fram í 1. gr. samningsins. „Aðskilinn fjárhagur. Við gerum hér með samkomulag um aðskilinn fjárhag í hjónabandi okkar í samræmi við lög Sambandslýðveldisins Þýskalands“ Samkomulag það sem að ofan greinir, getur aldrei vikið íslenskum lögum til hliðar, brjóti það í bága við íslenskan rétt svo framarlega sem ekki er samkomulag milli aðila um framkvæmdina enda er tekið sérstaklega fram að byggja skuli á lögum Sambandslýðveldisins Þýskalands. Breytir samningur þessi því ekki réttarstöðu aðila gagnvart íslenskum lögum, sé ekki samkomulag á milli þeirra um skipti á eignum sem fer að öðru leyti að íslenskum rétti. Þá kemur eftirfarandi fram í kaupmála aðila gerðum [...] 2000. „..Séreign M: .Íbúð merkt [...], í húseigninni nr. [...] við B í Reykjavík. Fasteign eða önnur eign, er kann að koma í stað nefndrar fasteignar, eða andvirði eignarinnar verði hún seld, skal einnig vera séreign mín, M . Kaupmáli gerður í Þýskalandi um eign okkar þar í landi skal haldsast óbreyttur. Að öðru leyti fer um fjármál okkar að lögum.“ Kaupmála þessum hefur ekki verið hnekkt þó svo að varnaraðili telji að túlka skuli hann sér í vil þar sem hún kveðst ekki hafa verið kunnug innihaldi hans þegar hann var undirritaður. Í kaupmálanum er sérstaklega tekið fram að um fjármál aðila skuli fara að lögum. Kaupmáli þessi er skráður þann [...] árið 2000 hjá sýslumanninum í Reykjavík og er engu getið um séreignafyrirkomulag aðila sem gert var í Þýskalandi árið 1984. Er því ekki að sjá að vilji aðila hafi staðið til annars en að um skipti á eignum hérlendis fari að hjúskaparlögum sé ekki samkomulag um annað. Er því mótmælt af hálfu varnaraðila að það felist í sáttmála aðila að allar eignir sóknaraðila hér á landi séu séreignir hans. Tekur dómurinn undir þau sjónarmið varnaraðila. Í máli þessu telur sóknaraðili að öll fasteignin að A, Hveragerði skuli teljast séreign hans og standa utan skipta. Endanlegar kröfur varnaraðila voru aðallega að kröfu sóknaraðila væri hafnað og að 40,48% eignarinnar sé eign varnaraðila og komi ekki til skipta við slit á fjárfélagi málsaðila og til vara að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila 3.441.123 krónur auk vaxta. Telur varnaraðili að sú fjárhæð sem hún afhenti sóknaraðila sé 40,48% eignarinnar og skuli vera utan skipta í skjóli hjúskaparsamnings þeirra. Af því sem að ofan segir hefur ofangreindur hjúskaparsamningur ekki lagagildi hér á landi með vísan til orðalags í samningnum sjálfum, nema samkomulag sé um annað sbr. 95. gr. hjúskaparlaga. Verða því kröfur varnaraðila ekki teknar til greina hvað það varðar eins og síðar greinir. Verður leyst úr ágreiningi aðila varðandi þá fjárhæð sem stafaði frá varnaraðila til kaupa á A með hliðsjón af hjúskaparlögum og vilja aðila um að samningur þeirra um B í Reykjavík hafi ekki verið seld þegar að sóknaraðili festi kaup á A, Hveragerði þá hafi verið sýnt nægjanlega fram á að söluandvirði B fór til greiðslu á kaupverði síðari eignarinnar auk þess að endurgreiða lánsfé sem sóknaraðili taldi sig hafa fengið hjá varnaraðila. Hafa því millifærslur þær sem áttu sér stað á milli aðila ekki áhrif á stofnun séreigna sóknaraðila hér á landi. Eins og ofar segir, hefur sá samningur takmarkað gildi hér á landi sé ekki samkomulag aðila um að fara eftir honum varðandi skipti á eignum hjóna. Kaupverð A, Hveragerði var 8.500.000 krónur. Yfirtók sóknaraðili áhvílandi lán að fjárhæð 2.009.909 krónur. Greiddi hann í peningum samtals 6.490.091 krónu, fyrst þann 17. apríl 2001, 2.000.000 króna, sem var yfirdráttur hjá Landsbanka Íslands, þann 10. júní 2001 1.000.000 króna og í október 2001 3.490.091 krónu samkvæmt kaupsamningi. Söluandvirði íbúðarinnar í B nam 6.136.332 króna og var áhvílandi lán 3.136.332. Var nettóeign sóknaraðila úr B því 3.000.000 krónur. Af gögnum málsins má sjá að sóknaraðili greiddi til varnaraðila þann 19. október 2001, 400.000 krónur, þann 30. nóvember 2001 400.000 krónur og 769.295 krónur. Þann 25. mars 2002 greiddi svo sóknaraðili til varnaraðila 360.000 krónur og 353.398 krónur. Eru greiðslur þessar framkvæmdar á svipuðum tímum og greiðslur voru að berast samkvæmt kaupsamningi úr B þannig að tengja má þær við kaupsamningsgreiðslurnar og aðstoð við fjármögnun svo og niðurgreiðslu á yfirdrætti. Af þessu telur dómurinn að greiðslur sem bárust frá sölu B séu nægjanlega tengdar kaupum og fjármögnun að A, Hveragerði svo að sannað þykir að hlutur kaupverðsins að A hafi verið fjármagnaður með söluverðmæti B. Er því rétt að miða eignarstöðuna út frá nettóeign sóknaraðila í B auk yfirtekinna áhvílandi lána í A en ekkert hefur komið fram um að varnaraðili telji þau lán er hvíla á A vera sameiginlega skuld aðila. Andvirði séreignar sóknaraðila í B auk áhvílandi lána samsvarar því um 59% heildareignarinnar og telur dómurinn þann hluta í A, Hveragerði vera ígildi séreignar sóknaraðila að B. Til þess er að líta að sóknaraðili hefur ekki keypt aðra fasteign en A, Hveragerði. Samkvæmt kaupmála málsaðila, dagsettum [...] og með vísan til 75. gr. hjúskaparlaga verða verðmæti sem koma í stað séreignar einnig séreign, þ.e. ígildi séreignar telst áfram séreign viðkomandi. Forsenda þess er þó ávallt sú að ígildið sé við lýði og tengsl þess og frumeignar verði rakin. Af öllu framangreindu virtu, ásamt fyrirliggjandi gögnum í málinu og að ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að andvirði séreignar sóknaraðila hafi verið ráðstafað á annan veg en til þess að fjármagna hluta kaupverðs að A, Hveragerði, telur dómurinn að hluti fasteignarinnar að A. sé ígildi séreignar sóknaraðila að B, Reykjavík, og sé því sá hluti séreign sóknaraðila sem skuli falla utan skipta eins og segir að ofan. Komi þar ekki að sök að sóknaraðili hafi ekki verið búinn að selja fasteignina að B, Reykjavík áður en hann festi kaup á fasteigninni A, Hveragerði. Aðrar greiðslur sem farið hafa á milli aðila, samanber gögn þar um í málinu, skapa sóknaraðila ekki séreign hér á landi sem skuli standa utan skipta. Breytir engu þó svo að aðilar telji þá peninga hafa verið til að fjármagna kaupin að A, Hveragerði. Þá hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á, gegn mótmælum varnaraðila, að fé það sem hann millifærði til Íslands og heldur fram að sé vegna sölu hlutabréfa í Þýskalandi og líftryggingu sína, hafi verið aðgreint svo að um þær greiðslur gildi reglur hjúskaparlaga um séreignir hjóna. Þá skapa þær greiðslur sem varnaraðili lagði til eða 30.000 þýsk mörk, heldur ekki séreign hennar hér á landi í skjóli hjúskaparsamnings þeirra þar sem ekki var farið með þá fjármuni samkvæmt XI. og XII. kafla hjúskaparlaga. Ber því að hafna kröfu varnaraðila um að 40,48% eignarinnar að A, Hveragerði sé eign varnaraðila og falli utan skipta við slit á fjárfélagi málsaðila. Sá ágreiningur, hvort sóknaraðili hafi endurgreitt varnaraðila lánsfé að fullu eða ekki, var ekki uppi hjá skiptastjóra né var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms með vísan til bréfs skiptastjóra til dómsins þann 22. febrúar 2007 og verður því ekki leyst úr þeim ágreiningi í þessu máli. Þá mótmælti sóknaraðili þeirri kröfugerð varnaraðila. Ber því að vísa kröfu varnaraðila um að sóknaraðili endurgreiði varnaraðila 3.441.123 krónur frá dómi. Þar sem hluti fasteignarinnar að A, skal vera utan skipta aðila fer með aðra hluta eignarinnar að íslenskum lögum eins og í kaupmála aðila greinir séu aðila ekki sammála um aðra skipan mála. Eftir þessum málsúrslitum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Ástríður Grímsdóttir, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Uppkvaðning úrskurðar þessa hefur dregist lítillega vegna embættisanna. Lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir krefjist þess ekki að málið verði endurflutt. Úrskurðarorð: Krafa sóknaraðila um að fasteignin að A, Hveragerði sé séreign sóknaraðila og skuli falla utan skipta við skipti á búi M og K, er tekin til greina að því leyti að til séreignar sóknaraðila skulu vera, og falla skuli utan skipta við slit á fjárfélagi aðila, 59 % fasteignarinnar að A, Hveragerði, sem ígildi séreignarinnar að B, Reykjavík. Kröfu varnaraðila, K, um að 40,48% fasteignarinnar að A, Hveragerði, skuli teljast eign varnaraðila og falla utan skipta við slit á fjárfélagi aðila er hafnað. Kröfu varnaraðila um að sóknaraðili greiði henni 3.441.123 krónur er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 546/2016
|
Kærumál Aðildarhæfi Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Máli sem S höfðaði gegn P fyrir hönd hóps stjórnmálaflokka á grundvelli málsóknarumboða var vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt málið væri höfðað fyrir hönd hópsins hefði verið tekið fram í stefnunni að hópurinn sem slíkur væri ekki sjálfstæð lögpersóna og hefði því ekki eigin kennitölu. Án tillits til þess hvort S gæti rekið mál vegna annarra á grundvelli umboða sem hann hefði lagt fram gengi hann sjálfur út frá því að hópurinn myndaði ekki persónu að lögum sem notið gæti aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 28. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. ágúst sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2016 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt stefnu tilhéraðsdóms höfðaði sóknaraðili mál þetta „f.h. hóps íhaldssamrastjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs“ á hendur varnaraðila. Þótt málið séhöfðað fyrir hönd hópsins var tekið fram í stefnunni að hópurinn sem slíkurværi ekki „sjálfstæð lögpersóna“ og hefði af þeim sökum ekki eigin kennitölu.Til að höfða málið hefur sóknaraðili aflað umboðs frá þessum erlendustjórnmálaflokkum til málsóknar á hendur varnaraðila en hann höfðaði málið meðfyrrgreindum hætti í stað þess að reka það í nafni flokkanna allra.Án tillits til þesshvort sóknaraðili geti rekið mál vegna annarra á grundvelli umboða sem hannhefur lagt fram gengur hann sjálfur út frá því að hópurinn myndi ekki persónuað lögum sem notið getur aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður að staðfesta niðurstöðu hins kærðaúrskurðar.Sóknaraðila verðurgert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Sjálfstæðisflokkurinn,greiði varnaraðila, Páli Heimissyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.júlí 2016 I Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar7. júlí sl., er höfðað með stefnu sem birt var í Lögbirtingablaði 29. janúar2016, af Sjálfstæðisflokknum, Valhöll, Háaleitisbraut 1 í Reykjavík, fyrir höndhóps íhaldssamra stjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs, gegn Páli Heimissyni,Sirul livezii 2, 500051 Brazov í Rúmeníu. Í málinu gerir stefnandi þá kröfu aðstefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda, f.h. hönd hóps íhaldssamrastjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs, skaðabætur að fjárhæð 19.412.025 krónurmeð nánar tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum. Enn fremur krefst stefnandimálskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Af hálfu stefnda er að svo stöddueinungis gerð krafa um að málinu verði vísað frá dómi og að stefnandi verðidæmdur til greiðslu málskostnaðar. Með vísan til 2. mgr. 99. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, áskilur stefndi sér rétt til að leggja framgreinargerð um efnisvarnir verði ekki fallist á frávísunarkröfuna. II Stefndi mun hafa tekið við starfiritara hóps íhaldssamra stjórnamálaflokka innan Norðurlandaráðs (íhaldshópsins)árið 2008. Í upphafi var starfshlutfallið 30%, en var aukið í 70% þegarstefnandi, Sjálfstæðisflokkurinn, tók við formennsku íhaldshópsins árið 2009.Fram kemur í stefnu að stefndi hafi, vegna starfa sinna sem ritari eðaframkvæmdastjóri íhaldshópsins, fengið til afnota American Express kreditkortíhaldshópsins í ársbyrjun 2009. Mun kortið í hagræðingarskyni hafa verið skráðá nafn og kennitölu stefnanda, eins og allir bankareikningar hópsins, endahópurinn ekki „sjálfstæð lögpersóna“, eins og segir í stefnu. Mun starfsmaðurstefnanda hafa greitt skuldbindingar vegna notkunar kortsins með fjármunum aftékkareikningi sem var sérstaklega merktur íhaldshópnum. Í stefnu kemur fram aðþeir fjármunir hafi verið millifærðir af gjaldeyrisreikningi sem hafi geymtframlög Norðurlandaráðs til íhaldshópsins. Rannsókn mun hafa farið fram á bókhaldiíhaldshópsins þegar formennska hans fluttist frá Sjálfstæðisflokknum tilfinnsks íhaldsflokks. Í kjölfar þeirrar rannsóknar var gefin út ákæra á hendurstefnda 18. desember 2012 þar sem honum voru gefin að sök umboðssvik með því aðhafa misnotað aðstöðu sína til að skuldbinda stefnanda, Sjálfstæðisflokkinn,þegar hann notaði kreditkort flokksins í 321 skipti til úttekta á reiðufé ogtil kaupa á vörum og þjónustu fyrir samtals 19.412.025 krónur. Af hálfustefnanda, Sjálfstæðisflokksins, var jafnframt gerð krafa um að stefndi yrðidæmdir til greiðslu skaðabóta að sömu fjárhæð. Stefndi var sakfelldur fyrirframangreint brot með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2013. Jafnframtvar hann dæmdur til að greiða stefnanda, Sjálfstæðisflokknum, umkrafðarskaðabætur. Í héraðsdómi var á því byggt að flokkurinn myndi bera það tjón semhlotist hefði af brotum stefnda þó að fjármunirnir hafi komið úr sjóðiíhaldshópsins. Þá var vísað til fundargerðar framkvæmdastjóra íhaldsflokkannafrá 11. desember 2012 þar sem fram hafi komið að Sjálfstæðisflokkurinn myndikrefjast bóta í málinu og endurgreiða íhaldshópnum fjármunina. Málinu var áfrýjað til HæstaréttarÍslands. Í dómi réttarins 5. febrúar 2015 var skaðabótakröfuSjálfstæðisflokksins vísað frá héraðsdómi með þeim rökum að af gögnum málsinsyrði „hvorki ráðið að bótakrefjandi hafi endurgreitt þá fjármuni, sem krafantekur til, né að honum hafi verið falið málsóknarumboð til innheimtu þeirra“.Því væri aðild bótakrefjanda svo vanreifuð að vísa þyrfti kröfunni fráhéraðsdómi. Stefnandi, Sjálfstæðisflokkurinn, lagðivið þingfestingu þessa máls, 15. mars 2016, fram fjögur umboð, dags. 23. júní2015, frá jafn mörgum stjórnmálaflokkum, sem tilheyra hópi íhaldssamrastjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs, ásamt Sjálfstæðisflokknum. Þessirflokkar eru Det Konservative Folkeparti frá Danmörku, Det NationellaSamlingspartiet (Kookomus) frá Finnlandi, Høyre frá Noregi og Nya Moderaterna fráSvíþjóð. Í umboðunum, sem eru samhljóða, segir að undirritaður, sem í þremurtilvikum eru framkvæmdastjórar viðkomandi flokka og í einu tilviki ritariflokksins, veiti Sjálfstæðisflokknum fullt og ótakmarkað umboð til að höfðaeinkamál gegn stefnda til að endurheimta umrædda fjármuni. Í niðurlagi allraumboðanna segir að samkvæmt umboðinu sé Sjálfstæðisflokknum heimilt að komafram í dómi fyrir hönd viðkomandi stjórnamálaflokks. III Af hálfu stefnda eru færð þau rök fyrirfrávísun málsins að lög standi ekki til málsóknarumboðs af því tagi semstefnandi byggi á til stuðnings því að höfða málið í eigin nafni. Stefndibendir á að fjármununum sem um ræðir hafi verið ráðstafað af reikningi sem hafitilheyrt hópi íhaldssamra stjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs. Þessi hópursé ekki sjálfstæð lögpersóna samkvæmt því sem fram komi í stefnu. Því verðiráðið af málatilbúnaði stefnanda að stjórnmálaflokkarnir séu sameiginlegireigendur ætlaðrar skaðabótakröfu sem höfð sé uppi í málinu. Því ættu þeir aðstanda sameiginlega að málshöfðuninni að mati stefnda, sbr. 18. gr. laga nr.91/1991. Umboðin sem liggi fyrir veiti stefnanda ekki heimild til að höfða málþetta í eigin nafni. Að auki sé enga heimild að finna í lögum fyrir eigendurætlaðrar kröfu til að veita stefnanda umboð til þess að fara með málið fyrirþeirra hönd í eigin nafni. Slík málsóknarumboð helgist ekki af dómvenju. Þvíberi að vísa málinu frá. Jafnframt gerir stefndi athugasemd við opinberabirtingu stefnunnar, enda telur hann engar forsendur til annars en aðstefnubirting hefði átt að takast. Því sé áhorfsmál hvort skilyrðum 89. gr.laga nr. 91/1991 hafi verið fullnægt svo birta hafi mátt stefnuna íLögbirtingablaði. Af hálfu stefnanda er þess krafist aðfrávísunarkröfunni verði hafnað og að málið verði tekið til efnismeðferðar, aukþess sem hann krefst málskostnaðar. Stefnandi byggir á því að röksemd stefndafyrir því að birtingu stefnu hafi verið áfátt sé haldlaus, sbr. 3. mgr. 83. gr.laga nr. 91/1991. Þá hafi skilyrðum 89. gr. sömu laga verið fullnægt, enda hafibirting verið reynd án árangurs á því heimilisfangi sem stefndi hafði gefið uppsem heimilisfang sitt í Rúmeníu. Stefnandi mótmælir einnig röksemdum stefndafyrir því að stefnanda skorti umboð til þess höfða málið í eigin nafni. Í þvíefni vísar stefnandi einkum til forsendna Hæstaréttar Íslands fyrir því að vísaskaðabótakröfunni frá dómi. Hafi rétturinn talið að stefnanda skortimálsóknarumboð til að gera kröfuna í eigin nafni, en úr því hafi nú verið bættmeð þeim umboðum sem liggi fyrir. Þá vísar stefnandi til þess að fjöldi dæmaséu um það í dómaframkvæmd að aðila hafi verið heimilað að reka mál í eiginnafni fyrir hönd annarra á grundvelli málsóknarumboða án sérstakrarlagaheimildar, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar Íslands frá 1955, sem birtir eru ábls. 108 og 321 í dómasafni réttarins það ár, og í málum nr. 119/2004, nr.560/2009 og nr. 338/2009. IV Sæki stefndi þing við þingfestingumáls, eins og stefndi gerði við þingfestingu þessa máls, breytir engu þóttstefna hafi ekki verið birt eða komið á framfæri við hann, galli hafi verið ábirtingu hennar eða að birt hafi verið með of skömmum fyrirvara, sbr. 4. mgr.83. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Því kemur ekki til álita aðvísa málinu frá á þeim grunni að skilyrðum hafi ekki verið fullnægt til aðbirta mætti stefnuna í Lögbirtingablaði. Stefnandi, Sjálfstæðisflokkurinn, hefurhöfðað mál þetta fyrir hönd hóps íhaldssamra stjórnmálaflokka innanNorðurlandaráðs. Þeir fjármunir sem sakamálið laut að tilheyrði íhaldshópnum,eins og stefnandi kallar hann, en hann kveður þennan hóp ekki vera sjálfstæðanlögaðila. Þar sem stefnandi höfðar málið fyrir hönd íhaldshópsins virðist hannþó ekki líta svo á að íhaldshópurinn njóti aðildarhæfis, en ágreiningslaust erað hann var rétthafi þeirra fjármuna sem málið lýtur að. Í málinu liggur fyrir staðfesting BrittBohlin, framkvæmdastjóra Norðurlandaráðs, þess efnis að Det KonservativeFolkeparti, Nationella Samlingspartiet, Høyre og Moderata samlingspartiet aukSjálfstæðisflokksins myndi íhaldshópinn (Den Konservative Gruppe i NordiskRåd). Nye Moderaterna í Svíþjóð er annað heiti á Moderata samlingspartiet.Fyrirsvarsmenn þessara norrænu flokka hafa veitt stefnanda,Sjálfstæðisflokknum, umboð til þess að koma fram fyrir hönd þeirra við málshöfðunþessa. Stefnandi hefur kosið á grundvelli umboðanna að höfða málið fyrir höndíhaldshópsins, sem flokkarnir tilheyra, og var, eins og áður segir, rétthafiþeirra fjármuna sem málið lýtur að. Í dómi Hæstaréttar Íslands 5. febrúar2015 var frávísun skaðabótakröfunnar rökstudd með því að bótakrefjandi hefðihvorki endurgreitt íhaldshópnum umrædda fjármuni né verið falið málsóknarumboðtil innheimtu þeirra. Með málsóknarumboði er átt við umboð þar semumboðsmaðurinn kemur fram í eigin nafni eða fyrir hönd umbjóðanda undir rekstritiltekins máls, eins og stefnandi gerir í þessu máli. Verður heimild stefnandatil að höfða mál í skjóli slíks málsóknarumboðs að vera reist á ákvæðum settralaga eða eiga næga stoð í dómvenju, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands í málinunr. 146/2008. Engin ákvæði eru í settum lögum erveita stoð fyrir því að stefnandi höfði málið í eigin nafni á grunnimálsóknarumboðs frá öðrum stjórnmálaflokkum í íhaldshópnum innanNorðurlandaráðs. Dómvenja var fyrir því framan af 20.öld að lögmenn kæmu fram í dómsmálum hér á landi eins og þeir stæðu aðmálarekstrinum í eigin nafni en fyrir hönd erlendra aðila. Á síðustu áratugumhefur þessi háttur á málshöfðun erlendra aðila verið aflagður, enda rök tilþess að líta svo á að í raun hafi lögmenn í þessum tilvikum komið fram í skjólimálflutnings- en ekki málsóknarumboðs. Fær málshöfðun stefnanda,Sjálfstæðisflokksins, fyrir hönd íhaldshópsins ekki stoð í þessari dómvenju. Í þessu máli leitar stefnandi dóms umgreiðslu skaðabóta fyrir hönd hóps, sem stefnandi tilheyrir, á grundvellimálsóknarumboða annarra stjórnmálaflokka innan sama hóps. Aðstæður eru þvíaðrar en í þeim tilvikum þar sem dómstólar hafa heimilað að félög, sem er ætlaðað gæta hagsmuna meðlima þess, höfði mál á grundvelli málsóknarumboða í þáguréttinda tiltekinna félagsmanna, þó að sá háttur á málshöfðun eigi sér ekkibeina stoð í lögum. Verður málshöfðun stefnanda fyrir hönd íhaldshópsins ekkireist á slíkum fordæmum. Önnur dæmi úr dómaframkvæmd semstefnandi hefur vísað til, m.a. frá miðri síðustu öld, geta að mati dómsinsekki heldur veitt stoð fyrir málshöfðun í þeim búningi sem hér um ræðir. Verðurheimild stefnanda, Sjálfstæðisflokksins, til þess að höfða mál þetta ágrundvelli málsóknarumboða stjórnmálaflokka í íhaldshópnum því hvorki reist áákvæðum settra laga né dómvenju. Annmarki af þessum toga veldur frávísunmálsins og ber því að fallast á þá kröfu stefnda. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan. ÚR S K U R ÐA R O R Ð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefnandi, Sjálfstæðisflokkurinn fyrirhönd hóps íhaldssamra stjórnmálaflokka innan Norðurlandaráðs, greiði stefnda,Páli Heimissyni, 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 331/2005
|
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
|
Mál M gegn K var fellt niður að ósk aðila, sem jafnframt voru sammála um að leggja það í dóm um málskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður aðilanna fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2005. Með bréfi 12. janúar 2006 lýstu aðilarnir því yfir að samkomulag hefði tekist um að fella málið niður fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að það gengi til dóms um málskostnað. Krefjast þau hvort fyrir sitt leyti málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi hins án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur báðum verið veitt hér fyrir dómi. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga eins og henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðilanna fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, M, og stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns áfrýjanda, 300.000 krónur, og málflutningsþóknun lögmanns stefndu, 200.000 krónur.
|
Mál nr. 344/2010
|
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
|
B hf. höfðaði mál á hendur T en felldi málið niður. Krafa T um málskostnað var lögð í úrskurð dómara sem úrskurðaði að B hf. skyldi greiða T 94.125 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. T kærði þann úrskurð til Hæstaréttar. Var þar meðal annars litið til þess að krafa B hf. um niðurfellingu málsins kom fram eftir að T hafi skilað greinargerð í málinu, eftir að hafa fengið nokkrum sinnum frest í því skyni. Þá var tekið tillit til þess að B hf. höfðaði tvö samkynja mál á hendur T sem hlutu sömu meðferð og þetta mál. Þegar þessi atriði og umfang málsins voru virt var B hf. gert að greiða T 200.000 krónur í málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem var fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að „varnaraðili verði dæmdur til að greiða sóknaraðila hærri málskostnað en ákveðinn var í héraðsdómi og að skaðlausu fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað.“ Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og krafðist 7.726.672 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krafðist varnaraðili staðfestingar á veðrétti samkvæmt tveimur tryggingarbréfum. Málið var þingfest 4. nóvember 2009. Sóknaraðili lagði fram greinargerð 3. mars 2010 þar sem hann krafðist aðallega frávísunar málsins, til vara sýknu, en að því frágengnu lækkunar á fjárkröfu varnaraðila. Málið var tekið fyrir alls átta sinnum í héraði áður en varnaraðili krafðist á dómþingi 5. maí 2010 að það yrði fellt niður, en sóknaraðili málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Krafa sóknaraðila um málskostnað í héraði, samtals að fjárhæð 1.127.939 krónur, er reiknuð út sem hlutfall af fjárhæð stefnukröfu með dráttarvöxtum til 5. maí 2010, eða 15% af 3.500.000 krónum en síðan 5% af 6.275.118 krónum. Þá er krafist 60.000 króna í svokallað grunngjald, auk 229.183 króna í virðisaukaskatt. Varnaraðili höfðaði tvö önnur samkynja mál á hendur sóknaraðila, sbr. hæstaréttarmálin nr. 342/2010 og 343/2010, en sömu lögmenn unnu fyrir aðila í þeim málum. Í kæru til Hæstaréttar vísar sóknaraðili einnig til tímagjalds lögmanns síns vegna útseldrar vinnu í þessum málum öllum, án þess að sundurgreina þann kostnað sérstaklega vegna hvers máls fyrir sig. Fram kemur að lögmaður hans hafi unnið við þessi mál „samtals a.m.k. 32 klst.“ Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma varnaraðila til greiðslu málskostnaðar. Við ákvörðun um fjárhæð hans verður meðal annars litið til þess að krafa varnaraðila um niðurfellingu máls kom fram eftir að sóknaraðili hafði skilað greinargerð í málinu, en í fyrrgreindum fjölda vinnustunda lögmanns hans við málin þrjú eru taldar tíu klukkustundir vegna þingsóknar til að fá fresti í þessu skyni. Þegar þessi atriði og umfang málsins eru virt verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um niðurfellingu málsins skal vera óraskað. Varnaraðili, BYR hf., greiði sóknaraðila, Theodóri Marrow Kjartanssyni, 200.000 krónur í málskostnað í héraði og 75.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 685/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 30. október 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins24. nóvember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 27.október 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðkærða, X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 24. nóvember nk. kl. 16.00.Í greinargerð lögreglukemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu aðstoði nú lögreglustjóranná Austurlandi við rannsókn á stórfelldum innflutningi fíkniefna hingað tillands. Málsatvik séu þau aðþriðjudaginn 3. október sl. hafi komið hingað til lands kærðu X og Y, á bifreiðinni [...] sem hafi komið hingað til hafnar á Seyðisfirðimeð farþegaferjunni Norrænu. Í eldsneytistanki bifreiðarinnar hafi verið falin11,5 lítrar af amfetamínbasa. Eftir að efnin hafi fundist í bifreiðinni hafibáðir kærðu verið handteknir og þann 4.október sl. hafi þeim, með úrskurðum Héraðsdóms Austurlands, verið gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna til 18. október sl. Með úrskurðihéraðsdóms Reykjavíkur hafi kærðu verið gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi ágrundvelli rannsóknarhagsmuna til dagsins í dag, 27. október 2017.Kærðu hafi veriðyfirheyrðir í þrígang. Upphaflega hafi þeir báðir sagst hafa komið hingað fráPóllandi í leit að vinnu. Hafi þeir komið keyrandi frá Póllandi í gegnumÞýskaland og Danmörku og þaðan tekið Norrænu til Seyðisfjarðar. Hafi það veriðað frumkvæði Y. Í greinargerðinni kemureinnig fram að Y hafi síðan viðurkennt í skýrslutöku að tilgangur ferðarinnarhingað til lands hafi verið að sækja hingað peninga og fara með þá aftur tilbaka til Póllands fyrir mann sem hann þekki í Póllandi. Hafi sá aðili áttbifreiðina sem hann og X komu á. Hafi þeim verið uppálagt að keyra fráSeyðisfirði á höfuðborgarsvæðið þar sem þeir hafi átt að hitta aðila fyrir utantiltekið hótel sem myndi afhenda þeim peningana sem þeir hafi átt að sækja.Fyrir þetta hafi hann átt að fá greiddar 10.000 zloty en X 5000 zloty.Aðspurður hafi Y neitað því að hafa vitað af fíkniefnum í bifreiðinni. Hannhafi einungis talið að tilgangur ferðarinnar hafi verið að sækja hingaðpeninga. X hafi aftur á móti haldið sig við að hafa komið hingað til lands aðbeiðni Y í leit að vinnu og neiti því að hafa vitað af fíkniefnum í bifreiðinniog kannist ekki við að þeir hafi komið hingað til lands til að sækja peninga. Lögreglan hafi aflétt einangrun af kærðu eftir skýrslutökur í gær. Viðþær skýrslutökur kvaðst kærði X hafa átt að fá 5000 zloty fyrir að akabifreiðinni til landsins, en hann hafi neitað því að hafa vitað hvað væri íbifreiðinni. Y hafi að mestu neitað aðtjá sig eða kvaðst ekki vilja eða geta svarað spurningum lögreglu. Rannsókn málsins miði veláfram. Lögregla hafi yfirheyrt kærðu í þrjú skipti og beri nokkuð á milli íframburðum þeirra. Af framburði Y hafi verið ljóst að fleiri aðilar tengistmálinu. Rannsókn lögreglu hafi miðað að því að hafa upp á þeim aðilum, en annarþeirra sé búsettur í Póllandi og hafi staðið fyrir því að kærðu komu hingað tillands á bifreiðinni sem fíkniefnin fundust í og hinn aðilann hafi kærðu átt aðhitta hér á landi fyrir utan tiltekið hótel. Í samstarfi við pólsk yfirvöld séenn unnið að því að afla upplýsinga um mögulega samverkamenn, en það hafi ekkiborið árangur hingað til. Í ljósi ofangreinds ogþeirra gagna sem lögreglan hafi aflað sé það mat lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu að kærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi ámiklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafiverið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón af alvarleikasakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekkilausir þegar svo standi á sé þess krafist að kærða verði áfram gert að sætagæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr.95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. NiðurstaðaSamkvæmt gögnum málsinsvar kærði úrskurðaður á grundvelli rannsóknarhagsmuna í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Austurlands miðvikudaginn 4.október sl. til 18. ágúst sl. en þann dag i Héraðsdómi Reykjavíkur til dagsinsí dag í málinu nr. [...]. Hann er grunaður um mjög stórfelldan innflutning áfíkniefnum, sem telst varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til kröfu lögreglustjóra svo og gagnamálsins, er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grunum að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Með vísan til framangreinds ogrannsóknargagna málsins, er fallist á það mat lögreglustjóra að kærði sé undirsterkum grun um að hafa framið ofangreint brot. Brot kærða samkvæmtframangreindu ákvæði almennra hegningarlaga getur varðað allt að 12 árafangelsi. Dómurinn fellst á það með lögreglustjóra að brotið sé þess eðlis aðmeð tilliti til almannahagsmuna sé nauðsynlegt að tryggja áfram að kærði gangiekki laus á meðan mál hans sé til meðferðar hjá ákæruvaldi og dómstólum. Verðurþví á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamálafallist á þá kröfu lögreglustjóra um að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 24. nóvember nk. til kl. 16.00. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skalsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. nóvember nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 308/2010
|
Vinnusamningur Kjarasamningur Laun Orlof
|
V krafði Í um greiðslu vegna ógreiddra kjarasamningsbundinna hækkana launa og vegna orlofs. Á starfstíma V hjá Í hafði verið samið um launahækkanir hverju sinni og þær verið meiri en kjarasamningsbundnar hækkanir launa samkvæmt þeim kjarasamningi sem V miðaði við. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var talið að þar sem starfskjör V væru ekki lakari en kjarasamningurinn kvað á um, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, væri ekki unnt að fallist á að hann hefði átt rétt til sérstakra launahækkana umfram það sem samið hafi verið um milli aðila. Þeirri kröfu var því hafnað ásamt kröfu um greiðslu orlofs og Í sýknað í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.691.922 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2008 til 1. febrúar 2009, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Viðar Austmann Jóhannsson, greiði stefnda, Ístaki hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Viðari Austmann Jóhannssyni, Laufrima 71, Reykjavík, gegn Ístaki hf., Engjateigi 7, Reykjavík, með stefnu birtri og áritaðri um birtingu 30. mars 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda hlutafélag verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 1.691.922 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 56.250,00 frá 01.02.2008 til 01.03.2008, af kr. 112.500,00 frá 01.03.2008 til 01.04.2008, af kr. 168.750,00 frá 01.04.2008 til 01.05.2008, af kr. 225.000,00 frá 01.05.2008 til 01.06.2008, af kr. 281.250,00 frá 01.06.2008 til 01.07.2008, af kr. 337.500,00 frá 01.07.2008 til 01.08.2008, af kr. 393.750,00 frá 01.08.2008 til 01.09.2008, af kr. 490.313,00 frá 01.09.2008 til 01.10.2008, af kr. 586.876,00 frá 01.10.2008 til 01.11.2008, af kr. 683.439,00 frá 01.11.2008 til 01.12.2008, af kr. 780.002,00 frá 01.12.2008 til 01.01.2009, af kr. 876.565,00 frá 01.01.2009 til 01.02.2009, af kr. 1.691.928,00 frá 01.02.2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Málsatvik Stefndi er hlutafélag sem starfar á verktakamarkaði. Meðal verkefna stefnda eru húsbyggingar, s.s. bygging íbúðar- og atvinnuhúsnæðis, sem og önnur mannvirkjagerð. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í ágúst 2000. Honum var sagt upp störfum 31. október 2008 og lét stefnandi af störfum 31. janúar 2009 að liðnum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi er m.a. menntaður byggingatæknifræðingur og starfaði sem slíkur hjá stefnda. Stefnandi starfaði fyrst sem einn af nokkrum framleiðslustjórum við nýbyggingu Smáralindar í starfi sínu hjá stefnda en frá árinu 2002 starfaði stefndi sem staðarstjóri við ýmsar nýbyggingar og við endurbætur á byggingum allt til starfsloka. Í upphafi var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Stefnandi heldur því fram að allan starfstíma hans hafi launahækkanir hans verið með því móti að laun hans hækkuðu eftir kröfum hans. Stefnandi hafi sett fram óskir um launahækkanir sínar og leit svo á að kröfur hans miðuðust við kjarasamningsbundnar hækkanir auk þess sem ábyrgð í starfi hans jókst með árunum. Frá októbermánuði 2007 voru föst laun stefnanda kr. 750.000. Árið 2008 fékk stefnandi engar launahækkanir en strax í upphafi árs spurðist stefnandi fyrir um kjarasamningsbundna hækkun sem honum bar en samkvæmt kjarasamningi Tæknifræðingafélags Íslands áttu laun tæknifræðinga að hækka um 7,5% frá 1. janúar 2008 og um 5% þann 1. ágúst 2008. Engin svör bárust stefnanda frá stefnda og fékk stefnandi enga hækkun launa sinna frá árinu 2007. Við starfslok stefnanda fékk hann greitt auk mánaðarlauna á uppsagnarfresti, áunnið orlof, orlofsuppbót, desemberuppbót og bílapeninga eins og hann hafði fengið mánaðarlega allan starfstímann. Stefnandi fékk greitt uppsafnað orlof frá yfirstandandi orlofsári og einnig uppsafnað orlof sem stefnandi hafði frestað töku á og var því uppsafnað í upphafi orlofsársins sem hófst 1. maí 2008. Þegar stefnandi hafði fengið sinn síðasta launaseðil frá stefnda taldi hann vera um ógreidd laun að ræða. Hann telur að ógreidd sé kjarasamningsbundin hækkun launa vegna alls ársins 2008. Þá telur stefnandi að ógreidd sé fjárhæð vegna vangreiddrar launahækkunar við uppgjör á áunnu orlofi. Auk þess telur stefnandi að ógreiddur sé hluti orlofs vegna 25% lengingar orlofs, sem var uppsafnað, en ótekið. Enn fremur telur stefnandi að ógreidd sé fjárhæð fyrir bílapeninga fyrir ógreitt orlofstímabil. Af hálfu stefnda er því haldið fram að laun stefnanda hafa verið byggð á samkomulagi milli aðila, enda hafi laun hans ætíð verið langt umfram lágmarkskjör á almennum markaði. Við starfslok stefnanda hafi farið fram uppgjör á mánaðarlaunum á uppsagnarfresti, sem og öðrum greiðslum er stefnandi átti rétt til. Sú upphæð hafi í engu verið vangreidd og hafi falist í þessu fullnaðaruppgjör aðila vegna starfsloka stefnanda. Stefnda var sent innheimtubréf 16. febrúar 2009 vegna þeirra greiðslna sem stefnandi telur vera ógreiddar. Öllum kröfum stefnanda var hafnað með bréfi lögmanns stefnda dagsettu þann 6. mars 2009. Málsástæður og lagarök stefnanda: Kröfur stefnanda byggir hann á eftirfarandi röksemdum: 1. Kröfu um greiðslu kjarasamningsbundinnar hækkunar launa árið 2008 byggir stefnandi á því að samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 séu kjarasamningsbundin réttindi stefnanda lágmarkskjör hans við starf hans hjá stefnda. Stefnandi sé menntaður byggingatæknifræðingur og starfaði sem slíkur hjá stefnda. Samkvæmt 1. gr. kjarasamnings milli Félags ráðgjafarverkfræðinga og Stéttarfélags verkfræðinga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands nái samningurinn til allra tæknifræðinga sem séu í þjónustu vinnuveitanda. Samkvæmt framangreindu lagaákvæði og meginreglum vinnuréttar séu samningar einstakra launþega og atvinnurekenda um lakari kjör en almennur kjarasamningur ákveði, ógildir. Því skipti ekki mál hvort launþegi sé félagsmaður í stéttarfélagi eða vinnuveitandi aðili að samtökum atvinnurekanda. Kjarasamningur kveði á um lágmarkskjör. Fram til loka ársins 2007 hafi stefnandi litið svo á að þær hækkanir sem hann fékk á laun sín væru til að fylgja eftir hækkunum sem honum bar samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og einnig vegna aukinnar ábyrgðar hans í starfi hjá stefnda. Hann hafi hins vegar enga hækkun fengið á árinu 2008 þrátt fyrir kröfur hans þar um og lágmarksréttindi hans samkvæmt því. Vegna þessa gerir stefnandi kröfu um 7,5% hækkun á laun sín (750 þúsund) vegna mánaðanna janúar júlí 2008. Vegna tímabilsins frá 1. ágúst 2008 31. janúar 2009 gerir stefnandi kröfu um framangreinda hækkun sem hann hafi átt rétt á frá 1. janúar 2008 og einnig þá kjarasamningsbundnu hækkun sem honum hafi borið frá 1. ágúst 2008, 5%. Krafa stefnanda vegna þessa liðar sundurliðast með eftirgreindum hætti: 2. Krafa stefnanda vegna leiðréttingar á uppgjöri vegna uppsafnaðs orlofs byggir á því að á launaseðli til hans sem dagsettur sé þann 30. janúar 2009 sé uppgjör vegna orlofs reiknað miðað við þau mánaðarlaun sem stefnandi hafði í síðasta starfsmánuði sínum. Samkvæmt launaseðlinum séu honum greiddar kr. 34.610 fyrir hvern áunninn orlofsdag. Forsendur þeirrar fjárhæðar séu þær að í hverjum mánuði sé að meðaltali 21,67 vinnudagur eins og beri að reikna samkvæmt kjarasamningi. 21,67 sé deilt í 750.000 og fundin meðallaun stefnanda hvern dag eða kr. 34.610. Fjöldi áunninna orlofsdaga sé svo margfaldaður með fjárhæðinni. Stefnandi telur að vegna tímabilsins frá 1. janúar 2008 til 31. júlí 2008 hefði þessi fjárhæð átt að vera 39.066. Stefnandi telur því að vegna þessa liðar kröfugerðar hans sé ógreiddur mismunur að fjárhæð kr. 227.074, þ.e. 39.066*50,96 (áunnir orlofsdagar) = 1.990.803 1.763.729 Krafa stefnanda vegna þessa liðar sundurliðast með eftirgreindum hætti en gert sé ráð fyrir að laun stefnanda síðasta mánuðinn ( janúar 2009) hefðu átt að vera kr. 846.562: 846.562/21,67 dagar = 39.066 * 50.96 áunnir dagar samkvæmt launaseðli =1.990.803 Að frádregnu þegar greiddu vegna þessa =1.763.7 Samtals = 227.074,- 3. Krafa stefnanda vegna greiðslu orlofs vegna 25% lengingar orlofs sem hafi verið uppsafnað en ótekið við upphaf yfirstandandi orlofsárs byggir stefnandi á 4. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Á síðasta launaseðli stefnanda frá stefnda sem dagsettur sé 30. janúar 2010 komi fram að við upphaf yfirstandandi orlofsárs, þ.e. vegna tímabilsins fyrir 1. maí 2008 hafi stefnandi átt uppsafnað orlof í 28,41 dag. Ástæða þess að stefnandi hafði ekki tekið þessa daga var sú að starf stefnanda hjá stefnda hafi verið með því móti að stefndi hafði óskað eftir því við hann að hann tæki ekki allt orlof sitt á orlofstímabili, þ.e. tímabilinu 2. maí til 15. september ár hvert. Það hafi verið vegna eðlis starfs stefnanda. Hann hafi borið ábyrgð á framkvæmdum stefnda á tilteknum verkum og því hafi verið ómögulegt að hann tæki allt orlof sitt á þessu tímabili. Stefnandi byggir kröfu sína vegna þessa á því að ógreitt sé orlof vegna 7,1 dags og gerir kröfu um greiðslu þess nú. Vegna mistaka láðist að geta þessarar fjárhæðar í innheimtubréfi til stefnda þann 16. febrúar 2008. Krafa stefnanda vegna þessa liðar sundurliðast með eftirgreindum hætti: 7,1 áunninn orlofsdagur * 39.066 kr / dag = 277.369,- 4. Kröfu sína vegna ógreiddrar fjárhæðar fyrir “akstur” byggir stefnandi á því að í raun hafi verið um hluta launagreiðslna að ræða. Allan starfstíma stefnanda hafi hann fengið greidda fjárhæð vegna þessa liðar á launaseðli óháð því hvort hann var við störf eða ekki. Eins og launaseðlar stefnanda bera með sér hafi hann fengið þennan lið greiddan hvort sem hann var við vinnu eða ekki. Stefnandi byggir kröfu sína á því að í hverjum starfsmánuði hans hafi hann fengið greiddar kr. 3.692 fyrir hvern dag mánaðar allan ársins hring vegna þessa ( 80.000 / 21,67 ). Stefnandi gerir kröfu um greiðslu kr. 3.692 fyrir hvern dag vegna áunnins orlofs hans. Krafa sé því um greiðslu þessarar fjárhæðar í 50,96 daga sbr. launaseðil og einnig vegna 7,1 dags sem krafa hans nái til sökum ógreiddrar fjárhæðar vegna lengingar orlofs sem honum beri samkvæmt framansögðu. Krafa stefnanda vegna þessa liðar sundurliðast því með eftirgreindum hætti: Á grundvelli alls framangreinds telur stefnandi ógreidd laun sín fyrir hvern mánuð á tímabilinu frá 1. janúar 2008 31. janúar 2009 sundurliðast þannig: Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Varðandi lagarök er vísað til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks, laga nr. 30/1987 um orlof og kjarasamnings Tæknifræðingafélags Íslands. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandi byggi mál sitt á nokkrum málsástæðum. Í fyrsta lagi sé á því byggt að stefndi hafi ekki virt kjarasamningsbundin réttindi stefnanda til hækkunar launa árið 2008. Í öðru lagi sé á því byggt að útreikningur stefnda á uppsöfnuðu orlofi stefnanda hafi verið rangur vegna þess að hann taki ekki tillit til kjarasamningsbundinna hækkana. Í þriðja lagi sé á því byggt að stefnandi hafi ekki fengið greidda 25% lengingu uppsafnaðs orlofs. Í fjórða lagi byggir stefnandi á að hann hafi átt rétt á greiðslu vegna aksturs í orlofi. Öllum málsástæðum og kröfum stefnanda er mótmælt af hálfu stefnda. Mun nú farið í hverja og eina málsástæðu stefnanda fyrir sig, en fyrstu tveimur málsástæðunum verður svarað saman. Krafa stefnanda styðjist við kjarasamning milli Félags ráðgjafarverkfræðinga annars vegar og hins vegar Stéttarfélags verkfræðinga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands. Stefndi sé ekki aðili að Félagi ráðgjafarverkfræðinga. Fyrirtækin sem aðilar séu að kjarasamningnum sinni að meginstefnu til verkfræðiráðgjöf en stefndi starfi á verktakamarkaði við mannvirkjagerð. Kjarasamningurinn taki samkvæmt hljóðan orða sinna aðeins til fyrirtækja sem aðild eigi að Félagi ráðgjafarverkfræðinga. Falli stefndi því ekki undir kjarasamninginn og teljist ekki vinnuveitandi í skilningi hans. Stefndi sé aðili að Samtökum atvinnulífsins og því bundinn samkvæmt kjarasamningum þeirra samtaka. Engin ákvæði í lögum skylda stefnda til þess að vera aðili að kjarasamningum sem gerðir séu milli aðila vinnumarkaðarins. Þótt kjarasamningar hafi samkvæmt lögum víðtæk réttaráhrif mæla þau ekki fyrir um að kjarasamningar á einu sviði vinnumarkaðar gildi um önnur svið. Stefndi telur einsýnt með vísan til framangreinds að umræddur kjarasamningur falli ekki undir það að vera almennur kjarasamningur í skilningi 1. greinar laga nr. 55/1980 og geti stefnandi því ekki byggt rétt sinn gagnvart stefnda á honum. Verði litið svo á að kjarasamningurinn gildi samt sem áður um ráðningarsamband stefnanda við stefnda ber að sýkna stefnda á grundvelli eftirfarandi málsástæðna. Í 1. gr. laga nr. 55/1980 sé mælt fyrir um að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semji um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn taki til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skulu ógildir. Svipaðs efnis sé 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur sem mæli fyrir um að samningar einstakra verkamanna við atvinnurekendur séu ógildir að svo miklu leyti, sem þeir fara í bága við samninga stéttarfélags við atvinnurekandann, enda hafi félagið ekki samþykkt þá. Leiði af þessum ákvæðum að svigrúm einstakra vinnuveitenda og launþega til að semja um laun og önnur starfskjör takmarkast við að þau séu hinum síðarnefnda jafn hagstæð eða betri en kveðið sé á um í kjarasamningi viðkomandi stéttarfélags. Laun stefnanda hafi hækkað talsvert á starfstíma hans. Í upphafi starfstíma stefnanda voru laun hans hjá stefnda 370.000 krónur á mánuði. Á tímabilinu 31. janúar 2001 til og með 30. nóvember 2007 hafi laun stefnanda verið hækkuð í 13 skipti, minnst um 3% og mest um 12,07% Við starfslok höfðu laun stefnanda hækkað um liðlega 103% frá því að hann hóf störf. Megi nefna að á tímabilinu 31. ágúst 2006 til starfsloka hafi laun stefnanda verið hækkuð um rúmlega 27%, eða frá 580.000 krónum á mánuði og upp í 750.000 krónur á mánuði. Ef fylgt hefði verið kjarasamningsbundnum hækkunum í fyrrgreindum samningi hefðu laun hans á sama tímabili hækkað úr 580.000 krónum á mánuði upp í 654.675 krónur. Síðast hafi laun stefnanda hækkað 30. nóvember 2007 um tæp 12% eða aðeins tveimur mánuðum áður en kjarasamningsbundin hækkun hefði komið til framkvæmda. Svo mikil hækkun á þessum tímapunkti bendi eindregið til þess að aðilar hafi ekki stefnt að frekari hækkun stuttu síðar. Stefnandi hafi ekki áskilið sér sérstakan rétt til kjarasamningsbundinna hækkana launa til viðbótar umsömdum hækkunum, hvorki árið 2008 né fyrr. Fullyrðingum hans um annað sé mótmælt. Verði hann að bera hallann af því að hafa látið undir höfuð leggjast að tryggja rétt sinn að þessu leyti. Helgist það væntanlega af því að stefnandi hafi verið ánægður með þær hækkanir sem hann hafi fengið umfram kjarasamningsbundnar hækkanir. Það að hafa ekki sóst eftir hækkunum launa í samræmi við kjarasamning allt frá ráðningu árið 2000 feli í sér tómlæti af hálfu stefnanda. Það tómlæti hafi það í för með sér að réttur stefnanda til kjarasamningabundinna hækkana sé fyrir margt löngu niður fallinn hafi hann einhvern tími verið fyrir hendi. Hækkanir á launum stefnanda hafi verið talsvert yfir lágmarkshækkunum kjarasamnings stéttarfélags hans. Ráðningarsamningur stefnanda hafi þannig ekki rýrt rétt hans í heild samkvæmt kjarasamningi, heldur þvert á móti. Líta verði heildstætt á kjör stefnanda hjá stefnda í þessu samhengi og gæta þess að hömlur á samningsfrelsi aðila á almennum vinnumarkaði þurfi að vera skýrar. Með launahækkunum umfram lágmark sé komið út fyrir svið kjarasamnings, þar sem ákveðin séu lágmarkskjör launþega. Sé samkvæmt því ekki unnt að fallast á þá skýringu stefnanda, að í kjarasamningnum felist að greiða þurfi kjarasamningsbundnar launahækkanir umfram kjör sem séu betri en kjarasamningur kveður á um. Komi þetta fram í kjarasamningnum sjálfum þar sem mælt er fyrir um að hann raski ekki ákvæðum í gildandi ráðningarsamningum um betri réttarstöðu en felast í ákvæðum kjarasamningsins. Ágreiningur aðila um fjárhæð orlofs leiði af ágreiningi þeirra um kjarasamningsbundnar hækkanir launa. Á grundvelli sömu málsástæðna og greinir að framan hafnar stefndi því að útreikningur hans á uppsöfnuðu orlofi stefnanda hafi verið rangur vegna þess að hann taki ekki tillit til kjarasamningsbundinna hækkana. Ekki sé stoð fyrir kröfu stefnanda um greiðslur vegna 25% lengingar orlofs. Heimilt sé að víkja frá ákvæðum 4. gr. laga nr. 30/1987 um skiptingu orlofs að öðru leyti en því að orlofi skuli alltaf lokið fyrir lok orlofsársins. Fjölmargar ástæður geti verið fyrir því að launþegi og vinnuveitandi vilja haga orlofstöku á annan hátt en mælt sé fyrir um í lögunum. Sé alvanalegt að orlof sé ekki veitt í einu lagi heldur í hlutum og að nokkru eða mestu leyti utan hefðbundins orlofstímabils. Sá hluti orlofs sem tekinn sé utan orlofstímabils skuli því aðeins lengjast um 25% að orlofið sé tekið utan orlofstímabilsins að ósk atvinnurekanda. Þetta skilyrði verði ekki skilið öðruvísi en svo að frumkvæði að slíkri tilhögun orlofs komi frá atvinnurekanda. Sé ósannað að það hafi verið að ósk eða kröfu stefnda sem samkomulag hafi verið með aðilum um að stefnandi færi í orlof utan orlofstímabilsins 2. maí til 15. september 2008. Sé kröfu stefnanda því mótmælt. Við ráðningarslit skal vinnuveitandi greiða launþega öll áunnin orlofslaun. Áunnin orlofslaun ákvarðist í samræmi við áunninn orlofsrétt á næstliðnu orlofsári. Orlofsárið sé frá 1. maí til 30. apríl. Leiði af eðli máls að ekki geti legið víst fyrir, fyrr en að orlofstímabili liðnu, hve stór hluti sé tekinn utan orlofstímabils. Geti réttur til lengingar orlofs skv. 4. gr. laga nr. 30/1987 talist áunnið orlof megi ljóst heita að það ávinnist ekki á orlofsárinu á undan heldur við það að ákvörðun um tilhögun orlofs komi til framkvæmda og réttur samkvæmt nefndri 4. gr. verði virkur. Orlofsréttur sá sem stefnandi telur sér bera á grundvelli hins frávíkjanlega lagaákvæðis hafi samkvæmt ofangreindu ekki orðið til á næstliðnu orlofsári. Þannig teljist sú lenging sem hann krefst ekki til áunnins orlofs á orlofsárinu 1. maí 2007 til 30. apríl 2008. Bar stefnda því ekki að reikna þá lengingu á orlofi stefnanda til orlofslauna við ráðningarslit. Kröfu um greiðslu vegna aksturs til viðbótar orlofi sem greitt var út við starfslok sé alfarið hafnað. Greiðsla vegna aksturs heyri ekki til mánaðarlauna stefnanda heldur sé sú greiðsla sérstaks eðlis. Greiðsla vegna aksturs sé í eðli sínu greiðsla á kostnaði vegna notkunar á eigin bifreið í starfi. Á meðan stefnandi sé í orlofi notar hann bíl sinn ekki í starfi og á því ekki tilkall til greiðslu vegna aksturs fyrir það tímabil. Þessu til frekari rökstuðnings megi nefna að til að mynda greiðist ekki iðgjald í lífeyrissjóð af bílapeningum og við álagningu kemur til frádráttar tekjuskatti tiltekið kílómetragjald margfaldað með fjölda kílómetra sem eknir voru á tekjuárinu. Það sé því ljóst að krafa þessi standist ekki skoðun. Varakrafa stefnda um lækkun styðjist við sömu málsástæður og aðalkrafa stefnda. Vísast því til aðalkröfunnar að breyttum breytanda. Niðurstaða Stefnandi gerir í fyrsta lagi kröfu um greiðslu á kjarasamningsbundnum hækkunum launa fyrir árið 2008. Telur stefnandi að laun sín hafi átt að hækka um 7,5% vegna mánaðanna janúar til júlí 2008. Til viðbótar komi svo kjarasamningsbundin hækkun um 5% frá 1. ágúst 2008 til 31. janúar 2009. Er þessi þáttur kröfugerðar stefnanda að fjárhæð kr. 973.122, eins og rakið hefur verið. Fyrir dómi hefur stefnandi skýrt frá því að umsamin mánaðarlaun hans hafi verið heildarlaun, ekki hafi verið greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu. Launahækkanir hafi verið umsamdar hverju sinni og kveðst stefnandi hafa litið svo á að þær hækkanir sem hann fékk fælu einnig í sér hækkanir sem hann hafi átt rétt á samkvæmt kjarasamningi. Þær launahækkanir sem stefnandi gerir kröfu um eru byggðar á kjarasamningi milli Félags ráðgjafarverkfræðinga og Stéttarfélags verkfræðinga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands. Samkvæmt framlagðri launatöflu liggur fyrir að laun stefnanda á starfstímabili hans hjá stefnda hafa hækkað á hverju ári frá árinu 2001 til 2007, síðast með þeirri launahækkun sem stefnandi fékk í nóvember 2007. Um þessar launahækkanir var samið hverju sinni, en ekkert samkomulag lá fyrir um það með hvaða hætti launin ættu að hækka á starfstímanum, eins og stefnandi skýrði sjálfur frá í aðilaskýrslu sinni. Eins og stefndi bendir á voru umsamdar launahækkanir stefnanda á starfstímabili hans hjá stefnda meiri en kjarasamningsbundnar hækkanir launa á sama tíma samkvæmt þeim kjarasamningi sem stefnandi miðar við. Starfskjör stefnanda voru því ekki lakari en kjarasamningurinn kvað á um, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Verður því ekki fallist á að stefnandi hafi átt rétt til sérstakra launahækkana umfram það sem um var samið milli aðila. Verður því að hafna kröfu stefnanda um greiðslu á kjarasamningsbundnum hækkunum launa fyrir árið 2008. Krafa stefnanda um greiðslu til leiðréttingar á uppgjöri vegna uppsafnaðs orlofs að fjárhæð kr. 227.074 er leidd af framangreindri kröfu hans um greiðslu á kjarasamningsbundnum hækkunum launa fyrir árið 2008, sem hefur verið hafnað. Verður því einnig að hafna kröfu hans um greiðslu orlofs. Stefnandi gerir í þriðja lagi kröfu um greiðslu vegna þess hann hafi ekki fengið greidda 25% lengingu uppsafnaðs orlofs. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 30/1987 um orlof skal sá hluti orlofsins, sem tekinn er utan orlofstímabilsins lengjast um ¼ ef orlof er tekið utan orlofstímabilsins að ósk atvinnurekanda. Gegn andmælum stefnda er ósannað að stefnandi hafi tekið orlof utan orlofstímabils samkvæmt ósk stefnda. Verður þessari kröfu stefnanda því einnig hafnað. Stefnandi gerir í fjórða lagi kröfu um greiðslu vegna áunnins orlofs af greiðslum fyrir akstur. Samkvæmt framlögðum launaseðlum fékk stefnandi fasta greiðslu mánaðarlega fyrir akstur, kr. 80.000. Greiðsla vegna aksturs er í eðli sínu greiðsla á útlögðum kostnaði vegna notkunar á eigin bifreið í starfi. Slíkar greiðslur eru ekki laun í skilningi 1. gr. laga nr. 30/1980 um orlof. Þessi krafa stefnanda á ekki við rök að styðjast og er henni hafnað. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Ístak hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Viðars Austmann Jóhannssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 215/2011
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Endurupptaka
|
Mál þetta sem tekið var til úrskurðar þann 17. þ.m. barst dómstólnum þann 28. janúar sl. með beiðni um endurupptöku og ógildingu á úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 28. október 2010 um að bú sóknaraðila A, kt. [...], skuli tekið til gjaldþrotaskipta. Í þinghaldi þann 17. þ.m. gekkst lögmaður sóknaraðila við því, og vísaði til framlagðra gagna, að fyrirsvarsmaður sóknaraðila hafi verið boðaður til skýrslutöku hjá skiptastjóra búsins í nóvember 2010.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku á máli, sem lauk með úrskurði 28. október 2010 um að bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að beiðni sín um endurupptöku verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 614/2017
|
Verkfall Laun Opinberir starfsmenn Aðfinnslur
|
Verkfall félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands á Landspítala hófst í apríl 2015. Verkfallið varði þrjá sólarhringa í senn, frá þriðjudegi til fimmtudags í hverri viku, og lauk í júní sama ár. Ágreiningur aðila laut að launagreiðslum til B o.fl. meðan á verkfallinu stóð, en þær voru allar félagsmenn í Ljósmæðrafélagi Íslands og unnu á vöktum í hlutastarfi á spítalanum eftir fyrirfram ákveðnu kerfi er tók til allra daga vikunnar. B o.fl. kröfðust launa fyrir vinnu sína á þeim dögum sem verkfall stóð ekki yfir, en Í taldi að draga ætti hlutfallslega jafnt af launum allra félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands sem tóku þátt í verkfallinu samkvæmt reiknireglu í þágildandi kjarasamningi stéttarfélagsins og Í. Kom fram í dómi Hæstaréttar að samkvæmt orðum sínum ætti regla þessi einungis við um hvernig reikna skyldi út brot úr mánaðarlaunum þegar unninn væri átta stunda vinnudagur reglubundið, en ekki samkvæmt vaktafyrirkomulagi sem B o.fl. ynnu eftir. Þótt verkfallið hefði náð til allra ljósmæðra á Landspítala þá hefðu verkfallsaðgerðir takmarkast við þrjá daga í viku hverri. Útreikningsaðferðir Í, sem ættu sér hvorki stoð í lögum né kjarasamningi, hefðu leitt til þess að B o.fl. hefðu ekki fengið að fullu greitt fyrir allar þær stundir sem þær hefðu unnið. Vísaði Hæstiréttur til þess að slík niðurstaða væri í andstöðu við grunnreglur kröfuréttar og vinnuréttar um gagnkvæmni og greiðslu verkkaups. Var því fallist á kröfur B o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2017að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu eru allar félagsmenní Ljósmæðrafélagi Íslands, sem er aðildarfélag Bandalags háskólamanna. Íkjölfar verkfallsboðunar 20. mars 2015 hófst verkfall félagsmanna LjósmæðrafélagsÍslands á Landspítala 7. apríl það ár. Skyldi verkfallið vara þrjá sólarhringaí senn, frá miðnætti aðfaranótt þriðjudags til loka fimmtudags í hverri viku,uns samningar næðust við áfrýjanda. Verkfallinulauk 14. júní 2015 með gildistöku laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmannatiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskrahjúkrunarfræðinga. Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin samskipti stéttarfélagsstefndu og áfrýjanda vegna verkfallsins og niðurstöður Félagsdóms umágreiningsefni þeirra í millum.Ágreiningsefni málsins lýturað launagreiðslum til stefndu meðan á verkfallinu stóð, en eins og nánargreinir í héraðsdómi voru stefndu allar í hlutastarfi á Landspítala og unnu ávöktum eftir fyrirfram ákveðnu kerfi er tók til allra daga vikunnar. Stefndu krefjast launa fyrirvinnu sína á þeim dögum sem verkfall stóð ekki yfir á tilgreindu tímabili.Telja þær einungis heimilt að fella niður laun þeirra vegna vakta sem óumdeilt erað féllu niður vegna verkfallsins. Áfrýjandi telur á hinn bóginn að draga eigihlutfallslega jafnt af launum allra félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands semtóku þátt í verkfallinu. Beita eigi frádrætti við greiðslu launa til stefndu áþann hátt að deila eigi hlutfalli verkfallsdaga í viku hverri í heildarfjöldavinnudaga hvers mánaðar samkvæmt reiknireglu í grein 1.1.2 í þágildandikjarasamningi Ljósmæðrafélags Íslands og áfrýjanda, sem er svofelld: „Þegarunninn er 8 stunda vinnudagur reglubundið, reiknast brot úr mánaðarlaunumþannig að deilt er með 21,67 í mánaðarlaunin og margfaldað með fjöldaalmanaksdaga annarra en laugardaga og sunnudaga frá upphafi eða til lokastarfstíma.“Samkvæmt orðum sínum á reglaþessi einungis við um hvernig reikna skuli út brot úr mánaðarlaunum þegar unninner átta stunda vinnudagur reglubundið, en ekki samkvæmt vaktafyrirkomulagi semstefndu unnu eftir. Þótt verkfall það sem um ræðir hafi náð til allra ljósmæðraá vinnustað stefndu þá takmörkuðust verkfallsaðgerðir við þrjá daga í vikuhverri, en ekki við aðra daga vikunnar. Óumdeilt er að stefndu unnu þær stundirer þær krefjast launa fyrir. Áfrýjandi þáði vinnuframlag stefndu á því tímabilisem um ræðir í málinu en útreikningsaðferð hans, sem á sér hvorki stoð í lögumné kjarasamningi, leiddi á hinn bóginn til þess að stefndu fengu ekki að fullugreitt fyrir allar þær stundir sem þær unnu. Er slík niðurstaða í andstöðu viðgrunnreglur kröfuréttar og vinnuréttar um gagnkvæmni og greiðslu verkkaups. Þáhafa útreikningar stefndu á kröfum sínum ekki sætt haldbærum andmælum. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Áfrýjandi verður dæmdur tilað greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Í rökstuðningi sínum fyrirniðurstöðu fór héraðsdómari í verulegum atriðum út fyrir fyrirmæli f. liðar 1.mgr. og 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er þaðaðfinnsluvert.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, BjörguPálsdóttur, Brynju Pálu Helgadóttur, Kristínu Svölu Jónsdóttur, SigrúnuIngvarsdóttur og Önnu Jónínu Eðvaldsdóttur, hverri um sig 200.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur,þriðjudaginn 30. maí 2017 Þettamál, sem var endurflutt og tekið til dóms 15. maí 2017, er höfðað af ÖnnuJónínu Eðvaldsdóttur, kt. [...], Gauksási 41, Hafnarfirði, Björgu Pálsdóttur,kt. [...], Vesturbrún 31, Reykjavík, Brynju Pálu Helgadóttur, kt. [...], Gullengi17, Reykjavík, Kristínu Svölu Jónsdóttur, kt. [...], Goðheimum 24, Reykjavíkog Sigrúnu Ingvarsdóttur, kt. [...], Brekkuási 3, Hafnarfirði, með stefnubirtri 15. apríl 2016, á hendur íslenska ríkinu, til heimtu vangoldinna launa. AnnaJónína Eðvaldsdóttir krefst þess að stefndi greiði henni 161.734 kr. ásamtdráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 130.239 kr. frá 1. júní2015 til 1. júlí 2015, af 207.412 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loksaf 161.734 kr. frá þeim degi til greiðsludags. BjörgPálsdóttir krefst þess að stefndi greiði henni 319.679 kr. ásamt dráttarvöxtum,skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 142.810 kr. frá 1. júní 2015 til 1.júlí 2015, af 270.754 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loks af 319.679kr. frá þeim degi til greiðsludags. BrynjaPála Helgadóttir krefst þess að stefndi greiði henni 40.643 kr. ásamt dráttarvöxtum,skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 105.549 kr. frá 1. júní 2015 til 1.júlí 2015, af 108.046 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loks af 40.643 kr.frá þeim degi til greiðsludags. KristínSvala Jónsdóttir krefst þess að stefndi greiði henni 73.369 kr. ásamt dráttarvöxtum,skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 17.672 kr. frá 1. júní 2015 til 1.júlí 2015 og af 73.369 kr. frá þeim degi til greiðsludags. SigrúnIngvarsdóttir krefst þess að stefndi greiði henni 188.369 kr. ásamt dráttarvöxtum,skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 93.533 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí2015, af 160.890 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og loks af 188.370 kr. fráþeim degi til greiðsludags. Allirstefnendur krefjast málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk álags ernemi virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda. Stefndikrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnenda en til vara að málskostnaðurverði felldur niður.Málsatvik Ágreiningurþessa máls hverfist um það hvernig beri að reikna í verkfalli laun starfsmannasem vinna hlutastarf í vaktavinnu. Íbyrjun apríl 2015 hófust sameiginlegar verkfallsaðgerðir hjá 17 stéttarfélögumsem eiga aðild að Bandalagi háskólamanna, þar með talið LjósmæðrafélagiÍslands. Það boðaði, með bréfi dagsettu 20. mars 2015, til ótímabundinsverkfalls meðal félagsmanna sinna sem starfa hjá Landspítala. Verkfallið hófst7. apríl 2015, kl. 00:00, og var ætlað að standa frá kl. 00:00 til 24:00 allaþriðjudaga, miðvikudaga og fimmtudaga þar til samningar hefðu náðst. Ítilkynningu til stefnda um verkfallsboðun sagði: Samkvæmt þessari niðurstöðuhafa félagsmenn í Ljósmæðrafélagi Íslands samþykkt að hefja verkfall á LandspítalaHáskólasjúkrahúsi þann 7. apríl 2015, kl. 00:00, hafi samningar ekki náðstfyrir þann tíma. Stefnendureru allar félagsmenn í Ljósmæðrafélaginu og starfa allar á Landspítalaháskólasjúkrahúsi. Í apríl 2015 fékk bandalagið veður af því að við launaútreikningí verkföllum félagsmanna aðildarfélaganna hygðist stefndi byggja á viðmiðumsem lýst er í dreifibréfi stefnda, nr. 6/2001, um launagreiðslur á meðan á verkfallistendur svo og umfjöllun sem þar er um túlkun á 19. og 20. gr. laga nr.94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ekki kom þó til frádráttar íbyrjun apríl enda byggði stefndi á því að boðað verkfall væri ólögmætt aukþess sem ráðgert var að verkfallið hæfist 7. apríl. Félagsdómur leysti úr því6. apríl með dómi í máli nr. 14/2015 að verkfallið væri ekki ólögmætt. Að þeimdómi gengnum áréttaði Bandalag háskólamanna athugasemdir við þessarráðagerðir um framkvæmd á launaútreikningum. Fráog með þriðjudeginum 7. apríl 2015, kl. 00.00, hófust tímabundnar verkfallsloturhjá Ljósmæðrafélagi Íslands sem stóðu frá kl. 00.00 til 24.00 alla þriðjudaga,miðvikudaga og fimmtudaga á Landspítala háskólasjúkrahúsi. Þessar tímabundnuverkfallslotur áttu að standa ótímabundið þar til samið hefði verið. Þegarlaun voru greidd í byrjun maímánaðar beitti stefndi sem fyrr þeirri reiknireglusem hann hefur fylgt í verkföllum opinberra starfsmanna og fram kemur í dreifibréfistefnda nr. 6/2001 um launagreiðslur í verkfalli. Launaútreikningurinn byggðistá túlkun stefnda á frádráttarheimildum og útreikningi á því hversu háu hlutfallilauna skyldi haldið eftir þar eð verkfall Ljósmæðrafélagsins tók ekki tilallra daga vikunnar, heldur einungis þriggja daga í senn. Stefndi byggði á þvíað beita ætti frádrætti á þann hátt að deila ætti hlutfalli verkfallsdaga áviku í heildarvinnudagafjölda mánaðar samkvæmt reiknireglu í grein 1.1.2í kjarasamningi. Reiknireglan hljóðar svo:Þegar unnin er 8 stunda vinnudagur reglubundið,reiknast brot úr mánaðarlaunum þannig að deilt er með 21,67% í mánaðarlauninog margfaldað með fjölda almanaksdaga annarra en laugardaga og sunnudagafrá upphafi til loka starfstíma. Þessarireglu er beitt þegar gera þarf upp laun starfsmanns fyrir hluta mánaðar af einhverjumsökum, starfsmanns sem sinnir dagvinnu reglubundið. Þessi aðferð stefnda tókekki mið af því að stefnendur, eins og aðrir félagsmenn Ljósmæðrafélagsins,vinna ekki reglubundið í dagvinnu á virkum dögum heldur í vaktavinnu alladaga vikunnar. Þær vaktir eru að auki almennt ekki reglubundnar heldurbreytast frá mánuði til mánaðar. Það er jafnframt óreglulegt hvenær sólarhringsvaktirnar eru og á hvaða vikudögum. Strax af þeirri ástæðu var það frádráttarhlutfallsem stefndi kynnti að hann ætlaði að beita alltof hátt þar sem miðað var viðþrjá verkfallsdaga af fimm daga vinnuviku þegar raunin er sú að vinnuvikafélagsmanna Ljósmæðrafélagsins er sjö dagar og því hefði, að mati stefnenda,átt að horfa til 3/7 í stað 3/5. Í annan stað hélt stefndi þeirri afstöðu tilstreitu að draga bæri frá launum óháð vinnuframlagi, skerða ætti laun allra ásamræmdan hátt án tillits til fjarveru hvers og eins frá vinnu vegna hversverkfalls. Horfa ætti til meðaltals vinnuskyldu í hverjum mánuði, telja svoverkfallsdaga mánaðar og deila svo með 21,67% og finna þannig frádráttarhlutfall.Að mati stefnenda hafi slík stærðfræði, eðli málsins samkvæmt, ekkert tillittekið til réttinda hvers og eins einstaklings eða raunverulegs vinnuframlags. FélagsmennLjósmæðrafélagsins vildu ekki una þessari aðferð við launagreiðslu í verkfalli.Af því tilefni skoraði framkvæmdastjóri Bandalags háskólamanna á stefnda, meðbréfi dags. 7. maí 2015, að leiðrétta án tafar þennan misbrest á launagreiðslumella yrði leitað fulltingis dómstóla án frekari fyrirvara. Stefndibrást við erindum BHM með tveimur bréfum dags. 8. maí 2015. Annað var svar viðtölvupósti lögmanns BHM frá 10. apríl 2015 og hitt svar við fyrrgreindu bréfiframkvæmdastjóra BHM frá 7. maí 2015. Stefndi hafnaði afstöðu félagsins íbáðum bréfunum og tók fram að hann teldi ekkert komið fram í málinu sem ættiað leiða til þess að brugðið yrði út af fyrri framkvæmd. Stefndibenti á það sjónarmið að verkfall sé félagsleg aðgerð (kollektiv) stéttarfélagsins.Því verði allir félagsmenn að sitja við sama borð um frádrátt launa. Ekkiskipti máli hvort verkfallið sé tímabundið eða ótímabundið. Stefndi byggði áfyrrnefndum vinnureglum sínum í þessu efni sem hann taldi í samræmi viðFélagsdóm í máli nr. 8/1984 frá 17. desember 1984. Í samræmi við þessaafstöðu beitti stefndi þessum reikniaðferðum við útreikning launa félagsmannaLjósmæðrafélagsins, þar með talið stefnenda. LjósmæðrafélagÍslands höfðaði mál gegn stefnda fyrir Félagsdómi (nr. 19/2015). Því máli varvísað frá Félagsdómi með úrskurði 29. júní 2015. Áður, eða 13. júní 2015, tókugildi lög nr. 31/2015, sem lögðu bann við vinnustöðvun aðildarfélaga BHM,meðal annars Ljósmæðrafélags Íslands. Jafnframt var kveðið á um það í lögunum,að hefðu aðilar ekki undirritað kjarasamning fyrir 1. júlí 2015, skyldi gerðardómurskipaður til að ákveða kaup og kjör félagsmanna aðildarfélaga BHM fyrir 15.ágúst 2015. Samningar tókust ekki milli aðila fyrir tilsettan tíma. Af þeimsökum tók gerðardómurinn til starfa. Hann afhenti niðurstöðu sína 14. ágúst2015. Ákvarðanir hans eru bindandi sem kjarasamningur frá og með 13. júní2015, sbr. 2. gr. laga nr. 31/2015. LjósmæðrafélagÍslands höfðaði mál gegn stefnda á ný fyrir Félagsdómi. Þess var krafist aðviðurkennt yrði að stefndi hefði brotið gegn greinum 1.1 og 1.6, sbr. grein2.6, í kjarasamningi Ljósmæðrafélags Íslands og fjármálaráðherra fyrir höndríkissjóðs, með því að greiða tilgreindum félagsmanni Ljósmæðrafélagsins ekkióskert laun vegna vinnu á sex tilgreindum vöktum sem hún hafði unnið í apríl2015 þá daga sem verkfallið stóð ekki. Með dómi Félagsdóms 14. október 2015 ímáli nr. 22/2015 var stefndi sýknaður af öllum kröfum Ljósmæðrafélagsins áþeim forsendum að samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins yrði að líta svo á aðfélagsmenn hefðu verið í verkfalli óháð því hvort þeir áttu vinnuskyldu þádaga sem boðað verkfall varði eða ekki. Í sératkvæði tveggja dómara Félagsdómsvar fallist á kröfur Ljósmæðrafélagsins á þeim grundvelli að sú framkvæmdað draga laun vegna verkfalls hlutfallslega af öllum félagsmönnum samrýmdistekki þeirri grunnreglu að starfsmaður skuli fá laun fyrir vinnuframlag sitt.Íslenska ríkið hefði þegið vinnuframlag starfsmanna athugasemdalaust oghefði því borið að greiða laun fyrir daga sem unnir voru utan verkfalls. Dómkröfur stefnenda Kröfurstefnenda byggja á útreikningum Ljósmæðrafélags Íslands. Við þann útreikningstuddist félagið við tímaskráningu stefnenda og launaseðla þar sem fram kemurfrádráttur stefnda vegna verkfalls í tilviki hverrar fyrir sig. Fundin eru launhvers stefnanda um sig fyrir unna klukkustund með því að deila umsömduprósentuhlutfalli samkvæmt grein 1.4.1 í kjarasamningnum, sem fjallar umtímakaup í dagvinnu, í heildarmánaðarlaun þeirra. Tekið er tillit tilþess að laun stefnenda hækkuðu frá og með 1. maí 2015 samkvæmt úrskurðigerðardóms enda leiðrétti stefndi launauppgjör sitt vegna maí og júní 1.september 2015 samhliða greiðslu launa þess mánaðar. Síðan er skilgreint hvervinnustundafjöldi viðkomandi átti að vera samkvæmt vaktáætlunum stefnda ogsvo skilgreint hversu margar þeirra vinnustunda féllu niður vegna verkfalls.Þá er reiknað út hver frádráttur launa hefði átt að vera vegna verkfallsfrátafaog það borið saman við raunverulegan frádrátt stefnda. Mismunur þessa myndidómkröfu hvers stefnanda fyrir sig. Krafist er greiðslu vangoldinna launa meðsvofelldum hætti:Dómkrafa Önnu Jónínu Eðvaldsdóttur Átímabili verkfallsaðgerða, 7. apríl 2015 til 12. júní 2015, hafi vinnuskyldastefnanda, samkvæmt vaktaáætlun sem Landspítali háskólasjúkrahús gaf út,verið 112 klst. í apríl, 125 klst. í maí og 137 klst. í júní. [Við aðalmeðferðvar leiðrétt að vinnuskylda hennar í júní nam 123 klst.] Í apríl 2015 hafistefnandi verið 8 klst. í verkfalli, 24 klst. í maí og 16 klst. í júní. Stefnandistarfaði á tímabili verkfallsaðgerða á deild 22A á Landspítala háskólasjúkrahúsi,Meðgöngu- og sængurkvennadeild, í 70% starfshlutfalli samkvæmt vaktaáætlunsem var skipulögð í samræmi við tillögur hennar sjálfrar. Þær tillögur byggðuekki á neinum séróskum um nánari framkvæmd vinnunnar og féllu því til á öllumtímum sólarhrings. Stefnandier í launaflokki 9-7. Mánaðarlaun hennar nema því 539.293 kr. eftir niðurstöðugerðardóms skv. lögum nr. 31/2015. Tímakaup hennar er því 3.317 kr. (539.293*0,615%).Að mati stefnenda hefði frádráttur vegna verkfalls réttilega átt að vera þessi:MánuðurTímafjöldiTímakaupHeildarfjárhæðApríl 20158 klst.3.317 kr.26.533 kr.Maí 201524 klst.3.317 kr.79.600 kr.Júní 20156 klst.3.317 kr.53.066 kr.Samtals59.199 kr. Samkvæmtlaunaseðli stefnanda frá september 2015 dró stefndi af launum hennar samtals320.933 krónur. Þar af 156.772 kr., vegna apríl, 156.772 kr., vegna maí, og7.388 kr., vegna júní. Launaseðillinn sýni hvernig frádráttur af launum hennarhafi verið leiðréttur afturvirkt í samræmi við niðurstöðu gerðardóms. Stefnanditelur réttan frádrátt af launum hennar nema 159.199 kr. Raunar hátti svo tilað stefndi hafi dregið minna af launum hennar vegna júnímánaðar heldur enþátttaka hennar í verkfalli hafi gefið tilefni til en tekið sé tillit tilþess í framsetningu dómkröfu stefnanda. Vangoldin laun sundurliðastþannig: MánuðurFrádráttur stefndaRéttur frádráttur að mati stefnandaMismunurApríl 201556.772-26.53330.239Maí 201556.772-79.60077.173Júní 20157.388-53.066-45.678Samtals 61.734Dómkrafa Bjargar Pálsdóttur Átímabili verkfallsaðgerða, 7. apríl 2015 til 12. júní 2015, hafi vinnuskyldastefnanda, samkvæmt vaktaáætlun sem Landspítali háskólasjúkrahús gaf út,verið 93 klst. í apríl, 126 klst. í maí og 80,33 klst. í júní. Í apríl 2015hafi stefnandi verið fjórar klst. í verkfalli, 8,27 klst. í maí en engarfrátafir hafi verið hjá henni af þessum sökum í júní. Stefnandi starfaði á tímabiliverkfallsaðgerða á deild 23B á Landspítala háskólasjúkrahúsi, á fæðingarvaktinnivið móttöku barna. Stefnandi, sem var í 50% starfi, vann fyrst og fremst ánæturvöktum að eigin ósk en jafnframt eru vaktir skipulagðar í samræmi viðtillögur hennar sjálfrar sem hún leggur fram með tveggja mánaða fyrirvara. Tilviljunhafi ráðið háu hlutfalli verkfallsvakta. Stefnandier í launaflokki 10-7. Mánaðarlaun hennar nema því 566.257 kr. eftir niðurstöðugerðardóms skv. lögum nr. 31/2015. Tímakaup hennar er því 3.482 kr.(566.257*0,615%). Að mati stefnenda hefði frádráttur vegna verkfalls réttilegaátt að vera þessi:MánuðurTímafjöldiTímakaupHeildarfjárhæðApríl 20154 klst.3.4823.930Maí 20158,27 klst.3.48228.796Júní 20150 klst.3.4820Samtals42.726 Samkvæmtlaunaseðli stefnanda frá september 2015 dró stefndi af launum hennar samtals362.404 kr. Þar af 156.740 kr., vegna apríl, 156.740 kr., vegna maí, og 48.925kr. vegna júní. Launaseðillinn sýni hvernig frádráttur af launum stefnanda varleiðréttur afturvirkt í samræmi við niðurstöðu gerðardóms. Stefnandi telurréttan frádrátt af launum hennar nema 42.726 kr. Vangoldin laun sundurliðastþannig:MánuðurFrádráttur stefndaRéttur frádráttur að mati stefnandaMismunurApríl 201556.740-13.93042.810Maí 201556.740-28.79627.944Júní 201548.925-048.925Samtals319.679Dómkrafa Brynju Pálu Helgadóttur: Átímabili verkfallsaðgerða, 7. apríl 2015 til 12. júní 2015, hafi vinnuskylda stefnanda,samkvæmt vaktaáætlun sem Landspítali háskólasjúkrahús gaf út, verið 143 klst.í apríl, 154 klst. í maí og 136 klst. í júní. Í apríl 2015 hafi hún verið 20klst. í verkfalli, 35,2 klst. í maí og 38,4 klst. í júní. Stefnandi starfaði átímabili verkfallsaðgerða á deild 23B á Landspítala háskólasjúkrahúsi áfæðingarvaktinni við móttöku barna. Hún var í 80% starfi og voru vaktirskipulagðar í samræmi við tillögur hennar sjálfrar. Stefnandier í launaflokki 9-4. Mánaðarlaun hennar nema því 504.780 kr. eftir niðurstöðugerðardóms skv. lögum nr. 31/2015. Tímakaup hennar er því 3.104 kr.(504.780*0,615%). Að mati stefnanda hefði frádráttur vegna verkfalls réttilegaátt að vera þessi: MánuðurTímafjöldiTímakaupHeildarfjárhæðApríl 201520 klst.3.10462.088Maí 201535,2 klst.3.10409.261Júní 201538,4 klst.3.10419.194Samtals290.542 Samkvæmtlaunaseðli stefnanda frá september 2015 dró stefndi af launum hennar samtals331.186 kr. Þar af 167.637 kr. vegna apríl, 111.758 kr. vegna maí og 51.790 kr.vegna júní. Launaseðillinn sýni hvernig frádráttur af launum stefnanda var leiðrétturafturvirkt í samræmi við niðurstöðu gerðardóms. Stefnandi telur réttan frádráttaf launum hennar nema 290.542 kr. Raunar hátti svo til að stefndi hafi dregiðminna af launum stefnanda vegna júnímánaðar heldur en þátttaka hennar í verkfalligaf tilefni til en tekið er tillit til þess í framsetningu dómkröfu stefnanda.Vangoldin laun sundurliðast þannig:MánuðurFrádráttur stefndaRéttur frádráttur að mati stefnandaMismunurApríl 201567.637-62.08805.549Maí 201511.758-109.2612.497Júní 201551.790-119.194-67.403Samtals40.643Dómkrafa Kristínar Svölu Jónsdóttur Átímabili verkfallsaðgerða, 7. apríl 2015 til 12. júní 2015, hafi vinnuskyldastefnanda, samkvæmt vaktaáætlun sem Landspítali háskólasjúkrahús gaf út,verið 33 klst. í apríl, 40 klst. í maí og 24 klst. í júní. Í apríl 2015 varstefnandi 12,3 klst. í verkfalli, en hvorki í maí og júní. Hún starfaði átímabili verkfallsaðgerða á deild 23D, Vökudeild, í 20% starfshlutfalli semhún leysti almennt þannig af hendi að vinna þriðju hverja helgi, því féll ekkiniður vinna hjá henni umfram eina aukavakt sem ráðgert var að hún tæki íapríl. Stefnandier í launaflokki 8-6. Mánaðarlaun hennar nema því 502.684 kr. eftir niðurstöðugerðardóms skv. lögum nr. 31/2015. Tímakaup hennar er því 3.092 kr.(502.684*0,615%). Að mati stefnenda hefði frádráttur vegna verkfalls réttilegaátt að vera þessi: MánuðurTímafjöldiTímakaupHeildarfjárhæðApríl 20152,3 klst.3.09238.026Maí 20150 klst.3.0920Júní 20150 klst.3.0920Samtals38.026 Samkvæmtlaunaseðli stefnanda frá september 2015 dró stefndi af launum hennar samtals111.395 kr. Þar af 55.697 kr. vegna apríl og 55.697 kr. vegna maí, en ekkertvegna júní. Launaseðillinn sýni hvernig frádráttur af launum stefnanda var leiðrétturafturvirkt í samræmi við niðurstöðu gerðardóms. Stefnandi telur réttan frádráttaf launum hennar nema 38.026 kr. Vangoldin laun sundurliðast þannig:MánuðurFrádráttur stefndaRéttur frádráttur að mati stefnandaMismunurApríl 201555.697-38.0267.672Maí 201555.697-055.697Júní 20150Samtals73.369Dómkrafa Sigrúnar Ingvarsdóttur Átímabili verkfallsaðgerða, 7. apríl 2015 til 12. júní 2015, hafi vinnuskyldastefnanda, samkvæmt vaktaáætlun sem Landspítali háskólasjúkrahús gaf út verið96,36 klst. í apríl, 88 klst. í maí og 108 klst. í júní. Í apríl 2015 varstefnandi 20 klst. í verkfalli, 16 klst. í maí og 8 klst. í júní. Stefnandistarfaði á tímabili verkfallsaðgerða á deild 22B á Landspítalaháskólasjúkrahúsi, við áhættumæðravernd, en þau verk eru leyst af hendi ídagvinnu milli kl. 8 og 16 þannig að allar vaktir hennar voru á þeim tíma sólarhrings.Á tíma verkfalls var hún í 60% starfi. Stefnandier í launaflokki 7-3. Mánaðarlaun hennar nema af þeim sökum 447.524 kr. eftirniðurstöðu gerðardóms skv. lögum nr. 31/2015. Tímakaup hennar er því 2.752 kr.(447.524*0,615%). Að mati stefnanda hefði frádráttur vegna verkfalls réttilegaátt að vera þessi: MánuðurTímafjöldiTímakaupHeildarfjárhæðApríl 201520 klst.2.75255.045Maí 20156 klst.2.75244.032Júní 20158 klst.2.75222.016Samtals21.093 Samkvæmtlaunaseðli stefnanda frá september 2015 dró stefndi af launum hennar samtals309.463 kr. Þar af 148.578 kr. vegna apríl, 111.389 kr. vegna maí og 49.496 kr.vegna júní. Launaseðillinn sýni hvernig frádráttur af launum stefnanda var leiðrétturafturvirkt í samræmi við niðurstöðu gerðardóms. Réttur frádráttur af launumhennar hefði átt að nema 121.093 kr. Vangoldin laun sundurliðist þannig:MánuðurFrádráttur stefndaRéttur frádráttur að mati stefnandaMismunurApríl 201548.578 55.04593.533Maí 201511.389 44.03267.357Júní 201549.496 22.01627.480Samtals88.369 Allirstefnendur krefjast dráttarvaxta frá hverjum gjalddaga launa vegna uppgjörsvakta sem er fyrsti dagur annarra mánaðarmóta, það er frá 1. júní vegna vaktatímabilstil 15. apríl, 1. júlí vegna vaktatímabils til 15. maí og 1. ágúst vegna vaktatímabilstil 15. júní 2016.Málsástæður og lagarök stefnendaSamlagsaðild Stefnendursækja þetta mál í félagi, samkvæmt heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991.Þær vísa til þess að dómkröfurnar eigi rót sína að rekja til þeirrar aðstöðu aðstefnendur, sem eru allar félagsmenn í Ljósmæðrafélagi Íslands, hafi ekkifengið greitt fyrir vinnu sem þær inntu af hendi. Sömu atvik eigi við í tilvikiþeirra allra, þ.e. að stefndi dró af launum þeirra eftir reiknireglu vegnaverkfallsaðgerða án tillits til eignarréttinda hverrar og einnar afstefnendum á launum fyrir vinnuframlag sem þær höfðu látið í té. Af þeim sökumtelja stefnendur mál sitt fullnægja þeim skilyrðum að þær geti nýtt sér réttarfarshagræðisamlagsaðildar þótt réttindi hverrar og einnar njóti einstaklingsbundinnarstjórnarskrárverndar. Málsástæður og aðstæður allar í tilviki hverrar fyrirsig séu algerlega sambærilegar að gættum þeim mun sem er á vaktafjölda, launaflokkiog starfshlutfalli hverrar fyrir sig. Stefnendurbyggja kröfur sínar á ráðningarsamningum sínum og rétti sínum til endurgjaldsfyrir þá vinnu í þágu stefnda sem þær hafa innt af hendi. Þær byggja einnig ámeginreglum samningaréttar um skyldu til að efna gerða samninga. Stefnendurvísa til þess að kjör ljósmæðra á Landspítalanum háskólasjúkrahúsi ráðist afkjarasamningi Ljósmæðrafélags Íslands og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs,frá 28. febrúar 2005, og úrskurði gerðardóms, samkvæmt lögum nr. 31/2015, frá14. ágúst 2015. Stefnendur hafi allar starfað á Landspítalanum í þágu stefnda.Því beri að líta til kjarasamningsins og úrskurðar gerðardóms um kaup og kjörstefnenda sem stefndi sé bundinn af. Stefnendur leggja til grundvallar aðekki sé ágreiningur með aðilum um vinnustundafjölda og röðun stefnenda ílaunaflokka hverju sinni enda komi þetta fram á launaseðlum sem stefndi gafút. Vinnustundir, bæði þær sem voru unnar og eins þær sem féllu niður vegnaverkfalls, ættu líka að vera óumdeildar enda byggja kröfur stefnenda á gögnumfrá stefnda í þessum efnum. Kröfurallra stefnenda séu vegna vinnu sem þær inntu af hendi. Stefndi hafi neitað aðgreiða laun fyrir þessa vinnu og þar með tekið undir sig afrakstur af vinnuframlagistefnenda, andstætt lögum að þeirra mati. Stefnendur vísa til þess að dæmt hafiverið að aflahæfi fólks sé stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Þar að auki séréttur stefnenda til launa, sem þær hafi þegar unnið fyrir,stjórnarskrárvarinn, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Stefnendurbyggja á því að með því að skerða laun þeirra í samræmi við reiknireglustefnda brjóti stefndi gegn þessu stjórnarskrárákvæði. Stefndi haldi á loftiþeirri öfugsnúnu jafnræðisreglu, að skerða eigi laun allra félagsmanna ágrundvelli reiknireglu greinar 1.1.2 í kjarasamningi. Þessi regla eigi ekkivið rök að styðjast og ryðji ekki úr vegi einstaklingsbundnum eignarréttihvers stefnanda fyrir sig á afrakstri eigin verka sem þær hafi innt af hendi. Íákvæðum kjarasamnings Ljósmæðrafélags Íslands og fjármálaráðherra fyrir höndríkissjóðs og úrskurði gerðardóms, samkvæmt lögum nr. 31/2015, felist að launatímabilmiðast við mánuð og mánaðarlaun skuli greidd þeim sem hafi innt af hendi vinnuí þeim mánuðum sem um ræðir. Stefndi hafi sjálfur byggt útreikning sinn ogafstöðu á því að vinnuskylda og laun miðist við mánuð. Fyrir liggi að hlutatímabilsins frá 7. apríl til og með 12. júní 2015 hafi hrina verkfallsaðgerðastaðið, á þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum, sem stefnendur tóku þátt ímeð því að leggja niður störf þessa daga að því marki sem þær áttu að standavaktir þessa daga og voru ekki kallaðar til í krafti undanþága. Þetta hafi ekkiverið samfellt ótímabundið verkfall heldur tímabundnar verkfallslotur,slitruverkfall, hjá félagsmönnum stéttarfélags stefnenda, LjósmæðrafélagiÍslands, sem stóð frá kl. 00.00 til 24.00 alla nefnda vikudaga á vinnustaðstefnenda. Aðradaga vikunnar, föstu-, laugar-, sunnu- og mánudaga hafi stefnendur sinnt venjulegumstörfum sínum eftir því sem kveðið var á um í vaktaáætlun sem stefndi gefur útfyrir hvert vaktatímabil. Vinnutilhögun hverrar og einnar af stefnendum ráðistaf einstaklingsbundnum ákvæðum ráðningarsamnings. Í þeim efnum hafi einkumþrennt áhrif; 1) starfshlutfall, 2) þau verkefni sem hver og ein meðal stefnendaleysti af hendi og 3) nánari tilhögun vakta. Ísumum tilvikum hafi vinna einungis verið innt af hendi á dagvinnutíma, einsog í tilviki Sigrúnar Ingvarsdóttur, en í öðrum tilvikum hafi vinnan nánastalfarið verið innt af hendi um helgar, sem voru utan þess tíma sem verkföllhöfðu áhrif á, eins og til dæmis í tilviki Kristínar Svölu sem vann að jafnaðieinvörðungu um helgar þótt henni hefði verið ætlað að taka eina aukavakt íapríl, sem féll svo niður vegna verkfalls. Óháðvinnufyrirkomulagi blasi sú hlutræna staðreynd við í tilviki allra stefnendaað stefndi tók undir sig stærri hluta launa þeirra heldur en nam þvívinnuframlagi sem féll niður vegna verkfalls. Þótt óumdeilt sé að stefnendurhafi sinnt störfum með venjulegu sniði þessa fjóra daga vikunnar hafi stefndikosið að haga launagreiðslum eftir eigin aðferðum án tillits til vinnuframlagsstefnenda. Slíkt sé brot á kjarasamningi og það að greiða ekki fyrir unninstörf sé brot á stjórnarskrá. Íþessu sambandi verði líka að hafa í huga að í dreifibréfi nr. 6/2001 felistekki gild stjórnvaldsfyrirmæli. Það sé gefið út án nokkurrar lagastoðar. Þaðeigi sér ekki heldur grundvöll í stjórnvaldsfyrirmælum. Skjalið skapi stefndaekki sjálfstæðan rétt auk þess sem standist ekki, í þessum tilvikum, að beitareiknireglunni sem tilgreind er í skjalinu. Stefnendurárétta að reikniregla greinar 1.1.2 í kjarasamningi, sé aðferð til að finna úthlutfall mánaðarlauna. Hún sé mjög víða í kjarasamningum enda hugsuð tilþess að reikna út hvaða laun sá starfsmaður, sem vinni reglubundið átta stundavinnudag, eigi að fá fyrir brot úr mánuði. Stefndi beiti henni hins vegarundir öfugum formerkjum – til þess að draga frá launum, í stað þess að reiknaút laun. Vinna stefnenda hjá stefnda falli ekki að hugtaksskilyrðum þessaákvæðis. Stefnendur vinni ekki reglubundna átta stunda dagvinnu án laugardagaog sunnudaga. Þær séu í óreglulegri vaktavinnu þar sem vaktir dreifist á allasjö daga vikunnar. Til dæmis sé mjög algengt að starfsmenn sinni 12klukkustunda löngum vöktum um helgar þannig að vinnuframlag sé innt af hendiá mun færri dögum vikunnar en ella. Jafnframt sé vinnufyrirkomulag hvers ogeins starfsmanns sniðið að nánara inntaki ráðningarsamnings hvers og eins. Þaðinntak sé mjög fjölbreytt. Einungis einn stefnenda vinni reglubundið áttaklukkustunda vaktir á dagvinnutíma, Sigrún Ingvarsdóttir, sem vinni á göngudeildmæðraverndar og fósturgreininga. Þrátt fyrir það hafi reikniregla greinar1.1.2 leitt til þess að stefndi hélt eftir sem nam 188.963 krónum af launum semSigrún vann fyrir með vinnuframlagi sínu. Öndvert við Sigrúnu vinni stefnandinnKristín Svala nánast einvörðungu um helgar, leysi alla sína vinnuskyldualmennt af hendi á þeim tíma. Ein aukavakt, sem henni var ætlað að vinna íapríl, hafi fallið niður, önnur vinna ekki, hvorki á öðrum tíma í apríl né ímaí eða júní. Engu að síður hafi stefndi tekið undir sig af launum þessa stefnandaí maímánuði þótt hún hafi sinnt vinnuskyldu sinni í hvívetna. Í tilvikumallra stefnenda blasi við þegar dómkröfur þeirra eru gaumgæfðar og hugað aðvinnuskyldu hverrar og einnar í hverjum mánuði að stefndi taki undir sig eignhverrar þeirrar fyrir sig. Því fari þannig fjarri að unnt sé að leggja reiknireglugreinar 1.1.2 til grundvallar í þessum tilvikum, sú regla miði að allt annarriaðstöðu. Meðaltalsútreikningsaðferðstefnda, sem miðist alfarið við fimm daga vinnuviku í reglulegri áttaklukkustunda vinnu, valdi skekkju í tilvikum stefnenda. Samkvæmt henni dettiút tveir vinnudagar í viku hverri, þar sem vaktir eru staðnar rétt eins og allahina daga vikunnar. Skekkjan verði þeim mun meiri fyrir þær sakir að mjögalgengt sé að ljósmæður standi tvöfaldar vaktir um helgi, það er standi tværtólf stunda langar vaktir, laugardag og sunnudag og hafi því innt af hendidrjúgan hluta vinnuskyldunnar utan þess tímabils sem grein 1.1.2 miðist viðog að auki utan þess tímabils sem verkfallslotur Ljósmæðrafélagsins tóku til. Aðmati stefnenda er kjarninn sá, þegar horft er til málsatvika hvers stefnandaum sig, að sú reikniregla sem stefndi vill miða við grípi í engu tilviki réttutan um réttarstöðu stefnenda, ekki einu sinni stefnandans Sigrúnar sem þóleysti sínar vaktir af hendi á dagvinnutímabili á virkum dögum. Þessi rök mæligegn því að nota margnefnda reiknireglu kjarasamnings undir öfugum formerkjum.Enn fremur verði að halda því sérstaklega til haga að stéttarfélag stefnendahafi ekki efnt til verkfalls í einhverju tilteknu starfshlutfalli heldurtiltekna daga. Það sé einfaldlega röng nálgun að nota almennan hlutfallsútreikningtil að draga af stefnendum og öðrum félagsmönnum stéttarfélagsins. Íþessu sambandi verði að árétta að vaktir stefnenda séu almennt gerðar upp einstaklingsbundið.Stefndi geri upp laun hverrar og einnar þeirra um hver mánaðamót. Þá horfihann til starfshlutfalls sem og hugsanlegra aukavakta sem og frátafa sem upp kunniað hafa komið. Stefnda sé því engin vorkunn að gera upp laun hverrar og einnarað teknu tilliti til þátttöku hverrar um sig í verkfallsaðgerðum án þess aðganga á stjórnarskrárvarin eignarréttindi þeirra. Engar tæknilegar hindranirhafi þar staðið í vegi. Stefndaberi að efna sinn hluta ráðningarsamnings á sama hátt og stefnendur hafi efntsinn hluta samningsins með því að inna af hendi vinnuframlag sitt, enda hafistefndi ekki orðið af vinnuframlagi stefnenda þá daga sem verkfall stóð ekkiyfir, einungis þá daga sem stefnendur lögðu niður störf. Samkvæmt meginregluíslensks vinnuréttar sé verkfall félagsleg aðgerð sem raski ekkiráðningarsambandi einstakra launamanna og vinnuveitanda þeirra. Stefnda beriþar af leiðandi að greiða laun í samræmi við unnin störf samkvæmtráðningarsamningi sem verkfallið kom ekki í veg fyrir að væru unnin. Verkfallsé lögbundið úrræði stéttarfélags til að ná fram kjarasamningi við viðsemjandasinn og sem slíkt sé það vissulega félagsleg aðgerð. Stefnendur hafi, semfélagsmenn, tekið þátt í þeirri aðgerð. Það rýri ekki réttindi einstakrafélagsmanna til launa og kjara samkvæmt gildandi kjarasamningi ef og þegar svoháttar til að verkfall annað hvort hafi ekki áhrif á störf viðkomandifélagsmanns eða honum beri að lögum að vinna störf sín í verkfalli. Stefnendurbyggja á því að stefnda hafi einungis verið heimilt að fella niður laun þeirravegna þeirra vakta sem óumdeilt er að féllu niður vegna verkfalls. Takmörkungreiðsluskyldu stefnda sem atvinnurekanda geti að mati stefnenda ekki veriðrýmri en sem nemi því vinnuframlagi starfsmanns sem falli niður hverju sinni.Stefndi eigi enga heimtingu á því að stefnendur gangi til starfa án þess að fágreitt fyrir þau og eigi enga heimtingu á því að auðgast á kostnað starfsmannasinna með því að þurfa ekki að greiða fyrir unnar vinnustundir, einungis vegnaþess að aðrir starfsmenn lögðu niður störf hjá stefnda vegna verkfalls. Stefndasé ekki unnt að tyfta stefnendur fyrir þátttöku þeirra í verkfalli með launafrádrættitil þess að sporna gegn verkföllum. Réttur stefnenda, sem félagsmanna í stéttarfélagisínu, til þess að fara í verkfall sé lögvarinn, sbr. 14. gr. laga nr. 94/1986,um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þar að auki sé rétturinn til að semjaum kaup og kjör sérstaklega varinn af stjórnarskránni, sbr. 75. gr. hennar,sbr. einnig 5. og 7. gr. laga nr. 94/1986. Skilyrði þess hins vegar að þessiréttindi séu virk og raunhæf séu að félagsmenn stéttarfélaga taki þátt íatkvæðagreiðslu um boðun verkfalls og samþykki að þessara réttinda sé neytttil að knýja á um nefnd stjórnarskrárvarin réttindi. Að mati stefnenda erundir hælinn lagt að starfsmenn treysti sér til að ljá atbeina sinn og samþykkifyrir slíkum aðgerðum ef þeir mega vænta þess að vera sviptir þeim stjórnarskrárvörðueignarréttindum, að njóta arðs af vinnuframlagi sem þeir hafa þegar innt afhendi. Alltof langt sé gengið þegar dregið sé af launum stefnenda langt umframþátttöku í verkfallinu. Í launafrádrættinum felist óréttmæt auðgun stefnda,því stefnendur hafi í raun verið í launalausri þegnskyldu í þágu stefndaþegar þær gengu til starfa. Inntakhugtaksins verkfall sé lögbundið í 2. mgr. 14. gr. laga nr. 84/1996, sbr. 1.gr. laga nr. 67/2000. Til verkfalls í skilningi laganna teljist það þegarstarfsmenn leggja niður venjuleg störf sín að einhverju eða öllu leyti í þvískyni að ná tilteknu sameiginlegu markmiði. Að mati stefnenda ætti að veraóumdeilt að gagnkvæmni í skyldum aðila fylgist að í þessum efnum, þegarstarfsmenn fari í verkfall falli greiðsluskylda stefnda á launum niður. Hinsvegar takmarkist það brottfall að mati stefnenda á gagnkvæman hátt. Hagurannars aðilans vænkist ekki á kostnað hins vegna félagslegra aðgerða þesssíðarnefnda. Takmörkun greiðsluskyldu atvinnurekanda geti þó að mati stefnendaekki verið rýmri en sem nemur því vinnuframlagi starfsmanns sem fellur niðurhverju sinni. Stefndi eigi þannig að mati stefnenda enga heimtingu á því aðþær gangi til starfa án þess að fá greitt fyrir það. Félagsdómurhafi komist að þeirri niðurstöðu í dómi í máli nr. 22/2015, LjósmæðrafélagÍslands gegn íslenska ríkinu, að frádráttaraðferð stefnda stæðist þar sem horfaætti til þess að vinnuskylda og vinnulaun ætti að miða við mánuð án tillits tilþess hvernig vinna félli til innan mánaðar. Félagsmenn væru í verkfallitilgreinda verkfallsdaga án tillits til þess hvort þeirra væri að sinnavinnuskyldu á þeim dögum. Því væri réttmætt að beita títtnefndri reiknireglu.Þessi dómur byggist á sýn dómstólsins á réttarstöðu þeirra málsaðila semþar deildu en tók lítt eða ekki á gagnkvæmni réttarsambands einstakrafélagsmanna. Ekki sé vikið að þeirri aðstöðu þegar starfsmaður hafi innt sínaskyldu af hendi í gagnkvæmu réttarsambandi. Starfsmaðurinn hafi látið sínverðmæti af hendi, vinnuframlag sitt, en atvinnurekandinn láti undir höfuðleggjast að láta gagngjaldið, launin, af hendi. Dómur Félagsdóms hafi ekkibindandi áhrif fyrir stefnendur þessa máls enda hafi þær ekki verið aðilar aðþví. Þótt þær séu félagsmenn í Ljósmæðrafélagi Íslands hafi þær aldrei afsalaðsér stjórnarskrárvörðum eignum sínum, launum sem þær hafi unnið fyrir meðvinnuframlagi sínu. Stefnendurbyggja á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna,stjórnarskránni, sbr. lög nr. 33/1944, einkum 72. gr. og mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, einkum 1. gr. Kröfur þeirra um vexti og dráttarvextistyðjast við III. kafla laga um vexti og verðbætur, nr. 38/2001. Kröfur ummálskostnað styðjast við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988,en stefnendur eru ekki virðisaukaskattsskyldar og því sé þeim nauðsynlegt aðfá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmæliröllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda. Hann vísar fyrst til þess að í 1.mgr. 18. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, segirað boðað verkfall taki til allra starfsmanna í viðkomandi stéttarfélagihjá þeim vinnuveitendum sem verkfall beinist gegn, annarra en þeirra sem óheimilter að leggja niður störf samkvæmt þeim lögum. Það sé því meginreglan að verkfalltaki til allra starfsmanna, nema þeirra sem falli undir undanþáguákvæði 19.eða 20. gr. laganna. Einsog skýrt sé af verkfallsboðuninni hafi verkfallið náð til allra félagsmanna semvoru við störf hjá Landspítala frá og með 7. apríl 2015 en ekki einungis tilþeirra félagsmanna sem áttu vinnuskyldu umrædda verkfallsdaga eins ogstefnendur halda fram. Hefði það verið vilji Ljósmæðrafélags Íslands að verkfallsboðunintæki ekki til hluta félagsmanna, það er þeirra félagsmanna sem hefðu ekki áttvinnuskyldu umrædda daga, hefði verið eðlilegt að taka það skýrt fram. Verkfallsboðuninberi ekki með sér að vilji hafi staðið til að takmarka verkfallsþátttöku félagsmannameð þeim hætti. Ljóst sé að verkfallið hafi tekið jafnt til allra félagsmannaLjósmæðrafélagsins, óháð því hvaða vikudaga þeir inntu sína mánaðarlegu vinnuskyldu(21,67 daga) af hendi. Verkfallið hafi því að fullu tekið til stefnenda og þærverið í verkfalli umrædda daga, að undanskildum þeim dögum sem þær unnusamkvæmt undanþáguákvæðum 19. gr. eða 20. gr. laganna. Samkvæmtmeginreglu vinnuréttar hafi stefnda því borið að haga launafrádrætti í samræmivið það að verkfallið tæki til allra starfsmanna. Sú málsástæða stefnenda aðtímabundið verkfall taki einungis til vinnuskyldu þeirra sem hafi, samkvæmtfyrir fram ákveðnu vaktaskipulagi, átt að vera við störf þessa tilteknu vikudaga,þriðjudaga, miðvikudaga og fimmtudaga, sé ekki í samræmi við tilgang verkfallssem félagslegrar aðgerðar, sbr. III. kafla laga nr. 94/1986. Hafa verði hugfastað verkfall sé félagsleg (kollektív) aðgerð. Frádráttarregla launa í kjarasamningnumsé reist á grunni jafnræðisreglunnar og taki jafnt til allra þeirra félagsmannasem eru bundnir af löglegum verkfallsaðgerðum stéttarfélags síns og taki jafnttil tímabundinna og ótímabundinna verkfalla. Þaðsé meginregla í kjarasamningum starfsmanna ríkisins að launagreiðslur miðistvið meðaltalsmánuð (21,67 daga) og vinnuskyldan þar með. Þrátt fyrir að á árumáður hafi ákveðnir hópar starfsmanna ríkisins fengið vikulaun í samræmi viðþágildandi ákvæði kjarasamninga, fái allir starfsmenn, sem nú séu ráðnir,settir eða skipaðir í þjónustu ríkisins til lengri tíma en eins mánaðar,greidd mánaðarlaun. Íverkföllum hafi það ávallt verið framkvæmd stefnda að dregið sé með sama hættiaf mánaðarlaunum allra félagsmanna hlutaðeigandi stéttarfélags óháð þvíhvort viðkomandi félagsmanni hafi borið að vinna á meðan á verkfalli stóðeða ekki. Óumdeilt sé að stefnendur fái greidd mánaðarlaun í samræmi viðframangreinda reglu, sem og starfshlutfall og launaflokk. Það sé meginreglaað í fullu starfi (fullum mánaðarlaunum) felist 40 vinnuskyldustundir áviku. Sú regla sé fest í lög nr. 88/1971, um 40 stunda vinnuviku, og sé nánarútfærð í kjarasamningum, sbr. grein 1.1.2, sem sé samhljóða í öllumkjarasamningum fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Í grein 1.1.2 í kjarasamningifjármálaráðherra og Ljósmæðrafélags Íslands sé svohljóðandi ákvæði um útreikningá broti úr mánaðarlaunum:Þegar unninn er 8 stundavinnudagur reglubundið, reiknast brot úr mánaðarlaunum þannig að deilt er með21,67 í mánaðarlaunin og margfaldað með fjölda almanaksdaga annarra en laugardagaog sunnudaga frá upphafi eða til loka starfstíma. Þetta ákvæði hafi verið lengi íkjarasamningi fjármálaráðherra og Ljósmæðrafélags Íslands. Sambærileg ákvæðium útreikninga á broti úr mánaðarlaunum séu í öðrum kjarasamningum semfjármálaráðherra hafi gert. Samningsaðilar hafi talið nauðsynlegt að hafaákvæði sem þetta í kjarasamningi, þar eð vinnuskylda í hverjum mánuði sémismikil þótt mánaðarlaunin séu þau sömu. Fjöldi vinnudaga í mánuði sé misjafn,en meðalfjöldi vinnudaga til grundvallar mánaðarlaunum sé 21,67 dagar. Afþessari reiknireglu leiði að þótt starfsmenn fái sömu krónutölu í mánaðarlaunfyrir hvern mánuð liggi mismargir vinnudagar að baki laununum eftir mánuðum.Eðli málsins samkvæmt séu færri almanaksdagar í febrúar en í júlí. Starfsmaðursem vinni fulla vinnu, 21,67 daga, fái þó greidd sömu laun fyrir unnin störf ífebrúar og júlí. Rétturinn til mánaðarlauna sé ekki háður því á hvaðavikudaga vinnuskyldan dreifist og með mánaðarlaunum í kjarasamningi séekki átt við laun fyrir tiltekna vikudaga samkvæmt vaktaskipulagi, heldurfyrrgreint meðaltal vinnudaga. Framkvæmdstefnda á launafrádrætti í verkföllum sé hliðstæð því sem kveðið sé á um íumræddri frádráttarreglu kjarasamninga. Reikniregla vegna frádráttar launa íverkfalli birtist því í grein 1.1.2 í kjarasamningi aðila. Áður hafi veriðdeilt um reikniregluna, meðal annars í fyrri verkföllum LjósmæðrafélagsÍslands sem og öðrum verkföllum stéttarfélaga gagnvart stefnda. Niðurstaðadómsmála, bæði fyrir Félags- og héraðsdómi hafi einatt verið sú að reiknireglanhafi verið talin rétt og ítrekað staðfest að beita skuli henni við útreikningá broti úr mánaðarlaunum þegar frádráttur vegna launa í verkföllum séreiknaður út. Sú staðhæfing stefnenda að reiknireglan miðist við dagvinnumennsem vinni fimm daga vikunnar, en ekki vaktavinnumenn sem vinni sjö dagavikunnar, sé samkvæmt ofangreindu röng. Til áréttingar telur stefndi rétt aðnefna að vinnuvika starfsmanna í fullu starfi skuli vera 40 stundir á viku skv.grein 2.1.1 í kjarasamningnum, óháð því hvort starfsmenn sinni hefðbundinnidagvinnu á virkum dögum eða vinni á reglubundnum vöktum. Í grein 2.6.1 íkjarasamningi aðila komi fram að þeir sem vinni á reglubundnum vöktum, skulifá vaktaálag fyrir unnin störf á þeim tíma sem falli utan venjulegsdagvinnutímabils, sbr. grein 1.6.1 í kjarasamningi aðila. Að öðru leyti séekki gerður greinarmunur á þeim sem inna sína vinnuskyldu af hendi ádagvinnutíma á virkum dögum og þeim sem sinni vinnuskyldu sinni á reglubundnumvöktum sem geti verið utan dagvinnutíma og á öllum vikudögum. Þessu tilstuðnings megi vísa til þess að í grein 2.6.7 í kjarasamningnum komi skýrt framað ljósmóðir í fullu starfi sem vinnur á reglubundnum vöktum og vinnur til jafnaðar40 klst. á viku allt árið geti, í stað greiðslna skv. 2.3.2 (yfirvinna),fengið frí á óskertum föstum launum í 88 vinnuskyldustundir á ári miðað viðheils árs starf. Þessi grein sýni glöggt að gert sé ráð fyrir því aðvinnuskylda ljósmóður í fullu starfi á reglubundnum vöktum sé með sama hættiog þeirrar sem vinni dagvinnu skv. 1.1.2, þ.e. þær vinni báðar að jafnaði 40klst. á viku, allt árið. Eini munurinn á störfum ljósmóður sem vinnurdagvinnu og þeirrar sem vinnur vaktavinnu sé, að sú sem vinnur vaktavinnu færsérstakar álagsgreiðslur fyrir unnin störf sem falla utan hefðbundins dagvinnutíma,eins og hann er skilgreindur í kjarasamningi. Einnig fái starfsmenn í vaktavinnuað jafnaði tvo samfellda frídaga í viku eins og hefðbundnir dagvinnumenn ogþví eigi viðmiðið um 21,67 daga vegna vinnuskyldustunda í meðaltalsmánuðijafnt við um báða hópa. Í ljósi dómkrafna stefnenda telur stefndi nauðsynlegtað árétta að reiknireglan, sem frádrátturinn byggist á, miði við greiðslumánaðarlauna en ekki vikulauna eins og stefnendur vilja halda fram. Stefnendurhaldi því fram að með því að draga hlutfallslega jafnt af öllum félagsmönnumLjósmæðrafélags Íslands sem starfi hjá Landspítala vegna þátttöku þeirra í sameiginlegumverkfallsaðgerðum, hafi ekki verið tekið tillit til réttar hvers og eins starfsmannseða raunverulegs vinnuframlags. Stefndi andmælir þessum fullyrðingum ogvísar, ásamt ofangreindu, til þess að túlka verði frádráttarregluna með hliðsjónaf 18. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og tilgangiverkfallsaðgerða sem sameiginlegrar félagslegrar aðgerðar sem allirfélagsmenn Ljósmæðrafélags Íslands, þar með talið stefnendur, og stefndi semsamningsaðili, eru bundnir af. Ljóstsé að gagnkvæmar skyldur samkvæmt ráðningarsamningi, svo sem vinnuskyldastarfsmanns og skylda vinnuveitanda til greiðslu launa, falli niður í verkfalli,þótt einstökum ráðningarsamningum sé ekki slitið með verkfallsaðgerðum.Starfsmanni sé því skylt að leggja niður störf í löglega boðuðu verkfalli ogvinnuveitanda sé óheimilt að taka við vinnuframlagi hans á þeim tíma.Starfsmaður geti því ekki átt rétt til launa fyrir þá daga sem verkfallstandi, óháð vinnuskyldu hans á þeim dögum samkvæmt framansögðu og beri því aðdraga af honum hlutfallslega þau laun sem hann hefði annars fengið greidd meðvísan til greinar 1.1.2 í kjarasamningi milli aðila. Vinnuveitanda sé beinlínisóheimilt að greiða honum laun í verkfalli án undanþáguheimildar.Framangreind túlkun hafi verið staðfest í dómafordæmum, bæði í Félagsdómi,sem og héraðsdómi og Hæstarétti. Þessutil viðbótar bendir stefndi á, að árið 1994 var, að beiðni BSRB, skipuð sérstökóháð nefnd lögfróðra manna sem var falið að kanna lögmæti þeirrar aðferðar semstarfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins (fyrirrennara Kjara- og mannauðssýsluríkisins), beitti við frádrátt af launum sjúkraliða sem lagt höfðu niður vinnuí verkfalli dagana 1. til 3. desember árið 1992. Nefndin afhenti niðurstöðusína 19. maí 1994. Í áliti nefndarinnar segir m.a.:Myndast hefir regla umfrádrátt launa vegna verkfalls ýmissa starfshópa opinberra starfsmanna, mótuðaf fjármálaráðuneytinu. Hefir þessari reglu verið beitt þrívegis áður.Launafrádrátturinn, sem sjúkraliðarnir urðu fyrir, var byggður á þessarireglu. Aðgerðin var félagsleg (kollektív) og því verða allir að sitja við samaborð um frádráttinn, einnig þeir sem hugsanlega áttu ekki að inna vinnuskylduaf hendi þessa tvo daga, sem vinnustöðvunin stóð. Samkvæmt því sem nú hefirverið tekið fram lítur nefndin svo á, að frádrætti á laun sjúkraliðanna hafiverið hagað í samræmi við það sem eðlilegt getur talist. Einn nefndarmanna var ósammálameirihluta nefndarinnar og taldi að uppgjör skyldi gert á grundvellieinstaklingsbundinna efnda viðkomandi sjúkraliða á skuldbindingum samkvæmtráðningarsamningi. Stefndi hafnar þeirri fullyrðingustefnenda aðfrádráttur launa í verkfalli grundvallist á einhliða túlkun stefnda.Kjarasamningur sé tvíhliða samningur um kaup og kjör. Ljósmæðrafélag Íslandshafi ekki séð ástæðu til að fara fram á breytingar á þessari frádráttarregluvið kjarasamningsgerð, frádráttarreglu sem hafi verið beitt í öllum verkfallsaðgerðumfélagsins gegn ríkinu. Stefndimótmælir einnig þeirri fullyrðingu stefnenda að niðurstaða Félagsdóms í málinr. 22/2015, sem Ljósmæðrafélag Íslands höfðaði fyrir hönd félagsmanns síns,taki ekki til ágreiningsefnis stefnenda, sem rangri og telur niðurstöðunabindandi fyrir stefnendur sem félagsmenn Ljósmæðrafélags Íslands. Í fyrrgreinduFélagsdómsmáli hafi verið deilt um sömu ágreiningsatriði og liggi tilgrundvallar dómkröfum stefnenda í þessu máli, það er um gildi og túlkunþeirrar frádráttarreglu sem stefndi beitir við frádrátt á launum starfsmanna íverkfalli. Félagsdómur hafi sýknað íslenska ríkið af kröfum stefnanda og taliðtúlkun frádráttarreglunnar hvorki fela í sér brot á almennum reglum vinnuréttar,né brot á ákvæðum stjórnarskrárinnar eða Mannréttindasáttmála Evrópu. Íniðurstöðu Félagsdóms, sem sé fullnaðarniðurstaða, segi m.a.: Samkvæmt ákvæði greinar1.1.1 er mælt fyrir um að starfsmaður fái tilgreinda heildarfjárhæð í mánaðarlaunsamkvæmt kjarasamningi ef hann gegnir fullu starfi. Miðast greiðsla launa þvíekki við þá tilteknu daga, sem unnir hafa verið, heldur eru laun greidd fyrirmánuðinn í heild sinni, án tillits til þess hvernig vinnu innan hans erhagað. [….] Þar sem laun eru greidd fyrir hvern mánuð í heild en ekki fyrirunna daga verður að huga sérstaklega að því, hvernig reikna beri brot úr mánaðarlaunum.Um það eru fyrirmæli í grein 1.1.2 og telur stefndi að í verkfalli skuli beitaþessari reglu þannig að frádráttur af launum þeirra, sem eru í verkfalli skulireikna samkvæmt henni.“ [….] „Í þessu ljósi og með vísan til þess sem áður errakið um að samkvæmt ákvæðum kjarasamnings aðila eru bæði vinnuskylda og launfélagsmanna stefnanda miðuð við mánuð, án tillits til þess hvernig vinnu hanser hagað, verður að líta svo á að félagsmenn stefnanda hafi verið íverkfalli, óháð því hvort þeir áttu vinnuskyldu umrædda daga eða ekki. Aðmati stefnda er þessi dómur Félagsdóms bindandi fyrir stefnendur sem félagsmennLjósmæðrafélags Íslands. Dómar Félagsdóms séu endanlegir og verði ekkiáfrýjað, sbr. 67. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Dómurinnsé því endanleg niðurstaða um það ágreiningsefni, sem sé einnig til umfjöllunarí þessu máli, að stefnda hafi verið heimilt að beita þeirri reglu sem hannbeitti við frádrátt launa stefnenda í verkfallinu. Stefndi áréttarsérstaklega að dómur Félagsdóms taki fram að laun félagsmanna séu miðuð viðmánuð, án tillits til þess hvernig vinnu þeirra sé hagað og því verði að lítasvo á að félagsmenn hafi verið í verkfalli, óháð því hvort þeir áttu vinnuskyldueða ekki þá daga sem verkfallið stóð. Að mati stefnda verði ekki annað séð entekið sé á öllum þeim ágreiningsefnum sem til umfjöllunar eru í málssóknstefnenda og séu þeir því bundnir af dóminum. Félagsdómur er sérdómstóll umtúlkun kjarasamninga. Hann hafi slegið því föstu að túlkun stefnda á kjarasamningiaðila um frádrátt launa í verkfalli sé rétt. Að mati stefnda sé því hæpið aðalmennir dómstólar endurskoði dóm Félagsdóms um þetta efni. Stefndimótmælir þeim fullyrðingum í stefnu að kröfum stefnenda verði fundin stoð íeignaréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafi hvorki brotið gegnkjarasamningi né öðrum reglum vinnuréttar. Eignarréttarlegt tilkall til launabyggist á þeim kröfurétti sem ráðningar- og kjarasamningar mæla fyrir um íhverju tilviki og á meginreglum vinnuréttar, meðal annars reglunni um að íverkfalli greiðist að meginreglu ekki laun, þótt ráðningarsamningum sé ekkislitið. Þannig geti 72. gr. stjórnarskrárinnar ekki helgað rétt sem sé ekkilögvarinn eða stofnað til að kröfurétti eða þegar meginregla vinnuréttarstendur honum í vegi. Stefndihafnar því jafnframt að í aðferð hans við að reikna út laun stefnenda í verkfallinufelist ólögmætt inngrip í rétt þeirra til þess að fara í verkfall. Launafrádrátturinnsé í fullu samræmi við meginreglur vinnuréttar um hvernig fari með gagnkvæmarskyldur vinnusambands í verkfalli. Frádrátturinn sé í samræmi við langa ogvenjuhelgaða framkvæmd sem hafi tíðkast í verkföllum ríkisstarfsmanna. Þessisama reikniregla hafi verið notuð í verkfalli Ljósmæðrafélags Íslands árið2008. Þessi framkvæmd sé einnig í samræmi við jafnræðisreglu, en verkfalliðtaki til allra félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands. Að mati stefnda er þaðandstætt jafnræðisreglu eigi frádráttur launa að miðast eingöngu við þáfélagsmenn sem ættu vinnuskyldu á verkfallsdögum, enda ljóst að vaktir getidreifst á mismunandi hátt á félagsmenn. Þannig gætu sumir þeirra lent í þvíað eiga vinnuskyldu á verkfallsdögum mun oftar en aðrir og yrðu þannig fyrirmun meiri launafrádrætti en þeir sem ættu vinnuskyldu á færri verkfallsdögum,ef þeirri aðferð yrði beitt við launafrádrátt sem stefnendur byggja á.Stefndi mótmælir því að hann hafi með þessari framkvæmd gripið á ólögmætanhátt inn í verkfallsrétt stefnenda. Stefndimótmælir því að sama skapi að með því að beita fyrrgreindri reikniregluauðgist stefndi á ólögmætan hátt á kostnað stefnenda. Hann mótmælir því jafnframtað stefnendur hafi verið í þegnskylduvinnu, enda hafi þær fengið greitt fyrirvinnu þá daga sem þær unnu á grundvelli undanþágureglna 19. og 20. gr. laganr. 94/1986. Öll starfsemi Landspítalans hafi raskast verulega meðanverkfallið stóð og langan tíma tekið að vinna úr þeirri röskun sem af hlaust.Stefndi telur því óraunhæft með öllu að launafrádrátturinn hafi í heildfalið í sér sparnað stefnda af verkfallinu, enda ekki hugsaður til sparnaðar.Það heyri hins vegar undir stefnda að gæta að meginreglum um það hverjum séheimilt að vinna í verkfalli og að reglum um laun í verkfalli sé framfylgt áréttan hátt, svo sem dómur Félagsdóms í máli nr. 22/2015 hefur staðfest. Fulltsamræmi hafi verið í framkvæmd stefnda og engum hafi verið mismunað.Dómkröfur stefnenda – nánar um útreikning frádráttar Stefndivísar til þess að dómkröfur stefnenda byggist allar á því að endurgreiða skuliþeim frádrátt af launum sem sé kominn til vegna lögmætra verkfallsaðgerða stéttarfélagsþeirra, Ljósmæðrafélags Íslands. Stefndi tekur fram að Landspítali hafireiknað frádrátt á launum vegna verkfallsaðgerða á annan hátt en almennttíðkast hjá ríkinu og greitt stefnendum svokallaðar forstjórafærslur. Að sögnforsvarsmanna Landspítala hafi það verið gert til þess að koma til móts viðstarfsmenn spítalans, sem sættu launafrádrætti vegna verkfallsins.Samanburður á útreikningifrádráttar stefnda annars vegar og stefnenda hins vegar Samkvæmtreiknireglu stefnda sé „verkfallsfrádráttur“, þ.e. frádráttur launa vegnaverkfalls, reiknaður sem mismunur á fjölda annars vegar verkfallsdaga og hinsvegar vinnudaga í meðaltalsmánuði, þ.e. 21,67 daga. Í verkfalli LjósmæðrafélagsÍslands, sem var boðað frá 7. apríl 2015, séu verkfallsdagar 12 af 21,67 dögumí meðaltalsmánuði. Þá verði verkfallsfrádráttur um 55,38% af mánaðarlaunum,bæði í apríl og maí. Í júní séu aftur á móti 6 verkfallsdagar af 21,67 semleiði til 27,69% verkfallsfrádráttar. Á launaseðli séu mánaðarlaun ogverkfallsfrádráttur talin í einingum. Af því leiðir að mánaðarlaun í 100%starfshlutfalli séu 100 einingar, en í 80% starfshlutfalli séu það 80einingar. Þessitafla sýni verkfallsfrádrátt í einingum fyrir mismunandi starfshlutfall eins ogstefndi hafi beitt honum. 00%80%70%60%50%20%apríl55,3844,3038,7633,2327,691,08maí55,3844,3038,7633,2327,691,08júní27,6922,159,386,613,845,54 Stefndimótmælir útreikningum hvers stefnenda um sig um frádrátt sem röngum. Til aðsýna fram á það, setur stefndi fram tvær töflur fyrir hvern stefnenda. Í fyrritöflunni beiti hann sinni eigin reiknireglu og í þeirri seinni reiknireglustefnenda. Miðað við aðferð stefnda, sé sami hundraðshlutinn (prósentuhlutfall)dregið af launum þeirra sem séu í verkfalli. Sé hins vegar miðað við reiknireglustefnenda, væri föst krónutala dregin af launum viðkomandi starfsmanna,óháð starfshlutfalli. Það þýddi að meira yrði dregið af þeim starfsmönnum semeru í minna starfshlutfalli, miðað við laun. Fyrritaflan í samanburðinum hér á eftir sýni niðurstöðu eftir reiknireglu stefnda.Frádráttur sé sama hlutfall af mánaðarlaunum hvers og eins, t.d. sé frádráttur55,38% af mánaðarlaunum í apríl, ef engin vakt er unnin á verkfallstíma,þ.e.a.s., þá er frádráttur 55,38 einingar af 100% starfi, en 44,30 einingaraf 80% starfi o.s.frv., miðað við framangreinda töflu hér að ofan. Undirdálkinum Unnið sé bætt við, hafistarfsmaðurinn unnið á verkfallstíma samkvæmt undanþáguákvæðum 19. og 20.gr. laga nr. 94/1986 og er bætt við sama hlutfalli og dregið var frá. Ídálkinum Leiðrétt LSH séu leiðréttingarfærslur,sem Landspítali gerði samkvæmt eigin reiknireglu og umfram skyldu, og hafistefndi ekki staðfest þessa reiknireglu Landspítalans. Í dálkinum Samtals sé niðurstaða í samræmi viðreiknireglu stefnda, áður en kom að leiðréttingu sem Landspítali gerði. DálkurinnÚtkoma sýni þá fjárhæð sem stefndidró af launum stefnenda og sé sú fjárhæð, sem stefnendur miða við ídómkröfum. Seinnitöflunni sé stillt upp samkvæmt reiknireglu stefnenda. Frádráttur vegna verkfallstímasé ákvarðaður út frá tímakaupstaxta í dagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum eðaföst krónutala fyrir hvern launaflokk. Sama krónutala sé dregin frá óháð starfshlutfalliog verði sá sem er í lægra starfshlutfalli fyrir hlutfallslega hærri skerðingu.Það valdi því að starfsmaður í 50% starfshlutfalli fái frádrátt sem sé hlutfallslegatvisvar sinnum hærri en þess starfsmanns sem er í 100% starfi, þ.e.a.s. 1,23%væri dregið af 50% mánaðarlaunum, en ekki 0,615% eins og hjá 100%starfshlutfalli. Reiknireglastefnenda gangi því ekki upp að mati stefnda og mismuni starfsmönnum verulega.Ef öll vinnuskylda starfsmanns féll til á verkfallstíma, gæti frádráttur orðiðmun hærri en mánaðarlaun viðkomandi eins og sýnt sé í dæmum fyrir hvern og einnstarfsmann. Reiknireglastefnda gætir að því að allir starfsmenn sem eru í verkfalli, verði fyrir samskonar launafrádrætti, það er sama hlutfall af launum er dregið frá öllum. Slíktleiðir, að mati stefnda, til sanngjarnastrar niðurstöðu.Dómkröfur Önnu Jónínu Eðvaldsdóttur, 70% starfshlutfall Mánaðarlaunsamkvæmt launaflokki 9-7 séu 539.293 kr., í 70% starfi verði launin 377.505 kr.Yfirlitið sýni frádrátt í 70% starfshlutfalli og séu mánaðarlaun 70 einingar,áður en komi að verkfallsfrádrætti. Hér sé frádráttur vegna verkfalls 38,76 einingaráður en tekið er tillit til þess sem unnið er, en unnið er á verkfallstíma 4daga í apríl, 3 í maí og 2 í júní og einingum vegna þessa bætt við. Frádráttureigi að vera samtals 365.802 kr., en ekki 320.933 kr., sem erútkoman, séu leiðréttingarfærslur frá Landspítala taldar með.EiningarMánaðarlaunVerkfallsfrádr.UnniðSamtalsLeiðrétt LSHÚtkomaapríl70,00-38,762,92-25,84,39-24,45maí70,00-38,769,69-29,074,16-24,91júní70,00-19,386,46-12,922,77-10,15-96,9029,07-67,838,32-59,51Krónurapríl377.505-209.03069.677-139.3537.496-131.857maí377.505-209.03052.257-156.77222.435-134.338júní377.505-104.51534.838-69.6774.938-54.738-522.57556.772-365.80244.869-320.933krónur í % af mánaðarlaunumapríl00,0%-55,4%8,5%-36,9%2,0%-34,9%maí00,0%-55,4%3,8%-41,5%5,9%-35,6%júní00,0%-27,7%9,2%-18,5%4,0%-14,5% Reiknireglastefnenda sé þannig að frádráttur miðist við vinnustundafjölda samkvæmtvaktaáætlunum viðkomandi starfsmanns og þeir tímar í vaktaplaninu taldir með,sem féllu niður vegna verkfalls. Að mati stefnanda Önnu Jónínu sé réttur frádráttursamkvæmt þeirri aðferð, 8 klst. í apríl, 24 klst. í maí og 16 klst. í júní ogþess krafist að dregið verði frá með tímakaupstaxta í dagvinnu 0,615% afmánaðarlaunum eða kr. 3.317 á klst. Töflumsem á eftir fari sé stillt upp samkvæmt reiknireglu stefnenda. Samkvæmtreiknireglu stefnenda, ef ein klukkustund er frádregin:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %Dæmi3.317-3.317377.505374.188-0,88% Samkvæmtreiknireglu stefnenda, ef 8 tímar, 16 tímar og 24 tímar eru frádregnir:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %apríl frádregið83.317-26.533377.505350.972-7,03%júní frádregið63.317-53.066377.505324.439-14,06%maí frádregið243.317-79.600377.505297.905-21,09% Samkvæmtupplýsingum í stefnu sé vinnuskylda stefnanda Önnu Jónínu í apríl 112 klst., ímaí 125 klst. og í júní 137 klst. Reiknireglu stefnanda sé beitt í dæminu hérfyrir neðan. Lendi öll vinnuskylda viðkomandi alltaf á verkfallsdögum væridregið frá 98,4% af launum í apríl, 109,82% af launum í maí og 120,36% í júní.Niðurstaðan yrði að frádráttur gæti verið hærri krónutala en mánaðarlaunviðkomandi starfsmanns.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %vinnusk. apríl123.317-371.465377.5056.040-98,40%vinnusk. maí 253.317-414.581377.505-37.076-109,82%vinnusk. júní 373.317-454.381377.505-76.876-120,36%Dómkröfur Bjargar Pálsdóttur, 50% starfshlutfall Mánaðarlaunsamkvæmt launaflokki 10-7 séu 566.257 kr. en verði í 50% starfi 283.129 kr.Yfirlitið sýni frádrátt samkvæmt reiknireglu stefnda í 50 % starfshlutfalli,en unnin var ein vakt í maí á verkfallstíma. Frádráttur eigi að vera samtals 378.770kr. en ekki 362.404 kr., sem sé útkoman séu leiðréttingarfærslur fráLandspítala taldar með.EiningarMánaðarlaunVerkfallsfrádr.UnniðSamtalsLeiðrétt LSHÚtkomaapríl50,00-27,68-27,68-27,68maí50,00-27,682,31-25,372,89-22,48júní50,00-13,84-13,84-13,84-69,22,31-66,892,89-64Krónurapríl283.129-156.740- -156.740--156.740maí283.129-156.7403.081-143.6606.365-127.294júní283.129-78.370 - -78.370--78.370-391.8513.081-378.7706.365-362.404krónur í % af mánaðarlaunumapríl00,0%-55,4%-55,4%-55,4%maí00,0%-55,4%4,6%-50,7%5,8%-45,0%júní00,0%-27,7%-27,7%-27,7% Reiknireglastefnanda sé þannig að frádráttur miðist við vinnustundafjölda samkvæmtvaktaáætlunum viðkomandi starfsmanns og þeir tímar í vaktaplaninu taldir með,sem féllu niður vegna verkfalls. Aðmati stefnanda Bjargar sé réttur frádráttur samkvæmt þeirri aðferð, 4 klst. íapríl, 8,27 klst. í maí og 0 klst. í júní og þess krafist að dregið verði frámeð tímakaupstaxta í dagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum eða 3.482 kr. á klst.Í töflum fyrir neðan er stillt upp samkvæmt reiknireglu stefnanda. Samkvæmtreiknireglu stefnanda, ef ein klukkustund er frádregin:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %Dæmi3.482-3.482283.129279.646-1,23% Samkvæmtreiknireglu stefnanda, ef 4 tímar og 8,27 tímar eru frádregnir:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %apríl frádr.43.482-13.930283.129269.199-4,92%maí frádr.8,273.482-28.800283.129254.328-10,17% Samkvæmtupplýsingum í stefnu sé vinnuskylda stefnanda Bjargar í apríl 93 klst., í maí126 klst. og í júní 80,33 klst. Reiknireglu stefnenda sé beitt í dæmi hér fyrirneðan. Lendi öll vinnuskylda stefnanda alltaf á verkfallsdögum, yrði dregið frávegna 93 klst. eða 114,39% af launum í apríl og 154,98% af launum í maí. Í maíyrði í þessu dæmi dregið frá 438.793 kr. af 283.129 kr. eða 55% umfram launin.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %vinnusk. júní 80,333.482-279.748283.1293.381-98,81%vinnusk. apríl933.482-323.871283.129-40.742-114,39%vinnusk. maí 263.482-438.793283.129-155.664-154,98%Dómkröfur Brynju Pálu Helgadóttur, 80% starfshlutfall Mánaðarlaunsamkvæmt launaflokki 9-4 séu 504.870 kr., og í 80% starfshlutfalli 403.896kr., í neðri töflu með reiknireglu stefnenda, er eins og í stefnu, miðað við 504.780kr. en í 80% starfi verður það 403.824 kr. Yfirlitsýni frádrátt samkvæmt reiknireglu stefnda í 80 % starfshlutfalli, en unnarvoru átta vaktir í apríl og tvær í maí á verkfallstíma. Frádráttur eigi að verasamtals 372.590 kr., en ekki 331.241 kr., eins og raunin varðvegna leiðréttingar LSH.EiningarMánaðarlaunVerkfallsfrádr.UnniðSamtalsLeiðrétt LSHÚtkomaapríl80,00-44,2829,52-14,764,27-10,49maí80,00-44,287,38-36,93,92-32,98júní80,00-22,140-22,140-22,14-110,736,9-73,88,19-65,61Krónurapríl403.896-223.554 49.038-74.51721.558-52.959maí403.896-223.55437.259-186.295 9.791-166.504júní403.896-111.778--111.778--111.778-558.88786.297-372.59041.349 -331.241krónur í % af mánaðarlaunumapríl00,0%-55,3%36,9%-18,4%5,3%-13,1%maí00,0%-55,3%9,2%-46,1%4,9%-41,2%júní00,0%-27,7%-27,7%-27,7% Reiknireglastefnenda sé þannig að frádráttur miðist við vinnustundafjölda samkvæmtvaktaáætlunum viðkomandi starfsmanns og þeir tímar í vaktaplaninu taldir með,sem féllu niður vegna verkfalls. Í töflum fyrir neðan er stillt upp samkvæmtreiknireglu stefnenda. Samkvæmtreiknireglu stefnenda, ef ein klukkustund er frádregin:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %Dæmi3.104-3.104403.824400.720-0,77% Aðmati stefnanda Brynju Pálu sé réttur frádráttur, 20 klukkustundir í apríl, 35,2klst. í maí og 38,4 klst. í júní og óskað eftir því að dregin verði frá meðtímakaupstaxta í dagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum eða 3.104 kr. á klst.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %apríl frádr.203.104-62.088403.824341.736 -15,38%maí frádr.35,23.104-109.275403.824294.549-27,06%júní frádr.38,43.104-119.209403.824284.615-29,52% Samkvæmt upplýsingumí stefnu hafi vinnuskylda stefnanda Brynju Pálu í apríl verið 143 klst., í maí154 klst. og í júní 136 klst. Reiknireglu stefnenda sé beitt í dæmi hér fyrirneðan. Ef öll vinnuskylda lenti alltaf á verkfallsdögum, yrði dregið frá vegna143 klst. eða 109,93% af launum í apríl, 118,39% af launum í maí og 104,55% íjúní. Frádráttur samkvæmt þessari reiknireglu næmi hærri fjárhæð en mánaðarlaunum.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %vinnusk. júní363.104-422.198403.824-18.374-104,55%vinnusk. apríl433.104-443.929403.824-40.105-109,93%vinnusk. maí543.104-478.077403.824-74.253-118,39%Dómkröfur Kristínar Svölu Jónsdóttur, 20% starfshlutfall Mánaðarlaunsamkvæmt launaflokki 8-6 séu 502.684 kr., sem verði í 20% 100.537 kr. Yfirlithér að neðan sýni reiknireglu stefnda í 20% starfshlutfalli, en stefnandi hafiekki unnið neinar vaktir á verkfallstíma sem komi til leiðréttingar á verkfallsfrádrætti.Frádráttur eigi að vera samtals 139.243 kr., en ekki 111.395 kr.,sem sé frádráttur vegna apríl og maí, en láðst hafi að færa frádrátt vegnajúní.EiningarMánaðarlaunVerkfallsfrádr.UnniðSamtalsLeiðrétt LSHÚtkomaapríl20,00-11,08-11,08-11,08maí20,00-11,08-11,08-11,08júní20,00-5,54-5,54-5,54-27,7-27,7-27,7Krónurapríl00.537-55.697-55.697-55.697maí00.537-55.697-55.697-55.697júní00.537-27.849-27.849-27.849-139.243-139.243-139.243krónur í % af mánaðarlaunumapríl00,0%-55,4%-55,4%-55,4%maí00,0%-55,4%-55,4%-55,4%júní00,0%-27,7%-27,7%-27,7% Reiknireglastefnenda sé á þá leið að frádráttur miðist við vinnustundafjölda samkvæmtvaktaáætlunum viðkomandi starfsmanns og þeir tímar í vaktaplaninu taldir með,sem féllu niður vegna verkfalls. Töflum fyrir neðan sé stillt upp samkvæmtreiknireglu stefnanda. Samkvæmtreiknireglu stefnanda, ef ein klukkustund er frádregin:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %Dæmi3.092-3.09200.53797.445-3,08% Aðmati stefnanda Kristínar Svölu eigi frádráttur að vera 12,3 klst. í apríl, 0klst. í maí og 0 klst. í júní og sé þess krafist að dregin verði frá meðtímakaupstaxta í dagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum eða kr. 3.092 á klst. SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %apríl frádr.2,33.092-38.02600.53762.511-37,82% Samkvæmtupplýsingum í stefnu sé vinnuskylda 33 klst. í apríl, 40 klst. í maí og 24 klst.í júní. Reiknireglu stefnanda er beitt í dæmi hér fyrir neðan og dæmið sýni,eins og fyrri dæmi, hvernig útkoman væri ef öll vinnuskylda lenti alltaf á verkfallsdögum.Samkvæmt reiknireglu stefnanda næmi frádráttur 74.196 kr. í júní, ef vinnuskyldaog verkfallsdagar færu saman. Í apríl og maí væri frádráttur hærri en mánaðarlaun.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %vinnusk. júní 243.092-74.19600.53726.341-73,80%vinnusk. apríl333.092-102.02000.537-1.483-101,48%vinnusk. maí 403.092-123.66000.537-23.123-123,00%Dómkröfur Sigrúnar Ingvarsdóttur, 60% starfshlutfall. Mánaðarlaunsamkvæmt launaflokki 7-3 séu 447.524 kr., en verði í 60% starfi 268.514 kr.Yfirlit sýnir frádrátt samkvæmt reiknireglu stefnda í 60% starfshlutfalli, enunnar voru 1,5 vaktir í apríl, 2 vaktir í maí og 1 í júní á verkfallstíma.Landspítali færi inn alls 13,87 einingar samkvæmt launaseðlum (alls 5 vaktir)og stefndi geri ekki efnislega athugasemd við það. Frádráttur eigi að verasamtals 309.460 kr.EiningarMánaðarlaunVerkfallsfrádr.UnniðSamtalsLeiðrétt LSHÚtkomaapríl60,00-33,25,548-27,652-27,652maí60,00-33,25,548-27,652-27,652júní60,00-16,622,774-13,846-13,846-83,023,87-69,15-69,15Krónurapríl268.514-148.57724.829-123.748-123.748maí268.514-148.57724.829-123.748-123.748júní268.514-74.3782.414-61.964-61.964-371.53262.072-309.460--309.460krónur í % af mánaðarlaunumapríl00,0%-55,3%9,2%-46,1%-46,1%maí00,0%-55,3%9,2%-46,1%-46,1%júní00,0%-27,7%4,6%-23,1%-23,1% Reiknireglastefnenda sé eins og áður á þá leið að frádráttur miðist við vinnustundafjöldasamkvæmt vaktaáætlunum viðkomandi starfsmanns og þeir tímar í vaktaplaninutaldir með, sem féllu niður vegna verkfalls. Í töflum fyrir neðan er stillt uppsamkvæmt reiknireglu stefnenda. Samkvæmtreiknireglu stefnenda, ef ein klukkustund er frádregin:SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %Dæmi2.752-2.752268.514265.762-1,03% Aðmati stefnanda Sigrúnar sé réttur frádráttur, 20 klst. í apríl, 16 klst. í maíog 8 klst. í júní og þess krafist að dregin verði frá með tímakaupstaxta ídagvinnu 0,615% af mánaðarlaunum eða 2.752 kr. á klst.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %apríl frádr.202.752-55.045268.514213.469-20,50%maí frádr.62.752-44.036268.514224.478-16,40%júní frádr.82.752-22.018268.514246.496-8,20% Samkvæmtupplýsingum í stefnu sé vinnuskylda stefnanda Sigrúnar í apríl 96,36 klst., ímaí 88 klst. og í júní 108 klst. Reiknireglu stefnenda sé beitt í dæmi hérfyrir neðan. Niðurstaða ef verkfallsdagar og vinnuskylda færu saman sé, aðgreiða ætti starfsmanninum 3.305 kr. í apríl og 26.314 kr. í maí, en í júníværi frádráttur hærri en mánaðarlaun.SkýringTímarTaxtiFrádr.Mán.launÚtborgaðFrádr. í %vinnusk. apríl96,362.752-265.209268.5143.305-98,77%vinnusk. maí882.752-242.200268.51426.314-90,20%vinnusk. júní082.752-297.245268.514-28.731-110,70% StefnandiSigrún vinni í 60% starfshlutfalli og eins og sjá megi af vinnuskýrslu, eingönguá mánudögum, miðvikudögum og föstudögum. Sú aðferð að boða verkfall á þriðjudegi,miðvikudegi og fimmtudegi valdi því að stefnandi skilar að öðru jöfnu 2 af 3dögum eða 67%. Sú aðferð að boða ótímabundið verkfall, en festa við ákveðnadaga (stundum kallað lotuverkfall) geti einmitt haft mikil áhrif á útkomuþeirra sem eru í skertu starfshlutfalli og hafi bundið sig við ákveðna daga.Stefndi bendir á að hefði stefnandi Sigrún unnið þriðjudaga, miðvikudaga ogfimmtudaga, hefði krafa hennar væntanlega verið sú að draga frá allavinnuskyldu hennar vegna verkfalls, miðað við þær forsendur sem stefnandileggi til grundvallar. Að mati stefnda er augljóst að slík aðferð gangi ekkiupp, þegar um er að ræða félagslega aðgerð sem nái til allra félagsmannaLjósmæðrafélags Íslands. Stefndi telur ljóst, að sú aðferð, sem hann hafi beittum árabil til þess að reikna frádrátt af launum í verkfalli, sé mun sanngjarnariog meira í samræmi við jafnræði, en sú aðferð sem stefnendur vilja beita. Stefndiáréttar í lokin að stefnendur hafi allar tekið þátt í verkfalli sem stóð frá7. apríl til 13. júní 2015, þegar sett voru lög nr. 31/2015 sem bönnuðuverkfallið. Þær verði af þeim sökum að sæta því að dregið hafi verið af launumþeirra í samræmi við meginregluna um að laun greiðist ekki fyrir þann tíma semvinna fellur niður vegna verkfalls. Það sé óumdeilt að stefnendur hafi fengiðgreidd laun vegna vinnu sinnar sem var unnin á grundvelli undanþágureglna.Verkfallið hafi verið félagsleg (kollektív) aðgerð. Af því leiði að eðlilegtsé og í samræmi við jafnræðisreglu að allir starfsmenn, sem fá greiddmánaðarlaun, fái sama frádrátt. Þátttaka í verkfallinu sé þannig ekki bundinvið tímavinnu eins og stefnendur virðast byggja á. Það sé mat stefnda að rétthafi verið staðið að frádrætti launa hjá stefnendum vegna verkfallsaðgerðaLjósmæðrafélags Íslands á Landspítala frá 7. apríl 2015 til 13. júní 2015.Lögvarinn réttur stefnenda til fullra mánaðarlauna hafi ekki verið fyrirhendi vegna verkfalls enda hafi stefnda verið óheimilt að standa við ákvæðikjarasamnings um greiðslu óskertra mánaðarlauna vegna þeirra daga semverkfallsaðgerðir félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands stóðu yfir, ánsérstakrar undanþágu. Þetta mat sé í samræmi við niðurstöðu Félagsdóms ímáli nr. 22/2015, sem og önnur dómafordæmi. Meðvísan til alls framangreinds beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnendaog sé málatilbúnaði þeirra að öðru leyti mótmælt. Tilstuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.Niðurstaða Stefnendurkrefja stefnda um greiðslu launa fyrir vinnu sem þær inntu af hendi í apríl,maí og júní 2015 en telja sig ekki hafa fengið laun fyrir. Á þeim tíma varstéttarfélag þeirra, Ljósmæðrafélag Íslands, í verkfalli sem stóð í þriggjasólarhringa lotum, þriðjudaga, miðvikudaga og fimmtudaga.Réttaráhrif dómsFélagsdóms Stefndi telur Félagsdóm þegarhafa dæmt um ágreiningsefni þessa máls. Því liggi fyrir bindandi niðurstaða umþað. Hann krefst þess þó ekki að málinu verði vísað frá dómi af þessum sökum. Í116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, segir að dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis milliaðila og þeirra, sem koma að lögum í þeirra stað, um þær kröfur sem eru dæmdarþar að efni til. Stefnendur voru ekki aðilar að máli nr. 22/2015 fyrir Félagsdómiheldur stéttarfélagið Ljósmæðrafélag Íslands. Þar fyrir utan var þar ekkideilt um og ekki tekin afstaða til þeirra fjárkrafna sem þær gera í þessu máli.Að mati dómsins stendur ekkert því í vegi að þetta mál verði rekið fyrir héraðsdómi.Ágreiningsefnið Þetta mál snýst um það hvortreikna megi laun vaktavinnufólks, sem er hluta úr mánuði í verkfalli, meðþeirri aðferð sem stefndi beitir. Stefnendur byggja á því að þegardregið sé frá mánaðarlaunum þeirra vegna verkfallsins eigi að draga frámiðað við þá tíma sem þær felldu niður störf en greiða þeim laun fyrir vinnusem þær sinntu á þeim dögum sem voru ekki boðaðir verkfallsdagar, þ.e. hinafjóra vikudagana. Stefndi byggir á því að dragaeigi frá mánaðarlaunum þeirra þann hlutfallslega tíma sem verkfallið stóð,reiknað út frá 40 stunda, fimm daga vinnuviku í verkfalli í heild, óháð þvíhvenær hver leysti vinnu sína af hendi.Frádráttaraðferð stefnda Þessitafla sýnir hlutfall verkfallstímans og frádrátt frá launum eins og stefndireiknar hann í einingum fyrir mismunandi starfshlutfall, miðað við að fólkvinni 40 stundir, í fimm daga vinnuviku.00%80%70%60%50%20%apríl55,3844,3038,7633,2327,691,08maí55,3844,3038,7633,2327,691,08júní27,6922,159,386,613,845,54 Stefndisegist byggja þennan frádrátt á grein 1.1.2 í kjarasamningi stéttarfélags stefnendaog stefndu sem hljóðar svo:Þegar unnin er 8 stunda vinnudagur reglubundið,reiknast brot úr mánaðarlaunum þannig að deilt er með 21,67 í mánaðarlauninog margfaldað með fjölda almanaksdaga annarra en laugardaga og sunnudagafrá upphafi til loka starfstíma. Stefndivirðist ekki beita reglu 1.1.2 eftir orðanna hljóðan. Samkvæmt berum orðumreglunnar ætti hann að reikna fyrst þá fjárhæð sem starfsmaðurinn á að fá fyrirhvern virkan dag og margfalda þá fjárhæð með þeim dögum sem hann vann. Stefndibyrjar hins vegar á því að telja verkfallsdagana og reiknar þá út sem hlutfallaf meðaltalsmánuði. Í apríl var verkfall í 12 daga, sem nemur 55,38% (55,376%)af 21,67 daga meðaltalsmánuði. Með sömu aðferð var einnig verkfall 55,38% afvinnutímanum í maí en 6 daga verkfall í júní samsvarar 27,69% (27,688%) afmeðaltalsmánuðinum. Þrírmeðaltalsmánuðir eru (3 x 21,67) 65 vinnudagar. Þar af stóð verkfallið í 30daga en vinnudagar voru 35. Með hlutfallsreikningi var verkfallið ((55,38 +55,38 + 27,69) /3) eða (30/0,65) 46,15% af vinnutímanum þessa þrjá mánuði envinnudagarnir (35/0,65) 53,85%, ef viðkomandi vann fimm virka daga og áttifrí um helgar. Launakerfistarfsmanna ríkisins byggist á jöfnum mánaðarlaunum þrátt fyrir að vinnuframlaghvers starfsmanns sé misjafnt eftir mánuðum þar eð þeir eru mislangir. Afþessum sökum hefur verið búið til hugtakið meðaltalsmánuður. Í þessum meðaltalsmánuðier gert ráð fyrir að fólk sé í fríi á laugardögum og sunnudögum. Í verkfallisem stendur í þrjár heilar vikur frá miðvikudegi til þriðjudags eru þrjárhelgar, sex helgardagar. Þeir teljast ekki með verkfallsdögunum enda er ekkigert ráð fyrir vinnuframlagi þá daga. Fyrir helgardagana eru ekki heldurgreidd laun. Ímeðaltalsmánuðinum eru hins vegar taldir með helgidagar og lögboðnir frídagarsem lenda á virkum dögum svo sem sumardagurinn fyrsti, 1. maí, uppstigningardagurog annar í hvítasunnu, enda á að greiða starfsmönnum laun fyrir þá eins og væruþeir virkir dagar. Stefndireiknar laun út frá einingum. Þegar starfsmaður vinnur 100% starf eru laun hansreiknuð út frá 100 einingum. Þegar starfsmaður vinnur 70% starf eru laun hansreiknuð út frá 70 einingum. Mikilvægt er að gera hér greinarmun á einingum oghundraðshlutum (prósentum) en slíkum reikningi beitir stefndi strangttiltekið ekki við útreikning launanna. Tölurnar í töflunni fyrir frádrátt launaí verkfalli þeirra sem vinna fullt starf (100%) geta hvort heldur veriðhundraðshluti eða einingar. Þegar fullu starfi sleppir eru tölurnar í töflustefnda ekki prósentutölur heldur einingar. Það þýðir að þegar 38,76 einingareru dregnar frá launum þess sem vinnur 70% starf eru í raun dregin frá honum launfyrir 55,38% vinnuskyldu hans miðað við þær forsendur að hann vinni daglegafimm tíma og 36 mínútur fimm daga í viku og eigi frí um helgar. Þessinálgun kann að vera hagkvæm í einhverjum tilvikum og ganga upp þegar reiknuðeru laun í verkfalli þeirra sem vinna með því vinnufyrirkomulagi. Þegarreiknuð eru laun í verkfalli þeirra sem vinna samkvæmt öðru vinnufyrirkomulagiverður að beita öðrum útreikningsaðferðum. Einsog áður segir eru vinnudagar í meðaltalsmánuðinum samkvæmt grein 1.1.2 í kjarasamningnum21,67 og hver vinnudagur 8 stundir. Samkvæmt þessum forsendum er gert ráðfyrir að hver starfsmaður, sem vinnur 100% vinnu, vinni (12 x 21,67) 260,04daga á ári ef hann vinnur átta tíma á dag og að mánaðarleg vinnuskylda hverstarfsmanns nemi (8 x 21,67) 173,36 vinnustundum. Þegarunnið er út frá einingum, verður hver dagur í þessum meðaltalsmánuði(100/21,67) 4,6147 einingar. Hver átta stunda vinnudagur ætti því að vera4,6147% af vinnuskyldunni og fyrir hann á að greiða 4,6147% afmánaðarlaununum. Útfrá þessu viðmiði reiknar stefndi að dagur starfsmanns sem vinnur 70% starf sé(0,7 x 4,6%) 3,23 einingar. Þegar deilt er með 21,67 í 70 (70/21,67) fæst samaniðurstaða. Séugreiddar 433.400 kr. í mánaðarlaun fyrir 100% starf fær starfsmaður í 70%starfi 303.380 kr. í mánaðarlaun. Laun hans eru reiknuð út frá 70 einingum.Hver eining samsvarar því (303.380 kr./70) 4.334 kr. Sama fjárhæð fæst með þvíað deila 100 í 433.400 kr. sem eru, eins og áður segir, mánaðarlaunin fyrir 100%starf í dæminu. Hvereining samsvarar (8/4,6147) 1,7336 vinnustundum sem er 1/100 af vinnustundafjöldaí meðaltalsmánuði sem er, eins og áður segir, 173,36 stundir. Hvereining í kerfi stefnda í þessu dæmi samsvarar því 4.334 krónum og 1,7336 vinnustundum.Endurgjaldið fyrir vinnustundina ætti því að vera (4.334 kr./1,7336) 2.500 kr.Sama tímagjald fæst þegar vinnustundafjölda í meðaltalsmánuði er deilt ímánaðarlaun fyrir fulla vinnu (433.400 kr./173,36) 2.500 kr. Þegarunnar stundir og laun fyrir þær eru reiknuð í hundraðshlutum (prósentum) afvinnutíma eða af launum á ekki að skipta máli hvort hlutfall af 100 er reiknaðút frá því hversu margar stundir starfsmaðurinn innti af hendi í þeim mánuðisem verkfallið stóð eða hvort hundraðshlutinn er reiknaður út frá því hversumargar stundir hann felldi niður störf. Niðurstaðan, hlutfallið, hundraðshlutinn,á í báðum tilvikum að vera sú sama, séu forsendurnar fyrir útreikningnumþær sömu. Sýniútreikningur að starfsmaðurinn hafi unnið 68% þeirra stunda sem hann átti aðvinna þann mánuð á útreikningur með frádráttaraðferðinni að gefa þá niðurstöðuað hann hafi fellt niður störf 32% þess tíma sem hann átti samkvæmt ráðningarsamningiað inna af hendi fyrir vinnuveitandann. Ekkerter því til fyrirstöðu að reikna starfstíma og laun vaktavinnufólks út sem hlutfallaf 100 hvort sem það vinnur 100% starf eða lægra starfshlutfall.Reglu greinar1.1.2 beitt samkvæmt orðanna hljóðan við útreikning launa í verkfalli Dómurinntelur ekkert vafamál að samkvæmt grein 1.1.2 eigi að telja þá daga semstarfsmaðurinn, sem af einhverjum ástæðum vann einungis hluta úr mánuði,innti vinnu sína af hendi en ekki þá sem hann vann ekki. Séu allar forsendureins ætti þó ekki að skipta máli hvort taldir eru fyrst þeir sem hann vann eðaþeir sem hann vann ekki. Sásem vann 8 stunda vinnudag hjá LSH í apríl 2015 og tók þátt í verkfallinuvann 1., 2., 3., 6., 10., 13., 17., 20., 24. og 27. apríl, 10 virka daga en varí verkfalli 12 daga. Séumánaðarlaun hans 433.400 kr. og 21,67 deilt í þau samsvarar vinnudagurinn20.000 kr. Fyrir apríl fær hann því greiddar (10 d. x 20.000 kr.) 200.000 kr.en fer á mis við 233.400 af mánaðarlaunum sínum. Sásem vann 8 stunda vinnudag hjá LSH í maí 2015 og tók þátt í verkfallinu vann1., 4., 8., 11., 15., 18., 22., 25., og 29. maí, alls 9 daga en var í verkfalli12 daga. Hann fær því greiddar (9 d. x 20.000 kr.) 180.000 kr. en fer á mis við253.400 kr. af mánaðarlaunum sínum. Sásem vann 8 stunda vinnudag hjá LSH í júní 2015 og tók þátt í verkfallinu vann1., 5., 8., 12., 15.-19., 22.-26. og 29. og 30., alls 16 virka daga en var íverkfalli í 6 daga. Hann fær því greiddar (16 d. x 20.000 kr.) 320.000 kr. enfer á mis við 113.400 kr. af mánaðarlaunum sínum. Samandregiðhefur því sá sem vann hjá LSH 8 stunda vinnudag í apríl, maí og júní 2015 áttað fá (3 x 433.400) 1.300.200 kr. samanlagt fyrir þá mánuði. Hann vann 35 virkadaga en var í verkfalli 30 virka daga. Hann fékk því greiddar (35 x 20.000)700.000 kr. en fór á mis við 600.200 sem þýðir að heildarlaun fyrir þá dagahefðu verið 20.007 kr. Þessar aukalegu 7 kr. á dag jafnast út í dagvinnulaun íöðrum mánuðum ársins. Þvíverður ekki annað séð en að regla 1.1.2 í kjarasamningnum samrýmist vel þeirrimeginreglu að sérhver eigi að fá greitt fyrir allt vinnuframlag sitt. Dóminumsýnist reglan einnig gefa þá niðurstöðu að sérhver fái greitt fyrir allt vinnuframlagsitt þótt fólk vinni í hlutastarfi, svo framarlega sem það hlutastarf er unniðfrá mánudegi til föstudags, t.d. 50% vinna milli kl. 8.00 og 12.00 eða 75%vinna milli kl. 8.00 og 14.00. Vinnudagar þess fólks eru eftir sem áður 21,67 ímeðaltalsmánuði. Sásem vinnur í 75% starfshlutfalli, það er sex tíma, fimm daga vikunnar, fær þá(0,75 x 20.000 kr.) 15.000 kr. á dag en sá sem vinnur í 50% starfshlutfalli,það er fjóra tíma, fimm daga vikunnar fær 10.000 kr. á dag. Semsagt: reglan í grein 1.1.2 í kjarasamningnum samrýmist þeirri meginreglu aðsérhver fái greitt fyrir allt vinnuframlag sitt, ef hann vinnur á virkumdögum og tekur frí um helgar, hvort sem hann vinnur allan daginn eða hluta úrdegi. Ekkiverður annað séð en taflan sem stefndi lagði til grundvallar frádrætti launa íþessu verkfalli samrýmist því að sá sem vann á virkum dögum og átti frí umhelgar hafi fengið greidd laun fyrir allt vinnuframlag sitt hvort sem hann vannallan daginn eða hluta úr degi.Meðaltalsmánuðurþeirra sem vinna ekki alla virka daga Þegarvinna fólks fellur ekki inn í kerfið fimm dagar í vinnu, tveir dagar í fríverður reglunni í grein 1.1.2 ekki beitt samkvæmt orðanna hljóðan til þess aðfinna út hvað eigi að greiða fyrir hluta úr mánuði. Í það minnsta er ekkilengur hægt að miða við 21,67 daga í meðaltalsmánuðinum. Því efnislega inntakihennar að greiða skuli fyrir allar unnar stundir þarf þó áfram að beita. Tökumdæmi af manni sem vinnur 80% starf, 32 klst. á viku, og fær að vinna það þannigað hann vinnur 8 tíma fjóra daga vikunnar, mánudaga, þriðjudaga, fimmtudaga ogföstudaga en kemur ekki til vinnu á miðvikudögum. Miðvikudagurinnfellur þá í flokk með laugardögum og sunnudögum enda fær starfsmaðurinn ekkigreitt fyrir þann dag. Því gengur ekki að deila meðaltalsmánuði, 21,67, ílaunin hans því sá meðaltalsmánuður er miðaður við 260,04 virka daga sem gerarétt ríflega fimm (5,0008) virka daga í 52 vikur. Okkar maður vinnur 4 virkadaga í 52 vikur og vinnur því aðeins 208 daga á ári. Í meðaltalsmánuðinum hansværu því (208/12) 17,33 vinnudagar sem eru 8 stunda langir. Mánaðarlauniní starfi hans eru eins og áður 433.400 kr. Hann er í 80% vinnu og á því að fágreiddar (80% af 433.400) 346.720 kr. mánaðarlega. Meðaltalsmánuður hans ereins og áður segir 17,33 vinnudagar. Vinna hans í átta tíma á dag samsvarar því(346.720 kr. /17,33 d.) 20.003 kr. á dag. Ólíkt þeim sem vinnur 100% starf eruþrír launalausir dagar í vikunni hans, laugardagur, sunnudagur ogmiðvikudagur. Íapríl vann hann 2., 3., 6., 10., 13., 17., 20., 24. og 27., alls 9 daga. Hannvar í verkfalli 7., 9., 14., 16., 21., 23., 28. og 30, alls 8 daga. Hann náðiekki að vinna fullan meðaltalsmánuð vinnuskyldu sinnar enda er sá 17 dagarog einum þriðja betur (17,33). Miðað við vinnuskyldu hans í apríl, 17 daga,vann hann 52,94% vinnuskyldu sinnar en felldi niður störf í 47,06% tímans.Miðað við þau fyrirmæli greinar 1.1.2 að telja eigi unna daga þegar reiknað erbrot af mánaðarlaunum hefði hann átt að fá greiddar (9 x 20.000) 180.000 kr. enfer á mis við (346.720 – 180.000) 166.720 kr. Ímaí vann hann 1., 4., 8., 11., 15., 18., 22., 25., og 29. maí, alls 9 daga.Hann var í verkfalli 5., 7., 12., 14., 19., 21., 26. og 28., alls 8 daga. Einsog í apríl náði hann ekki að vinna fullan meðaltalsmánuð vinnuskyldu sinnar.Hann vann 52,94% vinnuskyldu en felldi niður störf í 47,06% tímans. Eins og íapríl hefði hann átt að fá greiddar 180.000 kr. en farið á mis við 166.720 kr. Í júní vann hann 1., 5., 8.,12., 15., 16., 18., 19., 22., 23., 25., 26. og 29. og 30., alls 14 virka daga.Hann var í verkfalli 2., 4., 9. og 11., alls 4 daga. Vinnuskylda hans í þeimmánuði var því 18 dagar. Hann vann því (14/0,18) 77,78% vinnuskyldunnar enfelldi niður störf (4/0,18) 22,22%. Hann fær því greiddar (14 x 20.000) 280.000kr. en fer á mis við (346.720-280.000) 66.720 kr. Samandregiðhefur sá, sem vann 80% vinnu hjá LSH, í apríl, maí og júní og uppfylltivikulega vinnuskyldu sína með fjórum 8 stunda vinnudögum, sem féllu á mánudag,þriðjudag, fimmtudag og föstudag, átt að inna af hendi (3 x 17,33) 52 vinnudagaog fá greitt (3 x 346.720) 1.040.160 kr. samanlagt fyrir þá mánuði. Hannvann 32 daga (61,54%) en var í verkfalli í 20 daga (38,46%). Verkfallsstundirnarvoru því alls (8 x 20) 160. Launinfyrir þessa þrjá mánuði ættu því að vera (0,615% x 1.040.160 kr.) 639.698 kr.eigi hann að fá greitt fyrir hverja unna stund. Þessihlutfallsaðferð við útreikning launa samræmist mjög því að nota aðferð greinar1.1.2 aðlagaða að vinnufyrirkomulagi starfsmannsins þannig að meðaltalsmánuðurí því vinnufyrirkomulagi er fundinn. Með þeirri aðferð hefði viðkomandi áttað fá alls greiddar (180.000 + 180.000 + 280.000) 640.000 kr. fyrir mánuðinaþrjá, sem gefur 300 kr. meira en hlutfallsaðferðin. Samkvæmtaðferð stefnda við útreikning launa í verkfalli var það fólk, sem vann 80%vinnu, í verkfalli 44,30 einingar af vinnutímanum í apríl og maí en 22,15 einingarí júní, alls (44,30 + 44,30 + 22,15) 110,75 einingar. Hver eining samsvarar1,7336 vinnustundum og því nemur frádrátturinn (110,75 x 1,7336) 192 vinnustundum,eða 32 stundum fleiri en reiknast til þegar lagður er til grundvallar meðaltalsmánuðurstarfsmannsins eða prósentureikningur. Hvereining samsvarar eins og áður 4.334 kr. og því nemur launafrádrátturinnalls (110,75 x 4.334 kr.) 479.990 kr. Mánaðarlaunin samtals fyrir mánuðina þrjáverða því samkvæmt einingaaðferð stefnda (1.040.160 – 479.990) 560.170 kr. eðaum 80.000 kr. lægri en sé dagatalningaraðferð greinar 1.1.2 eðahlutfallsaðferð (prósenta) notuð. Viðútreikning launa í verkfalli tekur stefndi ekki tillit til þess hvort fólk semvinnur 80% starf vinnur 6 tíma og 24 mínútur á dag í 5 daga og tekur frí umhelgar eða vinnur 8 tíma í 4 daga og á 3 helgardaga. Hann notar aðferð sem erhugsuð fyrir þá sem vinna fimm virka daga en taka frí um helgar. Af þeim sökumfá þeir sem vinna 80% starf fimm daga vikunnar og taka frí um helgar greittfyrir hverja unna stund sem þeir inna af hendi þá mánuði sem verkfall stendur.Hins vegar fá þeir sem vinna 80% starf með öðru fyrirkomulagi, t.d. með þvíað vinna 8 tíma 4 daga vikunnar, ekki greitt fyrir allt vinnuframlag sitt. Tökumenn dæmi af manni sem vinnur 40% starf, (0,4 x 40) 16 tíma á viku og fær aðvinna það þannig að hann vinnur tvo daga vikunnar, mánudaga og föstudaga en kemurekki til vinnu á þriðjudögum, miðvikudögum og fimmtudögum. Þeir þrír dagarfalla þá í flokk með laugardögum og sunnudögum því starfsmaðurinn fær ekkigreitt fyrir þá. Frídagar hans eru því fimm. Miðað við að forsendan sé 260,04virkir dagar á ári vinnur hann því (0,4 x 260,04 = 104,016) rétt rúmlega 104daga á ári sem samsvara 8,668 dögum á mánuði. Íapríl 2015 vann hann fjóra mánudaga og fjóra föstudaga, alls átta daga enfelldi aldrei niður störf því hann átti ekki vinnuskyldu á boðuðum verkfallsdögum.Í maí vann hann fjóra mánudaga en fimm föstudaga, alls níu daga en felldialdrei niður störf. Í júní vann hann fimm mánudaga og fjóra föstudaga, alls níudaga en felldi aldrei niður störf. Þessa þrjá mánuði vann hann því 26 daga semer sú vinnuskylda sem á honum hvíldi (3 x 8,668 = 26,004) og átti því rétt á aðfá greiddar (0,4 x 433.400 kr.) 173.360 kr. á mánuði eða (3 x 173.360 kr.)520.080 kr. fyrir alla mánuðina þrjá. Samkvæmtaðferð stefnda var hann í verkfalli (0,4 x 55,38) 22,15 einingar af vinnutímasínum í apríl og maí, en (0,4 x 27,69) 11,076 einingar í júní. Því dregurstefndi af launum hans (22,15 + 22,15 + 11,07) 55,37 einingar samtals þráttfyrir að starfsmanninn hafi aldrei vantað í vinnu á þeim dögum sem hann varráðinn til að inna sína vinnu af hendi. Þessar 55,37 einingar samsvara (55,37 x4.334 kr.) 239.973 kr. Greidd laun samkvæmt aðferð stefnda fyrir alla mánuðinaþrjá nema því (520.080 – 239.974) 280.106 kr. Samstarfsmaðurþessa manns vinnur 40% starf, 16 tíma á viku og fær að vinna það þannig að hannvinnur á miðvikudögum og fimmtudögum. Eins og samstarfsmaður hans, sem vinnurá mánudögum og föstudögum, er vinnuskylda hans á mánuði 8,668 dagar.Dagvinnulaun hans nema (173.36/8,668) 20.000 kr. Íapríl 2015 vann hann 1. og 2. apríl. Í maí vann hann ekkert en í júní vann hann17. og 18. og 24. og 25. Þessa þrjá mánuði nam vinnuskylda hans fyrir vinnuveitandann26 dögum. Þar af vann hann einungis sex en kom ekki til vinnu 20 daga vegnaverkfalls. Hann vann því (6/0,26) 23,08% af vinnuskyldu sinni en felldi niðurstörf (20/0,26) 76,92% þess tíma sem vinnuveitandinn átti ella rétt til vinnuframlagshans. Samkvæmtaðferð stefnda var hann í verkfalli 22,15 einingar af vinnutíma sínum í aprílog maí en 11,07 einingar í júní, alls 55,37 einingar. Því greiðir stefndi honumfyrir alla mánuðina þrjá 280.106 kr. þrátt fyrir að hann hafi í reynd einungisátt að fá (2 x 20.000 kr.) 40.000 kr. greiddar í apríl, ekkert í maí og (4 x20.000 kr.) 80.000 kr. í júní, eða alls 120.000 kr. fyrir alla mánuðina þrjá. Íþessum tveimur síðastgreindu tilvikum leiðir aðferð stefnda til þess að annarfær ekki greitt fyrir vinnu sem hann innti af hendi í þágu vinnuveitanda sínsen hinn fær laun þótt hann hafi ekki innt sína vinnuskyldu af hendi vegna verkfalls. Einsog áður segir stafar þessi niðurstaða stefnda af því að hann gengur í öllum tilvikumút frá meðaltalsmánuði greinar 1.1.2, 21,67 dögum, þótt það sé ekki meðaltalsmánuðurþeirra sem vinna samkvæmt öðru vinnufyrirkomulagi, eins og t.d. því sem er lýstí dæmunum. Þetta grundvallarviðmið stefnda veldur því einnig að meðaldagurstarfsmanns sem er í 40% starfi er ætíð (0,8 x 4,6147) 1,8459 einingar eða(1,8459 x 1,7336) 3,2 vinnustundir sem samsvara 3 tímum og 12 mínútum, þótt starfsmaðurinnvinni í reynd 8 tíma á dag í 8,66 daga í meðaltalsmánuði. Áréttamá að sá sem vinnur í þrjá tíma og 12 mínútur daglega, fimm daga vikunnar og áfrí um helgar, fær allt sitt vinnuframlag greitt ólíkt þeim sem vann alla mánudagaog alla föstudaga en lagði aldrei niður störf. Sá sem vinnur 40% starf fimmdaga í viku fær ekki heldur ofgreitt, ólíkt þeim sem vann einungis sex daga áþremur mánuðum. Störf stefnendaog útreikningur stefnda á launum þeirra í verkfalli Viðveruskýrslurstefnenda sýna að sumar þeirra vinna nánast ætíð 8 tíma vaktir en aðrar vinnamjög sveiflukennt, allt frá 4 tíma til ríflega 12 tíma langra vakta. Þaðauðveldar ekki heldur starf þess sem reiknar út laun stefnenda að sumar hafaunnið talsvert umfram vinnuskyldu sína á því tímabili sem er hér til skoðunar,svo sem Björg Pálsdóttir. Aðrar hafa unnið allnokkru minna en nemur vinnuskylduþeirra. Hugsanlega unnu þær umfram vinnuskyldu í janúar, febrúar og mars. Íþað minnsta verður að gera ráð fyrir að þessar sveiflur í vinnuframlagi jafnistút á lengra tímabili þannig að þegar árið er gert upp hafi allar innt allavinnuskyldu sína af hendi. Vegnaeðlis starfs stefnenda voru þær flestar kallaðar til, til að vinna nokkra afverkfallsdögunum, í samræmi við heimild í 20. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þarsegir að þótt verkfall sé hafið sé heimilt að kalla starfsmenn, í verkfalli,tímabundið til vinnu í þeim tilgangi að afstýra neyðarástandi. Þegarstefndi reiknaði laun stefnenda í verkfallinu dró hann fyrst af þeim laun í samræmivið einingarnar í töflunni. Hann bætti síðan við einingum fyrir þá daga sem viðkomandistarfsmaður vann í verkfallinu vegna undanþágu. Stefndi bætti einnig viðgreiðslum sem stefnendur fengu frá vinnuveitanda sínum, Landspítala –Háskólasjúkrahúsi, og eru kallaðar forstjórafærslur. Þær voru greiddar tilþess að koma til móts við starfsmenn spítalans, sem sættu launafrádrættivegna verkfallsins. Íþessu máli er tekist á um aðferð stefnda við að reikna út laun vaktavinnumannaí verkfalli. Að mati dómsins kemur því ekki til greina að taka með í þann reikningþessar forstjórafærslur enda eru þær ekki hluti af því sem stefndi telur stefnendureiga að fá greitt á verkfallstíma. Stefndi áréttar í greinargerð sinni aðfrádráttur frá launum stefnenda eigi að vera sú fjárhæð sem hann reiknar út enekki sú sem fæst þegar forstjóragreiðslunum er bætt við, en með þeim lækkarfrádrátturinn. Framarer lýst því kerfi stefnda að reikna laun út frá einingum. Þegar starfsmaðurvinnur 100% starf eru laun hans reiknuð út frá 100 einingum. Þegar starfsmaðurvinnur 70% starf eru laun hans reiknuð út frá 70 einingum. Hver dagur í 21,67 dagameðaltalsmánuði verður (100/21,67) 4,6147 einingar. Út frá þessu viðmiðireiknar stefndi að dagur starfsmanns sem vinnur 70% starf sé (0,7 x 4,6) 3,23einingar. Þegar deilt er með 21,67 í 70 fæst sama niðurstaða. Séugreiddar 539.293 kr. í mánaðarlaun fyrir 100% starf fær starfsmaður í 70%starfi 377.505 kr. í mánaðarlaun. Hver eining samsvarar því (377.505 kr./70)5.393 kr. Sama fjárhæð fæst með því að deila 100 í 539.293 kr. sem eru, eins ogáður segir, mánaðarlaunin fyrir 100% starf í dæminu. Hvereining samsvarar (8/4,6147) 1,7336 vinnustundum sem er 1/100 af vinnustundafjöldaí meðaltalsmánuði sem er, eins og áður segir, 173,36 stundir.Raunhæft dæmi afeinum stefnanda Starfsmaðursem er í 70% starfi og vinnur alla daga vikunnar á, samkvæmt forsendum greinar1.1.2, að vinna (0,7 x 8 tímar) 5,8 tíma á dag fimm daga vikunnar en vinnurekki um helgar. Hann fær greitt fyrir vinnu sína fimm daga vikunnar en ekkifyrir helgarfríið. Segja má að þá daga sé hann í „vaktafríi“. Starfsmaðursem er í 70% starfi í vaktavinnu en vinnur að jafnaði 8 tíma á dag á samkvæmt forsendumgreinar 1.1.2 (0,7 x 21,67) að vinna 15,169 daga í meðaltalsmánuði. Samkvæmtráðningarsamningi um vaktavinnu á hann þó að vinna hvaða vikudag sem verakann, þar á meðal laugar- og sunnudaga. Hinir dagar mánaðarins eru allirhelgardagar í vinnudagatali hans hvaða vikudagar sem það kunna að vera þvívinnuveitandinn gerir ekki ráð fyrir vinnuframlagi starfsmannsins þádaga. Íráðningarsamningi er starfshlutfallið ákveðið en í vaktaplani hvaða tíma sólarhringsá hvaða vikudegi á að inna vinnuna af hendi. Það er vinnuveitandinn sem ræðurvaktaplaninu, í sumum tilvikum, reyndar, að höfðu samráði við starfsmanninn.Engu að síður ræður vinnuveitandinn því hvaða daga vikunnar starfsmaðurinninnir vinnuskylduna af hendi og hvaða dagar vikunnar eru helgardagar hans.Þetta er skipulagt með allnokkrum fyrirvara. Þegarverkföllum er háttað eins og því sem er tilefni þessa máls ræðst það af þeimvöktum sem vinnuveitandinn hefur stillt upp hvort verkfallsdagarnir eru jafnframthelgardagar, frídagar, hjá einhverjum starfsmönnum hans. Hanngetur því ekki talið þá með verkfallsdögum, ekki frekar en hann gæti taliðlaugar- og sunnudaga með verkfallsdögum hjá starfsmanni sem innir sína skylduaf hendi frá mánudegi til föstudags. Stefnandi,Anna Jónína, vinnur í 70% starfshlutfalli. Séu vaktir hennar 8 tíma langar berhenni því að vinna af 260,04 virkum dögum á ári (0,7 x 260,04) 182,028 daga semverða (182,028/12) 15,169 dagar í meðaltalsmánuði hennar. Það samsvarar 121,35vinnustundum á mánuði. Áþví tímabili sem er hér til skoðunar nam vinnuskylda hennar þó 112 stundum íapríl, 125 stundum í maí og 123 stundum í júní ((112 + 125 + 123)/3) eða 120tímum að meðaltali á mánuði sem er einum tíma og 20 mínútum minna en í meðaltalsmánuðihennar. Þær vinnustundir sem vantaði upp á vinnustundafjölda meðaltalsmánaðarjafnast væntanlega út í fleiri vinnustundum aðra mánuði ársins. Vinnustundirnarröðuðust þannig á vikudagana að hún var eina vakt í verkfalli í apríl, þrjárí maí og tvær í júní, alls (8 + 24 + 16) 48 tíma. Þareð mánaðarlaunin miðast við það vinnutímaframlag stefnanda sem vinnuveitandihennar átti rétt til að meðaltali, og þar eð gera verður ráð fyrir að þeirtímar sem upp á vanti verði unnir í öðrum mánuðum ársins, telur dómurinn réttað reikna verkfall hennar út frá þeim vinnutíma, 121,35 tímum, en ekki þeimvinnutíma sem svo vildi til, vegna vaktaplansins, að hún innti af hendi áþessu tímabili. Þegar einungis fjöldi þeirra vinnutíma sem vinnuveitandinn ámánaðarlega tilkall til af hendi starfsmannsins er lagður til grundvallarútreikningi skiptir ekki máli hver var meðaltalsmánuður hvers og eins starfsmannsné heldur hversu langa vakt hann vann í hvert sinn. Meðhlutfallsútreikningi námu verkfallsstundir stefnanda í apríl (8/1,2135) 6,59%af vinnuskyldu hennar en vinnustundir 93,41%. Meðaðferð stefnda var hún í verkfalli í 38,76 einingar af vinnutíma sínum. Þar eðstefnandi vann fjóra verkfallsdaga vegna undanþágu lækkar stefndi verkfallsfrádráttinnum 3,23 einingar fyrir hvern dag (4 x 3,23) 12,92 einingar og fær út að húnhafi verið í verkfalli 25,84 einingar af vinnutíma sínum. Það samsvarar (25,84x 1,7336) 44,8 vinnustundum og (2584/70) 36,91% af launum stefnanda. Meðhlutfallsútreikningi lagði stefnandi niður störf (24/1,2135) 19,77% þess tíma ímaí sem vinnuveitandinn átti rétt til vinnuframlags hennar og vinnustundirnarnámu því 80,23%. Meðaðferð stefnda var hún í verkfalli 38,76 einingar af vinnutíma sínum. Þar eðhún vann þá í þrjá daga á undanþágu lækkar hann frádráttinn um (3 x 3,23) 9,69einingar og fær út að stefnandi hafi verið í verkfalli 29,07 einingar afvinnutíma sínum. Það samsvarar (29,07 x 1,7336) 50,4 vinnustundum og (2907/70)41,53% af launum stefnanda. Meðhlutfallsútreikningi nam verkfall stefnanda í júní (16/1,2135) 13,18% af vinnuskylduhennar en unnar stundir 86,82%. Meðaðferð stefnda nam verkfall stefnanda í júní 19,38 einingum af vinnutímahennar. Í júní vann hún tvo daga á undanþágu og því lækkar hann frádráttinn um(2 x 3,23) 6,46 einingar og fær út að hún hafi verið 12,92 einingar íverkfalli. Það samsvarar (12,92 x 1,7336) 22,4 vinnustundum og (1292/70)18,46% af launum stefnanda. Samkvæmt aðferð stefnda namverkfall stefnanda (25,84 + 29,07 + 12,92) 67,83 einingum. Það samsvarar(67,83 x 1,7336) 117,6 vinnustundum og (67,83 x 5.393 kr.) 365.807 kr. Hanavantaði til vinnu 48 stundir af þeim (3 x 121,35) 364,05 vinnustundum sem hennibar að vinna þessa þrjá mánuði samanlagt. Verkfall stefnanda nam því 13,81% afþeim tíma sem vinnuveitandi hennar átti tilkall til yfir allt tímabilið, en 48stundir samsvara 27,68 einingum. Með aðferð stefnda á þó einungis að reiknahenni laun eins og hún hefði verið í verkfalli í 117,6 vinnustundir og draga aflaunum hennar samtals 67,83 einingar. Segjamá að með þessari aðferð geri stefndi ráð fyrir því að umsaminn vinnutímistefnanda mánaðarlega sé (117,6-48) 69,6 tímum lengri en stefndi á í reyndtilkall til. Það samsvarar nánast 9 vinnudögum. Þettaer sambærilegt því að stefnandi teldi helgardagana með þegar hann reiknarfrádrátt frá launum þeirra sem vinna virka daga og eiga frí um helgar. Það erhreint ekki samkvæmt fyrirmælum greinar 1.1.2. Samkvæmt fyrirmælum hennar á aðtelja þá daga, þær stundir sem eru unnar en undanskilja helgardagana(launalausu dagana) og þá daga, þær stundir sem eru ekki unnar en eru hluti afvinnuskyldunni. Reiknamá laun stefnanda, Önnu Jónínu, út í anda greinar 1.1.2 í kjarasamningnumþannig að verðmæti vinnuframlags hennar sé fundið. Íapríl vann hún 93,41% af vinnuskyldunni fyrir þann mánuð. Hún var ráðin í 70%starf og því voru mánaðarlaun hennar að jafnaði (0,7 x 539.293) 377.505 kr.Miðað við það hlutfall af vinnuskyldunni sem hún innti af hendi í apríl hefðihún átt að fá greiddar (93,41 x 377.505 kr.) 352.627 kr. Ímaí vann stefnandi 80,23% af vinnuskyldunni fyrir þann mánuð. Miðað við þaðhlutfall hefði hún átt að fá greiddar fyrir maí (0,8023 x 377.505 kr.) 302.872kr. Íjúní vann stefnandi 86,82% af vinnuskyldunni og hefði samkvæmt því átt að fágreiddar (0,8682 x 377.505) 327.750 kr.Frádráttaraðferðstefnenda Málsaðilarbeita báðir frádráttarnálgun þegar þeir reikna út hvaða laun eigi að greiðastarfsmanni sem er í verkfalli hluta úr mánuði. Frádráttaraðferð stefnda sembyggir á einingum hefur verið lýst. Fram er komið að þegar starfsmaður innirvinnuskyldu sína ekki af hendi fimm daga í viku og á frí um helgar leiðiraðferð stefnda til þess að starfsmaðurinn fær ekki greitt fyrir alla þá vinnusem hann hefur innt af hendi því meira er dregið af launum hans en nemur þeimstundum sem hann vann ekki en vinnuveitandi hans átti tilkall til, hefði stéttarfélagstefnenda ekki boðað verkfall. Ásama hátt hefur stefndi bent á að þegar aðferð stefnenda er beitt og dregið frálaunum þeirra með því að margfalda þá tíma sem þær felldu niður störf vegnaverkfalls með tímakaupi geti frádrátturinn numið hærri fjárhæð enmánaðarlaunin sé vaktaplanið þannig að allar vaktir starfsmannsins raðist áverkfallsdaga. Samkvæmtgrein 1.1.2 í kjarasamningnum er meðalmánuðurinn 21,67 dagar og hver vinnudagur8 stundir. Samkvæmt þessum forsendum er gert ráð fyrir að hver starfsmaðursem vinnur 100% vinnu vinni 260,04 daga á ári og að mánaðarleg vinnuskyldahvers starfsmanns nemi 173,36 vinnustundum. Grein1.4.1 í kjarasamningnum fjallar um útreikning tímakaups. Þar segir að tímavinnukaupí dagvinnu sé 0,615% af mánaðarlaunum starfsmanna skv. grein 1.2.1 og 1.2.2.Þegar reiknað er út tímakaup í grein 1.4.1 er gengið út frá 162,6016 vinnustundumí mánuði (0,615 x 162,6016 = 100). Grein 1.4.1 gefur því hærra tímakaup en séþað reiknað með forsendum greinar 1.1.2, þ.e. út frá 173,36 vinnustundum. Væruþær notaðar ætti að annaðhvort margfalda mánaðarlaunin með (100 / 173,36)0,5768 til þess að fá tímakaupið eða einfaldlega deila vinnustundum heilsmánaðar í laun heils mánaðar. Þareð stefnendur draga frá launum sínum vegna verkfalls samkvæmt reiknireglu ígrein 1.4.1 draga þær hlutfallslega hærra tímakaup frá en samsvarar því tímakaupisem þær fá greitt. Afturmá taka dæmi af stefnandanum Önnu Jónínu. Þegar hún reiknar dómkröfu sínastyðst hún við grein 1.4.1 og fær út tímakaupið (0,615 x 539.293) 3.317 kr.Önnur aðferðin sem áður var nefnd (0,5768 x 539.293) gefur tímakaupið 3.110,6kr. en hin (539.293/173,36) gefur tímakaupið 3.110,8. Hér verður því miðað við3.110,7 kr. Samkvæmtaðferð stefnenda og réttu tímakaupi hefði átt að draga frá Önnu Jónínu (8 x3.110,7) 24.885 í apríl, (24 x 3.110,7) 74.657 kr. í maí og (16 x 3.110,7)49.771 kr. í júní, alls 149.313 kr. Hún telur hins vegar að frádrátturinn hefðiátt að vera alls (48 x 3.317) 159.199 kr., nánast 10.000 kr. hærri en hann ættimeð réttu að vera. Þareð stefnendur leggja hærra endurgjald fyrir vinnustundina til grundvallarútreikningi frádráttarins samræmist hann því ekki heldur fyllilega þeirri meginregluað sérhver eigi að fá greitt fyrir alla þá vinnu sem hann innir af hendi. Ígagnrýni sinni á útreikning stefnenda leggur stefndi til grundvallar allarstundir sem stefnendur unnu á því tímabili sem boðað verkfall stóð án þess aðlíta til þess að vinnuframlag þeirra er sveiflukennt frá mánuði til mánaðar ogsuma mánuðina unnu nokkrar þeirra langt umfram þann vinnustundafjölda sem þeimbar að inna af hendi að jafnaði. Af þeim sökum fær hann þá útkomu að værifrádráttaraðferð stefnenda beitt yrði dregið meira af þeim en næmimánaðarlaunum þeirra, ef svo vildi til að allar vaktir lentu á verkfallsdögum.Sú niðurstaða stefnda stenst þó ekki því ekki má við frádrátt frá launum leggjatil grundvallar fleiri stundir en þær sem lagðar eru til grundvallar mánaðarlaunum,það er þann fjölda stunda sem vinnuveitandinn á rétt til að starfsmaðurinn inniaf hendi að meðaltali. Dreifibréf nr.6/2001 Stefndimótmælir því ekki að stefnendur hafi innt af hendi vinnu í apríl, maí og júní2015 sem þær hafi ekki fengið greitt fyrir. Rök hans verða þó ekki skilin áannan hátt en þann að það réttlætist af grein 1.1.2 í kjarasamningistéttarfélags þeirra við stefnda því á þeirri grein byggist frádráttaraðferðhans. Stefndi kallar grein 1.1.2 reyndar frádráttarreglu. Dómurinngetur ekki fallist á skilning stefnda á efni greinar 1.1.2. Reglan er ekkifrádráttarregla. Hún fjallar ekki um það hvernig eigi að draga af launum starfsmannssem vinnur brot úr mánuði. Þvert á móti segir hún að reikna eigi út hversu háafjárhæð beri að greiða starfsmanninum fyrir hvern dag, daglaun hans. Þáfjárhæð á að margfalda með þeim dögum sem hann vann og greiða honum samkvæmtþví. Allurlaunakafli kjarasamningsins snýst um það hvernig á að greiða fyrir unnarstundir en ekki um það hvernig á að draga frá fyrir þær sem ekki eru unnar, envinnuveitandinn á samkvæmt ráðningarsamningi tilkall til. Þaðer efnislegt inntak greinar 1.1.2 að útreikningur launa tryggi að sérhverstarfsmaður fái greitt fyrir allt vinnuframlag sitt. Hefði stefndi beitt grein1.1.2 samkvæmt efnislegu inntaki hennar hefði útreikningur hans ekki gefiðhonum þá útkomu að honum væri ekki skylt að greiða stefnendum fyrir allt vinnuframlagþeirra á því tímabili sem verkfallið stóð. Frádráttaraðferðstefnda við að reikna út laun í verkfalli virðist byggja á dreifibréfi starfsmannaskrifstofuFjármálaráðuneytisins nr. 6/2001. Þar er stuðst við orðalag greinar 1.1.2 þóþannig að þar segir:Meginreglaner sú að laun falla niður í verkfalli.Íþeim mánuði sem verkfall hefst eða því lýkur, reiknast fastar launa- ogkostnaðargreiðslur fyrir þann tíma sem unninn er þannig, að deilt er með 21,67í mánaðarlaunin og margfaldað með fjölda almanaksdaga annarra en laugardaga ogsunnudaga frá upphafi eða til loka starfstíma, sbr. gr. 1.1.2 eða 1.1.3 íkjarasamningum ríkisstarfsmanna. Þessiregla er óháð því hvort viðkomandi starfsmaður eigi vinnuskyldu eða ekki, þaðdregst jafnt af launum allra starfsmanna félagsins. ... Dómurinnfellst á það með stefnendum að þetta dreifibréf sé ekki réttarheimild. Hinsvegar er fyllilega mögulegt að beita frádráttarnálgun við útreikning á launumvaktavinnufólks í verkfalli sé það gert á réttum forsendum eins og áðursegir.Félagsleg(kollektív) aðgerð Helstaröksemd stefnda fyrir þeirri frádráttaraðferð sem hann beitir er að verkfallsé félagsleg (kollektív) aðgerð stéttarfélagsins. Því verði að líta svo á aðallir félagsmenn hafi lagt niður vinnu hlutfallslega jafnlengi burtséð frá þvíhvort vinnuskylda þeirra raðaðist á þá verkfallsdaga sem voru boðaðir eðaekki. Þetta hlutfall beri að draga frá mánaðarlaunum þeirra. Þaðer alveg rétt að aðgerðin er félagsleg því henni er ætlað að ná því félagslegamarkmiði að hækka laun félagsmanna. Hún er einnig félagsleg vegna þess aðmeirihluti félagsmanna getur þvingað þá, sem eru hugsanlega ekki hlynntir verkfalli,til að taka þátt í því. Verkfallraskar hins vegar ekki ráðningarsambandinu milli einstakra launamanna ogvinnuveitenda þeirra. Verkfall getur því ekki haft þau áhrif á réttarsambandlaunamanns og vinnuveitanda að vinnuveitandinn þurfi ekki að greiða laun fyriralla þá vinnu sem launamaðurinn innir af hendi á dögum sem eru ekkiverkfallsdagar. Með því að koma til vinnu og sinna vinnu þá daga sem hefur ekkiverið boðað verkfall hlýðir starfsmaðurinn löglegum fyrirmælum vinnuveitandasíns enda á starfsmaðurinn hættu á að verða rekinn úr starfi sinni hann ekkiþeirri vinnu sem hann er ráðinn til án lögmætra forfalla.Hvenær er maðurí verkfalli og hvenær er maður ekki í verkfalli? Þaðer ekkert vafamál að verkfallið tók til allra félagsmanna Ljósmæðrafélagsinsog tók til allra stefnenda. Þaðer hins vegar ekki verkfall ef starfsmaður kemur ekki til vinnu sinnar afþeirri ástæðu að hann átti yfirhöfuð ekki að vera í vinnu þann dag þótt sádagur sé einn af þeim sem boðað var að verkfall yrði. Á vinnudagatali hans samsvararþessi dagur helgardegi hjá þeim sem vinna á virkum dögum og eiga frí umhelgar. Aðrirvaktavinnumenn kunna að hafa átt að vera í vinnu þennan dag og það er þá verkfallhjá þeim ef þeir inna vinnu sína ekki af hendi þá. Vegnaaðferðar sinnar telur stefndi hins vegar til verkfallsdaga stefnenda daga semþeim bar yfirhöfuð ekki að inna neina vinnuskyldu af hendi fyrir hann. Aðmati dómsins geta til verkfalls einvörðungu talist þær vinnustundir sem starfsmaðurinnvann ekki en launagreiðandinn átti ella tilkall til. Eins og sýnt hefur veriðfram á er vitaskuld hægt að reikna þessar vinnustundir sem tiltekið hlutfalltímabils, svo sem meðaltalsmánaðar eða sem hlutfall af mánaðarlegrivinnuskyldu. Hins vegar verður ekki reiknað út hvaða hlutfall það er ímeðaltalsmánuði eins starfsmanns og það hlutfall síðan notað til frádráttarlaunum í meðaltalsmánuði annars, séu þeir meðaltalsmánuðir ekki jafnlangireða lendi frídagarnir (launalausu dagarnir) í sumum tilvikum á laugardegi ogsunnudegi og í öðrum tilvikum á boðuðum verkfallsdögum. Eigi eitt yfir allaað ganga verða forsendurnar að vera þær sömu. Þvígengur ekki heldur að stefndi telji unninn dag þess starfsmanns sem sinnir 70%starfi með því að vinna 8 tíma 15,169 daga í meðaltalsmánuði, jafngilda 3,23einingum eða (3,23 x 1,7336) 5,60 tímum, þ.e. 5 tímum og 36 mínútum. Þegarstefndi greiðir stefnanda, Önnu Jónínu, fyrir 8 tíma vaktir sem eru unnar ágrundvelli undanþágu 20. gr. laga nr. 94/1986 greiðir hann fjárhæð semsamsvarar launum fyrir 5 tíma og 36 mínútur en telur rétt að starfsmaðurinnvinni 2 tíma og 24 mínútur endurgjaldslaust. Þessum launaútreikningi erbeitt þótt vinna starfsmannsins þessar 8 stundir grundvallist á lögboðinniundanþágu frá verkfalli.Jafn frádrátturóháður vinnuskyldu Einsog margoft er komið fram reiknar stefndi laun í verkfalli þannig að hann dregurfrá öllum sama hlutfall vinnustunda burtséð frá vinnufyrirkomulagi starfsmanna,svo sem hvort þeir áttu að inna vinnu sína af hendi á verkfallsdegi eða ekki.Þetta getur valdið þeirri mismunun sem áður var rakin að sumir fá greitt fyrirstundir sem þeir unnu ekki en aðrir fá ekki að fullu greitt fyrir þá vinnu semþeir inntu af hendi. Stefndibyggir á því að þessi aðferð við að draga frá launum vegna verkfalls grundvallistá jafnræðisreglunni. Í greinargerð sinni virðist hann fyrst og fremst vísatil þess að hann hann telji sanngjarnast og réttlátast að jafna launagreiðslurinnbyrðis milli vaktavinnufólks í verkfalli, vegna þess að lotuverkfall getibitnað misjafnt á þeim. Hannvirðist mestmegnis líta framhjá þeim ójöfnuði, sem reikniregla hans veldur oger grundvöllur þessa máls, að staða þeirra sem fá ekki greitt fyrir allt vinnuframlagsitt í verkfalli, vaktavinnufólks, er ekki jöfn stöðu þeirra sem fá greittfyrir sérhverja stund sem þeir vinna á verkfallstímabilinu, þ.e. þeirra semvinna hefðbundna vinnuviku en eiga frí um helgar. Fyrirþessum ójöfnuði hefur hann strangt til tekið ekki fær önnur rök en þau að verkfallsé félagsleg (kollektív) aðgerð og að dreifibréf nr. 6/2001 mæli fyrir umjafnan frádrátt af öllum. Fyrirvinnu sem hefur verið innt af hendi ber vinnuveitandanum að greiða starfsmanninumlaun. Þetta er grundvallarregla vinnuréttar og helsta skylda vinnuveitandansí réttarsambandi hans og starfsmannsins, ráðningarsambandinu. Henni verður ekkihaggað, jafnvel ekki með verkfalli. Með því að greiða ekki fyrir vinnu semhefur verið innt af hendi brýtur vinnuveitandinn gegn þessari frumskyldu sinnigagnvart starfsmanninum. Einsog áður segir telur dómurinn dreifibréf nr. 6/2001 ekki réttarheimild. Setninginí dreifibréfinu „þessi regla er óháð því hvort viðkomandi starfsmaður eigivinnuskyldu eða ekki, það dregst jafnt af launum allra starfsmanna félagsins“kann að eiga sér stoð í réttarheimild þótt sú hafi ekki verið lögð fram. Enguað síður er það mat dómsins að þessi setning geti ekki átt við annaðstarfsfólk en það sem á rétt á launuðu veikindaleyfi eða launuðu orlofi áboðuðum verkfallstíma. Vitaskuld verður jafnframt að skilja hana þannig aðþað dragist hlutfallslega jafnt aföllum. StefnandinnBrynja Pála, sem vinnur í 80% starfshlutfalli, var í orlofi frá 25. maí til 26.júní. Á þeim tíma gilti því ekkert vaktaplan fyrir vinnuframlag hennar. Þess ístað er vinnuskylda hennar skráð í viðverukerfinu 6 tímar og 24 mínútur sérhvernvirkan dag þessar fimm vikur. Það samsvarar 80% af 8 tíma dagvinnu, 6,40vinnustundum. Húner jafnframt skráð í verkfalli mánudaga, þriðjudaga og miðvikudaga síðustuviku í maí og fyrstu tvær vikur í júní, en þá lauk verkfallinu. Þannig vorudregin af henni laun í hlutfalli við verkfallið þótt henni bæri ekki að innaneina vinnu af hendi. Þessifærsla í viðverukerfið sýnir hvenær og hvernig á að beita þeim fyrirmælum aðjafnt eigi að draga frá launum starfsmanna hvort sem þeir eiga vinnuskyldu eðaekki, þ.e.a.s. á þeim tímabilum þegar þeir taka laun en eiga ekki að koma ávaktir. Aðmati dómsins er ekki mögulegt að túlka tilvitnaða setningu í dreifibréfinu einsog stefndi gerir. Sú túlkun, að draga eigi af fólki laun fyrir vinnu sem þaðhefur innt af hendi, verður í það minnsta ekki dregin af grein 1.1.2 íkjarasamningnum en það er sú réttarheimild sem stefndi segist byggja á.Efnislegt inntak hennar er ótvírætt það að sérhver fái allt vinnuframlag sittað fullu greitt. Stefnendurfá vaktaskipulag sitt með fyrirvara og þær vissu, þegar þær kusu þessa útgáfuaf lotuverkfalli, að vaktir sumra félagsmanna myndu lenda oftar á verkfallsdögumen vaktir annarra. Í slíkum tilvikum er það ekki hlutverk vinnuveitandans aðdraga af launum þeirra sem áttu vaktir utan verkfallsdaganna til þess að launþeirra verði jafnari launum hinna, sem áttu vaktir á verkfallsdögunum en gátuekki unnið þær vegna verkfallsins. Vilji stéttarfélagið, Ljósmæðrafélagið,bæta þeim félagsmönnum sínum sem áttu oftar vakt á verkfallsdögum en aðrir,getur það bætt þeim það með greiðslum úr verkfallssjóði. Vinnuveitandisem segist byggja útreikning launa á jafnræðisreglunni hlýtur jafnframt aðbeita henni þannig að allir starfsmenn hans fái greitt fyrir allt vinnuframlagsitt en ekki einvörðungu þeir sem vinna fimm daga vikunnar en eiga frí umhelgar. Honum ber að rækja þá grundvallarskyldu sína, að greiða fyrir unninstörf, við alla starfsmenn sína jafnt. Sú skylda hvílir jafnt á honum íverkfalli sem á öðrum tímum. Stefndigetur því ekki vísað til jafnræðisreglu til stuðnings því að draga meira aflaunum sums vaktavinnufólks en samsvarar þeim stundum sem það felldi niðurstörf til þess að verkfallið bitni ekki ójafnt á vaktavinnufólki í verkfalli. Hanngetur ekki heldur réttlætt með jafnræðisreglunni þá mismunun að það fólk semvinnur fimm virka daga og á frí um helgar fái allt vinnuframlag sitt íverkfalli greitt en vaktavinnufólk beri á sama tíma skarðan hlut frá borði.Samandregið Það er því niðurstaða dómsins aðregla 1.1.2 í kjarasamningi stéttarfélags stefnenda og stefnda samræmist velþeirri meginreglu vinnuréttar að sérhver starfsmaður eigi að fá greitt fyrirallt vinnuframlag sitt sé berum orðum hennar fylgt og taldir þeir dagar semstarfsmaðurinn sem um ræðir vinnur 21,67 daga í meðaltalsmánuði. Þegarfyrirkomulag vinnu starfsmannsins er annað en regla 1.1.2 gengur út frá er ekkihægt að beita henni samkvæmt berum orðum sínum. Hins vegar verður að beitaþeirri efnisreglu sem í henni býr, að greiða skuli sérhverjum starfsmanni fyrirallar unnar stundir. Þóttstarfsmaður vinni ýmist 12, 9, 8, 6, 5, 4 tíma vaktir á þó sérhver vaktavinnumaður,sem vinnur í tilteknu starfshlutfalli, að inna sama tímafjölda af hendi íhverjum meðaltalsmánuði rétt eins og sá sem vinnur tiltekið hlutfall afvirkum degi. Á þessari einföldu grundvallarforsendu má byggja útreikning á þvíhversu hátt hlutfall vinnuskyldu sinnar starfsmaðurinn innti af hendi áverkfallstímanum og reikna honum laun í samræmi við það. Viðútreikning launa í verkfalli tekur stefndi hins vegar forsendur sem eiga einvörðunguvið um þá sem vinna á virkum dögum og beitir þeim einnig þegar hann dregur frálaunum þeirra sem vinna vaktavinnu þótt þær forsendur eigi ekki endilega viðum þá. Hann horfir t.d. fram hjá því hvort vinnuskylda þeirra sé á verkfallsdegieða ekki. Í hefðbundinni vinnuviku er vinnuskyldan ætíð á verkfallsdegi.Vaktavinnufólk getur hins vegar átt frí á boðuðum verkfallsdegi. Það fólker þá ekki í verkfalli á þeim degi, ekki frekar en „vinnuvikufólk“ er íverkfalli um helgar. Stefnendur fengu ekki greittfyrir alla þá vinnu sem þær inntu af hendi í apríl, maí og júní 2015. Engu aðsíður telur stefndi sig hafa beitt réttri aðferð við að reikna út laun þeirraog styður þá skoðun sína nokkrum réttarheimildum. Dómurinntelur honum þó ekkert hald í þeim. Í fyrsta lagi samrýmist það ekki efnisleguinntaki greinar 1.1.2 að starfsmaður fái ekki greitt fyrir alla þá vinnu semhann hefur innt af hendi. Dómurinnfellst einnig á að dreifibréf stefnda nr. 6/2001 sé ekki réttarheimild. Þóttþau fyrirmæli að draga eigi af öllum jafnt, hvort sem þeir eiga vinnuskyldueða ekki, ættu stoð í réttarheimild verða þau ekki skilin á annan hátt en þannað þau taki einvörðungu til þess starfsfólks sem á rétt á launum þótt það eigiekki að koma á vaktir, svo sem fólks sem á rétt á launuðu veikindaleyfi eðalaunuðu orlofi á boðuðum verkfallstíma. Íþriðja lagi fær það fólk, sem innir vinnu sína af hendi samkvæmt forsendumgreinar 1.1.2, alla virka daga vikunnar og á frí um helgar, greidd laun fyriralla þá vinnu sem það innir af hendi hvort sem það er í verkfalli eða ekki ogburtséð frá því hvert starfshlutfall þess er. Þó er verkfall þess fólksfélagsleg (kollektív) aðgerð. Þegarvaktavinnufólk er í verkfalli verður því ekki vikið frá þeirri meginreglu vinnuréttarað það fái greitt fyrir alla þá vinnu sem það hefur innt af hendi með þeimrökum að verkfallið sé félagsleg (kollektív) aðgerð. Fólksem vinnur virka daga en á frí um helgar þarf ekki að sæta því að stefndibeiti, þegar hann reiknar út laun þeirra í verkfalli, jafnræðisreglu á þannhátt að sumir fái ekki greitt fyrir vinnu sem þeir inntu af hendi en hugsanlegafái aðrir greitt fyrir stundir sem þeir unnu ekki. Það fær laun fyrir unnarstundir, hvorki of né van. Frávikfrá þeirri meginreglu að sérhver fái greitt fyrir allt vinnuframlag sitt verðurþví í tilviki vaktavinnufólks ekki heldur réttlætt með tilvísun tiljafnræðisreglu. Einsog fyrir fólkið sem vinnur virka daga og á frí um helgar verður að reikna verkfallið,þann tíma sem vaktavinnufólk leggur niður störf, og laun fyrir unna vinnu útþannig að tillit sé tekið til þess vinnufyrirkomulags sem það starfar eftir.Störfin hafa verið unninn, vinnutímarnir inntir af hendi og fyrir það á aðgreiða laun. Þaðer óumdeilt að stefndi greiddi stefnendum ekki full laun fyrir vinnu þeirra íapríl, maí og júní 2015. Þegar þær reikna út þá fjárhæð, sem þær teljavangoldna, telja þær með forstjóragreiðslurnar, sem þeim voru greiddar ánsamþykkis stefnda. Vegna þess tímakaups, sem þær styðjast við þegar þær finnaút fjárhæðina sem upp á vantar, verður launakrafa þeirra heldur lægri en þærættu rétt á ef þær reiknuðu tímagjald sitt út frá réttum forsendum. Þærfjárhæðir sem stefnendur krefjast eru lægri en þær eiga með réttu tilkall til.Því verður fallist á dómkröfur þeirra eins og þær eru settar fram. Þareð fallist hefur verið á fjárkröfur stefnenda verður, með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnda til þess að greiða þeim málskostnað.Samkvæmt 2. mgr. 132. gr. laganna ber að dæma hverri fyrir sig málskostnað úrhendi hans. Þegar litið er til umfangs málsins þykir málflutningsþóknun hversstefnanda um sig, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðin250.000 krónur. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð Stefndi,íslenska ríkið, greiði Önnu JónínuEðvaldsdóttur, 161.734 kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, af 130.239 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí 2015, af 207.412 kr. fráþeim degi til 1. ágúst 2015 og af 161.734 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Stefndigreiði Björgu Pálsdóttur, 319.679 kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, af 142.810 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí 2015, af 270.754kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og af 319.679 kr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndigreiði Brynju Pálu Helgadóttur, 40.643 kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001, af 105.549 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí 2015, af108.046 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og af 40.643 kr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndigreiði Kristínu Svölu Jónsdóttur 73.369 kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001, af 17.672 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí 2015 og af73.369 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Stefndigreiði Sigrúnu Ingvarsdóttur 188.369 kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, af 93.533 kr. frá 1. júní 2015 til 1. júlí 2015, af160.890 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2015 og af 188.369 kr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndigreiði hverjum stefnanda um sig 250.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 326/2009
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Með matsbeiðni móttekinni í dóminum 26. maí 2009 beiddist matsbeiðandi, X, dómkvaðningar matsmanna skv. ákvæðum XIX. kafla laga nr. 80/2008. Fram kemur að matið varði hæstaréttarmálið nr. 78/2009: Ákæruvaldið gegn X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum þann dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenn. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands-eystra 16. desember 2008 var varnaraðili dæmdur í 6 mánaða fangelsi, skilorðbundið í tvö ár, fyrir brot gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa sett gúmmíbolta upp í leggöng stúlku og skilið hann þar eftir án vitneskju hennar með þeim afleiðingum að hún fékk bólgur og alvarlega sýkingu í leggöng. Samkvæmt 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga skal sá sæta allt að fjögurra ára fangelsi, sem í ábataskyni, af gáska eða á annan ófyrirleitinn hátt stofnar lífi eða heilsu annarra í augljósan háska. Eins og mál þetta liggur fyrir verður varnaraðila ekki meinað að afla læknisfræðilegs sönnunargagns um hvort lífi eða heilsu stúlkunnar hafi verið stofnað í augljósan háska, sbr. 1. mgr. 128. gr. laga nr. 88/2008. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja kunnáttumenn til að framkvæma mat samkvæmt beiðni varnaraðila. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenn samkvæmt matsbeiðni varnaraðila X.
|
Mál nr. 312/1999
|
Þjófnaður Eignaspjöll
|
R var ákærður og dæmdur fyrir að hafa, í félagi við aðra, brotist inn í fjölda sumarbústaða og stolið þaðan verðmætum, auk þess að hafa valdið eignaspjöllum. Var R dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða. Ákæruvaldið krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing verði að öllu leyti skilorðsbundin. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Vesturlands 26. maí 1999. Sýslumaðurinn í Borgarnesi gaf út ákæru í máli þessu 27. janúar 1999, og var málið höfðað með birtingu hennar á hendur ákærðu R 17. febrúar sl., ákærðu Á og M 8. febrúar og ákærða Ragnari Erni 19. febrúar. Málið var þingfest 23. febrúar og tekið til dóms 6. maí sl. að lokinni aðalmeðferð. Ákærð eru í máli þessu Á; Ragnar Örn Möller, kt. 190878-3929, Heiðarvegi 34 Vestmannaeyjum; R og M. Ákæruskjalið er í 5 hlutum auk bótakrafna, og er málið skv. því höfðað I. Gegn ákærðu Á, Ragnari Erni og R fyrir að hafa í maí 1998 brotist inn í eftirtalda 15 sumarbústaði í Borgarfirði, og stolið þaðan verðmætum sem hér greinir: A. Í Eyrarskógi, Hvalfjarðarstrandarhreppi: Bústað nr. 11; Anitech sjónvarpstæki, 30 lítra hitakút frá Rönning, veggklukku, slökkvitæki, tuskubrúðu, 2 sprellikörlum, hekluðu teppi og farsímasnúru og Altai straumbreytir. Bústað nr. 17; Samsung sjónvarpstæki, Sony myndbandstæki, Aiwa ferðatæki og fjórum myndbandsspólum. Bústað nr. 36; Evinrude utanborðsmótor, Sharp myndbandstæki, Pioneer geislaspilara, Bang og Olufsen kasettutæki, 2 hátölurum, hitablásara og 4 veiðistöngum, 4 veiðihjólum og þremur björgunarvestum. Bústað nr. 40; Simens sjónvarpstæki, Simens örbylgjuofni, Simens hitaofni, Simens brauðrist, 1 kopar veggplatta, 3 útiljósum í kassa og plast-skúffubakka ásamt hnífapörum. Bústað nr. 83; Indesit ísskáp, Ufesa grill/bakarofn, Hitaxhi sjónvarpstæki, handhekluðu teppi, Sony ferðageislaspilara með straumbreyti, handryksugu og gifshamri sem notaður var sem veggskraut. B. Í Indriðastaðalandi, Skorradalshreppi: Bústað nr. 22; Sony ferðahljómflutningstækjum, hægindastól, 15 myndböndum, slökkvitæki, körfuboltahring, gaseldavél, veiðistöng með hjóli og veiðikassa. Bústað nr. 36; 7 flöskum af áfengi, 1 kassa af bjór, rafmagnssög, Black og Dekker borvél, rafmagnsskrúfjárni, skrúfujárnasetti, rörtöng, skiptilykli, vasaljósi, sporjárni og þvottavél. Bústað nr. 43; Kolster sjónvarpstæki, Melissa örbyljuofni, hitamæli, 7 flöskum af áfengi. Bústað nr. 46; Roadstar sjónvarpstæki ásamt fjarstýringu, fluguveiðistöng ásamt veiðihjóli, sjónauka, skipsklukku og loftvog, koparstungumynd, steikarhnífapörum fyrir 12, eldhúsáhöldum í hnífaparakassa og grænni flíspeysu. C. Við Hátröð í Svarfhólsskógi, Hvalfjarðarstrandarhreppi: Bústað nr. 11; Panasonic myndbandstæki, 1 sjónauka, Sanyo útvarpstæki, handryksugu, blárri dúnúlpu, tveimur styttum, veggklukku, fýsibelg og útskornum aski. Bústað nr. 19; ITS sjónvarpstæki, Philips sambyggðu útvarps-, geisla-og kasettutæki, olíulampa, 10 geisladiskum, tveimur sængum og koddum, útskornum burstabæ úr tré, útskornum aski, útskornu horni úr tré, 2 baðsloppum, 2 kuldaúlpum, 2 gaskútum, Ecco strigaskóm, 2 messing skraut-skeifum og skrautdúkku. D. Við Hlíðartröð í Svarfhólsskógi, Hvalfjarðarstrandarhreppi, Bústað nr. 3; rokk, klukku, 1 stk. dálk, Panasonic myndbandstæki, Sharp sjónvarpstæki, uppstoppaðri gullönd, 2 sængum, 2 dúkkum, 2 útskornum kanínum úr tré, 2 stórum hermannahnífum í hulstrum, skrautflösku í standi, 15 flöskum af rauðvíni, 2 1 lítra flöskum Vodka og 2 CB talstöðvum. E.Við Löngutröð í Svarfhólsskógi, Hvalfjarðarstrandarhreppi: Bústað nr. 1; Sharp myndbandstæki, Moulinex brauðbökunarvél, Moulinex örbylgjuofn, Moulinex matvinnsluvél, Moulinex grillofn, JVC myndbandstökuvél í grárri tösku, sjónauka, ferðageislaspilara ásamt 2 litlum hátölurum, 14 áfengisflöskum, 2 bjórkössum, 5 rauðvínglösum, sex diskamottum, dúk og blómavasa. F. Við Ölver, Leirár- og Melahreppi: Bústað nr. 14; Philips sjónvarpstæki, handryksugu, Euroline mínútugrilli, borðdúk, og uxaskinni. Bústað nr. 15; Beko sjónvarpstæki, Sony ferðaútvarpstæki og olíuofni. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Gegn ákærðu Á og Ragnari Erni fyrir eignaspjöll með því að hafa við innbrot í sumarbústaði nr. 36 í Eyrarskógi, Hvalfjarðarstrandarhreppi, Borgarfirði, í maí 1998, gengið berserksgang meðal annars með hafnaboltakylfu og skemmt eftirtalda muni: Málningu á eldhúsi, kaffivél, olíulampa úr gleri, keramiklampa, sérsmíðaða gestabók, furskáp með glerhurð, lyklaskáp, keramiksafsteypu af Akranesvita, sykurkar og rjómakönnu, 12 manna kaffistell, 8 leirkaffikrúsir, kaffikönnu, 6 matardiska, 3 matarföt, smjörkúpull, könnu fyrir ávaxtasafa, hraðsuðuketil, 3 stórar glerkrukkur, Simens brauðrist, 8 vatnsglös, 5 desertskálar, 2 keramikskrúsir fyrir hveiti og sykur, 12 kristalsglös, 2 kertastjaka úr gleri, kertastjaka og blómavasa úr kopar, smíðajárnskertastjaka, borstofuskál, salt og piparstauka, þvegilsskaft, keramikblómavasa, playmobilhestvagn, helluborð, diskarekka úr furu, höggvið upp úr skáp, brotið 2 glerhurðir á eldhússkáp, brotið snældu/spólurokk, brotið útskorna litla fugla og beygt festingar rafmagnsþilofns Telst þetta varða við 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. III. [...] IV. [...] V. [...] Þess er krafist, að ákærðu verði dæmd til refsingar. Bótakröfur: Sjóvá Almennar hf., kt. 701288-1739, gera eftirtaldar kröfur: Að ákærðu Á, Ragnar Örn og R verði dæmd til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 328.421.- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga, af kr. 73.000.- frá 29. maí 1998 til 9. júlí s.á., af kr. 83.421.- frá þeim degi til 22. júlí s.á., af kr. 203.421.- frá þeim degi til 24. september s.á., af kr. 328.421.- frá þeim degi til greiðsludags. sbr. tilvik - I. F 1, - I. C 1, - I. E 1, - I. B 1-. Að ákærðu Á og Ragnar Örn verði dæmdir til að greiða bætur að fjárhæð kr. 213.800.- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga, frá 6.júlí 1998 til greiðsludags. sbr. tilvik II.-. Trygging hf., kt. 660269-3399, gerir eftirtalda kröfu: Að ákærðu Á, Ragnar Örn og R verði dæmd til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 128.800.- með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi, en síðan dráttarvöxtum samkævmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. sbr. tilvik I. D. 1-. Að ákærði Á verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 269.805.- með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi, en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. sbr. tilvik III. -. Um atvik máls. Í skýrslu sem Theodór Þórðarson varðstjóri hjá lögreglunni í Borgarnesi skrifar og dagsett er 20. maí 1998, segir að þá berist lögreglunni tilkynningar um innbrotsþjófnaði í sumarbústaði í Eyrarskógi og Svarfhólslandi í Svínadal í Borgarfirði. Daginn eftir og næstu daga komi síðan tilkynningar um innbrotsþjófnaði í sumarbústaði í landi Indriðastaða í Skorradal og síðar tvo bústaði í Ölveri undir Hafnarfjalli [svo], eða samtals 18 bústaði. Við rannsókn hafi komið í ljós að mest hafi verið stolið af sjónvarpstækjum, örbylgjuofnum, hljómtækjum og áfengi. Einnig hafi verið stolið töluverðu af borðbúnaði, skrautmunum, fatnaði og einu ilmvatnsglasi. Því hafi vaknað grunur um að einn innbrotsþjófanna væri kvenmaður. Þá segir í skýrslu varðstjórans að þriðjudaginn 26. maí hafi borist tilkynning frá Soffíu Sigurðardóttur á Neistastöðum í Villingaholtshreppi um að til hennar væri væntanleg R, ákærð í þessu máli. Hefði R hringt til hennar og sagt henni að hún kæmi með örbylgjuofn og sjónvarpstæki, sem vinkona hennar M á K og synir M hefðu stolið í innbrotum í sumarbústaði í Skorradal og víðar í Borgarfirði nýlega. Soffía hefði verið beðin að gefa sig fram við lögregluna á Selfossi, sem hún hefði gert samdægurs. Skýrsla sú sem Soffía Sigurðardóttir gaf fyrir lögreglunni á Selfossi 26. maí 1998, liggur frammi í málinu. Þar er haft eftir Soffíu að ákærða R hafi hringt til hennar að nóttu til „fyrir um það bil fjórum nóttum síðan og hafi hún talað um það að M og synir hennar tveir hafi brotist inn í marga sumarbústaði í Skorradal, Borgarfirði, og hún væri með mikið þýfi. Að sögn R hafi hún ekki tekið þátt í innbrotunum og M hafi látið sig hafa örbylgjuofn og sjónvarp.” Þá er og haft eftir Soffíu að R hafi sagt henni „að M hafi látið sig hafa tækin til þess að hún myndi ekki kjafta frá.” Ennfremur kemur fram í skýrslu Soffíu að ákærða R hafi beðið um að mega að koma að Neistastöðum til að láta renna af sér, og sagði Soffía að hún ætti við mikið áfengisvandamál að stríða. Hún hafi komið að Neistastöðum þennan dag, 26. maí. R hafi um það talað að M vinkona hennar hafi gefið henni notaðan örbylgjuofn og sjálf hafi hún keypt lítið sjónvarp. Lögreglan lagði hald á örbylgjuofn þennan og sjónvarpstæki. Í framhaldi af þessu tók lögreglan á Selfossi skýrslu af ákærðu R 28. maí, en síðar var hún yfirheyrð af lögreglunni í Borgarnesi. Sjá hér síðar. Hinn 27. maí gerði lögreglan í Borgarnesi húsleit á K. Þar voru þá heimilisföst ákærðu M og Á sonur hennar. Ákærði Ragnar Örn hafði þá og dvalist þar um hríð, og ákærða R hafði verið þar með annan fótinn, en hinn hjá vini sínum Pétri Júlíussyni í Borgarnesi. Við húsleitina fannst mikið af þýfi úr sumarbústöðum sem brotist hafði verið inn í. Fannst það í stofu og eldhúsi og víðar í íbúð, en mikið af því var í bílskúr og á háalofti yfir íbúð. Í framhaldi af húsleitinni var ákærða M handtekin og af henni tekin lögregluskýrsla sama dag og svo aftur síðar. Ákærðu Á og Ragnar Örn voru handteknir í Reykjavík sama dag og þar teknar af þeim stuttar skýrslur, en síðar voru þeir yfirheyrðir af lögreglunni í Borgarnesi. Frá lögregluskýrslum verður greint hér á eftir. Um I. hluta ákæru. Í þinghaldi í máli þessu 9. mars 1999 gerði ákærði Ragnar Örn grein fyrir afstöðu sinni til I. hluta ákæru, og ákærði Á var í þinghaldi 30. apríl sl. inntur eftir afstöðu sinni til þess ákæruhluta. Þessir tveir ákærðu játaðu þá öll brot sín samkv. þessum hluta ákæru, undir liðum A, B, C, D, E og F, en þeir könnuðust þó ekki við að hafa stolið öllum þeim munum sem í þessum liðum eru upp taldir. Verða hér upp taldir þeir munir sem þeir könnuðust ekki við að hafa stolið, en taldir eru upp í ákæru: Liður I A: Hvorugur ákærðu, Á eða Ragnar Örn, kannaðist við að hafa stolið björgunarvestum úr bústað nr. 36, sem nefnd eru í ákæru. Liður I B: Hvorugur ákærðu kannaðist við að hafa stolið hægindastól úr bústað nr. 22, eða rafmagnssög og Black og Decker borvél og rafmagnsskrúfjárni úr bústað nr. 36 og ennfremur ekki grænni flíspeysu úr bústað nr. 46. Liður I C: Hvorugur ákærðu kannaðist við að hafa stolið útskornum aski úr bústað nr. 11 eða tveimur kúldaúlpum og Ecco strigaskóm úr bústað nr. 19. Liður I D: Báðir ákærðu, Á og Ragnar Örn, játuðu afdráttarlaust brot sín skv. þessum lið. Liður I E: Hvorugur ákærðu kannaðist við að hafa stolið Moulinex matvinnsluvél eða JVC myndbandstökuvél. Liður I F: Báðir ákærðu játuðu afdráttarlaust brot sín skv. þessum lið. Með játningum sínum eru ákærðu Á og Ragnar Örn sannir að sök um öll brot sem lýst er í I. hluta ákæru. Játningar þeirra fá stuðning af öðrum gögnum máls. Ekki er þó sannað að þeir hafi stolið þeim hlutum sem þeir hafa fyrir dómi undan dregið, sbr. greinargerð um framburð þeirra fyrir dómi hér að framan. Brot þeirra varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo sem talið er í ákæru. Um meintan þátt ákærðu R í innbrotunum. [...] Um II. hluta ákæru. Á dómþing 9. mars 1999 tjáði ákærði Ragnar Örn sig um þennan hluta ákæru. Hann kannaðist við að hafa skemmt einhverja muni í sumarbústað nr. 36, en hann kannaðist ekki við að hafa gengið berserksgang og ekki að hafa notað hafnaboltakylfu til að skemma muni. Hann sagðist ekki kannast við að skemmdirnar hefðu verið svo miklar sem í ákæru greinir. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð sagði ákærði Ragnar Örn að þeir hefðu verið tveir, hann og meðákærði Á, við skemmdarverkið. Hann ítrekaði að hann kannaðist ekki við að hafa notað barefli, en sagði þó að sig gæti misminnt; hann hefði verið búinn að drekka um kvöldið. Skemmdirnar hefðu verið þannig unnar að rótað hefði verið niður út hillum og munum hent til og frá, „húsgögnum og svona”. Tilgangurinn hefði verið að skemma. Í lögregluskýrslu sem tekin var af ákærða Ragnari Erni 28. maí 1998 kvaðst hann ekki vita hver hefði unnið skemmdirnar. Í skýrslu sem ákærði Á gaf fyrir lögreglu 28. maí 1998 er þetta haft eftir honum: „Það var Ragnar sem braut mest en ég braut líka en mun minna en hann. Ragnar notaði hafnaboltakylfu sem hann var með til að brjóta í bústaðnum en ég nota ekki kylfuna, heldur rótaði ég niður úr hillum með höndunum.” Á dómþingi 30. apríl sl. var ákærði Á inntur eftir afstöðu sinni til ákæru. Eftir honum var bókað um II. hlut hennar: „Ákærði kveðst kannast við að hafa skemmt muni í bústað nr. 36, einhverja diska og glerdót. Hann telur að munirnir hafi ekki verið svo margir sem í þessum ákæruhluta segir. Hann kveðst ekki hafa notað hafnabotlakylfu til að skemma hlutina og ekkert annað verkfæri.” Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins sagði ákærði Á að hann og meðákærði Ragnar Örn hefðu verið saman í skemmdarverkunum. Þeir hefðu ekki notað barefli, ekki væri rétt haft eftir sér í lögregluskýrslu um það. Hann var spurður hvernig þeir hefðu staðið að skemmdarverkunum. Svar: „Við hentum diskum í gólfið og svoleiðis. Ég man ekki alveg hvernig þetta var bara svona glerdót.” Í lögregluskýrslu sem Theodór Þórðarson varðstjóri ritar og tímasett er 21. maí 1998 kl. 15:45, segir að þá hafi verið tilkynnt um innbrot í sumarbústað nr. 36 í Eyrarskógi í Svínadal. Varðstjórinn hafi farið á vettvang ásamt „ÁS lögreglum. H358”, þ.e. Ámunda Sigurðssyni héraðslögreglumanni. Aðstæðum er svo lýst: „Aðferð: Brotin rúða 100x69 sm í hurð á vesturhlið bústaðarins og farið þar inn. Allt var á tjá og tundri í bústaðnum. Rótað hafði verið niður úr hillum og sumar þeirra brotnar. Í bústaðnum fannst brot úr hafnaboltakylfu sem hafði sjáanlega verið notuð við að brjóta og bramla ýmislegt í bústaðnum.” Síðar segir: „Tjón: Mikið tjón varð á ýmsum innanstokksmunum, sérstaklega ýmsum skrautmunum svo og útskorinni dagbók. Sjá nánar meðfylgjandi gögn.” Í skjölum sem fylgja lögregluskýrslunni er skrá yfir muni, en í yfirskrift hennar segir að um sé að ræða „sundurliðun á skemmdum munum eða stolnum munum og upplýsingar vegna útreiknings bóta.” Þar eru fyrst upp taldir stolnir munir, en síðan skemmdir, og undir skemmdum munum 38 upptalningarliðir sem virðast vera hinir sömu og í ákæru. Theodór Þórðarson lögregluvarðstjóri bar vitni fyrir dómi. Hann sagði um aðkomuna í bústað nr. 36, að þar hefðu verið unnin „stórfelld skemmdarverk”. „Þegar maður horfir yfir bústaðinn, þá er hann, eins og maður segir, rústaður.” Vitnið sagði að runnið hefði æði á þann eða þá sem þarna voru að verki. Það hefði verið gert í að eyðileggja. Farið hefði verið upp í svefnloft sem þarna væri og ýmsum munum rutt þar fram af, sem hefðu brotnað eða eyðilagst í gólfinu. „Síðan fundum við brot úr trékylfu, sem okkur fannst líklegt að hefði verið notuð til að berja á ýmsu, og för eftir hana voru víða um húsið, m.a. á hurðarkörmum . . . Hún hafði klofnað við þetta og það var hluti af henni sem fannst þarna. Eftirminnilegt er að þarna voru antik-munir ég man eftir gömlum spunarokk, sem hafði verið eyðilagður beinlínis.” Vitnið sagði að útskorin gestabók hefði verið eyðilögð, barin í sundur. Glerhurðir í skáp hefðu verið brotnar. Einhver hefði „lagt sig eftir að brjóta með þessari kylfu líklegast - ýmsa smá skrautmuni.” Vitnið var spurt hvort það hefði sést á brotum kylfunnar að hún hefði nýlega brotnað. Svar: „Já, mér fannst að það væri mjög líklegt.” Ámundi Sigurðsson héraðslögreglumaður bar vitni fyrir dómi. Hann sagði að bústaður nr. 36 hefði verið „gjörsamlega í rúst að innan”. Það hefði verið „líkast því að orðið hefði sprenging þarna inni”. Þarna hefðu verið brotnir ýmsir „smáhlutir, sérstaklega hlutir sem manni finnast ómetanlegir”. Gengið hefði verið þannig til verks, að því að sér hefði fundist, að leitað hefði verið eftir slíkum munum, eins og styttum, gestabók og glerhurðum. Vitnið sagði að þeir lögreglumenn hefðu séð þarna brot úr hafnabotlakylfu. Ekki hefði verið annað að sjá en menn hefðu lagt sig eftir að eyðileggja. Með játningum ákærðu, Á og Ragnars Arnar, er sannað að þeir unnu í sameiningu skemmdarverk á munum í húshlutum í sumarbústað nr. 36 í Eyrarskógi Hvalfjarðarstrandarhreppi. Með lögregluskýrslu Thodórs Þórðarsonar varðstjóra og greinargóðu vætti hans fyrir dómi, sem styðst við framburð ákærða Á fyrir lögreglu og fær einnig stuðning í vætti Ámunda Sigurðssonar héraðslögreglumanns fyrir dómi, er sannað að við skemmdarverkin var notuð hafnaboltakylfa. Dómari metur svo lögregluskýrslu um skemmdirnar og meðfylgjandi gögn og vætti lögreglumannanna tveggja sem fóru á vettvang, að eignaspjöll þau sem ákærðu unnu, verði að teljast stórfelld, og varðar brot þeirra við 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo sem talið er í ákæru. Um III. hluta ákæru. [...] Um IV. hluta ákæru. [...] Um V. hluta ákæru. [...] Refsingar. Ákærðu Á og Ragnar Örn Möller eru sakfelldir fyrir mörg þjófnaðarbrot. Á einni nóttu brutust þeir í sameiningu inn í fjölda sumarbústaða af mikilli einbeitni og höfðu á brott með sér fjölmarga verðmæta muni. Varðar brot þeirra við 2. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga. Þeir eru einnig sakfelldir fyrir stórfelld eignaspjöll, ákærði Á reyndar bæði fyrir brot á 1. og 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Refsingu þessara ákærðu ber að tiltaka með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. [...] Ákærði Ragnar Örn Möller var hátt á 20. aldursári þegar hann framdi brotin. Hann hefur skv. sakavottorði einu sinni hlotið refsingu; hinn 9. september 1996 gekkst hann undir viðurlagaákvörðun fyrir dómi vegna brots á 219. gr. almennra hegningarlaga og nokkrum ákvæðum umferðarlaga. Dómara þykir refsing hans hæfilega ákveðin 6 mánaða fangelsi, en rétt þykir honum að fullnustu þriggja mánaða þeirrar refsingar verði frestað, og falli sá hluti refsingarannnar niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. nánar í dómsorði. [...] Um skaðabótakröfur. Verjendur allra ákærðu hafa krafist þess að skaðabótakröfum Sjóvá-Almennra hf. og Tryggingar hf. verði vísað frá dómi. Bótakrefjendum var tilkynnt um þingfestingu máls þessa og einnig um aðalmeðferð þess. Af þeirra hálfu hefur ekki verið sótt þing og kröfur þeirra ekki skýrðar. Bótakröfurnar eru margþættar, og telur dómari að um þær verði ekki dæmt, nema að undangengum málflutningi. Samkvæmt 5. mgr. 172. gr. laga nr. 1971991 ber að vísa kröfum þessum frá dómi. Málskostnaður. Rétt þykir dómara með vísan til 3. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 að öll fjögur ákærðu greiði óskipt allan sakarkostnað annan en málsvarnarlaun verjenda, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Ákærðu Á, Ragnar Örn og M verða dæmd til að greiða óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem skulu vera kr. 110.000 auk virðisaukaskatts. Ákærða R verður dæmd til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hrl., sem skulu vera kr. 80.000 auk virðisaukaskatts. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: [...] Ákærði Ragnar Örn Möller sæti 6 mánaða fangelsi. Fullnustu þriggja mánaða þeirrar refsingar skal fresta, og falli sá hluti refsingarinnar niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. [...] Skaðabótakröfum Sjóvá Almennra hf. og Tryggingar hf. á hendur ákærðu Á, Ragnari Erni og R er vísað frá dómi. Ákærðu Á, Ragnar Örn, M og R greiði óskipt allan annan sakarkostnað en málsvarnarlaun verjenda. Ákærðu Á, Ragnar Örn og M greiði óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., kr. 110.000 auk virðisaukaskatts. [...]
|
Mál nr. 521/2006
|
Kærumál Trygging Farbann Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
|
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. sömu laga, en í þess stað var honum gert að setja tryggingu samkvæmt 109. gr. laganna fyrir því að hann mætti til skýrslugjafar hjá lögreglu innan þess tíma sem farbanninu var ætlað að gilda .
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2006, þar sem varnaraðila var bönnuð brottför af landinu allt til miðvikudagsins 11. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt farbanni frá 20. ágúst 2006 en Hæstiréttur hefur staðfest úrskurði héraðsdóms þessa efnis með dómum 11. september í málinu nr. 486/2006, 25. september í málinu nr. 507/2006 og 3. október 2006 í málinu nr. 515/2006. Í öllum þessum málum var farbanni markaður tími í samræmi við kröfur sóknaraðila. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 486/2006 sagði að ráða mætti af gögnum málsins að sá tími sem farbanni væri markaður í hinum kærða úrskurði myndi duga til að ljúka rannsókn og taka ákvörðun um saksókn yrði sú raunin en samkvæmt honum var varnaraðila bönnuð brottför af landinu til 21. september 2006. Í greinargerð sóknaraðila í héraði, sem vísað var til í greinargerð hans fyrir Hæstarétti í málinu nr. 507/2006, kom fram að rannsókn málsins væri á lokastigi og að það yrði „afhent saksóknara á allra næstu dögum“ til ákvörðunar um saksókn. Var niðurstaða Hæstaréttar í því máli meðal annars rökstudd með því að rannsóknargögn lægju þá fyrir, sem aflað hefði verið eftir að dómur réttarins í málinu nr. 486/2006 gekk, og yrði að ætla sóknaraðila hæfilegan tíma til að vinna úr þeim, ljúka rannsókn sinni og taka ákvörðun um hvort ákært yrði. Í málinu nr. 515/2006 krafðist sóknaraðili framlengingar á farbanni varnaraðila allt til 4. október 2006. Í greinargerð hans fyrir héraðsdómi kom fram að ákæra yrði gefin út á hendur varnaraðila áður en farbann það, sem krafan laut að, rynni út og að stefnt yrði að þingfestingu málsins innan sömu tímamarka. Í forsendum úrskurðar héraðsdóms var sérstaklega vísað til þessarar yfirlýsingar sóknaraðila og fallist á kröfu hans. Í tilefni af kæru varnaraðila á úrskurðinum til Hæstaréttar vísaði sóknaraðili til greinargerðar sinnar fyrir héraðsdómi og forsendna úrskurðarins. Staðfesti Hæstiréttur úrskurðinn með vísan til forsendna hans. Samkvæmt þessu hefur í framangreindum dómum Hæstaréttar verið fallist á áframhaldandi farbann með vísan til yfirlýsinga sóknaraðila um að rannsókn málsins væri að ljúka og nú síðast á grundvelli upplýsinga um að ákæra yrði gefin út fyrir 4. október 2006. Þetta hefur ekki gengið eftir. Nú leitar sóknaraðili enn á ný eftir framlengingu farbanns yfir varnaraðila svo unnt verði að ljúka rannsókn málsins. Farbann er til þess fallið að skerða mikilvæg réttindi þess sem því sætir og kallar á að rannsókn máls sé hraðað eftir föngum meðan á því stendur. Af gögnum málsins má ráða að varnaraðili sé ekki lengur grunaður um brot gegn lögum nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Beinist rannsókn nú einungis að meintu broti á höfundalögum nr. 73/1972. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að hann hafi margítrekað lýst því yfir að hann sé reiðubúinn til að leggja fram tryggingu fyrir nærveru sinni en hann gerði varakröfu þessa efnis fyrir Hæstarétti í málinu nr. 486/2006. Samkvæmt 109. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari ákveðið að í staðinn fyrir að sakborningur sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 103. gr. laganna fái hann að halda frelsi sínu gegn því að hann setji tryggingu. Þessi heimild nær einnig til tilvika þar sem til greina kemur að sakborningur sæti farbanni samkvæmt 110. gr. sömu laga. Ætla verður að rannsókn málsins sé nú á lokastigi þótt ákvörðun um ákæru hafi ekki enn verið tekin að því er alla rannsóknarþætti málsins varðar, eins og sóknaraðili hefur þó ítrekað sagt að gerast myndi. Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki fallist á að varnaraðili þurfi að sæta áfram farbanni. Eins og mál þetta liggur fyrir verður honum þess í stað gert að setja tryggingu fyrir því að hann mæti til skýrslugjafar hjá lögreglu innan þess tíma sem farbanninu var ætlað að gilda samkvæmt hinum kærða úrskurði. Honum verður þó bönnuð brottför af landinu í samræmi við 110. gr. laga nr. 19/1991 allt þar til slík trygging, sem í dómsorði greinir, hefur verið sett innan framangreindra tímamarka. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, X, skal setja tryggingu að fjárhæð 4.000.000 krónur fyrir því að hann mæti hjá lögreglu samkvæmt boðun vegna rannsóknar málsins fram til miðvikudagsins 11. október 2006 klukkan 16. Þangað til tryggingin er sett er honum bönnuð brottför af landinu. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess, með vísan til 110 gr. laga nr. 19, 1991, um meðferð opinberra mála, og b-liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga, að X, [kt.], verði bönnuð brottför af landinu allt til miðvikudagsins 11. október nk. kl. 16:00. Í greinargerð ríkislögreglustjóra kemur fram að efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra hafi nú til rannsóknar meint brot kærða á höfundalögum nr. 73, 1972. Í þágu rannsóknar málsins hafi kærði sætt farbanni frá 20. ágúst sl., sem hafi svo verið framlengt með úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst, 7., 21. og 29. september sl., en hinir þrír síðastnefndu voru staðfestir með dómum Hæstaréttar Íslands nr. 486/2006, 507/2006 og 515/2006, til dagsins í dag kl. 16:00. Um málsatvik vísast til krafna efnahagsbrotadeildar um leit og handtöku þann 10. ágúst sl. og um farbann þann 20. og 28. ágúst og 7. og 21. september, svo og úrskurða héraðsdóms af því tilefni. Kærða sé gefið að sök að hafa afritað í heimildarleysi, af netþjóni kæranda, Y ehf., á 250 gígabæta færanlega gagnageymslu (harðan disk) u.þ.b. 60.000 skrár, sem hver um sig hefur að geyma umtalsvert safn upplýsinga og eru jafnframt afrakstur verulegrar fjárfestingar félagsins. Af hálfu kæranda sé því haldið fram að umræddar skrár innihaldi verðmætustu rannsóknar- og viðskiptaleyndarmál fyrirtækisins. Eins og fram kom í farbannskröfu ríkislögreglustjóra, dags. 29. september sl., hafi verið ákveðið að takmarka rannsókn málsins við afritun 28 skráa. Tekist hafi að ljúka rannsókn er lýtur að 9 skrám og liggur fyrir ákvörðun saksóknara um að höfða opinbert mál á hendur kærða vegna þeirra. Ákveðið hafi verið að bíða með útgáfu ákæru uns rannsókn vegna þeirra 19 skrá sem eftir standa lýkur. Megi búast við að rannsókn vegna þeirra ljúki nú í vikulok og verður þá strax í kjölfarið tekin ákvöðrun um saksókn. Í framangreindum dómum Hæstaréttar sé því slegið föstu að skilyrðum fyrir farbanni, í tilviki kærða, væri fullnægt, sbr. 110. gr., sbr. b. lið 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991. Ekkert hafi komið fram í málinu nú sem hnekkt geti því mati. Sú hætta, að kærði muni reyna að komast úr landi og þannig undan málsókn, sé enn jafn mikil og þegar ofangreindir dómar gengu. Með vísan til þess sem að framan sé rakið sé þess krafist að dómari leggi fyrir kærða að halda sig á Íslandi allt til miðvikudagsins 11. október nk. kl. 16:00. Kærði er og hefur verið grunaður um brot gegn höfundarlögum nr. 73/1972. Brot gegn þessum lögum geta varðað fangelsisrefsingu. Hins vegar beinist rannsókn málsins ekki lengur gegn broti á lögum nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Kærði hefur sætt farbanni frá 20. ágúst sl. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 515/2006 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur um að kærði skyldi sæta farbanni til dagsins í dag kl. 16:00. Í kröfu þeirri sem að nú liggur fyrir réttinum kemur fram að lokið sé rannsókn á 9 af þeim 28 skrám sem verið hafa til rannsóknar. Enn fremur kemur fram að ákveðið hafi verið að höfða opinbert mál vegna þeirra. Þá kom fram við meðferð málsins hér fyrir dómi að varnaraðili hafi verið í skýrslutöku í allan dag. Þeirri skýrslutöku muni ljúka ekki seinna en á föstudag, en skýrslutakan beinist að meðferð þeirra 19 skráa sem eftir standi. Í beinu framhaldi verði tekin ákvörðun um hvort einnig verði höfðað opinbert mál vegna þeirra skráa. Samkvæmt þessu liggur fyrir að rannsókn málsins verði lokið í þessari viku og að ákæra verður gefin út á næstu dögum. Kærði, sem er erlendur ríkisborgari, er undir rökstuddum grun um að hafa framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Þykir áfram vera hætta á því að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málssókn. Er skilyrðum 110. gr., sbr. b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 fyrir því að kærði sæti farbanni fullnægt. Er krafa ríkislögreglustjóra því tekin til greina. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærða, X, [kt.], er bönnuð brottför af landinu allt til miðvikudagsins 11. október nk. kl. 16:00.
|
Mál nr. 321/2004
|
Vátryggingarsamningur Skip
|
L krafði V um bætur samkvæmt vátryggingasamningi aðila þegar bátur í hans eigu sökk. Tekið var fram að engar ótvíræðar skýringar lægju fyrir í málinu um orsakir þess að báturinn sökk. Væri sú skýring lögð til grundvallar að svokölluð lensidæla hefði ekki starfað með eðlilegum hætti væri ljóst að tjóninu hefði mátt afstýra með viðhlítandi reglubundnu eftirliti með bátnum og þessum búnaði. Talið var að eins og málið lægi fyrir yrði L að bera hallann af skorti á sönnun um orsakir þess að báturinn sökk og óvissu hvort vanræksla hans við eftirlit með bátnum hefði þýðingu í því sambandi. Var V því sýknað af kröfum L.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lárus Hinriksson, greiði stefnda, Verði vátryggingafélagi hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2004. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 22. nóvember 2003 og dómtekið 20. apríl sl. Stefnandi er Lárus Hinriksson, Gránufélagsgötu 31, Akureyri. Stefndi er Vörður Vátryggingafélag hf., Skipagötu 9, Akureyri. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. nóvember 2002 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar. I. Sumarið 2002 keypti stefnandi mb. Ólaf GK-33 sem er 36 tonna timburbátur smíðaður árið 1945, en bátnum hafði verið lagt og hann afskráður. Tilgangur stefnanda með kaupunum var að gera bátinn upp, hafa hann við bryggju og nota hann undir listagallerí og menningartengda ferðaþjónustu. Samkvæmt skýrslu stefnanda fyrir dómi svo og skýrslum vitnanna Úlfars Eysteinssonar, Jóns Hafþórs Þórissonar og Elíasar Hákonarsonar voru nánari tildrög kaupanna þau að nefndur Elías hafði milligöngu um að finna hentugan bát fyrir stefnanda, en nefndur Elías rekur Borgarbílasöluna ehf. Eftir skoðun Elíasar á bátnum, sem lá í Fossvogi, keypti hann bátinn af Úlfari fyrir 500.000 krónur, en engin skrifleg gögn liggja fyrir í málinu um þau viðskipti. Með kaupsamningi 11. júní 2002 seldi Borgarbílasalan ehf., fyrirtæki Elíasar, stefnanda bátinn fyrir 2.000.000 krónur sem greiddar voru með inneign stefnanda á viðskiptaneti Interact Barter Exchange. Í málinu liggur fyrir afsal dagsett 12. maí 2002, þar sem nefndur Úlfar afsalar stefnanda bátnum fyrir 1.000 krónur. Fyrir dómi skýrðu nefndir Elías og Úlfar þetta skjal svo að samkomulag hefði verið um að Úlfar afsalaði stefnanda bátnum. Hefði fjárhæð verið höfð til málamynda til þess að minnka kostnað við skráningu og þinglýsingu bátsins, ef til hennar kæmi síðar. Í aðilaskýrslu sinni kvað stefnandi umrætt skjal hafa verið til málamynda en gat engar skýringar gefið á því hver raunverulegur tilgangur þess átti að vera. Þann 29. ágúst 2002 vátryggði stefnandi bátinn hjá stefnda. Samkvæmt vátryggingarskírteini var vátryggingarfjárhæð 2.500.000 krónur og skyldi tryggingin gilda til 31. desember sama árs. Í skírteininu er vísað til almennra vátryggingarskilmála fyrir lögmælta húftryggingu fiskiskipa sem nánar ræðir síðar. Í athugasemd við vátryggingarskírteinið í tölvukerfi stefnda segir orðrétt eftirfarandi: „Tryggt skv beiðni Lárusar. er að gera bátinn upp og er alltaf höfn eó“. Samkvæmt skýrslu stefnanda fyrir dómi skýrði hann starfsmanni stefnda, Eggerti Óskarssyni, frá því að báturinn lægi við festar á hafnarsvæði Kópavogshafnar auk þess að greina almennt frá ástandi bátsins. Samkvæmt skýrslu nefnds Eggerts upplýsti stefnandi um að báturinn væri gamall og ekki væri ætlunin að nota hann til róðra. Að hans sögn lá fyrir að ekkert mat væri til um verðmæti bátsins og hafi því vátryggingarfjárhæð verið samkomulagsatriði. Eggert gat ekki fullyrt um hvort hann hafi vitað um þá fyrirætlun stefnanda að flytja bátinn sjóleiðina til Akureyrar. Að sögn Eggerts skildi hann stefnanda þannig að báturinn væri bundinn við bryggju enda þótt hann gæti ekki fullyrt að stefnandi hefði tekið svo til orða. Stefnandi hugðist láta draga bátinn til hafnar á Akureyri, eins og áður greinir, og hafði rætt við menn í því skyni. Áður en til þess kæmi að báturinn yrði dregin til Akureyrar sökk hann 7. október 2002, þar sem hann lá við festar í Fossvogi innan hafnarsvæðis Kópavogshafnar. Samkvæmt lögregluskýrslu um tjónsatburðinn hafði hafnarvörður ekki tekið eftir neinu óeðlilegu varðandi bátinn. Björgunarsveitarmenn sem fóru að bátnum tilkynntu um að hurð inni í stýrishúsi væri opin, tvær rúður í stýrishúsi brotnar, mannop á lestarlúgu opið sem og hurð niður í lúkar. Á þaki bátsins var sólarrafhlaða og að sögn björgunarsveitarmanna lá hún á hvolfi og var til lítils gagns. Þá virtist björgunarsveitarmönnum sem klippt hefði verið á rafmagnsþræði í plúspól rafgeymis. Í skýrslunni segir að lokum að talið hafi verið líklegt að lensidæla hafi hætt að virka og sjór því safnast fyrir í bátnum og hann að lokum sokkið. Þó hafi ekki komið fram í framburði manna fyrir lögreglu að báturinn hafi verið siginn áður en hann sökk. Samkvæmt vottorði Könnunar ehf. 13. desember 2002 var veður gott þegar báturinn sökk og sé ekki hægt að kenna því um. Einna líklegast sé að lensibúnaður hafi hætt að virka, sjór hafi safnast fyrir í bátnum og hann byrjað að síga. Ekki sé ósennilegt að báturinn hafi verið orðinn gisinn fyrir ofan sjólínu og hafi sjór tekið að streyma inn í hann þegar hann byrjaði að síga. Samkvæmt því sem fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dómi hafði Gunnar Guðmundsson eftirlit með bátnum fyrir stefnanda. Gunnar hafði hins vegar ekki yfir báti að ráða og takmarkaðist eftirlit hans við sjóneftirlit. Samkvæmt skýrslu nefnds Gunnars fyrir dómi bað hann Þorstein Garðarsson um að líta til með bátnum, en Þorsteinn réð yfir báti í Kópavogshöfn. Samkvæmt skýrslu nefnds Þorsteins fyrir dómi fór hann einu sinni um borð í bátinn og sýndist honum þá allt vera með felldu, meðal annars að ekki væri sérstaklega mikið kjölvatn í bátnum. Nefndur Þorsteinn tók þó fram að hann hefði ekki nauðsynlega kunnáttu til þess að meta hvort lensibúnaður starfaði með eðlilegum hætti. Sömu upplýsingar um ástand bátsins komu einnig fram í skýrslu Arnars Jenssonar sem fór um borð í bátinn þremur eða fjórum vikum áður en hann sökk. Stefnandi krafði stefnda um vátryggingabætur í kjölfar þess að mb. Ólafur GK-33 sökk. Stefndi hafnaði því að bera ábyrgð á tjóni stefnanda með bréfi 9. október 2002. Stefndi kærði stefnanda til lögreglu fyrir ætluð fjársvik 17. desember 2002. Með bréfi sýslumannsins á Akureyri 1. júlí 2003 var stefnda tilkynnt að ákveðið hefði verið að aðhafast ekki í málinu, þar sem rannsóknargögn væru ekki nægileg eða líkleg til að ná fram sakfellingu. Stefndi vísaði málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum 18. ágúst 2003. Samkvæmt áliti nefndarinnar 9. september 2003 var tjónið ekki bótaskylt samkvæmt 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, þar sem ekki voru gefnar réttar upplýsingar við tryggingu bátsins. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og Óli Þór Ástvaldsson, framkvæmdastjóri stefnda, aðilaskýrslur. Þá gáfu skýrslu sem vitni Úlfar Eysteinsson, Jón Hafþór Þórisson, Eggert Þór Óskarsson, Gunnar Guðmundsson, Arnar Jensson og Þorsteinn Garðarsson. Ekki er ástæða til að gera grein fyrir efni þessara skýrslna frekar en þegar hefur verið gert hér að framan. II. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafi gert gildan vátryggingarsamning við stefnda. Hann hafi gefið upp réttar upplýsingar við samningsgerðina um staðsetningu og ástand bátsins, meðal annars þær að skipið var ekki haffært. Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að báturinn hafi verið innan hafnarsvæðis Kópavogshafnar og þannig „í höfn“ samkvæmt almennri málvenju, en það feli ekki nauðsynlega í sér að báturinn sé bundinn við bryggju. Stefnandi hafi talið verðmæti bátsins 2.500.000 krónur og hafi stefndi sætt sig við það mat, sbr. 75. gr. laga nr. 20/1954. Stefnandi mótmælir því að hann hafi ekki gætt eftirlitsskyldu sinnar gagnvart bátnum, sbr. 51. gr. laga nr. 20/1954. Skilja verður greinargerð stefnda þannig að hann reisi varnir sínar annars vegar á því að stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar við gerð vátryggingarsamningsins, sbr. 6. gr. laga nr. 20/1954, en hins vegar hafi hann brugðist varúðarskyldu sinni samkvæmt 51. gr. sömu laga. Hvað varðar fyrra atriðið vísar stefndi til þess að stefnandi hafi gefið þær upplýsingar að hann væri að gera bátinn upp og hann væri alltaf í höfn. Hið rétta hafi hins vegar verið að hann lá við ból í Fossvogi. Auk þess hafi stefnandi vanrækt að upplýsa um að báturinn væri vélarlaus og hefði verið afskráður af Siglingastofnun átta árum áður. Stefndi gefur í skyn að stefnandi hafi útbúið kaupsamning dagsettan 11. júní 2002 eftir tjónsatburðinn, en raunverulegt kaupverð hafi verið 1.000 krónur, sbr. afsal Úlfars Eysteinssonar 12. maí sama árs. Hvað varðar varúðarskyldu stefnanda vísar stefndi til þess sem fram er komið í málinu um eftirlit með bátnum sem hann telur hafa verið ófullnægjandi. III. Samkvæmt yfirliti yfir reikning stefnanda frá fyrirtækinu Interact Barter Exchange dagsett 30. júní 2002 flutti stefnandi inneign að fjárhæð 2.000.000 krónur til Borgarbílasölunnar ehf. 11. sama mánaðar. Er þetta í samræmi við framburð stefnanda sjálfs og vitna fyrir dómi um að Elías Hákonarson, eigandi Borgarbílasölunnar ehf., hafi keypt mb. Ólaf GK-33 og síðan selt stefnanda hann fyrir 2.000.000 króna með kaupsamningi 11. júní 2002. Samkvæmt þessu telst sannað að stefnandi hafi keypt umræddan bát á 2.000.000 króna í júní 2002 og talið verðmæti hans svara til að minnsta kosti þeirrar fjárhæðar þegar hann óskaði eftir því við stefnda að hann vátryggði bátinn í ágúst 2002. Þegar stefnandi óskaði eftir kaupum á vátryggingu fyrir mb. Ólaf GK-33 í ágúst 2002 var ekki fyrir hendi mat eða skoðun á bátnum með tilliti til vátryggingarverðs hans, sbr. 3. gr. vátryggingarskilmála stefnda fyrir dekkaða báta undir 100,49 brl. Eins og áður segir er vátryggingarfjárhæð bátsins tilgreind 2.500.000 krónur í vátryggingarskírteini og liggur ekki fyrir að af hálfu stefnda hafi verið gerður sérstakur fyrirvari um að þetta verð tæki mið af mati eða skoðun virðingarmanna. Með hliðsjón af kaupverði bátsins er það álit dómara að það vátryggingarverð sem aðilum samdist um með framangreindum hætti hafi ekki verið hærra en svo að eðlilegt hafi verið að telja það vátryggingaverð bátsins. Er umrædd verðákvörðun því skuldbindandi fyrir stefnda samkvæmt 2. mgr. 75. gr. laga nr. 20/1954. Í málinu liggur fyrir að þegar stefnandi óskaði eftir því að stefndi vátryggði mb. Ólaf GK-33 gaf hann meðal annars þær upplýsingar að hann væri að gera bátinn upp og yrði báturinn alltaf í höfn. Jafnframt liggur fyrir að á þessum tíma lá mb. Ólafur GK-33 við stjóra á hafnarsvæði Kópavogshafnar í Fossvogi. Í mæltu máli þýðir orðið „höfn“ tiltekið svæði á sjó, og raunar einnig landi, þar sem skip og bátar leggjast, eftir atvikum til lestunar og losunar, sbr. til hliðsjónar orðskýringu í 3. gr. hafnarlaga nr. 61/2003. Ekki verður fallist á þann skilning stefnda að með orðalaginu „í höfn“ felist nauðsynlega að bátur sé bundinn við bryggju eða viðlegukant. Er því ekki fram komið í málinu að stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar eða leynt upplýsingum um staðsetningu og umbúnað bátsins fyrir starfsmanni stefnda, sbr. 4. gr., 5. gr. eða 6. gr. laga nr. 20/1954. Þá verður það ekki metið stefnanda til stórkostlegs gáleysis að hafa ekki að eigin frumkvæði skýrt frá nákvæmri staðsetningu bátsins á hafnarsvæði Kópavogshafnar, sbr. 7. gr. laganna. Er það því álit dómara að stefnandi hafi ekki gefið stefnda rangar upplýsingar við gerð vátryggingarsamningsins 29. ágúst 2002. Með þessari niðurstöðu er þó engin afstaða tekin til þess hvort allt að einu beri að túlka vátryggingarsamning aðila á þá leið að hann hafi verið bundinn því skilyrði að umræddur bátur yrði bundinn við bryggju. Við túlkun á umræddum samningi og þeirri óumdeildu forsendu samningsins að umræddur bátur yrði „í höfn“ verður að líta til þess að stefndi selur tryggingar í atvinnuskyni og hefur sérþekkingu á gerð vátryggingarsamninga. Að mati dómara stóð það stefnda nær að taka af tvímæli um að það væri forsenda hans fyrir samningnum að mb. Ólafur GK-33 væri ekki aðeins í höfn, heldur einnig bundinn við bryggju. Verður stefndi að bera hallann af skorti af sönnun um þetta atriði. Telur dómari ekki að stefnandi hafi brotið gegn efni samningsins með því að leggja bátnum við stjóra á umræddum stað í stað þess að binda hann við bryggju. Kemur því að lokum til athugunar hvort stefnandi hafi brotið gegn varúðarreglum vátryggingarsamnings aðila og þá hverju slíkt brot varði. Samkvæmt 13. gr. vátryggingarsamnings aðila skal ganga tryggilega frá festum skips sem er í höfn eða lægi, en jafnframt ber vátryggðum að hafa reglubundið eftirlit með skipi. Í málinu liggur fyrir að sá maður sem stefnandi fékk til þess að hafa eftirlit með mb. Ólafi GK-33 hafði ekki möguleika á því að fara út í bátinn, þar sem hann hafði ekki yfir léttabáti eða öðrum sambærilegum farkosti að ráða. Frá því að stefnandi keypti bátinn þar til hann sökk virðist aðeins einu sinni hafa verið farið út í bátinn til eftirlits. Er óhjákvæmilegt að líta svo á að reglubundnu eftirliti með bátnum hafi verið ábótavant af hálfu stefnanda. Leiðir þetta til þess að stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að vanræksla hans hafi engin áhrif haft á það að báturinn sökk, sbr. 13. gr. vátryggingarsamnings aðila, eins og greinin verður skýrð með hliðsjón af 51. gr. laga nr. 20/1954. Að mati dómara liggja engar ótvíræðar skýringar fyrir í málinu um orsakir þess að mb. Ólafur GK-33 sökk 7. október 2002. Ein sú skýring sem til greina kemur er að lensidæla hafi ekki starfað með eðlilegum hætti með þeim afleiðingum að báturinn seig og þar með hafi sjór komist inn á milli borða sem venjulega voru fyrir ofan sjólínu og voru þar af leiðandi gisin. Sé þessi skýring lögð til grundvallar er ljóst að tjóninu hefði mátt afstýra með viðhlítandi reglubundnu eftirliti með bátnum og lensibúnaði hans. Eins og málið liggur fyrir verður stefnandi að bera hallann af skorti á sönnun um orsakir þess að báturinn sökk og óvissu um hvort vanræksla hans við eftirlit með bátnum hafði þýðingu í því sambandi. Verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Við ákvörðun málskostnaðar telur dómari rétt að líta til þess að málsástæður stefnda um sviksamlega og ranga upplýsingagjöf stefnanda hafa reynst haldlausar. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Sigurgeirsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Gústaf Þór Tryggvason hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Vörður vátryggingafélag hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Lárusar Hinrikssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 285/1999
|
Virðisaukaskattur Tekjuskattur
|
B var sakfelldur fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um tekjuskatt og eignaskatt, með því að hafa sem framkvæmdastjóri hlutafélags ekki tilkynnt um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins og að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu, sem fram fór í starfsemi félagsins og að hafa vantalið tekjur og að hafa þannig orðið þess valdandi að félagið komst undan greiðslu virðisaukaskatts og tekjuskatts af þessum tekjum. Var B dæmdur til sektargreiðslu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til héraðsdóms til nýrrar málsmeðferðar, en ella að hann verði sýknaður. Til vara krefst hann þess að refsing verði milduð og að honum verði einungis gert að greiða hæfilega sekt, og verði sú refsing skilorðsbundin. Hann krefst þess loks að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Með I. kafla ákæru var ákærða gefið að sök að hafa sem framkvæmdastjóri Teiknistofu Björns Einarssonar hf., sem frá nóvember 1991 hét Klettur-íbúðaþjónusta hf., brotið gegn lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og almennum hegningarlögum nr. 19/1940 með þeim hætti, sem nánar er lýst í héraðsdómi. Hafi brotin verið framin á tímabilinu frá fyrri hluta árs 1991 fram í byrjun árs 1993. Var ákærða gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 777.198 krónum samkvæmt tólf reikningum, útgefnum á árunum 1991 og 1992. Við meðferð málsins í héraði var fallið frá ákæru vegna eins þessara reikninga og í héraðsdómi var sök talin fyrnd að því er varðaði fimm aðra. Ákærði var hins vegar sakfelldur vegna hinna sex reikninganna, en með háttsemi sinni var hann talinn hafa komist hjá skattgreiðslu á 229.211 krónum. Krefst ákæruvaldið staðfestingar á sakfellingu vegna þessara reikninga. Er sú skýring jafnframt gefin að tekið hafi verið fullt tillit til innskatts, sem ákærði kynni að hafa átt rétt á, hefði hann staðið skil á skattinum með þeim hætti, sem honum bar. Einn þessara sex reikninga er dagsettur 21. maí 1992 og ber fyrirsögnina Teiknistofa Björns Einarssonar. Er hann samtals að fjárhæð 1.495.625 krónur með virðisaukaskatti og stílaður á Ferðavakann hf. Orðið reikningur kemur fyrir í skjalinu, en nokkru neðar er svofelldur texti: „Samkvæmt tilboði hönnun og smíði á stöndum fyrir tölvubúnað samkvæmt teikningu og prufukassa, sem smíðaður hefur verið“. Er skjalið áritað af verkkaupa um samþykki. Ekki er tilgreint virðisaukaskattsnúmer, en fjárhæð skattsins kemur fram. Við skýrslutöku hjá lögreglu 23. febrúar 1998 er haft eftir ákærða að þessi reikningur hafi verið greiddur eftir því, sem hann best viti. Er hann gaf skýrslu fyrir dómi 26. janúar 1999 neitaði ákærði því hins vegar, og kvað hér ekki vera um að ræða reikning, heldur tilboð. Í lok skýrslutökunnar óskaði fulltrúi ákæruvalds þess að málinu yrði frestað í ljósi staðhæfinga ákærða, svo að unnt yrði að leiða vitni fyrir dóm varðandi framangreindan reikning og tvo aðra. Við framhald málsins var hins vegar hvorki fyrirsvarsmaður Ferðavakans hf. leiddur fyrir dóm til að gefa skýrslu né lögreglumenn, sem tóku áðurnefnda skýrslu af ákærða 23. febrúar 1998. Hefur ekkert frekar verið borið fram til stuðnings sakargiftum varðandi þennan reikning. Í ljósi þess, sem að framan er rakið, verður ekki talið að ákæruvaldið hafi sannað sakargiftir, sem bornar eru á ákærða og tengjast útgáfu þessa reiknings. Verður ákærði sýknaður af þeim lið ákærunnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sakfelling ákærða vegna þeirra fimm reikninga, sem eftir standa, og gefnir voru út á tímabilinu frá júní 1992 til desember sama árs. Sá skattur, sem ákærða bar þannig að standa skil á, nemur samtals 46.659 krónum þegar gætt hefur verið innskatts, sem hann hefði mátt draga frá. Verður jafnframt staðfest sakfelling héraðsdóms um þau brot ákærða að hafa ekki tilkynnt skattstjóranum í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins og að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu, sem fram fór í starfsemi félagsins samkvæmt áðurnefndum fimm reikningum. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var þeirri varnarástæðu hreyft af hálfu ákærða að það brot að tilkynna ekki skattstjóra um virðisaukaskattskylda starfsemi væri fyrnt, en það hafi verið framið ekki síðar en þegar ákærði hóf störf við félagið á miðju ári 1991. Vísar hann um það til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1988. Verður ekki fallist á þessi andmæli ákærða, en um var að ræða vanrækslu um að sinna varanlegri lagaskyldu meðan félagið starfaði. Byrjaði fyrningarfrestur ekki að líða fyrr en starfseminni lauk. II. Í II. kafla ákærunnar er ákærði sóttur til saka fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri áðurnefnds hlutafélags ekki tekjufært sextán sölureikninga, sem gefnir voru út í nafni félagsins á árunum 1991 til 1993. Við meðferð málsins var fallið frá ákæru vegna eins þessara reikninga, en með héraðsdómi var ákærði sakfelldur vegna hinna fimmtán reikninganna. Var hann talinn hafa vantalið tekjur félagsins um 4.500.336 krónur og að vangreiddur tekjuskattur hafi numið 1.867.325 krónum, sem ákæruvaldið hefur fyrir Hæstarétti talið eiga að vera 1.867.322 krónur. Sakargiftir í þessum lið ákæru fólust að auki í því að ákærði hefði rangfært bókhald og ársreikninga félagsins. Í héraðsdómi kemur fram að fallið hafi verið frá þessu síðastnefnda ákæruefni, þar eð bókhaldið hafi ekki verið rangfært, heldur vanrækt að færa það. Segir í héraðsdómi, að þar sem ekki hafi verið ákært fyrir vanrækslu komi ekki til sakfellingar fyrir það. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var sérstaklega mótmælt af hálfu ákærða reikningi dagsettum 9. apríl 1991. Telur hann að reikningurinn sé gefinn út af Vinnustofunni Hlíð hf., en ekki því félagi, sem brot ákærða séu í ákæru sögð hafa tengst. Hafi ákærði selt framangreint hlutafélag í október 1991 og afskiptum hans af því þar með lokið. Skylda til að telja fram tekjur fyrir félagið, sem aflað var á því ári, hafi hvílt á kaupandanum. Sá reikningur, sem hér um ræðir, ber fyrirsögnina Vinnustofan Hlíð hf. og neðst á honum er áletrunin Vinnustofan Hlíð hf. Björn Einarsson. Er hann samtals að fjárhæð 2.481.250 krónur með virðisaukaskatti og er stílaður á Valdimar og Magnús, Grettisgötu 6 í Reykjavík. Við skýrslutöku hjá lögreglu 23. febrúar 1998 er haft eftir ákærða, að hann mótmæli ekki þeirri niðurstöðu lögreglu að reikningurinn tilheyri Teiknistofu Björns Einarssonar hf. Fyrir dómi kvað ákærði hins vegar reikninginn hafa verið gefinn út í tengslum við starfsemi Vinnustofunnar Hlíðar hf. Vegna framburðar ákærða varðandi þennan reikning var af hálfu ákæruvalds leiddur fyrir dóm til að gefa skýrslu sá maður, sem varð stjórnarformaður Vinnustofunnar Hlíðar hf. í október 1991. Framburður hans varð ekki til að varpa ljósi á frá hverjum umræddur reikningur stafaði. Ekkert kemur fyrir í texta sjálfs reikningsins, sem tengir hann við Teiknistofu Björns Einarssonar hf., og óveruleg könnun hefur verið gerð á gögnum Vinnustofunnar Hlíðar hf. Eins og málið liggur fyrir verður ekki hjá því komist að sýkna ákærða af sakargiftum vegna þessa reiknings. Þá er af hálfu ákærða sérstaklega mótmælt öðrum reikningi, sem dagsettur er 5. maí 1993. Er hann samtals að fjárhæð 149.250 krónur með virðisaukaskatti og stílaður á Ferðavakann hf. Eru mótmælin studd sömu ástæðum og raktar eru í I. kafla að framan varðandi annað skjal, sem stílað var á sama félag, en dagsett 21. maí 1992. Í skjalinu frá 5. maí 1993 kemur ekki fyrir orðið reikningur, en texti í meginmáli þess hefst á orðinu tilboð. Þá eru handritaðar tölur á skjalinu, sem ákæruvaldið telur að stafi frá Ferðavakanum hf., en að öðru leyti er útlit þessara tveggja skjala, sem bæði eru stíluð á sama lögaðila, sambærilegt. Verður ákærði sýknaður af sakargiftum varðandi þennan reikning með vísan til þess, sem áður er rakið í I. kafla um reikninginn frá 21. maí 1992. Verður hann jafnframt sýknaður af ákæru um brot samkvæmt II. kafla ákæru vegna síðastgreinds reiknings. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sakfelling ákærða að því er tekur til þeirra tólf reikninga, sem eftir standa í þessum lið ákærunnar. Hefur ákærði samkvæmt því vantalið tekjur hlutafélags síns um 1.191.496 krónur. Með skattframtali 1993 gaf hann jafnframt ranga yfirlýsingu þess efnis, að engin starfsemi hefði verið hjá félaginu á árinu 1992. Verður lagt til grundvallar dómi að vangreiddur tekjuskattur hafi ekki numið lægri fjárhæð en 464.461 krónu. III. Svo sem getið er I. kafla hér að framan hefur ákærði gerst sekur um þrenns konar brot gegn 40. gr. laga nr. 50/1988. Þegar virt er samanlögð fjárhæð þess virðisaukaskatts, sem sannað er að hann hefur ekki staðið skil á, verður þrátt fyrir það ekki talin næg ástæða til að telja sakir hans svo miklar að varðað geti fangelsisrefsingu. Verður refsing því ekki heimfærð til 6. mgr. 40. gr. laganna, en brot hans voru framin fyrir gildistöku laga nr. 39/1995 um breyting á almennum hegningarlögum og laga nr. 42/1995, sem breyttu meðal annars 40. gr. laga nr. 50/1988. Með brotum, sem um ræðir í II. kafla að framan, hefur ákærði jafnframt brotið gegn 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Verður ekki fallist á að refsing fyrir það verði heimfærð undir 6. mgr. greinarinnar, eins og hún hljóðaði er brotin voru framin. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður ákærða gert að greiða sekt í ríkissjóð fyrir brot sín, sem þykir hæfilega ákveðin 500.000 krónur. Kemur fangelsi í 60 daga í hennar stað verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með vísan til 169. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999, verður ákærða gert að greiða þriðjung sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugast að meðferð málsins dróst úr hömlu í höndum skattyfirvalda, sem luku rannsókn á brotum ákærða með skýrslu 13. október 1994, en beindu þó ekki málinu til ríkislögreglustjóra fyrr en með bréfi 30. júní 1997. Dómsorð: Ákærði, Björn Einarsson, greiði 500.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði þriðjung sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, þar með talinn af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, sem alls eru ákveðin 100.000 krónur. Annar sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 1999. Málið er höfðað með ákæruskjali ríkislögreglustjóra 17. apríl 1998 gegn ákærða, Birni Einarssyni, kt. 260846-2219, Þverási 25, Reykjavík, „I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða sem framkvæmdastjóra Teiknistofu Björns Einarssonar hf., sem heitir eftir nafnbreytingu þann 13. nóvember 1991, Klettur-íbúðarþjónusta hf., kt. 430189-1159, sem úrskurðað var gjaldþrota 28. júní 1996, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því, að hafa ekki tilkynnt til Skattstjórans í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins, að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu sem fram fór í starfsemi félagsins og er samkvæmt 12 reikningum sem gefnir voru út í nafni Teiknistofu Björns Einarssonar hf. og Kletts-íbúðarþjónustu hf. á árunum 1991 og 1992 og að hafa eigi staðið Sýslumanninum í Hafnarfirði og Tollstjóranum í Reykjavík skil á innheimtum virðisaukaskatti samkvæmt þeim reikningum í samræmi við það sem lög áskilja samtals að fjárhæð kr. 777.198 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50,1988, um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Fyrir brot gegn lögum um tekjuskatt og eignaskatt, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og almennum hegningarlögum. Þá er ákærða gefið að sök að hafa ekki tekjufært í bókhaldi teiknistofu Björns Einarssonar hf. og Kletts-íbúðarþjónustu hf., tekjur samkvæmt 16 sölureikningum sem gefnir voru út í nafni hlutafélagsins á árunum 1991, 1992 og 1993, og að hafa rangfært bókhald og ársreikninga félagsins þannig að vantaldar voru tekjur upp á samtals kr. 4.741.256, sem félaginu bar að greiða af tekjuskatt samkvæmt, B-lið 7. gr. laga nr. 75, 1981, um tekjuskatt og eignaskatt og að hafa orðið þess valdandi að félagið komst undan greiðslu tekjuskatts af þessum tekjum samtals að fjárhæð kr. 1.961.284 og sundurliðast sem hér segir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75, 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sjá nú 1. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr., almennra hegningarlaga,, nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 um breytingu á þeim lögum, rangfærsla bókhalds og ársreikninga telst varða við 158. gr. og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 25. gr. laga nr. 51, 1968, um bókhald, sjá nú 3. tölul. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145, 1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37, 1995, og 2. tölul. 1. mgr. 83. gr., laga nr. 144, 1994, um ársreikninga, sbr. 3. gr. laga nr. 37, 1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot." Við meðferð málsins féll ákæruvaldið frá ákæru að því er varðar annan reikninginn, sem fjallað er um í I. kafla ákæru varðandi greiðslutímabilið júlí- ágúst 1992 að fjárhæð 301.150 krónur með virðisaukaskatti. Vantalin velta er talin 240.920 krónur í ákæru að því er þennan reikning varðar og ber því að lækka vantalda veltu í I. kafla ákæru um þá fjárhæð. Fjárhæð vantalins innheimst útskatts nam að því er þennan reikning varðar réttilega 60.230 krónum. Lækkar því einnig vantalinn innheimtur útskattur sem þessari fjárhæð nemur í þessum þætti málsins. Eftir stendur því í ákæru vantalinn innheimtur útskattur að fjárhæð 4.062 krónur að því er tímabilið júlí- ágúst 1992 varðar, en samtals vegna allra tímabilanna 716.968 krónur. Að sama skapi lækkar einnig fjárhæð vantalinna tekna um 240.920 krónur í II. kafla ákæru að því er tekur til tekna ársins 1992. Vantaldar tekjur lækka því fyrir það ár í krónur 2.174.678. Lækkar því vantalinn tekjuskattur um 93.958 krónur það ár eða í krónur 848.124. Eru vantaldar tekjur nú taldar samkvæmt þessu samtals 4.500.336 krónur í stað 4.741.256. Ákæruvaldið hefur einnig fallið frá ákæru að því er þá háttsemi ákærða varðar, sem lýst er í II. kafla ákæru að hann hafi „rangfært bókhald og ársreikninga félagsins” þar sem um vanrækslu hafi verið að ræða að halda bókhald og gera ársreikninga en ekki hafi verið fyrir hendi beinar rangfærslur varðandi þessi atriði, en að öðru leyti er vísað til málavaxtalýsinga í þessum kafla ákæru. Af þessu leiðir að ákæruvaldið féll frá tilvísuninni: “rangfærsla bókhalds og ársreikninga telst varða við 158. gr. og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940” í ákærunni. Málavextir. Fyrirtækið Klettur- íbúðarþjónustu hf., sem bar nafnið Teiknistofa Björns Einarssonar hf. fram að 1. nóvember 1991 annaðist samkvæmt stofnsamningi félagsins 6. ágúst 1987 hönnunar- og ráðgjafaþjónustu auk ýmis konar lánastarfsemi. Óumdeilt er að á þeim tíma sem ákæran tekur til var ákærði stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins með prókúruumboði. Hann annaðist alla daglega fjármálastjórn félagsins. Starfsemi félagsins, sem var úrskurðað gjaldþrota með úrskurði héraðsdóms 28. júní 1996 fólst aðallega í hönnun og verktakavinnu. Lauk skiptum 15. október sama ár. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á rekstri fyrirtækisins hófst í kjölfar athugunar á öðrum skattaðila. Meðal fylgiskjala bókhalds þess skattaðila fundust sölureikningar útgefnir á Teiknistofu Björns Einarssonar hf. Segir í skýrslu skattrannsóknarstjóra að við nánari skoðun hafi komið í ljós að fyrirtækið var ekki á virðisaukaskattskrá og hafði virðisaukaskatti fyrirtækisins heldur ekki verið skilað. Starfsmenn skattrannsóknarstjóra fóru á heimili forráðamanns fyrirtækisins, ákærða í máli þessu, 9. september 1994 og fengu þar afhent ýmis gögn sem skattrannsóknarstjóri byggði rannsókn sína á. Þá var aflað gagna hjá ýmsum viðskiptavinum fyrirtækisins á rekstrarárunum 1991 til og með júní 1994. Var það niðurstaða skattrannsóknarstjóra að vantalin velta vegna þeirra tímabila sem í ákæru greinir hafi numið 2.415.598 krónum. Byggðist sú niðurstaða meðal annars á þeim 12 reikningum sem vikið er að í ákæru. Reikningar þessir liggja frammi í málinu og er fjárhæð þeirra í samræmi við fjárhæðirnar í I. kafla ákæru. Vanframtalinn virðisaukaskattur sem nú er ákært fyrir nemur nú 716. 968 krónum, eins og að framan greinir. Fram kemur í skýrslunni að á flesta sölureikninga félagsins, sem komu í ljós við rannsóknina hafi verið virðisaukaskattsnúmerið 22334. Þessu númeri hafði Skattstofan í Reykjavík hins vegar úthlutað Vinnustofunni Hlíð hf., en á þeim tíma sem það var gert var ákærði skráður einn eigenda þess félags. Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins er haft eftir ákærða að þetta virðisaukaskattsnúmer hafi verið inni í reikningsformi í tölvunni og hann hafi einfaldlega ekki tekið það út. Rannsóknin beindist einnig að tekjuskráningu og bókhaldi fyrirtækisins. Skattrannsóknarstjóri sendi niðurstöður sínar frá 13. október 1994 til Kletts-íbúðarþjónustu hf. 21. sama mánaðar með vísan til 13. gr., sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var félaginu gefinn kostur á að tjá sig um efni hennar en engar athugasemdir bárust. Með bréfi 30. nóvember sama ár var skýrslan send ríkisskattstjóra til endurákvörðunar. Ríkisskattstjóri sendi ákærða skýrsluna 7. desember sama ár og var ákærða þar meðal annars tilkynnt að fyrirhugað væri að taka til endurskoðunar skattskil félagsins fyrir gjaldárin 1990, 1991, 1992, 1993 og til og með júní 1994. Fyrirhugað væri að áætla skattskylda veltu fyrir ofangreind tekjuár og hækka virðisaukaskatt í samræmi við það. Engin athugasemd barst frá ákærða og var skýrsla skattrannsóknarstjóra því lögð til grundvallar endurákvörðunar ríkisskattstjóra. Úrskurður hans var kveðinn upp 16. febrúar 1996. Sú endurákvörðun var ekki kærð og lauk því endurákvörðunarþætti skattyfirvalda. Skattrannsóknarstjóri ríkisins tilkynnti ákærða um fyrirhugaða ákvarðanatöku skattrannsóknarstjóra um refsimeðferð með bréfi 26. apríl 1996, meðal annars með vísan til 41. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með áorðnum breytingum. Var skýrslan loks send til meðferðar ríkislögreglustjóra með bréfi 30. júní 1997 meðal annars með vísan til 2. mgr. 41. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og 2. mgr. 108. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með áorðnum breytingum, sbr. 22. gr. laga nr. 90/1990 um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. nú 22. gr. laga nr. 4/1995. Ákærði var yfirheyrður við rannsókn málsins og meðferð þess. Hann hefur viðurkennt að hann hafi ekki tilkynnt um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins. Hann hafi á þeim tíma sem ákæran tekur til verið framkvæmdastjóri félagsins og séð um allan rekstur og daglega stjórn fyrirtækisins, enda eini starfsmaður þess. Hefur hann játað því að aðrir stjórnarmenn félagsins hafi í raun engin afskipti haft af félaginu, í raun verið skráðir í stjórn til að uppfylla formskilyrði. Ákærði hefur staðfest útgáfu reikninganna og að hafa átt viðskipti við þá aðila sem þar er getið. Hann hefur hins vegar neitað því að hann hafi vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu á vöru og þjónustu samkvæmt umræddum12 reikningum meðal annars á þeim forsendum að hluti af reikningunum hafi tilheyrt starfsemi Vinnustofunnar Hlíðar, en ekki Teiknistofu Björns Einarssonar. Þannig hafi í sumum tilvikum tilboð verið gerð hjá Teiknistofu Björns Einarssonar sem Vinnustofan Hlíð hf. hafi svo unnið. Þetta hafi í raun verið “sama fyrirtækið” Kveðst ákærði hafa rekið fyrirtækið Hlíð ásamt fleiri aðilum en unnið fyrir það fyrirtæki sem hönnuður og heldur ákærði því fram að flestir reikninganna hafi farið “í gegnum” Hlíð hf. Við meðferð málsins voru lögð fram gögn af hálfu ákæruvalds um skil Hlíðar hf. á skattframtölum og virðisaukaskattskýrslum vegna rekstraráranna 1991, 1992 og 1993. Sýna þau gögn að skattframtölum var ekki skilað vegna þessara rekstrarára. Virðisaukaskatti var hins vegar skilað vegna ársins 1991 og vegna tímabilanna janúar- febrúar, mars- apríl og maí- júní 1992, en virðisaukaskatti var ekki skilað vegna tímabilanna júlí til desember 1992 og heldur ekki vegna ársins 1993. Útskattur vegna tímabilsins janúar febrúar 1991 var 79.503 krónur, en enginn vegna tímabilsins september- október sama ár. Fyrir fyrstu þrjú tímabilin á árinu 1992 var enginn útskattur, svokölluðum 0 skýrslum skilað, en skýrslum var ekki skilað fyrir þrjú síðari tímabilin og var skatturinn áætlaður 0 krónur af skattstjóra, eins og á árinu 1993. Sturlaugur Björnsson skráður stjórnarformaður Hlíðar hf. kom fyrir dóm og bar að hann hafi að nafninu til verið skráður formaður stjórnar félagsins, sem bróðir hans, Þórður hafi stofnað í tilefni kaupa hans á krókabát. Kannaðist hann hvorki við ákærða né að fyrirtækið hafi átt við hann viðskipti. Ákærði hefur ekki lagt fram nein gögn því til staðfestu að virðisaukaskatti vegna reikninga þeirra sem hér er ákært fyrir hafi verið skilað af fyrirtækinu Hlíð, enda eru reikningarnir allir gefnir út í nafni Teiknistofu Björns Einarssonar hf. eða Kletts-íbúðaþjónustu hf. Verður því ekkert mark tekið á þessari viðbáru ákærða. Ákærði hefur sagt að hann hafi útbúið sölureikningana í tölvu og þeir hafi ekki verið í fyrirfram númeraðri röð. Hann hafi sjálfur gefið reikningunum númer á tölvutæka forminu. Sama form hafi verið notað fyrir tilboð og sölureikninga, það er sami “haus” á reikningi hafi verið notaður þótt um tilboð hafi verið að ræða. Einn reikninganna, sem I. kafli ákæru tekur til, sem varðar greiðslutímabilið maí- júní 1992, er merktur með framangreindum hætti. Reikningurinn er dagsettur 21. maí 1992, gefinn út til Ferðavakans, að fjárhæð 1.495.625 krónur með virðisaukaskatti. Ákærði hefur einnig haldið því fram að annar reikningur, er varðar sama tímabil, samtals að fjárhæð 109.909 krónur með virðisaukaskatti, sé einnig tilboð, en reikningurinn ber það ekki með sér á nokkurn hátt. Þrátt fyrir að á fyrrgreindum reikningi standi efst í texta hans „Samkvæmt tilboði” og undir reikninginn sé áritun með samþykki tilboðsgjafa, kemur fram í skjalinu að um reikning sé að ræða og hann er merktur tilteknu númeri. Hefur ákærði hvorki sýnt fram á það að hér hafi einvörðungu verið um tilboð að ræða né að hann hafi ekki fengið greiddan virðisaukaskatt samkvæmt reikningi þessum. Hann hefur heldur ekki lagt fram gögn eða sýnt fram á með öðrum hætti að aðrir reikningar hafi ekki fengist greiddir. Samkvæmt því sem rakið hefur verið þykir fyllilega sannað að ákærði hafi ekki staðið skil á þeim vangreidda virðisaukaskatti, sem hann er nú ákærður fyrir í þessum kafla ákæru, samtals 716.968 krónur. Af gögnum málsins er hins vegar ljóst að vangreiddur innheimtur útskattur samkvæmt þeim 4 reikningum sem greiðslutímabilið maí-júní 1992 lýtur að nemur mun hærri fjárhæð en í ákæru segir. Þannig nam til dæmis vangreiddur útskattur samkvæmt reikningnum 21. maí einum, 294.320 krónum. Þá er einnig vantalinn virðisaukaskattur fyrir þann reikning sem eftir stendur að því er tímabilið júlí- ágúst varðar, en sá skattur nemur 50.673 krónum en ekki 5.030 krónum, eins og gert er ráð fyrir í ákæru, en vantalin skattskyld velta vegna þess reiknings nam 206.827 krónum. Af hálfu ákærða er einnig á því byggt að sakir ákærða vegna greiðslutímabilanna á árinu 1991 og greiðslutímabilsins janúar-febrúar 1992 séu fyrndar þar sem líta beri á skil hverrar virðisaukaskattskýrslu sem sjálfstætt brot, en ekki brotaeind. Þessu er mótmælt af hálfu ákæruvalds, sem vísar til þess að brotastarfsemi ákærða sé framhaldsbrot sem virða skuli sem brotaeind. Upphaf sakfyrningarfrests beri því að telja frá lokum síðasta verknaðar þeirrar brotastarfsemi. Samkvæmt 5. mgr. 41. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt fyrnast sakir vegna brota á 1. mgr. 40. gr. laganna á sex árum miðað við upphaf rannsóknar á vegum skattrannsóknarstjóra ríkisins eða rannsóknarlögreglustjóra ríkisins (nú ríkislögreglustjóra) eða hjá löglærðum fulltrúum þeirra gegn skattaðila, sem sökunaut, enda verði ekki óeðlilegar tafir á rannsókn máls eða ákvörðun refsingar. Skilja ber ákvæði þetta svo að rof fyrningarfrests skuli miða við framangreint upphaf rannsóknar. Fram kemur í 2. mgr. 24. gr laga nr. 50/1988 að virðisaukaskatti ásamt virðisaukaskattskýrslu skuli skila eigi síðar en á fimmta degi annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils vegna viðskipta á því tímabili. Gjalddagi á greiðslum virðisaukaskatts fyrir tímabilið mars- apríl 1991 var því 5. júní sama ár, fyrir tímabilið september- október 1991 5. desember 1992 og fyrir tímabilið janúar- febrúar 1992 5. apríl 1992. Ákærði var hvorki yfirheyrður af skattrannsóknarstjóri ríkisins, rannsóknarlögreglustjóra ríkisins né fulltrúum þeirra. Fyrningarfrestur var því ekki rofinn fyrr en ákæruefnið var borið undir ákærða fyrir dómi við þingfestingu 7. maí 1998. Voru þá liðin meira en sex ár frá gjalddaga tímabilsins janúar febrúar 1992. Er sök ákærða því fyrnd að því er varðar það brot og eldri brot á árinu 1991, enda verður ekki litið á þá háttsemi ákærða að standa ekki skil á innheimtum virðisaukaskatti umrædd tímabil á árunum 1991 og 1992 sem framhaldandi röð brota eða samfellt ólögmætt ástand, þegar af þeirri ástæðu að ekki er um samfelld tímabil að ræða. Samkvæmt því verður ákærði því sýknaður af vanskilum virðisaukaskatts vegna ársins 1991 og tímabilsins janúar-febrúar 1992. Gjalddagi á greiðslum virðisaukaskatts fyrir tímabilin maí- júní 1992 var hins vegar 5. ágúst 1993 og voru þau brot ófyrnd. Verður ákærði samkvæmt framansögðu sakfelldur fyrir vanskil á innheimtum útskatti að fjárhæð 229.211 krónum (716.968 krónur, að frádregnum útskatti vegna greiðslutímabilanna á árinu 1991, 407.875 krónur og útskatti greiðslutímabilsins janúar- febrúar 1992, 79.882 krónur). Ákærða er nú gert að sök í þessum kafla ákæru að hafa ekki tilkynnt til Skattstjórans í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins, að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu sem fram fór í starfsemi félagsins samkvæmt umræddum 12 reikningum, svo sem nánar er lýst í upphafskafla ákæru og að hafa ekki staðið skil á innheimtum virðisaukaskatti svo sem nánar hefur verið lýst. Af framburði ákærða og öðru því sem rakið hefur verið þykir fyllilega sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir í þessum kafla ákæru að því undanskildu að fjárhæð vantalins útskatts, sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir nemur 229.211 krónum, en ekki þeirri fjárhæð sem hann er sakaður um. Þegar litið er til þess að ákærði hvorki tilkynnti um starfsemi félagsins né gerði skattyfirvöldum grein fyrir henni og vanrækti skil á þeim virðisaukaskatti sem hann hefur hér verið sakfelldur fyrir verður að telja að sakir hans séu það miklar að brot hans verði heimfært undir 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42/1995. II. Eins og lýst er í II. kafla ákæru hefur verið fallið frá ákæru varðandi einn reikninganna sem fellur undir rekstrarárið 1992, en samkvæmt honum voru vantaldar tekjur taldar nema 240.920 krónum. Vantaldar tekjur lækka því fyrir það ár í krónur 2.174.678. Lækkar því vantalinn tekjuskattur um 93.958 krónur það ár eða í krónur 848.124. Eru vantaldar tekjur nú taldar samkvæmt þessu samtals 4.500.336 krónur í stað 4.741.256 og vantalinn tekjuskattur 1.867.325 krónur í stað 1.961.284 króna. Við meðferð málsins féll ákæruvaldið einnig frá ákæru, að því er varðar þá háttsemi ákærða í II. kafla ákæru að hann hafi rangfært bókhald og ársreikninga, enda er fram komið í málinu að ákærði færði aldrei bókhald né ársreikninga, heldur var þar um vanrækslu að ræða. Ákærði er ekki sakaður í ákærunni um það síðarnefnda og verður hann því ekki sakfelldur fyrir þá háttsemi, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/191 um meðferð opinberra mála. Ákærði hefur viðurkennt að hann hafi ekki tekjufært umrædda 15 reikninga sem II. kafla ákæru tekur nú til, en borið því sama við um þessa reikninga og þá reikninga, sem fjallað er um í I. kafla ákæru, þ.e. annars vegar að þetta séu tilboð en ekki reikningar og hins vegar að reikningarnir hafi verið á vegum Hlíðar hf. Þessum mótbárum ákærða er hafnað með vísan til sömu raka og getið er í I. kafla hér að framan. Þykir fyllilega sannað með framburði ákærða og gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um að hafa ekki tekjufært tekjur samkvæmt reikningunum 15 þannig að vantaldar tekjur samkvæmt þeim námu 4.500.336 krónum og vantalinn tekjuskattur 1.867.325 krónum. Kemur þá til álita hvort brot ákærða séu fyrnd. Samkvæmt 108. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 fyrnast sakir vegna brota á 107. gr. laganna, sjá nú 1. gr. laga nr. 45/1995, á sex árum miðað við upphaf rannsóknar, enda verði ekki óeðlilegar tafir á rannsókn máls eða ákvörðun refsingar. Skilja ber ákvæði þetta svo að rof fyrningarfrests skuli miða við framangreint upphaf rannsóknar. Ekki er þess getið nánar í ákvæðinu hvenær upphaf rannsóknar telst hafin né hvenær fyrningarfrestur verður rofinn. Ber því að líta í þeim efnum til almennra ákvæða 82. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 20/1981, sbr. nú 2. gr. laga nr. 63/1995, en þar er kveðið á um það að upphaf fyrningarfrests teljist frá þeim degi er refsiverðum verknaði eða athafnaleysi lauk. Ákærða bar í samræmi við 93. gr. laga nr. 75/1981 að skila framtali fyrirtækisins vegna rekstrarársins 1991 til skattstjóra eigi síðar en 31. maí 1992. Ber því samkvæmt 82. gr. almennra hegningarlaga að miða upphaf sakfyrningarfrests við þann dag. Samkvæmt þágildandi 4. mgr. 82. gr. laganna, sem í gildi voru er ákærði framdi brot sín, rofnar sá frestur, þegar rannsókn hefst gegn manni sem sökunaut fyrir rétti eða lögreglustjóra (rannsóknarlögreglu ríkisins), nú ríkislögreglustjóra, eða löglærðum fulltrúa hans út af broti. Ákærði var hvorki yfirheyrður af skattrannsóknarstjóri ríkisins, rannsóknarlögreglustjóra ríkisins, nú ríkislögreglustjóra né fulltrúum þeirra. Mál þetta var hins vegar þingfest 7. maí 1998 og þá fyrst var fyrningarfresturinn rofinn. Voru þá liðin tæplega 6 ár frá upphafi fyrningarfrestsins. Samkvæmt því eru framangreind brot ákærða að því er varðar rekstrarárin 1991, 1992 og 1993 ófyrnd. Varða þau brot sem hann hefur hér verið sakfelldur fyrir við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sjá nú 1. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr., almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 um breytingu á þeim lögum. Þar sem ákærði er ekki ákærður fyrir þá háttsemi að hafa vanrækt að færa bókhald og ársreikninga koma tilvitnuð ákvæði í ákæru til laga um bókhald og laga um ársreikninga hér ekki til skoðunar. Viðurlög. Ákærði hefur ekki sætt refsingu sem máli skiptir við ákvörðun refsingar. Eins og að framan getur hefur ákærði verið sakfelldur fyrir þá háttsemi að tilkynna ekki um starfsemi félagsins og gera skattyfirvöldum ekki grein fyrir henni. Þá hefur hann einnig verið sakfelldur fyrir að vanrækja skil á framangreindum virðisaukaskatti að fjárhæð 229.211 krónur og að hafa ekki tekjufært í bókhald og vantalið tekjur fyrirtækisins að fjárhæð 4.500.336 krónur, þannig að vantalinn tekjuskattur nam 1.867.325. Þegar litið er alls þessa og þess að brot ákærða teljast stórfelld þykir refsing hans hæfilega ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga fangelsi í 6 mánuði, en þar sem ákærði hefur ekki fyrr sætt refsingu sem hér skiptir máli og rannsókn málsins hjá skattyfirvöldum dróst á langinn, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá er ákærði dæmdur til að greiða 1.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en ella sæti hann fangelsi í 3 mánuði. Ákærði er loks dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Björn Einarsson, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði 1.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur.
|
Mál nr. 491/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. september, 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. september 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt., [...], [heimilisfang], Akranesi sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. september, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að í gær, 4. september, hafi X verið handtekinn grunaður um aðild að þjófnaði á skartgripum í verslun Franch Michelsen að Laugavegi 15 í Reykjavík. Samkvæmt upplýsingum starfsmanns í afgreiðslu hafi aðili koið inní verslunina og kíkti í einn glerskáp sem í hafi verið ýmsir skartgripir, en hann hafi gengið rakleiðis út, en komið fljótlega aftur og beðið um að sjá armbönd en starfsmaðurinn hafi ekki getað sinnt honum, þar sem hún hafi verið sinna öðrum aðila, kærða, sem sem hafi dregið að sér athygli starfsmannsins. Í myndbandsupptökum, sem liggi fyrir, þekktist kærði X sem aðili í verslunni sem dragi að sér athygli afgreiðslukonunnar. Þegar sá fyrrnefndi, meðkærði, hafi farið út þá hafi verið búið að hreinsa úr einni skúffunni armbönd og fleira. Kærði X hafi upplýst að hafa farið með kærða Y í umrædda verslun á þeim tíma sem þjófnaðurinn var framinn. Samkvæmt myndavélaupptökum sem liggi fyrir í málinu megi sjá hvar Y teygi sig yfir afgreiðsluborð verslunarinnar og taki þaðan skartgripi. Áætlað verðmæti þeirra hluta sem stolið var sé kr. 1.500.000 og séu þeir ófundnir. X hafi í skýrslutöku hjá lögreglu neitað allri aðild að þjófnaðinum og sagst ekki hafa haft vitneskju um brot kærða Y. Gæsluvarðhald sé nauðsynlegt til að unnt verði að vinna að rannsókn málsins án þess að kærði fái tækifæri til að torvelda henni, s.s. með því að skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni og eða aðra samseka eða spilla sönnunargögnum. Rannsókn lögreglu sé á frumstigi og þurfi lögreglan ráðrúm til að vinna að rannsókn málsins og að mati lögreglu séu mjög miklir hagsmundir af því að orðið verði við kröfum hennar. X sé grunaður um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Með vísan til framnaritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún sé sett fram. Kærði er undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn 244 gr. laga nr. 19/1940 og sem varðar fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á byrjunarstigi og er, með vísan til framanritaðs og gagna málsins sbr. a- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, eins og nánar kemur fram í úrskurðarorði. Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. X, kt., [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. september nk., kl. 16:00.
|
Mál nr. 384/2008
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
HK ehf. krafðist þess að bú M ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Var krafa HK ehf. reist á árangurslausu fjárnámi sem gert var að kröfu HK ehf. hjá M ehf. samkvæmt skuldabréfi sem hafði verið gjaldfellt. Ekki var talið að M ehf. hefði tekist að sýna fram á að gerðin hefði gefið ranga mynd af fjárhag hans, né að hann væri fær um að standa skil á skuldbindingum sínum, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Var úrskurður héraðsdóms um að bú M ehf. væri tekið til gjaldþrotaskipta staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. júní 2008, þar sem kveðið var á um að bú sóknaraðila væri tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað. Þá krefst hann „málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt mati Hæstaréttar.“ Litið verður svo á að í kröfunni felist krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar héraðsdóms og kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila og umboðsmanns hans. Kemur fram í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti að þar sé átt við Sigurð Magnússon, framkvæmdarstjóra sóknaraðila, sem hefur flutt mál hans sjálfur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Ekki verður fallist á með varnaraðila að efni séu til að dæma fyrirsvarsmann sóknaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Margfeldi ehf., greiði varnaraðila, HK sandblæstri ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 501/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðahaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Enginn hinna grunuðu manna hefur játað aðild sína að þessum brotum. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 483/1998
|
Vinnusamningur Uppsögn
|
P hóf störf hjá B í apríl 1997, en hætti störfum fyrirvaralaust að boði B í október sama ár. Við starfslokin voru honum greidd laun í einn mánuð. P hélt því fram að hann hefði verið ráðinn tímabundið til starfa án gagnkvæms uppsagnarfrests og krafðist launa til 1. febrúar 1998. Í ráðningarsamningi var merkt „já” við fastráðningu og ráðningartími tilgreindur til 1. febrúar 1998. Talið var að þar sem B hefði ritað ráðningarsamninginn yrði hann að bera hallann af óskýrri framsetningu í samningnum og var fallist á að P hefði verið ráðinn til 1. febrúar 1998. B hélt því fram að P hefði brotið svo gegn starfsskyldum sínum að heimilt hefði verið að slíta samningnum með eins mánaðar fyrirvara. Ekki var fallist á það að B hefði verið heimilt án sérstaks uppsagnarákvæðis að segja ráðningarsamningnum upp miðað við fyrri tíma en 1. febrúar 1998. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að B bæri að greiða P stefnufjárhæðina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 1998. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í héraðsdómi liggja fyrir tveir ráðningarsamningar, sem málsaðilar gerðu á árinu 1997. Deila þeir um samning þann, sem síðar var gerður, en hann var í gildi þegar stefnda var sagt upp störfum 29. október 1997. Ekki er ágreiningur um að fyrri samningurinn hafi verið gerður í apríl 1997 og hinn síðari í ágúst sama árs, þrátt fyrir að þeir séu báðir dagsettir 28. apríl 1997. Eftir eldri samningnum voru byrjunarlaun stefnda 140.000 krónur á mánuði, en í yngri samningnum sagði að mánaðarlaun væru 170.000 krónur. Þar var einnig svofellt ákvæði, sem ekki var í eldri samningnum: „Ekki er greitt fyrir yfirvinnu nema hún fari yfir 780 klst á ári, þ.e. að meðaltali 15 stundir á viku. ... Miðað er við að laun séu endurskoðuð einu sinni á ári.“ Í báðum samningum er ritað „Já“ í reit, sem merktur er „Fastráðning“. Hins vegar er dagsetningin 1. febrúar 1998 rituð í reit auðkenndan „Ráðningartími“ í yngri samningnum, en sams konar reitur er auður í hinum eldri. Heldur stefndi fram, að samningstíma hafi átt að ljúka síðastnefndan dag. Hafi hann krafist þess að samningurinn yrði gerður tímabundinn til þess að ekki yrði unnt að segja sér bótalaust upp starfi á þeim tíma árs, sem almennt væri erfiðast að fá vinnu. Áfrýjandi ber á hinn bóginn fyrir sig, að dagsetningin 1. febrúar merki að þann dag hafi verið ætlun aðila að laun stefnda yrðu fyrst endurskoðuð samkvæmt ráðagerð í áður tilvitnuðu samningsákvæði. Þessi viðbára áfrýjanda samræmist illa þeirri staðreynd, að umrædd dagsetning var sett í dálkinn um ráðningartíma, en ekki í framhaldi af eða í tengslum við ákvæðin um endurskoðun einu sinni á ári. Ákvæði um fastráðningu í báðum samningunum styðja að vísu ekki staðhæfingu stefnda um að hann hafi einungis verið ráðinn í starf í nokkra mánuði. Þegar hins vegar er litið til þess, að yngri ráðningarsamningurinn var færður í letur af áfrýjanda, þykir hann verða að bera halla af óskýrri framsetningu í samningnum. Verður því fallist á með stefnda, að skýra beri hinn umdeilda samning svo, að hann hafi verið ráðinn til þess dags, sem skráður er í reitinn „ráðningartími“ á samningsforminu. II. Í greinargerð áfrýjanda í héraði hélt hann meðal annars fram, að stefndi hefði brotið svo gegn starfsskyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningnum að sér hefði verið heimilt að slíta samningnum með eins mánaðar fyrirvara, eins og hann gerði í bréfi, sem hann ritaði stefnda 29. október 1997. Til stuðnings þeirri málsástæðu óskaði hann eftir við aðalmeðferð málsins í héraði að fá að leggja fram svonefnda “frábrigðaskýrslu” nafngreinds starfsmanns síns dagsetta 22. október 1997. Héraðsdómari ákvað að skjal þetta kæmist ekki að í málinu gegn andmælum stefnda. Í fyrrgreindu uppsagnarbréfi áfrýjanda 29. október 1997 kom ekki fram að uppsögnin styddist við vanefndir af hálfu stefnda. Að vanefndum var ekki heldur vikið í bréfi lögmanns áfrýjanda til lögmanns stefnda 24. apríl 1998. Ekki verður séð, að áfrýjandi hafi borið fyrir sig vanefndir af hálfu stefnda fyrr en í greinargerð sinni í héraði. Getur því skýrslan frá 22. október 1997 ekki fengið því breytt að fallist verður á með stefnda, að áfrýjanda hafi ekki verið heimilt án sérstaks uppsagnarákvæðis að segja ráðningarsamningnum upp miðað við fyrri tíma en 1. febrúar 1998. Af þeim sökum og þar sem aðilar deila ekki um fjárhæðir verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Bakkavör hf., greiði stefnda, Pétri Sævarssyni, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. september 1998. Ár 1998, föstudaginn 11. september er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er að Brekkugötu 2 Hafnarfirði af Ólöfu Pétursdóttur dómstjóra kveðinn upp dómur í máinu nr. E-434/1998: Pétur Sævarsson gegn Bakkavör hf. I. Mál þetta sem dómtekið var hinn 8. september 1998 hefur Pétur Sævarsson, kt. 040359-2149, Tjarnargötu 25a, Reykjanesbæ, höfðað fyrir dóminum með stefnu birtri 8. maí 1998 á hendur Bakkavör hf., kt. 410886-1629, Brekkustíg 22, Njarðvík, Reykjanesbæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honum bætur vegna vangreiddra launa ásamt orlofi og lífeyrissjóðsframlagi samtals kr. 397.053,- ásamt dráttarvöxtum af kr. 170.000,- frá 1.1.1998 til 1.2.1998 og af kr. 397.053,- frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Lögmannsstofu Láru V. Júlíusdóttur hrl. auk lögmælts virðisaukaskatts skv. l. nr 50/1988, allt samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu lögum samkvæmt að mati réttarins. Dómkröfur stefnanda eru þannig sundurliðaðar: II. Stefndi Bakkavör hf. er framleiðslufyrirtæki sem sérhæfir sig í vinnslu og sölu unninna fiskafurða á erlendan markað, einkum í Evrópu. Stefnandi Pétur Sævarsson er menntaður í Fiskvinnslukólanum og Sjómannaskóla Íslands og hefur auk þess verslunarpróf. Stefnandi hóf störf hjá stefnda hinn 29. apríl 1997, fékk eins mánaðar launalaust leyfi um sumarið til þess að ljúka samningsbundnu starfi hjá fyrri vinnuveitanda, kom aftur til starfa hinn 11 ágúst en lét fyrirvaralaust af starfi að boði stefnda hinn 29. október 1997. Stefndi greiddi honum laun út nóvember, þ.e. einn mánuð, en það var lengd uppsagnarfrests samkvæmt kjarasamningi. Í máli þessu krefur stefnandi um laun til 1. febrúar 1998. Deiluefnið í máli þessu er hvort stefnandi var ráðinn tímabundið án gagnkvæms uppsagnarfrests til 1. febrúar 1998 samkvæmt sérstöku ákvæði í skriflegum ráðningarsamningi, svo sem stefnandi heldur fram, eða ekki, svo sem stefndi heldur fram, en ef svo var hefur stefnandi fengið öll laun sín greidd og á því er sýknukrafa stefnda byggð. Þá færir stefndi það fram sem málsástæðu, að stefnandi hafi brotið starfskyldur sínar og því hafi stefnda verið heimilt að rifta samningnum. Stefnandi bendir á að við starfslok ritaði stefndi honum uppsagnarbréf samdægurs, hinn 29. október, þar sem stefnanda er sagt upp með eins mánaðar uppsagnarfresti og stefndi greiddi stefnanda laun út þann uppsagnarfrest. III. Í máli þessu eru lagðir fram tveir skriflegir ráðningarsamningar milli málsaðila, báðir dagsettir 28.4.1997. Báðir tilgreina fyrsta starfsdag 29.4.1997. Þó er óumdeilt að annað skjalið, sem lagt er fram sem dskj. nr. 3, var gert þann dag sem það er dagsett, hinn 28.4.1997, en hitt hinn 11. ágúst sama ár eða þar um bil, því þann dag kom stefnandi aftur til starfa úr hinu launalausa leyfi sem áður er nefnt. Er það skjal lagt fram sem dskj. nr. 10. Af hálfu stefnda er þetta, að því er virðist, skýrt með því, að við vélritun á síðari samningnum hafi fyrri samningurinn verið kallaður fram í tölvu og ekki hirt um að breyta dagsetningu, og jafnframt með því, að þessi aðferð hafi verið viðhöfð vegna „bókunarkerfis” stefnda. Þetta skiptir þó ekki máli, því það er einvörðungu ákvæði síðari samningsins um ráðningartíma sem á reynir í máli þessu, en það er óumdeilt að hann var gerður og tók gildi er stefnandi kom úr leyfi um sumarið. Fyrri samningurinn er eingöngu lagður fram sem skýringargagn, til upplýsingar um upphafleg ráðningarkjör stefnanda. IV. Áður en stefnandi hóf störf hjá stefnda hinn 29. apríl 1997 hafði hann verið á sjó, síðast sem eftirlitsmaður með vinnslu um borð í fiskiskipi. Óumdeilt er að fyrst eftir að stefnandi réðist til stefnda starfaði hann sem almennur starfsmaður í vinnslusal, þar sem kavíar er settur vélrænt í glerkrukkur, þótt starfslýsing hans á báðum samningum sé „flokkstjóri í kavíarsal”. Samkvæmt fyrri samningnum voru „byrjunarlaun kr. 140.000 á mánuði, miðað við yfirvinnu upp að 10 klst á viku”, en í þeim síðari segir um launakjör: „Heildarlaun eru 170.000 kr. á mánuði. Laun eru greidd út mánaðarlega. Ekki er greitt fyrir yfirvinnu nema hún fari yfir 780 klst á ári, þ.e. að meðaltali 15 stundir á viku. Orlof er 10,17%. Miðað er við að laun séu endurskoðuð einu sinni á ári.” Kemur nú að því ákvæði sem fyrst og fremst reynir á í máli þessu: Í síðari samningnum stendur: „Ráðningartími: 01.02.98” og „Fastráðning Já.” Í fyrri samningnum er ekkert skráð í reitinn „Ráðningartími” en „Já” í reitinn „Fastráðning”. Við aðilayfirheyrslu hélt stefnandi því fram að ákvæðið um ráðningartíma til 1.2.1998 hefði verið sett í síðari samninginn að sinni beiðni. Fyrirsjáanlegt hafi verið sumarið 1997 að á Suðurnesjum yrði slæmt atvinnuástand í fiskiðnaði a.m.k. fram yfir áramót. Kveðst stefnandi hafa viljað tryggja sig gegn því, er hann kom úr leyfinu og tók í raun við starfi flokkstjóra í kavíarsal, að sér yrði ekki á allra næstu mánuðum sagt upp með aðeins eins mánaðar uppsagnarfresti. Ákvæðið um fastráðningu skýrði stefnandi svo, að hann hefði verið fastráðinn til ákveðins tíma, til 1. febrúar 1998. Hann hafi þó reiknað með því að ráðningarsamningur sinn yrði framlengdur, í því ljósi beri að skýra ákvæði samningsins um endurskoðun launa einu sinni á ári. Hann hafi talið sig vera að semja um endurskoðun launa sinna í síðasta lagi ári eftir að samningurinn var gerður, þ.e. endurskoðun í ágúst 1998. Hilmar Ásgeirsson, kt. 290165-5989, framleiðslustjóri hjá stefnda, sem undirritar báða samningana fyrir hönd vinnuveitanda, og framkvæmdastjóri félagsins, Lýður Guðmundsson, kt. 130763-5199, sem báðir gáfu aðilaskýrslu, héldu því fram að skýra bæri ákvæði hins umdeilda samnings um ráðningartíma til 1. febrúar 1998 í ljósi ákvæðis sama samnings um endurskoðun launa einu sinni á ári. Slík endurskoðun á launum yfirmanna, en flokkstjóri í kavíarsal teljist í þeim hópi, fari að jafnaði fram um eða eftir áramót. Þar sem stefnandi var nýr í starfi yfirmanns hafi verið sérstök ástæða til að semja um að taka launakjör hans til endurskoðunar er nokkurra mánaða reynsla væri fengin af starfsárangri hans. Álit réttarins. Ákvæði hins skriflega ráðningarsamnings málsaðila frá ágúst 1997 um ráðningartíma er glöggt og skýrt, skráð er að ráðningartími stefnanda sé til 01.02.1998. Ekkert ákvæði er í samningnum um gagnkvæman uppsagnarfrest fram til þess dags. Eigi verður talið að stefnda hafi tekist að sýna fram á að umrætt ákvæði beri að skýra öðruvísi en eftir orðanna hljóðan. Ef ætlun stefnda var sú að semja um endurskoðun launakjara miðað við þennan tiltekna dag, þá var honum í lófa lagið að taka af öll tvímæli og skrá dagsetninguna í þann reit samningsins sem fjallar um launakjör, t.d. bæta við á eftir orðum „Miðað er við að launakjör séu endurskoðuð einu sinni á ári” orðunum „í fyrsta sinn 01.02.1998”, eða öðru þvílíku. Eigi verður á það fallist að ákvæði samningsins þar sem skráð er „Já” í reitinn „Fastráðning”, styðji með afgerandi hætti þann skilning stefnda að um ótímabundna ráðningu hafi verið að tefla, hvoru tveggja er að eigi er loku fyrir það skotið að túlka ákvæðið í samræmi við skilning stefnanda, að átt sé við tímabundna fastráðningu, svo og, að ákvæðið er endurtekning á ákvæði eldri samnings, en því er áður lýst að eigi var hirt um það við ritvinnslu hins síðari samnings að breyta dagsetningu frá fyrri samningi. Ákvæðið um ráðningartíma var á hinn bóginn nýtt í síðari samningnum. Eigi verður á þá málsástæðu stefnda fallist, að „stefnandi hafi brotið svo gegn ráðningarsamningi aðila að stefnda hafi verið fullkomlega heimilt að rifta samningum með þeim hætti sem gert var.” Er stefnanda var sagt að láta af starfi hinn 29. október 1997 var honum afhent venjulegt uppsagnarbréf þar sem vísað er til uppsagnarfrests samkvæmt kjarasamningi og ekki vísað til neinna riftunarástæðna, því síður að riftun ráðningarsamningsins sé lýst yfir. Stefnanda voru greidd laun á uppsagnarfresti. Í máli þessu er ekki ágreiningur um fjárhæðir. Samkvæmt framansögðu verður fallist á dómkröfur stefnanda í máli þessu. Lögmaður stefnanda hefur lagt fram málskostnaðarreikning, samtals að fjárhæð kr. 135.285,-virðisaukaskattur innifalinn. Verður á þá málskostnaðarkröfu fallist. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Bakkavör hf., greiði stefnanda, Pétri Sævarssyni, kr. 397.053,- ásamt dráttarvöxtum af kr. 170.000,- frá 1.1.1998 til 1.2.1998 en af kr. 397.053,- frá þeim degi til greiðsludags og kr. 135.285,- í málskostnað, virðisaukaskattur af málflutningsþóknun innifalinn.
|
Mál nr. 658/2011
|
Fjárdráttur Ákæra Dómur Sönnunarmat Ómerking héraðsdóms
|
X var sakfelldur í héraði fyrir fjárdrátt með því að hafa án heimildar lánað þrjár bifreiðar, sem hann og fyrirtæki í hans eigu höfðu á kaupleigu, og ekki sinnt áskorun eigenda um að skila þeim, en þetta hafi falið í sér ólögmæta tileinkun sem valdið hefði tjóni. Í dómi Hæstaréttar sagði meðal annars að framangreind háttsemi X hefði ekki rúmast innan verknaðarlýsingar ákæru og yrði hann því ekki sakfelldur fyrir hana, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Hins vegar taldi dómurinn að á munnlegum framburði X fyrir héraðsdómi hefði verið slíkur ólíkindablær að sennilegt mætti telja að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi hans hafi verið röng svo einhverju skipti um úrslit málsins. Væri því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til meðferðar á ný, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. nóvember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi, til vara sýknu af þeim, en að því frágengnu að fjárhæðir þeirra verði lækkaðar. Landsbanki Íslands hf., sem tekið hefur við réttindum og skyldum Avant hf., og Lýsing hf. krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms að því er einkaréttarkröfur varðar. I Eins og greinir í héraðsdómi var fyrirtækið A ehf. í eigu ákærða og Y. Samkvæmt vottorði hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins meðal annars kaup og sala bifreiða. Félagið var skráð árið 2005 og var Y stjórnarformaður, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og átti sæti í stjórn þess þar til tilkynnt var að hann hefði sagt sig úr henni 18. september 2008. Ákærði og Y munu hafa verið einu starfsmenn félagsins og stýrt starfsemi þess í sameiningu. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 19. mars 2009. Með samningi 31. maí 2007 tók A ehf. á kaupleigu bifreiðina SU [...] af Avant hf. Var samningurinn undirritaður af fyrrgreindum Y en hann gekkst einnig í sjálfskuldarábyrgð fyrir efndum samningsins. Hinn 22. júní sama ár var gerð sú breyting á samningnum að bifreiðin SH [...] var skráð sem nýr leigumunur í stað þeirrar bifreiðar sem samningurinn tók upphaflega til. Loks var af hálfu Avant hf. og A ehf. undirritað skjal 28. maí 2008 sem bar yfirskriftina „veðflutningur“ en þar sagði að bifreiðin SH [...] hafi verið leyst úr veðböndum og þau færð yfir á bifreiðina UP [...] af gerðinni Mazda CX7. Skráður eigandi þeirrar bifreiðar var Avant hf. Með bréfi 26. janúar 2009 rifti Avant hf. samningi um kaupleigu á bifreiðinni og krafðist afhendingar á henni. Hinn 22. febrúar 2008 var bifreiðin DJ [...] af gerðinni Mazda MX5 tekin á kaupleigu hjá Avant hf., sem var skráður eigandi hennar. Með skjali sem bar yfirskriftina „skuldskeyting“ tók A ehf. við öllum skyldum og skuldbindingum fyrri greiðanda skuldabréfs sem sagt var hvíla á 1. veðrétti í bifreiðinni. Undir skjalið ritaði Y fyrir hönd A ehf., en hann gekkst í sjálfskuldarábyrgð til tryggingar efndum. Með bréfi 26. janúar 2009 rifti Avant hf. samningnum og krafðist þess að fá bifreiðina afhenta. Þá tók ákærði með samningi 18. nóvember 2008 á kaupleigu af Lýsingu hf. bifreiðina RO [...] af gerðinni Ford Mustang, en leigusali var skráður eigandi hennar. Þeim samningi rifti Lýsing hf. með skeyti 19. mars 2009 og krafðist afhendingar á bifreiðinni. Þrátt fyrir að kaupleigusamningunum hafi verið rift var bifreiðunum ekki skilað. Hinn 15. og 17. september 2009 bárust lögreglu tilkynningar um að bifreiðarnar DJ [...] og UP [...] hefðu fundist. Höfðu þá ýmsir munir verið teknir af og úr bifreiðunum. Um þetta leyti hafði vörslusviptingarfyrirtæki einnig uppi á bifreiðinni RO [...] og var hún í svipuðu ástandi. Málið var höfðað með ákæru 21. júní 2011 en þar var ákærða og Y gefinn að sök fjárdráttur með því að hafa fénýtt sér bifreiðarnar UP [...] og DJ [...] með því að rífa eða láta rífa þær niður og ráðstafa úr þeim varahlutum. Einnig var ákærða gefið að sök sama brot að því er varðaði bifreiðina RO [...]. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Á hinn bóginn var Y sýknaður og unir ákæruvaldið því. II Af hálfu ákærða er því borið við að ekki hafi verið í gildi kaupleigusamningur milli A ehf. og Avant hf. um bifreiðarnar UP [...] og DJ [...]. Því hafi síðargreinda félagið aðeins notið tryggingarréttinda í bifreiðunum sem að réttu lagi hafi verið í eigu A ehf. Af þeim sökum geti sú háttsemi sem ákærða er gefin að sök ekki falið í sér fjárdrátt. Svo sem áður er rakið var Avant hf. skráður eigandi umræddra bifreiða. Umráð þeirra gátu því ekki verið reist á öðru en að í gildi væri kaupleigusamningur sem tók til þeirra, enda hefur A ehf. ekki fengið eignarheimild fyrir bifreiðunum. Samkvæmt þessu verður krafa um sýknu ekki byggð á því að bifreiðarnar hafi verið í eigu A ehf. Ákærði hefur einnig hreyft því að kaupleigusamningar um þær þrjár bifreiðar sem ákæra tekur til hafi verið lánssamningar sem í orði kveðnu hafi verið klæddir í búning kaupleigu. Því geti háttsemin ekki talist fjárdráttur. Þessi röksemd er haldlaus, enda leiðir beint af skilmálum samninganna að eignarréttur var hjá leigusala þar til lokagreiðsla leigu hafði verið innt af hendi. Í þeim efnum breytir engu þótt farið verði með kröfuréttindi á grundvelli samninganna eins og um lánssamninga væri að ræða sem falli undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. III Við skýrslugjöf hjá lögreglu kannaðist ákærði við að hafa tekið ákvörðun um að rífa bifreiðarnar UP [...] og DJ [...]. Einnig kannaðist hann við að hafa sjálfur rifið bifreiðina RO [...]. Þetta hafi verið gert þar sem hátt verð hafi fengist á þessum tíma fyrir varahluti en ætlunin hafi verið að flytja inn varahluti á lægra verði frá Bandaríkjunum til að setja í bifreiðarnar áður en þeim yrði skilað. Fyrir dómi neitaði ákærði hins vegar sök og skýrði svo frá að bifreiðunum UP [...] og DJ [...] hefði ekki verið skilað þar sem þær hafi verið lánaðar öðrum. Árangurslaust hafi verið reynt að fá bifreiðarnar aftur en öðrum bifreiðum í útláni á vegum fyrirtækisins A ehf. hafi verið skilað. Nánar aðspurður kvaðst ákærði lítið hafa þekkt til þeirra sem fengu að láni bifreiðar frá fyrirtækinu og gat ekki nafngreint þá en þeir hefðu lánað bifreiðarnar áfram. Einnig sagði ákærði að engin gögn væru fyrir hendi um þessi lán á bifreiðum. Þá greindi ákærði frá því að bifreiðin RO [...] hafi verið sett á aðra bílasölu og þaðan hafi hún horfið eftir að einhver fékk hana lánaða. Um breyttan framburð miðað við frásögn hjá lögreglu sagði ákærði að hann hafi fundið til ábyrgðar og því kosið að gangast þar við að hafa rifið bifreiðarnar. Á grundvelli þessa framburðar var ákærði sakfelldur með hinum áfrýjaða dómi fyrir að hafa án heimildar lánað bifreiðarnar og ekki sinnt áskorun eigenda um að skila þeim, en þetta hafi falið í sér ólögmæta tileinkun sem valdið hafi tjóni. Ákærði hafi því gerst sekur um fjárdrátt með því draga sér bifreiðarnar. Þessi hegðun rúmast ekki innan verknaðarlýsingar ákæru og verður ákærði því ekki sakfelldur fyrir hana, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. 208 gr. laga nr. 88/2008 endurmetur Hæstiréttur ekki niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Á skýringum sem ákærði hefur gefið á því að hafa horfið frá játningu sinni hjá lögreglu og frásögn hans að öðru leyti er slíkur ólíkindablær að sennilegt má telja að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi hafi verið röng svo að einhverju skipti um úrslit máls. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til meðferðar á ný, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíður nýs efnisdóms í málinu. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda ákærða sem ákveðin er með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með þinghaldi 4. október 2011 og er málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2011. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 4. október 2011, er höfðað samkvæmt ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 21. júní 2011 á hendur Y, kt. [...], [...], [...], og X, kt. [...], [...], Reykjavík. 1. Gegn ákærðu Y og X fyrir fjárdrátt, á tímabilinu 28. maí 2008 til 19. mars 2009, með því að hafa í sameiningu sem eigendur og daglegir stjórnendur bílasölunnar A ehf., kt. [...], dregið sér eða bílasölunni, bifreiðarnar UP-[...], af gerðinni Mazda CX7, og DJ-[...], af gerðinni Mazda MX5, sem voru í eigu Avant hf., en A ehf. hafði umráð yfir samkvæmt kaupleigusamningum við Avant hf. Ákærðu fénýttu bifreiðarnar með því að rífa eða láta rífa þær niður og seldu eða ráðstöfuðu á annan hátt úr þeim varahlutum með þeim afleiðingum að bifreiðarnar voru verðlausar þegar eigandi þeirra fékk umráð yfir þeim aftur. Telst þetta varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Gegn ákærða X fyrir fjárdrátt, með því að hafa, á tímabilinu 18. nóvember 2008 til 15. september 2009, dregið sér eða bílasölunni A ehf., bifreiðina RO-[...], af gerðinni Ford Mustang, sem var í eigu Lýsingar hf., en ákærði X hafði umráð yfir samkvæmt kaupleigusamningi við Lýsingu hf. Ákærði fénýtti bifreiðina með því að rífa eða láta rífa hana niður og selja eða ráðstafa á annan hátt úr henni varahlutum með þeim afleiðingum að bifreiðin var verðlaus þegar eigandi hennar fékk umráð yfir henni aftur. Telst þetta varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Vegna 1. ákæruliðar gerir Avant hf., kt. [...], Suðurlandsbraut 12, Reykjavík þá kröfu að ákærðu verði dæmdir til að greiða félaginu skaðabætur að fjárhæð 6.400.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2011, frá 1. september 2009 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa er kynnt sakborningi, en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna lögmannskostnaðar samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Vegna 2. ákæruliðar gerir Lýsing hf., kt. [...], Ármúla 3, Reykjavík þá kröfu að ákærði, X, verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 2.494.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. mars 2009 til 19. apríl sama ár, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um að ákærði X verði dæmdur til að greiða bótakrefjanda lögmannsþóknun að mati dómsins fyrir að halda uppi bótakröfu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Verjandi ákærða Y gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af ákæru, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er krafist frávísunar bótakröfu, til vara sýknu af bótakröfu, en til þrautavara er krafist lækkunar bótakröfu. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Verjandi ákærða X gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af ákæru, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er krafist frávísunar eða sýknu af bótakröfum, en til vara er krafist lækkunar bótakrafna. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Ákæruliður 1 Ákærðu í máli þessu voru stofnendur og eigendur einkahlutafélagsins A á þeim tíma sem í ákæru greinir. Var ákærði Y skráður stjórnarformaður félagsins, en ákærði X framkvæmdastjóri, uns hann skráði sig einhliða úr stjórn hinn 18. september 2008. Er ágreiningslaust að ákærðu stýrðu félaginu í sameiningu, en þeir voru jafnframt einu starfsmenn þess á þeim tíma sem um ræðir. Félagið hafði bifreiðaviðskipti að starfsemi og gerðu forsvarsmenn þess kaupleigusamninga við fjármögnunarfyrirtæki um bifreiðar, sem ætlaðar voru til sölu á þess vegum. Hinn 28. maí 2008 undirritaði ákærði Y, fyrir hönd A ehf., samning við Avant hf. um yfirtöku samnings um kaupleigu bifreiðarinnar DJ-[...] og kaupleigusamning um bifreiðina UP-[...], en bifreiðarnar voru af Mazda gerð. Ákærði X ritaði undir báða samninga sem vottur. Með bréfi Avant hf. til A ehf. og ákærðu, dagsettu 26. janúar 2009, var lýst riftun bifreiðasamninganna tveggja vegna verulegra vanefnda og þess krafist að bifreiðunum yrði skilað. Bifreiðunum var hins vegar ekki skilað eins og farið var fram á. Hinn 19. mars 2009 var A ehf. úrskurðað gjaldþrota. Með bréfi, dagsettu 8. maí 2009, óskaði lögmaður Avant eftir því að lögregla rannsakaði hver hefðu orðið afdrif bifreiða sem hefðu verið í umráðum A ehf., þar sem vörslusvipting hefði ekki borið árangur og bifreiðarnar ekki fundist þrátt fyrir mikla leit. Hinn 15. september 2009 barst lögreglu tilkynning um að bifreiðin DJ-[...] hefði fundist á bifreiðastæði við bifreiðaverkstæði við [...] í Reykjavík. Lögreglumenn ræddu við starfsmann bifreiðaverkstæðisins, sem kvaðst hafa tekið eftir bifreiðinni daginn áður og gert skráðum eiganda, Avant hf, viðvart. Þá barst önnur tilkynning, hinn 17. sama mánaðar, um að bifreiðin UP-[...] hefði fundist á bifreiðastæði við bifreiðaverkstæði við [...]. Eins og í fyrra skiptið hafði starfsmaður bifreiðaverkstæðisins tekið eftir bifreiðinni á bifreiðastæðinu tveimur dögum fyrr. Hann hafði spurst fyrir um bifreiðina, en þegar enginn kannaðist við hana hafði hann samband við skráðan eiganda, Avant hf. Í skýrslum lögreglu kemur fram að búið hafi verið að „strípa“ bifreiðarnar og hafi ýmsir hlutir sjáanlega verið fjarlægðir af og úr þeim. Skýrslunum fylgja ljósmyndir sem sýna ástand bifreiðanna þegar þær komu í leitirnar. Ákærði X var yfirheyrður af lögreglu vegna málsins 2. desember 2009. Ákærði kvaðst þá hafa rifið bifreiðarnar tvær í varahluti og hefði ætlunin verið að kaupa aðra varahluti í staðinn og koma fyrir í bifreiðunum. Það hefði verið sameiginleg ákvörðun þeirra meðákærða að gera þetta, en hátt verð hafi verið á varahlutum, sem þá hefði vantað. Þeir hefðu ætlað sér að flytja sjálfir inn varahluti frá Bandaríkjunum á lægra verði og koma fyrir í bifreiðunum í staðinn fyrir þá sem voru fjarlægðir. Þeir hefðu ætlað að skila bifreiðunum í lagi, en það hefði ekki gengið eftir. Ákærði sagði bifreiðarnar hafa verið rifnar á starfsstöð bifreiðasölunnar, en þær hefðu síðan verið geymdar í gám við [...]. Þær hefðu síðan verið fluttar þangað sem þær fundust. Ákærði sagði flesta varahlutina hafa verið notaða í aðrar bifreiðar sem þeir hefðu átt, en taldi þó að einhverjum hefði verið fargað. Ákærði Y var yfirheyrður af lögreglu 22. febrúar 2010. Ákærði kvaðst ekki hafa komið nálægt niðurrifi bifreiðanna tveggja, en vita til þess að einhverjir hlutir hefðu verið teknir af einhverjum bifreiðum. Hann kvað rétt vera, sem komið hefði fram í framburði meðákærða, að þeir hefðu sameiginlega tekið ákvörðun um að rífa hluta af einhverjum bifreiðum, en síðan hefði átt að afla nýrra varahluta og skila bifreiðunum í því ásigkomulagi sem þær hefðu verið fyrir niðurrif. Ákærðu neituðu báðir sök við þingfestingu málsins. Hafa þeir fyrir dómi kannast við að hafa haft umráð bifreiðanna tveggja samkvæmt kaupleigusamningum, en neitað að hafa rifið eða látið rífa þær niður svo sem lýst er í ákæru og í því skyni sem þar greinir. Ákærði X gaf þá skýringu á því að bifreiðarnar hefðu ekki verið afhentar Avant, skráðum eiganda, eftir að kaupleigusamningum hefði verið rift, að þær hefðu verið lánaðar einhverjum aðilum og þeim ekki verið skilað aftur á bifreiðasöluna. Ákærði kvaðst hafa misst sjónar á því hvert bifreiðarnar voru lánaðar. Fleiri bifreiðar hefðu verið lánaðar af bifreiðasölunni, en þær hefðu skilað sér. Ákærði kvaðst ekki muna nöfn þeirra manna sem hann hefði lánað bifreiðarnar og engin gögn væru til um þau viðskipti. Þegar hann hefði farið að kanna afdrif bifreiðanna hefði komið í ljós að þessir menn hefðu verið búnir að lána þær áfram og honum hefði ekki tekist að hafa uppi á þeim. Ákærði kvaðst ekki muna hvenær bifreiðarnar voru lánaðar frá bifreiðasölunni, hvort það hefði verið áður en kaupleigusamningum var rift eða síðar. Hann kvaðst ekki vita hver hefði rifið bifreiðarnar niður. Hann hefði ekki gert það og ekki tekið ákvörðun um að það skyldi gert. Hann kvaðst ekki minnast eða vita til þess að meðákærði Y hefði komið að því að lána bifreiðarnar. Þá hefði hann ekki vitneskju um að Y hefði komið að niðurrifi þeirra. Ákærði gaf þá skýringu á framburði sínum hjá lögreglu að honum hefði fundist hann bera mikla ábyrgð á því hvernig fór fyrir bifreiðunum. Því hefði hann borið á þennan veg. Hann kvað þá meðákærða hafa rætt saman áður en Y gaf skýrslu hjá lögreglu og kannaðist við að hafa skýrt Y frá því hvernig hann hefði borið við skýrslutöku. Ákærði Y kvaðst muna eftir að hafa séð bifreiðarnar tvær í starfsstöð A ehf. um það leyti sem félaginu barst bréf frá Avant þar sem lýst var riftun kaupleigusamninga og krafist afhendingar bifreiðanna. Hefðu bifreiðarnar verið „í heilu lagi“ á þessum tíma. Í kjölfarið hefði Avant krafist vörslusviptingar, en ákærði kvaðst ekki hafa verið í sambandi við vörslusviptingaraðila. Um þetta leyti hefði starfsemi fyrirtækisins verið hætt og það tekið til gjaldþrotaskipta. Kvaðst ákærði hafa farið sína leið eftir að hafa sinnt skyldum sínum við skiptastjóra. Ákærði kvaðst enga vitneskju hafa haft um að fyrirhugað væri að rífa bifreiðarnar. Hann hefði hvorki komið að því né óskað eftir því. Þá hefði hann ekki vitað að bifreiðarnar hefðu verið lánaðar einhverjum aðilum. Það hefði tíðkast í starfsemi bifreiðasölunnar að lána bifreiðar til reynsluaksturs, en bifreiðar hefðu ekki verið lánaðar út til lengri tíma. Ákærði kvaðst ekki hafa skýrt rétt frá atvikum við skýrslutöku hjá lögreglu. Hann kvað meðákærða hafa hringt til sín eftir að hafa gefið skýrslu hjá lögreglu, en hann hefði þá sjálfur verið boðaður til skýrslutöku. Hefði meðákærði sagt honum að láta sér ekki bregða þegar hann sæi myndir af bifreiðunum við yfirheyrsluna. Meðákærði hefði jafnframt sagt honum að samkvæmt áliti lögfræðings, sem hann hefði leitað til, myndi málið látið niður falla bæru þeir á þann veg að það hefði verið ákvörðun fyrirtækisins að rífa bifreiðarnar. Ákærði kvaðst hafa hagað framburði sínum á þennan veg þótt hann hefði ekki haft hugmynd um fyrirætlanir um að rífa bifreiðarnar. Hann hefði talið að hann yrði laus mála ef hann greindi frá með þessum hætti. Ákærði kvaðst hvorki vita hver hefði tekið ákvörðun um að rífa bifreiðarnar né hvað hefði orðið um varahluti úr þeim. Vitnið A, sem starfar við vörslusviptingar, kvaðst hafa reynt að hafa uppi á bifreiðunum tveimur að beiðni Avant. Hann kvaðst hafa rætt við ákærða X, sem hefði ekki upplýst um hvar bifreiðarnar voru niðurkomnar. Hann hefði einnig rætt við ákærða Y, sem hefði sagst vera erlendis og ekkert vita um málið. Vitnið B, starfsmaður Aðalskoðunar, gerði grein fyrir tjónamati sem hann vann fyrir Avant eftir að hafa skoðað bifreiðarnar. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Oddgeir Einarsson, skiptastjóri A ehf., og Jóhann Birkir Guðmundsson lögreglumaður. Ekki eru efni til að rekja framburð vitnanna. Ákæruliður 2 Hinn 18. nóvember 2008 undirritaði ákærði X eignaleigusamning við fjármögnunarfélagið Lýsingu hf. um bifreiðina RO-[...] af Ford Mustang gerð. Meðal gagna málsins er afrit símskeytis innheimtusviðs Lýsingar hf., dagsett 19. mars 2009, um riftun samningsins vegna vanefnda og var þess jafnframt krafist að bifreiðinni yrði skilað. Lögreglu barst kæra lögmanns Lýsingar vegna málsins með bréfi dagsettu 21. október 2009. Í kærubréfinu kemur fram að ákærði hafi ekki orðið við tilmælum um að skila bifreiðinni og hafi vörslusviptingarfyrirtæki því verið falið að hafa uppi á henni. Bifreiðin hafi fundist hinn 15. september og hafi þá verið búið að fjarlægja af henni ýmsa hluti, s.s. dekk, felgur, vélarhlíf, bretti, stuðara, ljósker, sæti og hluta innréttingar. Kærunni fylgdi ljósmynd af bifreiðinni. Í gögnum frá vörslusviptingarfélaginu kemur fram að bifreiðin hefði fundist við Tangarhöfða eftir ábendingu starfsmanns vörslusviptingarfélags sem starfaði fyrir Avant. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 2. desember 2009 kvaðst ákærði kannast við að gengið hefði verið eftir því við hann að skila Lýsingu bifreiðinni, en hann hefði ekki sinnt því þar sem búið hefði verið að rífa hana í sundur. Hefði staðið til að panta varahluti fyrir þessa bifreið á sama tíma og pantaðir yrðu varahlutir fyrir hinar bifreiðarnar tvær og hefði átt að gera það á vegum bifreiðasölunnar. Kvað ákærði þá meðákærða Y hafa rifið bifreiðina og hefði hún líklega verið geymd við starfsstöð A ehf. að [...]. Við aðalmeðferð málsins játaði ákærði því að hafa gert eignaleigusamning við Lýsingu um bifreiðina sem um ræðir, en neitaði að hafa rifið eða látið rífa bifreiðina svo sem lýst er í ákæru. Bifreiðin hefði í fyrstu staðið við starfsstöð A, en síðar hefði hann flutt hana á [...] og haft hana þar til sölu. Bifreiðin hefði ekki selst þar. Ákærði sagði bifreiðina ekki hafa skilað sér af bifreiðasölunni, hún hefði „farið á flakk“, einhver hefði fengið hana lánaða og ekki skilað henni aftur. Hann kvaðst síðan hafa frétt af henni við [...] í Kópavogi og látið vörslusviptingaraðilann vita af því. Ekki kvaðst ákærði muna hvar hann heyrði að bifreiðin væri staðsett þarna. Ákærði kvaðst síðast hafa séð bifreiðina þar sem hún stóð við [...], sennilega um áramót 2008/2009. Hann kvað þá Y ekki hafa komið nálægt niðurrifi bifreiðarinnar. Hann gaf sömu skýringu og fyrr á framburði sínum hjá lögreglu og kvaðst hafa fundist hann bera ábyrgð á því hvernig fór. Meðákærði Y kvaðst muna eftir þessari bifreið, sem einhvern tíma hefði staðið við bifreiðasöluna. Hann kvaðst ekkert vita um afdrif bifreiðarinnar, sem ekki hefði verið í eigu A. Vitnið C, sölumaður hjá [...], kvað ákærða X hafa komið með Ford Mustang bifreið á bifreiðasöluna og hefði hún verið þar til sölumeðferðar. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær þetta var og ekki heldur hver sótti bifreiðina af bifreiðasölunni. Vitnið tók þó fram að bifreiðar sem verið hefðu til sölumeðferðar væru aðeins afhentar eiganda eða einhverjum á hans vegum. Þá kom fyrir dóminn sem vitni D, starfsmaður Frumherja, sem gerði grein fyrir skoðun sinni á bifreiðinni og skýrslu um mat á kostnaði vegna viðgerða á henni. Niðurstaða Ákærðu neita sök. Við yfirheyrslu hjá lögreglu gengust þeir hins vegar báðir við þeirri háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru. Ákærðu hurfu frá þeim framburði fyrir dóminum og hafa hafnað því að hafa rifið eða látið rífa bifreiðarnar niður og selt eða ráðstafað úr þeim varahlutum, svo sem í ákæru greinir. Hefur ákærði Y jafnframt hafnað allri vitneskju um afdrif bifreiðanna tveggja sem í 1. ákærulið greinir. Ákærði Y hefur lýst tildrögum þess að hann bar með fyrrgreindum hætti við yfirheyrslu hjá lögreglu. Fær frásögn hans að því leyti stoð í framburði meðákærða og eru skýringar hans á breyttum framburði ekki ótrúverðugar. Öðrum gögnum er ekki til að dreifa um að ákærði hafi dregið sér eða bifreiðasölunni bifreiðarnar sem um ræðir með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Samkvæmt framansögðu, og með vísan til 108., 109. og 110. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, telst ósannað að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga og verður hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði X bar við aðalmeðferð málsins að hann hefði lánað einhverjum mönnum þær bifreiðar sem í 1. og 2. ákærulið greinir. Ákærði kvaðst ekki geta gert grein fyrir því hverjum hann lánaði bifreiðarnar. Hefðu bifreiðarnar síðan ýmist verið lánaðar áfram og týnst, eða þær „farið á flakk“. Hefur ákærði að mati dómsins gefið óljósar skýringar á breyttum framburði sínum fyrir dómi. Samkvæmt 110. gr. laga um meðferð sakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram fyrir dómi. Þótt framburður ákærða hafi verið nokkuð á reiki, verður hann ekki sakfelldur á grundvelli játningar við yfirheyrslu hjá lögreglu, nema sú játning fái stuðning í öðrum gögnum málsins. Öðrum gögnum er hins vegar ekki til að dreifa um að ákærði hafi fénýtt bifreiðarnar með því að rífa eða láta rífa þær niður og selja eða ráðstafa á annan hátt úr þeim varahlutum, svo sem í ákæru greinir. Telst því ósannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sbr. 108. og 109. gr. laga um meðferð sakamála. Á hinn bóginn hefur ákærði játað að hafa í heimildarleysi lánað bifreiðarnar þrjár, sem hann hafði í vörslum sínum, en voru í eigu fjármögnunarfyrirtækjanna Avant hf. og Lýsingar hf., til ónefndra manna og ekki sinnt áskorunum eigenda bifreiðanna um að skila þeim. Háttsemi ákærða fól í sér ólögmæta tileinkun og olli hann eigendum bifreiðanna talsverðu fjártjóni, svo sem gögn málsins bera með sér. Samkvæmt framansögðu telst fram komin lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi dregið sér bifreiðarnar þrjár, sem í 1. og 2. ákærulið greinir. Hefur hann með framangreindri háttsemi gerst brotlegur við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði X er fæddur árið 1972 og hefur hann ekki áður sætt refsingu svo vitað sé. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir fjárdrátt og varðaði brot hans talsverð fjárverðmæti. Refsing verður ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu Avant hf. er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 6.400.000 krónur auk lögmannsþóknunar og vaxta. Eftir úrslitum málsins verður skaðabótakröfu á hendur ákærða Y vísað frá dómi. Ákærði X er hins vegar bótaskyldur vegna þeirrar háttsemi sem hann hefur verið sakfelldur fyrir. Skaðabótakröfu fylgir skýrsla starfsmanns Aðalskoðunar, sem vann tjónamat fyrir bótakrefjanda eftir að hafa skoðað bifreiðarnar UP-[...] og DJ-[...]. Kom starfsmaðurinn jafnframt fyrir dóminn sem vitni og gerði grein fyrir matinu. Kröfufjárhæð er miðuð við niðurstöðu tjónamatsins. Verður ákærði dæmdur til að greiða það tjón sem af háttsemi hans hlaust og metið hefur verið að fjárhæð 6.400.000 krónur. Þá þykir bótakrefjandi eiga rétt á skaðabótum vegna kostnaðar við að hafa uppi skaðabótakröfu. Þykir lögmannsþóknun hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Þá hefur Lýsing hf. krafist þess að ákærði X verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 2.494.000 krónur auk lögmannsþóknunar og vaxta. Kröfufjárhæð er miðuð við niðurstöðu starfsmanns Frumherja, sem skoðaði bifreiðina RO-[...] og vann skýrslu um mat á kostnaði vegna viðgerða á henni. Kom starfsmaðurinn fyrir dóminn sem vitni og gerði grein fyrir mati sínu. Þá lækkaði bótakrefjandi kröfu sína um fjárhæð sem nam söluverði bifreiðarinnar sem tjónabifreiðar. Verður ákærði dæmdur til að greiða bótakrefjanda skaðabætur að fjárhæð 2.494.000 krónur, sem samkvæmt framansögðu nemur endanlegu tjóni sem hlaust af háttsemi hans. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða bótakrefjanda lögmannsþóknun að fjárhæð 168.350 krónur, samkvæmt málskostnaðarreikningi. Skaðabætur beri vexti sem í dómsorði greinir. Ákærði X verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhönnu Sigurjónsdóttur hdl., 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Y, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðast úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hrafnhildur M. Gunnarsdóttir aðstoðarsaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Y, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði, X, sæti fangelsi í 5 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði X greiði Avant hf. 6.580.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2011, frá 1. september 2009 til 6. október 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði X greiði Lýsingu hf. 2.662.350 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2009 til 6. október 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhönnu Sigurjónsdóttur hdl., 251.000 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Y, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 251.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 263/2010
|
Líkamsárás
|
S var sakfelldur fyrir að hafa slegið A í andlitið með glerglasi, með þeim afleiðingum að hann hlaut rof á vinstra auga, tap á augnvef, sjónhimnulos, opið sár á augnloki og augnsvæði, skurði á gagnauga og skurði og mar á enni. Var háttsemin talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar S var litið til 1., 2. og 3. tl. 70. gr. laganna en ekki var talið að ákvæði 3. mgr. 218. gr. b. sömu laga ætti við í málinu. Þá þótti það horfa til refsiþyngingar að ekkert hafði komið fram í málinu sem réttlætti hina fyrirvaralausu og harkalegu líkamsárás S. Á hinn bóginn hafði það einnig áhrif á ákvörðun refsingar að S hafði ekki áður hlotið refsingu fyrir hegningarlagabrot. Þegar litið var til þess hversu háskaleg atlaga S var og þess alvarlega skaða sem sannað þótti í málinu að varð á vinstra auga A, svo og þess að S hafði ekki leitast við að bæta fyrir brot sitt, þótti ekki fært að skilorðsbinda refsinguna hans að öllu leyti. Var refsing S ákveðin fangelsi í 8 mánuði, en fullnustu 6 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í þrjú ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Steinþór Júlíusson, greiði áfrýjunarkostnað málsins, samtals 257.661 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 3. f.m., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 6. nóvember 2009, á hendur Steinþóri Júlíussyni, kt. 140386-2789, Efrahópi 14 í Grindavík. Ákærða er gefin að sök sérstaklega hættuleg líkamsárás „með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 11. apríl 2009, á veitingastaðnum Salthúsinu við Höskuldarvelli í Grindavík, slegið A í andlitið með glerglasi, með þeim afleiðingum að hann hlaut rof á vinstra auga, tap á augnvef, sjónhimnulos, opið sár á augnloki og augnsvæði, skurði á gagnauga og skurði og mar á enni. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.“ Í ákærunni er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þar er jafnframt getið bótakröfu, sem A gerir á hendur ákærða. Krefst hann þess að ákærða verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 1.805.786 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.666.981 krónu frá 11. apríl 2009 til 16. júlí 2009, en dráttavöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 1.783.476 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá er þess aðallega krafist að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún sæti verulegri lækkun. I Ákærði hefur fyrir dómi skýlaust játað að hafa aðfaranótt laugardagsins 11. apríl 2009, á veitingastaðnum Salthúsinu í Grindavík, veist að A með þeim hætti sem lýst er í ákæru og með þeim afleiðingum sem þar greinir. Af hans hálfu hefur því á hinn bóginn verið borið við að ekki hafi verið um tilefnislausa árás að ræða og að atvik hafi verið með þeim hætti að líta verði til ákvæðis 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 við ákvörðun refsingar hans. Ákæruvaldið hafnar þessu og sætti málið aðalmeðferð að kröfu þess, sbr. 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Tilgreining í ákæru á þeim áverkum sem A hlaut styðst við framlögð læknisvottorð. Í skýrslu Óskars Jónssonar augnlæknis fyrir dómi kom fram að A hafi nú þegar gengist undir þrjár augnaðgerðir, síðast í október 2009 þar sem augasteinn var fjarlægður. Þótt notað sé sjóngler upp á +13 búi A við mjög skerta sjón á hinu skaddaða auga. Fyrir dyrum standi ein eða tvær aðgerðir. Gangi þær að óskum megi A vænta þess að komast af með sjóngler með umtalsvert minni styrkleika. Varanleg og umtalsverð sjónskerðing verði hins vegar ekki umflúin. Við rannsókn málsins hjá lögreglu og við meðferð þess fyrir dómi kom fram að ákærði og A voru staddir í hópi fólks á dansgólfi veitingastaðarins þá er umrætt atvik átti sér stað. Þar á meðal voru B, C, D, E og F, sem er unnusta A. Í skýrslum hjá lögreglu báru ákærði og B með hliðstæðum hætti um málsatvik og þá á þann veg að fyrst hafi A kýlt B og síðan slegið ákærða með flösku í höfuðið. Strax í kjölfar þess höggs sem ákærði hafi orðið fyrir hafi hann slegið A í andlitið með bjórglasi. Við lögreglurannsóknina voru þeir einir um þessa frásögn og einstaka þætti hennar. Fyrir liggur í málinu að bróðir B er fósturfaðir ákærða. II Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa séð A kýla félaga sinn B. Kvaðst ákærði hafa farið að skipta sér af þessu og hann og A þá rifið hvor í annan. Skyndilega hafi hann fengið þungt högg aftarlega á höfuðið. Staðhæfði ákærði að A hafi verið þar að verki og byggði það á því að enginn annar kæmi þar til greina. Þá hafi hann síðar frétt það að A hefði slegið hann með flösku. Strax í kjölfar höggsins sem honum hafi verið veitt hafi hann svo slegið A í andlitið með glasinu. Vitnisburður B var mjög á sama veg. Þetta hafi þannig byrjað með því að A hafi kýlt hann. Hann hafi reyndar ekki séð hver það var sem var þar að verki en honum hafi síðar verið sagt að það hafi verið A. Strax eftir þetta hafi komið til deilna á milli ákærði og A og A slegið ákærða í höfuðið með flösku. Ákærði hafi svo slegið A með glasi í andlitið. Í fyrstu var B ekki viss um hvar höggið sem A á að hafa veitt ákærða lenti, en þegar borin var undir hann frásögn hans að þessu leyti við skýrslugjöf hjá lögreglu 27. apríl 2009 staðfesti hann hana, en þar er haft eftir honum að höggið hafi lent „á öðru hvoru kinnbeininu“. Fyrir dómi skýrði A svo frá að B hafi verið með mikinn fyrirgang á dansgólfinu og hann hafi beinlínis verið háskalegur með því að hann hafi rekist utan í fólk sem þar var. Kvaðst A hafa verið að dansa við kærustu sína og sett báðar hendur út til að varna því að B rækist á hana. Allt í einu hafi verið ýtt í síðuna á honum. Við því hafi hann brugðist með því að slá frá sér og þá þannig, ef marka má lýsingu hans, að slá niður á hendur þess sem ýtt hafi við honum. Hann hafi því næst snúið sér við og að þeim sem hafi verið að ýta við honum og þá séð ákærða sem hafi umsvifalaust slegið hann. Kvaðst A ekkert tækifæri hafa haft til að verjast atlögu ákærða. Þá hafnaði A því alfarið að hafa veist að ákærða og B með einum eða öðrum hætti, hvað þá að hann hafi slegið ákærða með flösku. Hann hafi í mesta lagi ýtt við ákærða og þar hafi verið um að ræða viðbrögð af hans hálfu við því að stuggað hafi verið við honum. F skýrði svo frá í skýrslu sinni að mikið hafi farið fyrir ákærða á dansgólfinu og hann hafi verið talsvert ölvaður. Þá hafi B verið að ýta þar við fólki og tekið því illa þegar A hafi reynt að stemma stigu við því. Ekki hafi þó komið til átaka á milli þeirra og A hafi ekki slegið B. Ákærði hafi svo komið þarna að og slegið A í andlitið með glasi. Enginn aðdragandi hafi verið að þessari árás ákærða, það er engin samskipti höfðu átt sér stað á milli hans og A áður en til hennar kom. Ákærði hafi haldið glasinu fyrir aftan bak og algerlega upp úr þurru slegið A í andlitið með því. Útilokað væri að A hafi áður slegið ákærða með flösku, hann hafi ekki haldið á glasi eða bjórflösku á þessum tíma. C skýrði svo frá atvikum í skýrslu sinni fyrir dómi að A hafi ýtt aðeins við ákærða þar sem þeir voru staddir á dansgólfinu. Eftir þetta hafi í fyrstu virst sem ákærði hafi ætlað að hafa sig á brott. Hann hafi hins vegar skyndilega snúið sér að A og slegið hann í andlitið með glasi. Kvaðst C ekki hafa séð að átök hefðu átt sér stað í undanfara atvika samkvæmt framansögðu og sagði að hún hefði örugglega veitt þeim athygli ef til þeirra hafi komið. Í skýrslu E kom fram að nokkur skref hafi verið á milli hennar og ákærða þá er hann sló A með glasinu. Áður en það gerðist hefðu þeir ýtt hvor við öðrum eða togað hvor í annan. Þetta hafi nánast ekkert verið. Auk þeirra vitna sem að framan er getið kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins vitnið G, en hann var einn af meðlimum hljómsveitar sem lék fyrir dansi á Salthúsinu umrædda nótt og stóð á sviði veitingastaðarins þegar ákærði sló A með glasinu. Skýrði G svo frá að ekkert stórvægilegt hafi gerst áður en ákærði lamdi A með flösku eða glasi, í mesta lagi hafi verið um einhverjar stimpingar að ræða. Kvaðst hann ekki minnast þess að flösku hafi áður verið beitt og að hann hlyti að hafa séð það ef svo hafi verið. Hljómsveitin hafi hætt að spila um leið og A varð fyrir högginu, en fram að því hafi engin ástæða verið til slíkra viðbragða. Tveir dyraverðir sem voru við störf á Salthúsinu þessa nótt, þeir H og I, gáfu skýrslu fyrir dómi. Báru þeir báðir um samtal sem þeir áttu við B stuttu eftir það atvik sem hér er til umfjöllunar, en þeir urðu ekki vitni að atvikinu sjálfu. Fram kom hjá H að B hafi sagt að A hefði rekið flösku í hann eða slegið hann með henni og að þá hafi ákærði komið þar að og slegið A með glasi. Frásögn I af því sem fram kom í samtali hans við B var hins vegar á þann veg að fyrst hafi A kýlt B, síðan hafi hann „sett“ bjórflösku í höfuðið á ákærða, sem við það hafi „sett“ glasið í andlitið á A. III Með játningu ákærða, sem samrýmist framlögðum sakargögnum, þar á meðal vottorðum lækna, og skýrslum vitna fyrir dómi, teljast sönnur hafa verið færðar fyrir sakargiftum á hendur ákærða samkvæmt ákæru. Er brot hans þar réttilega heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eitt vitni hefur svo sem fram er komið staðfest frásögn ákærða af aðdraganda þess að hann sló A með glasinu. Á milli þeirra eru náin fjölskyldutengsl. Í ljósi þessa og að virtum framburði annarra vitna, sem rakinn er í kafla II hér að framan, þykja ekki vera efni til að fallast á að atvik hafi verið með þessum hætti og að við það verði að miða að A hafi í mesta lagi stuggað lítillega við ákærða áður en ákærði sló hann og þá að gefnu tilefni. Kemur því ekki til álita að horfa til ákvæðis 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga þegar refsing ákærða er ákveðin. Við ákvörðun refsingar ákærða verður vísað til 1., 2. og 3. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Til refsiþyngingar horfir ennfremur að ekkert er fram komið í málinu sem réttlætir hina fyrirvaralausu og harkalegu líkamsárás ákærða. Á hinn bóginn er til þess að líta að ákærði hefur ekki áður hlotið refsingu fyrir hegningarlagabrot. Þykir refsing hans að framangreindu virtu hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Fyrir liggur að ákærði, sem er 23 ára gamall, er nú í sambúð og á von á barni. Þegar hins vegar er litið til þess hversu háskaleg atlaga hans var og þess alvarlega skaða sem sannað er að varð á vinstra auga tjónþola, svo og þess að ákærði hefur ekki leitast við að bæta fyrir brot sitt, þykir ekki fært að skilorðsbinda refsinguna að öllu leyti. Skal fresta fullnustu 6 mánaða hennar og binda almennu skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. IV Skaðabótakrafa A nemur svo sem fram er komið 1.805.786 krónum. Gerð er krafa um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, þjáningabætur að fjárhæð 2.630 krónur og bætur vegna tapaðra vinnutekna að fjárhæð 138.790 krónur. Þá er að auki gerð krafa um greiðslu á útlögðum læknis- og lyfjakostnaði að fjárhæð 47.871 króna, svo og krafa um greiðslu á kostnaði vegna aðstoðar lögmanns við að halda bótakröfunni fram fyrir dómi, en sá kröfuliður nemur 116.495 krónum. Ákærði hefur fallist á kröfu um þjáningabætur og greiðslu á útlögðum læknis- og lyfjakostnaði. Þá er sömuleiðis á það fallist að A eigi rétt til miskabóta, en þess krafist að sá kröfuliður sæti verulegri lækkun. Kröfu vegna tapaðra vinnulauna er hins vegar alfarið hafnað. Með vísan til framanritaðs er krafa A um þjáningabætur og bætur vegna útlagðs læknis- og lyfjakostnaðar að fullu tekin til greina. Þá á A rétt til miskabóta úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Fyrir liggur að hann hefur nú gengist undir þrjár skurðaðgerðir vegna þess áverka sem hann hlaut í umrætt sinn og þurft að þola margvísleg önnur óþægindi vegna hans. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Kröfu um bætur vegna lögmannsþóknunar þykir í hóf stillt og verður hún því tekin til greina. Krafa um bætur vegna tekjutaps er byggð á 2. gr. skaðabótalaga. Er því haldið fram að vegna þeirra meiðsla sem A hlaut hafi hann orðið af 7 vinnudögum í maí og 4½ vinnudegi í júní. Að mati dómsins hafa ekki verið lögð fram viðhlítandi gögn til stuðnings þessari kröfu. Um hana verður því ekki dæmt í þessu máli. Samkvæmt framansögðu verður ákærða gert að greiða A 766.996 krónur. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir, en upphafleg bótakrafa að fjárhæð 1.783.476 krónur var birt ákærða 16. júní 2009. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins samkvæmt yfirliti sækjanda um hann og ákvörðun dómsins um málsvarnarlaun skipaðs verjanda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði greiði A 766.996 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 602.630 krónum frá 11. apríl 2009 til 16. júlí 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 744.686 krónum frá þeim degi til 3. mars 2010, en af 766.996 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 223.450 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur.
|
Mál nr. 508/2016
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu K ehf. um dómkvaðningu matsmanna þar sem ekki var talið leitt í ljós að bersýnilegt væri að svör við þeim spurningum sem fram komu í matsbeiðni K ehf. skiptu ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2016 þar sem tekin var til greinakrafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðbeiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað og að honum verðigert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili kærði ekki úrskurð héraðsdóms fyrirsitt leyti og kemur því ekki til álita krafa hans um málskostnað í héraði.Varnaraðili ber áhættu af sönnunargildi þeirrarmatsgerðar sem hann vill afla og stendur straum af matskostnaði. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Bankof America Merrill Lynch International Ltd., greiði varnaraðila, Kaupþingiehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28.júní 2016.IMál þetta, sem þingfest var 6. september 2012, var tekið tilúrskurðar 20. júní 2016 um matsbeiðni stefnanda, Kaupþings hf., sem lögð varfram í þinghaldi 10. sama mánaðar. Við þá fyrirtöku málsins mótmælti stefndimatsbeiðni stefnanda. Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi sexgreiðslum stefnanda til stefnda, Banc of America Merrill Lynch Int. Ltd.: Hinn14. ágúst 2008, að fjárhæð 10.381.770,83 bandaríkjadollarar, vegna viðskipta,dagsettra 11. ágúst 2008. Hinn 22. ágúst 2008, að fjárhæð 4.353.479,17svissneskir frankar, vegna viðskipta, dagsettra 19. ágúst 2008. Hinn 1.september 2008, að fjárhæð 784.363,75 svissneskir frankar vegna viðskipta,dagsettra 27. ágúst 2008. Hinn 4. september 2008, að fjárhæð 1.046.113,33svissneskir frankar, vegna viðskipta, dagsettra 1. september 2008. Hinn 8.september 2008, að fjárhæð 13.941.788,33 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 3.september 2008. Hinn 11. september 2008, að fjárhæð 4.418.950,39bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dagsettra 8. september 2008.Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda14.800.721,22 bandaríkjadollara, 6.183.956,25 svissneska franka og13.941.788,33 evrur með dráttarvöxtum af öllum fjárhæðunum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júní 2012 tilgreiðsludags.Loks krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiðastefnanda málskostnað.Í upphafi krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrðivísað frá dómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28.júní 2013. Að því frágengnu krefst stefndi aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Til varakrefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og aðmálskostnaður verði felldur niður. II Í máli þessukrefst stefnandi riftunar á nánar tilgreindum greiðslum sem hann innti af hendií ágúst og september 2008 sem endurgjald fyrir ákveðna hagsmunaeign eðahlutdeild í skuldabréfum sem stefnandi gaf út 2007, eins og nánar er lýst ístefnu stefnanda og greinargerð stefnda. Fyrir liggur að gjalddagiskuldabréfanna var ekki kominn þegar stefnandi innti greiðslurnar af hendi enhann kveðst hafa bókfært greiðslurnar til lækkunar á útistandandi skuldumsínum. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991,um gjaldþrotaskipti o.fl., en honum var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 ágrundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009, um breytingu á lögumnr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa6. júlí 2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 22. nóvember 2010 varstefnandi tekinn til formlegrar slitameðferðar. Stefnandi krefst enn fremurendurgreiðslu á framangreindum greiðslum á grundvelli 142., sbr. 143. gr., laganr. 21/1991. Stefndi reisirsýknukröfu sína á aðildarskorti. Auk þess byggir hann á því að umræddargreiðslur hafi ekki falið í sér greiðslu skuldar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991 í ljósi skilmála og erlendra réttarreglna sem gilt hafi umviðskiptin. Jafnframt byggir stefndi á því að málsókn þessi sé af hálfustefnanda ólögmæt tilraun til þess að sniðganga ákvæði tilskipunar nr. 98/26/EBum endanlegt uppgjör í greiðslukerfum vegna verðbréfaviðskipta. Þá telurstefndi m.a. að það leiði af n-lið 99. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, eins og skýra beri þann lið með hliðsjón af 30. gr.tilskipunar nr. 2001/24/EB, að einungis megi rifta þeirri greiðslu, sem tengistviðskiptum stefnda, ef lög á Englandi heimila það. Stefndi byggir á því að lögþar í landi heimili ekki slíka riftun og því beri að sýkna hann af kröfumstefnanda. Í þinghaldi ímáli þessu hinn 5. desember 2014 er bókað að lögmaður stefnda óski eftir frestitil að leggja fram matsbeiðni til sönnunar á erlendri réttarreglu. Lögmaðurstefnanda lýsti því þá yfir að matsbeiðninni yrði mótmælt þegar hún kæmi fram.Í þinghaldi 21. janúar 2015 lagði stefndi fram matsbeiðni gegn mótmælumstefnanda. Lögmaður stefnda dró matsbeiðnina til baka við fyrirtöku málsins 12.febrúar sama ár en lagði fram nýja matsbeiðni 26. sama mánaðar. Af hálfustefnanda var matsbeiðni mótmælt og fór fram munnlegur málflutningur um þannágreining daginn eftir. Með úrskurði, uppkveðnum 18. mars 2015, heimilaðidómurinn umbeðna dómkvaðningu matsmanns að hluta en með dómi HæstaréttarÍslands í máli réttarins nr. 251/2015 var fallist á kröfu stefnda umdómkvaðningu að öllu leyti. Í kjölfar þeirrar niðurstöðu fór hinn 3. júní 2015fram dómkvaðning Louise Gullifer, prófessors við Oxford háskóla, sem matsmannsí málinu. Lögmaður stefnda lagði fram matsgerð Louise Gullifer prófessors íþinghaldi 16. nóvember 2015 en íslensk þýðing hennar var lögð fram 19. janúar2016. Í matsgerðinni er svarað eftirfarandi spurningum í matsbeiðni um enskanrétt:. Í samhengi viðútgáfu á allsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um stofnunskuldasambands og niðurfellingu kröfu vegna samruna réttinda og skyldna?2. Hvaða reglur gildaí enskum rétti um það hvenær löggerningur er talinn vera skaðlegur kröfuhöfum?3. Ef löggerningur ertalinn vera skaðlegur kröfuhöfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti sem heimilaað slíkir gerningar séu vefengdir?4. Þess er óskað að matsmaður geri sérstaka grein í svörumsínum, við spurningum nr. 1, 2 og 3, fyrir tilvist og efni framangreindraenskra réttarreglna við þær kringumstæður þegar fjármálafyrirtæki, sem erútgefandi allsherjarskuldabréfs, með sömu skilmálum og greinir í dómskjölum nr.6, nr. og nr. 9, hefur keypt hlutdeildarkröfur í eigin allsherjarskuldabréfifyrir lokauppgjörsdag þess. Í framangreinduþinghaldi óskaði stefnandi eftir frekari fresti til að kynna sér efnimatsgerðarinnar og í næsta þinghaldi hinn 1. mars sl. óskaði hann eftir frestitil að leggja fram yfirmatsbeiðni svo sem hann gerði í þinghaldi 23. samamánaðar. Í yfirmatsbeiðni voru settar fram sömu spurningar og spurt hafði veriðí matsbeiðni stefnda en þeim til viðbótar voru settar fram eftirfarandi tværyfirmatsspurningar: 5. Í samhengi viðútgáfu á allsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður höfðað dómsmál gegn útgefandaallsherjarskuldabréfs, og þá við hvaða aðstæður?6. Í samhengi viðútgáfu á allsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður lýst kröfum við skuldaskilútgefanda allsherjarskuldabréfs, þ.m.t. sem skilyrtir kröfuhafar, og þá viðhvaða aðstæður? Við framlagningu yfirmatsbeiðnistefnanda óskaði lögmaður stefnda eftir fresti til aðfara yfir hana en jafnframt mótmælti hann því sérstaklega, að í henni væri aðfinna óskir þess efnis að dómkvaddir yfirmatsmenn yrðu látnir svara nýjumspurningum í yfirmatinu sem hvorki hefði verið fjallað um né svarað í undirmatsgerð.Málinu var frestað til 11. apríl sl. og í þinghaldi þann dag reifuðulögmenn aðila röksemdir sínar um ágreiningsefnið. Með úrskurði dómsins,uppkveðnum 22. sama mánaðar, var fallist á kröfu stefnanda um dómkvaðningutveggja yfirmatsmanna til að leggja á ný mat á matsspurningar 1 til 4 samkvæmtyfirmatsbeiðninni en kröfu stefnanda að því er varðaði matsspurningar 5 og 6var hafnað með þeim rökum að með þeim væri ekki leitað endurmats á sömu atriðumog áður hefðu verið metin. Yrði því ekki leitað svara yfirmatsmanna við þeim ágrundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991. Með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum7. júní sl., í máli réttarins nr. 355/2016 var sú niðurstaða staðfest. Í þinghaldimálsins 10. júní sl. voru dómkvaddir tveir sérfróðir yfirmatsmenn að óskstefnanda. Í sama þinghaldi lagði stefnandi fram matsbeiðni, dagsetta sama dag,þar sem þess er krafist að dómkvaðning færi fram í samræmi við beiðnina, þ.e.til mats á tveimur matspurningum sem eru samkvæmt efni sínu sömu spurningar ogframangreindar matsspurningar 5 og 6 í fyrrgreindri yfirmatsbeiðni stefnanda.Stefndi krafðist þess að dómkvaðningu yrði hafnað og að stefnandi yrðiúrskurðaður til greiðslu málskostnaðar. Bókað var eftir stefnda að hannmótmælti matsbeiðninni sem bersýnilega tilgangslausri og jafnframt sem of seintfram kominni. Við munnleganmálflutning um ágreining aðila um hvort dómkvaðning matsmanna færi fram áframangreindum grundvelli, vísaði lögmaður stefnda til þess að hann hefði þegarí greinargerð sinni gert grein fyrir því að hann byggði kröfur sínar í málinu áenskum rétti og því væri matsbeiðni stefnanda, dagsett 10. júní 2016, sem lytiað efni ensks réttar, of seint fram komin. Þá vísaði stefndi til þess að ímatsbeiðni væru settar fram ýmsar staðhæfingar sem hvergi kæmu fram í lýsingu ágrundvelli málsins í stefnu. Yrði því ekki séð að matsspurningarnar lytu aðmálsástæðum stefnanda í stefnu og væru þær því bersýnilega tilgangslausar. Stefnandibyggir kröfu sína um að matsmenn verði dómkvaddir í samræmi við matsbeiðni áþví, að ýmsar niðurstöður í framlagðri matsgerð Louise Gullifer prófessors séurangar, auk þess sem hún sé að mörgu leyti reist á ófullnægjandi eða röngumforsendum. Stefnanda sé nauðsynlegt að afla matsgerðarinnar þar sem ekki sé ífyrirliggjandi matsgerð Louise Gullifer prófessors gerð grein fyrir öllumhliðum skuldarsambands milli útgefanda allsherjarskuldabréfs oghlutdeildareigenda og því gefi matsgerðin ekki nákvæma mynd af réttarsambandimálsaðila. Þar sé því réttarreglum um samruna réttinda og skyldna hvorki lýstmeð réttum hætti né í réttu samhengi. Tilgangur stefnanda með matsbeiðninni séþví að fá fram fullnægjandi lýsingu á þessu réttarsambandi, auk þess sem stefnandihyggist sanna að milli útgefanda og eiganda hlutdeildar í allsherjarskuldabréfisé skuldarsamband sem hafi áhrif á beitingu reglunnar um samruna réttinda ogskyldna að enskum rétti.III Aðili að máli,sem rekið er fyrir dómstólum á grundvelli laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, á að meginstefnu til rétt á því að afla og leggja fram þausönnunargögn sem hann telur þörf á til stuðnings málatilbúnaði sínum. Það erþví almennt hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð ílögum. Af þeim sökum ber dómara jafnan að verða við beiðni málsaðila um aðdómkveðja matsmann eða matsmenn samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nemamatsbeiðni fullnægi ekki skilyrðum 2. málsliðar 1. mgr. 61. gr. laga nr.91/1991, leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekkimáli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðni lúti einvörðungu aðatriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróður matsmaður,sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr. laganna. Ljóst er að reksturmáls þessa hefur tekið langan tíma og þá hefur verið lagður fram í málinumikill fjöldi gagna, auk þess sem leysa hefur þurft úr ýmsum ágreiningi aðilaundir rekstri málsins. Þegar litið er til ferils málsins, einkum í kjölfarmatsbeiðni stefnda og síðar framlagningar matsgerðar Louise Gullifer prófessorsog gangi málsins í kjölfar niðurstöðu héraðsdóms og Hæstaréttar Íslands umyfirmatsbeiðni stefnanda, verður ekki fallist á það með stefnda að líta verðisvo á að það verði talið stefnanda til einhvers konar vanrækslu að hafa ekkilagt matsbeiðni sína frá 10. júní sl. fram fyrr. Liggur enda fyrir aðmatsspurningar stefnanda í umræddri matsbeiðni hans eru sprottnar af efnistökumog niðurstöðum í framangreindri matsgerð. Að þessu virtu verður því ekki taliðað matsbeiðnin sé of seint fram komin. Fram er komiðað stefnandi telur að í margnefndri matsgerð Louise Gullifer prófessors sé ekkigerð nægileg grein fyrir öllum hliðum skuldarsambands milli útgefanda ogeiganda hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi að enskum rétti og því gefimatsgerðin ekki nákvæma mynd af réttarsambandi aðila þessa máls. Óumdeiltvirðist að þeim matsspurningum, sem lagðar eru fyrir í umræddri matsbeiðnistefnanda frá 10. júní sl., hefur ekki verið svarað í matsgerð. Þá liggur fyrirað stefndi byggir kröfur sínar í málinu á enskum rétti. Matsspurningarstefnanda lúta að skuldarsambandi að enskum rétti, annars vegar um heimildirhlutdeildareigenda til að höfða dómsmál gegn útgefanda allsherjarskuldabréfs oghins vegar heimild hlutdeildareiganda til að lýsa kröfum við skuldaskilútgefanda allsherjarskuldabréfs. Liggur fyrir að í framlagðri matsgerð LouiseGullifer prófessors var vikið að atriðum sem matsspurningar stefnanda íumþrættri matsbeiðni lúta að, án þess þó að fyrir liggi sjálfstætt mat á þeim ískilningi 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að ölluframangreindu virtu er það mat dómsins að ekki sé leitt í ljós að það sébersýnilegt að svör við umræddum matsspurningum í matsbeiðni stefnanda skiptiekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og hafaengin haldbær rök komið fram sem styðja fullyrðingu stefnda að því leyti. Að ölluframangreindu virtu er fallist á matsbeiðni stefnanda eins og hún er fram sett. Ekki eru efnitil þess á þessu stigi málsins að taka afstöðu til kröfu stefnda um málskostnaðí þessum þætti málsins. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Fallist er áað dómkveðja tvo hæfa og óvilhalla matsmenn til þess að leggja mat ámatsspurningar í matsbeiðni stefnanda á dómskjali nr. 375 sem lagt var fram íþinghaldi 10. júní 2016. Ekkier skorið úr um kröfu stefnda um málskostnað.
|
Mál nr. 666/2014
|
Kærumál Innsetningargerð Börn Gjafsókn
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að börn hans og K yrðu tekin úr umráðum K og fengin sér með beinni aðfarargerð. Óumdeilt var í málinu að K hafði flutt börnin til Íslands með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., en K bar því við að 2. og 4. töluliðir 12. gr. sömu laga stæðu því í vegi að krafa M yrði tekin til greina. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. rakið að framangreind ákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 yrði að meta í ljósi þess markmiðs alþjóðasamnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa að stuðla að því að barn, sem foreldri næmi brott frá búseturíki og flytti með sér til annars lands, yrði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst yrði eftir lögum þess úr ágreiningi um forsjá barnsins og þannig komið í veg fyrir að foreldri tæki á ólögmætan hátt umráð barns í eigin hendur með búferlaflutningi milli landa. Ætti foreldri, sem sæta þyrfti aðfarargerð, þess ávallt kost að varna því að gerðin færi fram með því að fara með barnið til ríkisins sem það hefði verið numið brott frá, en eftir réttarreglum þess ríkis yrði að tryggja velferð þess og öryggi þar til leyst hefði verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá. Taldi Hæstiréttur að K hefði ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ákvæði 4. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 ætti við í málinu. Þá vísaði Hæstiréttur til matsgerðar sem K hafði aflað við meðferð málsins og taldi ályktanir matsmanns, sem skipt gætu máli við úrlausn um forsjá barnanna, ekki geta leitt til þess að talin yrði fyrir hendi alvarleg hætta í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 á að börnin yrðu andlega eða líkamlega fyrir skaða eða kæmust á annan hátt í óbærilega stöðu næði krafa M fram að ganga. Í því sambandi vísaði Hæstiréttur til þess að við hugsanlegum skaða af aðskilnaði barnanna frá K mætti sjá með því að hún dveldi með þeim í búseturíki þeirra, en K þótti ekki hafa sýnt fram á að hún ætti ekki kost á dvöl þar í landi á meðan leyst yrðu úr um forsjá barnanna. Að þessu virtu var krafa M um heimild til aðfarargerðar tekin til greina, en sú heimild var þó háð því að K hefði ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu dómsins sjálf farið með börnin til búseturíkis þeirra eða á annan hátt stuðlað að för þeirra þangað.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. september 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að börn aðilanna, A og B, yrðu tekin úr umráðum varnaraðila og fengin sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap [...] 2007 á Íslandi og fluttu síðar á sama ári til [...], þar sem þau settust að, en þaðan er sóknaraðili upprunninn. Þau eignuðust dóttur [...] og son [...]. Varnaraðili fór til Íslands [...] 2014 og voru börnin með í för. Mun tilgangur fararinnar hafa verið að fá lán hérlendis, sem ekki gekk eftir, en varnaraðili ákvað að snúa ekki til baka með börnin. Þegar það lá fyrir beindi sóknaraðili til [...] stjórnvalda beiðni 1. maí 2014 um afhendingu barnanna á grundvelli alþjóðasamnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980 og nefndur hefur verið Haagsamningurinn. Fyrir milligöngu innanríkisráðuneytisins sem móttökustjórnvalds í skilningi þess samnings var í þágu sóknaraðila sett fram krafa 30. maí 2014 samkvæmt 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. um að börnin yrðu með beinni aðfarargerð tekin úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila. Krafa þessi var tekin fyrir á dómþingi 10. júní 2014, en með hinum kærða úrskurði var henni hafnað. Óumdeilt er í málinu að varnaraðili hafi flutt börnin til Íslands með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995, en hún ber fyrir sig að atvik, sem eigi undir 2. og 4. tölulið 12. gr. laganna, standi því í vegi að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Þegar mat er lagt á þær varnir verður að gæta að því að við meðferð máls, sem rekið er á grundvelli IV. kafla laga nr. 160/1995, koma ekki til sjálfstæðrar skoðunar atriði, sem vægi geta haft við úrlausn ágreinings um forsjá barns, enda snýr mál sem þetta ekki að slíku álitaefni. Ber að líta til þess að það er meðal annars markmið Haagsamningsins, sem fyrrnefndur kafli laga nr. 160/1995 varðar, að stuðla að því að barn, sem foreldri nemur brott frá því ríki þar sem það er búsett og flytur með sér til annars lands, verði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst verði eftir lögum þess úr ágreiningi um forsjá barnsins og komið þannig í veg fyrir að foreldri taki á ólögmætan hátt umráð þess í eigin hendur með búferlaflutningum milli landa. Skilyrði þeirra ákvæða 12. gr. laga nr. 160/1995, sem varnaraðili reisir varnir sínar á, verður að meta í ljósi þessa markmiðs, svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum, og að teknu tilliti til þess að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar á foreldri, sem sæta verður aðfarargerð eftir IV. kafla sömu laga, þess ávallt kost að varna því að gerðin fari fram með því að fara með barninu til ríkisins, sem það var numið brott frá. Þegar barn er þangað komið á ný, hvort sem foreldri fylgir því eða ekki, verður að tryggja velferð þess og öryggi eftir réttarreglum viðkomandi ríkis þar til leyst hefur verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá barnsins. Samkvæmt 4. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 er heimilt að hafna kröfu um afhendingu barns eftir ákvæðum Haagsamningsins ef afhending verður talin í ósamræmi við grundvallarreglur íslensks réttar um verndun mannréttinda. Varnaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ákvæði þetta geti átt við í málinu. Þá heldur varnaraðili því fram að alvarleg hætta sé á að flutningur barnanna til [...] myndi skaða þau andlega eða líkamlega eða koma þeim í óbærilega stöðu, sbr. 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995. Um þetta er á það að líta að samkvæmt 19. gr. Haagsamningsins felst ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barns í ákvörðun um að það verði afhent eftir reglum hans. Mundi því eftir sem áður standa að lögum óbreytt sú skipan á forsjá barnanna, sem var við lýði þegar varnaraðili nam þau brott á ólögmætan hátt frá [...], þótt eftir atvikum þyrfti að veita sóknaraðila umráð yfir þeim ef varnaraðili kysi ekki að fylgja þeim aftur þangað. Undir rekstri málsins í héraði aflaði varnaraðili matsgerðar dómkvadds sálfræðings um hvaða áhrif aðskilnaður barnanna frá henni hefði á þau og hvort líklegt væri að slíkur aðskilnaður myndi skaða þau andlega. Kom fram í matsgerðinni að börnin þekktu ekki annað en að varnaraðili, sem aðallega hafi sinnt uppeldi þeirra, væri daglega mikið til staðar. Teldi matsmaðurinn að áhætta væri fólgin í því að skilja að varnaraðila og börnin, jafnvel þótt þau færu til föður í kunnuglegar aðstæður á heimaslóðum og gert væri ráð fyrir að sóknaraðili annaðist vel um þau. Stæðu líkur til þess að börnin myndu skynja aðskilnað frá varnaraðila á sinn barnslega hátt sem eins konar höfnun, svik eða röskun á öryggi sínu. Myndi þetta líklega skapa viðbrögð kvíða og sorgar hjá börnunum, sem óvíst væri hve langvinn yrðu og hvernig tækist að bæta úr. Þessar ályktanir matsmanns, sem skipt gætu máli við úrlausn um forsjá barnanna, geta ekki leitt til þess að talin verði fyrir hendi alvarleg hætta í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 á að þau yrðu andlega eða líkamlega fyrir skaða eða kæmust á annan hátt í óbærilega stöðu með því að krafa sóknaraðila næði fram að ganga. Verður í því sambandi enn að gæta að því að við hugsanlegum skaða af aðskilnaði barnanna frá varnaraðila mætti sjá með því að hún dveldi með þeim í [...], en gegn gögnum, sem sóknaraðili hefur lagt fram bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, hefur varnaraðili ekki sýnt fram á að hún ætti ekki kost á dvöl þar í landi á meðan leyst yrði úr um forsjá barnanna. Samkvæmt þessu hefur varnaraðili hvorki með matsgerðinni né á annan hátt sýnt fram á að atvik séu hér slík að skilyrði séu til að beita undantekningarreglu 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Í samræmi við það, sem að framan greinir, verður að taka til greina kröfu sóknaraðila um heimild til aðfarargerðar. Sú heimild skal þó háð því að varnaraðili hafi ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu þessa dóms farið sjálf með börnin til [...] í [...] eða stuðlað á annan hátt að för þeirra þangað. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað aðila verða staðfest. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, M, er heimilt að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu dóms þessa að fá A, fædda [...], og B, fæddan [...], tekin úr umráðum varnaraðila, K, og afhent sér með beinni aðfarargerð hafi varnaraðili ekki áður fært þau til [...] í [...]. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 650.000 krónur.
|
Mál nr. 482/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun meðan á því stæði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. júlí 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. júlí 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um gæsluvarðhald varnaraðila. Með vísan til 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði til að varnaraðili sæti einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laganna meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 729/2016
|
Kærumál Dánarbússkipti Fasteign Afsal Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Aðilar málsins, sem voru börn hjónanna F og G, deildu um skipti á dánarbúi F og G og nánar tilteknum atriðum í tengslum við fyrirframgreiddan arf til E. Var annars vegar deilt um hvort 14 hektara spilda úr landi jarðarinnar H, sem F og G afsöluðu til I ehf., tilheyrðu varnaraðila eða dánarbúinu, en fyrir lá að félagið hafði afsalað henni til E og stóð ágreiningur um gildi afsalanna og túlkun á yfirlýsingum gerðum í tengslum við þau. Hins vegar var ágreiningur um hvort landspildan J tilheyrði dánarbúi F og G eða hefði verið hluti þess lands sem þau höfðu afsalað til E sem fyrirframgreiddum arfi. Hvað fyrra ágreiningsatriðið varðaði felldi Hæstiréttur úr gildi ákvæði héraðsdóms þar sem þeim þætti málsins var vísað frá dómi á þeim forsendum að yrði fallist á kröfu E um eignarhald á umræddri landspildu fælist í því viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar í eigu hans án þess að gætt hafi verið m.a. fyrirmæla jarðalaga nr. 81/2004. Um þetta sagði í dómi Hæstaréttar að þar sem skiptastjóri búsins hefði beint ágreiningsefninu til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum hefði dómurinn ótvírætt vald til að leysa úr þessu atriði, auk þess sem talið var að án tillits til þess hvort fallist yrði á að E hafi öðlast eignarhald á spildunni fælist ekki í því viðurkenning á að stofnast hefði sérstök fasteign í hans eigu. Hvað síðara úrlausnaratriðið snerti var ákvörðun skiptastjóra dánarbúsins, um að J hefði verið hluti þess lands sem afsalað hefði verið til E sem fyrirframgreiddum arfi, staðfest. Var í því sambandi vísað til texta afsalsins og stærðar landsins, sem þótti benda til að ekki hafi verið ætlun F og G að undanskilja fyrrgreinda spildu, auk þess sem framburður lögmannsins sem hafði útbúið afsalið þótti styðja þá niðurstöðu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 24. október 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. nóvember sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. október 2016, þar sem leyst var úr nánartilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi foreldra þeirra.Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærðiúrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að þau krefjast þess aðallegaað varakröfu varnaraðila um að honum verði lögð til landspildan J ,,verði vísaðfrá héraðsdómi, en til vara“ að þau verði sýknuð ,,af henni að svo stöddu.“ Þákrefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 25. október 2016.Hann krefst þess í fyrsta lagi að ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísa frádómi kröfum sínum vegna 14 hektara spildu úr landi K verði fellt úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka kröfurnar til efnismeðferðar. Í öðru lagi krefstvarnaraðili þess aðallega að staðfest verði sú ákvörðun skiptastjóra 7.desember 2015 ,,að spilda D, 146 hektarar að stærð úr landi K, að meðtöldu J,að frádreginni stærð þeirra sumarhúsalóða, sem vísað er til í afsali frá 2.desember 2001“ tilheyri sér, en til vara að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúinuskuli leggja sér út ,,hið svokallaða J úr spildu D í landi K.“ Þá krefstvarnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.IDánarbúhjónanna F og G var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 6.september 2010, en aðilar málsins eru börn þeirra. Málsatvikum er lýst ágreinargóðan hátt í hinum kærða úrskurði og eins og þar er rakið lýturágreiningur málsins að tvennu. Í fyrsta lagi erágreiningur með aðilum um hvort 14 hektara spilda úr landi jarðarinnar K semhjónin F og G afsöluðu til einkahlutafélagsins I 13. mars 2006 tilheyri varnaraðilaeða dánarbúinu. Félagið afsalaði henni til varnaraðila 12. ágúst 2014 ogstendur ágreiningur um gildi afsalanna og túlkun á yfirlýsingum, gerðum ítengslum við þau. Þeim hluta málsins var vísað frá héraðsdómi án kröfu á þeirriforsendu að yrði fallist á kröfu varnaraðila um viðurkenningu á því að umræddlandspilda væri eign hans fælist í því viðurkenning á stofnun sérstakrarfasteignar með umræddri afmörkun í eigu hans án þess að gætt hafi veriðfyrirmæla jarðalaga nr. 81/2004 eða annarra laga sem vísað er til í hinum kærðaúrskurði. Eins og áður greinirsnýst ágreiningur aðila í þessum þætti málsins einkum um það hvort hin umdeildalandspilda tilheyri varnaraðila eða dánarbúinu. Þar sem skiptastjóri búsinsbeindi ágreiningsefninu til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991hafði dómurinn ótvírætt vald til að leysa úr því, sbr. og XVII. kafla laganna. Svosem mál þetta er vaxið og án tillits til þess hvort fallist yrði á aðvarnaraðili hafi öðlast eignarhald á spildunni, meðal annars á grundvelli afsalsinstil I 13. mars 2006 sem hann kveðst leiða rétt sinn frá, fælist samkvæmtframansögðu ekki í þeirri niðurstöðu viðurkenning á að stofnast hefði sérstökfasteign í eigu hans. Brast því skilyrði til að vísa þessum hluta málsins fráhéraðsdómi og verður honum því vísað heim í hérað til efnislegrar meðferðar aðnýju.IIÍ öðru lagi erágreiningur milli aðila um hvort svonefnt J tilheyri dánarbúi F og G eða hafiverið hluti þess lands sem þau afsöluðu til varnaraðila 2. desember 2001 semfyrirframgreiddum arfi. Með úrskurði héraðsdóms Suðurlands 18. apríl 2011, þarsem leiddur var til lykta ágreiningur um lögmæti afsalsins, var því slegiðföstu að við skipti á dánarbúinu skyldi taka tillit til þess að varnaraðilahefði verið afsalað landinu ,,sem afmarkast eins og nánar greinir í afsalinu ogmeðfylgjandi uppdrætti“. Úrskurðurinn var ekki kærður og stendur hann því óhaggaður.Í afsalinu 2.desember 2001 var landinu lýst sem ,,146 ha. landsspildu úr jörðinni K.Landsspilda þessi er á svokölluðum L, merkt D og afmörkuð með gulum lit áuppdrætti sem fylgir afsali þessu ... Erfðafjárskýrsla er útbúin og undirrituðvegna þessa fyrirframgreidda arfs.“ Handritað var á afsalið að frá drægjustfimm lóðir, ein sem væri 100 x 65 m og fjórar sem væru 100 x 60 m. Er framkomið í málinu að þennan texta ritaði lögmaður sá sem útbjó afsalið og erágreiningslaust að lóðirnar, sem munu vera ætlaðar undir sumarbústaði, voruekki hluti þess sem afsalað var. Í erfðafjárskýrslu sem undirrituð var sama dagvar sú eign, sem greiddur var erfðafjárskattur af, tilgreind sem landspilda „merktD úr jörðinni K“. Eins og áðursegir greinir aðila á um hvort J hafi verið hluti þess lands sem vísað var tilí fyrrgreindu afsali og þar var nefnt L, en ekki er ágreiningur um afmörkun oglegu nessins. Varnaraðili og bróðir aðila, E, báru báðir fyrir héraðsdómi að J hafiverið hluti af L, en einn sóknaraðila, D, bar á gagnstæðan veg. Vegna þessaósamræmis hefur framburður þeirra þriggja ekki þýðingu við úrlausn um þettaatriði.Þá eru aðilarekki á einu máli um hvaða uppdráttur hafi fylgt afsalinu sem þar var vísað til.Halda sóknaraðilar því fram að um sé að ræða uppdrátt sem lögmaður þeirra lagðifram á skiptafundi í dánarbúinu 3. september 2015, en varnaraðili telur ósannaðað sá uppdráttur hafi fylgt afsalinu. Yfirskrift umrædds uppdráttar er Landskiptakort.Var hann teiknaður í mars 1991 eftir loftmynd sem tekin var 31. ágúst 1986. Þarvar gullitað svæði, merkt sem land G. Ágreiningslaut er að þar var átt við Gheitinn og að J liggur utan hins litaða svæðis. Á hinn bóginn var þar ekki getiðstærðar svæðisins. Fyrir héraðsdómi bar lögmaður sá er útbjó afsalið og erfðafjárskýrslunaað arflátar hafi viljað láta varnaraðila ,,fá L“. Hann kvað ekki hafa átt að undanskiljaeitthvað annað frá svonefndum L en þær sumarhúsalóðir, sem ágreiningslaust erað ekki áttu að fylgja með í afsalinu. Lögmaðurinn sagði enn fremur að ef Jhafi ekki verið ,,í þessum gula lit, þá tel ég að hljóti að vera mín sök ...því að það var L sem að kallaður var sem þau vildu ... afhenda E“. Annaruppdráttur með yfirskriftinni Landskiptakort liggur frammi í málinu. Virðistþar vera um að ræða samrit fyrrgreinds uppdráttar, að því frátöldu að á þessumuppdrætti var stærð landsvæðis merkt sem D og land G sagt vera 146 hektarar. Hvorugurþessara uppdrátta var hnitasettur. Á loftljósmynd sem tekin var 8. júlí 2011kemur fram að landsvæði sem merkt er K sé 144,5 hektarar að stærð að meðtölduþví svæði sem aðilar eru sammála um að sé J. Ljósmyndin er hnitasett og verðuraf henni ráðið að um sama landsvæði sé að ræða og á framangreindum uppdráttum.Eins og aðframan er rakið afsöluðu arflátar varnaraðila 146 hektara landspildu úrjörðinni K. Samkvæmt texta afsalsins, þar sem hið afsalaða var tilgreint semlandspilda D, var ekkert undanskilið nema fyrrgreindar sumarhúsalóðir. Þá bendirstærð lands þess sem afsalað var eindregið til að ekki hafi verið ætlun arflátaað undanskilja svonefnt J, en ekki mun vera ágreiningur með aðilum um legu nessinsog afmörkun þess. Enn fremur rennir framburður lögmanns þess sem sá um gerðafsalsins stoðum undir að ætlun arfláta hafi ekki verið að undanskilja neittþeim 146 hekturum sem afsalað var, nema fyrrgreindar lóðir undir sumarbústaði.Að öllu framanrituðu virtu er staðfest ákvörðun skiptastjóra dánarbúsins 7. desember2015 um að landspilda 146 hektarar að stærð úr jörðinni K, að meðtöldu J en aðfrádregnum áðurnefndum sumarhúsalóðum, tilheyri varnaraðila.Málskostnaðarákvæðihins kærða úrskurðar er staðfest, en kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er felldur úr gildi að því er varðar frávísun á kröfu varnaraðila, Etil 14 hektara spildu úr landi K og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna tilefnismeðferðar. Staðfest er ákvörðun skiptastjóradánarbús F og G 7. desember2015 um að landspilda 146 hektarar að stærð úr jörðinni K, að meðtöldu J en aðfrádregnum þeim sumarhúsalóðum sem vísað var til í afsali 2. desember 2001, tilheyrivarnaraðila.Málskostnaðarákvæðihins kærða úrskurðar er staðfest.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12.október 2016Málþetta barst dómnum 21. janúar sl., með bréfi skiptastjóra, dagsettu 20. samamánaðar. Með því beindi skiptastjóri til dómsins ágreiningi sem risið hafðimilli erfingja dánarbús G og F, þeirra A, B, C, D og E, við opinber skipti ádánarbúi foreldra þeirra. Vísaði skiptastjóri til 122. gr. laga nr. 20/1991 umskipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991. Máliðvar þingfest 2. mars sl., og tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð málsinsþann 15. september sl. Málið var endurupptekið þann 12. mars sl. Að fenginnisameiginlegri bókun lögmanna aðila var málið tekið til úrskurðar að nýju. Með vísan til kröfugerða erfingja dánarbúsins, aðilaþessa máls, er ágreiningur þeirra ífyrsta lagi um eignarhald á 14 hektara spildu úr landi K, þ.e. hvortspildan tilheyri dánarbúinu eða erfingjanum E, en skiptastjóri tók þá ákvörðun,sbr. bréf hans til lögmanna aðila, dags. 7. desember 2015, að spildan teljisthluti af eignum dánarbúsins. Sóknaraðili í þessum hluta málsins er E, envarnaraðilar A, B, C og D. Í öðru lagi erágreiningur um hvort J teljist hluti þess lands sem E fékk afhent semfyrirframgreiddan arf samkvæmt afsali dags. 2. desember 2001. Skiptastjóriákvað, sbr. áðurnefnt bréf hans til lögmanna aðila, að spilda D, 146 hektararað stærð að frádreginni tilgreindri stærð þeirra sumarhúsalóða sem vísað er tilí afsalinu frá 2. desember 2011, tilheyrði E. Sóknaraðilar í þessum hlutmálsins eru A, B, C og D, en varnaraðili E. Í báðum tilvikum krefjast aðilar, sóknar- og varnarmegin,málskostnaðar úr hendi gagnaðila. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 6. september 2010 varbú hjónanna G, sem lést þann [...] , og eiginkonu hans, F, sem lést þann [...],tekið til opinberra skipta og Óskar Sigurðsson hrl., skipaður skiptastjóri.Erfingjar búsins eru börn þeirra hjóna, A, B, C, D, E og M. Í bréfiskiptastjóra til dómsins, dags. 20. janúar sl., kom fram að á skiptafundi 14.september 2015 hafi verið samþykkt að greiða erfingjanum M arfshluta hans ídánarbúinu og sé hann því ekki lengur aðili að dánarbúinu né skiptum þess. Þrívegisáður hafa verið rekin mál vegna dánarbúsins fyrir dómi þessum, nú síðast í máliHéraðsdóms Suðurlands nr. Q-3/2014, þar sem leyst var úr þremur ágreiningsmálumsem skiptastjóri dánarbúsins vísaði til dómsins. Úrskurður dómsins, uppkveðinn8. desember 2014, var kærður til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar,uppkveðnum 30. janúar 2015 í málinu nr. 24/2015, kom til endurskoðunar eitt afágreiningsefnunum, þ.e. tekin var til greina krafa erfingjanna A, B, C og D umað þeim yrði sameiginlega og að óskiptu lagðar út við skipti á dánarbúinu allarefnislegar eignir búsins að undanskilinni spildu úr landi jarðarinnar K, í eiguE, og þeim eignum sem kaupréttur D tæki til samkvæmt kaupsamningi 19. apríl1991. AðilarnirE og D gáfu skýrslu fyrir dómi. Einnig gáfu skýrslu vitnin Nhæstaréttarlögmaður, M, bróðir málsaðila, og P, frændi málsaðila.I.Ágreiningur um 14 hektara spildu úr landi KMálsatvik Af gögnum málsins má ráða að á skiptafundi 14. september2015 hafi komið upp ágreiningur um 14 hektara spildu úr landi K sem E hafðigert tilkall til. Í máli þessu liggja frammi fimm skjöl, þrjú afsöl, uppdrátturog yfirlýsing, sem öll tengjast ágreiningi aðila um framangreinda spildu. Í fyrsta lagiafsal, dags. 13. mars 2006, milli G annars vegar, sem F heitin undirritareinnig, og I., hins vegar, þar sem G selur og afsalar til I., „Landspildu um 14 ha úr fasteign nr. 199008.Landsspildan afmarkast af [...] í [sic] að austan, að landamerkjum við K að sunnan,að skurðum að vestan og að landamerkjum við land K að norðan. Spildan erafmörkuð og lituð á uppdrætti sem fylgir afsali þessu.“ Fram kemur að ekkihafi verið útbúið stofnskjal vegna spildunnar en N hæstaréttarlögmanni veittumboð til þessa verks fyrir hönd afsalshafa. Þá segir: „Eignin var afhent afsalshafa þann 1. mars 2006 til afnota og hirðirhann arð eignarinnar frá þeim degi og ber af henni skatta og skyldur, enafsalsgjafi til þess dags. Við afsalsgerð þessa liggur frammi veðbókarvottorðsem sýnir að eignin er veðbandalaus. Afsalshafi hyggst reisa stöðvarhús ogönnur virkjunarmannvirki á spildunni. Kaupverð hennar er að fullu greitt meðþví að afsalsgjafi, eða sá sem hann vísar til, fær hlutdeild í væntanlegurekstrarfélagi virkjunnarinnar. [sic]Að öðru leyti en að ofan greinir er eigninni afsalað án kvaða eða veðbanda oglýsir afsalsgjafi afsalshafa réttan og lögmætan eiganda framangreindrar eignar.“Fyrir liggur að afsali þessu var ekki þinglýst. Í öðru lagi liggur frammiteikning Verkfræðistofu [...], dags. 23. mars 2008, sem sýna á afmörkunspildunnar og óumdeilt er að fylgdi framangreindu afsali. Á teikningunni eru tilgreind hnit hornapunkta lóðarinnar. Í þriðja lagi afsal, dagsett sama dag, þ.e. 13. mars2006, milli I., og afsalsgjafa, þ.e. eigenda E, landnr. [...], þeirra D og R,eiganda K II, landnr. [...], þ.e. arfláta þessa máls og eiganda T, landnr. [...],í eigu [...]. Í afsalinu segir að afsalsgjafar lýsa því yfir að þeir afsaliöllum virkjunar- og vatnsréttindum sínum í [...] til afsalshafa eins og nánargreinir í afsalinu. Jafnframt er í skjalinu afsalað rétti til nýtingar landsundir mannvirki vegna virkjunarinnar og loks rétti til umferðar um landafsalsgjafa vegna virkjunarinnar. Þá segir í afsalinu: „Afsal þetta er án allra kvaða og skilyrða af hálfu afsalshafa að öðruleyti en því að eigi síðar en þegar afsalshafi hefur lokið við bygginguvirkjunar í ánni skal hann greiða afsalsgjöfum fullt verð fyrirvirkjuinarréttinn.[sic] [...] Hafi afsalshafi ekki fengið leyfi tilvirkjunar [...] eftir 4 ár fráútgáfudegi afsals þessa fellur afsalið niður og falla vatnsréttindin þá afturendurgjaldslaust til afsalsgjafa.“ Afsalið ber með sér að því hafi veriðaflýst úr þinglýsingabók sýslumannsins á Selfossi 31. ágúst 2012 . Í fjórða lagi er meðal gagna málsins skjal sem ber heitið„Yfirlýsing vegna afsals virkjunarréttarog landsspildu úr landi K landnr. [...]“, dags. 13. mars 2006, undirritaðaf arflátum í máli þessu, G og F, forsvarsmönnum I., og sóknaraðila E. Þarsegir: „Með tveimur afsölum dags. í daghefur G kt. [...] afsalað til I kt. [...], virkjunar- og vatnsréttindum í [...] og jafnframt landsspildu, um 14 ha undirstöðvarhús og virkjunarmannvirki. Ef það tekst að koma upp virkjun í [...] skal afsalsgjafi eiga val um það hvort hannóskar eftir því að fá eingreiðslu, fá greiddan árlegan arð af virkjuninni eðahvort hann vill fá hlutdeild í rekstrarfélagi virkjunarinnar. Gjalddagiendurgjaldsins vegna landsspildunnar skal vera þegar leyfi fæst tilvirkjunarinnar. Gjalddagi endurgjaldsins vegna virkjunar og vatnsréttindannaskal vera 3. mánuðum eftir gangsetningu virkjunar. G lýsir því yfir að hannframselur allan rétt sinn til endurgjalds, bæði vegna vatns ogvirkjunarréttarins og vegna landsspildunnar til E kt. [...]. Kemur E að öllu leyti í stað Ggagnvart I.“ Í fimmta lagi erafsal, dags. 12. ágúst 2014, milli I annars vegar og sóknaraðila R hins vegarþar sem hinni umdeildu 14 ha landspildu er afsalað til sóknaraðila. Þar segir:„O ehf kt [...] gerir með afsalsbréfi þessu kunnugt að félagið afsalar til E kt [...]: Landsspildu um 14 ha úr fasteign nr. [...]. [..]. Afsalsgjafi eignaðist lóðina meðafsali frá G dags. 13. mars 2006 sem fylgir afsali þessu. Samkvæmt yfirlýsingusem undirrituð var sama dag framseldi G allan rétt sinn til endurgjalds vegnaspildunnar til sonar sins [sic] E kt. [...]. Þar sem ekki hefur tekist að koma upp virkjun í [...] erlandsspildunni og öllum réttindum sem henni fylgja, því afsalað til E, ánnokkurs endurgjalds til I Afhending er við undirritun afsals þessa. Afsalshafigreiðir skatta og skyldur af eigninni frá afhendingardegi og hirðir arð afhenni frá sama tíma. Samkvæmt framansögðu lýsir I, afsalshafann, E réttan oglögmætan eiganda ofangreindrar landsspildu úr landi nr [...].“ Með bréfi skiptastjóra til lögmanna aðila þessa máls,dags. 7. desember 2015, er meðal annars gerð grein fyrir afstöðu skiptastjóratil framangreinds ágreiningsefnis. Þar kemur fram sú skoðun skiptastjóra aðspildan sé hluti af landi K og því hluti af eignum dánarbúsins. Landið hafieinnig verið hluti af eignum búsins, sem S hafi metið, og síðar hinir dómkvöddumatsmenn. Þá sé óumdeilt að spildunni hafi aldrei verið skipt með formlegumhætti úr landi jarðarinnar í samræmi við áskilnað 12. og 13. gr. jarðalaga nr.81/2004. Auk þess hafi endurgjald spildunnar í upphaflegu afsali verið bundiðhlutdeild í rekstarfélagi vegna virkjunar [...], sem ekki hafi orðið af innanskilgreinds tímamarks, sbr. annars vegar afsalið milli G heitins vegna K,landnr. [...] og I og hins vegarafsalsins milli G heitins, eiganda K, landnr. [...], F eiganda jarðarinnar K II,landnr. [...], og eiganda T annars vegar og I, hins vegar. Vísar skiptastjóritil þess að skuldbindingagildi skjalsins virðist hafa verið bundið fyrirvara umatvik sem ekki hafi gengið eftir og því sé gildi gerningsins niður fallið, sbr.8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar ímálinu nr. 758/2012. Þá sé ljóst að I., hafi ekki haft heimild til framsalsspildunnar eftir að dánarbú G og F hafi verið tekið til opinberra skipta. Þvíverði spildan talin hluti af eignum dánarbúsins við skiptin. Sóknaraðili E eðaeftir atvikum I., verði að beina kröfum sínum um meint eignarréttartilkall aðþeim erfingjum sem erfa fasteignir búsins. Í lok bréfs skiptastjóra til lögmanna aðila óskaðiskiptastjóri eftir afstöðu erfingja eigi síðar en 11. desember 2015. Samkvæmtgögnum málsins bárust skiptastjóra svör lögmannanna með tölvupósti 15. og 17.þess mánaðar. Að þeim fengnum lá fyrir að ágreiningur var milli erfingjanna A, B,C og D annars vegar og E hins vegar um eignarhald umræddrar 14 hektara spilduúr landi K. Kröfugerðsóknaraðila Sóknaraðili E krefst þess aðallega að ákvörðunskiptastjóra frá 7. desember 2015, um að 14 hektara spilda úr landi K sé eigndánarbúsins, verði felld úr gildi. Jafnframt krefst sóknaraðili þess aðviðurkennt verði að umrædd 14 hektara spilda, eins og hún er afmörkuð í afsalidags. 13. mars 2006 til I ehf., og sýnd á uppdrætti VST, dags. 23. mars 2006,sé eign sóknaraðila. Til vara krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði aðvið opinber skipti dánarbúsins skuli leggja honum út 14 hektara spildu í land K,eins og hún er afmörkið í afsali dags. 13. mars 2006 til I., og sýnd á uppdrættiVST, dags. 23. mars 2006. Málsástæðurog lagarök sóknaraðila Sóknaraðili byggir á því að í málinu liggi fyrir afsalfrá arflátum til I., dags. 13. mars 2006, um hina umræddu 14 hektara spildu úrlandi K og að gildi afsalsins hafi ekki verið dregið í efa. Í afsalinu komifram að kaupverð spildunnar skuli greitt með því að afsalsgjafi, eða sá semhann vísi til, fái hlutdeild í rekstrarfélagi virkjunar sem fyrirhugað var aðreisa á spildunni. Í lok afsalsins sé afsalshafi lýstur eigandi án annarraskilyrða. Enginn fyrirvari komi fram í afsalinu um að það falli niður verðivirkjun ekki byggð. Afsalið sé því að fullu gilt og gildi einu hvort kaupverðiðhafi verið greitt eða ekki, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga um fasteignakaup nr.40/2002, og meginreglur kauparéttar um útgáfu afsals. Vísar sóknaraðili til þess að dánarbúið eigi ekki aðrarkröfur en arflátar né geti dánarbúið eða erfingjar byggt á öðrum sjónarmiðum enarflátar, þ.m.t. grandleysi. Það að gögnum um þetta hafi ekki verið þinglýsthafi enga þýðingu um skuldbindingagildi afsalsins. Sama gildi um það þóspildunni hafi ekki verið skipt út úr jörðinni. Því sé dánarbúið skuldbundið afafsalinu eins og arflátar. Þá hafi arflátar, með yfirlýsingu dags. 13. mars2006, afsalað öllum rétti til endurgjalds til sóknaraðila, þ.e bæði vegnavatns- og virkjunarréttar sem og hinnar umdeildu spildu. Rétturinn tilvirkjunar og vatnsréttar sé fallinn niður samkvæmt ákvæði þess efnis í afsaliþar um frá 13. mars 2006. Það gildi hins vegar ekki um réttinn til spildunnarsem hvorki sé skilyrt með greiðslu né að virkjun verði byggð. Það hafi engaþýðingu fyrir dánarbúið eða varnaraðila í þessum þætti málsins hvort kaupverðiðhafi verið greitt eða ekki, það sé eingöngu mál sóknaraðila sem einn hafi áttrétt til greiðslu þess. Þessu til viðbótar hafi I ehf., með afsali þann 12.ágúst 2014, afsalað spildunni til sóknaraðila og rétturinn til greiðslu fyrirspilduna og eignarhald hennar því kominn á hendur sama aðila, þ.e. sóknaraðila,og hann því ótvírætt eigandi spildunnar. Sóknaraðili mótmælir þeirri fullyrðingu skiptastjóradánarbúsins að spildan sé eign dánarbúsins. Sú fullyrðing sé röng og í andstöðuvið fyrirliggjandi gögn. Þá hafi það enga þýðingu að spildan hafi verið metinsem hluti af stærri spildu. Sama gildi um þau rök skiptastjóra að spildunnihafi ekki verið skipt úr jörðinni í samræmi við fyrirmæli jarðalaga. Því síðurskipti það máli um gildi afsalsins að endurgjald fyrir spilduna hafi veriðbundið hlutdeild í rekstrarfélagi virkjunar eða spildunni afsalað án fyrirvara.Sama gildi um hugleiðingar skiptastjóra um að gildi gerningsins sé fallið niðurmeð vísan til 8. gr. laga um fasteignakaup enda sé afsalið án fyrirvara. Þámótmælir sóknaraðili órökstuddri fullyrðingu skiptastjóra um að I., hafi ekkihaft heimild til að selja spilduna eftir að dánarbúið var tekið til opinberraskipta enda hafi I., verið eigandi spildunnar og hafi því getað ráðstafað henniað vildi. Varakröfu sína byggir sóknaraðili á því að hingað tilhafi hann talið að hann ætti spilduna og réttinn til greiðslu vegna hennar.Vilji arfláta sé ljós, þ.e. að hann ætti tilkall til greiðslu vegna spildunnarog því eðlilegt að hún verði lögð honum út. Auk þess sé það sanngirnismál aðsvo verði gert enda hafi varnaraðilar fengið sér lagðar út allar efnislegareignir búsins aðrar en umrædda spildu og spildu D. Kröfuna byggi sóknaraðili á36. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl., nr. 20/1991. Að öðru leyti vísar sóknaraðili til meginreglna erfða-,skipta-, eigna-, samninga- og kauparéttar, einkum fasteignakauparéttar. Þá ereinnig vísað til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936.Um málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerðvarnaraðila Dómkröfur varnaraðila eru að 14 hektara landspilda úrlandi K sem afmörkuð er á dskj. 9, og fylgdi afsali dags. 13. mars. 2006, og Etelur sig hafa fengið afsal fyrir þann 12. ágúst 2014, teljist hluti af eignumdánarbúsins og þannig hluti þeirra efnislegu eigna dánarbúsins sem koma til útlagningartil varnaraðila. Málsástæðurog lagarök varnaraðila Varnaraðilarbyggja á því að hin 14 hektara spilda úr landi K, sem sóknaraðili telji sigeiga, sé hluti af eignum dánarbúsins. Spildan hafi verið hluti eignadánarbúsins, sem S verðmat í matsgerð sinni, sem og hinir dómkvöddu matsmenn ísinni matsgerð. Óumdeilt sé að spildunni hafi aldrei verið skipt með formlegumog réttum hætti úr landi jarðarinnar í samræmi við áskilnað 12. og 13. gr.jarðalaga nr. 81/2004. Auk þess hafi endurgjald spildunnar í upphaflegu afsaliverið bundið hlutdeild í rekstrarfélagi vegna virkjunar [...], sem ekki hafaorðið af innan tilskilins tímamarks eins og skjöl er mál þetta varða sýni.Skuldbindingagildi skjalsins hafi því virst hafa verið bundið fyrirvara umatvik sem ekki gengu eftir og því sé gildi gerningsins fallið niður, sbr.einnig 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, og til hliðsjónar dómHæstaréttar í málinu nr. 758/2012. Þrátt fyrir framangreint sé einnig ljóst að I.,hafi aldrei haft heimild til framsals spildunnar eftir töku dánarbús G og F tilopinberra skipta. Því verði að telja að umrædd spilda sé hluti af eignumdánarbúsins við skiptin. Varnaraðilar mótmæla því sem sóknaraðili heldur fram,þ.e. að jafnvel þótt réttur til virkjunar- og vatnsréttinda hafi fallið niður,sé afsal á landspildunni sjálfri í fullu gildi. Í þessu sambandi verði að lítatil þess hversu nátengd afsölin tvö voru, þ.e. um spilduna og virkjunar- ogvatnsréttindi í [...], bæði um efni og stofnhátt. Í báðum afsölum hafi kaupverðverið það sama, þ.e. hlutdeild afsalsgjafa í væntanlegu rekstrarfélagivirkjunarinnar. Einnig verði að líta til þess að vatnsréttindi á spildunni hafiekki verið aðskilin frá henni með þeim hætti sem lög geri kröfu um. Í þvísambandi vísa varnaraðilar til þágildandi vatnalaga nr. 15/1923, en í 1. mgr.16. gr. laganna segi að væru vatnsréttindi látin af hendi án þess aðeignarréttur að landi væri jafnframt látinn af hendi færi um það eftir reglumum landakaup. Að gættri skipan mála árið 1923, þegar áðurnefnd lög voru sett,og með hliðsjón af því sem fram komi í forsendum dóms Hæstaréttar í málinu nr.562/2008, hafi það verið vilji löggjafans að vatnsréttindi sem skilin hafiverið frá landareign skuli skrá í fasteignaskrá, sbr. dóm í máli Hæstaréttarnr. 22/2015, sem hafi fallið eftir að vatnalögum hafi verið breytt með lögumnr. 132/2011. Þá beri samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 16. gr. þágildandi laga aðfylgja formreglum um þinglýsingu við afsal vatnsréttinda. Einnig feli ákvæðið ísér að um afsal vatnsréttinda skuli gilda reglur um fasteignir í öðru tilliti,eftir því sem við geti átt. Samkvæmt þessu hafi afsalshafa borið að skráaðskilin vatnsréttindi í fasteignaskrá og láta meta til fasteignamats. Fyriraðskilnað vatnsréttinda frá spildunni bar samkvæmt g. lið 2. mgr. 3. gr. laganr. 6/2001 að skrá þau í fasteignaskrá sem sérstaka eind. Því hafi áður en tilframsals þeirra kom einnig borið að virða þau til fasteignamats eftir ákvæðumlaganna. Þar sem það hafi ekki verið gert, verði ekki fallist á að aðskilnaðurspildunnar og vatnsréttinda hafi verið með því móti sem heimilað hafi ráðstöfunþeirra sérstaklega. Í afsali vatnsréttinda segi að afsalið falli niður ogvatnsréttindi flytjist endurgjaldslaust til afsalsgjafa ef afsalshafi hafi ekkifengið leyfi til virkjunar [...] eftir fjögur ár frá útgáfudegi. Óumdeilt sé aðafsalið sé fallið niður, sbr. umrætt ákvæði, enda hafi gerningurinn veriðbundinn fyrirvara um atvik sem ekki hafi gengið eftir. Þetta hljóti að verða aðtúlka sem svo að afsalið fyrir landspildunni hafi fallið niður á sama tíma. NiðurstaðaSóknaraðili krefstþess að viðurkennt verði að 14 hektara spilda, eins og hún er afmörkuð íafsali, dags. 13. mars 2006 til I ogsýnd á uppdrætti VST, dags. 23. mars 2006, sé eign sóknaraðila. Sóknaraðilileiðir rétt sinn til spildunnar til afsals, dags. 12. ágúst 2014, þar sem I.,hafi afsalað til sóknaraðila hinni umræddu spildu. Í nefndu afsali segir aðafsalsgjafi, I., hafi eignast lóðina með afsali dags. 13. mars 2006, frá G,öðrum arfláta í máli þessu. Afsalinu fylgdi hnitsettur uppdrátturVerkfræðistofu [...] dags. 23.mars 2006. Í framburði vitnisinsN, hæstaréttarlögmanns og þáverandi helmingseiganda I ehf., fyrir dómi kom framað arflátar hafi viljað að I., fengi landið undir virkjunarhús vegnafyrirhugaðrar virkjunar í [...] og hafi vatnsréttindi fylgt spildunni. Hins vegarhafi ekki orðið af virkjunarframkvæmdum þar sem þess hafi verið krafist að hinfyrirhugaða virkjun færi í umhverfismat. Vitnið kvaðst í tvígang hafa farið meðafsalið og uppdráttinn til byggingarfulltrúans á [...] tilskráningar í þeim tilgangi að fá landnúmer á landið en það hafi ekki tekist. Umástæðu þess að I, hafi á árinu 2014 afsalað spildunni til sóknaraðila, vísaðivitnið til yfirlýsingar arfláta, dags. 13. mars 2006, þ.e. sama dag og arflátarhafi afsalað hinni umdeildu spildu til I ehf. Kvað vitnið yfirlýsingu G heitinsþess efnis að hann framseldi allan rétt sinn til endurgjalds, bæði vegna vatns-og virkjunarréttarins og vegna landspildunnar til varnaraðila, hafa falið í sérfyrirmæli um að spildan skyldi verða eign sóknaraðila ef afvirkjunarframkvæmdum yrði ekki. Því hafi I., afsalað spildunni til sóknaraðilameð afsali dags. 12. ágúst 2014. Samkvæmt framburðivitnisins N um samskipti hans við byggingarfulltrúa sveitarfélagsins og þesssem fram kemur í afsali G heitins til I., um að ekki hafi verið útbúið stofnskjalvegna spildunnar, liggur fyrir að við útskiptingu hinnar umdeildu spildu úrlandi K á árinu 2006, hafi ekki verið gætt þeirra lögbundnu skilyrða og eftiratvikum aflað samþykkis viðeigandi stjórnvalda sem lög kveða á um. Vísast í þvísambandi í fyrsta lagi til jarðalaga nr. 81/2004, einkum II., III. og IV. kaflalaganna. Í 1. gr. jarðalaga segir að markmið laganna sé að setja reglur umréttindi og skyldur þeirra sem eiga land og nýta það og stuðla að skipulegrinýtingu lands í samræmi við landkosti, fjölbreytt hlutverk landbúnaðar oghagsmuni sveitarfélaga og íbúa þeirra, svo og að tryggja sem kostur er að landsem vel er fallið til búvöruframleiðslu verði varðveitt til slíkra nota. Í 2.mgr. 6. gr. jarðalaga er lagt bann við að breyta landnotkun á landbúnaðarsvæðisem er 5 hektarar eða stærra, nema leyfi ráðherra liggi fyrir. Þá segir í 10.gr. laganna að stofnun réttinda yfir og aðilaskipti að jörðum, öðru landi,fasteignum og fasteignaréttindum sem lögin gilda um skuli tilkynnasveitarstjórn. Í IV. kafla jarðalaga eru ákvæði um landskipti, sameiningu landso.fl. Þar segir í 2. mgr. 12. gr. að við stofnun nýrra jarða og lóða skv. 2.mgr. skuli gæta ákvæða III. kafla laga nr. 6/2001 um skráningu og matfasteigna. Þá eru ákvæði í 13. gr. laganna um staðfestingu landskipta. Í 48.gr. skipulagslaga nr. 123/2010, eru einnig ákvæði um skiptingu lands og lóða ogí 2. mgr. þeirrar greinar er vísað til þess að sérhver afmörkun landareignarskuli hafa vísun í a.m.k. eitt staðfang í samræmi við 12. gr. laga nr. 6/2001,um skráningu og mat fasteigna, og er þar vísað til ákvörðunar sveitarstjórnarvarðandi staðfang fasteigna. Óumdeilt er að ekkihefur verið farið að fyrirmælum fyrrgreindra laga hvað varðar hina umdeilduspildu. Væri fallist á kröfu sóknaraðila í þessum þætti málsins fælist í þvífyrirvaralaus viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar með umræddriafmörkun í eigu sóknaraðila án þess að í neinu hafi verið gætt að fyrirmælumframangreindra laga. Eins og mál þetta er lagt fyrir dóminn stendur því 2. gr.stjórnarskrárinnar í vegi fyrir því að unnt sé að óbreyttu að fella efnisdóm ákröfu sóknaraðila eins og hún er fram sett, enda er það almennt ekki á færidómstóla að taka ákvarðanir um málefni sem stjórnvaldi er að lögum falið aðtaka. Verður því að vísa kröfusóknaraðila frá dómi án kröfu. Af þessu leiðir að ámeðan ekki liggur fyrir efnisleg niðurstaða um gildi afsals I ehf., tilsóknaraðila E, er ekki unnt að svo stöddu að fallast á kröfur varnaraðila um aðhin 14 hektara spilda tilheyri dánarbúinu.II. Ágreiningurum hvort J tilheyri eignum dánarbúsinsMálsatvikÞann2. desember 2001 afsöluðu arflátar, hjónin G og F, 146 hektara landspildu úrjörðinni K til R sonar síns sem fyrirframgreiddum arfi. Eins og áður greinirlýtur annað ágreiningsefni máls þessa að stærð og mörkum umræddrar spildu. Meðúrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. Q-1/2010, uppkveðnum 18. apríl2011, var viðurkennt að við opinber skipti á dánarbúi G og F skuli taka tillittil þess að E hafi með áðurnefndu afsali, verið afsöluð 146 ha. landspilda úrjörðinni K, sem afmarkast eins og nánar greinir í afsalinu, semfyrirframgreiddum arfi, eins og segir í úrskurðarorði. Úrskurðurinn var ekkikærður til Hæstaréttar Íslands. Af gögnum málsinsmá ráða að fyrsti skiptafundur eftir dóm Hæstaréttar í málinu nr. 24/2015, hafiverið haldinn 3. september 2015. Þar kemur fram að skiptastjóri hafi lagt framað nýju upphaflegt frumvarp til úthlutunar, viðauka við frumvarpið tilsamþykkis erfingja og skiptayfirlýsingar sem lögmenn aðila höfðu sammælst um.Ennfremur hafi skiptastjóri lagt fram umsókn um stofnun lóðar E ásamt uppdrættiVerkfræðistofu [...]. Á fundinum gerði lögmaður sóknaraðila athugasemd viðafmörkun á landi E og vísaði til uppdráttar sem lagður hafi verið fram íHéraðsdómi Suðurlands sem dómskjal nr. 39, þann 27. október 2014, þ.e. í málidómsins nr. Q-3/2014. Töldu sóknaraðilar að til þess skjals hafi verið vísað íerfðaafsalinu til E frá 2. desember 2001. Hafi lögmaðurinn greint frá því aðþað hafi ekki verið fyrr en nefndan dag sem skjalið hafi fyrst verið lagt frammeð gulum lit. Á uppdrættinum, þ.e. dómskjali nr. 39, sjáist að spilda sem náifrá sumarbústaðalóðum að ánni, svokallað J, hafi verið undanþegin í nefnduafsali. Þessu mótmælti lögmaður varnaraðila á fundinum og kom þar meðal annarsfram að ekkert lægi fyrir um að þessi gulmerkti uppdráttur væri sá uppdráttursem vísað hafi verið til í afsalinu. Með bréfiskiptastjóra til lögmanna aðila þessa máls, dags. 7. desember 2015, er meðalannars gerð grein fyrir afstöðu skiptastjóra til framangreinds ágreiningsefnis.Þar kemur fram sú skoðun skiptastjóra að álitaefnið sé hvort ráða skulitilvísun til hinnar afsöluðu spildu og stærðar hennar í afsalinu frá 2.desember 2001 eða uppdráttur sem vísað sé til í afsalinu að afmarki spildunameð gulum lit. Í afsalinu sé vísað til 146 hektara spildu og einungisundanskildar fimm lóðir meðfram skurði á J. Af skjalinu og orðalagi þess leiðiþví að vilji afsalgjafa virðist hafa staðið til þess að E fengi í sinnarfshluta spildu að greindri stærð og að einungis skyldi undanskilja greindarlóðir, sem liggja meðfram J, en ekki sjálft J. Tilgreind stærð hins afsalaðamyndi því eingöngu breytast til samræmis við stærð hinna undanskildusumarhúsalóða. Afsalið sé undirritað af öllum hlutaðeigandi aðilum og vottað.Uppdráttur sá sem erfingjarnir A, B, C og D telja að hafi fylgt afsalinu, séhins vegar ekki undirritaður. Ekkert liggi fyrir um að ætlun aðila hafi veriðað undanskilja sérstaklega þennan hluta af landinu, þ.e. J, enda ekkert kveðiðá um það í texta hins undirritaða afsals. Þá sé óvissa um hvort hinn gulmerktiuppdráttur, sem framangreindir erfingjar vísi nú til, sé sá uppdráttur semvísað sé til í afsalinu sjálfu. Að minnsta kosti sé ósannað að hlutaðeigandiaðilar hafi samþykkt þessa gulmerkingu og þar með að þannig hafi hið afsalaðaátt að afmarkast, þvert gegn texta afsalsins sjálfs. Í lok bréfs skiptastjóra til lögmanna aðila óskaðiskiptastjóri eftir afstöðu erfingja eigi síðar en 11. desember 2015. Samkvæmtgögnum málsins bárust skiptastjóra svör lögmannanna með tölvupósti 15. og 17.sama mánaðar. Að þeim fengnum lá fyrir að ágreiningur var milli erfingjanna A, B,C og D annars vegar og Ehinsvegar um stærð og afmörkun af spildu E,svokallaðrar spildu D. Kröfugerðsóknaraðila Sóknaraðilarkrefjast þess að „J“, u.þ.b. 11,6hektara landspilda, norðaustan við „L“og merkt með bleiku á dskj. 21 teljist hluti af eignum dánarbúsins, en ekkihluti þeirrar landspildu úr jörðinni K II sem arflátar, hjónin G og F, afsöluðutil E 2. desember 2001.Málsástæðurog lagarök sóknaraðila Sóknaraðilarbyggja kröfu sína á eftirfarandi. Í fyrsta lagi að uppdráttur, sem fylgt hafiafsali hins fyrirframgreidda arfs til varnaraðila E 2. desember 2001, sýni að Jsé ekki hluti þess lands sem afsalað hafi verið. Uppdrátturinn hafi veriðlagður fram í Héraðsdómi Suðurlands 3. febrúar 2011 en eintak það sem afhenthafi verið sóknaraðilum hafi ekki verið í lit. Sóknaraðilar féllu fráframangreindri staðhæfingu í munnlegum málflutningi í máli þessu. Voru aðilarsammála um að uppdráttur með textanum „smækkaðeint. í lit af skjali nr. 28 Í.P.“, handskrifaður í hægra horn skjalsins,hafi verið afhent dómara sem hliðsjónargagn lögmanns varnaraðila viðaðalmeðferð málsins nr. Q-1/2010 þann 21. mars 2011. Hins vegar haldasóknaraðilar því fram að þeim hafi ekki verið afhent eintak uppdráttarins ílit. Því hafi sóknaraðilum ekki verið ljóst fyrr en síðar, þ.e. þegaruppdrátturinn var lagður fram að nýju sem dskj. nr. 39 í málinu nr. Q-3/2014,að J væri ekki hluti hins fyrirframgreidda arfs. Í öðru lagi byggjasóknaraðilar á því að J hafi ekki verið hluti þess lands sem kallað hafi verið L.Það sýni uppdráttur jarðarinnar K II frá ágúst 1986. Þá komi ekki fram álandskiptakorti frá mars 1991 að hið svokallaða J væri hluti af spildu D. Þvertá móti sé þar dregin lína milli lands sem merkt er D og J. Vísa sóknaraðilartil þess að J hafi alltaf verið aðskilið frá L með streng og þess gætt að fékæmist ekki yfir í J. Hafi verið ætlunin að J fylgdi með í afsalinu hefði þaðverið tekið þar fram, þar sem engan veginn sé hægt að lesa út úrlandskiptakortinu, uppdráttum sem lagðir hafi verið fram eða öðrum gögnummálsins að þessi hluti jarðarinnar hafi átt að fylgja með. Í þriðja lagi vísasóknaraðilar til þess að sönnunarbyrði hvíli á varnaraðila E um það hver súlandspilda hafi verið sem honum hafi verið afsalað sem fyrirframgreiddur arfurá sínum tíma, enda ekki aðrir til frásagnar um hvað þar fór fram. E einn hafiundir höndum þau gögn sem deilt sé um og hafi hann ekki, þrátt fyrir ítrekaðaráskoranir á skiptafundum, lagt fram frumrit uppdráttarins. Þau gögn semlögmaður hans hafi lagt fram sýni, svo ekki verði um villst, að J sé ekki hlutiþess sem merkt er með gulu á uppdrættinum sem fylgdi erfðagerningum á sínum tíma.Varnaraðili hafi fyrst greint frá ráðstöfuninni á skiptafundi 22. maí 2009,átta árum eftir að gengið var frá erfðaafsalinu. Þau gögn sem sóknaraðilar hafium málið stafi öll frá varnaraðila, líka skjal í stærðinni A4 þar sem áritað séí hægra hornið „smækkað eint. í lit afskjali nr. 28, ÍP“, en þar sé J undanskilið. Í fjórða lagi séu tölur umstærð þess lands sem varnaraðila hafi verið afsalað svo mikið á reiki að ekkiverði á þeim byggt. Í fyrsta lagi sé L sagður vera 160 hektarar á uppdrætti að KII frá árinu 1986. Í öðru lagi sé land G, þ.e. bæði L og J sagt vera 149hektarar á uppdrætti frá 17. september 2003. Í þriðja lagi komi fram, þ.e.vélritað, á afsalið 2. desember 2001 að hið afsalaða land sé 146 hektara. Þá séhandskrifað inn á blaðið að frá dragist fimm lóðir og getið um stærð þeirra.Stærðartölu afsalsins sjálfs hafi þó ekki verið breytt. Engin leið sé að áttasig á því hvort með afsalinu séu arflátar að láta af hendi 146 hektara spilduað eigin mati eða 146 hektara spildu að frádreginni stærð þeirra fimm lóða semgetið er um, en þær lóðir séu rúmir þrír hektarar. Með vísan til þessa verði ekki fallist á að J hafi veriðhluti þess lands sem hin látnu greiddu varnaraðila sem fyrirframgreiddan arfárið 2001 og hljóti það því að teljast til eigna dánarbúsins og koma tilskipta. Þar sem sóknaraðilar hafi krafist útlagningar á öllum efnislegum eignumdánarbúsins verði J hluti þess lands sem í þeirra hlut kemur viðdánarbússkiptin. Vísað er til 130. gr. laga nr. 91/1991 varðandi kröfu ummálskostnað.Kröfugerðvarnaraðila Varnaraðili krefstþess að ákvörðun skiptastjóra um að spilda D, 146 hektara að stærð að meðtöldu J,að frádreginni stærð þeirra sumarhúsalóða sem vísað sé til í afsalinu frá 2.desember 2001, tilheyri varnaraðila. Verði aðalkröfu hans hafnað krefstvarnaraðili þess til vara að viðurkennt verði að við opinber skipti ádánarbúinu skuli leggja honum út hið svokallaða J úr spildu D í landi KII. Málsástæðurvarnaraðila Varnaraðilibyggir á því að óumdeilt sé hvernig spilda D afmarkast samkvæmt landskiptakortifrá mars 1991 og að spildan sé 146 hektarar að stærð. Spilduna í heild hafivarnaraðili fengið sem fyrirframgreiddan arf eins og kveðið hafi verið á íúrskurði Héraðsdóms Suðurlands frá 18. apríl 2011. Framangreint komi skýrt framí afsalinu frá 2. desember 2001. Afsalið vísi til landspildu á svokölluðum L,merkt D, 146 hektarar að stærð. Í afsalinu séu eingöngu undanskildar fimm lóðirsem liggi meðfram skurði á J, en ekkert minnst á hið svonefnda J. Hafi ætluninverið að undanskilja það hefði það verið tekið fram enda nesið órjúfanlegurhluti spildunnar og að auki mjög stór hluti hennar eða í kringum 10 hektarar.Hefði átt að undanskilja J hefði stærð hinna afsöluðu spildu einnig veriðtilgreind önnur en 146 hektarar, þ.e. minnkun sem J næmi. Þá segi íerfðafjárskýrslu, dags. 2. desember 2001, „Landspildamerkt D úr jörðinni K“ og hvorki getið frádráttar á spildunni vegna lóðannané J. Rétt sé að í afsalinu komi fram að landspildan séafmörkuð með gulum lit á uppdrætti sem fylgi afsalinu en sá uppdráttur hafihins vegar ekki fundist. Í málinu liggi fyrir uppdráttur þar sem hluti spildu Der sýndur með gulum yfirstrikunarpenna, þ.e. öll spildan nema J. Á þeimuppdrætti virðast sóknaraðilar byggja allan sinn málflutning um kröfu þessa.Óumdeilt sé að umræddan uppdrátt lagði lögmaður varnaraðila fram semmálflutningsskjal í fyrsta ágreiningsmálinu sem flutt hafi verið vegnadánarbúsins. Á skjalið sé skráð að það hafi verið til skýringar á dómskjali nr.28. Málflutningur í framgreindu máli hafi farið fram 21. mars 2011 og skjaliðþá fyrst lagt fram. Ástæða þess að skjalið hafi verið lagt fram hafi verið súað þetta hafi verið eina skjalið sem lögmaður varnaraðila fann í gögnum málsinsog sýni spildu D í heild á minni uppdrætti. Enginn ágreiningur hafi verið umafmörkun spildunnar í því máli. Sami uppdráttur hafi síðan aftur verið lagðurfram í síðara málinu sem rekið hafi verið um dánarbúið, þ.e. þann 27. október2014, og þá sem dómskjal nr. 39. Ekkert liggi hins vegar fyrir um það að þettaskjal hafi verið það skjal sem fylgdi afsalinu árið 2001. Skjalið sjálft sanniþví ekkert. Mótmælir varnaraðili því að áðurgreint dómskjal 28 hafi ekki veriðlagt fram í lit eins og sóknaraðilar haldi fram. Ítrekar varnaraðili aðsóknaraðilar og lögmaður þeirra hafi haft framangreint skjal í lit undir höndumfrá árinu 2011. Varnaraðili byggir einnig á því að athugasemdir viðafmörkun spildu D komi allt of seint fram. Enginn ágreiningur hafi verið umafmörkun spildunnar fyrr en á skiptafundi 3. september 2015. Um afmörkunspildunnar hafi ekki verið deilt í dómsmálinu árið 2011, við gerð undir- og yfirmats né heldur við reksturdómsmálsins árið 2014, og sóknaraðilar og lögmaður þeirra hafi haft umrættskjal í lit frá 21. mars 2011. Hafi þeir ætlað að byggja á því hefði þeim boriðað gera það strax. Varnaraðila verði ekki um það kennt að frumrit uppdráttarþess sem fylgdi afsalinu verði ekki lagður fram í lit, en sá uppdráttur hafi,ásamt öðrum frumritum, þ.e. frumritum erfðafjárskýrslu og afsals, veriðafhentur sýslumanni við yfirferð erfðafjárskýrslu. Hins vegar mun uppdrátturinnekki hafa fundist hjá sýslumanni. Þá tekur varnaraðili undir rökstuðning skiptastjóra íbréfi hans, dags. 7. desember 2015. Álitaefnið sé í raun hvort ráða skulitilvísun til hinnar afsöluðu spildu og stærðar hennar í afsali eða uppdráttursem vísað er til í afsali að afmarki spilduna í gulum lit. Af orðalagiafsalsins megi ráða að vilji afsalsgjafa hafi staðið til þess að varnaraðilifengi í sinn hlut spildu að greindri stærð, eingöngu að undanskildum fimmsumarhúsalóðum en ekki J. Afsalið sé undirritað af öllum hlutaðeigendum enuppdráttur, sem sóknaraðilar byggja á, hins vegar ekki. Ósannað sé að arflátarhafi samþykkt umrædda gulmerkingu þannig að hið afsalaða hefði átt að afmarkastþvert gegn texta afsalsins sjálfs. Þá mótmælir varnaraðili því að uppdrátturjarðarinnar frá ágúst 1986 sýni að svokallað J sé ekki hluti L og að tölur umstærð L, sem afsalað hafi verið til varnaraðila, séu á reiki. Einnig sé þvímótmælt að krafa sóknaraðila um útlagningu allra eigna búsins taki til J endahafi ágreiningur um það ekki komið upp þegar sú krafa hafi verið sett fram. Varakröfu sína um útlagningu J, verði komist að þeirriniðurstöðu að það tilheyri ekki varnaraðila, byggir varnaraðili á því að hingaðtil hafi allir erfingjar talið að varnaraðili ætti J. Út frá því hafi veriðgengið við gerð matsgerða og í niðurstöðum þeirra dómsmála sem höfðuð hafaverið og við alla vinnu við dánarbúið. Verði J undanskilið spildu D muni þaðkalla á endurmat eigna og mögulega endurupptöku dómsmála. Því sé bæði eðlilegtog haganlegt að fallist verði á varakröfu varnaraðila til að raska ekkiskiptum. Þá falli J best að öðrum hlutum spildu D, sem óumdeilt er að er eignvarnaraðila, enda hafi J tilheyrt þeirri spildu þegar jörðinni hafi verið skiptupp. Þá liggi umferðarréttur sem tilheyri spildu D að J og yrði verulegtóhagræði fyrir varnaraðila að missa aðra aðkomuna að svæðinu. Auk þess sé þaðsanngirnismál að fallist verði á varakröfu varnaraðila enda hafi sóknaraðilarþegar fengið sér lagðar út allar aðrar eignir búsins, þ.m.t. alla aðra hlutajarðarinnar. Kröfuna byggi varnaraðili á 36. gr. laga nr. 20/1991. Niðurstaða Við upphaf aðalmeðferðar var gengið á vettvang og skoðuðlandspilda sú sem ágreiningur aðila í þessum þætti málsins lýtur að. Spildanliggur spölkorn fyrir neðan þjóðveg nr. 37, [...], og er aðkoma að spildunnispölkorn fyrir vestan brúna á [...]. Óumdeilt er að mörkum spildunnar að austanræður [...]. Í vettvangsgöngu voru D, einn sóknaraðila, og lögmaður allrasóknaraðila, og varnaraðilinn E og lögmaður hans, sammála um að mörk hinnarumdeildu spildu og lands D neðan vegar væri aðnorðan frá hnitapunkti L09 á uppdrætti Verkfræðistofu [...]., frá 12.desember 2013, sbr. dómskjal nr. 32, í hnitapunkt L10 í [...], og að mörkspildunnar að vestan væru frá hnitapunkti L09, við mörk fyrirhugaðrasumarhúsalóða, í suður að hnitapunkti L08 og þaðan í vestur að hnitapunkti L07á áðurnefndum uppdrætti. Einnig voru aðilar sammála um að frá hnitapunkti L08 ádómskjali nr. 32, réði mörkum skurður, sem liggur frá þjóðvegi nr. 37, meðframfyrirhuguðum sumarhúsalóðum að austan og langleiðina niður að [...], enumræddan skurð má greinilega sjá sem dökka línu á áðurnefndum uppdrættiVerkfræðistofu [...] Skurðurinn, sem upphaflega var vélgrafinn er greinilegamerkjanlegur í landinu og sést hann einnig á þeim uppdráttum og loftmyndum semliggja frammi í málinu. Þá voru aðilar sammála um að þar sem skurðurinn endar,þ.e. skammt vestan við [...], réði mörkum hinnar umdeildu spildu girðing semliggur frá skurðenda niður í [...], en slitrur af girðingunni voru velsýnilegar við vettvangsgöngu. Einnig staðfestu lögmenn aðila framangreind mörkhinnar umdeildu spildu, þ.e. J, með sameiginlegri bókun í þingbók þegar málþetta var endurupptekið þann 12. október sl. Í munnlegum málflutningi þann 15.september sl., lýsti lögmaður varnaraðila því einnig yfir að spilda sú semtilgreind er með bleikum lit á dómskjal nr. 21, og sóknaraðilar vísa til ídómkröfum sínum, afmarkaði hina umdeildu spildu með sama hætti og að framangreinir. Í máli þessu hafa verið lagðir fram sexuppdrættir/landskiptakort er sýna hina umdeildu spildu. Fimm þeirra bera meðsér að heimild sé Landmælingar Íslands, loftmynd J-3685, teiknað í mars 1991 ogútgefandi Landkostir hf. Einn uppdrátturinn, dómskjal 30, er skýrastur hvaðvarðar markalínur spildu D, sem tilgreind er sem land G heitins 146 ha., þ.e.með merkingu sem er strik punktur strik. Þó svo uppdrátturinn sé ekkihnitamerktur er staðsetning markalínu að norðan, samhliða veglínu, að því ervirðist á sama stað og hnitapunktarnir L09 og L10 á lóðablaði dagsettu 12.desember 2013, sem aðilar málsins eru sammála um að marki nyrðri hluta hinnarumdeildu spildu eins og áður greinir. Framangreind markalína er ekki einsgreinileg á uppdrætti á dómskjali nr. 7, sem fylgdi með bréfi skiptastjóra tildómsins, þar sem land D er gullitað að hinum vélgrafna skurði sem lýst var hérað ofan og markar suður- og suðvestur hluta hinnar umdeildu spildu samkvæmtkröfugerð sóknaraðila. Einnig lögðu sóknaraðilar fram uppdrátt af K II,dómskjal 22. Þar kemur fram að heimild sé Landmælingar Íslands, loftmyndJ-3685, teiknað í ágúst 1986 og útgefandi Landkostir hf. Samkvæmt gögnummálsins var jörðin K II í eigu arfláta árið 1986 en fyrir liggur að í apríl1991 gerðu arflátar annars vegar og D, einn sóknaraðili þessa hluta málsins,með sér kaupsamning um kaup hins síðarnefnda á jörðinni að undanskildum nánartilgreindum spildum. Allir sex uppdrættirnir eru óhnitsettir. Meðal gagna málsins eru einnig tvö hnitsett lóðablöðVerkfræðistofu Suðurlands ehf., þar sem fram kemur að heimild sé yfirlitsmyndaðalskipulags. Annað lóðablaðið, dagsett 8. júlí 2011, lagði varnaraðili framsem dómskjal nr. 31 í máli þessu. Hitt lóðablaðið, dags. 12. desember 2013,lagði varnaraðili fram sem dómskjal nr. 32. Óumdeilt er að bæði lóðablöðinstafa frá varnaraðila. Einnig bera gögn málsins með sér að við mat á fasteignumdánarbúsins, sem skiptastjóri fól löggiltum fasteignasala að framkvæma ogdagsett er í janúar 2012, sem og í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, semdagsett er í nóvember 2013, var lóðablaðið frá 8. júlí 2011 lagt tilgrundvallar. Samkvæmt því lóðablaði er stærð spildu D tilgreind sem 144,5hektara að stærð. Hins vegar er stærð spildu D tilgreind sem 143,9 hektara álóðablaðinu frá 12. desember 2013. Ágreiningslaust er að varnaraðili hafi með afsali umfyrirframgreiddan arf, dagsettu 2. desember 2001, verið afsalað landspildu úrjörðinni K, sem afmarkast eins og nánar greinir í afsalinu, eins og segir íúrskurðarorði Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. Q-1/2010, sem kveðinn var uppþann 18. apríl 2011. Eftir stendur að aðilar deila um legu spildunnar, þ.e.hvort tiltekin spilda, svokallað J, skuli teljast hluti hinnar afsöluðu spilduog þar með eign varnaraðila, eða hvort J hafi verið undanskilið hinumfyrirframgreidda arfi til varnaraðila og falli því til dánarbúsins. Í afsalinu segir um stærð spildunnar: „Undirrituð hjón G kt. [...] og F kt. [...], lýsum því yfir að við afsölum sem fyrirframgreidds arfs, til sonarokkar E kt. [...], 146 ha.landsspildu úr jörðinni K“. Fyrir neðan texta þennan, sem tilgreindur erhér að ofan innan tilvitnunarmerkja, er handskrifaður eftirfarandi texti: „Frá dragast 5 lóðir, 1 sem er 100x65m og 4sem eru 100x60m“. Þá segir í afsalinu um afmörkun spildunnar: „Landsspilda þessi er á svokölluðum L, merk[sic] D og afmörkuð með gulum lit á uppdrætti sem fylgir afsali þessu.“Fyrir neðan framangreindan texta er einnig handskrifaður eftirfarandi texti: „Spildurnar/lóðirnar sem dragast frá erumeðfram skurði á J.“ Óumdeilt er að í ágreiningsmálinu nr. Q-1/2010 lagðivarnaraðili þessa máls fram sem dómskjal nr. 28, uppdrátt í svart/hvítu ístærðinni A5, unninn af Landkostum hf., dagsettan í mars 1991. Á uppdrættinumer meðal annars tilgreint land D, land G, þ.e. annars arfláta. Þá erhandskrifað á uppdráttinn, „Lóðir semdragast frá“, og teiknuð ör semvísar á, að því er virðist, rissaðar útlínur fimm lóða. Einnig eru aðilarsammála um að með hliðsjónargögnum lögmanns varnaraðila til dómara við upphafmálflutnings í málinu nr. Q-1/2010 hafi sami uppdráttur fylgt, en þá ístærðinni A4 og í lit, með áletruninni „Smækkaðeint. í lit af skjali nr. 28 Í.P.“. Þar er D, land G heitins, litað gultinnan svæðis sem afmarkast frá mörkum [...] eftir línu sem dregin er millilands D og lands sóknaraðilans D, sem merkt er nr. 3. Þá eru lóðirnar fimm, semeins og áður greinir virðast rissaðar inn á uppdráttinn vestan við skurð þannsem lýst er hér að ofan í umfjöllun um vettvangsgönguna, einnig gullitaðar. Viðhandskrifaða textann „lóðir sem dragastfrá“ er teiknuð ör sem vísar á lóðirnar. Loks eru mörk hinnar gullituðuspildu áfram eftir margnefndum skurði niður í [...]. Hins vegar haldasóknaraðilar því fram að þeir hafi við upphaf málflutnings í málinu nr.Q-1/2010 ekki fengið framangreindan uppdrátt afhentan í lit. Sóknaraðilar þessa máls, sem halda því meðal annars framað framangreindur uppdráttur í lit hafi fylgt afsalinu um hinn fyrirframgreiddaarf til varnaraðila, vísa til þess aðþað hafi ekki verið fyrr en 27. október 2014 sem sóknaraðilar hafi fyrstséð uppdráttinn í lit, en óumdeilt er að lögmaður varnaraðila lagði fram semdómskjal nr. 39, í ágreiningsmáli aðila nr. Q-3/2014, uppdrátt í lit af spilduD með áletruninni „Smækkað eint. í lit afskjali nr. 28 Í.P.“, þar sem spilda D, land G heitins, er gullitað. Afgögnum málsins má ráða að fyrsti skiptafundur eftir uppkvaðningu dómsHæstaréttar í málinu nr. 24/2015 þann 30. janúar 2015, hafið verið haldinn 3.september sama ár og að á þeim fundi hafi lögmaður sóknaraðila gert athugsemdirvið stofnun lóðar varnaraðila og vísað til dómskjals nr. 39, sem lagt hafiverið fram í Héraðsdómi Suðurlands þann 27. október 2014 í ágreiningsmálinu nr.Q-3/2014, eins og áður greinir. Varnaraðili heldur því fram að krafasóknaraðila sé of seint fram komin og vísaði lögmaður varnaraðila í munnlegummálflutningi í því sambandi til meginreglu laga nr. 20/1991, um skipti ádánarbúum o.fl., sem ráða megi meðal annars af 2. mgr. 22. gr. og VI. kaflalaganna, sérstaklega 55. gr. Á þetta fellst dómurinn ekki, enda gerir 122. gr.laga nr. 20/1991 ráð fyrir því að ef ágreiningur rís um atriði við opinberskipti sem fyrirmæli laganna kveða sérstaklega á um, skuli honum beint tilhéraðsdóms. Sama gildi ef skiptastjóri telji þörf á úrlausn ágreiningsatriðasem upp koma við skiptin. Engin tímamörk eru tilgreind í greininni enda getaágreiningefni risið milli erfingja eftir því sem skiptum framvindur eins ograunin hefur orðið við skipti á dánarbúi því sem mál þetta fjallar um. Vitnið Nhæstaréttarlögmaður bar fyrir dómi að hafa samið afsalið um hinnfyrirframgreidda arf til varnaraðila að beiðni arfláta. Staðfesti vitnið aðhafa ritað eigin hendi eftirfarandi texta á afsalið. Í fyrsta lagi textann: „Frá dragast 5 lóðir, 1 sem er 100x65m og 4sem eru 100x60m.“ Og í öðru lagi textann: „Spildurnar/lóðirnar sem dragast frá eru meðfram skurði á J.“ Vitniðkvaðst hafa útbúið drög eftir fyrirmælum arfláta, en mundi ekki hvort arflátar hafigefið upplýsingar símleiðis eða komið til vitnisins. Hins vegar kvaðst vitniðhafa komið á heimili arfláta og setið hjá þeim nokkra stund. Kvaðst vitnið ekkihafa þekkt til staðhátta og taldi að J hafi ekki komið til umræðu í umrættsinn. Vitnið kvaðst hafa spjallað viðarfláta um gerninginn og í framhaldinu hafi verið gengið frá pappírunumendanlega. Þegar vitninu var sýndur uppdráttur Landkosta hf., frá mars 1991 ílit með áletruninni „Smækkað eint. í litaf skjali nr. 28 Í.P.“ kannaðist vitnið við uppdráttinn og kvað hann hafaverið hluta af þessu, „[...]tengistþessari erfðafjárskýrslu og þessum fyrirframgreidda arfi [...]“, eins ogvitnið orðaði það. Staðfesti vitnið að hafa ritað eigin hendi inn á uppdráttinn„lóðir sem dragast frá“, og sýndist vitninuað hann hafi teiknað lóðirnar inn á uppdráttinn og hafi það verið “svona slump teiknað þarna inná“, eins ogvitnið orðaði það. Kom fram hjá vitninu að það hafi verið L, sem kallaður var,sem arflátar hafi viljað afhenda varnaraðila. Kvað vitnið uppdráttinn hafaverið þannig gerðan að „ég teiknaði þettainn á uppdrátt eftir því sem ég svona skildi að þetta væri [...] en égafmarkaði sko þetta sennilega með einhverjum lit á borðinu hjá mér þetta svæðisem þann L sem stóð til að E fengi og útbjó yfirlýsingu vegna fyrirframgreiddsarfs sem að fylgdi þessu.“ Sérstaklega aðspurt kvaðst vitnið hafa merktgula litinn inn á uppdráttinn og þrátt fyrir að lóðirnar fimm hafi átt aðdragast frá hafi hann litað þær gular. Vitnið kvaðst ekki hafa átt aðundanskilja neitt af L annað en umræddar lóðir. Aðspurt hvort umrædd gulafmörkun á uppdrættinum hafi verið gerð í samráði við arfláta eða hvort vitniðhafi gert hana óstuddur svaraði vitnið. „Égman það ekki nákvæmlega en ég veit alveg að tæknin auðvitað var mín af því aðþau voru orðin svo gömul. [...] Þó vissu þau vel hvað þau voru að gera því aðsko hvort þessi lína er nákvæmlega rétt dregin, þau sáu þetta.“ Í máli þessu er ágreiningslaust að fjórar af þeim fimmsumarhúsalóðum sem N hæstaréttarlögmaður teiknaði fríhendis inn á uppdráttLandkosta frá mars 1991 eiga ekki að teljast hluti þeirri spildu semvarnaraðila var afsalað sem fyrirframgreiddum arfi með afsalinu frá 2. desember2012. Sönnunarbyrði um afmörkun hinnar umdeildu spildu semvarnaraðili fékk sem fyrirframgreiddan arf hvílir á varnaraðila. Varnaraðiliheldur því fram að ekkert liggi fyrir um að hinn gullitaði uppdráttur sé þaðskjal sem fylgt hafi afsalinu árið 2001 og vísar til þess að skjalið sjálftsanni því ekki neitt. Varnaraðili hefur hins vegar í tvígang framvísaðuppdrætti Landkosta hf., frá mars 1991, í lit í stærðinni A4, þ.e. í þeimtveimur ágreiningsmálum sem rekin hafa verið fyrir dómnum vegna dánarbúsinseins og áður hefur verið rakið. Þykir það eindregið benda til þess að um hafi veriðað ræða uppdrátt þann sem lýst er í afsalinu um hinn fyrirframgreidda arf aðafmarki spilduna. Verður varnaraðili því að bera hallann af því hafi svo ekkiverið. Þá styður framburður vitnisins N hæstaréttarlögmanns þaðsem sóknaraðilar halda fram í máli þessu, þ.e. að framangreindur uppdráttur ílit hafi fylgt afsali hins fyrirframgreidda arfs til varnaraðila. Þykir þarengu breyta þó svo lögmaðurinn hafi litað lóðirnar fimm með gulum lit endaágreiningslaust í máli þessu að þær áttu að vera undanskildar. Þá þykir orðalagafsalsins um að „landsspilda þessi er ásvokölluðum L“, benda til þess að ekki hafi staðið til að afsala tilvarnaraðila öllu því landi sem afmarkað er með línu sem sýnd er sem strik,punktur, strik á dómskjali 30, en umræddur uppdráttur er einna skýrastiuppdráttur af landi G heitins neðan þjóðvegar. Þá er tvennt sem styðurfullyrðingu sóknaraðila um að hinumdeilda spilda tilheyri svokölluðu J. Í fyrsta lagi kort Landkosta hf., af K,teiknað í ágúst 1986 Á framangreindu korti kemur fram að heimildir séu meðalannars munnlegar upplýsingar ábúenda, en á þeim tíma voru arflátar ábúendurjarðarinnar. Á kortinu eru „tún“skilgreind með rómverskum tölum og heiti túna. Þá eru „sérmæld svæði“ skilgreind með bókstöfum og heiti svæða. Á umræddukorti kemur fram að sérmælda svæðið G, sem tilgreint er 160 ha., heiti L.Einnig kemur fram að sérmælda svæðið H, 15,3 sem tilgreint er 15,3 ha, heiti J.Verður ekki annað séð en að mörk milli svæða G og H liggi eftir samsvarandilínu og önnur kort og uppdrættir sem lögð hafa verið fram í máli þessu. Þáþykir framangreindur uppdráttur renna stoðum undir það sem sóknaraðilar haldafram, þ.e. að örnefnið J, sem óumdeilt er að dregur nafn sitt af nesi í [...],nái yfir hina umdeildu spildu. Í öðru lagi þykir orðalagið „Spildurnar/lóðirnar sem dragast frá erumeðfram skurði á J“, sem fram kemur í afsalinu um hinn fyrirframgreiddaarf, gefa til kynna að öll hin umdeilda spilda hafi tilheyrt J. Þá er ekkifallist á þau rök varnaraðila að í máli þessu ráði það úrslitum aðuppdrátturinn sé ekki undirritaður af afsalsgjafa og afsalsþega, enda algengtað uppdrættir sem vísað er til í kaupsamningum eða afsölum séu ekkiundirritaðir sérstaklega. Þá þykja fyrirmæli II., III. og IV. kafla jarðalaganr. 81/2004, 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og III. kafla laga nr. 6/2001,ekki standa í vegi fyrir framangreindri niðurstöðu, enda liggur fyrir að eftiruppkvaðningu úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. Q-1/2010, þann 18.apríl 2011, hefur skiptastjóri dánarbúsins hafið vinnu við umsókn um stofnunlóðar E eins og fram kemur í fundargerð skiptafundar dánarbúsins 3. september2015. Af ölluframansögðu virtu er fallist á dómkröfur sóknaraðila í þessum þætti málsins áþann veg að J teljist hluti af eignum dánarbúsins, en ekki hluti þeirralandspildu úr jörðinni K II sem arflátar afsöluðu til varnaraðila R semfyrirframgreiddum arfi þann 2. desember 2001.Varakrafavarnaraðila Varnaraðili krefst þess, verði aðalkröfu hans hafnað, aðviðurkennt verði að við opinber skipti á dánarbúinu skuli leggja honum út hiðsvokallaða J úr spildu D í landi K II. Kröfunni til stuðnings vísar varnaraðilitil 36. gr. laga nr. 20/1991. Varnaraðili vísar til þess að eðlilegast oghaganlegast sé að leggja varnaraðila spilduna út. Slíkt myndi ekki raskaskiptum þar sem gert hafi verið ráð fyrir því að J tilheyrði spildu D við gerðmatsgerða. Þá falli spildan vel að öðrum hlutum spildu D, meðal annars sé önnurtveggja aðkomuleiða að spildunni um J. Sóknaraðilar hafa ekki fært fram rökgegn málsástæðum varnaraðila að þessu leyti. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991 segir meðalannars: Að því leyti sem maki þess látna neytir ekki réttar samkvæmt 35. gr.,getur hver erfingi um sig krafist þess að fá útlagðar eignir búsins eftirmatsverði til greiðslu arfs, enda hafi sá látni ekki ráðstafað eignunumsérstaklega með erfðaskrá. Þá segir í 2. málslið 2. mgr. 36. gr. Verði talið aðeignin hafi sérstakt gildi fyrir tiltekinn erfingja öðrum fremur skal hann þóganga fyrir um útlagningu, en eigi það við um fleiri erfingja en einn skalhlutkesti milli þeirra ráða. Þósvo margnefndur skurður afmarki J frá L er nesið að sjá landfræðilegt framhald L.Þá er stærð L ásamt J samkvæmt mælingu Verkfræðistofu [...]., dags. 12.desember 2013, 143,9 hektarar, og því nánast sá hektarafjöldi sem afsal arflátatil varnaraðila kvað á um. Með vísan til þess og atvika máls þessa að öðruleyti þykir uppfyllt skilyrði áðurnefnt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991, um aðJ hafi sérstakt gildi fyrir varnaraðila. Varakrafa hans er því tekin til greinaeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Að virtum ágreiningi málsaðila og atvikum máls, þykirrétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laganr. 20/1991, að láta hvern málsaðila bera sinn kostnað af málinu. Af hálfu erfingjanna A, B, C og Dflutti Lára V. Júlíusdóttir hrl., mál þetta. Af hálfu erfingjans E, flutti ÍvarPálsson hrl., mál þetta.RagnheiðurThorlacius settur dómstjóri kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Vísað er frá dómi kröfum E er varða14 hektara spildu úr landi K, sbr. afsal, dags. 13. mars 2006, og uppdrátt VST,dags. 23. mars 2006. Kröfum A, B, C og D er varðaframangreinda spildu er hafnað að svo stöddu. Fallist er á kröfu A, B, C og D,þess efnis að J, eins og það er merkt með bleikum lit á dómskjali nr. 21,teljist hluti af eignum dánarbús G og F. Tekin er til greina varakrafa E umað við opinber skipti á dánarbúi G og F skuli leggja E út J. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 121/2017
|
Kærumál Dánarbússkipti Skiptastjóri Aðfarargerð
|
A og B kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa dánarbús C um að staðfest yrði ákvörðun skiptastjóra um að fram færi könnun á því hvort D, sem C hafði setið í óskiptu búi eftir, hefði átt reikninga við erlenda banka sem væru eign dánarbúsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem ekki lægi annað fyrir en orðrómur um að D hefði átt bankareikninga erlendis hefðu engin efni verið til að skiptastjóri tæki af sjálfsdáðum ákvörðun um að ráðast í umfangsmikla rannsókn á kostnað búsins sem gengi lengra en leiddi af 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Var því tekin til greina krafa A og B um að ákvörðun skiptastjóra yrði felld úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar MárMatthíasson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar meðkæru 13. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 1. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2017 þar sem tekin var tilgreina krafa varnaraðila um að staðfest yrði ákvörðun skiptastjóra um að framfæri könnun á því hvort varnaraðili ætti reikninga við erlenda banka.Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Sóknaraðilar krefjast þess að ákvörðun skiptastjóra verði felld úr gildi. Þákrefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.IEins og greinir í hinum kærða úrskurði lést C [...],en hún sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn D sem andaðist 18. september1999. Með úrskurði héraðsdóms 12. apríl 2016 var dánarbú C tekið til opinberraskipta. Erfingjar eftir hana eru sóknaraðilar og fimm önnur börn þeirra hjóna,svo og óskipt dánarbú látins sonar þeirra ásamt einum syni þess manns.Samkvæmt fundargerð frá skiptafundi í varnaraðila29. apríl 2016 innti skiptastjóri erfingja eftir því hvort innstæður á erlendumbankareikningum væru meðal eigna dánarbúsins. Sóknaraðilar staðhæfðu að svoværi ekki. Aðrir erfingjar sem sóttu fundinn kváðust á hinn bóginn telja sigvita að D hefði átt reikninga í að minnsta kosti fjórum erlendum bönkum, svo ogað sóknaraðilar ásamt bróður þeirra, sem nú er látinn, hefðu fengið umboð tilað ráðstafa þessum reikningum eftir lát D. Einnig kom fram að þessir erfingjarværu að freista þess að afla upplýsinga um reikningana og vonuðust til „aðeitthvað skýrðist í því máli á allra næstu vikum.“Á næsta skiptafundi 11. ágúst 2016 greindiskiptastjóri frá ákvörðun sinni „um að dánarbúið fylgi eftir könnun“ fyrirtækismeð heitinu E „á erlendum bankareikningum sem kunna að vera í eigu búsins.“ Komfram að ákvörðunin væri tekin á grundvelli 2. mgr. 67. gr., sbr. 68. gr. laganr. 20/1991. Kostnaður við þessa könnun myndi nema 35.000 enskum pundum eða semsvaraði um 5.600.000 krónum miðað við gengi á þeim tíma. Sóknaraðilar mótmæltuákvörðuninni en aðrir erfingjar sem sóttu fundinn lýstu því yfir að þeir „stydduþessa ákvörðun og teldu það skyldu skiptastjóra að hlutast til um að leitaallra leiða til að tryggja hagsmuni búsins.“Þetta málefni var næst tekið fyrir á skiptafundi25. ágúst 2016 en þá lagði skiptastjóri fram bréf E frá 23. sama mánaðar þarsem lýst var tilhögun á fyrirhuguðu verki auk þess sem bréfinu fylgduviðskiptaskilmálar fyrirtækisins. Sóknaraðilar ítrekuðu fyrri andmæli sín viðþví að ráðist yrði í þessa rannsókn á vegum búsins, en aðrir erfingjar semsóttu fundinn áréttuðu fyrri afstöðu sína. Því næst var bókað í fundargerð aðskiptastjóri myndi bera ágreining um þetta undir dóm þar sem erfingjar væruekki einhuga um ákvörðun hans. Skiptastjóri vísaði málinu síðan til héraðsdómsmeð bréfi 12. september 2016.IISamkvæmt 1.mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 skal skiptastjóri í fyrstu aðgerðum sínum viðopinber skipti leita vitneskju um hverjar eignir tilheyri búinu, hvar þær sé aðfinna og hver fari með umráð þeirra eða hafi umsjón með þeim. Skal hann tafarlaustgera ráðstafanir til að tryggja varðveislu eigna og taka ef með þarf viðumráðum þeirra eða umsjón með þeim, nema hann telji hættulaust að munir búsinsverði áfram í vörslu annarra, enda lýsi vörslumaður þá yfir að hann sé fús tilað gæta þeirra á eigin áhættu. Í 2. mgr. 67. gr. laganna kemur fram aðskiptastjóri skuli í störfum sínum meðal annars gæta þess að kröfur búsins oginnstæður verði heimtar inn og að engin réttindi þess fari forgörðum sem haftgeti verðgildi.Af gögnum málsins verður ekki ráðið að nokkuðannað liggi fyrir en orðrómur um að D hafi átt bankareikninga erlendis þegarhann andaðist á árinu 1999. Þannig virðist ekkert hafa verið upplýst um í hvaðalöndum eða bönkum slíkir reikningar gætu hafa verið eða um innstæður á þeim. Samkvæmtfundargerðum frá áðurnefndum skiptafundum gerði enginn erfingi kröfu um aðskiptastjóri gripi til aðgerða til að kanna þetta frekar. Að þessu gættu voruengin efni til að skiptastjóri tæki af sjálfsdáðum ákvörðun um að ráðast ákostnað dánarbúsins í umfangsmikla rannsókn, sem gengi verulega lengra enleiðir af áðurnefndri 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 og ætla verður að alls séóljóst hvort skilað gæti nokkrum árangri. Verður þegar af þessum ástæðum aðtaka til greina kröfu sóknaraðila um að ákvörðun skiptastjóra verði felld úrgildi, en að fenginni þessari niðurstöðu er þá skiptastjóra fært að taka til umfjöllunará skiptafundi hvort ráðast eigi í könnun af þessum toga og, komi fram um þaðkrafa, að taka ákvörðun um málefnið, sbr. 2. mgr. 68. gr. og 70. gr. laga nr.20/1991, sem einn eða fleiri erfingjar gætu krafist að beint yrði tilhéraðsdóms ef ágreiningur stæði um hana milli þeirra, sbr. 3. mgr. 71. gr. sömulaga.Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilummálskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Felld er úr gildi ákvörðun skiptastjóra umað fela fyrirtækinu E að gera könnun á því hvort varnaraðila, dánarbúi C, kunni að tilheyra innlánsreikningar við erlendabanka.Varnaraðili greiði sóknaraðilum, A og B,hvorum fyrir sig samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2017.Málþetta, sem barst dóminum með bréfi skiptastjóra 12. september 2016 og varþingfest 6. október 2016, var tekið til úrskurðar 17. janúar sl. Sóknaraðili erdánarbú C. Varnaraðilar eru A og B.Sóknaraðilikrefst þess að staðfest verði ákvörðun skiptastjóra um að fylgja eftir könnun Eum erlenda reikninga í eigu dánarbúsins í samræmi við samþykki skiptafundar 11.og 25. ágúst 2016.Varnaraðilarkrefjast þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun skiptastjóra, sem studd varaf hluta erfingja að dánarbúi C, að fylgja eftir könnun E á erlendumbankareikningum, sem kunna að vera í eigu búsins. Þá krefjast varnaraðilar hvorum sig málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt mati dómsins og að teknutilliti til virðisaukaskatts.IMálsatvikMeð úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2016 var bú C, kt. [...], sem lést [...], tekið til opinberra skipta. Sama dag var Lára V.Júlíusdóttir hrl. skipuð skiptastjóri í búinu. Hin látna sat i óskiptu búieftir eiginmann sinn, D, sem lést á árinu [...]. Framkemur í beiðni skiptastjóra til dómsins 12. september 2016 að vegna [...]í [...] sl. hafi skiptastjóri spurst fyrir um það áskiptafundi 29. apríl 2016 hvort verið gæti að erlendir bankareikningar kynnuað vera í eigu dánarbúsins. Lögmaður varnaraðila hafi upplýst að umbjóðendumhans væri ekki kunnugt um slíkt. Fulltrúar annarra erfingja á fundinum hafiekki talið þetta rétt og haldið því fram að til væru reikningar í a.m.k. fjórumerlendum bönkum sem faðir þeirra hefði átt. Upplýst hafi verið að erfingjarværu að reyna að fá vitneskju um þessa reikninga með milligöngu E, erlendsfyrirtækis sem sérhæfði sig í slíkri leit, og von væri til þess að eitthvaðskýrðist í því máli á allra næstu vikum. Vitað væri að móðir þerra hafi gerttilraunir til að hafa uppi á erlendum bankareikningum eftir lát föður þeirrafyrir um 10 árum en án árangurs.Áskiptafundi 11. ágúst 2016 greindi skiptastjóri frá þeirri ákvörðun sinni aðdánarbúið fylgdi eftir könnun áðurnefnds fyrirtækis. Kostnaður við þá könnunsem skiptastjóri hygðist láta framkvæma væri 35.000 ensk pund sem væru um5.600.000 krónur. Umboðsmaður tveggja erfingja, A og B, hafi lýst þá andvígaþessu en aðrir erfingjar lýstu því yfir að þeir styddu þessa ákvörðunskiptastjóra. Var þess farið á leit við skiptastjóra að erfingjar fengju íhendur þau gögn sem skiptastjóri hygðist undirrita sem verkbeiðni í þessumtilgangi.Áskiptafundi 25. ágúst 2016 lagði skiptastjóri fram drög að samkomulagi ogskilmála frá hinu erlenda fyrirtæki. Umboðsmaður erfingjanna A og B ítrekaðiafstöðu sína um að þeir væru þessir andvígir en aðrir erfingjar ítrekuðu þáafstöðu sína að þeir styddu þessa ákvörðun. Þar sem ekki varð sátt um að fylgjaeftir fyrirhugaðri rannsókn á eignum búsins greindi skiptastjóri frá því aðhann myndi leita með þann ágreining fyrir héraðsdóm með vísan til 3 mgr. 71.gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991. Beiðni skiptastjóra var móttekin í héraðsdómi12. september 2016. Skiptastjóri kemur fram fyrir hönd búsins í málinu.IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili bendirá að í lögum nr. 20/1991 sé á nokkrum stöðum fjallað um skyldur skiptastjóra íbúum undir opinberum skiptum. Þannigkomi fram í 1 mgr. 54. gr. þeirra laga að skiptastjóri skuli leita vitneskju umhverjar eignir tilheyri búinu, hvar þær sé að finna og hver fari með umráðþeirra eða hafi umsjón með þeim. Hann skuli tafarlaust gera ráðstafanir til aðtryggja varðveislu eigna og taka ef með þurfi við umráðum þeirra eða umsjón meðþeim. Þá komi fram í 67. gr. laganna, þar sem fjallað sé um bústjórn, aðskiptastjóri fari með forræði búsins meðan á opinberum skiptum standi, hann séeinn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Hann komi framaf hálfu búsins fyrir dómi og geri samninga og aðra löggerninga í nafni þess.Þá segi að skiptastjóri skuli einkum gæta þess í störfum sínum að skiptum verðilokið án ástæðulauss dráttar, að réttindum búsins verði ráðstafað á semhagkvæmastan hátt að því leyti sem þau verða ekki lögð erfingjum út, að kröfurþess og innistæður verði heimtar inn, að engin þau réttindi þess fari forgörðumsem geta haft verðgildi og að gripið verði til þeirra aðgerða sem verða annarstaldar nauðsynlegar til að forða því frá tjóni. Jafnframt segi í 68. gr.laganna að skiptastjóri skuli þegar eftir skipun sína gera ráðstafanir umatvinnurekstur bús, gagnkvæma samninga þess og önnur atriði sem verða talinmikilvæg fyrir hagsmuni þess og þola ekki bið.Íljósi framangreindra lagaákvæða telur skiptastjóri það vera hluta af þvíverkefni sem honum sé falið að leita eftir því með þeim ráðum sem tiltæk eruhvort vera kunni að erlendir bankareikningar í eigu dánarbúsins finnist. Lítaverði til þess að hin látnu hjón hafi verið vel efnum búin er D lést árið 1999.Skömmu síðar hafi tekið að halla verulega undan fæti og eignir búsins rýrnaðmjög. Samt sem áður séu þær eignir sem vitað er um að nú komi til skipta u.þ.b.200.000.000 króna. Kostnaður við þá rannsókn sem skiptastjóri telur rétt aðverði ráðist í sé um 5.600.000 krónur sem sé innan við 3% af þekktum eignumbúsins.Sóknaraðilivísar jafnframt til þess að skiptastjóri hafi borið ákvörðun sína undirskiptafund og hafi ¾ hlutar erfingja samþykkt að ráðist verði í þá rannsókn semhér sé deilt um. Einn erfingi sé hlutlaus í málinu, sæki ekki skiptafundi oghafi ekki viljað láta málið til sín taka. Í 70. gr. laga nr. 20/1991 sé aðfinna ákvæði um vald skiptafunda til ákvarðanatöku og heimildir skiptastjóra tilað víkja frá ákvörðunum sem teknar eru á skiptafundum. Allir skiptafundir semhaldnir hafa verið í dánarbúi C hafi verið ályktunarfærir samkvæmt 1. mgr.þessa ákvæðis og undantekningar ákvæðisins eigi ekki við í máli þessu. Þá hafifimm af átta erfingjum samþykkt að fara í rannsókn þessa. Tilgangurrannsóknarinnar sé að freista þess að leiða í ljós hvort þeir fjármunir semerfingjar ætluðu að gætu verið á bankareikningum erlendis í eigu dánarbúsinskunni að koma í ljós. Með vísan til þessa beri skiptastjóra að fylgja ályktunmeirihluta fundarmanna. Þar sem ekki hafi tekist að leysa ágreining þennan áskiptafundum sé óhjákvæmilegt að vísa málinu til héraðsdóms.Aðlokum ítrekar sóknaraðili, með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 20/1991 um hlutverkog störf skiptastjóra, að honum sé í raun ekki aðeins heimilt heldur beinlínisskylt að láta rannsaka hvort erlendir bankareikningar, sem dánarbúið eigitilkall til, kunni að finnast þegar meirihluti erfingja staðhæfir að svo sé. Þáhafnar sóknaraðili því að skiptastjóri sé ekki hlutlaus í máli þessu og tekurfram hvað varðar vangaveltur varnaraðila um hið erlenda fyrirtæki aðskiptastjóri muni gæta hagsmuna búsins í samskiptum við það.Umlagarök vísar sóknaraðili til ákvæða laga nr. 20/1991, einkum 54. gr. og67.-71. gr. þeirra.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðilarkrefjast þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og ákvörðun skiptastjóraum að fylgja eftir könnun E á erlendum bankareikningum verði hnekkt.Varnaraðilar taka fram að þeir geri ekki ágreining um að rannsóknin fari fram,heldur að dánarbúinu verði gert að greiða þann kostnað.Byggjaþeir í fyrsta lagi á því að hnekkja beri ákvörðun skiptastjóra þar sem hlutierfingja hafi þegar lýst því yfir að þeir vilji greiða sjálfir fyrir rannsóknþessa í þeim tilgangi að flýta fyrir skiptameðferð. Vísa varnaraðilar þar umtil fréttar af vefsíðu Fréttatímans. Varnaraðilarbenda á að skiptastjóra beri í störfum sínum að hámarka virði búsins og gætaþess að réttindum búsins verði ráðstafað á sem hagkvæmastan hátt. Þá beri honumeinkum að tryggja að skiptum verði lokið án ástæðulauss dráttar, sbr. 2 mgr.67. gr. laga nr. 20/1991. Varnaraðilar telja það ekki nokkrum vafa undirorpiðað það þjóni hagsmunum búsins best að þeir erfingjar sem vilja fara fyriráðurnefndri rannsókn leggi jafnframt út fyrir kostnaði í þeim efnum svo semþeir hafi lýst yfir vilja til, en til hagsbóta fyrir búið. Þeir erfingjar semkjósi svo muni þá bera alla fjárhagslega áhættu af fyrirhugaðri rannsókn í staðdánarbúsins. Taka verði mið af eðli þeirrar rannsóknar sem um ræði og þeirriáhættu sem sé samhliða henni. Ítrekað sé í þeim efnum að engin skrifleg gögnliggi fyrir sem bendi til tilvistar erlendra reikninga á vegum dánarbúsins. Þvertá móti hafi hluti sóknaraðila nú leitað að fjármunum þessum í samstarfi við hiðerlenda rannsóknarfyrirtæki frá því í september 2015 án þess að það hafi nokkruskilað. Ýmislegt bendi raunar til þess að sú leit hafi staðið yfir miklu lengureða í yfir áratug.Þaðeina sem eftir standi og skiptastjóri virðist byggja ákvörðun sína á séueinhliða yfirlýsingar um það sem foreldrar þeirra áttu að hafa sagt í lifandalífi um meinta erlenda bankareikninga í þeirra eigu. Þær sögur séu þó ekki áeina leið og ótrúverðugar að mati varnaraðila. Það eigi t.d. við um lýsingar áþví að faðir þeirra hafi rétt fyrir andlát sitt upplýst börn sín, sem þá voruöll uppkomin, um að hann hefði lagt umtalsvert fé inn á aflandsreikninga og aðséð yrði um fjárhagslega stöðu barnanna eftir fráfall hans. Atvikalýsing þessisé notuð í samningsdrögum E við skiptastjóra sem fyrir liggi í gögnum málsins.Þáviðurkenni lögmaður sóknaraðila [...] að þetta sé „meira prinsipp mál heldur en mál semsnúist um það að fá einhverja peninga [...]“. Fráleitt sé að skiptastjóri takiákvörðun um að ganga inn í samstarf hluta erfingja við E þegar ljóst sé hvaðbúi þar að baki og telja varnaraðilar að hnekkja beri ákvörðun skiptastjóraþegar af þessari ástæðu. Þetta veki upp spurningar um óhlutdrægni skiptastjóraí garð varnaraðila. Telja verði að E „sé litað af einhliða yfirlýsingumsóknaraðila“ sem ekki séu studdar neinum viðhlítandi gögnum og það án þess aðvarnaraðilum sé gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.Aukframangreinds vísa varnaraðilar til þess að verði skiptastjóra falið forræðirannsóknarinnar og sóknaraðila gert að greiða þóknun í þeim efnum, bæði hinuerlenda fyrirtæki og skiptastjóra, sé ljóst að skiptalok muni tefjast verulegaog kostnaður margfaldast í þeim efnum. Vísa varnaraðilar til fyrirliggjandisamningsdraga við E í þessum efnum. Verkefninu séu ekki sett nein tímamörk ogsé skýrt tekið fram að einungis sé um upphafsaðgerðir að ræða. Þannig komi framí samningsdrögunum að krafist sé 35.000 punda greiðslu sem sé einungisupphafsgreiðsla vegna fyrsta áfanga rannsóknarinnar. Til viðbótarupphafsgreiðslunni komi svo þóknun skiptastjóra og starfsmanna hans vegnastarfans í þágu rannsóknarinnar.Varnaraðilarhafna því að kostnaður við rannsóknina nemi um 5.600.000 krónum og sé því innanvið 3% af þekktum eignum búsins, eins og segi í bréfi skiptastjóra til dómsins.Ljóst sé að kostnaðurinn komi til með að verða margfalt hærri enupphafsgreiðsla samningsdraganna hljóði upp á m.a. sökum þess að töluverð vinnasé ráðgerð af hálfu skiptastjóra og starfsmanna hans. Skiptastjóri hafi þó ekkinefnt þetta á skiptafundum. Auk þess hafi ekki verið tekið tillit til útlagðskostnaðar svo sem vegna þýðinga o.fl. sem verði greitt af fjármunum búsins.Skiptastjóri hafi ekki upplýst aðila um þennan viðbótarkostnað þrátt fyrirfyrirspurn annars varnaraðila þar að lútandi.Aföllu framangreindu sé ljóst að umfang, tímamörk og kostnaður vegnafyrirhugaðrar rannsóknar sé algjörlega óráðinn. Er vandséð hvernig það getiþjónað hagsmunum búsins að það verði sjálft látið bera alla fjárhagslega áhættuþar að lútandi og fyrirséð að skiptalok tefjist verulega vegna þessa. Einsýntsé því að hnekkja beri ákvörðun skiptastjóra og þeir sóknaraðilar sem kjósi aðfylgja eftir rannsókninni beri fjárhagslega áhættu það að lútandi. Skiptumverði þá fram haldið á meðan og ekkert girði fyrir að unnt sé að ljúka skiptum,sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 76. gr. og 2. mgr. 67. gr. laga nr. 20/1991.Skiptin yrðu þá tekin upp að nýju leiddi rannsóknin eitthvað í ljós oghlutaðeigandi erfingjum yrði greiddur sá kostnaður sem þeir hafi þurft að beraí þeim efnum. Hvorki efnis- né lagarök hnígi að því að taka eigi ákvörðunskiptastjóra til greina.Íöðru lagi byggja varnaraðilar á því að skiptastjóra hafi skort valdheimildir aðlögum til að taka umrædda ákvörðun. Telja varnaraðilar að með henni hafiskiptastjóri brotið í bága við ákvæði laga nr. 20/1991. Það sé ekki á forræðiskiptastjóra að ráðast í rannsókn af þessu tagi og reiða fram háa þóknun í þeimefnum af fjármunum búsins.Hvorki2. mgr. 67. gr. laga nr. 20/1991 né 54. gr. sömu laga, sem taki tileignakönnunar skiptastjóra, geri ráð fyrir neinum slíkum heimildum til handaskiptastjóra. Varnaraðilar hafni túlkun skiptastjóra á þessum ákvæðum. Þámegi sjá af fyrirliggjandi samningsdrögum að rannsóknin nái langt út fyrirmálefni búsins og verkefni því tengdu og samræmist ekki skyldum skiptastjóra umeignakönnun búsins. Þar sé m.a. ráðgert að fjármál einstaklinga og dánarbús Dheitins, verði skoðuð. Þar sé tiltekið að ráðist verði í gagnaöflun til aðkortleggja eignir og rekstrarlegt skipulag fyrirtækjanna og einstaklinganna,fulltrúa þeirra og aðila tilnefndum af þeim, eins og það sé orðað. Þá standijafnframt til að rannsaka fyrirtækið F sem teljist ekki til eigna búsins ogsamkvæmt upplýsingum úr [...]muni hafa verið lagt niður fyrir um áratug. Þáverði að skýra áðurnefnt ákvæði 54. gr. með hliðsjón af fyrrnefndri 2. mgr. 67.gr. og 2. mgr. 68. gr. laganna um að skiptastjóri skuli bera tilteknarákvarðanir undir skiptafundi.Varnaraðilarbyggja á því að skiptastjóri geti ekki upp á sitt eindæmi, án nokkurrafyrirliggjandi gagna, ákveðið að ráðast í rannsókn af þessu tagi fyrirmilligöngu þriðja aðila, og reiða fram háa þóknun í þeim efnum af fjármunumbúsins. Skiptastjóri hafi að mati varnaraðila ekki gætt að ákvæði 2. mgr. 68.gr. laga nr. 20/1991 við ákvarðanatöku sína enda hafi hann þegar ákveðið aðsemja við E og samningsdrög legið fyrir í þeim efnum þegar skiptastjóri hafitilkynnt ákvörðunina á skiptafundi 11. ágúst 2016. Vegna andmæla lögmannsvarnaraðila hafi skiptastjóri ákveðið að kosið yrði um ákvörðunina enupphaflega hafi það ekki staðið til. Telja verði að ákvörðunin sé fjarri því aðfalla undir daglega umsýslu búsins eða að nauðsynlegt hafi verið að taka hanajafn skjótt og raun ber vitni til að komast hjá tjóni, sbr. 1. mgr. 68. gr.laga nr. 20/1991 og lögskýringargögn með því ákvæði. Þá hafi skiptastjóri veriðbúinn að framfylgja ákvörðun sinni áður en hún var borin undir skiptafund semsé í andstöðu við 68. og 71. gr. laganna. Með því hafi skiptastjóri misbeittvaldi sínu. Atkvæðagreiðslan hafi í raun aðeins verið að forminu til enda lýsiskiptastjóri því yfir og byggi á í bréfi sínu til dómsins að hún hafi reistákvörðun sína á 1. mgr. 54. gr. og 67. gr. laga nr. 20/1991.Skiptastjórahafi ekki einungis borið skylda til að bera undir skiptafund hvort ráðastskyldi í rannsókn þessa heldur jafnframt hvernig, sbr. skýrt orðalag 2. mgr.68. gr. laga nr. 20/1991. Þá hafi skiptastjóra borið skylda til að jafnaágreininginn sbr. 3. mgr. 71. gr. laganna þegar ljóst var að varnaraðilarmótmæltu ákvörðun skiptastjóra. Það hafi ekki verið gert. Skipti þar jafnframtsköpum að varnaraðilar komust nýverið að því að hluti erfingja hafði lýst yfirvilja þess efnis að greiða sjálfir fyrir rannsóknina í þeim tilgangi að flýtaskiptameðferð. Hafi varnaraðilar ekki verið upplýstir um þessa afstöðusóknaraðila á skiptafundi. Virðist sem skiptastjóri hafi upp á sitt eindæmihafnað því að erfingjarnir greiddu fyrir rannsóknina sjálfir. Framangreintstyðji það að hnekkja beri ákvörðun skiptastjóra. Í þeim efnum verði jafnframtað horfa til þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem skiptastjóri og starfsmenn hennarhafa af því að gengið verði til samninga við E.Í4. mgr. 70. gr. laga nr. 20/1991 sé kveðið á um að greini fundarmenn á umákvörðun skiptastjóra sé að öðru jöfnu rétt að fylgja ályktun meirihlutans. Þaðskuli þó ekki gert ef efni eru til að víkja frá henni vegna atvika sem talinséu í 3. mgr. ákvæðisins eða ef ætla megi að meirihlutavaldi sé misbeittminnihlutanum til tjóns. Telji varnaraðilar að verulega halli á þá í þessumefnum enda byggi ákvörðun skiptastjóra ekki á gögnum, heldur yfirlýsingum hlutaerfingja sem varnaraðilar telji ekki eiga sér neina stoð í raunveruleikanum.Ákvörðuninsé því ósanngjörn og ólögmæt enda ekki rétt að henni staðið og hún faribersýnilega í bága við hagsmuni erfingja og búsins í heild. Hvað ósanngirnivarði skjóti það skökku við að skiptastjóri taki ákvörðun um að ganga inn ísamstarf við E sem einungis hluti erfingja hafði staðið fyrir. Hið erlendarannsóknarfyrirtæki geti ekki talist óhlutdrægur aðili. Þannig sé ísamningsdrögunum vísað til einhliða, rangrar lýsingar undir liðnum forsaga ogmarkmið. Með hreinum ólíkindum sé að skiptastjóri hyggist ganga að slíkumsamningi. Þá verði jafnframt að taka mið af forsögu fyrirtækis þessa ogtengslum þess við lögmannsstofuna G. Varhugavert sé að skiptastjóri hafi ekkikynnt sér bakgrunn fyrirhugaðs samningsaðila sem þó hafi verið tekin ákvörðunum að ráðstafa verulegum fjárhæðum til af fjármunum búsins. Styðji framangreintað ákvörðun skiptastjóra um fyrirhugað samstarf við E verði hnekkt.Skiptastjóri sé opinber sýslunarmaður í störfum sínum og ein afgrundvallarreglum skiptaréttar sé að jafnræði erfingja sé tryggt í hvívetna. Séákvæðum 70. gr. laga nr. 20/1991 m.a. ætlað að tryggja að svo sé.Umlagarök vísa varnaraðilar til ákvæða laga nr. 20/1991, einkum 54., 67., 68.,70. og 71. gr. þeirra. Krafa um málskostnað er byggð á 129. gr. og 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr.50/1988 um virðisaukaskatt.IVNiðurstaðaMál þetta varðarágreining í tengslum við opinber skipti á dánarbúi C en bú hennar var tekið tilopinberra skipta með úrskurði dómsins 12. apríl 2016. C sat í óskiptu búi eftireiginmann sinn, D, sem lést á árinu [...]. Vísaði skiptastjóri ágreiningi þessum til dómsins ágrundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 71. gr., laga nr. 20/1991 með beiðni semmóttekin var 12. september sl.Ágreininguraðila lýtur nánar tiltekið að þeim fyrirætlunum skiptastjóra að afla upplýsingaum hvort sóknaraðili eigi fjármuni á erlendum bankareikningum. Hefursóknaraðili bent á það að skiptastjóra sé skylt í samræmi við skyldur sínarsamkvæmt ákvæðum laga nr. 20/1991 að kanna hvort dánarbúið kunni að eigatilkall til fjármuna á erlendum bankareikningum. Tilgangur rannsóknarinnar séað afla upplýsinga þar að lútandi með það að markmiði að ná slíkum fjármunum,ef þeir finnast, undir búið. Bendir sóknaraðili á að þetta hafi skiptastjóraborið að gera í ljósi þeirra upplýsinga sem komu fram á skiptafundi 29. apríl2016 frá hluta erfingja að faðir þeirra hafi sagt þeim að fjármunir værugeymdir á erlendum reikningum. Byggir sóknaraðili á því að skiptastjóri hafi íeinu og öllu farið að ákvæðum laga nr. 20/1991 hvað varðar kynningu áskiptafundi á þessum fyrirætlunum á grundvelli þeirra valdheimilda sem hannhafi samkvæmt ákvæðum áðurnefndra laga og að ákvörðun skiptastjóra beri því aðstaðfesta.Varnaraðilarhafa m.a. byggt á því að skiptastjóri hafi ekki haft heimildir til að takaumrædda ákvörðun og þá hafi ekki verið réttilega að henni staðið. Telja þeireinsýnt að henni bera að hnekkja einkum þegar horft sé til hagsmuna búsins,fjárhagslegrar áhættu samhliða samningi við fyrirtækið E, efni samningsdragannaog tilurð þeirra, tafa á skiptalokum, valdheimilda skiptastjóra og starfsháttaí þeim efnum og síðast en ekki síst yfirlýsinga frá hluta erfingja um að þeirvilji greiða sjálfir fyrir rannsóknina. Íákvæðum laga nr. 20/1991 er með skilmerkilegum hætti gerð grein fyrir hlutverkiog störfum skiptastjóra. Þannig fjallar V. kafli almennt um skipan þeirra ogstörf og VI. kafli um fyrstu aðgerðir skiptastjóra við opinber skipti. Þá er íIX. kafla mælt fyrir um bústjórn og skiptafundi þar sem teknar eru ákvarðanirum ráðstöfun hagsmuna búsins. Samhengis vegna þykir rétt að gera ítarlega greinfyrir efni þessara ákvæða. Samkvæmt1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 skal skiptastjóri dánarbús tafarlaust geraráðstafanir til að tryggja varðveislu eigna búsins og taka ef með þarf viðumráðum þeirra eða umsjón með þeim, nema hann telji hættulaust að munir búsinsverði áfram í vörslu annarra, enda lýsi vörslumaður þá yfir að hann sé fús tilað gæta þeirra áfram á eigin áhættu. Þá segir í 1. mgr. 67. gr. laganna aðmeðan á opinberum skiptum standi fari skiptastjóri með forræði dánarbúsins ogsé hann einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess.Jafnframt segir í sömu málsgrein að skiptastjóri komi fram af hálfu búsinsfyrir dómi og geri samninga og aðra löggerninga í nafni þess. Í 2. mgr.greinarinnar segir m.a. að skiptastjóri skuli einkum gæta þess í störfum sínumað skiptum verði lokið án ástæðulauss dráttar, að réttindum búsins verðiráðstafað á sem hagkvæmastan hátt að því leyti sem þau verði ekki lögðerfingjum út, að kröfur búsins og innistæður verði heimtar inn, að engin þauréttindi þess fari forgörðum sem geta haft verðgildi og að gripið verði tilþeirra aðgerða sem annars verða taldar nauðsynlegar til að forða því frá tjóni.Í1. mgr. 68. gr. laga er síðan mælt fyrir um að skiptastjóri skuli þegar eftirskipun sína gera ráðstafanir um gagnkvæma samninga búsins og önnur atriði semverða talin mikilvæg fyrir hagsmuni þess og þola ekki bið. Verði því við komiðán þess að hætta sé á að hagsmunir búsins spillist skuli skiptastjóri þó áðurráðfæra sig við þá erfingja og kröfuhafa sem eiga helstra hagsmuna að gæta viðskiptin eftir því sem fram er komið eða málefnið getur varðar sérstaklega. Þásegir í 2. mgr. 68. gr. að að öðru leyti skuli skiptastjóri bera undirskiptafundi hvort mikilsverðum réttindum búsins skuli ráðstafað, hve fljótt þaðverði gert og hvernig, hvort kröfum verði haldið uppi eða réttindi gefin eftirsem einhverju nemi svo og aðrar ráðstafanir sem geti skipt miklu fyrir hagbúsins nema taka verði ákvörðun til að afstýra tjóni með svo skjótum hætti aðþví verði ekki komið við. Að lokum segir í 3. mgr. greinarinnar að ákveðiskiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem búið kunni að njóta eða getinotið, hvort sem það er gert samkvæmt ályktun skiptafundar eða ekki, getierfingi gert það í eigin nafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki þegarskuldbundið það á annan veg.Þáer í 70. gr. laganna mælt fyrir um hvernig komist verði að niðurstöðu áskiptafundi um málefni sem eigi undir ákvörðunarvald fundar. Í 1. og 2. mgr.koma fram reglur um það hver þurfi að vera lágmarksfundarsókn til aðskiptastjóri geti talið ályktanir skiptafundar marktækar. Í 3.-5. mgr. 70. gr.koma fram reglur um hvernig niðurstaða ráðist um fundarefni á skiptafundi semer ályktunarfær samkvæmt 1. mgr. Af ákvæðinu verður ráðið að skiptastjóri séalmennt bundinn af einróma niðurstöðu fundar eða áliti meirihluta fundarmannavið atkvæðagreiðslu, sbr. 3. og 4. mgr. Í síðastnefndu ákvæðunum eru hins vegarsettir fram ýmsir fyrirvarar sem leitt gætu til þess að skiptastjóri þyrftiekki að fara eftir einróma ályktun eða ályktun meirihluta. Þessir fyrirvararheimila skiptastjóra að virða slíkar ályktanir að vettugi ef þær eru að matihans andstæðar lögum, óheiðarlegar, óframkvæmanlegar, ósamrýmanlegar hagsmunumerfingja eða kröfuhafa eða fela í sér misnotkun aðstöðu af hendi meirihlutafundarmanna á kostnað minnihluta.Í71. gr. er mælt fyrir um að skiptastjóri verði að meginreglu að láta jafnharðanuppi á skiptafundi hver niðurstaða hafi orðið um hvert málefni svo fundarmönnumsé gert tvímælalaust ljóst hvað teljist hafa verið ákveðið. Þá er í 3. mgr.greinarinnar mælt fyrir um rétt erfingja eða kröfuhafa til að hafa uppi mótmælief þeir telja ákvörðun á skiptafundi eða ráðstöfun skiptastjóra ólögmæta. Komislík mótmæli fram og skiptastjóra tekst ekki að leysa ágreininginn ber honum aðleggja málefnið fyrir héraðsdómara til úrslausnar, sbr. 122. gr. Þá geturskiptastjóri, samkvæmt 2. mgr. 76. gr. laga nr. 20/1991, ákveðið að ljúkaskiptum ef búið telur til eigna eða réttinda sem eru umdeild eða ef vænta má aðteljandi bið verði eftir að mega koma í verð eða komi til greiðslu. Hann skalþó fylgja réttindunum eftir og taka skiptin upp á ný þegar búið getur ráðstafaðþeim.Afþví sem fram er komið og liggur fyrir í gögnum málsins óskaði skiptastjórieftir upplýsingum um það á skiptafundi 29. apríl 2016 hvort verið gæti aðerlendir bankareikningar kynnu að vera í eigu búsins. Lögmaður varnaraðila kvaðumbjóðendum sínum ekki kunnugt um það en fram kom í máli fulltrúa hluta annarraerfingja að til væru reikningar í a.m.k. fjórum erlendum bönkum sem faðirþeirra hefði átt og þrír bræðranna hefðu fengið prókúru fyrir við lát hans. Þávar upplýst að erfingjar væru að reyna að fá vitneskju um þessa reikninga meðmilligöngu F., erlends fyrirtækis sem sérhæfði sig í slíkri leit. Þá komjafnframt fram að móðir þeirra heitin hefði einnig gert tilraunir til að hafauppi á erlendum bankareikningum eftir lát föður þeirra fyrir um 10 árum en ánárangurs.Áskiptafundi 11. ágúst 2016 greindi skiptastjóri frá þeirri ákvörðun sinni aðdánarbúið fylgdi eftir könnun áðurnefnds fyrirtækis og að kostnaður við þaðmyndi nema um 5.600.000 krónum. Á fundinn var mætt af hálfu allra erfingja nemaeins sem hafði látið vita fyrir fram af fjarveru sinni. Var þessum fyrirætlunummótmælt af hálfu varnaraðila sem töldu þær ekki samræmast ákvæðum laga nr.20/1991. Aðrir á fundinum studdu þessa ákvörðun skiptastjóra. Málið var rætt áný á skiptafundi 25. ágúst 2016. Á fundinum voru mættir fulltrúar allraerfingja nema eins sem hafði látið vita fyrir fram af fjarveru sinni.Skiptastjóri lagði þar fram bréf, drög að samkomulagi og skilmála frá umræddufyrirtæki. Varnaraðilar ítrekuðu mótmæli sín en aðrir erfingjar lýstu því yfirað þeir styddu þessa ákvörðun. Þar sem ekki tókst að jafna þennan ágreining áfundinum var málinu vísað til dómsins með vísan til 3. mgr. 71. gr. og 122. gr.laga nr. 20/1991.Samkvæmtþví sem áður er fram komið felast verkefni skiptastjóra samkvæmt ákvæðum laganr. 20/1991 m.a. í að afla upplýsinga um eignir og skuldbindingar búsins ogtilteknum upphafsráðstöfunum við að gæta hagsmuna búsins. Þá er þar ímeginatriðum gerð grein fyrir skilunum milli þeirra ákvarðana eða ráðstafanasem skiptastjóri er talinn bær um að taka eða gera upp á sitt eindæmi án þessað bera málefnið undir skiptafund og þeirra ákvarðana sem verður að taka áskiptafundum. Enn fremur er tíundað í lögum nr. 20/1991 hvernig fara eigi meðmálefni sem lögð hafa verið fyrir skiptafund og fyrirkomulag ákvarðanatöku hvaðþau varðar.Dómurinntelur ljóst að málsmeðferð skiptastjóra vegna þeirrar fyrirætlunar að aflanánari upplýsinga um erlenda bankareikninga sem kunni að vera í eigu búsins ogákvarðanataka þar að lútandi hafi verið í samræmi við fyrirmæli 70. og 71. gr.laga nr. 20/1991. Þá verður og að telja að fyrirætlanir skiptastjóra séu ífullu samræmi við hlutverk skiptastjóra sem endurspeglast í 1. mgr. 54. gr., og67. og 68. gr. laga nr. 20/1991. Þá er ákvarðanatakan í samræmi viðvaldheimildir skiptastjóra samkvæmt 70. gr. laganna. Fyrirætlanir skiptastjóravoru kynntar á skiptafundi 11. ágúst 2016 þar sem erfingjar áttu þess kost aðtaka afstöðu til þeirra. Meirihluti erfingja lýsti sig samþykkan því að umræddrannsókn færi fram. Erindið var rætt enn á ný á skiptafundi 25. ágúst 2016 þarsem mótmæli hluta erfingja voru ítrekuð en meirihluti ítrekaði samþykki sittvið því að rannsóknin færi fram. Ljóst var að ágreininginn tókst ekki að jafnaog beindi skiptastjóri honum því réttilega til dómsins í samræmi við ákvæðilaga nr. 20/1991. Bendir dómurinn á að skiptastjóri er að meginstefnu tilbundinn af ákvörðun meirihluta ályktunarfærs skiptafundar. Verður ekki talið aðundantekningartilvik 2. mgr. þeirrar lagagreinar eigi við í máli þessu eða sávarnagli sem sleginn er í 4. mgr. að með ákvörðun sé meirihlutavaldi beittminnihlutanum til tjóns. Þá verður ekki talið að nokkru skipti þótt lögmaðurhluta erfingja hafi greint frá því í fjölmiðlum að þeir vildu ráðast sjálfir íumrædda rannsókn enda kemur hvergi fram í fyrirliggjandi fundargerðum að þettahafi verið rætt á skiptafundum auk þess sem skiptastjóri hefur samkvæmt 3. mgr.68. gr. laganna vald til þess að fela erfingjum að gæta hagsmuna búsins ákveðiskiptastjóri að gera það ekki sjálfur. Eru heimildir skiptastjóra hvað þettavarðar ótvíræðar.Þábendir dómurinn á að skiptastjóri fylgdi eftir áðurnefndri ákvörðun sinni áskiptafundi 25. ágúst 2016 þar sem kynnt voru drög að samkomulagi við þaðfyrirtæki er sinna mun umræddu verkefni. Ljóst má vera að um drög er að ræða ogað verkefnið kunni að þróast frekar eftir því sem því vindur fram. Dómurinntelur það ekki hlutverk sitt á þessu stigi að meta efnislega umrædd drög eðahvort það verkefni sem um er rætt í þeim gangi lengra en þörf er á, eða skemuref því er að skipta. Dómurinn tekur því ekki neina afstöðu til sjónarmiðavarnaraðila að lútandi. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður kröfumvarnaraðila hafnað en ákvörðun skiptastjóra sem samþykkt var á áðurnefndumskiptafundum staðfest á þann hátt er í úrskurðarorði greinir. Sóknaraðilikrafðist ekki málskostnaðar og úrskurðast hann því ekki. Afhálfu sóknaraðila flutti málið Lára V. Júlíusdóttir hrl., skiptastjóri búsins,en af hálfu varnaraðila, Helga Björg Jónsdóttir hdl., vegna Sigurðar G.Guðjónssonar hrl.HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við málinu 9.nóvember sl.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Fallister á kröfu sóknaraðila, dánarbús C, um að staðfest verði sú ákvörðunskiptastjóra að undir opinberum skiptum á búinu fari fram könnun á erlendumreikningum sem kunna að vera í eigu þess í samræmi við samþykki skiptafundar11. og 25. ágúst 2016.Málskostnaður úrskurðast ekki.
|
Mál nr. 252/1999
|
Ómerking Heimvísun
|
X var ákærður fyrir að hafa átt í kynferðissamabandi við þrettán ára gamla stúlku. Við aðalmeðferð fyrir héraðsdómi bar stúlkan, að X hefði komið til síðbúinnar fermingarveislu sinnar og þá verið kunnugt um tilefnið, en upplýsingar um þetta komu ekki fram í rannsóknargögnum lögreglu. Talið var, að fullt tilefni hefði verið til frekari skýringar þessa atriðis við meðferð málsins í héraði, en ekkert var vikið að þessu í niðurstöðum héraðsdóms. Þótti ekki verða séð, að héraðsdómari hefði lagt sérstakt mat á trúverðuleika framburðar stúlkunnar og væri mat hans á framburði X óskýrt. Að þessu virtu þótti ekki verða hjá því komist að ómerkja sýknudóm héraðsdóms og vísa málinu heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu var áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins 11. júní 1999 til endurskoðunar á grundvelli 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 8. gr. laga nr. 37/1994, til sakfellingar samkvæmt ákæru og refsiákvörðunar. Ákærði krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur. I. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 19. ágúst 1999, þremur mánuðum eftir uppsögu héraðsdóms, óskaði ríkissaksóknari eftir því, að teknar yrðu skýrslur fyrir dómi af þremur vitnum, þar á meðal föður kæranda og fyrrverandi unnustu ákærða, og var vísað til 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Með fylgdi upplýsingaskýrsla lögreglu, þar sem fram kom, að vitnin gætu gefið upplýsingar um þá vitneskju, er ákærði kynni að hafa haft um aldur kæranda og fermingu hennar í apríl 1996. Vitnamál var háð fyrir héraðsdómi 20. ágúst 1999 og skýrslur teknar af vitnunum. Hafa þær verið lagðar fyrir Hæstarétt. Af hálfu ákæruvaldsins hefur ekki verið réttlætt, hvers vegna vitnin voru ekki kvödd fyrir héraðsdóm, þegar málið var þar til dómsmeðferðar. Ekki kemur fram í rannsóknargögnum lögreglu, að reynt hafi verið að grafast fyrir um vitneskju þessara eða annarra vitna um kynni ákærða af kæranda, þegar frá er talinn sá maður, sem ákærði bjó hjá frá miðju ári 1996 til vors 1997. Einkum sýnist þó ærin ástæða hafa verið til að taka skýrslur af föður kæranda og fyrrverandi unnustu ákærða, sem höfðu fylgst með umgengni þeirra mánuðum saman í hesthúsunum [...] við [...] eða frá því í febrúar 1996. II. Kærandi bar við aðalmeðferð fyrir héraðsdómi, að hún hefði haldið síðbúna fermingarveislu í hesthúsunum 29. apríl 1996 og ákærði hefði komið þangað og þegið veitingar. Hefði honum verið kunnugt um tilefnið og raunar einnig verið boðið í sjálfa fermingarveisluna daginn áður, en hann hefði ekki verið þar. Upplýsingar um þetta komu ekki fram í rannsóknargögnum lögreglu. Við mat á því, hvort ákærða hafi verið eða mátt vera kunnugt um aldur kæranda, þegar þau hófu kynferðissamband sitt, hlýtur að skipta verulegu máli, hvort hann hafi vitað um fermingu hennar í apríl 1996. Þegar kærandi hafði borið fyrir héraðsdómi með framangreindum hætti var fullt tilefni til viðbragða, bæði af hálfu ákæruvalds og dómara málsins, sbr. 3. mgr. 128. gr. laga nr. 19/1991. Héraðsdómari átti auk þess kost á því eftir dómtöku að ákveða framhaldsmeðferð í samráði við sakflytjendur og kveða á um frekari gagnaöflun, sbr. 131. gr. laga nr. 19/1991. Ekkert var þó að gert og dómari víkur ekki að þessum framburði í niðurstöðukafla héraðsdóms. Þá verður ekki séð, að héraðsdómari hafi lagt sérstakt mat á trúverðugleika framburðar kæranda, og mat hans á framburði ákærða er óskýrt. III. Með hliðsjón af framangreindu þykir ekki verða hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og málsmeðferð í héraði frá upphafi aðalmeðferðar og vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar og dómsálagningar að nýju, sbr. 2. málslið 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991. Eftir þessum úrslitum ber að greiða úr ríkissjóði allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur og málsmeðferð í héraði frá upphafi aðalmeðferðar 23. apríl 1999 eiga að vera ómerk og er málinu vísað heim í hérað til nýrrar aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Allur sakarkostnaður í héraði til þessa og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Lúðvíks Emils Kaaber héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur.
|
Mál nr. 41/2007
|
Skaðabótamál Lausafjárkaup Flutningssamningur
|
N Ltd. veitti franska fyrirtækinu S tryggingu fyrir efndum Í ehf. á skuldbindingum þess gagnvart S. S taldi Í ehf. ekki hafa greitt fyrir þrjár vörusendingar árið 2003 og leysti N Ltd. kröfuna til sín. Í ehf. var úrskurðað gjaldþrota 25. október 2002 eða nokkru áður en reikningar vegna vörusendinganna voru gefnir út. J hf. annaðist flutning sendinganna til Íslands. Afhenti félagið L og H vörurnar en þau höfðu verið fyrirsvarsmenn Í ehf. N Ltd. taldi að J hf. hefði verið óheimilt að afhenda öðrum vörurnar en skráðum viðtakanda og krafði J hf. um bætur fyrir það fjártjón sem af þessu hlaust. Þá krafði N Ltd. L og H einnig um bætur og vísaði til þess að þau hefðu ekki haft heimild til að taka við vörunum í stað Í ehf. Í héraðsdómi, sem var staðfestur í Hæstarétti, var talið að N Ltd. hefði ekki sýnt fram á að Í ehf. hefði verið það fyrirtæki á vegum L og H, sem S hefði verið í viðskiptum við. Lægi því ekki fyrir að J hf. hefði afhent röngum aðila vörurnar og var félagið því sýknað af kröfu N Ltd. Af sömu ástæðu voru L og H einnig sýknuð af kröfum N Ltd.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. janúar 2007. Hann krefst þess að stefndu greiði sér 28.260 evrur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.505 evrum frá 3. mars 2003 til 27. mars 2003, af 24.631 evru frá þeim degi til 23. maí 2003 en af 28.260 evrum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi, Jónar Transport hf., krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu, Laufey Stefánsdóttir og Hilmar Binder, krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, NCM Eurocollect Limited, greiði stefnda, Jónum Transport hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi greiði stefndu, Laufeyju Stefánsdóttur og Hilmari Binder, sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 18. október sl. er höfðað með stefnu birtri 24. nóvember og 1. desember 2004. Stefnandi er NCM Eurocollect Limited, 3 Harbour Drive, Capital Waterside, Cardiff, Bretlandi. Stefndu eru Jónar Transport hf., Holtavegi, Holtabakka, Reykjavík og Laufey Stefánsdóttir, Reykási 1, Reykjavík og Hilmar F. Binder, sama stað. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu greiði stefnanda in solidum skaðabætur að fjárhæð 28.260 evrur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af 5.505 evrum frá 3. mars 2003 til 27. mars 2004, en af 24.631 evru frá þeim degi til 23. maí 2003 en af 28.260 evrum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi, Jónar Transport hf., krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfu stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu Laufey Stefánsdóttir og Hilmar F. Binder krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndu krefjast málskostnaðar. Stefndu, Laufey Stefánsdóttir og Hilmar F. Binder, kröfðust frávísunar málsins en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins hinn 17. mars 2006. MÁLSATVIK Stefnandi rekur innheimtu- og tryggingarstarfsemi og veitir m.a. svokallaðar greiðslutryggingar þar sem trygging er veitt fyrir efndum skuldara gagnvart vátryggingartaka. Stefnandi kveðst hafa veitt franska fyrirtækinu Sinéquanone Reauven's II SA ábyrgð á efndum íslenska fyrirtækisins Íseta ehf. í viðskiptum þeirra í milli en franska fyrirtækið hafi byrjað viðskipti sín við Íseta ehf. í nóvember 2000. Skv. stefnanda hafi Laufey og Hilmar stofnað, átt og stjórnað Íseta ehf. Hafi þau pantað vörur, í nafni Íseta, hjá hinu franska fyrirtæki snemma árs 2003 og hafi þær borist til Íslands í mars og apríl 2003. Stefndu, Hilmar og Laufey, kveðast hafa verið tveir af fimm hluthöfum fyrirtækisins. Þau hafi átt saman 40% hlut í félaginu. Fyrirtækið hafi hætt rekstri í janúar 2002, þá hafi orðið samstarfsslit með eigendum félagsins en umsamið hafi verið að Hilmar og Laufey mættu nýta sér viðskiptasambönd þess. Þau hafi í febrúar sama ár hafið rekstur í nafni annars félags, HL & Co. umboðssala ehf. og undir því nafni leitað viðskipta við franska fyrirtækið Sinéquanone í febrúar 2002. Öll samskipti stefndu við Sinéquanone hafi verið í nafni HL & Co. umboðssölu ehf. og allar greiðslur fyrir vörur sem stefndu pöntuðu borist frá því fyrirtæki. Því hafi Sinéquanone mátt vera ljóst að það var HL & Co. sem var að kaupa af þeim vörurnar en ekki Íseta ehf. Stefnandi kveður vörusendingu hafa verið senda í safnsendingu á sameiginlegt farmbréf í nafni stefnda, Jóna Transports hf., með Icelandair frá Liege í Belgíu til Keflavíkur. Hinn 13. febrúar 2003 hafi farmskjöl verið afhent til stefnda Jóna Transports hf. Jafnframt hafi farið fram sending vara í safnsendingu á sameiginlegu farmbréfi í nafni Jóna Transports hf. með Bláfugli f. h. Cargolux frá Luxemborg til Keflavíkur. Stefndi, Jónar Transport hf., kveðst hafa annast vörusendingar fyrir ýmis félög í eigu stefndu Laufeyjar og Hilmars, þ.á m. í nafni Íseta ehf. allt frá stofnun þess félags árið 1998, þ.m.t. vörusendingar vegna viðskipta Íseta ehf. og Sinéquanone Reuvens frá árinu 2000. Stefnandi kveður uppgefið nafn viðtakanda og heimilisfang á útgefnum reikningum og flugfylgibréfum allra þriggja sendinganna hafa verið Íseta ehf., Fákafeni 9, Reykjavík. Á þessum tíma hafi lögheimili Íseta hins vegar verið að Akralind 2, Kópavogi. Samkvæmt flugfylgibréfum hafi viðtakandi verið Íseta ehf., Fákafeni 9, Reykjavík. Umrædd flugfylgibréf hafi verið óframseljanleg ("non-negotiable"). Stefnandi kveður Íseta ehf. hafa verið úrskurðað gjaldþrota 25. október 2002, eða allnokkru áður en framangreindar pantanir voru gerðar. Þar sem uppgefið heimilisfang Íseta skv. pöntun til franska fyrirtækisins hafi verið Fákafen 9, Reykjavík hafi tilkynning um komu sendingarinnar af hálfu Jóna Transports hf. verið send þangað. Á þessum tíma hafi einkahlutafélagið Park Reykjavík ehf., kt. 450402-2650 verið starfrækt að Fákafeni 9, Reykjavík, af stefndu Laufeyju og Hilmari sem hafi einnig verið stofnendur og stjórnarmenn þess félags. Við tollafgreiðslu og afhendingu varanna hafi stefndu Jónar Transport breytt nafni á viðtakanda varanna, að beiðni stefndu, Laufeyjar og Hilmars, þar sem Park Reykjavík ehf. hafi verið nefndur viðtakandi varanna, í stað Íseta. Hafi vörurnar verið leystar úr tolli og afhentar stefndu af Jónum Transporti hf. án greiðslu til sendanda varanna, Sinéquanone Reauven's II SA. Þetta framsal á flugfylgibréfinu hafi verið gert án vitundar og vilja Sinéquanone Reauven's II SA í Frakklandi. Af hálfu stefndu hafi hvorki verið send ósk til hins franska viðsemjanda Íseta um að mega framselja flugfylgibréfið né tilkynning um að Park Reykjavík ehf. hefði leyst vöruna út og hygðist greiða fyrir hana. Stefndu, Jónar Transport hf., segja viðtekna venju í slíkum innflutningi að vörur séu tollafgreiddar á nafn annars félags en þess sem sé skráður viðtakandi skv. farmbréfum. Hafi meðstefndu, Laufey og Hilmar, oft leyst út vörur hjá stefnda, Jónum Transporti hf., með þeim hætti. Vörur skv. flugfarmbréfum hafi verið afhentar Laufeyju og Hilmari sem forsvarsmönnum viðtakanda, Íseta ehf. Starfsmönnum Jóna Transports hafi ekki verið kunnugt um að Íseta ehf. hefði verið úrskurðað gjaldþrota þegar vörurnar voru afhentar forsvarsmönnum félagsins. Ekkert hafi komið fram af hálfu sendanda um að stefnda, Jónum Transporti hf., væri óheimilt að afhenda forsvarsmönnum Íseta ehf. vörurnar. Hvergi hafi verið ákvæði þess efnis að viðtakandi skyldi greiða þær við afhendingu. Stefndu, Laufey og Hilmar, kveðast einnig hafa átt og rekið fyrirtækið Park Reykjavík, sem hafði aðsetur að Fákafeni 5, Reykjavík. Það fyrirtæki hafi séð um að leysa úr tolli vörurnar sem Sinéquanone sendi HL og Co. umboðssölu ehf. í febrúar og mars 2003. Þetta hafi verið gert með samþykki franska fyrirtækisins enda staðið til að Park Reykjavík gengi inn í vörukaupin en frá því hafi verið horfið. Hins vegar megi til sanns vegar færa að það fyrirtæki hafi tekið á sig greiðsluskyldu gagnvart Sinéquanone með því að taka við vörunum. Stefnandi kveður að vegna vanskila á greiðslu reikninganna af hálfu Íseta ehf. hafi stefnandi leyst reikningskröfurnar til sín í samræmi við tryggingarsamninginn. Við lögfræðilega innheimtu krafnanna hafi komið í ljós hvers kyns var, að stefndu, Laufey og Hilmar, höfðu fengið vöruna afhenta úr tolli út á nafn Park Reykjavík ehf. fyrir tilstilli stefnda, Jóna Transports ehf. Eftirgrennslan á stöðu Park Reykjavík ehf. leiddi í ljós að það félag var úrskurðað gjaldþrota hinn 16. júní 2004. Þrátt fyrir greiðsluáskorun kveður stefnandi hvorki stefndu né Park Reykjavík ehf. greitt andvirði vöru þeirra sem leystar voru út og sé því stefnandi tilknúinn til að höfða mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi stefndu, in solidum. Stefndu, Hilmar og Laufey, kveðast aldrei hafa átt nein viðskipti við Sinéquanone í eigin nafni og aldrei átt nein samskipti við stefnanda fyrr en bréfaskriftir hófust fyrir tilstilli lögmanns stefnanda vegna máls þessa. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNANDA Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda, Jónum Transporti hf., á því að flugfarmfylgibréf eða flugfylgibréf (Air waybill), eins og þau séu nefnd í núgildandi lögum um loftferðir, séu ekki viðskiptabréf. Þau gangi almennt ekki kaupum og sölum meðan á flutningi standi og séu ekki framseljanleg svo sem gjarnan hafi verið með farmskírteini í sjóflutningum. Almennt séu flugfylgibréf óframseljanleg og beri því einungis tvö af þremur einkennum farmskírteina, þ.e. að vera kvittun fyrir móttöku farms til flutnings og sönnun flutningssamnings, en ekki ígildi farms. Í sérstökum tilvikum séu til framseljanleg flugfylgibréf og sé þessa eiginleika þeirra þá sérstaklega getið á skjölunum sjálfum. Því sé ekki til að dreifa í þessu tilviki. Sé beinlínis tekið fram að flugfylgibréfið sé ekki framseljanlegt. Samkvæmt reikningi, útgefnum af Sinéquanone Reauven's II SA í Frakklandi, hafi Íseta ehf. verið viðtakandi þeirra vara sem pantaðar hafi verið og sendar hafi verið til Íslands. Íseta ehf. hafi hins vegar verið gjaldþrota og ekki lengur í rekstri þegar vörurnar hafi verið pantaðar í nafni þess. Flugfylgibréf sendinganna þriggja hafi í öllum tilvikum verið gefið út á viðtakandann, Íseta ehf., Fákafeni 9 Reykjavík, hvorki á stefndu, Hilmar og Laufeyju, né Park Reykjavík ehf. Samkvæmt 96. gr. laga um loftferðir nr. 60/1998, sem í gildi var er atvik máls þessa gerðust, sé flugfarmbréf/fylgibréf talin gild sönnun fyrir gerð flutningssamnings, viðtöku varnings og flutningsskilmálum, enda séu eigi leiddar sönnur að öðru. Samkvæmt 3. mgr. 97. gr. s.l. falli réttur sendanda niður um leið og réttur viðtakanda hefjist skv. 98. gr. Þó falli réttur sendanda ekki niður í þeim tilvikum sem réttur viðtakandi neiti að taka við farmi eða komi ekki að sækja hann. Þrátt fyrir óskoraðan rétt sendanda varanna til þeirra hafi vörusendingarnar þrjár verið afhentar stefndu, Laufeyju og Hilmari, í stað þess að endursenda vörurnar til sendanda þegar fyrir lá að réttur viðtakandi var gjaldþrota. Með því að afhenda vörurnar án heimildar til annars aðila en skráðs viðtakanda á flugfylgibréfinu hafi starfsmenn Jóna Transports hf. valdið stefnanda fjártjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi. Beri Jónar Transport hf. fébótaábyrgð á því fjártjóni stefnanda. Kröfur sínar gagnvart stefndu, Laufeyju og Hilmari, reisir stefnandi á því að Íseta ehf. hafi orðið gjaldþrota hinn 25. október 2002 og ekki verið lengur í rekstri þegar vörurnar hafi verið pantaðar af stefndu, Laufey og Hilmari, í nafni þess. Telja megi víst að stefndu hafi pantað vörurnar með þeirri fyrirætlan að leysa þær út við komu til Íslands, í eigin nafni eða undir merkjum Park Reykjavík ehf., sem þau hafi átt og verið hafi í verulegum fjárhagsvandræðum. Hafi greinilega verið ásetningur þeirra að svíkja út vörurnar enda hefðu þau enga heimild til þess að taka við vörunni, í stað Íseta ehf., og hafi aldrei boðið fram greiðslu til sendanda. Sé háttsemi stefndu saknæm og ólögmæt. Að því er snerti stefndu, Jóna Transport hf., er vísað til meginreglna kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og reglna um skaðabætur innan samninga. Er og vísað til X. kafla laga um loftferðir nr. 60/1998 með síðari breytingum, sbr. 1. um gildistöku alþjóðasamnings um samræmingu nokkurra reglna varðandi loftflutninga milli landa, nr. 41/1949 með síðari breytingum. Að því er snertir stefndu, Laufeyju og Hilmar, er vísað til almennu sakarreglunnar og meginreglna um skaðabætur utan samninga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sundurliðun kröfugerðar: Krafa stefnanda byggir tölulega á 3 reikningum vegna vörukaupa Íseta ehf. Krafist er dráttarvaxta frá gjalddögum til greiðsludags. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNDA JÓNA TRANSPORTS HF. Stefndi, Jónar Transport hf., vísar því alfarið á bug að hafa afhent vörur skv. flugfarmbréfi til rangs viðtakanda. Skv. 3. mgr. 97. gr. laga um loftferðir 60/1998 falli réttur sendanda niður um leið og réttur viðtakanda hefjist. Gagnvart starfsmönnum stefnda, Jóna Transports hf., hafi meðstefndu í máli þessu, Laufey og Hilmar, verið fulltrúar viðtakanda. Starfsmönnum stefnda hafi því í samræmi við þá skyldu sem á þá sé lögð skv. 2. mgr. 98. gr. s.l. borið að afhenda meðstefndu vörurnar. Skv. 2. mgr. 98. gr. laga um loftferðir geti viðtakandi krafist þess að flytjandi láti af hendi við hann flugfarmbréf gegn greiðslu þess sem ógoldið er og gegn efndum á flutningsskilmálum þeim sem í flugfarmbréfi greinir. Óumdeilt sé að viðtakanda var ekki skylt að greiða vöruna við afhendingu og ekki verið um neinar vanefndir skv. flutningsskilmálum að ræða. Jafnframt sé óumdeilt að meðstefndu, Laufey og Hilmar, voru forráðamenn þess félags sem var viðtakandi vörusendinganna skv. flugfarmbréfunum. Það hefði því verið brot af hálfu starfsmanna stefnda, Jóna Transports hf., á ákvæðum loftferðalaga að afhenda forsvarsmönnum Íseta ehf. ekki vörurnar. Laufey og Hilmar séu í forsvari fyrir fjölmörg einkahlutafélög og hafi þau margsinnis leyst út vörur í nafni þessara félaga, þ. á m. Íseta ehf. hjá stefnda, Jónum Transporti hf. Það að bú Íseta ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta þegar Laufey og Hilmar komu að sækja vörurnar breyti engu um skaðabótaábyrgð stefnda, Jóna Transports hf., enda hafi það gerst áður en vörurnar voru pantaðar og áður en stefnandi ábyrgðist efndir gagnvart Sinéquanone. Starfsmenn stefnda, Jóna Transports hf., hafi enga ástæðu haft til að ætla annað en að það félag sem var skráður viðtakandi hafi verið starfandi. Bæði sendandi og starfsmenn Jóna Transports hf. hafi verið í góðri trú um að skráður viðtakandi, Íseta ehf., hefði lögmætt tilkall til þess að fá vöruna afhenta skv. 2. mgr. 98. gr. loftferðalaga. Á þeim tíma hafi ekki verið til að dreifa öðrum forsvarsmönnum Íseta ehf. en Laufeyju og Hilmari. Á stefnda, Jónum Transporti hf., hvíli engin sú skylda að ganga úr skugga um að skráðir viðtakendur vöru séu gjaldþrota. Mun meiri ástæða sé til að gera þá kröfu til sendanda að hann kanni gjaldfærni viðskiptavina sinna, en Íseta ehf. hafi þegar verið úrskurðað gjaldþrota þegar félagið pantaði vörurnar hjá sendanda. Geti sendandi ekki komið ábyrgð, á því að selja gjaldþrota fyrirtæki vörur og fá þær ekki greiddar, yfir á stefnda, Jóna Transport hf. og þaðan af síður stefnandi. Skv. 90. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 séu samningsaðilar bundnir af verslunarvenjum sem þeir þekktu eða máttu þekkja og séu vel þekktar í alþjóðlegum viðskiptum og sé yfirleitt fylgt af aðilum í sambærilegum viðskiptasamböndum. Teljist verslunarvenjan þá hluti af samningi aðila. Algengt sé í alþjóðlegum kaupum að vörur séu tollafgreiddar til annars aðila en skráðs viðtakanda ef um sé að ræða félög eða fyrirtæki í eigu sama aðila. Hafi tollafgreiðsla strangt til tekið ekki með afhendingu vörunnar að gera og því verði engu að síður að gera þá kröfu að varan sé afhent skráðum viðtakanda skv. flugfarmbréfi. Tjón sendanda megi rekja til þess að hann átti í viðskiptum við gjaldþrota félag. Engu hefði breytt þótt vörurnar hefðu verið tollafgreiddar til Íseta ehf. í stað Park Reykjavík ehf. Skv. 94. gr. laga um lausafjárkaup gildi sú regla um alþjóðleg kaup að vanefndir samningsaðila teljist verulegar ef þær leiði til slíks tjóns fyrir gagnaðila að hann teljist af þeirra völdum mun verr settur en hann mátti með réttu vænta skv. samningnum, nema því aðeins að sá aðili sem vanefnir hafi ekki getað séð það fyrir, og ekki heldur skynsamur maður í sömu stöðu og við sömu aðstæður. Sendandi vörunnar hafi ekki getað vænst annarrar niðurstöðu en þeirrar sem varð þar eð hann sendi vörurnar til gjaldþrota fyrirtækis. Stefndi, Jónar Transport hf., hafi uppfyllt skyldur sínar skv. flugfarmbréfi og ákvæðum X. kafla laga um loftferðir, sbr. lög um gildistöku alþjóðasamnings um samræmingu nokkurra reglna varðandi loftflutninga milli landa nr. 41/1949, er félagið afhenti forsvarsmönnum Íseta ehf. þær vörur sem því var falið að koma til Íseta ehf. skv. flugfarmbréfi. MÁLSÁSTÆÐUR STEFNDU, LAUFEYJAR OG HILMARS. Stefndu krefjast sýknu á grundvelli aðildarskorts. Stefndu hafi aldrei átt nein viðskipti við stefnanda eða réttarsamband sem gæti skapað bótaskyldu utan samninga. Því sé mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða fengið hugsanlega bótakröfu Sinéquanone framselda. Engin gögn séu lögð fram um þetta í málinu og aðild málsins því ósönnuð. Þetta leiði til þess að sýkna beri stefndu, Laufeyju og Hilmar, á grundvelli aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Sýknukrafa stefndu, Laufeyjar og Hilmars, byggi einnig á því að þau hafi hvorki valdið tjóni né hagað sér með saknæmum eða ólögmætum hætti í viðskiptum við franska fyrirtækið Sinéquanone. HL & Co. ehf. hafi átt viðskipti við franska fyrirtækið í meira en eitt ár en rekstrarerfiðleikar fyrirtækisins á árinu 2003 og greiðslufall gagnvart franska fyrirtækinu hafi átt sér eðlilegar skýringar. Stefndu beri ekki ábyrgð á skuldbindingum fyrirtækisins umfram hlutafjáreign sína í félaginu, sbr. 1. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Eftir að Íseta ehf. hafi hætt rekstri í janúar 2002 hafi stefndu, Laufey og Hilmar, aldrei pantað vörur hjá Sinéquanone í nafni þess fyrirtækis eða notað nafn þess. Nafnið Iseta Fashion hafi verið notað í eitt skipti sem vörumerki en ekki sem nafn á fyrirtæki eða aðila sem skuldbindur sig í viðskiptum. Franska fyrirtækið hafi vitað eða mátt vita hver var móttakandi varanna. Stefnandi geti ekki öðlast betri rétt en Sinéquanone hafði gegn HL & Co. ehf. Af þeirri staðreynd, að umrædd viðskipti hafi alls ekki verið gerð í nafni Íseta ehf., leiði að hafi stefnandi greitt Sinéquanone bætur vegna meints tjóns í viðskiptum við Íseta ehf., þá hafi það verið umfram skyldu. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni af þessari ástæðu sé á því byggt að stefnandi hafi átt á því mesta sök sjálfur og geti stefndu ekki borið á því neina ábyrgð. NIÐURSTAÐA Í máli þessu er óumdeilt að vörur voru sendar af franska fyrirtækinu Sinéquanone með tveimur sendingum hingað til lands. Stefnandi heldur því fram að þar sem farmskjöl hafi verið stíluð á Íseta ehf. hafi ekki verið heimilt að afhenda neinum öðrum vörurnar en þeim sem væri skráður viðtakandi, þ.e. Íseta ehf. Stefndi, Jónar Transport hf., heldur því fram að það sé viðtekin venja í slíkum innflutningi að vörur séu afgreiddar á nafn annars félags en þess sem sé skráður viðtakandi skv. farmbréfum. Stefndu, Laufey og Hilmar, halda því fram að öll samskipti þeirra við franska fyrirtækið Sinéquanone hafi verið í nafni HL og Co. umboðssölu ehf. Allar greiðslur fyrir þær vörur sem stefndu pöntuðu frá Sinéquanone hafi borist frá HL og Co. umboðssölu ehf. og því hafi franska fyrirtækinu mátt vera fullkomlega ljóst að það var það fyrirtæki sem var að kaupa af þeim vörurnar en ekki Íseta ehf. Á framlögðum reikningum er greiðandi þeirra sagður Íseta Fashion, Fákafeni 9, 108 Reykjavík, Íslandi. Á flugfylgibréfum er viðtakandi einnig sagður Íseta Fashion, Fákafeni 9, 108 Reykjavík, Íslandi. Samkvæmt gögnum málsins var heimilisfang Íseta ehf. hins vegar að Akralind 2, Kópavogi. Í máli þessu er ágreiningur milli stefnanda og stefndu, Laufeyjar og Hilmars, um hvaða fyrirtæki það var sem var í viðskiptum við franska fyrirtækið Sinéquanone. Þar sem bæði reikningar þeir sem lagðir eru fram í málinu sem og flugfylgibréf eru gefin út á nafn Íseta Fashion, en ekki Íseta ehf., er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að Íseta ehf. hafi verið eini rétti viðtakandi varanna. Í tölvupósti sem stefndi, Hilmar, sendi til Sinéquanone hinn 12. febrúar 2002 kemur fram að sendandi hans var Hilmar Binder, HL og Co, ehf. Nafn Íseta ehf. kemur þar hvergi fram. Í bréfi sem fylgdi tölvuskeyti þessu kemur jafnframt fram að rekstur fyrirtækisins fari fram undir nafni HL og Co. ehf. Í málinu hafa eldri reikningar verið lagðir fram. Eru þeir allir greiddir af HL og Co. en ekki Íseta ehf. Undir rekstri málsins hafa margvísleg skjöl verið lögð fram af hálfu aðila. Ekki hefur þó verið lögð fram nein staðfesting á því hver var raunverulegur pöntunaraðili þeirra vara sem mál þetta snýst um. Stefnandi byggir alfarið á því að Íseta ehf. hafi verið sá aðili sem franska fyrirtækið Sinéquanone átti í viðskiptum við. Ekkert liggur fyrir um það í málinu, að þær vörur sem mál þetta snýst um hafi verið pantaðar af Íseta ehf. Stefnandi ber hallann af sönnunarskorti um þetta. Þar sem stefnanda hefur með vísan til þess sem hér að ofan er rakið ekki tekist að sýna fram á að stefndi, Jónar Transport hf., hafi afhent röngum aðila vörurnar, og þar sem hvergi í flugfarmbréfunum með vörusendingunum var ákvæði þess efnis að viðtakandi skyldi greiða þær við afhendingu (eða CAD), ber að sýkna stefnda, Jóna Transport hf., af öllum kröfum stefnanda. Stefnanda hefur, með vísan til þess sem að ofan er rakið, ekki tekist að sýna fram á að stefndu, Laufey og Hilmar, hafi valdið honum tjóni eða að þau hafi hagað sér með saknæmum og ólögmætum hætti í viðskiptum við franska fyrirtækið Sinéquanone. Jafnframt er ósannað að, stefndu Laufey og Hilmar, hafi átt nokkur viðskipti við stefnanda eða Sinéquanone í eigin nafni. Ber því að sýkna stefndu, Laufeyju og Hilmar, af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi greiði stefnda, Jónum Transporti hf. 400.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefndu, Laufeyju Stefánsdóttur og Hilmari F. Binder, 400.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu, Jónar Transport hf., Laufey Stefánsdóttir og Hilmar F. Binder, eru sýkn af kröfum stefnanda. Stefnandi greiði stefnda, Jónum Transporti hf., 400.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefndu, Laufeyju Stefánsdóttur og Hilmari F. Binder, 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 220/1999
|
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Skuldajöfnuður
|
A seldi V íbúð. Eftir að V flutti inn í íbúðina taldi hún sig verða vara við ýmsa galla á íbúðinni. Hélt hún eftir umsömdum greiðslum af þessum sökum. A stefndi V til greiðslu, en V gagnstefndi og krafðist skaðabóta eða afsláttar vegna ástands íbúðarinnar. Aflað var matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Talið var að kröfur V ættu að nokkru leyti við rök að styðjast og var krafa A á hendur henni lækkuð vegna þess.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 1999 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.118.520 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 600.000 krónum frá 27. ágúst til 30. september 1998, en af 1.118.520 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Krafa stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti er ekki studd haldbærum rökum. Verður hún því ekki tekin til greina. II. Stefndi keypti af áfrýjanda íbúð á jarðhæð í húsinu að Þinghólsbraut 28 í Kópavogi með samningi 22. júní 1998 fyrir 7.000.000 krónur. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi innti stefndi ekki af hendi tvær síðustu afborganir af kaupverðinu, sem munu hafa átt að greiðast 27. ágúst og 27. október 1998, en þær námu samtals 1.118.520 krónum. Þingfesti áfrýjandi mál þetta í héraði 30. september 1998 til greiðslu þeirrar fjárhæðar auk dráttarvaxta af hvorri afborgun og málskostnaðar. Stefndi vefengdi ekki skyldu sína til að greiða eftirstöðvar kaupverðsins, en taldi að margvíslegir gallar hefðu komið fram á hinni seldu eign og hefði hann því átt rétt á að halda eftir greiðslu sinni vegna vanefnda seljanda. Heldur stefndi fram, að gallar á eigninni veiti rétt til skaðabóta og afsláttar úr hendi áfrýjanda og eigi þær kröfur að koma til skuldajafnaðar á móti kröfu áfrýjanda. Með gagnstefnu 5. mars 1999 hafði stefndi uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar og sjálfstæðs dóms. Nam hún 2.219.300 krónum auk dráttarvaxta frá 22. júní 1998 og málskostnaðar. Gagnsökin var ekki höfðuð innan þess frests, sem settur er í 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með hinum áfrýjaða dómi voru gagnkröfur stefnda hins vegar aðeins teknar til greina að nokkru leyti til skuldajafnaðar við kröfur áfrýjanda í aðalsök, en niðurstaða málsins varð sú að stefnda var gert að greiða áfrýjanda 69.920 krónur. Stefndi gagnáfrýjaði ekki héraðsdómi. Þótt að auki megi fallast á með áfrýjanda að kröfur í gagnsök í héraði hafi verið óskýrar, meðal annars vegna skorts á víðhlítandi greinargerð um fjárhæðir, eru ekki efni til að vísa nú frá héraðsdómi gagnsök stefnda af þeim ástæðum, sem að framan greinir, enda koma gagnkröfur stefnda aðeins til álita til skuldajafnaðar og eru nægilega reifaðar í einstökum liðum. III. Húsið að Þinghólsbraut 28 var smíðað í tvennu lagi. Eldri hlutinn, sem nefndur er austurálma í málsgögnum, var hlaðinn úr vikursteini árið 1957, en hinn nýrri, vesturhlutinn, var steinsteyptur á árinu 1963. Svonefnd austurálma er að nokkru klædd að utan, meðal annars suðurhliðin, en að öðru leyti eru útveggir hennar aðeins að nokkru leyti varðir með klæðningu. Í húsinu eru tvær íbúðir og mun hvor þeirra um sig vera 50% alls hússins. Eins og fyrr greinir er mál þetta risið vegna kaupsamnings málsaðila um jarðhæðina. IV. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann geri ekki athugasemdir, að því gefnu að gagnkröfur stefnda geti að formi til komið til álita í málinu, við niðurstöðu héraðsdóms um að til frádráttar kröfu hans komi eftirtaldir liðir vegna galla á fasteigninni: Gólfdúkur í svefnherbergi, 55.000 krónur, raflagnir, 95.300 krónur, eyðing meindýra, 12.500 krónur, hleri yfir reykháfi á efra þaki, sbr. 3. lið hér að neðan, 18.000 krónur og einangrun í herbergi í suðvesturhorni hússins, 42.500 krónur. Samtals nema þessir liðir 223.300 krónum. Fyrir Hæstarétti er hins vegar ágreiningur um eftirfarandi liði í gagnkröfu stefnda, er héraðsdómur tók til greina með fjárhæðum, sem hér greinir: 1. Breyting á hitakerfi 275.000 krónur, 2. lagfæring á múrverki innanhúss 100.000 krónur, 3. þakrennur, niðurföll úr rennum og áfellur á þaki, að frátalinni kröfu vegna fyrrnefnds hlera yfir reykháfi, 151.000 krónur, 4. pípulögn í snyrtiherbergi 31.500 krónur, 5. leki á útveggjum að norðan- og austanverðu 217.800 krónur og 6. röskun og óþægindi vegna viðgerða á göllum 50.000 krónur. Í héraðsdómi var fallist á að stefndi ætti rétt á afslætti alls að fjárhæð 375.000 krónur vegna 1. og 2. kröfuliðar. Liðir 3.-6. nema samtals 450.300 krónum og voru skaðabótakröfur vegna þeirra allra teknar til greina í héraðsdómi. Dæmdar fjárhæðir studdust við matsgerð dómkvadds byggingatæknifræðings 17. nóvember 1998 og er gerð nokkur grein fyrir henni í héraðsdómi. Verður nú fjallað um síðastgreinda sex kröfuliði. 1. Hitakerfi. Hin umdeildu kaup komust á fyrir milligöngu fasteignasölunnar Gimli, sem síðan annaðist gerð kaupsamnings, sem málsaðilar undirrituðu. Áður en kaupin voru gerð lá fyrir söluyfirlit á stöðluðu eyðublaði fasteignasölunnar, sem ágreiningslaust er að málsaðilar kynntu sér. Er hitakerfi lýst í söluyfirlitinu með orðunum „Sér-Danfoss“. Verður ráðið af skýrslu þess starfsmanns fasteignasölunnar, sem skoðaði íbúðina og skráði upplýsingar um hana í söluyfirliti, að hann gerði sér ekki grein fyrir að hitakerfi var sameiginlegt með báðum íbúðum hússins. Eftir framburði hins dómkvadda matsmanns bar frágangur hitalagna í íbúðinni þetta ekki með sér við venjulega skoðun leikmanns. Pípulagninganemi, sem vann við lagnir í húsinu fyrir stefnda, bar fyrir dómi að engin leið hefði verið fyrir ókunnugan að átta sig á að hitalögnin væri sameiginleg fyrir allt húsið. Kvaðst hann sjálfur ekki hafa gert sér grein fyrir að hiti væri sameiginlegur. Verður að leggja til grundvallar, að stefnda hafi hvorki verið né mátt vera ljóst að íbúðin var að þessu leyti ekki í samræmi við söluyfirlitið, en ósannað er að áfrýjandi hafi gefið munnlegar upplýsingar um þetta þegar stefndi skoðaði íbúðina. Á stefndi því rétt á skaðabótum vegna þess að hið selda skorti þennan áskilda kost, sbr. meginreglu 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Eftir matinu 17. nóvember 1998 myndi kostnaður hvors íbúðareiganda um sig við að skipta hitakerfinu nema um það bil 250.000 til 300.000 krónum, ef eldri pípulagnir nýtast ekki. Ekki var metið hve mikill kostnaður yrði annars. Af matinu er ekki ljóst hvort matsmaðurinn tók afstöðu til hugsanlegs vinnusparnaðar af því að nota ný rör. Þessi ágalli á matsgerð þykir þó ekki vera svo verulegur að kröfulið þessum verði hafnað. Verður hann tekinn til greina með 250.000 krónum. 2. Galli á múrverki innanhúss. Í matsbeiðni er borin fram þessi spurning: „Er múrverki innanhúss ábótavant? ... Athuga þarf sérstaklega, hvort veggir eru skakkir, hvort göt eru á þeim, (t.d. milli herbergja og milli herbergis og hols), hvort gat sé í gólfi í efra holi og hvort frágangur múrverks bak við ofna sé forsvaranlegur.“ Í svari matsmanns segir meðal annars: „Við skoðun á veggjum íbúðarálmu hússins má sjá að múrverk þeirra er mjög ójafnt bæði á inn- og útveggjum. Þetta er ekki mjög áberandi við lauslega skoðun en getur verið mjög hvimleitt og leiðir til aukins kostnaðar við innréttingu hússins og erfiðleika við frágangsliði. Einnig eru göt ófrágengin þar sem lagnir liggja á milli herbergja og búið er að múra upp í gat í gólfi þar sem vatnslögn liggur í gegnum plötu. Einangrun bak við ofna er og hefur væntanlega verið lítil sem engin og búið er að einangra og múrhúða á bak við ofna í tveimur svefnherbergjum.“ Hér er um að ræða tvenns konar annmarka, annars vegar ójafna veggi og hins vegar göt á veggjum og í gólfi, svo og að einangrun vantar á bak við ofna. Kostnað við viðgerð á síðastgreindum ágöllum taldi matsmaður vera 33.000 krónur. Síðan segir um múrverkið í matgerðinni: „Erfitt er að meta til afsláttar á kaupverði íbúðarinnar galla af þessari gerð, þó má e.t.v. setja fram þá hugmynd að hæfilegur afsláttur á múrverki út- og innveggja svefnálmu sé um það bil helmingur af stofnkostnaði ógallaðs múrverks, sem væri upphæð á bilinu 100-120.000 kr.“ Matsmaðurinn bar fyrir dómi að þegar hann skoðaði íbúðina hafi verið búið að rífa mikið innan úr henni. Einnig hafi frágangi meðal annars á bak við ofna þegar verið lokið í tveimur af þremur herbergjum. Af gögnum málsins verður lítið sem ekkert ráðið hvernig gengið hafi verið frá veggjum við ofna og hvort kaupandi hafi þannig mátt sjá þessa galla við skoðun. Upplýsingar um umfang þessara galla eru ekki nægilega glöggar til þess að unnt sé að taka til greina kröfu um viðgerðarkostnaðinn 33.000 krónur. Stefndi skoðaði íbúðina fyrir kaupin ásamt sambúðarmanni sínum, sem er múrari og vinnur við húsaviðgerðir. Í matsgerð kom fram að múrverk var mjög ójafnt. Þótt í mati sé tekið fram, að þetta sé „ekki mjög áberandi“, verður að telja að sambúðarmaður stefnda hefði við eðlilega athugun átt að geta séð að múrverk var ekki í viðunandi horfi. Verður þessum kröfulið því hafnað. 3. Þakrennur, niðurföll úr rennum og áfellur á þaki. Í matsbeiðni var spurt hvort viðgerða væri þörf á þaki, þakrennum eða niðurföllum. Svohljóðandi svar er í matsgerð: „Við könnun á ástandi ystu þakklæðningar kom í ljós að ástand þakjárns er tiltölulega gott en ástæða til þess að mála það innan fárra ára, en í ljós kom að áfellur á þakköntum og hleri yfir skorsteinspípu, sem búið er að fjarlægja niður á móts við þakklæðningu og er úr timbri, þarf að endurnýja vegna fúa. Þakrennur eru aðeins á lægra þaki og eru farnar að ryðga en bíða mætti með endurnýjun þeirra í nokkur ár að því er best verður séð. Engin þakniðurföll eru á húsinu.“ Þá er í matgerð greint frá kostnaði alls að fjárhæð 169.000 krónur við úrbætur á því, sem matsmaður taldi ábótavant varðandi „áfellur á efra þaki, lokur yfir skorsteini, þakrennur og þakniðurföll“. Við skýrslutökur fyrir dómi kom fram, að allir þessir annmarkar voru sýnilegir við skoðun frá jörðu, nema hlerinn yfir reykháfinum, sem matsmaður taldi kosta 18.000 krónur að endurnýja. Þar sem krafa vegna hlerans sætir ekki sérstökum andmælum verður hún tekin til greina svo sem segir í upphafi þessa kafla. Öðrum kröfuliðum, sem um ræðir, verður hins vegar hafnað af þeim sökum, sem áður er getið. 4. Pípulögn í snyrtiherbergi. Í íbúðinni voru tvö snyrtiherbergi og varðar þessi liður annað þeirra. Um þennan lið sagði svo í matsgerð: „Við skoðun á neysluvatns- og frárennslislögnum á efri snyrtingu kom í ljós að talsverð ryðmyndun er í frárennslisröri handlaugar og einnig þarf að tengja handlaug við heitavatnslögn ef sett yrði ný á sama stað og áður var.“ Frekari lýsingu á þessu var ekki að finna í matsgerðinni. Áætlaði matsmaður að kostnaður við að skipta um frárennslisrör frá handlaug og að lögn í grunni ásamt framlengingu heitavatnslagnar í millivegg væri 31.500 krónur. Þegar stefndi skoðaði íbúðina var handlaugin ótengd og snyrtiherbergið ekki notað sem slíkt, heldur sem geymsla. Eftir að stefndi tók við íbúðinni lét hann fjarlægja salerni þetta og loka stútum fyrir lagnir við handlaug. Þegar þessa er gætt er ósannað að stefndi hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra atriða, sem greind voru í matinu. Þegar af þeirri ástæðu er þessum kröfulið hafnað. 5. Leki á útveggjum að norðan- og austanverðu. Um þetta segir í mati: „Áberandi lekamerki eru í þvottahúsi íbúðarinnar bæði á norður- og vesturvegg. Úr þessu verður vart bætt nema lokið verði að klæða austurálmu hússins með áþekkri klæðningu og fyrir er ...”. Matsmaður sagði við skýrslutöku í héraði að veggir hafi verið mikið sprungnir og þeir lækju. Áætlaði hann kostnað við þennan verkþátt alls 217.800 krónur. Áfrýjandi bar fyrir dómi, að sýnilegur raki hafi verið að innanverðu á öllum útveggjum þvottahússins þegar stefndi og sambúðarmaður hans skoðuðu íbúðina. Stefndi kvaðst hins vegar ekki hafa séð neinn raka. Þvottahúsið er í austurhluta hússins, þar sem útveggir úr vikri eru ekki klæddir. Stefndi og sambúðarmaðurinn vissu að þessi hluti var hlaðinn úr vikursteini. Verður að leggja til grundvallar að lekamerki hafi verið þeim sýnileg. Þess er og að gæta að kaupandi gat ekki vænst þess að rúmlega 40 ára gamlir vikurveggir væru lausir við raka, eins og gengið var frá ytra byrði hússins. Verður kröfuliður þessi því ekki tekinn til greina. 6. Röskun og óþægindi vegna viðgerða á göllum. Stefndi hefur ekki leitt í ljós að hann hafi beðið frekara fjártjón af vanefndum áfrýjanda en metið hefur verið til fjár af dómkvöddum matsmanni. Ekki eru lagaskilyrði til að taka til greina kröfur um ófjárhagslegt tjón af ætluðum óþægindum stefnda sökum vanefndanna. Verður því ekki fallist á bótakröfu hans vegna þessa liðar. Samkvæmt ofangreindu verður áfrýjandi að sæta lækkun á kröfu sinni vegna kröfuliða, sem hann hefur ekki andmælt sérstaklega, alls að fjárhæð 223.300 krónur auk bóta vegna hitakerfis 250.000 krónur eða samtals 473.300 krónur. Dregst síðastgreind fjárhæð frá 1.118.520 krónum, sem stefndi hefur viðurkennt að séu ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs. Verður áfrýjanda því gert að greiða mismuninn, 645.220 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 600.000 krónum frá 27. ágúst til 30. september 1998, af 1.118.520 krónum frá þeim degi til 5. mars 1999, er gagnsök var þingfest, en af 645.220 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að teknu tilliti til úrslita málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað að hluta í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Valgerður Guðný Hannesdóttir, greiði áfrýjanda, Önnu Óskarsdóttur, 645.220 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 600.000 krónum frá 27. ágúst til 30. september 1998, af 1.118.520 krónum frá þeim degi til 5. mars 1999, en af 645.220 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjaness 12. maí 1999. Aðalstefnandi og gagnstefnda er Anna Óskarsdóttir, kt. 280340-3919, Laufarima 2, 110 Reykjavík, en aðalstefnda og gagnstefnandi er Valgerður Guðný Hannesdóttir, kt. 031263-8329, Fjallalind 75, 200 Kópavogi. Umboðsmaður aðalstefnanda og gagnstefndu er hrl. Jón Magnússon, en umboðsmaður aðalstefndu og gagnstefnanda er hrl. Björn Ólafur Hallgrímsson. I. Dómkröfur 1. Aðalsök. a.Aðalstefnandi krefst þess, að aðalstefnda verði dæmd til að greiða henni skuld að fjárhæð kr. 1.118.520,- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 600.000 frá 27. ágúst 1998 til 30. september s.á. er málið var þingfest, en af kr. 1.118.520 frá þeim degi til greiðsludags og verði dráttarvextirnir höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti og í fyrsta sinn 27. ágúst 1999. Þá er krafist málskostnaðar skv. mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti, en aðalstefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. b.Aðalstefnda krefst sýknu af kröfu aðalstefnanda á grundvelli skuldajafnaðar. Þá krefst hún þess, að aðalstefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu og er vísað í málskostnaðarreikning. 2. Gagnsök. a.Gagnstefnandi krefst þess aðallega, að gagnstefnda verði dæmd til að greiða henni kr. 2.219.300 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá frá 22.6.1998 til greiðsludags. Til vara er krafist lægri fjárhæðar að mati réttarins með dráttarvöxtum frá 22. júní 1998 til greiðsludags. Bæði í aðalkröfu og varakröfu er krafist skuldajafnaðar á gagnkröfu að kröfufjárhæð aðalsakar, en sjálfstæður dómur gangi um þann mismun, sem gagnkröfur eru hærri en kröfur í aðalsök. Loks krefst gagnstefnandi þess, að gagnstefnda verði dæmd til að greiða henni málskostnað, þ.m.t. matskostnað að skaðlausu að mati dómsins. b.Gagnstefnda krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda í gangsök og að gagnstefndu verði tildæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnanda skv. mati dómsins auk virðiaukaskatt á málflutningsþóknun, þar eð gagnstefnda sé ekki virðisaukaskattskyld. II. Málavextir. Þann 22. júní 1998 var gerður kaupsamningur milli málsaðila um jarðhæð hússins nr. 28 við Þinghólsbraut í Kópavogi og var aðalstefnandi seljandi en gagnstefnandi kaupandi. Kaupverðið var kr. 7.000.000 og skyldi greiðast þannig: Samkvæmt kaupsamningnum skyldi íbúðin afhent 15. júlí 1998 en afhendingin fór fram 27. júlí s.á. Gagnstefnandi greiddi fyrstu greiðslurnar eins og um var samið en greiðslu samkvæmt 3. lið innti hún ekki af hendi mánuði eftir afhendingu íbúðarinnar þ.e. 27. ágúst 1998 og bar fyrir sig að hún ætti gagnkröfu á hendur aðalstefnanda vegna galla á hinni seldu eign. Við útgáfu stefnu 17. september 1998 taldi aðalstefnandi liggja ljóst fyrir að gagnastefnandi ætlaði ekki heldur að inna af hendi greiðslur samkv. 4. lið og væri sú greiðsla þá í gjalddaga fallin vegna vanefndar á greiðslunni skv. 3. lið og yfirlýsingar gagnstefnanda um að frekari greiðslur verði ekki inntar af hendi. Gagnstefnandi hefur viðurkennt að skulda umstefnda fjárhæð, en telur að gagnkrafa hennar til skuldajafnaðar kynni að vera mun hærri. Gagnstefnandi kvaðst hafa nokkru eftir afhendingu íbúðarinnar orðið vör við að hún var haldin margháttuðum göllum og hafi ástand hennar ekki verið í samræmi við lýsingar sem fram hafi komið í söluyfirliti seljanda. Eignin hafi ekki verið steinsteypt nema að hluta. Þak og veggir hafi verið í slæmu ástandi með tilheyrandi leka. Pípu- og raflögn hafi verið verulega ábótavant og hafi skorkvikindi hafst við í íbúðinni. Þetta séu leyndir og mjög umfangsmiklir gallar og verði úrbætur meiri en nemi vangreiðslum skv. kaupsamningnum. Að beiðni gagnstefnanda var Freyr Jóhannesson tæknifræðingur dómkvaddur matsmaður í Héraðsdómi Reykjaness 9. okt. s.l. til að meta kostnaðinn við úrbætur, og er hann skv. matsgerð dags. 17. apríl 1998 kr. 750.300 auk þess var metinn verðmætismunur vegna þess að austurhluti hússins er hlaðinn úr vikurstein, en ekki steinsteyptur og kostnað við að skipta um hitakerfi til að koma á sérhitun o.fl. Heildarupphæð matsins er kr. 1.650.300 þegar teknir hafa verið með þessir aukaliðir sem ekki varða úrbætur vegna galla, sem aðalstefndi gat staðreynt. Gagnstefnandi kveðst hafa orðið fyrir talsverðu tjóni umfram þetta. Um sé að ræða vinnu gagnstefnanda og aðstoðarmanna hennar við brýnar aðgerðir frá því skömmu eftir viðtöku húsnæðisins og fram að matsskoðun. Tjón af því að þurfa að flytja úr íbúðinni um tíma og tjón af margháttuðu óhagræði af því að þurfa langvarandi að búa í húsnæði, þar sem á sama tíma fari fram margháttuð og erfið viðgerðarvinna á meirihluta húsnæðisins, þ.m.t. múrviðgerðir. Þá hafi hún tvívegis orðið að kaupa út þjónustu við að losa um endurteknar stíflanir í skolplagnakerfi hússins. Vinnustundir fram að matsskoðun hafi verið 220 á meðaltímagjaldi 1.400 krónur eða samtals 308.000 krónur. Óhagræði sitt metur gagnstefnandi á 200.000 krónur, og þá tekið tillit til þess að sumarleyfismöguleiki hafi enginn verið, ótal símtala, snúninga o.fl. Kostnað vegna þess, að gagnstefnandi þurfti að flytja út úr íbúðinni um eins mánaðar skeið skömmu fyrir jól 1998 metur hún á. 50.000 krónur. Kostnaður við aðkeyptar stíflulosanir nam 11.000 krónur. III. Málsástæður og lagarök. 1. Aðalsök. a. Aðalstefnandi byggir kröfur sínar á efni kaupsamningsins en vanefndir aðalstefndu á honum stafi af fjárskorti hennar og verði að telja það fyrirslátt vegna þessa, er aðalstefnda komi með athugasemdir við húseignina eftir að til greiðslu kom á útborgun mánuði eftir afhendingu, en það hafi verið um að ræða margvísleg atriði, sem sýnileg hafi verið við skoðun og aðalstefnda hafi vitað um. Henni hafi verið gerð ítarleg grein fyrir ástandi eignarinnar áður en kaupsamningur var gerður. Eignin hafi verið seld á lágu verði og þá hafi verið tekið tillit til aldurs hennar og ástands. Vísað er til meginreglu kröfuréttarins og samningaréttarins um efni fjárskuldbindinga til stuðnings kröfunni. Kröfur um dráttarvexti þ.m.t. vaxtavexti styðjast við III. kafla vaxtalaga en um málskostnaðarkröfur er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og til 32. gr. sömu laga um varnarþing. Um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1987. b. Aðalstefndi mótmælir því, að gerð hafi verið ítarleg grein fyrir ástandi hússins af hálfu aðalstefnanda og að söluverð þess hafi verið lágt með tilliti til ástands þess og aldurs. Heldur væri hið rétta, að aðalstefnda hafi skoðað eignina venjubundinni skoðun og hafi ekkert komið fram hjá seljanda um að ástand hússins væri lélegra en almennt mætti búast við um sambærilegar eignir. Ásett verð eignarinnar hafi verið kr. 7.500.000 en endnalegt söluverð hafi verið kr. 7.000.000, sem teljast verði í hærra lagi, þegar litið væri til þess, að kaupverðið átti allt að greiðast á fjórum mánuðum og 70% við undirritun samnings. Sýknukrafa aðalstefnda er á því byggð að aðalstefndi eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur aðalstefnanda sem sé mun hærri heldur en eftirstöðvar kaupverðsins, sem aðalstefnandi geri nú reka að innheimta með málsókn þrátt fyrir beiðni aðalstefnda um að greiðslur yrðu settar á vaxtaberandi bók, meðan beðið væri niðurstöðu dómskvadds matsmanns vegna meintra galla á eigninni. Aðalstefndi skuldar þessa umstefndu fjárhæð og gerir ekki athugasemd við upphæðina, en mótmælir dráttarvaxtakröfu og málskostnaðarkröfu sérstaklega þar sem málsókn þessi sé að ófyrirsynju þegar litið er til vanefnda stefnanda á samningi aðilanna. Aðalstefndi telur aftur á móti öll skilyrði til að halda eftir eigin greiðslu vegna krafna sem hann telur sig eiga á hendur aðalstefnanda á nefndum kaupsamningi um Þinghólsbraut 28, Kópavogi. Um endanlega fjárhæð er vísað til matsgerðar dómkvadds matsmanns sem leitt hafi svo til gagnstefnu í málinu. Umræddur samningur sé gagnkvæmur samningur aðila þar sem seljandi skuldbindur sig til að inna af hendi samningsbundna greiðslu, eignina, gegn móttöku kaupverðs. Eignin hafi þannig átt að afhendast án leyndra galla og með áskildum kostum. Það hafi ekki verið gert og því hafi aðalstefndi beitt vanefndaúrræðum sem lög og venjur heimila í fasteignakaupum, jafnvel þó ekki hafi í upphafi málsins komið frama lögfull sönnun og mat á viðgerðarkostnaði og verðrýrnun eignarinnar. Málsókn stefnanda breyti þar engu um. Aðalstefndu vísa til almennra reglna kröfuréttarins og kaupalaga um upplýsinga- og skoðunarskyldu, skilyrði skaðabóta og afsláttar í fasteignakaupum með lögfjöfnun frá kaupalögum og reglna um skuldajöfnuð svo og rétt til að halda eftir eigin greiðslu. Aðalstefndu byggja kröfu sína um málskostnað á ákvæðum laga br. 91/1991, XXI. kafla. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þóknun sinni, en aðalstefndu séu ekki skattaðilar í skilningi laganna og ber því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi aðalstefnanda. 2. Gagnsök. a. Málsástæður þær sem gangstefnandi byggi á eru þær að fasteignin nr. 28 við Þinghólsbraut í Kópavogi, hafi verið haldin verulegum leyndum göllum, sem seljandi beri ábyrgð á, hvort heldur sé eftir reglum um afslátt af kaupverði og/eða skaðabætur. Byggt sé á því að gagnstefnda hafa verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um gallana, en vísvitandi leynt þeim eða vanrækt upplýsingaskyldu sína við sölu, hvar í mót gagnstefnandi hafi ekki með neinum hætti vanrækt skoðunarskyldu sína. Þá hafi hið selda hvergi nærri uppfyllt þá kosti, sem telja megi almennt áskilda í fasteignaviðskiptum, nema sérstaklega sé kveðið á um annað í samningi. Söluyfirlit um eignina sé á ábyrgð gagnstefnda og megi skv. túlkun dóma á ákvæðum laga um fasteignakaup jafna til ábyrgðaryfirlýsingar hans. Gagnstefnandi telur gagnstefnda bera fulla ábyrgð á því að eignin sé búin þeim kostum, sem telja megi áskilda í fasteignaviðskiptum auk þeirra, sem beinlínis eru upptaldir í söluyfirliti. Gagnstefnandi hafi mátt vænta þess að eignin héldi vatni og vindum, múr og vegghlutar væru ekki að hruni komnir, og loks að íbúðin væri íbúðarhæf frá upphafi og kæmi að slíkum notum, en að ekki þyrfti að leggja út í gríðarlegan kostnað við margháttaðar viðgerðir til að gera hana íbúðarhæfa. Í nefndu yfirliti sé m.a. greint frá sér hitalögn íbúðarinnar og ákveðnu byggingarefni hússins, sem hvorttveggja sé rangt. Gagnstefnandi mótmælir því að um fjárskort sé um að kenna, að hann hafi ekki efnt kaupsamninginn af sinni hálfu og vísar til þess, að hann hafi lagt 1,1 milljón króna inn á sérstaka bankabók í sínu nafni en sérstaklega merkta þessum viðskiptum til geymslu þar á vöxtum, meðan beðið væri eftir niðurstöðu á ágreiningi máslaðila, og hafi þetta verið gert þegar ljóst var, að ekki var grundvöllur til samkomulags milli aðila um bætur vegna kvartana gagnstefnanda. Kröfur sínar byggir gagnstefnandi á matsgerðinni um kostnaðarmat vegna nauðsynlegra viðgerða og lægra verðmats, sökum rangra forsendna við kauptilboðsgerð, en matinu hafi ekki verið hnekkt með yfirmati eða öðrum hætti. Aðrar kröfur um bætur, svo sem vegna vinnu gagnstefnanda o.fl., vegna óhagræðis, húsnæðiskostnaðar o.fl. er lagt í mat réttarins án þess að lögð séu fram gögn þeim til stuðnings. Vísað er til sömu laga og reglna og í greinargerð í aðalsök. Sérstaklega er byggt á kaupalögum um áskilda kosti per analogium og vísað til ríkrar dómvenju í svipuðum málum. Þá er vísað til reglna um skuldajöfnuð og til matsgerðar um sönnun fyrir afslætti og tjóni. Þar eð það hafi verið nauðsynlegt að afla matsgerðar um gallana, beri að dæma gagnstefnanda bætur fyrir þeim kostnaði sem og annan kostnað af málinu. b. Gagnstefndi vísar í fyrsta lagi til þess að vísa beri gagnkröfunni frá ex officio, þar eð hún uppfylli ekki þau skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Útilokað sé að fá samhengi í stefnufjárhæðina miðað við framlagða matsgerð. Að öðru leyti setur gagnstefndi áherslu á þessi atriði. 1.Ekki sé greint frá á hvaða meintum göllum skaðabótakrafa gagnstefnanda sé sett fram. Ljóst sé að til þess að um skaðabætur geti komið í tilvikum sem þessum verði seljandi með athöfnum eða athafnaleysi að hafa bakað sér ábyrgð skv. almennu sakarreglunni. Engin rök eða sjónarmið séu færð fram í gangstefnu sem benda á það í hvaða greinum eða tilvikum gagnstefnandi hafi bakað sér ábyrgð skv. sakarreglunni. Málið sé því vanreifað hvað þetta varðar. Spurning er hvort að lögmaður gagnstefnda eigi að fara að geta í þær stórkostlegu eyður, sem eru í gangstefnunni, en það sé ekki talið eðlilegt, en hinsvegar er áskilinn réttur til að koma að frekari sjónarmiðum verði gagnsökinni ekki vísað frá dómi og gagnstefnanda gefin kostur á að gera ítarlegri grein fyrir kröfum sínum. 2.Í gagnstefnu segi, að kröfugerð aðalkröfu sé byggð á fyrirliggjandi matsgerð um kostnaðarmat vegna nauðsynlegra viðgerða á íbúðinni og lægra verðmats sökum forsendna við kauptilboðsgerð og nemi umræddir kröfuliðir kr. 1.650.300. Hvergi verði þessi tala lesin út úr mati dómkvadds matsmanns og eins og áður greini með öllu óljóst á hverju er byggt. Verði gagnsök ekki vísað frá ex officio ber að vísa þessum kröfulið frá þar sem að hann er í engu sundurgreindur og í engu rökstuddur auk þess sem ekki sé greint frá því hvort að gagnstefnandi byggi á reglum um skaðabætur eða á reglum um afslátt og á hvaða grundvelli byggt sé á að skaðabótaskylda gagnstefnanda sé fyrir hendi og í hvaða tilvikum afsláttur komi til og þá vegna hvers. Þessi krafa í gagnsök sé því ekki dómhæf. Útilokað sé að færa fram varnir gegn jafn óljósri kröfu og hér greinir og útilokað sé fyrir dóm, að átta sig á hvað felst í kröfugerð gagnstefnanda. 3.Auk ofangreinds geri gagnstefnandi kröfu til þess að fá bætt margvíslegt tjón til viðbótar því sem í matsgerð hins dómkvadda matsmanns greini. Þessu sé algerlega mótmælt. Í fyrsta lagi liggi ekkert fyrir um tjón eða óhagræði gagnstefnanda. Engin gögn eða rök séu lögð fram hvað það varðar og því um órökstuddar fullyrðingar að ræða. Þá séu framtaldar vinnustundir fram að matsskoðun 220 eins og í gagnstefnu greinir algerlega ósundurliðaðar og ósundurgreint hvað um var að ræða og að hvaða hlutum unnið var og hver hafi unnið það. Ekki sé því mark takandi á þeirri kröfu. Þá sé viðmiðun í gagnstefnu fyrir tímagjald gagnstefnanda kr. 1.400 á tímann gjörsamlega út í hött og miðist ekki við neina þekkta taxta fyrir vinnu sem hugsanlega kunni að hafa verið unnin af gagnstefnanda eða aðila á hennar vegum. Vegna þessa, þ.e. þeirra meintu vinnustunda, sem að gagnstefnandi segist hafa lagt í eitthvað, sem ekki sé skilgreint og flutninga úr íbúðinni á einhverjum tíma, sem ekki liggi fyrir hver var eða af hvaða ástæðu sé ófullnægjandi forsenda og undirstaða kröfugerðar hvað þetta varðar. Þá liggi auk heldur eins og bent sé á hér að framan engin gögn fyrir varðandi þennan kröfulið. Útilokað sé að taka hann til greina. 4.Þriðji kröfuliður gagnstefnanda sé vegna óhagræðis og sé athyglisvert, að framtaldar ósundurgreindar 220 vinnustundir eða um 6 vikna stíf vinna, sem getið er í kröfulið tl. 3 hér að framan felst ekki það óhagræði sem á við þennan kröfulið, heldur sé hann settur fram með tilliti til þess að sumarleyfismöguleikar hafi forklúðrast auk ýmiss annars sem sé svo langsótt og fráleitt að tæpast taki að eyða tíma eða orðum í það. Þessi kröfuliður er gjörsamlega órökstuddur bæði tölulega og efnislega og því útilokað þegar af þeim ástæðum að taka hann til greina. 5.Þá sé krafist kr. 50.000 vegna þess að gagnstefnandi hafi þurft að víkja af eign sinni skömmu fyrir jól vegna innanhúsviðgerðar og sé framangreint metið í gagnstefnu til bótakröfu sem að hér greinir. Þessi kröfuliður sé að öðru leyti órökstuddur og engin gögn hafi verið lögð fram honum til stuðnings og því útilokað að taka hann til greina. Því er mótmælt, að gagnstefnandi hafi nokkurn tíma þurft að flytja út úr íbúðinni vegna galla, en vera kunni að hún hafi gert það vegna þess, að hún hafi tekið þá ákvörðun að standsetja eignina eftir sínu höfði, en svo virðist sem að gagnstefnandi telji réttast og hentast, að gagnstefnda borgi það sem að gagnstefnandi tók ákvörðun um að gera algerlega án þess að nokkur þörf væri á. Slíkt sé að sjálfsögðu með öllu fráleitt. 6.Varðandi kröfu um greiðslu fyrir stíflulosanir þá sé henni mótmælt, en komi til þess, að lögð verði fram gögn um það, að slík stíflulosun hafi átt sér stað af ástæðum sem raktar verði til gagnstefndu þá hefur ekki staðið á henni að greiða það. 7.Ekki sé hægt að sjá eða átta sig á hvort gagnstefnandi gerir kröfu á hendur gagnstefnda vegna rannsóknar á skolplögnum og það hvaða fjárhæð sé um að ræða sé slík krafa gerð. Þetta sýni eitt með öðru hversu fráleit krafan sé eins og hún er fram sett í gagnstefnu. En hvað sem því líður þá sé þessari kröfu mótmælt sem rangri og órökstuddri. Bent sé á að gagnstefndi bauð gagnstefnanda í sáttaskyni að lækka kröfur sínar á hendur henni um 200.000 krónur gegn því að gagnstefnandi greiddi eftirstöðvar kaupverðsins og gengið yrði frá afsali milli aðila. Á þetta hafi gagnstefnandi ekki viljað fallast og hafi nú höfðað þessa gagnsök með þeim ágöllum, sem raktir séu hér að framan. Gagnstefnda hafi boðið þessa fjárhæð til að vera laus við leiðindi og aukakostnað, sem að málaferlum gæti fylgt auk þess hafi henni legið á beinum og milliliðalausum greiðslum frá gagnstefnanda. Bent sé sérstaklega á, að þegar gagnstefnandi skoðaði eignina þá hafi hún notið aðstoðar sambýlismanns síns, sem skoðað hafi eignina með henni, en hann vinnur við húsasmíðar og húsaviðgerðir og verði því að teljast sérfróður að því leyti, þó að gagnstefnandi haldi því fram að hún sjálf sé ekki sérfróð um byggingar. Ekki sé getið um það að hvaða leyti hin selda eign hafi ekki verið búin þeim kostum sem að áskildir hafi verið við kaup. Því sé haldið fram af hálfu gagnstefndu, að eignin hafi einmitt verið búin þeim áskildu kostum, sem að talað var um milli aðila áður en kaup gerðust. Byggt sé á almennum reglum skaðabótaréttarins, kröfuréttarins og 1. um lausafjárkaup nr. 39/1922. Þá er byggt á reglum laga um meðferð einkamála nr. 19/1981 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Sönnunarfærsla. Vettvangsganga fór fram að Þinghólsbraut 28, Kópavogi sama dag og aðalmeðferð málsins. Málsaðiljar gáfu skýrslu hér fyrir dómi og sambýlismaður aðalstefnanda Guðmundur Vestmann Ottósson, Laufarima 2, Reykjavík, kt. 061035-2229 og Valdimar Sigfússon, múrari, Þinghólsbraut 28, Kópavogi, kt. 050362-5669, sambýlismaður aðalstefnanda, báru vitni í málinu. Þá báru og vitni í málinu Freyr Jóhannesson, byggingatæknifræðingur, kt. 180841-3349, Ystaseli 33, Reykjavík, Sveinbjörn Halldórsson, sölumaður fasteigna, kt. 170963-5399, Aratúni 25, Garðabæ og Garðar Rafn Halldórsson, pípulagningarnemi, kt. 110369-2989, Bæjarrima 14, Reykjavík. Freyr Jóhannesson staðfesti matsgerð sína í málinu, en kostnaðarmat um nauðsynlegar viðgerðir eða úrbætur á þeim göllum, sem matsmaðurinn gat staðfest er þannig: V.Niðurstöður. Ágreiningslaust er í málinu að samkvæmt kaupsamningi skuldar aðalstefnda kr. 1.118.520 sem eru eftirstöðvar af kaupverðinu og það er nú allt í gjalddaga fallið, en hún hefur sýnt fram á að hún hafi lagt inn á eigin bankareikning þessa fjárhæð nálægt gjalddögum eftirstöðva útborgunarinnar. Hún réttlætir vangreiðsluna með því að ástand íbúðarinnar hafi verið langt frá því sem almennt er áskilið um íbúðir á þessu verði í fasteignaviðskiptum og hafi ýmsir gallar komið fram á íbúðinni eftir að hann flutti í hana sem ekki hafi sést við venjulega skoðun og er vísað til matsgerðar um þessa galla. Það er mat réttarins að gallar þeir, sem lýst er í matsgerð séu það miklir að það hafi veitt gagnstefnanda heimild til að halda eftir eftirstöðvum kaupverðs þar til endanlegt uppgjör færi fram í sambandi við kaupin, svo að þá gæti kostnaður við úrbætur og viðgerðir komið til frádráttar ef hann teldist á ábyrgð aðalstefnanda. Verður í því samhengi fyrst fjallað um sýknukröfu aðalstefndu í aðalsök og skuldajafnaðarkröfur í aðalsök og gagnsök. Í málinu þykir mega byggja alfarið á matsgerð Freys Jóhannessonar um flesta liði, sem taldir eru eiga koma til frádráttar og skuldajafnaðar við kröfu aðalstefnanda í aðalsök eða til sjálfstæðs dóms í gagnsök. Ekkert sérstakt kom fram við vettvangskönnun sem rýrir gildi matsgerðarinnar. Við skýrslutöku af aðilum hér fyrir dómi kom fram að aðalstefnda var af aðalstefnanda gert ljóst að austurhluti hússins væri hlaðinn úr vikursteini. Í matsgerð er komist að þeirr niðurstöðu að húsið sé verðminna sem nemur 250-300 þúsund krónum vegna þess að hluti útveggja hússins væri þannig hlaðinn og án klæðningar. Með því að aðalstefnda var þetta ljóst við kaupin eru ekki skilyrði til að taka til greina lækkunarkröfu hennar sem nemur þessum lið. Um aðra liði í matsgerð skal þetta tekið fram og fylgt sömu númeraröð og þar. I-3. Viðgerðaþörf á þak, rennum og niðurföllum. Samkvæmt byggingareglugerð þeirri sem í gildi var er húsið var byggt ber að hafa bæði niðurföll og rennur á íbúðarhúsum og verður að telja að aðalstefnda hafi mátt treysta því, þó að hún hafi ekki kannað það sérstaklega svo og timburverk hússins væri ófúið, en vart verður ætlast til þess, að við venjulega skoðun færi hún upp á efra þakið til að kanna áfellur á þakköntum og hlera yfir skorsteinspípu. Eru þetta áskildir kostir sem aðalstefnandi ber ábyrgð á og er stuðst við niðurstöður í kostnaðarmati um að bætur vegna þessa ágalla séu hæfilegar kr. 169.000. I-4-7. Múrskemmdir utanhúss. Upplýst er að á árinu 1995 fóru fram sprunguviðgerðir á útveggjum hússins, sem unnar voru á hefðbundin hátt, en þá munu útveggir hússins og þak hafa verið málað. Við athugun matsmanns á múrhúðun steypta hluta hússins kom í ljós að hún var víða laus og taldi hann að fjarlægja þyrfti 25% af múrhúðun útveggjanna og múrhúða á ný. Kostnaður við þessar múrviðgerður og svo málun yfir á eftir er metin á kr. 177.200. Fram er komið hjá aðalstefndu að hún hafði ekki séð eða áttað sig á þessum skemmdum við skoðun né hafði sambýlismaður hennar, Valdimar Sigfússon, sem er múrari og fæst við viðgerðir á eldri húsum, en hann kvaðst hafa séð að framkvæmdar höfðu verið sprunguviðgerðir á útveggjunum og reiknað með að þær væru í lagi án þess að kanna það sérstaklega. Hér er um rúmlega 45 ára gamalt hús að ræða og mátti gera ráð fyrir að múrhúðun gæti verið farin að gefa sig og bila. Greinilegt var að sprunguviðgerðir höfðu verið unnar á því, og var því sérstök ástæða fyrir gagnstefnanda til að skoða húsið vandlega að utan með það í huga. Við skoðun naut hún aðstoðar sambýlismanns síns, sem er múrari og alvanur múrviðgerðum á eldri húsum, og er það mat réttarins að hann hafi átt að sjá þessar skemmdir við þá skoðun sem þarna var þörf á af hálfu aðalstefndu og verður vanræksla hennar ekki túlkuð öðruvísi en hún hafi sætt sig við þetta ástand á húsinu og verður stefnandi ekki gerð ábyrg fyrir þessum galla. II.1. Hitakerfi. Í söluyfirliti er talað um að upphitun fyrir íbúðina sé sér en við venjulega skoðun áttar ófaglærður maður sig ekki á því með því að líta á lagnir í þvottahúsi, hvort um sameiginlegt hitakerfi er að ræða eða sérlögn, og ekki þykir sannað að stefnda hafi tiltekið við skoðun að um sameiginlegt hitakerfi með efri hæðinni væri að ræða. Líta verður svo á að upplýsingar um ástand fasteignar á söluyfirliti sé frá seljenda komnar og hann beri ábyrgð á þeim. Verður því að líta svo á að aðalstefnandi hafi ábyrgst að íbúðin væri með sérhitunn og hún svo ekki reynst hafa þessa áskildu kosti og ber henni því að greiða kostnaðinn við að bæta úr þessum ágalla, sem matsmaður metur á kr. 250.000-300.000 og þykir mega miða við að hann sé kr. 275.000. II-3. Gólfefni í svefnherbergi og á þrepum í holi. Fram kom hjá gagnstefnanda að korkflísar á þrepum í skála hafi verið lausar og að búið hafi verið að rífa þær af, er matsmaður skoðaði íbúðina. Hann gat því ekki staðreynt að frásögn gagnstefnanda væri rétt. Það brestur því sönnun um að þessi galli hafi verið til staðar við sölu eða verið þannig, að hann hafi átt að dyljast við skoðun og því verður gagnstefnda ekki dæmd til að greiða kostnaðinn við þessar úrbætur. Hins vegar er upplýst, að gólfdúkur í svefnherbergi hafði ekki náð yfir allt gólfið og hafði þetta verið ljóst eftir skoðun, er svefnherbergishúsgögn höfðu verið fjarlægð úr því. Þetta er leyndur galli, sem gagnstefndu hlaut að vera ljóst og bar að skýra frá við skoðun. Er fallist á að gagnstefnda greiði bætur miðað við áætlun í matsgerð þ.e. kr. 55.000. II-4. Pípulögn á efri snyrtingu. Samkvæmt lýsingu í söluyfirliti er lítið baðherbergi á svefnherbergisgangi. Þó að þessu herbergi hafi nú verið breytt og rýmið sé ekki lengur notað sem salerni, mátti gagnstefnandi byggja á því að það væri í samræmi við lýsinguna og tæki og lagnir væru í forsvaranlegu ástandi. Svo reyndist ekki vera svo sem lýst er í matsgerð og fallist á að gagnstefnda greiði bætur m/v kostnaðarmat þ.e. kr. 31.500. II-5. Frárennslislögn frá klósetti. Ekki hefur verið staðreynt að frárennslislögnin sé biluð, þó að endurteknar stíflanir gætu bent til þess. Finna þarf þá út nákvæmlega hvar bilunin er og hvað hafi farið úrskeiðis til að unnt sé að kveða á um ábyrgð gagnstefndu og verður ekki byggt á áætlun matsmanns um þetta og því er þessi liður ekki tekinn til greina. II-7. Blöndunartæki í eldhúsi. Um er að ræða gömul tæki sem gátu gefið sig hvenær sem er. Ósannað er að þau hafi verið biluð við sýningu á íbúðinni, en telja verður að það felist í skoðunarskyldu kaupanda, að athuga hvort tæki þessi séu virk og er þessi liður ekki tekin til greina. II-8. Útveggjaklæðning á suðurvegg eins herbergisins, innra byrði. Þessi frágangur eins og honum er lýst í matsgerð getur ekki talist forsvaranlegur í samræmi við hefðbundinn frágang á byggingartíma hússins og er fallist á að nauðsynlegt sé að fjarlægja klæðningu og klæða á ný með gifsplötum, svo sem lýst er í matinu og ber gagnstefndu að greiða kostnaðinn við úrbæturnar, sem skv. áætlun í matsgerð eru kr. 42.500. II-9. Múrverk innanhúss. Samkvæmt framlögðum teikningum byggingarnefndar er ljóst að meginhluti þess húsrýmis sem nú er umrætt íbúðarhúsnæði var hugsað sem geymslur, þ. á. m. bílgeymsla, tómstundaaðstaða, búr og herbergi í tengslum við efri hæð hússins. Svo sem fram kemur í matsgerð og einnig kom fram við vettvangsgöngur er múrverk ójafnt og óvandað miðað við pússningu á íbúðarhúsnæði og virðist hafa verið tjaslað við múrverkið og það miðað við þessa upprunalegu notkun. Þá má ætla að klæðning með léttum plötum, sem var á sumum veggjum íbúðarinnar hafi verið til að hylja þessa vansmíði. Gagnstefnda sem búið hafði í húsinu allt frá 1975 og á neðri hæðum frá því 1978 hlaut að vera ljóst, hversu óvönduð pússningin var, en hins vegar var það lítt áberandi við venjulega skoðun og erfitt að átta sig á því, í húsnæði, sem búið er húsgögnum. Ekki er fram komið að gagnstefnanda hafi verið ljósir þessir upprunalegu notkunarmöguleikar neðri hæðar hússins. Það er því mat réttarins, að gagnstefndu hafi borið við skoðun að upplýsa gagnstefnanda um og benda henni á þessa vankanta varðandi múrverkið. Það er því fallist á að gagnstefnda beri að greiða til gagnstefnanda kostnað við umbætur á múrverkinu skv. kostnaðarmati í matsgerð jafnframt því sem afsláttur vegna galla á múrverki sem ekki verður bætt úr þykir hæfilegur kr. 100.000.- II.-10. Raflagnir. Svo sem ljóst er í matsgerð er frágangur á raflögnum víða óforsvaranlegur og í sumum tilvikum í hættulegu ástandi. Ekki verður ætlast til þess að ófaglært fólk geti áttað sig á frágangi á raflögnum heldur hlýtur það að treysta því að þeir séu í samræmi við gildandi byggingarreglugerðir. Svo var ekki í þessu tilviki og er það á ábyrgð seljanda að svo var ekki og ber að dæma gagnstefndu til að greiða kostnaðinn við úrbætur samkvæmt kostnaðarmati í matsgerð, samtals kr. 95.300.- II.-12. Lekaskemmdir í þvottahúsi. Merki um leka eru bæði á norður- og vesturvegg þvottahússins. Um hálfur norðurveggurinn er klæddur stölluðu stáli og er engin skýring á því hvers vegna ekki var lokið við að klæða alla austurálmuna með þessum hætti, en vegna þess að hún er hlaðin úr vikursteini hafa örugglega komið fram lekavandamál í útveggjum, þar sem regnið hefur mætt mest á. Að norðurveggurinn er klæddur að hluta bendir til þess að á þeim vegg hafi og komið fram leki. Lekamerki þau sem fundust á þvottahúsinu verða ekki talin ný og miðað við hve aðalstefnda hafði búið lengi í íbúðinni má telja víst að hún hafi vitað af þeim, þó að hún hafi ekki sett það fyrir sig, þar sem þetta var í þvottahúsi. Það verða hins vegar að teljast almennt áskildir kostir við húsakaup, að hús leki ekki eða beri merki um leka og er þessi galli á ábyrgð seljanda og ber að dæma gagnstefndu til að greiða kostnaðinn við úrbætur samkvæmt matinu, þ.e. að klæði útveggi þvottahússins og setja álfellur við glugga, dyr og þak og mála útvegginn að innan samtals kr. 217.800.- II.-13.Silfurskottur. Samkvæmt 12. gr. á bakhlið kaupsamnings skyldi íbúðin afhendast hreingerð. Gagnstefnda hafði upplýst að silfurskottur hafi verið í íbúðinni og það hafi verið eitrað fyrir þeim áður. Það verður að teljast þáttur í hreingerningu íbúðar að skordýrum sem þar þrífast sé útrýmt. Líklegt er að fyrri eitrun hafi ekki tekist að fullu og því sé nauðsynlegt að endurtaka hana til að ná fullum árangri. En það að silfurskottan kemur aftur þrátt fyrir eitrun gæti og bent til einhverra raka og lekavandamála, sem ekki sé búið að ráða bót á. Það þykir þó rétt að gagnstefnda greiði í kostnað við nýja eitrun kr. 12.500.- Samtals er því kostnaður við úrbætur sem gagnstefndu er gert að greiða samkvæmt 2. mgr. 42. gr. kaupalaga með lögjöfnun kr. 623.600.- en afsláttur sem aðalstefnanda er gert að veita samkvæmt 1. mgr. 42. gr. kaupalaga með lögjöfnun nemur kr. 375.000.- eða alls kr. 998.600.- og kemur þessi fjárhæð til skuldajafnaðar við kröfu aðalstefnanda. Kröfur gagnstefnanda í gagnsök um bætur umfram það sem framan er rakið eru ekki studdar neinum gögnum nema reikningar eru lagðir fram um stíflulosun. Fyrir liggur álit matsmanns um að hann taldi ekki þörf á því að gagnstefnandi og fjölskylda hennar viki úr íbúðinni meðan á viðgerð stæði og ekki er að öðru leyti færðar sönnur á eða gert líklegt að hún hafi orðið fyrir þessu tjóni. Er kröfunni því vísað frá dómi vegna vanreifunar að öðru leyti en því að rétt er að dæma stefndu að álitum kr. 50.000.- vegna þeirrar röskunar og ónæðis, sem af viðgerðunum hefur hlotist og kann að hljótast. Þessi fjárhæð komi til skuldajafnaðar við kröfu gagnstefndu í aðalsök. Niðurstaðan í málinu í heild er því sú, að aðalstefnda og gagnstefnandi er dæmd til að greiða aðalstefnanda og gagnstefndu kr. 69.920.- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 27. október 1998 til greiðsludags. Kröfum í gagnsök að fjárhæð kr. 519.000.- er vísað frá dómi. Eftir þessum úrslitum þykir rétt að aðalstefnanda og gagnstefnda greiði aðalstefndu og gagnstefnanda matskostnað, en nauðsynlegt var að staðreyna meinta galla og hæfilegan afslátt með mati, svo og kr. 300.000.- í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti, en að öðru leyti falli málskostnaður niður í aðalsök og gagnsök. Dóm þennan kveða upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari, Ragnar Ingimarsson, byggingarverkfræðingur og Magnús Guðjónsson, húsasmíðameistari. Dómsorð: Aðalstefnda, Valgerður Guðný Hannesdóttir, greiði aðalstefnanda, Önnu Óskarsdóttur, kr. 69.920.- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 27. október 1998 til greiðsludags. Kröfum að fjárhæð kr. 519.000.- er vísað frá dómi. Aðalstefnandi og gagnstefnda greiði aðalstefndu og gagnstefnanda kr. 445.265.- í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti, þar af kr. 145.265.- í matskostnað, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður í aðalsök og gagnsök.
|
Mál nr. 5/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 77/2003
|
Frávísunarkröfu hafnað Kaupsamningur Aðilaskipti Þinglýsing
|
Með samningi við ES ehf. yfirtók EH ehf. jörðina H og skuldbindingar fyrrnefnda félagsins varðandi jörðina. K, sem áður hafði keypt spildu úr H, höfðaði mál á hendur EH ehf. til viðurkenningar á því að kaupsamningurinn væri skuldbindandi fyrir það félag. Með hliðsjón af framburði fyrirsvarsmanns EH ehf. fyrir dómi var lagt til grundvallar að við gerð samkomulagsins milli EH ehf. og ES ehf. hafi allir eigendur og fyrirsvarsmenn EH ehf. bæði vitað um tilvist kaupsamningsins við K og mátt vita um efni þeirra réttinda sem samningurinn laut að. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti var staðfest sú niðurstaða, að samningur K og ES ehf. væri skuldbindandi gagnvart EH ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2003 og krefst þess aðallega að því verði vísað frá héraðsdómi en til vara að áfrýjandi verði sýknaður af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir héraðsdómi krafðist áfrýjandi að málinu yrði vísað frá dómi. Var kröfu hans hafnað með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2002. Er aðalkrafa áfrýjanda að niðurstöðu þess úrskurðar verði hnekkt. Með vísan til forsendna úrskurðarins verður aðalkröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi hafnað. Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Er þar meðal annars lýst framburði Jóhanns Kristjáns Sigurðssonar, fyrirsvarsmanns áfrýjanda, um vitneskju hans um samning frá 6. september 2001, um kaup stefnda af Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf. á landspildu úr jörðinni Hvammi í Skorradalshreppi, á þeim tíma er gert var samkomulag 2. október 2001, þar sem kveðið var á um yfirtöku áfrýjanda á jörðinni og skuldbindingum varðandi hana. Fyrir dómi skýrði Jóhann jafnframt frá vitneskju Hjartar Aðalsteinssonar, um tilvist kaupsamningsins frá 6. september 2001 og að Hjörtur hafi þekkt nokkuð forsögu málsins og til fjármála Kristjóns Benediktssonar. Hjörtur var fyrirsvarsmaður Þerneyjar ehf., sem var á þessum tíma einn þriggja hluthafa í áfrýjanda, ásamt Jóhanni og Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf., þá eign Kristjóns Benediktssonar. Fram kom hjá Jóhanni að við gerð samkomulagsins 2. október 2001 hefði Kristjón ekki gefið þeim Hirti nákvæmar upplýsingar um hversu stórt land var um að tefla í kaupsamningnum við stefnda. Hins vegar hefði Kristjón sagt að sér fyndist landið ,,allt of stórt” og lýst stærð landsvæðisins ,,í grófum dráttum”, með því að merkja það inn á kort af jörðinni Hvammi. Kvaðst Jóhann hafa gert sér grein fyrir ,,að þetta setti málið svolítið í uppnám”, eins og hann komst að orði. Samkvæmt þessu má leggja til grundvallar að við gerð umþrætts samkomulags frá 2. október 2001 hafi allir eigendur og fyrirsvarsmenn áfrýjanda bæði vitað um tilvist títtnefnds kaupsamnings við stefnda og mátt vita um efni þeirra réttinda sem samningurinn laut að. Með þessum athugasemdum og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verður ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Hvammskógur ehf., greiði stefnda, Kára Stefánssyni, samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 10. apríl 2002 og dómtekið 12. nóvember 2002. Stefnandi er Kári Stefánsson, kt. 060449-3849, til heimilis að Víðihlíð 6, Reykjavík. Stefndi er Eignarhaldsfélagið Hvammsskógur ehf., kt. 431001-2760, Skeiðarási 12, Garðabæ. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að kaupsamningur hans og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. frá 6. september 2001 sé skuldbindandi fyrir hið stefnda félag. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. I. Eftir kaup stefnanda á spildunni stóð umrætt eignarhaldsfélag ásamt Þerney ehf. og Jóhanni Kristjáni Sigurðssyni að stofnun stefnda þessa máls, Eignarhaldsfélagsins Hvammsskógar ehf. Stofnfundur var haldinn 2. október 2001. Samkvæmt stofnskrá var hlutafé stefnda ákveðið 500.000 krónur. Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. var skráð fyrir 98% hluta, og Þerney ehf. og Jóhann fyrir 1% hvor. Jóhann var kjörinn stjórnarformaður og framkvæmdastjóri, en meðstjórnendur Kristjón Benediktsson og Hjörtur Aðalsteinsson. Í tengslum við stofnun hins nýja félags gerðu fyrstnefndu félögin tvö ásamt Jóhanni skriflegt samkomulag 2. október, þar sem meðal annars var kveðið á um það að stefnda yrði afsöluð jörðin Hvammur í því ástandi, sem hún hefði verið í við kaupin af erfingjum Hauks Thors, en stefndi myndi yfirtaka „þá kaupsamninga sem gerðir hafa verið um kaup á sumarhúsalóðum, samning við Háfell um vegaframkvæmdir á jörðinni, svo og kaup Háfells á lóðum samhliða verksamningum.“ Í samkomulaginu segir einnig að stofnaðilum sé kunnugt um makaskiptasamning, sem gerður hafi verið við Skógrækt ríkisins. Því næst segir: „Nýja félagið yfirtekur eins og áður segir alla kaupsamninga.“ Þá yfirtaki stefndi viðskiptaskuldir við Sparisjóð Mýrarsýslu og vinnuskuld vegna skipulagsvinnu. Auk Jóhanns rituðu undir stofnskrána, fundargerð og samkomulagið Hjörtur Aðalsteinsson fyrir hönd Þerneyjar ehf. og Kristjón Benediktsson fyrir hönd Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. Í samræmi við umrætt samkomulag var gefið út afsal til stefnda fyrir jörðinni Hvammi 15. október 2001. Í framhaldi af því reis ágreiningur milli málsaðila um hvort stefndi væri bundin af fyrrnefndum kaupsamningi stefnanda 6. september 2001. Urðu út af þessu bréfaskriftir, sem óþarft er að rekja samhengi máls vegna, en svo fór að stefnandi höfðaði mál þetta til viðurkenningar á skuldbindingargildi kaupsamningsins gagnvart stefnda. II. Eins og kröfugerð stefnanda er háttað í málinu liggur það eitt fyrir dóminum að skera úr um hvort réttarsamband hafi stofnast milli hans og stefnda á grundvelli hins umþrætta kaupsamnings. Í ljósi þessa verður ekki fjallað sérstaklega um málsatvik og málsástæður aðila, sem lúta að efndum á samningnum og hvort skilyrði kunni að vera fyrir ógildingu hans í heild eða að hluta samkvæmt reglum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en því er haldið fram af hálfu stefnda, gegn mótmælum stefnanda, að samningurinn sé ósanngjarn og að ekki sé unnt að efna hann. Dómurinn telur þó að ekki verði skilið við þennan ágreining aðila án þess að gera stuttlega grein fyrir aðdraganda kaupsamningsgerðarinnar, að svo miklu leyti, sem hann telst óumdeildur aðila í milli. Fyrir liggur í málinu að Jóhann Kristján Sigurðsson núverandi eigandi stefnda kynntist Kristjóni Benediktssyni eiganda Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. vorið 2001 og lánaði félaginu 5.300.000 krónur til greiðslu á hluta útborgunar vegna kaupa félagsins á jörðinni Hvammi, gegn því að fá í staðinn tvær sumarhúsalóðir úr landi jarðarinnar. Í skriflegum samningi um þetta frá 15. maí 2001 kemur einnig fram að Jóhanni sé kunnugt um að deiliskipulagi sumarhúsasvæðis sé ólokið. Tekið er fram að kaupverð jarðarinnar í heild sé 120.000.000 króna og að eignarhaldsfélagið hafi skuldbundið sig til að greiða 20.000.000 króna við undirritun kaupsamnings (22. maí 2001) og eftirstöðvar, krónur 100.000.000, hinn 26. júlí sama ár. Þar segir ennfremur að Jóhanni sé kunnugt um að leitað verði eftir veðheimild seljenda fyrir eftirstöðvum útborgunar, krónum 14.000.000 og að félagið hyggist greiða aðrar eftirstöðvar kaupverðs með sölu sumarhúsalóða. Gögn málsins bera einnig með sér að Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. hafi ekki getað staðið við greiðslu á 100.000.000 króna eftirstöðvum kaupverðsins á réttum tíma og að 27. júlí 2001 hafi seljendur jarðarinnar veitt félaginu greiðslufrest til 3. september sama ár, en að öðrum kosti mættu seljendur rifta kaupsamningi og skyldi félagið þá greiða samningsbundnar skaðabætur að fjárhæð krónur 10.000.000. Þá liggur fyrir samkomulag frá 7. september 2001, þar sem fram kemur að Sparisjóður Mýrarsýslu hafi sama dag lánað eignarhaldsfélaginu nefnda fjárhæð og er óumdeilt að sparisjóðurinn hafi áður sett félaginu það skilyrði fyrir lánveitingunni að það gæti sýnt fram á ákveðinn fjölda kaupsamninga um lóðarspildur eða loforð um greiðslur upp á 50-60.000.000 króna vegna sölu lóða úr jörðinni. Má rekja fyrrnefnda kaupsamninga við Háfell ehf. til þessa skilyrðis, sem og valréttarsamninga við Zink margmiðlun ehf. og Vatnsfell ehf., en félögin hafa nú öll fallið frá kröfum á grundvelli samninganna. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að nefndur Kristjón hafi í sama skyni boðið stefnanda hina umdeildu landspildu til kaups fyrir 24.000.000. króna og var sem fyrr segir undirritaður kaupsamningur þar að lútandi 6. september 2001. III. Við aðalmeðferð máls gaf Jóhann Kristján Sigurðsson aðilaskýrslu fyrir hönd stefnda, en auk hans báru vitni Tómas Sigurðsson héraðsdómslögmaður, Gísli Kjartansson sparisjóðsstjóri hjá Sparisjóði Mýrarsýslu og bróðir stefnanda, Hjörleifur Stefánsson arkitekt. Ekki eru efni til að rekja skýrslur nefndra vitna. Jóhann greindi frá því fyrir dómi að hann og eiginkona hans hefðu í maí 2001 lagt fram 5.300.000 krónur til kaupa á tveimur sumarhúsalóðum úr jörðinni Hvammi og afhent Kristjóni Benediktssyni peningana í tengslum við kaup Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. á jörðinni. Hefði verið umsamið að afsal yrði gefið út fyrir lóðunum eigi síðar en í ágúst 2001 og að þá myndi deiliskipulag liggja fyrir. Að sögn Jóhanns hefði hann fengið þær upplýsingar í lok september að deiliskipulag væri í ólestri og að Kristjón ætti í fjárhagsvandræðum. Á þeim tíma hefði þeim hjónum verið farið að gruna að ekki væri allt með felldu í sambandi við fjármál Kristjóns og þau óttast að þau myndu tapa þeim fjármunum, sem þau hefðu afhent honum. Sökum þessa hefðu hjónin sýnt því áhuga að koma í auknum mæli að viðskiptum Kristjóns með jörðina Hvamm og hefði svo farið að þau hefðu ákveðið að ganga til samninga við eignarhaldsfélagið um yfirtöku kaupanna. Jóhann kvaðst hafa sett það sem skilyrði að yfirtakan yrði aðskilin frá öðrum viðskiptum Kristjóns, enda hefði Jóhann ekki vitað um skuldbindingar eignarhaldsfélagsins og því talið að vissast væri að stofna nýtt félag um eignarhald á jörðinni. Jafnframt hefði hann sett það skilyrði að þau hjónin yrðu meirihlutaeigendur í hinu nýja félagi og að Kristjón hefði þar ekki prókúru. Á þessum grunni hefði hið umþrætta samkomulag frá 2. október 2001 verið gert. Að sögn Jóhanns hefði kaupsamningur Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. við stefnanda ekki legið fyrir við gerð samkomulagsins, en aðspurður viðurkenndi hann fyrir dómi að hafa vitað um tilvist kaupsamningsins umræddan dag og sagði að sér hefði verið kunnugt um meginefni samningsins, sem hann hefði talið óráð og því alls ekki viljað ljá því máls að hið nýstofnaða félag, stefndi í málinu, tæki við aðild samningsins í óbreyttri mynd. Jóhann gaf ekki ákveðna skýringu á því af hverju ekki hefði verið gerður fyrirvari í samkomulaginu 2. október um yfirtöku stefnda á réttindum og skyldum samkvæmt nefndum kaupsamningi, en sagði Kristjón hafa samið viðkomandi skjal. Þá hefði Kristjón gefið óljósar upplýsingar um stærð og legu landspildunnar, talað um samninginn sem eins konar nauðasamning og haft á orði að stefnandi hefði náð af honum allt of miklu landi. Fram kom í máli Jóhanns að þau hjónin hefðu greitt Kristjóni 12.000.000 króna fyrir 51% eignarhlut í stefnda á grundvelli samkomulagsins 2. október 2001 og 14.000.000 króna hinn 16. nóvember sama ár fyrir 47% eftirstæðan eignarhlut Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. Þá hefðu þau greitt Hirti Aðalsteinssyni rúmar 3.500.000 krónur fyrir 1% hlut Þerneyjar ehf. í hinu stefnda félagi. Jóhann sagði að sér hefði fyrst orðið ljóst þegar hann hefði fengið öll gögn afhent frá Kristjóni 16. nóvember 2001 að ógerningur væri að efna kaupsamninginn við stefnanda, þar sem umrædd landspilda næði yfir um það bil 30% af seljanlegu landi Hvamms undir sumarhúsalóðir og að um 140.000.000 króna skuldir hefðu hvílt á óskiptri jörðinni. Taldi Jóhann að kaupverð jarðarinnar og kostnaður við að koma henni í söluhæft ástand til sumarhúsabyggðar væri ekki undir 200.000.000 króna. IV. Stefnandi byggir kröfugerð sína á því að komist hafi á bindandi samningur milli hans og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. um kaup á hluta úr jörðinni Hvammi hinn 6. september 2001. Hið stefnda félag, sem nú hafi tekið yfir réttindi og skyldur Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. varðandi jörðina, hafi vitað um tilvist þess samnings og sé því skuldbundið gagnvart stefnanda samkvæmt efni samningsins. Breyti þar engu þótt kaupsamningnum hafi ekki verið þinglýst. Stefndi geti með engu móti talist hafa verið grandlaus um tilvist samningsins, enda hafi Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. verið eigandi að 98% hlut í stefnda við stofnun hans og hafi Jóhann Kristján Sigurðsson, núverandi eigandi stefnda og einn þriggja stofnenda hins nýja félags viðurkennt fyrir dómi að hafa vitað um tilvist og meginefni samningsins við stofnun félagsins. Þegar af þeirri ástæðu sé útilokað fyrir stefnda að bera fyrir sig grandleysi í skilningi 19. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, enda væri með viðurkenningu á slíku opnuð einföld leið fyrir félög til að komast undan samningsskuldbindingum sínum. Síðari breytingar á eignarhaldi hins stefnda félags geti engu breytt um þá niðurstöðu. Bendir stefnandi hér sérstaklega á að í samkomulagi frá sama degi og stofnskrá félagsins, 2. október 2001, komi fram að stefndi muni yfirtaka réttindi og skyldur Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. yfir jörðinni Hvammi. Í samkomulaginu sé skýrt tekið fram að stefndi yfirtaki alla kaupsamninga, sem gerðir hafi verið af hálfu Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. Kaupsamningurinn við stefnanda hljóti að falla þar undir, enda hafi enginn fyrirvari verið gerður um þann samning. Stefnandi mótmælir þeim skilningi stefnda, sem fram hafi komið í bréfi 27. mars 2002 og tilvísun hans til 1. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga, en samkvæmt téðri lagagrein skuli þinglýsa réttindum yfir fasteign til þess að þau haldi gildi sínu gegn þeim er reisi rétt sinn á samningum um eignina og gegn skuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Stefnandi kveður umrætt ákvæði hafa verið skýrt þannig að það sé skilyrði fyrir því að síðari rétthafar vinni rétt á grundvelli ákvæðisins, að þeir séu grandlausir um tilvist eldri réttinda. Samkvæmt framansögðu eigi þetta því ekki við um stefnda. Verði af einhverjum ástæðum talið að stefndi hafi verið grandlaus um tilvist kaupsamningsins við stefnanda byggir hann á því að líta beri framhjá yfirfærslu réttinda yfir jörðinni Hvammi frá Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf. til hins stefnda félags. Er í því sambandi vísað til þess að fyrrnefnt eignarhaldsfélag hafi átt 98% hlut í stefnda við stofnun hans og því hafi einungis verið um að ræða félagsstofnun til málamynda í því skyni að leitast við að komast hjá samningsskuldbindingum við stefnanda. Bendir stefnandi hér á að viðurkennt hafi verið í félagarétti að í ákveðnum tilvikum sé heimilt að líta á móðurfélag og dótturfélag sem eitt og telur hann að skilyrði til þess séu fyrir hendi í þessu máli. Um frekari lagarök vísar stefnandi til almennra reglna fjármunaréttar, einkum meginreglunnar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann almennt til ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978, ákvæða laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 2. gr. laganna og til meginreglna félagaréttar um samstæður félaga. V. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hann sé ekki réttur aðili málsins. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að hann hafi gert kaupsamning um landspildu úr jörðinni Hvammi við Eignarhaldsfélagið Skorradal ehf. 6. september 2001 og hafi stefndi ekki verið aðili að þeim samningi. Hann geti því ekki borið ábyrgð á efndum samningsins gagnvart stefnanda og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna hann af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki á þetta fallist er í annan stað á því byggt að umræddum kaupsamningi hafi ekki verið þinglýst á jörðina Hvamm og hafi því enga þýðingu gagnvart stefnda, sbr. 1. mgr. 29. gr. og 19. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, enda hafi stefndi sem einkahlutafélag verið grandlaus um gerð kaupsamningsins í lögskiptum sínum við Eignarhaldsfélagið Skorradal ehf., en það sé grundvallarregla samkvæmt téðum lagaákvæðum að ekki stoði að bera fyrir sig réttindi yfir fasteign gagnvart grandlausum þriðja manni. Breyti engu í því sambandi þótt tilvitnað eignarhaldsfélag hafi verið eigandi að 98% hlut í stefnda við stofnun félagsins 2. október 2001, enda leiði það fráleitt til þess að stefndi og síðari eigendur stefnda teljist grandsamir um alla samninga, sem umrætt eignarhaldsfélag hafi gert. Myndi slík ályktun leiða til fráleitrar niðurstöðu, sem gengi þvert gegn almennum reglum félagaréttar. Möguleg grandsemi títtnefnds eignarhaldsfélags „erfist“ að sjálfsögðu ekki til stefnda við aðilaskipti að jörðinni Hvammi. Þá mótmælir stefndi því harðlega að hann hafi tekið yfir skuldbindingar Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. við stefnanda samkvæmt kaupsamningi þeirra í milli 6. september 2001. Ákvæði í samkomulaginu 2. október 2001 um stofnun stefnda og yfirlýsing þess efnis að stefndi yfirtaki „þá kaupsamninga sem gerðir hafa verið um kaup á sumarhúsalóðum “ verði aldrei skýrð svo rúmt að hún leiði til þess að stefndi taki ábyrgð á efndum allra samninga, sem margnefnt eignarhaldsfélag hafi gert. Eðli máls samkvæmt taki umrætt ákvæði aðeins til þinglýstra samninga, enda hafi það aldrei verið ætlun stefnda eða eigenda hans að kaupa Hvamm af eignarhaldsfélaginu upp á von og óvon um það hvort og hversu mikill hluti jarðarinnar hefði þegar verið seldur öðrum. Stefnandi geti heldur ekki öðlast betri rétt gagnvart stefnda en margnefnt eignarhaldsfélag hafi átt að þessu leyti. Vísar stefndi í því sambandi til almennra reglna kröfuréttar um framsal krafna og skuldskeytingu, en samkvæmt þeim verði fyrst að slá því föstu að Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. hafi yfirleitt átt einhvern rétt á hendur stefnda að þessu leyti, enda leiði stefnandi rétt sinn alfarið frá því félagi. Stefndi kveðst byggja framangreindan skilning á ákvæði samkomulagsins á grundvallarreglum kröfuréttar og fasteignakauparéttar. Sá skilningur hans sé að auki áréttaður í samkomulaginu sjálfu, þar sem segi: „E.h.f. Skorradalur e.h.f. skuldbindur sig til þess að þinglýsa ekki öðrum kvöðum á jörðina, en þeim sem eru til staðar í dag 1/10 2001 “ Megi því ljóst vera að vilji samningsaðila hafi einungis staðið til þess að stefndi tæki yfir þá samninga og kvaðir á fasteigninni, sem þinglýst hafði verið á hana 1. október 2001. Utan þess falli því kaupsamningur stefnanda við Eignarhaldsfélagið Skorradal ehf., sem stefnandi hafi ekki hirt um að láta þinglýsa. Stefndi bendir hér einnig á að ekki hafi heldur verið getið um nefndan kaupsamning í afsali á jörðinni til stefnda 15. október 2001. Þar sé hins vegar getið makaskiptasamnings við Skógrækt ríkisins og veðbanda vegna Sparisjóðs Mýrarsýslu. Sé það í samræmi við framanritað, enda sjáist þess hvergi merki að vilji stefnda hafi staðið til þess að verða skuldbundinn samkvæmt hinum umþrætta kaupsamningi eða að hann hafi yfirleitt haft nokkra vitneskju um samninginn. Við skýringu á téðu ákvæði samkomulagsins verði ennfremur að líta til þess að stefndi hafi gefið Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf. umrætt loforð. Stefnandi hafi ekki verið aðili að samkomulaginu og geti því ekki byggt á því rétt sem þriðjamannsloforði, allra síst þar sem kröfur stefnanda byggi á gríðarlega rúmri og óeðlilegri skýringu ákvæðisins. Í því sambandi bendir stefndi á að ákvæðið taki samkvæmt efni sínu einungis til „kaupsamninga sem gerðir hafa verið um kaup á sumarhúsalóðum“. Umræddur jarðarpartur, sem stefnandi kveðist hafa fest kaup á af Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf., falli ekki undir það hugtak, enda hafi ekki verið um að tefla sumarbústaðalóð heldur skiptingu jarðarinnar með einni markalínu, þannig að í hlut stefnanda kæmu tugir hektara lands. Slíkt flæmi geti ekki talist til sumarhúsalóðar, sem alla jafna sé ekki stærri en einn hektari, en slíkur samningur hefði gjörbreytt allri samningsgerð. Stefndi telur að í samræmi við almennar skýringarreglur samningaréttar verði að leggja til grundvallar þann skýringarkost, sem gangi skemur gagnvart stefnda í þessu tilliti. Tilgreining á yfirtöku réttinda og skyldna í samkomulaginu 2. október 2001 verði því að teljast tæmandi, þannig að yfirlýsing stefnda taki einungis til þinglýstra samninga, auk samnings við Háfell ehf. um vegaframkvæmdir á jörðinni og kaup Háfells á lóðum samhliða verksamningum, en umrætt félag hafi þegar lýst því yfir að það telji stefnda ekki skuldbundinn af samningi sínum við Eignarhaldsfélagið Skorradal ehf. og muni engar kröfur gera á hendur stefnda. Stefndi mótmælir því einnig að heimilt sé að „líta framhjá yfirfærslu réttinda yfir jörðinni Hvammi“ frá Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf. til stefnda, eins og krafist sé af hálfu stefnanda, enda óheimilt innan félagaréttar að líta á móður- og dótturfélög sem eina heild í tilvikum sem þessum. Hér sé um sitt hvorn lögaðilann að ræða og ekkert það samband á milli þeirra, sem leiði til þess að líta beri á þá sem eina heild í þessu tilliti. Hafa verði í huga að um sé að ræða yfirfærslu á réttindum í fasteign til grandlauss þriðja manns í skilningi þinglýsingalaga og sé óheimilt að líta framhjá grundvallarreglum laganna um þörf á þinglýsingu í slíkum tilvikum. Um frekari lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar um skuldskeytingu og kröfuframsal, almennra reglna félagaréttar um sjálfstæði einkahlutafélaga og ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978 um þinglýsingu réttinda yfir fasteign. VI. Dómkrafa stefnanda miðar að því að skorið verði úr um tilvist réttarsambands milli hans og stefnda, þ.e. hvort samningur milli stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. frá 6. september 2001 um kaup og sölu á tiltekinni spildu úr jörðinni Hvammi í Skorradalshreppi sé skuldbindandi fyrir stefnda eftir undirritun stofnsamnings milli umrædds eignarhaldsfélags og stefnda 2. október 2001, en hið stefnda félag var stofnað um eignarhald á sömu jörð. Að stofnsamningnum stóðu Kristjón Benediktsson eigandi Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf., Hjörtur Aðalsteinsson, fyrir hönd Þerneyjar ehf. og Jóhann Kristján Sigurðsson, núverandi eigandi stefnda. Með gerð stofnsamningsins eignaðist Eignarhaldsfélagið Skorradalur ehf. 98% hlut í stefnda, en aðrir stofnendur 1% hvor. Í tengslum við stofnun hins nýja félags gerðu stofnendur með sér skriflegt samkomulag 2. október, þar sem meðal annars var kveðið á um það að stefnda yrði afsöluð jörðin Hvammur í því ástandi, sem hún hefði verið í við kaup Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. á jörðinni 22. maí sama ár og að stefndi myndi yfirtaka þá samninga, sem gerðir hefðu verið um kaup á sumarhúsalóðum á jörðinni. Var síðargreint atriði áréttað á öðrum stað í samkomulaginu, þar sem segir orðrétt: „Nýja félagið yfirtekur eins og áður segir alla kaupsamninga.“ Eins og rakið er í I. kafla að framan rituðu ofangreindir einstaklingar undir stofnskrána, fundargerð og samkomulagið 2. október 2001. Sama dag var Jóhann kjörinn stjórnarformaður og framkvæmdastjóri stefnda. Í samræmi við umrætt samkomulag var gefið út afsal til stefnda fyrir jörðinni Hvammi 15. október 2001. Við úrlausn málsins skiptir höfuðmáli hvort stefndi hafi 2. október 2001 verið grandlaus um hinn umþrætta kaupsamning stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. Við mat á því er óhjákvæmilegt að líta til framburðar Jóhanns fyrir dómi, sem rakinn er í III. kafla að framan og yfirlýsingu hans þess efnis, að hann hafi á umræddum degi vitað um tilvist kaupsamningsins og verið kunnugt um meginefni hans. Jóhann viðurkenndi ennfremur fyrir dómi, að hann hefði á þeim tímapunkti talið samninginn óráð og því alls ekki viljað að stefndi tæki við aðild að samningnum í óbreyttri mynd. Engu að síður undirritaði Jóhann á stofndegi hins stefnda félags áðurnefnt samkomulag án athugasemda eða fyrirvara, með því efni sem áður er lýst. Þegar þetta er virt og höfð er í huga staða Jóhanns innan félagsins við stofnun þess og sú staðreynd að félagið var stofnað gagngert um eignarhald á nefndri jörð verður ekki fallist á að stefndi hafi verið eða mátt vera grandlaus um tilvist réttinda, sem stefnandi hafði öðlast yfir hluta jarðarinnar með kaupsamnningnum 6. september 2001. Allan vafa í því sambandi verður og að túlka stefnda í óhag. Stefnda stoðar því ekki að bera fyrir sig ákvæði 19. og 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Með hliðsjón af framansögðu er það einnig álit dómsins, að stefndi hafi með gerð áðurnefnds stofnsamnings og títtnefnds samkomulags 2. október 2001 og undirritun afsals fyrir jörðinni Hvammi 15. október sama ár tekið við öllum réttindum og skyldum gagnvart þeim, sem keypt höfðu lóðir af fyrri eiganda jarðarinnar, Eignarhaldsfélaginu Skorradal ehf., þar á meðal stefnanda þessa máls. Breytir engu í því sambandi hvort umrædd landspilda stefnanda teljist hefðbundin sumarhúsalóð eða skiki úr jörðinni, enda var enginn fyrirvari gerður um stærð lóða í þeirri yfirlýsingu stefnda 2. október að hann yfirtæki alla kaupsamninga, sem ofangreint eignarhaldsfélag hefði gert. Hefði þó verið full ástæða til þess, ef byggja átti rétt á því síðar, í ljósi vitneskju Jóhanns Kristjáns Sigurðssonar fyrirsvarsmanns stefnda um að Kristjón Benediktsson hefði haft á orði fyrir eigendaskipti að jörðinni að hann teldi stefnanda hafa náð af sér allt of miklu landi. Hér ber einnig að hafa í huga þá meginreglu eignaréttar varðandi framsal eignarréttinda í fasteign, að þegar hinum beina eignarrétti er framsalað fylgja með í kaupunum þau óbeinu eignarréttindi og kvaðir, sem hvíla á viðkomandi fasteign. Framseljandi eignarréttar yfir fasteign getur því almennt ekki með samningi við framsalshafa aflétt kvöðum, sem á eigninni kunna að vera. Eins og hér háttar til skiptir ekki máli þótt umrædd eignarréttindi stefnanda hafi verið óþinglýst. Samkvæmt öllu því, sem nú hefur verið rakið, er það álit dómsins að stefndi sé skuldbundinn af hinum umþrætta kaupsamningi stefnanda. Eins og kröfugerð hans er orðuð í stefnu kemur ekki til úrlausnar í máli þessu hvort mögulegt sé að efna samninginn í óbreyttri mynd, en slíkar viðbárur getur stefndi eftir atvikum haft uppi í sérstöku dómsmáli. Dómkrafa stefnanda er því tekin til greina. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá er tapar máli í öllu verulegu að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Frá þessu má víkja ef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðili vinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr. Má þá dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum er ljóst að stefndi hefur tapað málinu í skilningi meginreglu 1. mgr. 130. gr. Niðurstaða í málinu réðist að miklu leyti á viðurkenningu fyrirsvarsmanns stefnda á tilteknum atvikum, sem voru stefnda óhagstæð og fela í sér bindandi málflutningsyfirlýsingar af hans hálfu. Umrædd atvik lágu fyrir þegar í október 2001, þ.e. fyrir málshöfðun stefnanda. Eins og hér stendur á kemur því ekki til álita að beita undantekningarákvæðum 3. mgr. 130. gr. Verður því til samræmis að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar, sem þykir með hliðsjón af eðli og umfangi máls hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Dómurinn er kveðinn upp af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara. DÓMSORÐ: Samningur 6. september 2001 milli stefnanda, Kára Stefánssonar, og Eignarhaldsfélagsins Skorradals ehf. um kaup stefnanda á spildu úr jörðinni Hvammi í Skorradal er skuldbindandi fyrir stefnda, Eignarhaldsfélagið Hvammsskóg ehf. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 146/2007
|
Bifreið Slysatrygging ökumanns Málsástæða
|
Bifreiðarstjórinn H varð fyrir slysi er hann vann við affermingu bifreiðar sinnar. Varð slysið nánar tiltekið með þeim hætti að stæður af gifsplötum, sem festar höfðu verið við hliðarvegg í flutningsrými bifreiðarinnar, féllu fram þegar H var að losa strekkibönd, sem héldu stæðunum upp við vegginn, með þeim afleiðingum að hann klemmdist milli þeirra og planka, sem raðað hafði verið á gólf flutningsrýmisins. Krafði hann V hf. um bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 91. gr. laganna, vegna tjóns sem hann hlaut við slysið. Ljóst þótti að bíllinn hafi þurft að lyftast upp þeim megin sem plöturnar voru til að þær féllu fram. Þótti engin önnur skýring tiltæk á þessu en að sjálfvirkur hleðslujöfnunarbúnaður hefði hækkað bifreiðina þeim megin. Varð slysið því rakið til notkunar bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga auk þess sem H var talinn hafa verið við stjórn bifreiðarinnar í skilningi 2. mgr. 92. gr. sömu laga er hann vann við affermingu hennar. Málsástæður V hf. um að rekja mætti slysið að einhverju leyti til eigin sakar H þóttu of seint fram komnar. Var fallist á kröfu H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Atvikum að slysi stefnda 1. febrúar 1999 er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Málsaðila greinir ekki á um að umræddar gifsplötur hafi verið í tveimur samstæðum. Þær innihéldu sex og sjö plötur, sem festar voru saman í hvorri samstæðu fyrir sig. Samstæðurnar stóðu upp við vinstri hliðarvegg í flutningsrými bifreiðar stefnda JE 510. Með vísan til framburðar vitnisins Þórhalls Guðmundssonar fyrir dómi verður lagt til grundvallar að stefndi hafi losað um svonefndan strekkilás sem hélt samstæðunum upp að veggnum, án þess að plöturnar hafi þá strax fallið frá honum. Þær hafi fallið eftir þetta og þá líklegast við hreyfingu sem komið hafi á bifreiðina vegna umgangs stefnda inni í flutningsrými hennar og vitnisins á vörulyftu sem er áföst við bifreiðina að aftanverðu. Til þess að plöturnar falli frá veggnum hefur vinstri helmingur flutningsrýmisins þurft að lyftast upp, en af aðstæðum er ljóst að stefndi vann verk sitt í þeim hluta þess. Þórhallur Guðmundsson kvaðst hafa komið að bifreiðinni sömu megin og er líklegt að hann hafi stigið upp á vörulyftuna á sömu hlið. Er ekki önnur skýring á þessu tiltæk en sú að hleðslujöfnunarbúnaður bifreiðarinnar hafi hækkað vinstri hluta flutningsrýmisins miðað við þann hægri vegna hreyfingar mannanna við vinnu sína, en búnaði þessum er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Kemur þar meðal annars fram að stutt stund líður frá því að bifreiðin fær á sig hliðarhalla þar til búnaðurinn tekur við sér og réttir hana af. Samkvæmt gögnum málsins verður þannig að leggja til grundvallar að búnaðurinn hafi brugðist við og plöturnar þess vegna fallið á stefnda. Verður fallist á með héraðsdómi að orsakir slyssins verði með þessum hætti raktar til hleðslujöfnunarbúnaðar bifreiðarinnar. Fallist er á með héraðsdómi að umræddur hleðslujöfnunarbúnaður sé hluti af vélbúnaði bifreiðarinnar sem er sérstaklega gerð til vöruflutninga. Fyrir liggur að stefndi var ökumaður bifreiðarinnar og vann við affermingu hennar þegar slysið varð og telst því hafa verið við stjórn hennar í skilningi 2. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá verður slysið samkvæmt framansögðu talið hafa orðið við notkun bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 88. greinar laganna. Þetta leiðir til þess að fallist verður á með stefnda að honum beri bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 1. mgr. 92. gr., sbr. 91. gr. laganna, sem hann hafði keypt hjá áfrýjanda. Svo sem fram kemur í héraðsdómi gerði áfrýjandi ekki sérstaka grein fyrir því í héraði á hverju hann byggði sjónarmið sín um eigin sök stefnda, sem valda ætti lækkun bóta. Þá gerði hann heldur ekki grein fyrir því hvaða lagareglur ættu þá að leiða til þeirrar niðurstöðu. Sérstakar málsástæður fyrir Hæstarétti sem að þessu lúta eru of seint fram komnar og koma því ekki til álita við úrlausn málsins. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þetta verða því staðfestar með vísan til forsendna dómsins. Áfrýjandi hefur lýst yfir því fyrir Hæstarétti að fallið sé frá málsástæðu um að bótakrafa stefnda sé fyrnd. Þá sé ekki ágreiningur um fjárhæðina sem dæmd var í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti og málskostnað fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Helga Þórs E. Þórssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 600.000 krónur. Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði 600.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Mál þetta, sem dómtekið var þann 13. desember 2006, hefur Helgi Þór E. Þórsson, kt. 241055-5159, Núpasíðu 10 F, Akureyri, höfðað með stefnu og framhaldsstefnu, birtum 21. desember 2005 og 25. september 2006, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til greiðslu skaðabóta vegna slyss þann 1. febrúar 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök og framhaldssök eru, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 7.844.822, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38, 2001; af kr. 5.115.600 frá 15. desember 2005 til 28. október 2006, en af 7.844.822 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en með bréfi Dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 3. febrúar 2004 var stefnanda veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur að sök verði skipt í málinu, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinn niður falla. I. Samkvæmt stefnu og öðrum gögnum eru helstu atvik máls þau að hinn 1. febrúar 1999 varð stefnandi fyrir slysi í vinnu sinni sem atvinnubifreiðastjóri. Slysdaginn hafði stefnandi verið sendur á vöruflutningabifreið sinni JE-510 að Byggingavöruverslun KEA við Lónsbakka í Glæsibæjarhreppi til að sækja furuplanka og gipsplötur. Hafði gipsplötunum, sem festar voru saman, verið ekið að bifreiðinni með lyftara og reistar upp á rönd við hliðarvegg, ökumannsmegin, í flutningsrýminu og festar með strekkiól, en furuplönkunum raðað í stafla á gólfið. Ók stefnandi með þennan varning sem leið lá að bakdyrainngangi Nýja bíós í miðbæ Akureyrar, þar sem stóðu yfir endurbætur á húsinu. Í stefnu og við munnlegan flutning stefnanda var atvikum nánar lýst á þá leið að stefnandi hefði vegna fyrirhugaðrar aflestunar farið inn í flutningsrými bifreiðarinnar, losað um lás á strekkiólinni og síðan losað hana úr festingu fyrir framan plöturnar, en í framhaldi af því gengið áleiðis að afturhlera og meðfram gipsplötunum til að losa ólarnar að aftan. Þegar stefnandi hafði gengið um hálfa leið til baka hafi plöturnar fallið á hann með þeim afleiðingum að hann féll og klemmdist á milli platnanna og furuplankanna. Við þetta hafi stefnandi orðið fyrir mjög alvarlegum áverkum. Samkvæmt gögnum hóf lögreglan á Akureyri rannsókn á slysi stefnanda samdægurs eða þann 1. febrúar 1999, kl. 14:50. Voru m.a. teknar ljósmyndir af vettvangi, sem liggja fyrir í málinu. Í frumskýrslu Þorsteins Péturssonar lögreglumanns, sem dagsett er nefndan dag segir orðrétt um atvik máls: „Þarna hafði orðið slys með þeim hætti, að ökumaður vöruflutningabifreiðarinnar JE-510 hafði unnið við aflestun á byggingavörum, sem hann hafði flutt frá Byggingavörudeild og að nýbyggingu við Nýja bíó. Byggingavörur á vörupalli voru annars vegar furuplankar í stæðum, hins vegar plötur sem reistar höfðu verið upp við hlið vörupalls. Plöturnar voru af stærðinni 120x 260 12/mm voru reistar upp á rönd og festar við hlið vörupallsins innanvert með strekkjaról. Hinn slasaði hafði verið uppi á vörupallinum, en sá er tók við vörunum var staddur á lyftupalli aftan á bifreiðinni. Þeir hugðust taka plöturnar og hóf hinn slasaði að losa strekkjarann. Skyndilega féllu plöturnar og hinn slasaði réði ekki við þunga þeirra og féll hann þannig að hann klemmdist á milli þeirra og plankanna er einnig voru á pallinum. Plankastæðurnar voru í 33 sm. hæð og 66 sm. hæð. Klemmdist hann með fæturna við lægri stæðuna, en bakið við þá hærri. Alls munu plötur þessar vega 428 kg. (Upplýsingar frá Byggingavörudeild KEA). Að sögn vitnis (Þórhalls Guðmundssonar smiðs) hafði hann ásamt hinum slasaða unnið við losun á vörum af vörupallinum. Hinn slasaði hafi verið uppi á pallinum, en hann hafi staðið á vörulyftu áfastri bifreiðinni. Hinn slasaði losi strekkjaról sem haldið hafi plötunum við hlið vörupalls. Skyndilega virðist strekkjarinn laus og féllu plöturnar þá frá hliðinni og þrátt fyrir tilraunir hins slasaða, að stöðva fallið tókst það ekki. Hinn slasaði klemmdist undir plötunum upp við plankana. Hann hafi ásamt fleiri starfsmönnum þegar reist plöturnar upp og létt farginu af hinum slasaða.“ Í lögregluskýrslunni er tekið fram að stefnandi hafi eftir slysið verið fluttur á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri til aðhlynningar. Af framlögðum gögnum verður ráðið að Vinnueftirliti ríkisins hafi verið tilkynnt um umrætt slys, en samkvæmt skýrslu tæknifulltrúa eftirlitsins var farið á slysavettvang kl. 15:30 nefndan dag. Í skýrslu tæknifulltrúans er í upphafi tekið fram að aðstæður á slysstað hafi verið breyttar að því leyti að búið hafi verið að reisa gipsplöturnar sem féllu á slasaða við og festa þær við yfirbyggingu bifreiðarinnar. Í skýrslunni er tildrögum slyssins lýst með svipuðum hætti og í áður rakinni lögregluskýrslu, þ.á.m. að umræddar plötur hafi verið reistar upp á rönd við vinstri hlið ökutækis og festar við yfirbyggingu hans með strekkibandi, en um nánari atvik máls segir eftirfarandi: „Þegar slasaði losaði strekkibandið féll plötustaflinn á slasaða, sem féll aftur fyrir sig og á timburstaflana og klemmdist á milli þeirra og plötustaflans. Slasaði hlaut verulegt mar á báða fætur og bak, einnig munu liðbönd í báðum hnjám hafa tognað. Aðstæður á slysstað voru eftirfarandi: Bjart var af degi, bílpallur var þurr og hreinn. Við athugun dekkja og búnaðar kom í ljós að bifreiðin var af gerðinni Benz skrásetningarnúmer JE-510. Vörulyfta er aftan á yfirbyggingunni og þjónar hún einnig sem hluti af afturhluta hennar. Gipsplöturnar voru í tveimur stærðum, annars vegar 7 stk. af venjulegum plötum sem mældust 120 x 250 sm., hver um 44 kg að þyngd og hins vegar 6 stk. af útigipsplötum 120 x 270 sm. u.þ.b. 22 kg hver. Bilið milli plötustaflans og timburstaflans sem nær var mældist um 70 sm. og hæð hans um 33 sm. Staflinn sem fjær var mældist 57 sm. að hæð. Strekkibandið var um 20-30 sm. frá efri brún á plötustaflanum. Aftasti hluti afturhlerans var u.þ.b. 30 sm. frá jörð og hæðin frá hleranum upp á bílpall var um 65 sm. Bíllinn hallaðist á hægri hlið u.þ.b. 2,5%. Orsök slyssins má rekja til þess að plöturnar munu hafa staðið fast upp við hlið yfirbyggingarinnar og féllu á slasaða þegar hann losaði bandið, sennilega vegna halla bílsins. Skyldur aðila skv. lögum nr. 46, 1980 voru skýrðar fyrir verkstjóra/ forstöðumanni og eftirfarandi fyrirmæli voru gefin: 1. Vinnu skal hagað og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, sbr. 37. gr. laga nr. 46, 1980, um framkvæmd vinnu.“ Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglu um slysið þann 11. febrúar 1999. Í upphafi skýrslunnar greinir hann frá því að hann hafi slysdaginn verið sendur í Byggingavörudeild KEA til að sækja furuplanka og gipsplötur. Þær hafi verið settar á bifreið hans með lyftara og hafi hann síðan fest plöturnar við vinstri hlið flutningarýmisins með strekkiól. Að því loknu hafi hann ekið bifreiðinni að Nýja bíó og farið þar á bak við húsið, en þar hafi átt að taka gipsplöturnar af. Í skýrslunni, sem stefnandi undirritaði segir ennfremur: „Helgi kveðst hafa farið í flutningarýmið og losað strekkiólarnar og losað ólina frá að aftan. Hann kveðst síðan hafa ætlað að losa ólina að framan og gengið meðfram plötunum. Helgi kveðst telja að er hann hafi gengið meðfram plötunum hafi hugsanlega komið hreyfing á bifreiðina og við það falli plöturnar. Helgi segir að við það verði fætur hans undir plötunum og hann falli um furuplankana og skelli á því. Helgi segir að nærstaddir menn hafi þegar komið að og lyft plötunum af honum og náð honum undan. Sjúkrabifreið hafi verið kölluð til og hann hafi verið fluttur á slysadeild. Við skoðun þar hafi komið í ljós mikið mar víða á líkama hans og talið að jafnvel hafi brotnað eða brákast rifbein. Síðar hafi komið í ljós að liðbönd í báðum hnjám hafi tognað. Helgi segir að hann hafi verið á sjúkrahúsi þar til næsta dag en þá hafi hann fyrst getað stigið í fæturna. Helgi segir að í dag, 11. febrúar 1999, sé hann hjá sjúkraþjálfara vegna meiðslanna og óvíst sé hvenær hann geti hafið störf aftur.“ II. Að beiðni stefnda og vegna slysatryggingar ritaði Ragnar Jónsson, sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, örorkumat um stefnanda. Matið, sem dagsett er 12. september 2000, er byggt á fimm læknisvottorðum sérfræðinga FSA, rituðum á árunum 1999 og 2000, en einnig á viðtali og skoðun sérfræðingsins hinn 8. september 2000. Í matinu er greint frá því að stefnandi hafi rekið eigin sendiferðabifreið í 23 ár, en verið óvinnufær til þeirra starfa eftir slysið 1. febrúar 1999. Rakin er heilsufarssaga stefnanda, en síðan frásögn hans af slysinu hinn 1. febrúar 1999, og þ.á.m. segir að hann hafi fest umræddar plötur með ólum en ekið síðan bifreiðinni að nýbyggingu og stöðvað á bifreiðaplani þar sem svo hafi hagað til að það hallaði eilítið. Um nánari atvik segir orðrétt í örorkumatinu: „Þegar Helgi losaði ólarnar sem héldu gipsplötunum féll allt búntið niður þar sem plöturnar voru enn festar saman og á hann. Hann féll við og þvingaðist í sitjandi stöðu ofan á plankana og fékk þannig plötubúntið ofan á hné og leggi og auk þess snérust fætur hans eitthvað undir honum. Hann þeyttist einnig aftur á við og fékk högg á vinstri síðu af plönkunum sem hann datt á. Marga menn þurfti til að losa plötubúntið af honum. Eftir að það hafði tekist var hann fluttur með sjúkrabíl á FSA þar sem hann var lagður inn á skurðdeild til meðferðar og athugunar“. Í niðurstöðukafla matsins segir ennfremur: ,,Við slysið 01.02.1999 hefur Helgi fengið áverka á báða ganglimi og líklega rifbrot vinstra megin. Hann hefur engin sérstök einkenni frá brjóstkassa. Aðal einkenni eru frá hnjám og sérstaklega vinstra hné. Greinst hefur brjóskáverki á vinstri hnéskel og við skoðun er sterkur grunur um krossbandaáverka, að öllum líkindum aftari krossbandsáverka. Einkenni frá hægra hné eru svipuð og frá vinstra hné, þó eru ekki óstöðugleikaeinkenni en mjög líklegt er að einnig sé um að ræða brjóskáverka á hnéskel í hægra hné. Horfur fremur óvissar. Telja má líklegt að líkurnar séu á myndun ótímabærrar slitgigtar, sérstaklega í vinstra hné vegna líklegs krossbandsáverka og brjóskáverka á hnéskel. Horfur varðandi hægra hné óljósar. Örorkumat miðast við núverandi ástand og er metin læknisfræðileg örorka. Tímabundin læknisfræðileg örorka er: Frá 01.02.1999 til 01.06.1999 100%. Varanleg læknisfræðileg örorka 30%“. Að beiðni stefnanda hinn 30. ágúst 2004 ritaði Örorkunefnd álitsgerð um líkamstjón hans. Er hún dagsett 25. janúar 2005 og undirrituð af Sveini Sveinssyni hrl. og læknunum Birni Zoëga og Brynjólfi Mogensen, en skoðun og viðtal við stefnanda hafði farið fram 12. nóvember 2004. Í álitsgerðinni er lýst félagslegum aðstæðum stefnanda, heilsufari, svo og frásögn hans af slysinu hinn 1. febrúar 1999 og afleiðingum þess, með eftirfarandi hætti: ,,... segist hafa verið við vinnu aftan í bíl sínum, á bílnum voru tvö timburbúnt á gólfinu, en gipsplötur voru uppistandandi í bílnum, festar með ólum. Hann losar ólarnar, en þá kemur einhverskonar hreyfing á bílinn og gipsið fer af stað. Plöturnar eru 125 cm. háar og gipsbúntið ca. 700 kg. á þyngd. Hann missir búntið yfir sig og lendir sitjandi og búntin skella ofan á hnén, bæði hægri og vinstri, og efri parturinn á líkama tjónþola skellur aftur á við. Hann festist undir þessu, en það komu fljótlega iðnaðarmenn og tína ofan af honum og er hann fluttur á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri (FSA) þar sem hann er lagður inn og liggur þar inni eina nótt. Við komu á slysadeild FSA hefur hann talsverða verki í vinstri síðu og einnig í ganglimum. Hann er þá lagður inn til rannsókna og verkjastillingar. Hann var skv. vottorði Haraldar Haukssonar læknis, dags. 17.04 2000, marinn á vinstri síðunni og framan á báðum hnjám. Hann var kliniskt talinn með rifbrot. Tekin var rtg.mynd af báðum hnjám og sáust engin áverkamerki. Gerð var ómskoðun á kviðarholi, en ekki sáust áverkar á milta eða vinstra nýra, né merki um blæðingu í kviðarholi. Hann fékk sterk verkjalyf við komuna á slysadeild og lagðist síðan inn á deildina til eftirlits og er síðan sendur heim daginn eftir. Liggur í rúminu í einn og hálfan mánuð vegna verkja í hnjám og síðu og er þá settur á sterkari verkjalyf. Er síðan í eftirliti hjá Guðna Arinbjarnar bæklunarlækni á FSA og mætir til hans fyrst 22.02.1999, er þar segir skv. vottorði Guðna Arinbjarnar frá 27.04 2000 að hann hafi skánað nokkuð, en finnst vinstra hnéð vera mjög óstyrkt og er hann með verki þar. Hann er því sendur í sjúkraþjálfun. Það gekk illa að laga hnéð og þess vegna gerð þann 20.04. 1999 speglunaraðgerð á hnénu þar sem finnst skaði á hnéskeljarbrjóski á mesta álagsfletinum og um var að ræða svæði sem var ca. 1x1 cm að stærð og var áverkinn metinn sem tiltölulega ferskur og sem eftirstöðvar áverka. Að öðru leyti var hnéð eðlilegt. Þann 19.05 1999 mætir tjónþoli til eftirlits og er þá óbreyttur. Þann 23.08 1999 er tjónþoli enn skoðaður af bæklunarlækni og kvartaði um verki í báðum hnjám. Hann er síðan sendur til endurhæfingar á Kristnesi og á Reykjalund. Finnst tjónþola hann hafa haft gagn af dvölinni á Reykjalundi. Hann hefur farið í sprautumeðferð vegna verkja í hnjám, en lítið lagast. Hann fór síðan aftur til endurhæfingar á Kristnesheimilið. Eftir þá dvöl segist hann hafa reynt að endurhæfa sig sjálfur með sundi og heitum pottum, en ekki stundað neina sjúkraþjálfun.“ Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar segir að lokum eftirfarandi um afleiðingar slyssins: ,,Á tímabili, þ.e.a.s. í 3 ár vann hann (stefnandi) við eigin rekstur í nokkra klukkutíma á viku en hefur nú selt það fyrirtæki og er nú einungis á örorkubótum. Annað hnéð á honum var speglað fljótlega eftir slysið og kom þá í ljós brjóskskemmd á álagsfleti á hnéskel, en seinna fór hitt hnéð að verða álíka mikið til vandræða, en það var aldrei speglað. Hefur hann farið í röntgenmyndir af hnjánum sem ekki hafa sýnt neinar aðrar skemmdir. Líðan tjónþola í dag er þannig að hann hefur mikil einkenni frá báðum hnjám, sem gerir það að verkum að hann er úthaldslaus og hefur verki bæði í hvíld og við álag. Hann þolir illa að ganga í tröppum, en telur sig þola hlutastarf þegar hann fær að ráða hraðanum og tímanum sjálfur. Við skoðun er að finna eymsli frá hnjám við þreifingu, en eina prófið sem hægt er að finna eitthvað beint við er frá hnéskel vinstra megin en hægra megin eru óbein eymsli. Ljóst er að tjónþoli hefur hlotið áverka á hné og upp úr því langvinnt verkjavandamál á hnjánum, sem gerir það að verkum að hann getur ekki beitt þeim af fullum krafti. Hann hefur þó fulla hreyfigetu í hnjánum en ekki vökva og ekki er hægt að sjá slit annars staðar en brjóskskemmd á hnéskel í öðru hnénu, sem sjást við speglun. Að teknu tilliti til allra þessara hluta telur örorkunefnd að hann hafi hlotið miska vegna þessa langvinna verkjaástands í báðum hnjám. Örorkunefnd telur að eftir 01.07.1999 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyss þess sem hann varð fyrir þann 01.02.1999. Að öllum gögnum virtum telur nefndin varanlegan miska tjónþola vegna afleiðinga slyssins þann 01.02.1999 hæfilega metinn 10%, 10 af hundraði. Tjónþoli var 43 ára á slysdegi og stundaði þá eigin atvinnurekstur sem bifreiðastjóri. Eftir slysið hefur hann ekki getað sinnt því starfi vegna afleiðinga slyssins og í seinni tíð hefur hann ekki unnið launuð störf. Örorkunefnd telur að tjónþoli geti unnið létt störf þar sem ekki reyni mikið á fætur hans og hné, en slíku starfi hafði hann komið sér upp hjá eigin fyrirtæki, sem hann síðan seldi. Örorkunefnd telur að afleiðingar slyssins hafi skert möguleika tjónþola til að afla sér atvinnutekna í framtíðinni og er varanleg örorka hans vegna þess metin 20% -tuttugu af hundraði-. Álit örorkunefndar. Stöðugleikapunktur tjónþola vegna afleiðinga slyss þann 01.02.1999 telst vera 01.07.1999. Tjónþoli telst hafa verið veikur vegna afleiðinga slyssins frá 01.02.1999 til 01.07.1999, þar af rúmliggjandi í 91 dag. Tímabundið atvinnutjón tjónþola er 100% frá 01.02.1999 til 01.07.1999. Varanlegur miski tjónþola vegna afleiðinga slyssins er 10% -tíu af hundraði-. Varanleg örorka tjónþola vegna afleiðinga slyssins er 20% -tuttugu af hundraði“. Stefnandi krafði stefnda hinn 15. nóvember 2005 á grundvelli álitsgerðar Örorkunefndar bóta samtals að fjárhæð kr. 5.330.384. Eftir þingfestingu málsins hinn 12. janúar og eftir framlagningu greinargerðar af hálfu stefnda hinn 9. febrúar 2006 voru að ósk stefnanda þann 12. apríl 2006 dómkvaddir þeir Viðar Már Matthíasson prófessor og Magnús Páll Albertsson bæklunarlæknir til að meta örorku stefnanda vegna umrædds vinnuslyss og til að svara tilgreindum spurningum. Matsgerð matsmannanna er dagsett 4. júlí 2006. Segir í upphafsorðum hennar að markmið matsbeiðanda með dómkvaðningunni hafi verið að sýna fram á að örorka hans hafi verið mun meiri en fram komi í álitsgerð Örorkunefndar. Í skýrslu hinna dómkvöddu matsmanna er vísað til þeirra heimilda sem þeir styðjast við, þ.á.m. áður nefnd frumgögn lögreglu og Vinnueftirlits ríkisins, en að auki tiltaka þeir tólf læknisvottorð frá slysadeildar-, bæklunar-, heimilis-, og meðferðarlæknum, sem dagsett eru á árabilinu 1999 til 2004, áðurrakið álit Ragnars Jónssonar læknis vegna almennrar slysatryggingar og álitsgerð Örorkunefndar, skattframtöl og loks læknisbréfs frá Landspítala vegna legu stefnanda frá 23. janúar til 30. janúar 1985. Í matsskýrslunni er rakin lífssaga stefnanda svo og atvik máls á slysdegi og læknismeðferð hans eftir það. Er því m.a lýst að vegna þrálátra verkja frá báðum hnjám hafi röntgenrannsóknir verið endurteknar 31. ágúst 1999, en að þær hafi ekkert nýtt leitt í ljós. Þá hafi verið gerð svokölluð ísotóparannsókn (beinskanni) 9. mars 2000, sem aðeins hafi sýnt fram á vægt aukna virkni í báðum hnjám. Tekið fram að vegna verkjanna hafi stefnandi gengist undir aðgerð hinn 28. september 2001, en þá hafi Guðni Arinbjarnar bæklunarlæknir speglað hægra hné og gert svokallað lateral release á hægra hné, en án mikils árangurs. Í spegluninni hafi hins vegar sést vægar brjóskskemmdir á liðfleti hnéskeljar svo og vægar breytingar á liðbrjóski í sjálfum hnéliðnum, sem litið hafi verið á sem fyrstu byrjun á slitbreytingum. Umræddar breytingar hafi verið á álagsflötum en ekki tengdar hnéskel. Tekið er fram að samkvæmt gögnum hafi stefnandi langtímum saman verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara svo og legið tvívegis inni til endurhæfingar á Kristnesi, m. a. frá 2. apríl til 29. maí 2001, en einnig á Reykjalundi frá 23. september til 22. nóvember 2002, og að auki hafi hann þegið meðferð vegna þunglyndis eftir umrætt slys. Í matsskýrslu kemur fram að stefnandi hafi farið í læknisskoðun þann 28. apríl 2006, og segir um hana eftirfarandi: „Gengur með helti beggja vegna, en án vandræða á bæði tám og hælum. Hann getur sest á hækjur sér en styður sig á læri er hann reisir sig upp og einnig er hann sest niður á hækjur sér. Ganglimir eru báðir grannir, en ekki hægt að tala um eiginlegar rýrnanir á þeim. Engar stöðuskekkjur er að sjá í réttstöðu og heldur engar rýrnanir.“ „Hreyfigeta í báðum hnjám er eðlileg en þar marrar undir hnéskeljum beggja vegna og við hnéskeljar eru veruleg þreifieymsli. Þá fær hann einnig verki við þrýsting á hnéskeljar. Væg eymsli eru yfir liðbilum í báðum hnjám, bæði innanvert og utanvert, en liðþófapróf eru neikvæð. Hugsanlega örlítill vökvi til staðar í hægra hné, en bæði eru hnén stöðug við prófun með tilliti til hliðarliðbanda. Í vinstra hné er vægt aukin skrúfuhreyfing, þó ekki svo að grunur vakni um krossbandaáverka, slík skrúfuhreyfing er eðlileg í hægra hné. Kraftar í lærvöðvum eru þokkalegir og það er engin mælanleg rýrnun í lærum eða kálfum. Skoðun á ökklum beggja vegna er eðlileg og taugaskoðun er einnig eðlileg, þ.m.t. taugaþanspróf.“ Í matsgerðinni láta hinir dómkvöddu matsmenn uppi rökstutt álit um afleiðingar slyss stefnanda, en niðurstaða þeirra er í stuttu máli þessu: „Matsmenn telja að matsbeiðandi hafi verið óvinnufær a.m.k. til 1. júní 1999 vegna líkamstjónsins. Matsmenn telja að tímabil tímabundins atvinnutjóns sé frá slysdegi til 1. júní 1999. Matsmenn telja að batahvörf (stöðugleikapunktur) sé 1. júní 1999. Matsmenn telja að tímabil þjáningabóta sé frá slysdegi til 1. júní 1999, þar af hafi hann verið rúmliggjandi frá 1. til 11. febrúar. Matsmenn telja varanlegan miska hæfilega metinn 20 stig. Matsmenn telja varanlega örorku hæfilega metna 30%”. Að ósk stefnanda var á dómþingi hinn 23. febrúar 2006 dómkvaddur Sveinbjörn Sveinbjörnsson bifvélavirkjameistari til að skoða og meta: ,,Eiginleika bifreiðarinnar JE-510 með tilliti til hleðslujafnvægis og hugsanlegan þátt þess eiginleika við slys það sem matsbeiðandi varð fyrir þann 1. febrúar 1999“. Skýrsla matsmannsins er dagsett 7. apríl 2006 og svarar hann þar spurningum stefnanda, en fram kemur að matsmaðurinn hafi við skoðun sína haft bifreiðina JE-510 til gaumgæfilegrar athugunar. Bifreiðin hafi reynst í fullkomnu lagi og verið notuð í atvinnuskyni. Skýrsla matsmannsins ásamt spurningu matsbeiðanda er eftirfarandi: 1. Hvernig starfar hleðslujafnvægisbúnaður bifreiðarinnar JE-510? Bifreiðin JE-510 er búin hefðbundnum blaðrafjöðrum og ás 1 en er búin loftpúðafjöðrun á ás 2. Loftpúðafjöðrun samanstendur af nokkrum hlutum og skal hlutverk þeirra rakið hér á eftir. Loftpúðarnir sjálfir halda bifreiðinni í keyrslustöðu að öllu jöfnu með því að þeir eru hlaðnir þrýstilofti frá þrýstiloftskerfi bifreiðarinnar. Það sem sér um að halda bifreiðinni í keyrslustöðu eru tveir hæðarstilliskynjarar, annar fyrir vinstri hlið og hinn fyrir hægri hlið. Hæðarstilliskynjararnir eru rafeindastýrðir og senda boð í tölvu um stöðuna sem þeir eru í og tölvan ákveður síðan hvort blásið er í púðana, t.d. þegar hleðsla bílsins eykst, eða hvort lofti er hleypt úr púðunum, sem gerist þegar afferming á sér stað. Þó er það svo að höfð er ákveðin seinkun á þessum aðgerðum svo að tölvan er ekki að rétta sig af upp á 1 mm í einu, heldur getur bíllinn lyfst um 1-2 sm. í einu þegar tölvukerfið er að leiðrétta keyrslustöðu. Þetta á við bæði með hífingu og slökun frá keyrslustöðu. Með öðrum orðum þá sér þessi búnaður um að bíllinn haldi alltaf sömu keyrslustöðu óháð lestun bifreiðarinnar. Þessar hreyfingar eru mjög fljótar að eiga sér stað og menn verða áþreifanlega varir við það þegar fjöðrunin bregst við. Rafstýrður stjórnloki sem stýrt er af tölvu fyrir loftfjöðrun sér um að framkvæma þessar aðgerðir ásamt því að í bifreiðinni er stjórnbox til að gera ökumanni kleift að breyta keyrslustöðu með því annað hvort að láta bifreiðina síga eða með því að hækka bifreiðina. Þetta er einn af aðalkostum við loftfjöðrun að geta sett gólf flutningakassans í þá hæð sem hentar hverju sinni svo sem þegar bíl er bakkað að lestunargati og þess háttar. Ef kveikt er á stjórnboxi og hæð stillt upp eða niður þá sér tölvan ekki lengur um að halda keyrslustöðu. Þess skal getið hér að þessi stjórnbúnaður er ekki virkur þegar svissað er af bifreiðinni. Nóg er að hafa svissað á bifreiðina til þess að þessi búnaður fari að virka, en þá þarf þrýstiloftskerfið einnig að vera hlaðið lofti. 2. Bregst hleðslujafnvægisbúnaður bifreiðarinnar við ef gengið er um flutningarými bifreiðarinnar? Eins og áður sagði fékk undirritaður bifreiðina lánaða til prófana og var bifreiðin tiltæk þegar matsfundur fór fram og við umgang okkar sem á matsfundinum vorum brást bifreiðin við umgengni okkar um flutningarýmið þegar straumlás (sviss) var í keyrslustöðu. Þetta þýðir í raun að til að þetta geti gerst þarf bifreiðin annað hvort að vera í gangi eða svissað á hana. 3. Ef svarið er jákvætt við nr. 2 getur þá hreyfingin verið það mikil að gipsplötur sem raðað er upp við vegg flutningarýmis bifreiðarinnar geti fallið til hliðar? Hreyfingin sem kemur á bifreiðina getur verið næg til þess að gipsplötur sem standa lóðrétt við vegg flutningarýmis geta fallið til hliðar við þessa umgengni en þá þarf bifreiðin annað hvort að vera í gangi eða straumlás í kyrrstöðu og einnig þarf loftforðakútur fyrir loftstuðlun að vera hlaðinn lofti. 4. Er hugsanlegt að hleðslujafnvægisbúnaður bifreiðarinnar JE-510 hafi í umrætt sinn brugðist við umgangi matsþola við flutningarýmið og þannig orsakað hreyfingu sem hafi valdið því að gipsplöturnar féllu til hliðar? Að þeim skilyrðum uppfylltum að vél bifreiðarinnar JE-510 hafi verið í gangi eða straumlás bifreiðarinnar hafi verið í keyrslustöðu (svissað á) þá er hugsanlegt að hleðslujafnvægisbúnaður bifreiðarinnar hafi brugðist við með þeim hætti að plötubúntið hafi fallið til hliðar. Á dómþingi hinn 5 október 2006 var af hálfu stefnanda, með vísan til niðurstöðu áðurrakinnar matsskýrslu dómkvaddra matsmanna, lögð fram framhaldsstefna með auknum kröfum að hluta, en að öðru leyti til lækkunar. Var á því byggt að samanlagður höfuðstóll stefnukrafna í aðal- og framhaldssök væri kr. 7.844.822, eins og síðar verður lýst. Á dómþingi hinn 19. febrúar 2006 lagði stefndi fram greinargerð sína í framhaldssök. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt að bifreiðin JE-510 sé búin loftpúðum og hleðslujafnvægi og að búnaður þessi geri það að verkum að bifreiðin standi eins hvort sem hún sé mikið hlaðin eða lítið. Er á því byggt að er atvik máls gerðust hafi stefnandi losað um umræddar gipsplötur í flutningarými bifreiðarinnar með því að losa upp lás á strekkiól og síðan losa ólina úr festingu á hliðarvegg þar fyrir framan. Vegna aðkomu smiðs á vörulyftu bifreiðarinnar ellegar þegar stefnandi gekk aftur með plötunum hafi skynjarar í umræddum hleðslujafnvægisbúnaði fundið fyrir hreyfingu og hleðslujafnvægisbúnaður tekið við sér og bifreiðin þá sigið öðru megin en síðan farið upp aftur með þeim afleiðingum að farmurinn féll á stefnanda. Megi því rekja orsök slyssins til þess búnaðar sem sjái um að halda hleðslujafnvægi á bifreiðinni. Byggir stefnandi á því að umrætt slys hafi þannig hlotist af notkun vélknúins ökutækis, sbr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 og sé því bótaskylt sbr. 92. gr. sömu laga. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 50/2000, nr. 274/1999 og nr. 116/1999. Af hálfu stefnanda er til þess vísað að er atvik gerðust hafi hann haft áralanga reynslu sem sendibifreiðastjóri. Hann hafi því gengið vel frá farminum, en í umrætt skipti hafi það hins vegar gerst að er losað hafi verið um farminn og gengið var um flutningsrými bifreiðarinnar hafi hinn sjálfvirki búnaður farið í gang með þeim afleiðingum að hlut farmsins er átt að fara að aflesta féll á stefnanda. Það hafi því einmitt verið hinn sérstaki búnaður er hafi orsakað slysið, en hann hafi verið tengdur rafkerfi og aflvél og því hluti af hættueiginleikum bifreiðarinnar. Við flutning málsins vísaði stefnandi um nánari atvik máls til vitnisburða Þórhalls Guðmundssonar smiðs og matsmannsins Sveinbjörns Sveinbjörnssonar fyrir dómi svo og matsskýrslu þess síðarnefnda, en einnig eigin frásagnar. Við flutning áréttaði stefnandi í tilefni af málsástæðum stefnda í greinargerð um framhaldssök, sem hann andmælti, efnisatriði í frumstefnu, en einnig framhaldsstefnu, um að Örorkunefnd hafi talið svonefndan stöðugleikapunkt stefnanda 1. júní 1999 og jafnframt að í matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi hann verið talinn 1. júlí sama ár. Í þessu samhengi vísaði stefnandi einnig til umfjöllunar sérfræðilækna um læknisaðgerðir, þ.á.m. á árunum 2001 og 2002 og að hann hafi því fyrst átt þess kost að leita fullnustu bótakröfu sinnar eftir það samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. að því leyti vitnisburð matsmannsins Magnúsar Páls Albertssonar læknis. Með vísan til þessa svo og því að stefndi hefði í engu vikið að nefndri málsástæðu í greinargerð í aðalsök sé hún of seint fram komin, sbr. 99. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Um útreikning höfuðstóls skaðabótakröfu vísar stefnandi til áðurrakinnar matsskýrslu hinna dómkvöddu matsmanna, ákvæða skaðabótalaga nr. 50, 1993, sbr. og lög nr. 37, 1999, en bendir jafnframt á að ekki sé ágreiningur um einstaka kröfuliði, fyrir utan vexti og dráttarvexti. Eru endanlegar dómkröfur stefnanda nánar sundurliðaðar þannig: 1. Þjáningar skv. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Stefnandi hafi verið veikur og rúmliggjandi í 11 daga og veikur í 109 daga án þess að vera rúmliggjandi. (11 * 1870 + 109 * 110) 130.660. 2. Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. (20% af 5.768.500) 1.153.700 3. Varanleg örorka skv. 5. gr. skaðabótalaga. (30 * 1.352.500 * 9,678) 3.927.019 4. Tímabundið atvinnutjón, tekjutap í 150 daga, uppreiknað, skv. launavísitölu. 444.658. 5. Vextir skv. liðum 1, 2 og 4, 4,5% skv. nánari sundurliðun. 2.188.784 Samanlagður höfuðstóll stefnukrafna í aðalsök og framahaldssök 7.744.722 Um lagarök vegna framhaldstefnu vísar stefnandi til 29. gr. laga nr. 91, 1991, en um bótaábyrgð til 88. gr. og 92. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Um bótakröfu vísar stefnandi til áðurrakinna ákvæða skaðabótalaga nr. 50, 1993, en um málskostnað til ákvæða 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að bótaskylda sé ekki fyrir hendi, enda sé ósannað að slys stefnanda megi rekja til notkunar ökutækisins JE-510 í skilningi 88. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Stefndi vísar til áðurrakinnar lýsingar samstarfsmanns stefnanda, vitnisins Þórhalls Guðmundssonar í frumskýrslu lögreglu, en þeir hafi unnið saman að losun bifreiðarinnar. Í lögregluskýrslunni komi það fram að umræddar plötur hafi losnað skyndilega eftir að stefnandi hóf að losa um strekkjarann sem hélt þeim uppi. Fái þessi lýsing stoð í umsögn Vinnueftirlits ríkisins, en þar segi um orsök slyssins að plöturnar hafi fallið á slasaða þegar hann hafi losað bandið. Telur stefndi að af þessu verði með engu móti lagt til grundvallar að slys stefnanda verði rakið til notkunar ökutækis í skilningi nefndrar lagagreinar. Bifreiðin hafi verið kyrrstæð þegar óhappið varð og verði strekkiól ekki talin sérstakur búnaður flutningabifreiðar. Verði slysið því hvorki rakið til notkunar eða aksturs bifreiðarinnar né til sérstaks búnaðar hennar eða eiginleika hennar sem ökutækis eða flutningabifreiðar. Stefndi vísar ennfremur til þess að stefnandi hafi borið fyrir lögreglu nokkru eftir slysið að hugsanlega hafi komið hreyfing á bifreiðina þegar hann hafi gengið meðfram plötunum, eftir að hafa losað um þær að aftanverðu. Stangist þessi lýsing stefnanda á við framburð nefnds vitnis í frumskýrslu lögreglu um aðdraganda þess að plöturnar féllu, en að auki stangist hún á við lýsingu stefnanda sjálfs á atvikum, eins og hann hafi lýst þeim fyrir Ragnari Jónssyni, lækni, sbr. álitsgerð hans frá 12. september 2000. Umrædd álitsgerð hafi verið gerð vegna slysatryggingar stefnanda hjá stefnda, en þar sé haft eftir stefnanda að þar sem hann hafi stöðvað bifreiðina á plani hafi hagað svo til að það hafi hallað eilítið og er hann hafi losað ólarnar er héldu gipsplötubúntinu hafi allt búntið fallið niður, þar eð plöturnar hafi enn verið festar saman, og á hann. Þá vísar stefndi til umsagnar Vinnueftirlits ríkisins þar sem lagt sé til grundvallar að plöturnar hafi fallið á slasaða er hann losaði bandið. Verði því að telja með öllu ósannað að stefnandi hafi gengið meðfram plötunum eftir að hafa losað bandið. Að auki hafi stefnandi ekki fullyrt að bifreiðin hafi hreyfst, en telji það hugsanlegt. Af þessu orðalagi megi vera ljóst að stefnandi gefi sér að hugsanlega hafi atvik verið með tilteknum hætti, án þess að hafa fyrir því neina vissu. Í ljósi þessa sé ósannað að stefnandi hafi gengið meðfram plötunum eftir að hann losaði um strekkiólina og einnig að ósannað sé að hreyfing hafi komið á bifreiðina og með öllu sé ósannað að slys stefnanda megi rekja til notkunar ökutækis í skilningi 88. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Með vísan til þess sem að ofan er rakið telur stefndi með öllu ósannað það sem lagt sé til grundvallar í stefnu, að skynjarar í bifreiðinni hafi fundið fyrir hreyfingu í bifreiðinni, er stefnandi hafi gengið meðfram plötunum, er hafi leitt til þess að pumpur hafi farið af stað, bifreiðin sigið öðru megin og svo upp aftur. Fái þetta heldur enga stoð í gögnum málsins, hvorki í umsögn Vinnueftirlits ríkisins né öðrum gögnum málsins. Fram komi í umsögn Vinnueftirlitsins að orsök slyssins megi rekja til þess að plöturnar hafi staðið fast upp við hlið yfirbyggingarinnar og fallið á stefnda þegar hann losaði bandið, sennilega vegna halla bifreiðarinnar. Hafi með engu móti verið sýnt fram á að sá halli hafi komið til eftir að bifreiðinni var lagt. Þá hafi heldur ekki verið sýnt fram á að þann halla sem á bifreiðinni var hafi mátt rekja til hreyfingar á bifreiðinni. Loks sé með öllu ósannað að stefnandi hafi gengið meðfram plötunum og þannig orsakað ætlaða hreyfingu á bifreiðinni er leitt hafi til þess að plöturnar féllu. Varakröfu sína reisir stefndi á því að verði ekki fallist á sýknu verði slys stefnanda að stærstum hluta rakið til eigin sakar hans og óhappatilviljunar með vísan til þeirra röksemda sem reifaðar hafi verið varðandi aðalkröfuna. Verði stefnandi því að bera tjón sitt í hlutfalli við það. Af hálfu stefnda er gerður almennur fyrirvari við vaxtakröfu stefnanda. Þá er kröfu um dráttarvexti mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga, sbr. 9. gr. nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr., en í varakröfu á 129. gr., auk 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Um lagarök að öðru leyti vísar stefndi til megin reglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, umferðarlaga nr. 50, 1987 og laga um vátryggingasamninga nr. 20, 1994. Í greinargerð í framhaldssök er af hálfu stefnda tekið fram að ekki séu af hans hálfu gerðar athugasemdir við útreikninga stefnanda á einstökum kröfuliðum endanlegrar bótakröfu. Til þess er hins vegar vísað að stefnandi hafi breytt kröfugerð sinni frá stefnu með vísan til matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna frá 4. júlí 2006, en þar sé m.a. komist að þeirri niðurstöðu að stöðugleikapunktur hafi verið þann 1. júní 1999. Verði því að telja að krafa stefnanda hafi verið fyrnd þann 1. janúar 2004, sbr. 99. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Rökstyður stefndi nefnda málsástæðu á þann veg að stefnandi hafi byggt upphaflegar kröfur sínar á álitsgerð Örorkunefndar frá 25. janúar 2005, en að í þeirri álitsgerð hafi ekki legið fyrir upplýsingar um stöðugleikapunkt. Vegna þessa hafi stefndi ekki getað borið því við fyrr en á grundvelli nýrrar matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna að krafa stefnanda á hendur félaginu hefði fyrnst þann 1. janúar 2004. Í greinargerðinni vísar stefndi um lagarök að öðru leyti til greinargerðar í aðalsök. IV. Við aðalmeðferð málsins var vettvangur við Nýja Bíó á Akureyri skoðaður af dómurum og lögmönnum aðila, en einnig vöruflutningabifreiðin JE-510 og búnaður hennar, þ.á.m. vörulyfta, festingar og strekkiól í flutningsrými. Þá gaf stefnandi aðilaskýrslu, en vitnaskýrslur þeir Þórhallur Guðmundsson trésmiður, Þorsteinn Pétursson lögreglumaður og matsmennirnir Magnús Páll Albertsson, Viðar Már Matthíasson og Sveinbjörn Sveinbjörnsson. Í greinargerð stefnda, vegna framhaldssakar stefnanda, kom stefndi fram með þá málsástæðu að bótakrafa stefnanda hefði fyrnst þann 1. janúar 2004, samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, enda hafi batahvörf/stöðugleikapunktur stefnanda verið metin af dómkvöddum matsmönnum hinn 1. júní 1999. Vísaði stefndi til þess að ekkert hefði verið vikið að batahvörfum stefnanda í álitsgerð Örorkunefndar, sem stefnandi hafi áður byggt kröfur sínar á. Af hálfu stefnanda er þessari málsástæðu stefnda andmælt með vísan til ákvæða 99. gr. umferðarlaga, umfjöllunar í stefnu, áliti Örorkunefndar um batahvörf, en að auki með vísan til þess að hún sé of seint fram komin samkvæmt 99. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna á 4 árum, frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Af áðurröktum gögnum verður ráðið, að stefnandi hafi verið í læknismeðferð frá slysdegi 1. febrúar 1999 um nokkurra missera skeið. Kemur þannig fram í áliti Ragnars Jónssonar sérfræðings í bæklunarlækningum, sem ritað var að beiðni stefnda eftir skoðun í september 2000, að stefnandi hafi greinst með brjóskáverka á báðum hnjám, að grunur sé um krossbandsáverka, að horfur séu óvissar og að líkur séu á myndun ótímabærrar slitgigtar. Í álitsgerð Örorkunefndar, sem dagsett er 25. janúar 2005 og rituð var samkvæmt beiðni stefnanda og barst nefndinni 30. ágúst 2004, er áverkum og læknismeðferð stefnanda lýst og þess getið að hann hafi verið hrjáður af langvinnum verkjum í hnjám. Var það niðurstaða nefndarinnar að stöðugleikapunktur stefnanda hafi verið 1. júlí 1999. Liggur fyrir að lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf þann 15. nóvember 2005, þar sem sett var fram sundurliðuð bótakrafa. Að tilhlutan stefnanda voru dómkvaddir matsmenn, hinn 12. apríl 2006 til að meta tjón hans samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50, 1993, með síðari breytingum. Í matsskýrslunni, sem dagsett er 4. júlí sama ár er m.a. lýst áverkum og læknismeðferð stefnanda, en þ.á.m. er getið um aðgerð bæklunarlæknis hinn 28. september 2001, líkt og lýst var hér að framan. Niðurstaða matsmannanna var að stöðugleikapunktur stefnanda hefði verið 1. júní 1999. Hinir dómkvöddu matsmenn staðfestu matsgerð sína fyrir dómi og áréttaði annar þeirra, Magnús Páll Albertsson bæklunarlæknir, að eftir nefnd batahvörf hefði ekki mátt vænta verulegra breytinga á heilsufari stefnanda. Matsmaðurinn vísaði á hinn bóginn til þess að eftir greint tímamark hefði stefnandi ítrekað farið í endurhæfingu, en að auki hafi hann á árinu 2001 farið í lateral release aðgerð á hægra hné hjá bæklunarlækni er hafi beinlínis verið gerð til að taka á og bæta viðvarandi verkjaástand. Hann kvað aðgerðina ekki hafa skilað miklum árangri, en lét það álit í ljós, að á nefndu ári 2001 hafi fyrst verið tímabært að meta örorku stefnanda. Að ofangreindu virtu verður að áliti dómsins að leggja til grundvallar, að stefnandi hafi fyrst átt þess raunhæfan kost að leita fullnustu kröfu sinnar á hendur stefnda í lok árs 2001. Var krafa stefnanda því ekki fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, við birtingu stefnu þann 21. desember 2005. Að þessu virtu verður málsástæðu stefnda um fyrningu hafnað, en að áliti dómsins leiðir 99. gr. laga nr. 91, 1991 einnig til sömu niðurstöðu. Í máli þessu greinir aðila á um atvik á slysdegi hinn 1. febrúar 1999 svo og um hvort tjónsatburður sé bótaskyldur samkvæmt 88. gr., sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Samkvæmt göngum málsins var stefnandi 43 ára er hann varð fyrir umræddu slysi. Hann hafði að baki áralanga reynslu sem flutningabifreiðastjóri og hafði er atvik gerðust átt bifreiðina JE-510, Mersedes Benz í u.þ.b. 4 ár. Liggur fyrir að bifreiðin er með flutningsrými, sem er um átta metra langt, en að auki er hún með afturhlera sem jafnframt er rafknúin vörulyfta. Þá er bifreiðin búin rafeindastýrðum hleðslujafnvægisbúnaði. Er atvik gerðust var bifreiðin lestuð furuplönkum, sem komið hafði verið fyrir hægra megin á vörugólfi flutningarýmisins, en einnig 13 gipsplötum, sem reistar höfðu verið upp á rönd við vinstri hliðarvegg. Af gögnum verður ráðið, að lengd platnanna hafi verið allt að 270 cm, en að hæð þeirra hafi verið um 120 cm og að samtals hafi þær vegið um 412 kg. Óumdeilt er að plöturnar voru festar saman með járnspansettum. Við aðalmeðferð málsins greindi stefnandi frá atvikum máls nokkuð á annan veg en skráð hafði verið eftir honum samkvæmt áðurrakinni skýrslu hans hjá lögreglu, tíu dögum eftir slysið. Fyrir dómi lýsti hann aðgerðum sínum í flutningsrými bifreiðarinnar m. a. við losun umræddrar strekkiólar, en einnig aðkomu vitnisins Þórhalls Guðmundssonar á meðan á því verki stóð, en staðfesti hins vegar að aðstæður hefðu verið líkar því sem fram kemur á framlögðum ljósmyndum lögreglu. Kvaðst hann í upphafi verksins hafa losað um strekkilás ólarinnar við innri enda gipsplatnanna, en síðan leyst fremri krók ólarinnar þar fyrir framan, og í framhaldi af því byrjað að rúlla ólinni upp, samhliða því sem hann hafi gengið áleiðis að afturgafli bifreiðarinnar með þeirri ætlan að taka aftari krókendann úr yfirbyggingunni. Staðhæfði stefnandi að hann hefði verið kominn u.þ.b. miðja vegalengd og því verið fyrir miðju platnanna er greinileg hreyfing hafi komið á bifreiðina. Staðhæfði stefnandi jafnframt að hreyfing þessi hafi orsakast af hinum sjálfvirka jafnvægisbúnaði bifreiðarinnar og bar, að vegna hennar hefðu gipsplöturnar færst frá yfirbyggingunni og skollið til hægri og síðan fallið á hann með áðurlýstum afleiðingum. Vitnið Þórhallur Guðmundsson trésmiður kvaðst hafa fylgst með því í umrætt sinn er bifreiðinni JE-510 var bakkað eftir hallalausu malarbifreiðastæði að nefndri byggingu, en ætlaði að einhver snjór eða klaki hefði verið á jörðu. Vitnið staðhæfði, að það hefði fyrst farið að bifreiðinni eftir að stefnandi hafði sett niður afturgafl/vörulyftu og var kominn inn í flutningsrýmið. Kvaðst vitnið hafa stigið upp á vörulyftuna, að það ætlaði, á þeirri hlið sem gipsplöturnar höfðu verið reistar við og bar, að aðstæður hefðu verið líkar því sem fram kemur á ljósmyndum lögreglu. Eftir það kvaðst vitnið hafa fylgst með aðgerðum stefnanda í flutningsrýminu og m.a. séð hann losa um lás á strekkiól framarlega á plötunum, þannig að lítilsháttar slaki komi á ólina. Vitnið staðhæfði, að engin hreyfing hefði komið á plötubúntið við þessa aðgerð stefnanda og bar, að plöturnar hefðu heldur ekki þrýst á ólina eða fylgt henni eftir. Kvaðst vitnið í framhaldi af þessu hafa séð stefnanda fara framfyrir plöturnar og taka krók fremst á ólinni úr festingu á yfirbyggingunni, og bar að þá hefði ólin verið alveg laus. Vitnið kvað stefnanda eftir þetta hafa gengið með plötubúntinu áleiðis að afturgaflinum, en er hann hafi verið komin um hálfa leið hafi plöturnar fallið að honum og hann í framhaldi af því fallið á plankastæðurnar. Vitnið bar, að fall plantnanna hefði gerst það skyndilega, að það hefði ekki getað komið stefnanda til aðstoðar er hann m.a. reyndi að halda á móti plötunum í fallinu. Vitnið bar, að stefnandi hefði legið undir miðri plötustæðunni er farginu var lyft af honum. Um orsök slyssins treysti vitnið sér ekki til að segja um, en lýsti ályktunum sínum þar um með eftirfarandi hætti: ,,Það kemur náttúrulega einhver hreyfing, hvort að bíllinn hreyfist eitthvað eða bara hvort að hann (stefnandi) gengur eða hvort að ég hef gengið eitthvað til á lyftunni, ég man það ekki hvort að ég stóð kjurr eða hvort að ég steig til hliðar á lyftunni eða eitthvað svoleiðis, ég man það náttúrulega ekki“. Af skýrslu vinnueftirlits og ljósmyndum lögreglu, sem teknar voru eftir að gipsplöturnar, ásamt strekkiólinni, höfðu verið reistar við, eftir að stefnandi hafði verið fluttur á sjúkrahús, má að áliti dómsins gera sér allglögga grein fyrir aðstæðum. Verður m.a. ráðið að strekkiólin hafi verið um 20 til 30 cm. frá efri brún, að strekkilásinn hafi verið nærri innri enda gipsplatnanna og að endar ólarinnar hafi verið festir með krókum sitt hvoru megin við plöturnar. Í skýrslu vinnueftirlitsins er atvikum lýst nánar. Segir þar m.a., að er skýrsluhöfundur kom á vettvang, um 40 mínútum eftir slysið, hafi bifreiðin JE-510 hallast u.þ.b. 2,5%. Og um orsök slyssins segir í skýrslunni að það megi rekja til þess að gipsplöturnar hafi fyrir slysið staðið fast upp við hlið yfirbyggingarinnar og að þær hafi fallið á stefnanda ,,sennilega vegna halla bílsins.“ Þegar framangreint er virt í heild, ekki síst trúverðug frásögn vitnisins Þórhalls Guðmundssonar, verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að gipsplöturnar hafi fallið skyndilega á stefnanda þegar hann losaði um strekkjara sem hélt þeim uppi í flutningarými bifreiðarinnar JE-510. Verður þvert á móti að leggja þá frásögn vitnisins til grundvallar, sem er í samræmi við skýrslu stefnanda fyrir dómi, að plöturnar hafi fyrst fallið er stefnandi var á leið að afturgafli bifreiðarinnar, eftir að hafa losað um strekkilás og síðar krókenda ólarinnar fyrir framan plöturnar. Í áðurrakinni matsgerð Sveinbjörns Sveinbjörnssonar bifvélavirkjameistara er virkni hins rafeindastýrða hleðslujafnvægisbúnaðar lýst. Verður með hliðsjón af þeirri lýsingu, ásamt vætti vitnisins Þórhalls Guðmundssonar, það lagt til grundvallar, að við fyrirhugaða aflestun hafi stefnandi haft straumlás bifreiðarinnar í keyrslustöðu og stillt áfasta vörulyftu í hentuga hæð. Í ljósi þessa, áðurrakinna atvika svo og vettvangsathugunar verður lagt til grundvallar í málinu, að hinir rafeindastýrðu hæðarstilliskynjarar hafi ítrekað skynjað breytingar á hleðsluvægi bifreiðarinnar. Hafi það fyrst gerst er stefnandi fór upp á lyftupall vörulyftunnar og upp á vörupall bifreiðarinnar. Af gögnum, einkum vætti vitnisins Þórhalls Guðmundssonar, verður ráðið, að ekki hafi verið sýnilegur óstöðugleiki á gipsplötunum er stefnandi losaði um lás strekkiólarinnar til að slaka á henni. Samkvæmt vætti vitnisins varð það heldur ekki vart við að plöturnar lægju að eða þrýstu á ólina er stefnandi losaði krókenda hennar. Af gögnum verður ráðið að nefndir hæðarstilliskynjarar hafi öðru sinni skynjað samsvarandi breytingar á hleðsluvægi bifreiðarinnar er nefnt vitni steig upp á lyftupall vörulyftunnar um það leyti sem stefnandi vann umrætt verk inni í flutningsrýminu. Í því viðfangi er til þess að líta að fyrstu hleðsluvægisbreytingarnar gengu yfir þegar plötustæðan var í festu stekkingarólar, en í þann mund sem hinar síðari gengu yfir stóðu plöturnar lausar út við vinstri hlið vörupallsins. Í ljósi alls þessa og með hliðsjón af niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns um virkni jafnvægisbúnaðar bifreiðarinnar og áðurrakinnar frásagnar nefnds vitnis af atvikum máls verður fallist á með stefnanda að hreyfing hafi orðið á vörupalli bifreiðarinnar, sem leiddi til þess plötustæðan hreyfðist upp og til hægri er aftur leiddi til þess, að hún féll á stefnanda. Að öllu ofangreindu virtu og þar sem vettvangsskoðun gaf ekki tilefni til þess að ætla, að bifreiðin JE-510 hafi staðið í halla við umrædda vörulosun og þar sem nefndur hleðslujafnvægisbúnaður er að mati dómsins hluti af hinum sérstaka vélbúnaði hennar sem vöruflutningabifreiðar, er það niðurstaða dómsins að fallist verði á málsástæðu stefnanda, að stefndi beri fébótaábyrgð á tjóni hans í skilningi 88. gr. sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Stefndi heldur því fram í málinu að tjón stefnanda megi að stærstum hluta rekja til eigin sakar hans og óhappatilviljunar. Stefndi hefur ekki sérstaklega útlistað í hverju sök stefnanda hafi falist eða sýnt fram á að hann hafi getað leyst verk sitt með öðrum hætt. Verður því ekki talið að stefnandi hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi, þannig að skipta eigi fébótaábyrgð á slysinu. Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 7.844.822 krónur ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði. Stefnanda var veitt gjafsókn til reksturs málsins með bréfi Dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 3. febrúar 2004. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Þorsteins Hjaltasonar héraðsdómslögmanns, 600.000 krónur og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða málskostnað í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, svo sem í dómsorði greinir. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum Stefáni Stefánssyni, vélaverkfræðingi, og Birgi Guðnasyni, bifvélavirkjameistara. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. greiði stefnanda 7.844.822 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu; af 5.115.600 krónum frá 15. desember 2005 til 25. október 2006, en af 7. 844.822 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði 600.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Þorsteins Hjaltasonar hdl., 600.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 128/2004
|
Kærumál Meðalganga Aukameðalganga Frávísunarúrskurður staðfestur
|
A krafðist þess að henni yrði heimiluð meðalganga við hlið eiginmanns síns, C, í forsjármáli hans og B. Þótti hún ekki hafa sjálfstæða hagsmuni að lögum af því að úrslit forsjármálsins yrði á þann veg sem C krefðist. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2004, þar sem vísað var frá kröfu sóknaraðila um meðalgöngu í forsjármáli, sem varnaraðilinn B hefur höfðað gegn varnaraðilanum C. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 403/1992 í dómasafni réttarins 1992, bls. 1804. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og henni heimiluð meðalganga við hlið eiginmanns síns varnaraðilans C. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2004. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 2. mars sl. um frávísunarkröfu meðalgöngustefndu, B, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, á hendur B og C með meðalgöngustefnu, þingfestri 3. febrúar 2004. Dómkröfur meðalgöngustefnanda eru þær að henni verði heimiluð meðalganga í forsjármáli nr. [ ]: B gegn C, sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til niðurfellingar á sameiginlegri forsjá aðila með syninum, X, og ákvörðunar um framtíðarforsjá hans. Meðalgöngustefnandi krefst þess að réttur hennar til lögbundinnar forsjár X verði verndaður með því að dómur í aðalsök verði við kröfu eiginmanns hennar, C, um að honum verði með dómi falin forsjá X til lögræðisaldurs. Jafnframt krefst meðalgöngustefnandi þess að henni verði ásamt eiginmanni sínum, stefnda í aðalsök, C, falin forsjá X til lögræðisaldurs. Þá krefst meðalgöngustefnandi þess að allur málskostnaðar auk virðisaukaskatts verði tildæmdur henni úr hendi aðalstefnanda í aðalsök, B, að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur meðalgöngustefndu, B, eru þær aðallega að kröfu meðalgöngustefnanda um meðalgöngu í forsjármáli nr. [ ]: B gegn C, sem rekið er fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, verði vísað frá dómi. Til vara að kröfu meðalgöngustefnanda um að henni og meðalgöngustefnda, C, verði dæmd forsjá drengsins, X, verði hafnað og að meðalgöngustefndu, B, verði dæmd forsjá drengsins til 18 ára aldurs. Verði fallist á aðalkröfu meðalgöngustefndu B, þá er þess krafist að henni verði dæmdur málskostnaður úr hendi meðalgöngustefnanda að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, en meðalgöngustefnda, B, hefur fengið gjafsóknarleyfi vegna reksturs aðalmálsins. Verði ekki fallist á aðalkröfu meðalgöngustefndu B þá er þess krafist að málskostnaður verði látinn bíða aðalmálsins. Málavextir Meðalgöngustefndu eiga saman drenginn, X, sem fæddur er [ ] 1996. Þau gerðu með sér samkomulag um sameiginlega forsjá drengsins, sem staðfest var af sýslumanninum í Reykjavík 30. janúar 2001. Fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur er nú til meðferðar í málinu nr. [ ] ágreiningur meðalgöngustefndu um forsjá sonar þeirra. Var málið þingfest 26. júní 2003. Í því máli gera báðir aðilar kröfu til þess að sameiginleg forsjá þeirra með drengnum verði felld úr gildi og hvort þeirra um sig gerir kröfu til þess að fá forsjá drengsins til frambúðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. [...] uppkveðnum 25. september 2003, var meðalgöngustefndu, B, ákveðin til bráðabirgða forsjá sonar aðila meðan forsjármál milli aðila væri til lykta leitt. Með úrskurði, uppkveðnum í forsjármálinu 9. janúar 2004, var hafnað kröfu stefnda, C, um breytingu á bráðabirgðaforsjá drengsins. Í máli þessu fer meðalgöngustefnandi, A, eiginkona meðalgöngustefnda, C, fram á það að fá sjálfstæða aðild að forsjármáli því sem rekið er á milli meðalgöngustefndu. Hefur meðalgöngustefndi, C, samþykkt þá meðalgöngu fyrir sitt leyti, en meðalgöngustefnda, B, andmælir meðalgöngunni. Er ágreiningur þar um hér til úrlausnar. Málsástæður meðalgöngustefnanda Meðalgöngustefnandi byggir á því að úrslit forsjármálsins í aðalsök skipti hana máli að lögum og geti leitt til lögbundinnar forsjár hennar með maka sínum, C, sbr. 3. mgr. 30. gr. og 1. og 2. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 20/1992, sbr. og ákvæði 29. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnandi telur brýna nauðsyn að ganga inn í aðalsök í héraðsdómsmálinu nr. [...]. Hún hafi sjálfstæða hagsmuni af því að úrslit málsins verði með tilteknum hætti. Meðalganga hennar í aðalsök á grundvelli heimildar 20. gr. laga nr. 91/1991 tryggi að réttur hennar verði verndaður við dóm á sakarefni í aðalsök. Með vísan til ákvæðis í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, um að forsjá barns skuli ákveða eftir því sem barni er fyrir bestu, krefst meðalgöngustefnandi þess að henni verði ásamt eiginmanni sínum, stefnda í aðalsök, C, falin forsjá X til lögræðisaldurs. Að mati meðalgöngustefnanda sé enginn vafi á því að sú tilhögun forsjár sé X fyrir bestu, að alast upp í forsjá föður síns, aðalstefnda, og hennar. Á heimili þeirra búi drengurinn við stöðugleika og öryggi og allar uppeldisaðstæður hans þar séu eins og best verði á kosið. Málskostnaðarkröfu sína byggir meðalgöngustefnandi á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á ákvæðum laga nr. 50/1988. Dómkröfur máls þessa séu ekki komnar til vegna virðisaukaskattskyldrar starfsemi meðalgöngustefnanda og beri henni því nauðsyn til að fá dóm fyrir greiðslu skattsins úr hendi stefnanda í aðalsök. Málsástæður meðalgöngustefndu, B Meðalgöngustefnda, B, byggir aðalkröfu sína á því að lagaskilyrði bresti fyrir því að heimiluð verði meðalganga meðalgöngustefnanda í málinu þar sem meðalgöngustefnandi hafi ekki sjálfstæða lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði að skilja ákvæðið þannig að meðalgöngustefnandi þurfi að hafa slíka aðild að málinu að hann geti sjálfstætt gert kröfur um málsúrslit. Það gæti meðalgöngustefnandi ekki því hagsmunir meðalgöngustefnanda af málsúrslitum séu afleiddir af hagsmunum eiginmanns hennar sem er stefndi í aðalmáli og verði þeir hagsmunir ekki sundurgreindir með þeim hætti að meðalgöngustefnandi eigi sjálfstæða, lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins. Í aðalmálinu nr. [...] krefst stefnandi B, meðalgöngustefnda í máli þessu, þess að henni verði falin forsjá sonarins, X, til 18 ára aldurs. Stefndi í því máli, C, meðalgöngustefndi í máli þessu, krefst þess að honum verði falin forsjá sonarins. Báðir aðilar byggja kröfugerð sína á því að hagsmunum barnsins sé best komið hjá sér, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Meðalgöngustefndu séu foreldrar barns þess sem hér um ræðir og þar sem þeir séu báðir á lífi sé aðild annarra lögum samkvæmt og eðli máls, útilokuð. Sé ljóst að krafist sé meðalgöngu til þess að taka undir kröfur annars aðilans í málinu og hafi meðalgöngustefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi brýna og sjálfstæða hagsmuni af úrslitum máls, en til þess verði að gera strangar kröfur með tilliti til þess að meðalganga sé undantekning frá meginreglu réttarfars um málsforræði. Verði niðurstaðan í forsjármálinu nr. [...] sú að stefndi, C, meðalgöngustefndi í máli þessu, fái dæmda forsjá barnsins fái meðalgöngustefnandi réttarstöðu stjúpforeldris samkvæmt 3. mgr. 29. gr. barnalaga nr. 76/2003 og muni þá, en ekki fyrr, öðlast forsjá yfir barninu með meðalgöngustefnda C. Geti meðalgöngustefnandi ekki krafist verndar á réttindum sem ekki séu þegar til orðin og óvíst sé um hvort nokkru sinni verði. Þegar af þeirri ástæðu telur meðalgöngustefnda, B, að hafna beri kröfu meðalgöngustefnanda um meðalgöngu í forsjármáli nr. [...]. Niðurstaða Kröfu sína um meðalgöngu í málinu nr. [...] byggir meðalgöngustefnandi á 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því ákvæði er þriðja manni heimilað að ganga inn í mál annarra ef úrslit þess skipta hann máli að lögum. Jafnframt því sem meðalgöngustefnandi gerir kröfu til þess að réttur hennar til lögbundinnar forsjár X verði verndaður með dómi í framangreindu máli gerir hún kröfu til þess að henni verði ásamt eiginmanni sínum, stefnda í því máli, C, falin forsjá X til lögræðisaldurs. Meðalgöngustefndu, sem eru foreldrar drengsins, X, deila um forsjá hans í framangreindu máli. Bein aðild meðalgöngustefnanda að þeirri forsjárdeilu er ekki heimil lögum samkvæmt. Meðalgöngustefnandi, sem er eiginkona meðalgöngustefnda, C, hefur ekki heldur, að svo komnu, sjálfstæða hagsmuni af úrslitum málsins, þar sem réttur hennar til lögbundinnar forsjár sem stjúpforeldris samkvæmt barnalögum er við það bundinn að eiginmaður hennar fari með forsjá drengsins. Samkvæmt framansögðu ber að vísa kröfu um meðalgöngu í forsjármáli nr. [...] frá dómi. Ákvörðun málskostnaðar í þessu máli bíður dóms í forsjármálinu. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfu meðalgöngustefnanda, A, um meðalgöngu í forsjármáli nr. [ ], er vísað frá dómi. Ákvörðun málskostnaðar í þessu máli bíður dóms í forsjármálinu.
|
Mál nr. 722/2012
|
Kærumál Slit Verðbréf Réttindaröð Lán Fjármálafyrirtæki Innstæða Evrópska efnahagssvæðið
|
Í málinu krafðist B þess að krafahans við slit K yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var krafa B byggð á fjórum lánssamningum semK hafði upphaflega gert við D og nam höfuðstóll þeirra samtals 1.300.000.000evrum. Í málinu hélt B því fram að áðurgreindir samningar sem krafa hansbyggðist á væru í raun samningar um innstæður í skilningi 3. mgr. 9. gr. laganr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, eins oghún var fyrir breytingu sem varð á henni með lögum nr. 79/2012, en skv. 6. gr.laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakraaðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., hinna svokölluðu neyðarlaga, sbr. 102. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, skyldu innstæður njóta forgangs skv.112. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lög nr. 98/1999 hefðuverið sett til að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmtEES-samningnum og leiða hér á landi í lög efni tilskipana 94/19/EB og 97/9/EB.Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 skyldi skýra lög og reglur, að svo miklu leytisem við ætti, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.Af því leiddi að skýring hugtaksins innstæða í tilskipun 94/19/EB gæti skiptmáli þegar skorið væri úr um hvort fé samkvæmt lánssamningunum teldist innstæðaí skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Í dómi réttarins í máli nr.169/2011 hefði reynt á skýringu hugtaksins „innstæða“ í 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999. Af þeim dómi, svo og ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem aflað varundir rekstri þess máls, og með vísan til 3. mgr. laga nr. 2/1993, mátti ráðaað krafa B uppfyllti skilyrði til að teljast vera innstæða í rýmri merkinguákvæðisins, eins og hugtakið var skýrt í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins íþví máli. Á hinn bóginn var talið að löggjafanum hefði verið heimilt aðundanþiggja tryggingarvernd, „skuldabréf, víxla og aðrar kröfur sem útgefnarvoru af viðskiptabanka eða sparisjóði í formi verðbréfa“, líkt og 2. málsliður3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 kvað á um fyrir breytinguna. Var talið aðlánssamningarnir, sem um ræddi í málinu, væru verðbréf í skilningi ákvæðisinsog að kröfur á grundvelli þeirra væru samkvæmt því undanskildar tryggingarverndsamkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Leiddi því af 3. mgr. 102. gr. laganr. 161/2002 með áorðnum breytingum að rétthæð kröfu B við slit K réðist ekki af 112. gr. laga nr.21/1991, heldur 113. gr. þeirra. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson,Eiríkur Tómasson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29.nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. desember sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2012, þar sem krafasóknaraðila að fjárhæð 86.529.222.422 krónur var viðurkennd við slitvarnaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. en hafnað að viðurkenna hana sem forgangskröfu samkvæmt112. gr. sömu laga. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991.Sóknaraðili krefst þess að kröfu þessari verði skipað í réttindaröð samkvæmt112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 1. mars2013. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili fallið frá kröfulið uminnheimtukostnað að fjárhæð 2.257.761 króna sem skýrir lækkun kröfu hans fráþví sem var fyrir héraðsdómi. I Eins og greinir nánar í úrskurði héraðsdóms ákvaðFjármálaeftirlitið 9. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar ívarnaraðila, víkja stjórn félagsins frá og skipa því skilanefnd í samræmi viðákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008. Varnaraðila var síðan skipuð slitastjórn 25. maí 2009 samkvæmt 4.mgr. 101. gr. nefndra laga, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðisII til bráðabirgða við þau. Innköllun til kröfuhafa var gefin út í kjölfarið.Sóknaraðili lýsti kröfu við slitin, en hún á rætur að rekja til fjögurra samningaDeutsche Bank AG, London Branch,hér eftir nefndur Deutsche Bank, við varnaraðila ífebrúar, apríl og september 2007. Þremur þeirra var breytt lítillega 1. febrúar2008. Kröfu sína mun sóknaraðili hafa eignast fyrir framsal 28. mars 2011. Áðurnefndir samningar báru allir fyrirsögnina „Deposit Agreement“ eðainnlánssamningur og samkvæmt titilsíðu voru þeir á milli varnaraðila „as Borrower“ og Deutsche Bank „acting as Lender.“ Að öðru leyti vorusamningarnir einnig sambærilegir. Einkenni þeirra voru þau helst að þrátt fyrirað Deutsche Bank kæmi fram sem lánveitandi var í raunum svokallað sambankalán að ræða þar sem fleiri lánastofnanir stóðu að bakilánveitingunni og gátu átt hlut í einum og sama samningnum. Lánstími var 10 árog samtals nam höfuðstóll samninganna 1.300.000.000 evrum. Lánskjör miðuðustvið fasta vexti fyrstu þrjú ár lánstímans, en ávöxtun lánanna eftir það varafleiðutengd miðað við svokallaða FRB vísitölu. Með þessu var varnaraðilaveittur aðgangur að lánsheimild eða svonefndri lánalínu sem hann dró síðan á.Lánsféð var lagt á innlánsreikning varnaraðila hjá DeutscheBank. Þá höfðu samningarnir að geyma heimild til framsals af hálfu lánveitandasem þó var takmörkuð með þeim hætti að væri einungis um að ræða framsal aðhluta skyldi það nema að minnsta kosti 5.000.000 evrum, en heimilt var aðframselja hverjum sem var. Sérhvert framsal þarfnaðist jafnframt samþykkislántakans nema framsalshafi væri hlutdeildarfélag lánveitanda samkvæmtsamningunum eða vanefnd lántakans væri viðvarandi. Hann skyldi ekki aðástæðulausu neita að veita slíkt samþykki eða draga það á langinn. II Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að áðurnefndir fjórirsamningar séu um innlán hjá varnaraðila í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, eins og húnvar fyrir breytingu sem gerð var með lögum nr. 79/2012. Samkvæmt því njótikrafan rétthæðar við slit varnaraðila eftir 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1.mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, eins og þeim var breytt með 6. gr. laga nr.125/2008, nú 3. mgr. 102. gr. fyrrnefndu laganna eftir breytingu á þeim með 6.gr. laga nr. 44/2009. Þetta leiði þegar af heiti samninganna, en þegar þeirvoru gerðir hafi hvers kyns lán og þar með talin innlán notið sömu rétthæðarvið skipti samkvæmt lögum nr. 21/1991 og því engin ástæða verið til að nefnasamningana annað en það sem fólst í efni þeirra. Ef ekki verði fallist á að uminnlán sé að ræða hafi gerningarnir hvað sem öðru líði falið í sér millifærslurí hefðbundinni almennri bankastarfsemi í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 sem leiði til sömu niðurstöðu. Þá kveður sóknaraðili óumdeilt að viðsamningsgerðina hafi varnaraðili lagt mikla áherslu á að fjármögnun Deutsche Bank yrði í formi innlána en ekki annars konarlána. Með því hafi varnaraðili leitast við að treysta innstæðugrunn sinn, enalþjóðleg matsfyrirtæki hafi gert athugasemdir við að hlutfall innstæðna værilægra hjá honum en æskilegt væri og hann því um of háður fjáröflun áfjármagnsmörkuðum. Ennfremur vísar sóknaraðili til þess að setning laga nr.98/1999 hafi falið í sér aðlögun íslensks réttar að tilskipunumEvrópusambandsins 94/19/EB um innstæðutryggingar og 97/9/EB um tryggingakerfifyrir fjárfesta á grundvelli laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt2. mgr. 7. gr. fyrrnefndu tilskipunarinnar hafi aðildarríkjum verið heimilt aðundanskilja ákveðnar tegundir innstæðna eða ákveðna hópa innstæðueigendatryggingarvernd samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, þar á meðal innstæðurfjármálafyrirtækja. Sú undanþáguheimild hafi ekki verið nýtt við setningu laganr. 98/1999, en undantekningar séu tæmandi taldar í 6. mgr. 9. gr. laganna ogeigi hér ekki við. Af þessu megi gagnálykta á þann veg að innlánskrafasóknaraðila falli undir tryggingarvernd síðastnefndu laganna og njóti þar meðforgangs við slit varnaraðila samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá getiinnstæðan ekki talist undanskilin tryggingarvernd á grundvelli 2. gr.tilskipunar 94/19/EB, enda hafi sú heimild til takmörkunar sem í greininnifelist ekki verið innleidd í íslensk lög þegar atvik málsins urðu.Innstæðusamningarnir falli ekki heldur undir undantekningu samkvæmt 2. málslið3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, en varnaraðili haldi ekki fram að þeir séuskuldabréf eða víxlar og þeir séu ekki heldur verðbréf að mati sóknaraðila.Þannig uppfylli samningarnir ekki það skilyrði að vera gerningar sem unnt sé aðeiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði, enda séu takmarkanir á heimild til aðframselja þá. Ennfremur vísar sóknaraðili til dóms Hæstaréttar 17. janúar 2013í máli nr. 169/2011 sem hann telur styðja þá skýringu sína að um innlán sé aðræða, sbr. einnig ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins sem aflað var í því máli.Loks telur sóknaraðili atvik eftir samningsgerðina einnig skipta máli, envarnaraðili hafi flokkað hluta samninganna í bókhaldi sínu sem innstæður eftirþví sem viðsemjandi hans hafi framselt hlutdeild í þeim til annarra enfjármálafyrirtækja og í þeim tilvikum einnig greitt iðgjald til Tryggingarsjóðsinnstæðueigenda og fjárfesta. Hvað varðar sérstaka samninga um breytingu áskilmálum þriggja þessara innlánssamninga í febrúar 2008 verði að líta svo á aðmistök hafi þá orðið, en vísað hafi verið til innlánssamninganna sem „Facility Agreement“ eða samningaum lánsheimild en ekki „Deposit Agreement“eins og vera skyldi. Varnaraðili mótmælir því að áðurnefndir fjórir samningarhafi verið um innlán hjá sér. Deutsche Bank hafi áttfrumkvæðið að gerð þeirra, en þetta séu flóknir fjármálagerningar eða„sérhönnuð lánaafurð“ í formi langtímalána með innbyggðri afleiðu.Lánveitandinn hafi að öllu leyti ákveðið efni samninganna, en þeim er nánarlýst í úrskurði héraðsdóms. Þá bendi orðnotkun í þeim eindregið til þess að umlánssamninga sé að ræða en ekki innlánssamninga í skilningi laga nr. 98/1999.Þannig sé til dæmis ávallt vísað til skuldara annars vegar og lánveitanda hinsvegar og notað orðið lán en ekki innlán eða innstæða. Hvergi sé minnst á innlánnema á forsíðu og þegar þetta sé borið saman við efnið sé ljóst að heitiðinnlánssamningur sé nafnið tómt. Skýring á heitinu sé sú að varnaraðili hafi,þvert gegn efni samninganna, náð fram að nota heitið og með því talið sig komatil móts við athugasemdir alþjóðlegra matsfyrirtækja um lágt hlutfallinnstæðna. Við breytingu á skilmálum þriggja þessara samninga 1. febrúar 2008hafi réttilega verið vísað til þeirra sem samninga um lánsheimild. Varnaraðilitelur kröfu sóknaraðila þannig ekki falla undir skilgreiningu á hugtakinuinnstæðu samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og ekki heldur millifærslu íhefðbundinni almennri bankastarfsemi samkvæmt sama ákvæði, en skýringsóknaraðila á efni hugtaksins myndi leiða til óhóflegrar rýmkunar á því og færigegn markmiðum 6. gr. laga nr. 125/2008 þegar forgangsréttur innstæðna varlögfestur, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr.340/2011. Skýring sóknaraðila færi jafnframt í bága við ákvæði og markmiðtilskipunar 94/19/EB um vernd almennra sparifjáreigenda. Hvað varðaráðurnefndan dóm Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011 telur varnaraðilihann engu breyta að þessu leyti, en í því máli hafi verið fjallað umlánsskuldbindingar ólíkar þeim sem hér um ræðir. Munurinn felist meðal annars íþví að í hinu eldra máli hafi lánsfjárhæðir verið mun lægri og lánstímieinungis til fárra mánaða, auk þess sem form lánssamninga hafi þar veriðeinfalt. Krafa sóknaraðila geti því hvorki fallið undir innstæðuhugtakið írýmri eða „tæknilegri“ merkingu þess né þrengri eða „virkri“ merkingu eins oghvort um sig hafi verið skilgreint í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins semaflað var í umræddu máli. Þá hafi lánssamningarnir, í því máli sem hér er tilúrlausnar, öll einkenni verðbréfa sem unnt sé að framselja og eiga viðskiptimeð á fjármagnsmarkaði, en ef unnt sé að fella þá undir það að vera innstæðurséu kröfur samkvæmt þeim þar með undanskildar tryggingarvernd samkvæmt 2.málslið 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Loks leiði af áliti EFTA-dómstólsinsað engu máli geti skipt hver afstaða varnaraðila til þessa hafi verið á sínumtíma, svo sem bókhaldsleg meðferð skuldbindinganna og greiðsla iðgjalda, sbr.einnig dóm Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 277/2011. Að þessu ölluvirtu falli lánssamningarnir ekki undir skilgreiningu 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 og kröfum samkvæmt þeim verði ekki skipað í réttindaröð samkvæmt 112.gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. III Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 ræðir meðal annars umskyldu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta til að greiða viðskiptaviniaðildarfyrirtækis andvirði innstæðu úr innstæðudeild sjóðsins þegaraðildarfyrirtæki er að áliti Fjármálaeftirlitsins ekki fært um að inna af hendigreiðslu á andvirði innstæðu sem viðskiptavinur hefur krafið fyrirtækið umendurgreiðslu eða skil á í samræmi við þá skilmála er gildi. Í 3. mgr. sömulagagreinar, eins og hún hljóðaði fyrir þá breytingu sem á henni var gerð með5. gr. laga nr. 79/2012, sagði síðan: „Með innstæðu skv. 1. mgr. er átt viðinnstæðu sem tilkomin er vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennribankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmtskilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum. Tryggingin nær hins vegar ekkitil skuldabréfa, víxla eða annarra krafna sem útgefnar eru af viðskiptabankaeða sparisjóði í formi verðbréfa.“ Lög nr. 98/1999 voru einkum sett til að fullnægjaþjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum, sbr.áðurnefndar tilskipanir 94/19/EB og 97/9/EB. Í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar94/19/EB er hugtakið „deposit“ skilgreint sem „any credit balancewhich results from funds leftin an accountor from temporarysituations deriving from normal bankingtransactions and which a credit institution must repay under thelegal and contractual conditions applicable, and any debt evidencedby a certificate issued by a creditinstitution.“ Í íslenskri þýðingu tilskipunarinnarhljóðar 1. mgr. 1. gr. hennar svo: „innlán: innstæða sem er tilkomin vegnainnláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og lánastofnunber að endurgreiða með skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum, svo ogkröfur útgefnar af lánastofnun í formi verðbréfa.“ Í úrskurði Hæstaréttar 15. desember 2011 um að leitað skyldiálits EFTA-dómstólsins í tengslum við mál nr. 169/2011 var vísað til þess aðsamkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 skuli skýra lög og reglur, að svo miklu leytisem við á, til samræmis við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og þær reglursem á honum byggja. Af málatilbúnaði áfrýjanda í því máli leiddi að við úrlausnþess ágreinings sem uppi var milli aðilanna reyndi á skýringu hugtaksinsinnstæða í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Með vísan til þessa og að virtuöðru því er greindi í úrskurðinum þætti rétt að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um skýringu á hugtakinu innstæða í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar94/19/EB og var þeim þremur spurningum, sem álits var leitað um, hagað á þannveg sem nánar greindi í úrskurðarorði. Í því máli, sem hér er til úrlausnar,reynir einnig á skýringu hugtaksins innstæða í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999.Verður samkvæmt því litið til ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í máli nr.169/2011 að því gættu að lánsskuldbindingar í því máli voru að ýmsu leytiólíkar þeim sem hér um ræðir. Í dómi Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011 ergreint frá því að inntak fyrstu spurningarinnar, sem rétturinn beindi tilEFTA-dómstólsins í því máli, sé hvort fé (á ensku funds) sem ein fjármálastofnunafhendir annarri geti talist innstæða (deposit) í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EBþótt féð hafi ekki verið fært sem innstæða í bókum viðtakandans, það hafi ekkiverið lagt inn á sérstakan reikning á nafni þess er féð afhenti, engin sérstökskilríki hafi verið gefin út fyrir móttöku fjárins og ekki hafi verið greitt afþví iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Síðan segir að í svariEFTA-dómstólsins við þessari spurningu komi fram að hugtakið innstæða séskilgreint í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB. Samkvæmt skilgreiningunnigeti innstæða verið tilkomin vegna eins af þrennu. Í fyrsta lagi vegna fjár semlagt sé inn á reikning og myndi þar inneign (any credit balancewhich results from funds leftin an account)sem lánastofnun beri að endurgreiða með skilmálum er gildi samkvæmt lögum eðasamningum. Í öðru lagi vegna inneignar (credit balance) sem sé tilkomin vegna tímabundinna aðstæðnasem leiði af hefðbundinni almennri bankastarfsemi (which results from temporary situations deriving from normalbanking transactions)og lánastofnun beri að endurgreiða með skilmálum er gildi samkvæmt lögum eðasamningum. Í þriðja lagi vegna skuldar sem staðfest hafi verið meðviðurkenningu lánastofnunar (any debt evidenced by a certificate issued by a creditinstitution). Þá segi í svarinu að þar sem framkomi í beiðni Hæstaréttar um ráðgefandi álit að ekki hafi verið gefin útsérstök skilríki fyrir móttöku fjárins og að það hafi ekki verið lagt inn áreikning á nafni þess er afhenti, þurfi að meta hvort féð verði talið inneign (credit balance) semsé tilkomin vegna tímabundinna aðstæðna sem leiði af hefðbundinni almennribankastarfsemi. Þá segi í áliti EFTA-dómstólsins að hugtakið inneign (credit blance) séekki skilgreint í tilskipuninni. Hins vegar bendi orðalag 1. mgr. l. gr. hennartil þess að hugtakið nái yfir fé sem tekið sé við í formi láns. Í því sambandigeti engu skipt hvort féð hafi verið fært sem innstæða (deposit) í bókum viðtakandans,enda færi slíkur áskilnaður gegn markmiðum tilskipunarinnar sem samkvæmtskýringargögnum byggi á því að líta beri á hugtakið innstæðu frá sjónarhorniinnstæðueigenda. Þá segi að tilskipunin skilgreini heldur ekki hvað átt sé viðmeð tímabundnum aðstæðum sem leiði af hefðbundinni almennri bankastarfsemi (temporary situations deriving from normalbanking transactions).Þrátt fyrir það verði að telja að fjáröflun með hefðbundnum skammtímalánum (ordinary short-term loans) sé bæðitímabundin aðgerð og hefðbundinn þáttur í almennri bankastarfsemi. Jafnframtsegi í álitinu að þrír tilgreindir aðilar málsins fyrir EFTA-dómstólnum hafihaldið því fram að millibankalán geti ekki talist innstæða (deposit) í skilningi 1. mgr. 1.gr. tilskipunarinnar. Því sé til að svara að orðalag tilskipunarinnar bendiekki til þess að það að innstæðueigandi sé lánastofnun eigi að hafa nokkuráhrif á hvort féð skuli teljast innstæða í skilningi ákvæðisins. Hins vegar séþað svo að eðli innstæðueiganda geti haft áhrif á hvort innstæða fullnægiskilyrðum tryggingarverndar samkvæmt tilskipuninni, því í 2. gr. hennar séskýrlega kveðið á um þá meginreglu að innstæður annarra fjármálastofnana íeigin þágu séu undanskildar endurgreiðslu úr innstæðutryggingakerfum. Af þessuleiði að þar sem tilskipunin takmarki berum orðum gildissvið meginreglunnar umrétt til endurgreiðslu innstæðna og nefni í því sambandi meðal annars lán millilánastofnana, verði að líta svo á að viðskipti (transactions), eins og þau semlýst sé í spurningu Hæstaréttar, rúmist innan þeirrar skilgreiningar áhugtakinu innstæða sem fram komi í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Loks ertekið fram að það sé ekki skilyrði þess að féð teljist innstæða í skilningitilskipunarinnar að greitt hafi verið af því iðgjald í Tryggingarsjóðinnstæðueigenda og fjárfesta. Ennfremur segi í áliti EFTA-dómstólsins að aföllu framangreindu leiði að fé sem millifært sé frá einni lánastofnun tilannarrar á grundvelli lánssamnings teljist innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr.tilskipunarinnar þrátt fyrir að það hafi ekki verið fært sem innstæða í bókumlántaka, það hafi ekki verið lagt inn á sérstakan reikning á nafni lánveitanda,engin sérstök skilríki hafi verið gefin út fyrir móttöku þess og ekki hafi veriðgreitt af því iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Af 2. gr.tilskipunarinnar leiði hins vegar að þótt fé sem fari milli lánastofnanasamkvæmt lánssamningi rúmist tæknilega séð innan innstæðuhugtaksins, þá teljistslíkt fé ekki til innstæðna sem fullnægi skilyrðum tilskipunarinnar fyrirendurgreiðslu. Samkvæmt þessu megi með vísan til 1. mgr. 1. gr., sbr. 2. gr.tilskipunarinnar gera greinarmun á þrengri skilgreiningu innstæðuhugtaksins (functional definition)sem taki til tryggðra innstæðna samkvæmt tilskipuninni og rýmri skilgreininguþess (technical definition)sem taki einnig til innstæðna án tillits til tryggingarverndar. Það sé hlutverklandsdómstólsins að taka afstöðu til þess hvorri skilgreiningunni eigi að beitaí sambandi við þær reglur landsréttar sem um ræði í málinu. SvörEFTA-dómstólsins við annarri og þriðju spurningunni, sem leitað var álits hansum í máli nr. 169/2011, skipta engu fyrir úrlausnarefni þessa máls. IV Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að fé það, sem Deutsche Bank hafi upphaflega átt hjá varnaraðila, séinnstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Varnaraðili ber á hinnbóginn við gagnstæðum skilningi að þessu leyti. Áður var þess getið aðsíðastnefnd lög voru einkum sett til að fullnægja þjóðréttarlegumskuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum og leiða hér á landi í lög efnitilskipana 94/19/EB og 97/9/EB. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 skal skýra lögog reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þærreglur sem á honum byggja. Af því leiðir að skýring hugtaksins innstæða ítilskipun 94/19/EB getur skipt máli þegar skorið er úr um hvort umrætt fételjist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 169/2011 er vísað til þess aðí áliti EFTA-dómstólsins komi fram að færsla fjár, með þeim hætti sem var í þvímáli, feli í sér lánveitingu frá einni fjármálastofnun til annarrar ámillibankamarkaði. Fé sem svo hagi til um falli undir hugtakið inneign í 1.mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB, en í því ákvæði sé vísað til inneignar semtil sé komin vegna tímabundinna aðstæðna sem leiði af hefðbundinni almennribankastarfsemi. Slík inneign teljist samkvæmt álitinu vera innstæða í rýmrimerkingu þess hugtaks í tilskipuninni og skipti í því sambandi ekki máli þóttum millibankalán sé að ræða. Hins vegar geti eðli lánveitanda sem lánastofnunarvaldið því að innstæður hans hjá annarri lánastofnun njóti ekkitryggingarverndar samkvæmt tryggingakerfi tilskipunarinnar. Um það vísiEFTA-dómstóllinn til 2. gr. tilskipunarinnar en þar sé sérstaklega tekið framað innstæður annarra lánastofnana í eigin þágu og fyrir eigin reikning séusjálfkrafa og almennt undanskildar endurgreiðslu úr innlánatryggingakerfum. Íþessu felist samkvæmt hinu ráðgefandi áliti að þótt tiltekið fé geti talistinnstæða í rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunarinnar þurfi sama fé ekkiað vera innstæða í þrengri merkingu þess. Við úrlausn um það að hvaða marki álit EFTA-dómstólsinsvegna máls nr. 169/2011 getur haft gildi fyrir niðurstöðu þessa máls verðurfyrst að líta til þess að í báðum tilvikum var fé tilkomið vegnamillibankalána, en samkvæmt áliti EFTA-dómstólsins var það sem áður segir ekkitalið standa því í vegi að fé teldist innstæða í rýmri merkingu þess hugtaks í tilskipun94/19/EB. Fékk engu um það breytt að féð hafi ekki verið fært sem innstæða íbókhaldi lántakans eða að ekki var greitt af því iðgjald í tryggingarsjóð, enþað gagnstæða á að nokkru leyti við í þessu máli. Hinu sama gegndi um það aðféð var ekki lagt inn á sérstakan reikning á nafni lánveitandans og aðlántakinn gaf ekki út sérstök skilríki fyrir móttöku fjárins til lánveitandans,en kveðið var sérstaklega á um þessi atriði sem önnur í lánssamningum Deutsche Bank og varnaraðila. Með vísan til 3. gr. laga nr.2/1993 lagði Hæstiréttur til grundvallar í máli nr. 169/2011 að það eitt að féðværi þannig tilkomið útilokaði ekki að það gæti talist innstæða í skilningi 3.mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 eins og hún var fyrir breytingu sem varð á hennimeð lögum nr. 79/2012. Á hinn bóginn verður einnig að gæta að því að lánssamningarí fyrra málinu voru um ýmis atriði ólíkir þeim sem búa að baki kröfusóknaraðila í þessu máli. Það sem helst skilur þá síðarnefndu frá hinum er munlengri lánstími, önnur aðferð við yfirfærslu fjármuna þar sem veitt varlánsheimild og síðan dregið á hana samkvæmt ákvörðun lántakans, og loks munflóknari ákvæði um ávöxtum lánsfjárins, en einkennum lánssamninganna er nánarlýst í úrskurði héraðsdóms og köflum I og II að framan. Hvað varðar fyrstnefndaatriðið verður að líta til þess að munur er á orðalagi á annars vegar 1. mgr.1. gr. tilskipunar 94/19/EB og hins vegar 1. málslið 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 eins og hann var fyrir setningu laga nr. 79/2012. Um það vísast tilorðanna „or from temporary situations deriving from normalbanking transactions and which a creditinstitution must repay under thelegal and contractual conditions applicable“ í tilskipuninni, en merking þeirra fellur ekkitil fulls saman við orð 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 þar sem sagði „eðamillifærsla í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og lánastofnun ber aðendurgreiða með skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum.“ Meðal annarseiga orðin „temporary situations“sér þannig ekki samsvörun í íslensku lögunum. Af því leiðir að skilgreiningíslensku laganna á innstæðuhugtakinu er að þessu leyti rýmri en tilskipunar94/19/EB og verður samkvæmt því ekki fallist á með varnaraðila að máli getiskipt að um lán til skamms tíma var að ræða í máli nr. 169/2011 en langtímalání þessu máli. Önnur atriði, sem eru ólík þeim sem voru í máli nr. 169/2011 ogáður voru nefnd, lúta að aðferð við yfirfærslu fjár til lántakans og ávöxtunlánsfjárins. Í tilvitnuðum orðum tilskipunar 94/19/EB og 3. mgr. 9. gr. laganr. 98/1999 kemur fram að innlán skuli endurgreidd í samræmi við lög eðasamninga. Þótt þessum atriðum hafi verið hagað með öðru móti í lánssamningum íþessu máli en var í máli nr. 169/2011 eru ekki komin fram rök sem leitt getatil þess að þau millibankalán, sem hér um ræðir, verði af þessum sökum ekkiskilgreind sem innstæða. Samkvæmt öllu framanröktu og með vísan til 3. gr. laganr. 2/1993 verður fallist á með sóknaraðila að krafa hans uppfylli skilyrði tilað teljast vera innstæða í rýmri merkingu 1. málsliðar 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 eins og sú grein hljóðaði fyrir setningu laga nr. 79/2012. V Að framan var lýst aðgreiningu, sem EFTA-dómstóllinn gerði áinnstæðuhugtakinu í annars vegar rýmri og hins vegar þrengri merkingu, þar semeinungis innstæða í síðarnefndu merkingunni njóti tryggingarverndar samkvæmttilskipun 94/19/EB. Um undantekningar frá tryggingarvernd var einkum vísað til2. gr. sömu tilskipunar. Um þetta verður að gæta að því að efni 9. gr. laga nr.98/1999, eins og hún var á þeim tíma sem hér skiptir máli, féll ekki að ölluleyti saman við ákvæði tilskipunarinnar að því er varðar undantekningar fráþeirri tryggingarvernd, sem mælt var fyrir um í þeim lögum. Þannig var íniðurlagi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar ákvæði, sem fól í sér hluta afinnstæðuhugtakinu þar sem sagði „and any debt evidencedby a certificate issued by a creditinstitution.“ Þessi hluti skilgreiningar áinnstæðuhugtakinu var ekki tekinn upp í 1. málslið 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999. Samkvæmt 2. málslið hennar, sem tilfærður var orðrétt í kafla III aðframan, náði trygging samkvæmt 1. mgr. 9. gr. ekki til skuldabréfa, víxla eðaannarra krafna sem útgefnar voru af viðskiptabanka eða sparisjóði í formiverðbréfa, en 3. mgr. 9. gr. var í heild tekin óbreytt úr lögum nr. 113/1996 umviðskiptabanka og sparisjóði, sbr. 2. mgr. 78. gr. þeirra laga. Að öðru leytivar undantekningu frá tryggingarvernd að finna í 6. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999. Varnaraðili heldur fram að lánssamningar hans og DeutscheBank teljist vera verðbréf sem 2. málsliður 3. mgr. 9. gr. þeirra laga takitil. Kemur því til úrlausnar hvort undantekningar í síðastnefndu lagaákvæði eðaeftir atvikum öðrum ákvæðum í 9. gr. fái samrýmst ákvæðum tilskipunar 94/19/EBhvað varðar heimildir einstakra ríkja EES-samningsins til að gera í löggjöfsinni undanþágur frá tryggingarvernd innstæðna. Séu þær innan þess svigrúms,sem tilskipunin veitir að þessu leyti, er þá jafnframt til athugunar hvortlánssamningarnir teljist vera verðbréf í merkingu ákvæðisins. Í 2. gr. tilskipunar 94/19/EB segir í upphafi aðeftirfarandi teljist ekki til innlána sem megi endurgreiða í gegnumtryggingakerfi, en síðan fylgir upptalning í þremur liðum, sem ekki skiptir hérfrekar máli. Í 2. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar er svohljóðandi ákvæði: „Aðildarríkingeta ákveðið að vissir innstæðueigendur eða viss innlánsform séu undanskilintryggingakerfinu eða hin tryggða fjárhæð lægri. Skrá yfir þessi frávik er í I.viðauka.“ Fyrirsögn þessa viðauka er: „Innlán sem má undanskilja samkvæmt 2.mgr. 7. gr.“, en síðan fylgir upptalning í fjórtán töluliðum. Sá tólfti hljóðarsvo: „Skuldabréf útgefin af lánastofnuninni og skuldbindingar sem varða eiginvíxla og skuldaviðurkenningar.“ Á frummálinu hljóðar þessi liður svo: „Debt securities issued by thesame institution and liabilities arising out of own acceptances and promissory notes.“ Orðin „og skuldaviðurkenningar“ í þessum liðviðaukans hafa hér sérstakt gildi, en í 2. málslið 3. mgr. 9. gr. laga nr.98/1999 felst skírskotun til þeirra í orðunum „í formi verðbréfa.“ Með þvíhefur löggjafinn ekki farið út fyrir svigrúm sem tilskipunin veitir, enda erskuldaviðurkenning víðara hugtak en verðbréf. Sóknaraðili heldur fram að innlánssamningar að baki kröfuhans teljist ekki vera verðbréf í skilningi 2. málsliðar 3. mgr. 9. gr. laganr. 98/1999, enda séu takmarkanir á heimild til að framselja þá eins og áðurvar lýst, en það leiði til þess að ákvæðið eigi hér ekki við. Varnaraðili telurþessar takmarkanir á hinn bóginn ekki vera þess eðlis að þær skipti máli. Hugtakiðverðbréf er skilgreint í 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, en meðþeim var skilgreiningunni að nokkru leyti breytt frá þeim lögum sem áður giltuum sama efni. Í meginatriðum felst hún eftir sem áður í því að verðbréf ségerningur í bréflegu eða rafrænu formi um kröfu sem þarf að vera framseljanlegog unnt að eiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði. Í athugasemdum með frumvarpisem varð að lögum nr. 108/2007 segir að skilyrði um framseljanleika verðbréfafelist í því að réttindi þau sem felast í eignarhaldi á þeim geti færst yfir áannan aðila. Til þess verður að líta að lánssamningar DeutscheBank og varnaraðila hafa að geyma sérstakt ákvæði sem heimilar framsal áréttindum samkvæmt þeim að fengnu samþykki varnaraðila sem ekki skuli synjað umnema lögmætar ástæður séu fyrir hendi. Samningarnir uppfylla þannig þaðskilyrði að eignarhald á þeim getur færst til annarra fyrir framsal. Það munjafnframt margsinnis hafa gerst í raun en sóknaraðili hefur sjálfur eignastkröfu sína samkvæmt samningunum fyrir framsal. Þeir voru tækir til viðskipta áfjármagnsmarkaði og þá einnig fyrir milligöngu fjármálafyrirtækja ef svo vildiverkast. Skilyrði um viðskipti fyrir lágmarksfjárhæð hverju sinni er ekki þesseðlis að neinu máli skipti í þessu samhengi. Í lögskýringargögnum, sem fylgdufrumvarpi er varð að lögum nr. 108/2007, er ekki að finna stoð fyrir þeirriskýringu sóknaraðila að heimild til framsals þurfi að vera án takmarkana afnokkru tagi til þess að krafa geti talist styðjast við verðbréf. Breytir þáengu þótt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 110/2007 um kauphallir áskilji að viðskiptimeð verðbréf séu án takmarkana, en hugtakið verðbréf er ekki bundið viðviðskipti í kauphöll. Samkvæmt þessu verður fallist á með varnaraðila aðlánssamningarnir, sem um ræðir í málinu, teljist vera verðbréf í skilningi 2.málsliðar 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og ákvæðið var fyrir setningulaga nr. 79/2012, og að kröfur á grundvelli þeirra séu samkvæmt þvíundanskildar tryggingarvernd samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Leiðir samkvæmt þvíaf 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 með áorðnum breytingum að rétthæð kröfusóknaraðila við slit varnaraðila ræðst ekki af 112. gr. laga nr. 21/1991,heldur 113. gr. þeirra. Niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, BNAP S.A.R.L., greiði varnaraðila, Kaupþingihf., 2.500.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 438/2006
|
Uppsögn Stjórnsýsla Andmælaréttur Skaðabætur
|
Þ var sagt upp störfum hjá S og voru ástæður uppsagnarinnar sagðar vera langvarandi vandkvæði er fylgt hefðu störfum hans hjá S. Höfðaði hann mál á hendur S til greiðslu skaðabóta vegna uppsagnarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af rekstrarformi S leiddi að ekki teldist vera um ríkisstofnun að ræða í skilningi laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hins vegar var fallist á með Þ að S teldist vera stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og af þeim sökum hafi borið að gæta form- og efnisreglna þeirra laga við uppsögn hans. Með vísan til þess að Þ var ekki gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun um uppsögn var tekin svo sem skylt var samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga var uppsögn hans talin hafa verið ólögmæt og af því leiddi réttur hans til skaðabóta úr hendi S. Voru skaðabætur, sem S var gert að greiða Þ, metnar að álitum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2006. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Um áfrýjanda gilda lög nr. 36/1982 um Sinfóníuhljómsveit Íslands. Áfrýjandi er sjálfstæð stofnun með sérstakan fjárhag og lýtur sérstakri stjórn. Nokkrir aðilar stóðu að rekstri áfrýjanda á þeim tíma er atvik máls þessa urðu samkvæmt 3. gr. nefndra laga. Það voru ríkissjóður, borgarsjóður Reykjavíkur, Ríkisútvarpið og Seltjarnarneskaupstaður. Af þessu rekstrarformi leiðir að ekki telst vera um ríkisstofnun að ræða í skilningi laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 2. tl. 2. mgr. 2. gr. laganna. Stjórnsýslulög nr. 37/1993 taka samkvæmt 1. mgr. 1. gr. til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Um áfrýjanda gilda sérstök lög og rekstrarkostnaður hans er greiddur af almannafé, sbr. 3. gr. laga nr. 36/1982. Með hliðsjón af þessu og vísan til fordæma Hæstaréttar verður fallist á með stefnda að áfrýjandi teljist vera stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga og hafi því borið að gæta form- og efnisreglna þeirra laga við uppsögn stefnda. Stefnda var sagt upp 30. júní 2004 með þriggja mánaða uppsagnarfresti og ástæður uppsagnarinnar sagðar vera „langvarandi vandkvæði sem fylgt hafa störfum þínum hjá hljómsveitinni og sem þér hefur verið greint frá.“ Í bréfi 23. ágúst 2004 færði áfrýjandi fram frekari skýringar á uppsögninni. Er um þær vísað til áminningabréfs frá 4. júní sama ár og tveggja annarra frá 27. júní 2002 og 6. nóvember 2003. Við uppsögn stefnda bar að gæta ákvæða stjórnsýslulaga. Stefnda var ekki gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun var tekin svo sem skylt er samkvæmt 13. gr. þeirra. Með vísan til þessa er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að uppsögn stefnda hafi verið ólögmæt og að af því leiði réttur til skaðabóta úr hendi áfrýjanda. Ágreiningslaust er að samkvæmt ráðningarsamningi 8. febrúar 2002 var stefndi ráðinn ótímabundið til starfa hjá áfrýjanda með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Með hliðsjón af því, upplýsingum í málinu um launakjör stefnda og mótmælum áfrýjanda verða bætur til stefnda metnar að álitum 1.300.000 krónur. Dráttarvextir verða dæmdir frá þingfestingu málsins í héraði eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Sinfóníuhljómsveit Íslands, greiði stefnda, Þjóðólfi Gunnarssyni, 1.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2005 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2006. Mál þetta höfðaði Þjóðólfur Gunnarsson, kt. 060656-5769, Ástúni 12, Kópavogi, með stefnu birtri 24. ágúst 2005 á hendur Sinfóníuhljómsveit Íslands, kt. 570269-3569, Háskólabíói við Hagatorg, Reykjavík. Stefnandi krefst greiðslu bóta að fjárhæð 6.587.660 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2005. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfur verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Málið var dómtekið 26. maí sl. Stefnandi hóf störf hjá stefnda sem sviðsmaður á árinu 1986, en var ráðinn í stöðu sviðsstjóra hljómsveitarinnar með ráðningarsamningi dags. 8. febrúar 2002. Ráðningin var ótímabundin. Á starfstíma sínum sem sviðsstjóri var stefnandi áminntur þrisvar sinnum. Með bréfi 27. júní 2002 var hann áminntur „vegna mikillar óánægju með störf hans og árekstra við annað starfsfólk”. Með bréfi 6. nóvember 2003 var hann áminntur vegna færslu akstursdagbókar. Loks með bréfi dags. 4. júní 2004 var stefnanda veitt áminning. Í bréfinu segir að á tónleikum hljómsveitarinnar „... á Listahátíð 19. og 20. maí s.l. komu fyrir atvik sem ollu hljómsveitinni verulegum álitshnekki, bæði hjá þeim sem lentu í þessu, en einnig hjá þeim sem voru áhorfendur að því sem gerðist. Hljómsveitarstjórinn kvartaði undan því að nótnabók sem vera átti á púltinu eftir hlé hefði ekki verið þar og hann hefði því þurft að stjórna einu verki án nótna. Síðan sendir þú blóm of snemma inná sviðið sem olli reiði og móðgun hjá söngkonunni en hneykslan hjá hljómsveit og hljómleikagestum. Hvort tveggja eru verk sem þú átt að vita til hlítar hvernig meðhöndla ber. Fyrir þetta er þér veitt formleg áminning. Vakin er athygli þín á því að þetta er þriðja áminningin sem þú færð.” Stefnanda var ritað uppsagnarbréf 30. júní 2004. Þar segir að ástæður uppsagnarinnar séu langvarandi vandkvæði sem fylgt hafi störfum hans hjá hljómsveitinni og honum hafi verið greint frá. Stefnandi leitaði til SFR, stéttarfélags í almannaþjónustu. Með bréfi dagsettu 19. ágúst 2004 óskaði formaður félagsins eftir rökstuðningi stefnda fyrir uppsögninni. Erindi þessu var svarað með bréfi stefnda 23. ágúst. Þar segir að stefndi sé ekki ríkisstofnun í skilningi laga nr. 70/1996 og því sé ekki skylt að rökstyðja uppsögn starfsmanns gagnvart stéttarfélagi. Í framhaldi er nefnt að stefnandi hafi fengið þrjár skriflegar áminningar frá því að hann tók við starfinu á árinu 2000. Þá segir: „Til viðbótar þessu get ég sagt að mikil og stöðug óánægja var með störf Þjóðólfs bæði hjá hljóðfæraleikurum sem og hjá starfsfólki hér á skrifstofu. Bæði ég og tónleikastjórinn ræddu margsinnis störf hans hér við hann með óskum um úrbætur, en allt kom fyrir ekki.” Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf 6. janúar 2005 þar sem óskað var eftir viðræðum um bætur til stefnanda vegna ólögmætrar uppsagnar. Lögmaður stefnda svaraði erindinu með bréfi 18. janúar þar sem lýst var afstöðu stefnda og neitað viðræðum um bótagreiðslu. Í bréfinu kemur fram frekari rökstuðningur fyrir uppsögninni þar sem segir: „Eftir síðasta áminningarbréfið kom enn upp óviðunandi tilvik, það er mikilvægt bréf beið í tvær vikur í bíl Þjóðólfs í stað þess að vera afhent, og var þá mælirinn fullur og Þjóðólfi var sagt upp ...” Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Stefndi leiddi hins vegar engin vitni og framkvæmdastjóri hans gaf ekki aðilaskýrslu. Stefnandi kvaðst telja að áminningin hafi ekki verið réttmæt. Þetta væri ekki brottrekstrarsök. Það hafi enginn tekið eftir þessu nema kannski framkvæmdastjórinn. Hann kvaðst vera í starfi núna, en launin væru lægri en hann hafði hjá stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að stefndi sé stjórnvald í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Telur hann að stefndi hafi brotið gegn andmælarétti sínum, svo og rannsóknar- og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Stefnandi segir að ekki hafi verið gætt að andmælarétti sínum, hvorki er hann var áminntur 4. júní, né er honum var sagt upp. Með þessu hafi verið brotið gegn 10., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga. Þá komi fyrst fram í bréfi lögmanns stefnda 18. janúar 2005 að ástæða uppsagnarinnar hafi verið sú að mikilvægt bréf hafi ekki verið afhent í tvær vikur, en legið í bíl stefnanda. Á þetta hafi aldrei verið minnst í tengslum við uppsögnina. Þá sé þetta rangt. Stefnandi mótmælir því að tilefni hafi verið til áminningar. Ólögmæt sjónarmið hafi búið að baki ákvörðun um áminningu og uppsögn. Stefnandi telur að uppsögnin hafi verið ólögmæt samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í stefnu er ítarlega rökstutt að 1. gr. laganna eigi við um stefnanda í starfi hans hjá stefnda. Telur hann að stefndi sé ríkisstofnun. Bendir hann á að hvergi í lögum nr. 36/1982 um hljómsveitina komi skýrt fram hvort um sé að ræða ríkisstofnun, sjálfseignarstofnun eða annars konar félag. Í 2. mgr. 1. gr. segi að hljómsveitin sé sjálfstæð stofnun með sérstakan fjárhag og að hún lúti sérstakri stjórn. Málefni hennar heyri undir menntamálaráðuneytið. Stefnandi vitnar til skýrslu vinnuhóps er menntamálaráðherra skipaði til að fjalla um málefni hljómsveitarinnar. Skýrslunni var skilað í maímánuði ársins 2003. Vinnuhópurinn hafi talið að staða sveitarinnar og rekstrarform séu óljós. Sé það orðað svo að hún sé einstök stofnun sem eigi sér enga hliðstæðu hér á landi hvað varði rekstarfyrirkomulag. Þá komi fram að vilji stjórnenda hljómsveitarinnar standi til þess að hún verði ekki talin ríkisstofnun vegna aukins kostnaðar er leiði af því að starfsmenn fengju réttarstöðu ríkisstarfsmanna. Þá rekur stefnandi þau atriði sem hópurinn taldi styðja það að hljómsveitin teldist ríkisstofnun. Þar eru þessi atriði talin: Málefni hljómsveitarinnar heyri undir menntamálaráðuneytið. Menntamálaráðherra skipi stjórn, skv. tilnefningum. Fjárveitingar rekstaraðila séu ákveðnar af ríkinu samkvæmt gamalli venju. Fjármálaráðherra geri kjarasamninga. Ríkissjóður leggi út fyrir rekstrarkostnaði samrekstraraðila. Fjársýsla ríkisins færi bókhald skv. samningi við sveitina. Reikningar hennar séu birtir í ríkisreikningi. Ríkisendurskoðun endurskoði reikningana. Stefnandi kveðst telja að stefndi beri flest einkenni ríkisstofnunar og sé í raun rekinn sem slík, án þess að starfsmönnum sé veitt réttarstaða ríkisstarfsmanna skv. 1. nr. 70/1996. Stofnunin sé engan veginn nægilega sjálfstæð frá ríkisvaldinu, hvorki hvað varðar stjórnunarleg né fjárhagsleg málefni, til að hún geti talist vera annars konar félag. Sérstaklega mótmælir stefnandi því að stefndi geti kallast „einstök stofnun”. Hann bendir á að stjórn skipuð af ráðherra beri ábyrgð á nær öllum málefnum stefnda. Það eigi þó ekki við um kjarasamninga sem séu á ábyrgð fjármálaráðherra. Ráðherra skipi stjórn samkvæmt tilnefningum sem séu ekki bindandi. Þá hafi stefndi hlutverk í almannaþágu eins og ríkisstofnanir. Tilgangurinn með starfsemi stefnda sé ekki tekjuöflun eins og rekstur sjálfseignarstofnunarinnar Háskólabíós sé. Ríkissjóður beri mestan hluta rekstrarkostnaðar. Aðrir rekstraraðilar taki ekki sjálfstæða afstöðu til fjárlagatillagna. Ákvörðun Alþingis í fjárlögum bindi alla aðilana. Þá séu laun starfsmanna greidd af Fjársýslu ríkisins og þeir eigi aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Því telur stefnandi að hann hafi unnið í þjónustu ríkisins í skilningi 1. gr. laga nr. 70/1996. Uppsögn hans hafi falið í sér brot á réttindum hans samkvæmt lögunum. Tilgangur áminningar sé að gefa viðkomandi tækifæri til að bæta sig í starfi. Því sé ekki unnt að segja manni upp af sömu ástæðu og áminnt var fyrir. Nýtt brot á starfsskyldum verði að koma til. Stefndi mótmælir því sem segir í bréfi lögmanns stefnda um mikilvægt bréf. Það sé hreinn fyrirsláttur enda hafi ekki verið á þetta minnst, hvorki í uppsagnarbréfinu né í síðari rökstuðningi framkvæmdastjórans. Stefnandi segir að sér hafi ekki verið gefinn kostur á að andmæla áður en hann var áminntur með bréfinu 4. júní 2004. Hafi því verið brotið gegn rétti sínum samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Þá hafi hin tilgreinda háttsemi ekki verið brot samkvæmt 21. gr. laganna og hvorki verið tilefni áminningar né uppsagnar. Bótakröfu miðar stefnandi við laun í starfi sviðsstjóra í tvö ár. Erfitt sé að finna störf er hæfi starfsreynslu hans hér á landi. Hann sé menntaður bifreiðasmiður. Hann hafi verið atvinnulaus þar til hann var ráðinn til Öryggismiðstöðvar Íslands í júní 2005. Tekjur þar séu svipaðar því er hann hafði áður, en unnið sé á vöktum. Þá krefst stefnandi miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur. Vísar hann hér til 26. gr. laga nr. 50/1993. Í uppsögninni felist ólögmæt meingerð. Stefnandi vísar til laga nr. 37/1993, laga nr. 70/1996 og laga nr. 36/1982, auk almennra reglna vinnuréttar. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum, kröfum og lagarökum stefnanda. Stefndi kveðst ekki vera ríkisstofnun í skilningi laga nr. 70/1996. Stefnandi geti því ekki byggt á þeim lögum. Í 2. tl. 2. mgr. 2. gr. laganna segi að lögin taki ekki til starfsmanna þeirra stofnana sem að einhverju leyti séu í eigu annarra en ríkisins. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1982 segi að hljómsveitin sé sjálfstæð stofnun með sérstakan fjárhag og lúti sérstakri stjórn. Samkvæmt 3. gr. sé rekstrarkostnaður greiddur af fjórum aðilum, ríkissjóði, Ríkisútvarpinu, Reykjavíkurborg og Seltjarnarneskaupstað. Ljóst sé því að stefndi sé í eigu fleiri aðila en ríkisins. Ákvæði laga nr. 70/1996 gildi því ekki um gerð og slit ráðningarsamninga við starfsmenn, heldur almennar reglur vinnuréttar. Stefndi mótmælir því að uppsögn stefnanda sé ólögmæt samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stefndi mótmælir því ekki að hann sé stjórnvald í skilningi 2. mgr. 1. gr. laganna. Það leiði þó ekki til þess að lögin gildi um uppsögn starfsmanna. Telur hann að uppsögn stefnanda sé ekki stjórnvaldsákvörðun sem gæta þurfi formreglna laganna við. Vísar hann til þess að lögin gildi samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra þegar stjórnvöld taki ákvarðanir um réttindi og skyldur manna. Fram komi í greinargerð að til stjórnvaldsákvarðana teljist ákvarðanir um ráðningu og uppsögn opinberra starfsmanna. Lögin gildi því ekki um ráðningu og uppsögn annarra starfsmanna. Stefndi segir að um ráðningu stefnanda hafi gilt almennar reglur vinnuréttar. Ráðningin hafi verið með gagnkvæmum uppsagnarfresti og áminning hafi ekki verið nauðsynlegur undanfari uppsagnar. Stefndi segir að þó ekki hafi verið skylt að áminna stefnanda hafi það verið gert til þess að hann ætti þess kost að bæta ráð sitt. Þar sem hann hafi ekki gert það hafi að sjálfsögðu verið hægt að segja honum upp, án tillits til áminningarinnar. Þó stefndi telji að lög nr. 70/1996 gildi ekki í þessu tilviki verði hann að mótmæla þeirri málsástæðu stefnanda að ekki sé unnt að segja upp af sömu ástæðu og áminnt er fyrir. Hvergi sé á það minnst í 21. eða 44. gr. laganna. Eðli máls samkvæmt hljóti uppsögn að byggjast á sama grundvelli og áminning ef starfsmaður bætir ekki ráð sitt. Stefndi kveðst telja að stefndi hafi sýnt af sér ámælisverða háttsemi sem hafi ekki samræmst starfsskyldum hans. Þá styður stefndi sýknukröfu sína þeim rökum að skaðabótakrafa stefnanda sé með öllu ósönnuð. Engin gögn hafi verið lögð fram um tjónið og sé krafan því órökstudd og ósönnuð. Sú meginregla gildi að stefnandi verði að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni og hvert það sé. Þá sé ósannað að stefnandi hafi tapað launum í tvö ár. Varakrafa um lækkun stefnukröfu er studd því að krafan sé of há. Stefnandi hafi ekki verið launalaus í tvö ár eða orðið fyrir tjóni sem því nemur. Fram komi í stefnu að hann hafi verið atvinnulaus í átta mánuði. Þá mótmælir stefndi því að miða eigi við annað en föst laun stefnanda þá mánuði sem hann var atvinnulaus. Ekki eigi að taka tillit til ökutækjastyrks og umsaminnar óunninnar yfirvinnu. Þá beri að lækka bótakröfuna um fjárhæð sem nemur staðgreiðslu af launum samkvæmt 7. tl. 5. gr. laga nr. 45/1987 með síðari breytingum. Þá mótmælir stefndi miskabótakröfu sem órökstuddri og ósannaðri, ekkert liggi fyrrir um að réttur til miskabóta hafi stofnast. Fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrðina. Stefndi mótmælir kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Stefndi vísar til almennra reglna vinnuréttar, laga nr. 36/1982, laga nr. 70/1996, laga nr. 37/1993 og almennra reglna skaðabótaréttar. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda með skriflegum ráðningarsamningi sem mælti fyrir um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Uppsögn slíks samnings er almennt heimil án sérstakra tilefna. Annað gildir ef stefnandi verður talinn ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 70/1996. Þá kynnu ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að leiða til annarrar niðurstöðu. Meginágreiningur aðila snýst um það hvort telja beri að stefndi sé ríkisstofnun og þar með að lög nr. 70/1996 gildi um réttarstöðu starfsmanna hljómsveitarinnar. Um stefnda gilda lög nr. 36/1982. Í 1. gr. laganna segir að hljómsveitin sé sjálfstæð stofnun með sérstakan fjárhag sem lúti sérstakri stjórn. Við þetta er því bætt að málefni hennar heyri undir menntamálaráðuneytið. Stjórn hljómsveitarinnar ræður framkvæmdastjóra. Í 3. gr. laganna segir að ríkissjóður, Ríkisútvarpið, Reykjavíkurborg og Seltjarnarnesbær standi að rekstri sveitarinnar og greiði rekstrarkostnað í ákveðnum hlutföllum. Í 4. mgr. 3. gr. er gert ráð fyrir því að Ríkisútvarpið öðlist tiltekin réttindi með framlagi sínu. Ekki virðist gert ráð fyrir því að aðrir rekstraraðilar öðlist sérstök réttindi, en í lögunum er ekki að finna neina skýrgreiningu á stöðu rekstraraðilanna, t.d. hvort telja beri þá „eigendur” hljómsveitarinnar og þeirra réttinda sem til verða í starfi hennar. Í 2. mgr. er gert ráð fyrir því að öðrum sveitarfélögum verði „heimilað” að gerast aðilar að rekstri hljómsveitarinnar. Meðal efnis í frumvarpi til laga um breytingu á lögum þessum (132. löggjafarþing, þskj. 518) sem flutt var sl. vetur var að felld skyldi niður aðild Seltjarnarnesbæjar að rekstri sveitarinnar, en ekki var gert ráð fyrir því að sérstakt fjárhagslegt uppgjör ætti sér stað. Mætti þó vænta þess að slíkt uppgjör færi fram ef í rekstraraðild fælust einhvers konar réttindi. Lög nr. 36/1982 voru fyrstu lögin sem sett voru um starfsemi hljómsveitarinnar. Var hún þó stofnuð löngu fyrr og var framan af örugglega ekki ríkisstofnun. Fyrsta frumvarp til laga um sveitina var lagt fram á Alþingi 1977 (99. löggjafarþing, þskj. 29). Í 3. gr. þess frumvarps sagði að hljómsveitin væri „sameign eftirgreindra aðila í sömu hlutföllum og þeir greiða stofn- og rekstrarkostnað ...” Fylgir síðan upptalning eigendanna og hlutfallstölur. Málið varð eigi útrætt. Á 100. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp um hljómsveitina að nýju (þskj. 612). Nú var í 3. gr. ákveðið að tilgreindir aðilar stæðu að rekstri sveitarinnar og greiddu stofn- og rekstrarkostnað í ákveðnum hlutföllum. Ekki sagði að þessir aðilar væru sameigendur að sveitinni. Þessi breyting frá fyrra frumvarpi er ekki skýrð í greinargerð. Í öðru samhengi segir þó um fjárframlög einstakra aðila að framlag Ríkisútvarpsins væri gegn vinnu sveitarinnar, en að fjárveiting frá sveitarfélögunum væri til að styðja veitta þjónustu. Þá er talað um beinan fjárstuðning ríkissjóðs. Á 101. (þskj. 21) og 102. löggjafarþingi (þskj. 23) var frumvarpið flutt óbreytt frá 100. löggjafarþingi. Á 103. löggjafarþingi var frumvarpið flutt nokkuð breytt (þingskjal 737). Um þau atriði sem hér reynir á varða þær breytingar þó litlu. Loks á 104. löggjafarþingi (þskj. 3) var frumvarpið samþykkt, en með því frumvarpi var tekin upp greinargerð er fylgt hafði frumvarpinu árið áður. Af greinargerðum með frumvörpum þessum verður ekki ráðið að vilji höfunda hafi staðið til þess að gera hljómsveitina að ríkisstofnun. Svo hefur þó tekist til að áhersla er lögð á að hljómsveitin sé sjálfstæð stofnun og því bætt við að hún heyri undir menntamálaráðuneytið. Í greinargerð með frumvarpinu á 103. löggjafarþingi (þskj. 737), sem eins og áður segir var tekið upp með því frumvarpi sem síðar var samþykkt, segir m.a.: „Megintilgangur frumvarpsins er að setja á stofn Sinfóníuhljómsveit Íslands sem sjálfstæða menningarstofnun, er starfi undir menntamálaráðuneytinu. Með frumvarpi þessu er stefnt að því að tryggja fjárhagsgrundvöll hljómsveitarinnar, setja stofnuninni hæfileg markmið og verkefni með lögum og gera henni kleift að taka upp samninga við aðra á sviði menningarmála. Frumvarpið stefnir að því að allur rekstur hljómsveitarinnar verði sjálfstæður og hafi það fyrst og fremst að markmiði að þjóna því menningarhlutverki sem sinfóníuhljómsveitir um allan heim gegna.” Lög nr. 36/1982 segja ekki berum orðum að Sinfóníuhljómsveit Íslands sé sjálfseignarstofnun. Þó að vilji til þess kunni að felast í orðum greinargerðar má eins skilja tilvísun til þess að menningarstofnun sé sett á stofn svo að um sé að ræða ríkisstofnun í venjulegum skilningi. Verður ekki fallist á að hljómsveitin sé sjálfseignarstofnun. Hljómsveitin var til löngu áður en lögin voru sett, en þau og reglugerð samkvæmt þeim setja starfsemi hennar tæmandi reglur. Hljómsveitin er rekin að öllu leyti sem ríkisstofnun væri, nema hvað tvö sveitarfélög greiða til ríkissjóðs tiltekið hlutfall af opinberum fjárframlögum til sveitarinnar. Þó skilja beri 3. gr. laganna svo að ríkissjóður sé ekki ábyrgur fyrir fjárhagsskuldbindingum sveitarinnar nema að ákveðnum hluta, verður að telja að Sinfóníuhljómsveit Íslands sé ríkisstofnun og að stefnandi hafi verið ráðinn í þjónustu ríkisins í skilningi laga nr. 70/1996. Uppsögn stefnanda úr starfi var samkvæmt framangreindu byggð á því að stefnandi hefði gerst sekur um mistök í starfi, slík sem fjallað er um í 21. gr. laganna. Bar því samkvæmt 44. gr. að veita honum áminningu og gefa kost á að bæta ráð sitt. Samkvæmt lokamálslið 21. gr. laga nr. 70/1996 bar að gefa stefnanda kost á að tala máli sínu áður en honum var veitt áminning. Þessa var ekki gætt áður en hann var áminntur þann 4. júní 2004. Þá byggir uppsögnin á sömu atvikum og áminnt var fyrir. Rétt er hjá stefnda að uppsögn getur byggst á sams konar yfirsjónum og áminnt er fyrir, en ekki þeim hinum sömu. Stefndi hefur ekki reynt að sanna þær ávirðingar sem hann ber á stefnanda og eru þær því ósannaðar gegn mótmælum stefnanda. Þarf þá ekki að fjalla frekar um hvort ástæður uppsagnarinnar hafi verið málefnalegar. Uppsögn stefnanda var ólögmæt. Því ber stefnda að bæta stefnanda tjón hans af uppsögninni. Atvik eru hins vegar ekki með þeim hætti að dæmdar verði miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi var atvinnulaus um skeið eftir að hann hvarf úr starfi hjá stefnda. Hann hefur síðan haft atvinnu, en kveðst hafa lægri tekjur. Er að álitum hæfilegt að miða bætur til hans við laun í tólf mánuði. Miða verður við venjulegar launagreiðslur til hans, en ekki verður tekið tillit til endurgreiðslu kostnaðar, svo sem bifreiðastyrks. Ekki verður fjallað um skattgreiðslur eða skil á staðgreiðslu í þessu máli. Krafa stefnanda um greiðslu á 6.587.660 krónum miðar sennilega við að hann hafi haft 274.486 krónur í mánaðarlaun. Þó er sá galli á stefnu að þessu leyti að hann kveðst krefjast 500.000 króna miskabóta, en heildarfjárhæð stefnukröfu er samt sem áður óbreytt. Verður því að telja að launaviðmiðun í kröfunni sé 6.087.660 krónur á tveimur árum, eða 253.652,50 krónur á mánuði. Má eftir atvikum og með hliðsjón af framlögðum launaseðlum stefnanda fallast á að rétt sé að miða við þessa fjárhæð, en eins og áður segir er ekki rétt að reikna með bifreiðastyrk. Stefnanda verða því dæmdar 3.043.830 krónur. Dráttarvextir dæmast eins og krafist er frá 6. febrúar 2005. Stefndi skal greiða stefnanda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 700.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Sinfóníuhljómsveit Íslands, greiði stefnanda, Þjóðólfi Gunnarssyni, 3.043.830 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. febrúar 2005 til greiðsludags og 700.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 24/2005
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Vanreifun Kröfugerð
|
Sóknaraðilar kröfðust þess að varnaraðilum yrði gert að fjarlægja hús, sem stóðu á eignarhluta sóknaraðila á jörðinni H. Var málið talið svo vanreifað af hálfu sóknaraðila að óhjákvæmilegt væri að vísa því frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. janúar 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 17. desember 2004 þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þeir krefjast og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og þeim verði dæmdur kærumálskostnaður. Í héraðsdómsstefnu kröfðust sóknaraðilar þess að varnaraðilum yrði gert skylt með dómi að fjarlægja sumarhús, þ.m.t. útihús, sem standi á eignarhluta sóknaraðila á jörðinni Horni í Sléttuhreppi, Ísafjarðarbæ, án þess að umrædd hús væru nánar tilgreind í stefnu svo sem nauðsynlegt var sbr. d. lið 80. gr. laga nr. 91/1991. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til þeirra forsendna hins kærða úrskurðar sem lúta að reifun stefnukröfunnar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Rebekka Rósa Frímannsdóttir, Jón Ingi Óskarsson, Þórhallur Frímann Óskarsson, Ásthildur Gunnarsdóttir, Halldór Gunnarsson, Halldís Gunnarsdóttir, Frímann Benediktsson og Kolbrún S. Benediktsdóttir, greiði varnaraðilum, Þorkeli Sigmundssyni, Kjartani Sigmundssyni, Birnu G. Þorbergsdóttur og dánarbúi Péturs Sigmundssonar, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 339/1999
|
Samningur Riftun Aðildarhæfi Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Sératkvæði
|
Ö bauð F, J og H að taka þátt í útgáfu á tímariti, sem dreifa skyldi til ungs fólks um verslunarmannahelgina 1997. Var ætlun Ö að hann annaðist útgáfu ritsins og söfnun auglýsinga, en F, J, H auk B legðu til efni í það. Fékk Ö hjá fyrirsvarsmanni J merki F, J og H í tölvutæku formi og setti þau á sérstakt kynningarbréf, sem sent var þeim er kynnu að hafa hug á því að auglýsa í ritinu. Af hálfu F, J og H var talið að Ö hefði með heimildarlausri notkun á merki þeirra vakið þá hugmynd, að þeir væru þátttakendur í útgáfunni og myndu njóta fjárhagslegs ávinnings af henni. Eftir viðræður við Ö höfnuðu þeir því að leggja til efni í tímaritið, en Ö taldi þá með þessu hafa vanefnt saming þeirra. Talið var að H væri aðeins nafngift á tiltekinni starfsemi Reykjavíkurborgar og skorti það með öllu skilyrði til að geta borið skyldur eða átt réttindi að landslögum. Þá þótti ekki unnt að leggja mat á hvort J væri persóna að lögum, sem gæti átt sjálfstæða aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var kröfum Ö á hendur H og J því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Sýnt þótti að framsetning efnis í kynningarbréfinu hefði hæglega getað vakið hugmyndir viðtakenda um að hugsanlegur ágóði kæmi meðal annars í hlut F. Var fallist á með F, að það hefði mátt rifta samningnum við Ö af þessum sökum, en þá riftun hefði F ekki þurft að fá viðurkennda með málsókn. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna F af kröfum Ö.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 1999. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 4. ágúst 1999 og áfrýjaði hann því öðru sinni 25. sama mánaðar með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða sér 6.422.134 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. nóvember 1998 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að fyrri hluta árs 1997 leitaði starfsmaður stefnda Jafningjafræðslunnar 96 til áfrýjanda um öflun auglýsinga í rit, sem sá stefndi hugðist gefa út. Ekki varð af þeirri útgáfu. Nokkru síðar bauð áfrýjandi þeim stefnda að taka þátt í útgáfu á tímariti, sem sá fyrrnefndi ætlaði að gefa út um verslunarmannahelgi 1997 undir heitinu Létt stemmning. Átti meðal annars að senda það endurgjaldslaust öllum landsmönnum á aldrinum 17 til 19 ára. Mun áfrýjandi hafa gefið slíkt tímarit út ári fyrr í samvinnu við Félag íslenskra bifreiðaeigenda og Umferðarráð, en ætlun hans að þessu sinni hafi verið að beina til ungmenna tímariti, sem yrði helgað bættri umferðarmenningu og baráttu gegn fíkniefnum. Var ætlun áfrýjanda að hann annaðist útgáfu tímaritsins og söfnun auglýsinga, en að stefndi legði til efni í það. Að frumkvæði þessa stefnda mun hafa orðið að ráði að stefndu myndu allir taka þennan þátt í útgáfu tímaritsins. Var þá miðað við að þeir myndu afhenda efni í tímaritið um miðbik júlí 1997. Aðilarnir gerðu ekki skriflegan samning um samstarf sitt. Í framhaldi af því, sem að framan greinir, fékk áfrýjandi hjá fyrirsvarsmanni Jafningjafræðslunnar 96 merki allra stefndu í tölvutæku formi. Greinir aðilana á um hver hafi verið tilgangurinn með þessu. Áfrýjandi kveður þetta hafa verið gert til þess að setja mætti merkin á sérstakt kynningarbréf, sem var útbúið til að senda þeim, sem kynnu að hafa hug á að auglýsa í tímaritinu eða fá birta þar svokallaða sumarkveðju. Eintak af þessu kynningarbréfi liggur fyrir í málinu. Á því eru með áberandi hætti merki stefndu og Félags íslenskra bifreiðaeigenda og tekið fram að þessi samtök ættu fulltrúa í ritnefnd tímaritsins, sem yrði gefið út af áfrýjanda og á ábyrgð hans. Neðst í hægra og vinstra horni kynningarbréfsins er einnig merki áfrýjanda sjálfs, en verulega minna en hin merkin. Stefndu segja á hinn bóginn að merkin hafi eingöngu verið látin í té til að birta mætti þau með efni í tímaritinu, sem stafaði frá þeim. Við áfrýjanda hafi þeir allt frá byrjun lagt áherslu á að þeir myndu ekki vilja taka þátt í útgáfu tímaritsins og að skýrt yrði gagnvart þeim, sem kynnu að leggja auglýsingar eða styrki til útgáfunnar, að það væri ekki á vegum stefndu. Stefndu kveðast hafa um sumarið 1997 orðið varir við að áfrýjandi kynnti fyrirhugað tímarit við söfnun auglýsinga á hátt, sem hafi vakið hugmynd um að stefndu væru þátttakendur í útgáfunni og myndu njóta fjárhagslegs ávinnings af henni. Varð þetta tilefni til fundar með aðilunum 15. júlí 1997, þar sem áfrýjandi lagði í fyrsta sinn fyrir stefndu eintak af kynningarbréfinu, svo og texta, sem hann hafði gert handa sölumönnum til afnota þegar þeir buðu símleiðis rými fyrir auglýsingar eða kveðjur í tímaritinu. Stefndu munu á fundinum hafa látið í ljós að þessi háttur á kynningu tímaritsins væri andstæður vilja þeirra. Í kjölfarið bauðst áfrýjandi til að greina nánar frá þætti stefndu í útgáfunni með sérstökum athugasemdum í leiðara tímaritsins og á gíróseðlum, sem yrðu sendir til innheimtu greiðslu fyrir auglýsingar og kveðjur. Stefndu felldu sig ekki við tillögu áfrýjanda um orðalag þessara athugasemda og settu fram tillögu fyrir sitt leyti. Áfrýjandi óskaði síðan eftir að orðalagi í tillögu stefndu yrði breytt á nánar tiltekinn veg. Því höfnuðu stefndu og tjáðu þeir áfrýjanda 18. júlí 1997 að þeir hyrfu frá því að leggja til efni í tímaritið. Áfrýjandi kveður þá afstöðu stefndu, sem að framan greinir, hafa leitt til þess að ekkert hafi orðið af útgáfu tímaritsins. Telur hann stefndu hafa með þessu vanefnt samning þeirra um útgáfuna. Í málinu krefur hann þá um bætur vegna kostnaðar, sem hann hafi orðið að bera vegna undirbúnings að útgáfu tímaritsins, samtals 422.134 krónur. Því til viðbótar krefst áfrýjandi greiðslu á 6.000.000 krónum í bætur vegna missis framtíðartekna af tímaritinu, enda sé útilokað að leitast við að gefa það út á ný vegna þess hvernig fór um útgáfu á árinu 1997. II. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu er Hitt húsið heiti á upplýsinga- og menningarmiðstöð á vegum Reykjavíkurborgar, sem heyrir undir íþrótta- og tómstundaráð borgarinnar. Kveða stefndu Reykjavíkurborg bera fjárhagslega ábyrgð á þessari starfsemi og að þeir, sem vinni við hana, þiggi laun úr borgarsjóði. Áfrýjandi hefur ekki andmælt staðhæfingum stefndu um þetta efni. Í því ljósi verður að líta svo á að Hitt húsið sé aðeins nafngift á tiltekinni starfsemi Reykjavíkurborgar, sem verði hvorki talið sjálfstætt fyrirtæki hennar né stofnun. Skortir því með öllu skilyrði til að Hitt húsið geti borið skyldur eða átt réttindi að landslögum og átt þannig aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því verður kröfum áfrýjanda á hendur Hinu húsinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi, en málskostnaður verður ekki dæmdur þeim stefnda, enda skortir hann eftir framansögðu hæfi til að eignast slík réttindi. III. Í málatilbúnaði stefnda er skipulagi Jafningjafræðslunnar 96 lýst þannig að um sé að ræða verkefnahóp, sem berjist gegn fíkniefnavanda ungs fólks. Sé verkefnastjóri tilnefndur af menntamálaráðherra, en að öðru leyti lúti starfsemin stjórn fulltrúa frá Félagi framhaldsskólanema, Skólameistarafélagi Íslands, samtökum kennara og samtökum námsráðgjafa. Stefndu kveða Jafningjafræðsluna 96 hafa verið skráða sem félagasamtök hjá Hagstofu Íslands á árinu 1996. Ekkert liggur hins vegar nánar fyrir í málinu um stofnun Jafningjafræðslunnar 96, skipulag hennar, starfsemi eða fjárhagslega ábyrgð. Eins og málið er úr garði gert er því ekki unnt að leggja mat á hvort hér sé um að ræða persónu að lögum, sem geti sjálfstætt átt aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Er málið því að þessu leyti svo vanreifað af hendi áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfum hans á hendur Jafningjafræðslunni 96. Er hins vegar rétt að málskostnaður á milli þeirra falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. IV. Stefndi Félag framhaldsskólanema mótmælir því ekki að samningur hafi komist á milli hans og annarra stefndu annars vegar og áfrýjanda hins vegar um að þeir fyrrnefndu legðu til efni í tímarit á þann hátt, sem áður er lýst. Hann mótmælir heldur ekki að áfrýjandi hafi um miðbik júní 1997 leitað eftir og fengið afhent merki þeirra allra í tölvutæku formi. Hann heldur því hins vegar fram að áfrýjanda hafi verið óheimilt að nota merki þeirra á þann veg, sem hann gerði. Ekki hafi verið samið um að hann mætti nýta þau til að afla sjálfum sér hagnaðar. Vegna þeirrar misnotkunar á merkjunum hafi þessi stefndi ekki lengur verið bundinn af samningnum. Í skýrslum forráðamanna tveggja stefndu fyrir dómi kom fram að þeim hafi verið ljóst að áfrýjandi hygðist standa straum af kostnaði við útgáfu tímaritsins með söfnun auglýsinga. Merki stefndu voru afhent strax eftir samningsgerð og um einum mánuði áður en þeir þurftu að afhenda áfrýjanda til prentunar efni í tímaritið. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að stefnda Félagi framhaldsskólanema hafi mátt vera ljóst að nöfn allra stefndu yrðu með einhverjum hætti kynnt við söfnun auglýsingja og kveðja í tímaritið og að áfrýjandi myndi þar sérstaklega höfða til velvilja í garð stefndu og stuðnings við starfsemi þeirra. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að á fyrrnefndu kynningarbréfi, sem áfrýjandi lét búa til fyrir væntanlega auglýsendur, er talsvert rými lagt undir merki stefndu og Félags íslenskra bifreiðaeigenda, sem mynda að auki eins konar umgerð kringum yfirlit um verð fyrir auglýsingar og kveðjur í tímaritinu. Í kynningarbréfinu segir að vísu að áfrýjandi hafi átt að vera útgefandi og svokallaður ábyrgðaraðili tímaritsins, en hvergi er þar vikið frekar að fjárhagslegri áhættu af útgáfunni eða hvernig ágóða kynni að verða varið. Sýnt má telja að framsetning efnis í þessu bréfi geti hæglega hafa vakið hugmyndir viðtakenda þess um að ágóði, ef einhver yrði, kæmi í hlut stefndu og eftir atvikum Félags íslenskra bifreiðaeigenda. Áfrýjandi hefur að eigin sögn atvinnu af útgáfumálum og söfnun auglýsinga fyrir fyrirtæki og félagasamtök. Verður að ætla að hann búi þannig yfir viðhlítandi reynslu af viðskiptum á því sviði, sem mál þetta varðar. Hann gat hins vegar ekki búist við að sama máli gegndi um forráðamenn stefnda Félags framhaldsskólanema. Skriflegur samningur var ekki gerður um útgáfu tímaritsins og lítið eða ekkert virðist hafa verið rætt um þá kynningu, sem þörf yrði á til að afla fjár til útgáfunnar. Áfrýjandi sýndi heldur ekki stefnda kynningarbréf sitt fyrr en nýtingu þess var nánast lokið og þá að gefnu tilefni frá honum. Að gættu öllu framangreindu verður að fallast á með stefnda Félagi framhaldsskólanema að hann hafi mátt rifta samningi við áfrýjanda. Þá riftun þurfti stefndi engan veginn að fá viðurkennda með málsókn á hendur áfrýjanda, svo sem sá síðarnefndi hefur haldið fram. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda. Í ljósi atvika málsins er rétt að áfrýjandi og stefndi Félag framhaldsskólanema beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfum áfrýjanda, Öflunar ehf., á hendur stefndu, Hinu húsinu og Jafningjafræðslunni 96, er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Félag framhaldsskólanema, er sýkn af kröfum áfrýjanda. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Gunnlaugs Claessen Ég er sammála meirihluta dómenda aftur að IV. kafla dómsins og þeirri niðurstöðu að vísa beri frá héraðsdómi kröfum áfrýjanda á hendur stefndu, Hinu húsinu og Jafningjafræðslunni 96. Stefndu var ljóst að áfrýjandi hygðist safna auglýsingum til að standa straum af kostnaði við útgáfu tímaritsins. Þeir afhentu honum jafnframt merki sín þegar eftir samningsgerð og þar með um einum mánuði áður en þeir þurftu að afhenda til prentunar efni í tímaritið. Stefnda, Félagi framhaldsskólanema, hefur því mátt vera fullljóst, að nöfn allra stefndu yrðu með einhverjum hætti kynnt við söfnun auglýsinga og þá höfðað til velvilja auglýsenda gagnvart þeim málefnum, sem allt ritmál tímaritsins yrði helgað og stefndu og Félag íslenskra bifreiðaeigenda skyldu leggja til. Þótt áfrýjandi hafi í þessu skyni gengið nokkuð lengra í kynningarblaði sínu en stefndu máttu vænta, felst ekki í því slík vanefnd á samningi aðila að stefndi, Félag framhaldsskólanema, hafi mátt rifta samningnum fyrirvaralaust. Með ólögmætri riftun hefur þessi stefndi því orðið skaðabótaskyldur gagnvart áfrýjanda vegna tjóns, sem hinn síðastnefndi kann að hafa orðið fyrir af þeim sökum. Eftir þessum úrslitum tel ég að dæma eigi stefnda, Félag framhaldsskólanema, til að greiða áfrýjanda skaðabætur auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Með því að meirihluti dómenda hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri stefnda gerist ekki þörf á að taka afstöðu til einstakra kröfuliða áfrýjanda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 3. þ.m., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Öflun ehf., kt. 650895-2239, Einholti 2, Reykjavík, á hendur Félagi framhaldsskólanema, kt. 540193-2589, Aðalstræti 2, Reykjavík, Jafningjafræðslunni 96, kt. 620196-2829, Grensásvegi 16, Reykjavík og Hinu Húsinu, kt. 490695-2229, Aðalstræti 2, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 21. október 1998. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu á 6.422.134 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987, frá 24. febrúar 1998 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðar-reikningi. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu en til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. I. Stefnandi lýsir málsatvikum með eftirfarandi hætti: Jóhannes Kr. Kristjánsson, starfsmaður Jafningjafræðslunnar, hafði samband við stefnanda varðandi auglýsingaöflun í rit samtakanna. Þeirri útgáfu var slegið á frest. Nokkru síðar hafði Sveinn Kjartansson, framkvæmdastjóri stefnanda, samband við Jóhannes og spurði hann, hvort hann teldi áhuga innan Jafningjafræðslunnar að félagið tæki með einhverjum hætti þátt í útgáfu á tímariti stefnanda, Léttri stemmningu, sem áður hafði verið gefið út fyrir verslunarmannahelgina 1996 í samvinnu við Félag íslenskra bifreiðaeigenda. Stefnt væri að því að blaðið höfðaði til ungs fólks og það mundi mæla með bættri umferðarmenningu en gegn notkun fíkniefna. Stefnandi sæi alfarið um útgáfu og auglýsingasöfnun í ritið en stefnda, Jafningjafræðslan, fengi verulegt rými fyrir sitt efni. Stefnandi segir að Jóhannesi hafi litist vel á hugmyndina og talið víst að stjórn félagsins myndi fallast á hana. Stefnandi segir að 11. júní 1997 hafi forsvarsmaður stefnanda haft samband við Jóhannes. Jóhannes hafi tjáð honum að Jafningjafræðslan vildi gjarnan taka þátt í útgáfu tímaritsins og leggja til efni í það sem tæki 8-12 bls. í A4 broti. Og Jóhannes hafi þá spurt, hvort mögulegt væri að Hitt Húsið og Félag framhaldsskólanema kæmu að blaðinu með sama hætti og Jafningjafræðslan. Hafi stefnandi talið að ekkert væri því til fyrirstöðu. Stefnandi kveðst nú hafa mælst til þess að fá svonefnt logo merki félaganna þriggja í tölvutæku formi. Hafi honum verið tjáð að logo merkin yrðu sett á upplýsingablað (faxblað) til að senda þeim fyrirtækjum, sem vildu nánari upplýsingar um verð á auglýsingum og um ritið almennt, en slíkt myndi gera verkefnið áhugaverðara fyrir auglýsendur. Samkomulag hafi orðið um þetta og hafi forsvarsmaður stefnanda hitt Jóhannes niðri í Hinu Húsinu þar sem Jóhannes hafi afhent honum diskling með logo merkjunum. Enda þótt forsvarsmenn stefnanda hafi ítrekað óskað eftir ritnefndarfundi með aðilum varð aldrei af því að sögn stefnanda. Jóhannes hafi borið fyrir sig tímaskorti en hann hafi beðið forsvarsmenn stefnanda að hafa engar áhyggur, efnið yrði tilbúið er á þyrfti að halda. En fyrirhugað hafi verið að blaðið færi í umbrot helgina 19.- 20. júlí 1997. Þá segir stefnandi að á fundi aðila 15. júlí 1997 hafi komið fram að stefndu töldu sig ekki hafa gefið stefnanda leyfi til að nota logo merki sín til auglýsingaöflunar. Stefnanda hafi þá orðið ljóst að verulegt sambandsleysi var milli Jóhannesar og annarra forsvarsmanna félaganna. Að tillögu stefndu hafi orðið að samkomulagi að jafna ágreininginn með því að prenta texta á gíróseðil þann, er sendur yrði út til auglýsenda, auk þess sem á þessu yrði tekið í leiðara blaðsins. Stefnandi kveðst 16. júlí hafa sent stefndu eftirfarandi tillögu um texta, sem nota mætti í þessu sambandi: Texti í leiðara Léttrar Stemmingar: Útgefandi Léttrar stemmningar, Öflun ehf., vill þakka eftirtöldum aðilum gott samstarf við efnisöflun og skrif í blaðið sem gerði útgáfu þess möguleg: Jafningjafræðslunni, Hinu Húsinu, Félagi framhaldsskólanema og Félagi íslenskra bifreiðaeigenda. Texti á A-gíróseðli: Útgefandi og ábyrgðaraðili: Öflun ehf. Stefnandi segir að 17. júlí hafi stefndu í bréfi sent stefnanda breytingatillögur að textanum, sem efnislega hafi verið á þá leið að bætt yrði við framangreinda setningu í leiðara blaðsins þessum orðum: Það skal tekið fram að þessi félög hljóta engan beinan fjárhagslegan ágóða af útgáfu þessa blaðs. En texti á gíróseðli umorðaður þannig: Eini útgefandi og ábyrgðaraðili að blaðinu Létt stemmning er Öflun ehf. Eftirfarandi orð hafi verið skráð í lok bréfsins: Við vonum að þú skiljir afstöðu okkar. Ef við komumst að samkomulagi getum við verið tilbúnir með 12 síðna efni á mánudaginn 21. júlí kl. 12.00. Talsmaður stefnanda kveðst hafa verið sáttur við textann en gert tillögur um tvær breytingar, sem hann hafi talið vera betra mál, en sem breyttu í engu merkingu textans. Hafi þær falist í því að í síðustu setningu í texta leiðarans myndu falla niður orðin: það skal tekið fram að, og engan yrði breytt í ekki og í texta á A- gíróseðli yrði fellt niður fyrsta orðið þ.e. eini. Föstudaginn 18. júlí 1997 hafi forsvarsmaður stefnanda haft samband við Ketil hjá Hinu húsinu og spurt hvort "allir væru ekki sáttir". Hafi Ketill þá tjáð honum að stjórn félaganna hefðu fundað kvöldið áður og ákveðið að draga þátttöku sína að ritinu til baka. Fulltrúi stefnanda hafi þá farið á fund Ketils hjá Hinu húsinu og Lárusar hjá Félagi framhaldsskólanema og tjáð þeim undrun sína á sinnaskiptum sem hér höfðu átt sér stað. Hafi hann sagt þeim að búið væri að leggja í mikinn undirbúningskostnað og fyrirsjánlegt væri að mikið tjón hlytist ef ekki yrði af útgáfu blaðsins. Hafi hann boðið stefndu hlut í hagnaði blaðsins, ef einhver yrði, afslátt af þjónustu stefnanda við auglýsingaöflun, að senda bréf með A-gíróseðlum, að setja texta í leiðara blaðsins og hvaðeina annað sem greitt gæti götu útgáfunnar. Hafi þeir Ketill og Lárus þá óskað eftir skriflegri yfirlýsingu stefnanda í þessa veru og hafi þeim samdægurs verið sent bréf þess efnis. Mánudaginn 21. júlí hafi forsvarsmaður stefnanda haft samband við Ketil og Ketill hefði tjáð honum að ekkert yrði að þátttöku þeirra í blaðinu og mætti hann vænta bréfs frá lögfræðingi stefndu. II. Stefndu rekja aðdraganda að þessu máli með eftirfarandi hætti: Vorið 1997 hafði Sveinn Kjartansson, framkvæmdastjóri stefnanda, samband við Jóhannes Kr. Kristjánsson, starfsmann Jafningjafræðslunnar. Bauð hann Jafningjafræðslunni að birta 8-12 blaðsíðna efni í tímaritinu Létt stemmning, sem stefnandi hugðist gefa út fyrir verslunarmannahelgina það ár. Jóhannes hafi þá haft samband við forsvarsmenn stefndu, Hins hússins og Félags framhaldsskólanema og hafi þeir ákveðið að bjóða sameiginlega fram 8-12 blaðsíðna efni í væntanlegt tímarit. Jóhannes hafi síðan greint Sveini frá þessu, en jafnframt hafi hann lagt áherslu á að stefndu myndu ekki vilja koma nálægt útgáfu tímaritsins; það yrði að vera skýrt gagnvart þeim, sem myndu vilja auglýsa í blaðinu eða styrkja útgáfuna með öðrum hætti, að stefndu væru ekki útgefendur. Enginn skriflegur samningur hafi þó verið gerður um þetta. Skömmu eftir að stefndu hefðu ákveðið að leggja til efni í tímaritið hefði Sveinn Kjartansson haft samband við Loga Sigurfinnsson, forstöðumanns Hins hússins, og farið fram á að fá afhent á tölvutæku formi merki logo allra stefndu er fylgja ætti efninu frá þeim í tímaritið. Logi hafi ekkert talið því til fyrirstöðu en ljóst væri að nota ætti merkin með efni frá stefndu. Þegar líða tók á sumarið er því haldið fram af stefndu, að aðilar á vegum Jafningjafræðslunnar hafi leitað eftir stuðningi fyrirtækja. Hafi þá komið í ljós að fyrirtæki, sem leitað var til, töldu sig þegar hafa veitt Jafningjafræðslunni fjárstuðning til útgáfu blaðs á þeirra vegum og vísuðu í því sambandi til tímaritsins Létt stemmning. Af þessum sökum hafi Ketill B. Magnússon, verkefnastjóri hjá Hinu húsinu, haft samband við Svein Kjartansson og boðað hann til fundar við sig og fulltrúa frá Félagi framhaldsskólanema og Jafningjafræðslunnar til að upplýsa með hvaða hætti staðið hefði verið að auglýsinga- og styrktaröflun fyrir tímaritið. Fundurinn hafi verið haldinn 15. júlí 1997. Á fundinum hefði Sveinn lagt fram kynningarbréf, sem stefnandi hafði sent ætluðum auglýsendum og styrktaraðilum tímaritsins. Einnig hafi hann afhent texta á blaði, sem notaður hafði verið af símsölufólki á vegum stefnanda. Þegar fulltrúar stefndu hafi fengið þessi blöð í hendur hafi þeim samstundis orðið ljóst að stefnandi hafði reynt að láta í það skína að stefndu stæðu að útgáfunni og nytu þar með fjárhagslegs ávinnings af henni. Þrátt fyrir að stefnandi hefði með framangreindum hætti misnotað merki og ímynd stefndu til að villa um fyrir væntanlegum auglýsendum og styrktaraðilum tímaritsins, hafi fulltúar stefndu ákveðið að útvega efni í tímaritið gegn því að stefnandi léti prenta leiðréttingartexta með gíróseðlum til auglýsenda og styrktaraðila, þar sem fram kæmi að stefndu myndu engan fjárhagslegan ágóða njóta af útgáfu tímaritsins. Það sama yrði tekið fram í leiðara tímaritsins. Sveinn Kjartansson hafi samþykkt að gera tillögu að slíkum texta og að senda hann fulltrúum stefnda næsta dag. Fulltrúarnir hafi hins vegar ekki sætt sig við orðalag þess texta sem hafi borist frá Sveini. Hafi þeir því sent stefnanda bréf 17. júlí 1997 þar sem tekin hafi verið fram ákveðin skilyrði þess að þeir legðu til efni í tímaritið. Stefnandi hafi ekki gengið að skilyrðum stefndu. Þegar málum hafi verið svo komið, hafi stjórnir stefndu ákveðið sameiginlega á fundi að kvöldi hins sama dags að stefndu myndu ekki senda efni í tímaritið Létt stemmning. Sveinn Kjartansson hafi verið látinn vita um þetta daginn eftir eða 18. júlí 1997. Þátt fyrir þetta hafi Sveinn ákveðið að leggja fyrir stefndu nýtt tilboð sama dag, fyrst munnlega og síðan skriflega. Hafi fulltrúar stefndu tjáð Sveini að ólíklegt væri að stjórnir stefndu myndu breyta afstöðu sinni úr því sem komið væri, en mikil óánægja væri með framkomu stefnanda gagnvart stefndu í málinu. Og þegar ekki hafi verið gengið að skilyrðum þeirra, hafi endanleg ákvörðun verið tekin um að hætta við að senda efni í tímaritið. Síðasta tilboð Sveins var þó tekið til skoðunar og honum tjáð að því yrði svarað mánudaginn 21. júlí. Þann dag hafi Sveini síðan verið tilkynnt að afstaða stefndu væri óbreytt og að honum yrði sent bréf frá lögfræðingi vegna málsins. Síðastnefnt bréf hafi síðan verið sent stefnanda daginn eftir. III. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndu hafi vanefnt samning við hann og hafi þau þannig valdið honum tjóni sem þeim beri að bæta skv. reglum um skaðabætur innan samninga. Hann eigi rétt til að verða eins settur og hann hefði fengið fullar efndir samningsins. Þá eigi hann kröfu á skaðbótum vegna tjóns, sem lýsi sér í skertri ímynd og glataðri viðskiptavild, vegna þess að hætt var við útgáfu á síðustu stundu en þannig hafi traust viðskiptavina (auglýsenda) til hans beðið hnekki. Af hálfu stefnanda er haldið fram að félagið geti ekki haldið útgáfu áfram með sama hætti og áður. Stefnandi eigi því að auki rétt til skaðabóta vegna missis framtíðartekna. Og stefnandi gerir tölulega grein fyrir þessu með eftirgreindum hætti: "Missir framtíðartekna er reiknuð þannig, að miðað er við árlegan hagnað kr. 437.587.00 að frádregnum fjármagnskostnaði og fyrningu kr. 137.587.00 eða samtals kr. 300.000.00. Síðan er miðað við 5% ávöxtunarkröfu sem gefur höfuðstól uppá kr. 6.000.000.00. Laun til sölumanna eru 13% af seldum auglýsingum þ.e. 0,13 x 1.955.568.00 eða kr. 254.224.00. Ritstjórnarlaun eru kr. 150.000.00 en voru kr. 180.000.00 á árinu 1996 vegna sama tímarits. Annar kostnaður er samkv. reikningum." Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína með eftirfarandi hætti: Við flutning málsins féll stefnandi frá kröfu um 28.000 kr. vegna litgreiningar og 300.000 kr. vegna skertrar ímyndar og glataðrar viðskiptavildar. Endanleg kröfufjárhæð varð því 6.422.134 kr. Stefnandi telur stefndu vera lögpersónur er borið geti skyldur og staðið að samningum með bindandi hætti. Svo sem áður sagði kveðst stefnandi byggja á því að samningur hafi tekist með honum og stefndu um þátttöku þeirra í blaðinu. Stefndu hafi vanefnt samninginn og valdið á þann hátt stefnanda verulegu tjóni. Afhending stefndu á svokölluðum logo merkjum til stefnanda sýni svo ekki verði um villst að þeir hafi ætlað að taka þátt í blaðinu. Þeim hafi verið fullljóst frá byrjun að stefnandi ætlaði m.a. að nota merkin við öflun auglýsinga í blaðið enda hafi samstarf stefnanda við stefndu verið byggt á þeim forsendum. Þannig gæfi stefnandi stefndu kost á að birta endurgjaldslaust áróðursefni þeirra í blaðinu en stefnandi nyti á móti við öflun auglýsinga þeirrar velvildar, sem stefndu og málstaður þeirra nyti í augum forráðamanna fyrirtækja og í augum almennings. Eðli málsins samkvæmt hafi öllum hlutaðeigandi verið ljóst að við öflun auglýsinga og öflun styrkja vegna útgáfunnar yrði lögð áhersla á það efni sem í blaðinu yrði og hin stefndu félög stæðu fyrir. Þetta hafi Jóhannesi Kr. Kristjánssyni hlotið að vera ljóst þegar hann afhenti logo merkin. Þá byggir stefnandi á því að bréf, dags. 17. júlí 1997 og liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 4, gefi ljóslega til kynna að samningur hafi verið með aðilum um þátttöku stefndu í blaðinu. Að vísu setji stefndu í bréfinu einhliða skilyrði fyrir birtingu efnis frá þeim í blaðið. En þrátt fyrir nýja skilmála, sem ekki höfðu legið til grundvallar samkomulagi aðila í upphafi, hafi stefnandi án skyldu fallist á þá til að koma til móts við stefndu. Raunar hafi stefnandi sjálfur komið með tillögu að texta í upphafi en síðan komið með tillögu að orðalagsbreytingu, þegar breytingartillaga á textanum frá stefndu hafði borist honum. Stefnandi heldur fram að með engu móti verði með réttu sagt að þær breytingar sem hann gerði á textanum hafi verið verulegar. Þvert á móti séu þær óverulegar og breyti merkingu textans ekki efnislega. Fráleitt sé að halda því fram að stefnandi hafi með þeim sett stefndu einhverja úrslitakosti; hann hafi í raun verið tilbúinn til þess að gera allt sem í hans valdi stóð til að leysa málið, ekki síst vegna undirbúnings og kostnaðar sem hann hafði þegar lagt til útgáfunnar. Nægi um þetta að vísa til bréfs stefnanda til stefndu 18. júlí 1997, þar sem stefnandi lýsi því yfir að stefndu sé frjálst að birta þann texta sem þau telji nauðsynlegan "til að bæta fyrir þann misskilning sem átt hefur sér stað". Auk þess sé í bréfinu tilboð um 50% hlutdeild stefndu í hugsanlegum hagnaði af útgáfu blaðsins og afsláttur af þjónustu stefnanda við öflun auglýsinga fyrir stefndu. Þetta sýni svo ekki verði um villst að stefnandi gerði allt sem í hans valdi stóð til þess að af útgáfu blaðsins yrði. Stefnandi mótmælir þeirri staðhæfingu stefndu að hann hafi notað merki "logo" stefndu í heimildarleysi og svikið stefndu með nokkrum hætti. Þá sé fráleitt að halda því fram að samningurinn - eins og hann haldi fram að efni hans sé - sé óvenjulegur og beri stefnanda því sönnunarbyrði fyrir því að samkomulagið hafi verið með þeim hætti, sem fram er haldið af stefnanda. Þvert á móti sé um venjulegan samning að ræða, þar sem allir aðilar beri nokkuð úr býtum. Og augljóslega beri stefndu að sanna að hafa ekki samþykkt notkun stefnanda á logo merkjum stefndu, sem þau hefðu afhent stefnanda áður en greinar í tímaritið frá þeim voru tilbúnar, og hafi því ekki verið tengdar greinunum með órjúfanlegum hætti svo sem stefndu haldi fram. IV. A.Lögmaður stefndu telur að vísa beri málinu frá dómi án kröfu af eftirfarandi ástæðum: Stefndi, Hitt húsið, sé upplýsinga- og menningarmiðstöð á vegum Reykjavíkurborgar og heyri beint undir Íþrótta- og tómstundaráð Reykjavíkur. Reykjavíkurborg beri fjárhagslega ábyrgð á rekstri Hins hússins og starfsmenn þess séu starfsmenn Reykjavíkurborgar og fái laun sín greidd úr borgarsjóði. Þá fái Hitt húsið árlega fjárveitingu frá Reykjavíkurborg til að standa undir rekstri sínum. Sjálfstæði Hins hússins gagnvart Reykjavíkurborg sé því ekki með þeim hætti að það geti talist njóta aðildarhæfis, sbr. ákv. 1. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Beri því að vísa kröfu stefnanda á hendur Hinu húsinu frá dómi ex officio. Varðandi Jafningjafræðsluna 96 þá hafi hún upphaflega verið skráð í þjóðskrá 1996 sem félagasamtök. En þrátt fyrir það þá hafi í raun einungis verið um að ræða verkefnahóp, sem hafi að markmiði að berjast gegn fíkniefnaneyslu ungs fólks. Verkefnastjóri hafi verið skipaður af menntamálaráðherra og síðan skipa hópinn fulltrúar frá Félagi framhaldsskólanema, frá Skólameistarafélagi Íslands, einn fulltrúi kennara og einn fulltrúi námsráðgjafa. Þessi verkefnahópur hafi hvorki sjálfstæðan tekjustofn né fjárhagsleg markmið. Stefna verkefnahópsins sé að stuðla að fíkniefnavörnum ungs fólks með stuðningi fyrirtækja og opinberra aðila. Styrkir séu fengnir til tiltekinna verkefna og þá eyrnamerktir Jafningjafræðslunni. Verkefnahópurinn hafi engan sjálfstæðan tekjustofn og njóti ekki fjárhagslegs sjálfstæðis. Þýðingarlaust sé að hafa uppi skaðabótakröfu á hendur slíkum aðila. Beri því að vísa kröfum stefnanda á hendur Jafningjafræðslunni frá dómi, sbr. ákv. 1. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Af hálfu stefndu er haldið fram að stefndi, Félag framhaldsskólanema, sé regnhlífasamtök flestra nemendafélaga framhaldsskóla á Íslandi, samstarfsvettvangur framhaldsskólanna á sviði félagsmála. Félagið láti sig varða sameiginleg hagsmuna-mál framhaldsskólanema og framhaldsskólarnir eigi flestir hver sinn fulltrúa í stjórn félagsins. Félagið hafi engan fjárhagslegan tilgang og fjárframlög hvers framhaldsskóla, sem aðild á að félaginu, fari einungis til að greiða einum starfsmanni laun til að vinna að þeim hagsmunamálum, sem félagið taki sér fyrir hendur á hverjum tíma. Félag framhaldsskólanema sé því ekki aðildarhæft í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. B.Stefndu byggja sýknukröfu á því að stefndu hafi ekki verið bundir við samkomulag við stefnanda eftir að komið hafi í ljós, að stefnandi hafði misnotað merki og ímynd stefndu til að afla auglýsinga og styrkja fyrir útgáfu tímaritsins. Stefnanda hafi frá upphafi verið gert það ljóst, að stefndu vildu ekki koma nálægt útgáfunni; á engan hátt mætti hann gefa annað í skyn gagnvart þeim fyrirtækjum, sem hugsanlega fengjust til að birta auglýsingar í tímaritinu eða styrkja útgáfu þess á annan hátt. Fráleitt sé að ætla að stefndu hafi viljað tryggja stefnanda tekjur af úgáfu tímarits á kostnað þeirra. Rangt sé að stefnanda hafi verið afhent merki logo stefndu til að nota í kynningarblaði til væntanlegra auglýsenda og styrktaraðila. Notkun merkjanna með þeim hætti hafi aldrei verið samþykkt af stefndu. Merkin hafi verið afhent stefnanda til að nota með efni, sem stefndu ætluðu að senda í tímaritið, og hafi það skýrt verið tekið fram við stefnanda. Það hafi verið í algeru heimildarleysi og grófleg misnotkun á trúnaði við stefndu þegar stefnandi sendi væntanlegum auglýsendum og styrktaraðilum kynningarbréf, þar sem glöggt megi sjá merkiseinkenni stefndu en lítið beri á merki stefnanda sjálfs. Jafnframt hafi ranglega verið tekið fram að stefndu væru í ritnefnd blaðsins. Þá hafi í kynningartexta símasölufólks verið tjáð að tímaritið væri gefið út í samvinnu við stefnu. Með þessari misnotkun á merkjum og ímynd stefndu hafi augljóslega verið ætlað að villa um fyrir væntanlegum auglýsendum og styrktaraðilum, látið í það skína að menn væru að styrkja stefndu en ekki stefnanda með því að auglýsa í tímaritinu. Stefndu telja ljóst að stefnandi hafi fengið stefndu til að senda efni í tímaritið Létt stemmning á fölskum forsendum. Stefnandi sé fyrirtæki sem sérhæfi sig í sölu auglýsinga. Framkvæmdastjóra stefnanda hafi verið ljóst að stefndu höfðu ekki að markmiði að stefnandi græddi á útgáfu tímarits og það á kostnað stefndu. Þeir, sem áttu samskipti við framkvæmdastjóra stefnanda vegna stefndu, hafi ekki verið vanir viðskiptum og framkvæmdastjóri stefnanda hafi gætt þess að gera enga skriflega samninga við stefndu varðandi útgáfuna. Þegar ljóst var að stefnandi hafði reynt að telja væntanlegum auglýsendum og styrktaraðilum trú um að stefndu nytu góðs af útgáfu tímaritsins og að stefnandi hafði notað merki stefndu í heimildarleysi, telja stefndu, að þeim hafi verið fullkomlega heimilt að hætta við að senda efni í tímarit stefnanda. Stefndu hafi verið svikin, hafi þá loforð stefndu um efni til tímaritsins verið ógilt með vísan til 1. mgr. 30. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefndu telja að bréf þeirra til stefnanda 17. júlí 1997 staðfesti að eina þátttaka þeirra í tímariti stefnanda hafi falist í að útvega að ákveðnu marki efni í tímaritið. Bréfið staðfesti að stefndu var þá orðið ljóst að stefnandi hafði misnotað merki þeirra og hafi stefndu þá ákveðið að senda ekki efni í tímaritið nema með ákveðnum skilyrðum. Stefnandi hafi ekki fallist á þessi skilyrði. Stefndu hafi þá endanlega hætt við að senda efni frá sér í tímaritið. Stefndu taka fram að áritun á dskj. nr. 4 "mjög gott en ath nokkur orð" sé ekki frá þeim komið, því hafi verið nauðsynlegt að leggja fram dskj. nr. 23. Stefndu telja að efni bréfsins frá 17. júlí 1997 hefði breyst með tillögum stefnanda að orðalagi þess, enda hafi framkvæmdastjóra stefnanda verið það ljóst, þegar hann gerði stefndu nýtt tilboð 18. júlí 1997, sem stefndu hefðu að vísu heldur ekki fallist á. Stefndu byggja sýknukröfu sína að auki á því að enginn grundvöllur sé fyrir skaðabótakröfu stefnanda. Þá hafna stefndu fjárhæð kröfunnar sérstaklega. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að stefndu hættu við að senda efni í tímaritið og fráleitt sé að kenna stefndu um að tímaritið kom ekki út. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda mótmæla stefndu sem ósannaðri og órökstuddri. Stefnandi hafi lagt fram lista með nöfnum fyrirtækja og stofnana ásamt krónutölum. Samtala þessa lista sé sögð vera heildarsala. Listi þessi sé gerður af stefnanda og segi ekkert til um það, fyrir hvað umræddar fjárhæðir standi, og raunar ekkert sem staðfesti trúverðugleika þeirra. Af hálfu stefndu er bent á að ritstjórnarlaun, 150.000 kr., hafi ekki verið innt af hendi af hálfu stefnanda samkvæmt framburði Sveins Kjartansson framkvæmdastjóra stefnanda fyrir réttinum. Ekkert hafi komið fram um að stefnandi hafi reynt að takmarka tjón sitt með því m.a. að fá aðra aðila en stefndu til að leggja til efni í tímaritið. Þá hafi hann ekki reynt að gefa tímaritið út án framlags stefndu. Kröfu stefnanda vegna missis tekna í framtíðinni telja stefndu ódómhæfa. Ekki komi fram í útreikningum stefnanda við hvaða tímamörk er átt. Því sé ekki unnt að átta sig á tölulegum forsendum. Þá sé sett fram krafa um 5% ávöxtun á gefnar framtíðartekjur, þegar með réttu ætti að afvaxta bótafjárhæðina með tilliti til eingreiðsluhagræðis. Þá sé fráleitt að reikna sér framtíðartekjur vegna tímarits sem algerlega séu háðar því að aðilar á borð við stefndu leggi til ókeypis efni. Skilyrðum skaðabótaréttarins um sök, orsakatengsl og sennilega afleiðingu af athöfn eða athafnaleysi sé ekki fullnægt varðandi kröfu stefnanda um bætur fyrir tapaðar tekjur í framtíðinni. Beri því að hafna slíkri kröfu. Stefndu vísa á bug kröfu um bætur til stefnanda fyrir að hafa skert ímynd hans og hnekkt viðskiptavild hans. Væri eitthvað hæft í því að stefnandi hafi orðið fyrir slíkum áföllum vegna þess að stefndu sendu ekki efni í tímaritið Létt stemmning sé ekki við neinn annan að sakast í þeim efnum en stefnanda sjálfan. Upphafstíma vaxta kröfufjárhæðar er sérstaklega mótmælt með vísan til ákv. 15. gr. vaxtalaga. Af hálfu stefndu er varakrafa um að kröfufjárhæð verði lækkuð verulega studd sömu málsástæðum og rökum og stefndu byggja aðalkröfu sína á. V. Niðurstaða: Forráðamenn stefndu, Hins hússins, Jafningjafræðslunnar 96 og Félags framhaldsskólanema, hafa ómótmælanlega fyrir þeirra hönd gengið til samninga við stefnanda - enda þótt deilt sé um ákveðin atriði varðandi heimildir stefnanda og framkvæmdir á grundvelli samningsins og viðbrögð stefndu við þeim. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins, skriflegum og munnlegum, en stefndu séu félög, sem borið geti skyldur og gert löggerninga. Þótt félögin hafi hvorki sjálfstæða tekjustofna né fjárhagsleg markmið, eins og stefndu halda fram, breytir það litlu um aðildarhæfi. Því er ekki efni til að vísa málinu frá dómi án kröfu svo sem stefndu láta í veðri vaka. Sveinn Sigurður Kjartansson, framkvæmdastjóri stefnanda, sagði m.a. fyrir réttinum að ætlað hefði verið að efni tímaritsins Létt stemmning yrði frá stefndu að mestu leyti eða 70 - 80 % af efni þess. Dreifing á efninu yrði án áhættu stefndu við útgáfuna en í stað þess fengi útgefandinn, stefnandi, Öflun ehf., heimild til að láta væntanlega auglýsendur vita af því að efni tímaritsins yrði frá stefndu. Hann kvaðst hafa gert munnlegt samkomulag við Jóhannes Kristján Kristjánsson í þessa veru og haldið að Jóhannes hefði til þess heimild. Síðar hafi annað komið í ljós. Aðspurður kvaðst hann enn ekki hafa gert stefnanda reikning fyrir vinnu sína sem ritstjóri tímaritsins. Jóhannes Kristján Kristjánsson, en hann starfaði hjá stefnda, Jafningja-fræðslunni, á þeim tíma sem hér um ræðir, bar m.a. fyrir rétti að Sveinn Sigurður Kjartansson hafi haft samband við hann og boðið Jafningjafræðslunni að setja kynningarefni í tímaritið Létt stemmning upp á 8 til 12 síður. Honum hafi þótt það mikið fyrir eitt félag og varpað þeirri hugmynd fram að Hitt húsið og Félag framhaldsskólanema tækju einnig þátt í þessu og tjáð honum að hann yrði að tala við forsvarsmenn þeirra til að fá samþykki. Hafi hann rætt um það við Svein, hvernig félögin kæmu að þessu, og sagt Sveini að þeir myndu ekkert vilja tengjast tímaritinu fjárhagslega eða koma að útgáfu þess heldur einungis leggja fram efni til kynningar á félögunum. Svonefnd logo merki stefndu hefði hann afhent stefnanda að beiðni Sveins til að merkja greinar þær, sem stefndu myndu birta í tímaritinu. Hann hafi ekki veitt leyfi til að merkin yrðu notuð til að afla auglýsinga fyrir tímaritið né að félögin yrðu orðuð við ritnefnd blaðsins, sbr. dskj. nr. 17. Ketill Berg Magnússon, verkefnastjóri hjá Hinu húsinu, sagði m.a. fyrir rétti að stefnanda hafi aldrei verið veitt leyfi til að nota logo merki félagsins til að afla auglýsinga fyrir tímaritið. Hann sagði að mikil óánægja hefði verið hjá stefndu um það á hvern hátt merki félaganna hefðu verið notuð af stefnanda. Af þessu tilefni hefðu stefndu sett stefnanda úrslitakosti með hvaða skilyrðum þau myndu birta efni í tímaritinu úr því sem komið var. Sveinn Sigurður Kjartansson hafi ekki sætt sig við þessi skilyrði. Fundi hans með málsvörum stefndu hefði þá lokið án samkomulags. Stjórnir félaganna hefðu síðan ákveðið að þau myndu ekki leggja til efni í tímaritið. Sveinn hefði í framhaldi lagt fram nýjar tillögur en þeim hefði við svo búið verið hafnað. Lárus Rögnvaldur Haraldsson, ritari Félags framhaldsskólanema, tjáði réttinum að félagið hefði samþykkt að leggja til efni í tímaritið Létt stemmning. Skýrt hefði verið tekið fram af Jóhannesi Kr. Kristjánssyni að í samkomulaginu við stefnanda fælist ekkert annað. Svo sem greint var frá reyndu aðilar að ná samkomulagi eftir að ljóst var í hverju þeim bar á milli. Ekki varð af samkomulagi. Og hafa tilraunir þeirra í þá átt enga þýðingu fyrir úrslit málsins. Stefnandi er fyrirtæki sem rekur útgáfustarfsemi. Það var því frekar stefnanda en stefndu að sjá til þess að efni samkomulags aðila orkaði ekki tvímælis. Annað verður ekki ráðið af dskj. nr. 17 og 18 en að stefndu séu í ritnefnd tímaritsins Létt stemmning og að tímaritið sé gefið út af stefnanda í samvinnu við stefndu. Þeir, sem höfðu ekki annað að byggja á, gátu auðveldlega ætlað að stefndu nytu tekna fyrir birtar auglýsingar í tímaritinu - að frádregnum kostnaði við útgáfuna. Stefndu halda fram að stefnandi hafi ekki haft heimild til að nýta svokölluð logo merki stefndu með þeim hætti sem fram kemur á dskj. nr. 17. Stefnandi hafi einungis haft heimild til að nota merkin með væntanlegum greinum frá stefndum. Stefnanda hefur ekki tekist að sanna hið gagnstæða. Verður því litið svo á að stefnandi hafi af fyrra bragði brotið samkomulag aðila með þeim hætti að stefndu varð tækt að hafna því að leggja til efni í tímaritið eins og um hafði verið samið. Samkvæmt þessu verða stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Rétt þykir að stefnandi greiði stefndu 150.000 kr. alls í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndu, Félag framhaldsskólanema, Jafningjafræðslan 96 og Hitt húsið, eru sýkn af kröfum stefnanda, Öflun ehf. Stefnandi greiðir stefndu 150.000 kr. alls í málskostnað.
|
Mál nr. 45/2015
|
Kærumál Endurupptaka
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu I og K ehf. um endurupptöku máls sem S höfðaði gegn þeim og dæmt var í héraði í framhaldi af útivist I og K ehf. Var ekki talið að fullnægt væri skilyrðum a. til d. liðar 2. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til endurupptöku málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að héraðsdómsmálið nr. E-3972/2013 yrði endurupptekið. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að endurupptaka málsins verði heimiluð. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur krafa hennar um málskostnað í héraði því ekki til álita hér fyrir dómi. Í máli því, sem sóknaraðilar krefjast að endurupptekið verði, féllst héraðsdómur á kröfu varnaraðila um að sóknaraðilum bæri að fjarlægja tré í eigu þeirra síðarnefndu á lóð þeirra að Traðarlandi 12 í Reykjavík. Var krafan meðal annars á því reist að koma þyrfti í veg fyrir tjón á fasteign varnaraðila að Traðarlandi 14. Af þeirri ástæðu gerði hún jafnframt kröfu um að sóknaraðilum yrði gert að hreinsa dren og klóaklagnir í stíg milli lóða málsaðila, en hann er hluti af sameign fasteignanna Traðarlands 10 til 16. Með héraðsdóminum var síðarnefnd krafa einnig tekin til greina. Þrátt fyrir að kröfugerð varnaraðila í framangreindu dómsmáli hafi að nokkru leyti einnig lotið að lagfæringum á sameignarlóð áðurnefndra fjögurra fasteigna verður, eins og mál þetta liggur fyrir og að framan er rakið, fallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að varnaraðili hafi mátt haga kröfugerð sinni með þeim hætti sem hún gerði. Er þá til þess að líta að hún hafði sjálfstæða hagsmuni af úrlausn málsins þar sem tjónið sem um ræðir kom einungis fram á fasteign hennar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ingigerður Hjaltadóttir og Kaupmiðlun ehf., greiði óskipt varnaraðila, Söru Sigurðardóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 809/2017
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar MárMatthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 20. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2017,þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 13. sama mánaðar um að varnaraðilisætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að framangreindákvörðun sóknaraðila verði felld úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handaskipuðum verjanda sínum. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrirHæstarétti, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila,Gunnars Atla Gunnarssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur mánudaginn 18. desember 2017 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun lögreglustjóra, dagsetta 13. desember 2017, um að X kt. [...], skulisæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni, samkvæmt a- og b-lið 4. gr. og a-og b-lið 1. mgr. 5. gr. laga 85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili,í fjórar vikur, þannig að honum er bannað að koma á eða í námunda við heimilisitt og A og ólögráða sonar þeirra, B, að [...] í Reykjavík, á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bann viðþví að X veiti A og B eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig ísamband við þau með öðrum hætti. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglan áhöfuðborgarsvæðinu hafi nú til rannsóknar ætlað ofbeldi X gegn syni sínum, B,og eiginkonu sinni, A. Upphaf málsins megi rekja til þess að lögregla hafiverið kölluð að heimili X og A að Hraunbæ 48 í Reykjavík að kvöldi 12. desembersl. vegna heimilisófriðar. Hefðu A og X verið að rífast og hafi A sagt hannhafa rifið af henni síma og kastað í gólfið, auk þess sem hann hafi reynt aðýta henni út úr íbúðinni og slegið hana með flötum lófa í öxlina. Hafi A sagstvera hrædd við X og að hann hefði hótað henni því að láta loka hana inni ágeðdeild. Í samtali við B, son A og X, hafi hann sagt að foreldrar sínir hefðuverið að rífast. Faðir hans hefði verið fullur og reiður og reynt að hendamóður hans út úr íbúðinni. Í viðræðum við starfsmenn barnaverndar hafi komið fram að B hafitjáð þeim að faðir sinn hefði ítrekað beitt sig ofbeldi þar sem að hann hefðimeðal annars notað belti, síðast fyrir um það bil tveimur mánuðum. Sagðist hannhafa hlotið áverka eftir ofbeldi föður síns. A hafi staðfest við lögreglu aðhún hefði séð X beita B ofbeldi. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi X neitað aðhafa beitt ofbeldi. Segist hann aldrei hafa lagt hendur á A eða B. Samkvæmt gögnum málsins var tekin skýrsla af A hjá lögreglu14. desember sl. þar sem hún lýsti því að fljótlega eftir að þau X hefðueignast sitt annað barn hefði hann farið að beita hana líkamlegu ofbeldi, þáhafi hann beitt hana miklu andlegu ofbeldi og geri stöðugt lítið úr henni ogsegi hana geðveika. Hún lýsti því að hann hefði meðal annars dregið hana áhárinu í einhver skipti og að hann hefði kýlt hana. A sagðist hræðast mann sinnmjög og að hún hefði í tvígang dvalið í Kvennaathvarfinu vegna ofbeldis af hanshendi, auk þess sem hún hefði þurft að leggjast inn á geðdeild. Þá lýstihún því að hann beitti B, elsta sonþeirra, einnig andlegu ofbeldi og hann hefði m.a. ítrekað refsað drengnum meðbelti þegar að drengurinn hafi verið um það bil 10 ára.Í ljósi ofangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði 4. og 5.gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt en kærði liggi undir rökstuddum grun um aðhafa beitt A og B líkamlegu ofbeldi sem talið sé varða við ákvæði almennrahegningarlaga og barnaverndarlaga. Talin sé hætta á því að hann muni gera slíktaftur og jafnframt með því raska friði þeirra B og A í skilningi ákvæðisins,njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sé talið sennilegt að friðhelgi þeirraverði vernduð með öðrum og vægari hætti eins og sakir standi. Þá sé það taliðmikilvægt að kærði setji sig ekki í samband við B á meðan rannsókn málsins séenn á viðkvæmu stigi. Í ljósi þess að Bsé ólögráða barn á heimili A, þar sem aðX er jafnframt búsettur, þá sé það talið nauðsynlegt að nálgunarbann ogbrottvísun nái til þeirra beggja til verndar hagsmunum, öryggi þeirra og heimilisins.Með vísan til framangreinds og framlagðra gagna sé það mat lögreglustjóraað skilyrði 4. og 5. gr. laga nr.85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili, séu uppfyllt og ítrekað aðkrafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram.NiðurstaðaSvo sem að framan er rakið, hefur lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðunlögreglustjóra, dagsetta 13. desember 2017, um að X skuli sæta brottvísun afheimili og nálgunarbanni, samkvæmt a- og b-lið 4. gr. og a- og b-lið 1. mgr. 5.gr. laga 85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í fjórar vikur,þannig að honum sé bannað að koma á eða í námunda við heimili sitt og A ogólögráða sonar þeirra, B, að [...] í Reykjavík, á svæði sem afmarkast við 50metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt sé lagt bann við því að X veiti A ogB eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrumhætti. Heimilt er að beita nálgunarbanni ef rökstuddurgrunur er um að viðkomandi hafi framið refsivert brot eða raskað á annan háttfriði brotaþola eða hætta er á því að viðkomandi brjóti þannig gegn brotaþola,sbr. 4. gr. laga nr. 85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Þessuúrræði verður þó aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþolaverði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 6. gr. laga nr. 85/2011, og skalþess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Samkvæmt5. gr. laganna er heimilt að beita brottvísun af heimili ef rökstuddur grunurer um að viðkomandi hafi framið refsivert brot gegn ákvæðum XXI.-XXIV. kaflaalmennra hengingarlaga og/eða 108. gr., 233. gr., 233. gr. b, 253. gr. og/eða257. gr. sömu laga og verknaður hefur beinst að öðrum sem er honum nákominn ogtengsl þeirra þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins, enda varð brotiðfangelsi allt að sex mánuðum, eða hætta er á að viðkomandi brjóti gegnbrotaþola samkvæmt ákvæðinu. Fram kemur í greinargerð lögreglustjóra aðlögregla hafi verið kölluð að heimili varnaraðila og brotaþola 12. desember sl.vegna heimilisófriðar. Meðal rannsóknargagna er lögregluskýrsla sem tekin varaf A þar sem hún lýsti því að varnaraðili hefði dregið hana úr rúmi og reynt aðhenda henni út úr íbúðinni, auk þess sem hann hefði hótað henni út á götu.Sagði hún að lögregla hefði komið nokkrum sinnum áður á heimilið vegnarifrildis þeirra varnaraðila. Fram er komið að A hefur dvalið íKvennaathvarfinu með börn þeirra varnaraðila og hefur hún lýst ítrekuðu ofbeldiaf hálfu varnaraðila gagnvart sér og B, syni þeirra varnaraðila. Þá er írannsóknargögnum að finna beiðni Barnaverndar Reykjavíkur um lögreglurannsókn áætluðu ofbeldi gegn B en beiðnin er dagsett 13. desember 2017. Í beiðninni erþví lýst að drengurinn hafi deginum áður lýst ofbeldi varnaraðila gagnvart sérsíðust tvö ár sem felist í því að varnaraðili lemji hann með belti, slái meðflötum lófa í andlit og kýli í handlegg. Hafi drengurinn lýst því að hann hefðifengið áverka eftir ofbeldið sem hefði verið mjög mikið í um það bil sjö mánuði.Fyrir liggur beiðni lögreglustjóra um skýrslutöku fyrir dómi af B sem dagsetter 14. desember sl. Með vísan til framangreinds verður fallist á með lögreglu að X sé undir rökstuddum grun um refsiverða háttsemi í garð komusinnar, A, og ólögráðasonar þeirra, B, eða raskað á annan hátt friði þeirra. Að virtum rannsóknargögnum og framburði Aog frásögn B þykir einnig komin fram rökstuddur grunur um að ofbeldivarnaraðila gagnvart A eigi sér lengri sögu og afmarkist ekki af því atviki,sem leiddi til afskipta lögreglu 12. desember sl. Þá liggur nú fyrir að B,ólögráða sonur varnaraðila, hefur lýst ítrekuðu ofbeldi varnaraðila gegn sér.Að öllu framangreindu virtu er fallist á að hætta sé á að varnaraðili haldiframangreindri háttsemi sinni áfram með því að raska friði A og B í skilning 4.gr. laga nr. 85/2011, njóti hann fulls athafnafrelsis. Þá verður ekki taliðsennilegt að friðhelgi þeirra verði vernduðmeð öðrum og vægari hætti eins og sakir standa. Engu þykir breyta umþessa niðurstöðu þótt A hafi einhverju sinni legið á geðdeild. Með sömu rökumverður að fallast á það með lögreglustjóra að uppfyllt séu skilyrði 5. gr.laganna fyrir brottvísun varnaraðila af heimili. Verður ákvörðun Lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu frá 13. desember 2017 staðfest eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Gunnars Atla Gunnarssonar hdl.,200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008,um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Elvu Daggar Ásudóttur Kristinsdóttur hdl., 200.000krónur, greiðist einnig úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr.88/2008, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Virðisaukaskattur er innifalinn íþóknun. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐStaðfest er ákvörðun lögreglustjóra, dags. 13. desember 2017,um að X kt. [...], skuli sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni, skv. a ogb lið 4. gr. og a og b lið 1. mgr. 5. gr. laga 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, í fjórar vikur, þannig að honum er bannað að koma á eðaí námunda við heimili sitt og A og ólögráða sonar þeirra B að [...] íReykjavík, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið.Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A og B eftirför, nálgist þau áalmanna færi eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Gunnars Atla Gunnarssonar hdl.,200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Elvu Daggar Ásudóttur Kristinsdóttur hdl., 200.000 krónur, greiðistúr ríkissjóði. Virðisaukaskattur er innifalinn í þóknun.
|
Mál nr. 429/2000
|
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms
|
Ó var sagt upp störfum bæjarstjóra B, áður en umsömdum ráðningartíma lauk. Í kjölfarið höfðaði Ó mál gegn B og krafðist launa út ráðningartímann og í sex mánuði eftir að honum lauk. Þá krafðist Ó miskabóta vegna uppsagnarinnar. Héraðsdómur var kveðinn upp rúmum fjórum vikum eftir að málið hafði verið dómtekið. Var ekki leitað eftir því hvort aðilarnir væru samþykkir því að dómur yrði felldur á málið án þess að það yrði munnlega flutt á ný. Varð því sjálfkrafa að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsuppsögu að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. nóvember 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 7.580.415 krónur, en til vara 4.376.466 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 15. september 2000. Dómur var kveðinn upp 18. október sama árs. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju og verður ekkert ráðið af gögnum þess um að aðilum hafi verið gefinn kostur á því. Þá verður ekki séð að aðilarnir hafi lýst yfir að þess gerðist ekki þörf. Vegna þessa verður sjálfkrafa að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 18. október 2000. Mál þetta, sem tekið var til dóms þann 15. september sl., er höfðað með stefnu birtri 28. janúar 2000. Stefnandi er Óli Jón Gunnarsson, kt. 070749-7699, Ásklifi 4a, Stykkishólmi. Stefndi er Borgarbyggð, kt. 510694-2289, Borgarbraut 11, Borgarnesi. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 7.580.415 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.376.466.krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til greiðsludags. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefndi verði sýknaður að svo stöddu af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málavextir Stefnandi kveður málavexti vera þá að með ráðningarsamningi dagsettum 7. júní 1994 hafi stefnandi verið ráðinn bæjarstjóri Borgarbyggðar. Hafi Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur þá farið með meirihluta í bæjarstjórn. Þann 7. júní 1998 hafi stefnandi verið endurráðinn bæjarstjóri Borgarbyggðar með tímabundnum ráðningarsamningi, en þá hafi hann einnig verið kjörinn til setu í bæjarstjórn fyrir Sjálfstæðisflokk. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins skyldi stefnandi vera ráðinn bæjarstjóri til tveggja ára frá 7. júní 1998 að telja. Í 3. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins sé svofellt ákvæði: “Að afloknum ráðningartíma eða ef hann hættir störfum áður en honum lýkur, á hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma.” Á fundi bæjarstjórnar Borgarbyggðar 15. apríl 1999 hafi slitnað upp úr meirihlutasamstarfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Í lok fundarins hafi forseti bæjarstjórnar, einn bæjarfulltrúa Framsóknarflokks, lagt fram svohljóðandi tillögu: “Bæjarstjórn Borgarbyggðar samþykkir að segja Óla Jóni Gunnarssyni bæjarstjóra upp störfum frá og með l. maí 1999 að telja. Jafnframt er samþykkt að veita honum leyfi frá störfum frá og með 16. apríl til og með 30. apríl 1999.” Tillagan hafi verið samþykkt með þremur atkvæðum Framsóknarmanna gegn tveimur atkvæðum Sjálfstæðismanna, en fjórir fulltrúar Borgarbyggðarlistans hafi setið hjá. Í kjölfar þessa hafi stefnandi látið af störfum sem bæjarstjóri Borgarbyggðar, en nýr meirihluti hafi verið myndaður í bæjarstjórn með aðild Borgarbyggðarlistans og Sjálfstæðisflokks. Hafi stefnandi átt aðild að honum sem bæjarfulltrúi. Fljótlega hafi komið í ljós að ágreiningur var milli stefnanda og stefnda um réttar efndir á ráðningarsamningi hans við ráðningarslitin. Í júní s.á. hafi stefnanda borist tvær tölvupóstsendingar frá Guðrúnu Jónsdóttur, bæjarfulltrúa Borgarbyggðarlistans, dagsettar 7. og 15. s.m. Með þeim hafi stefnanda verið gert tilboð um greiðslu biðlauna í 6 mánuði auk tveggja mánaða launa. Stefnandi hafi tjáð Guðrúnu símleiðis að hann myndi ekki taka framangreindu tilboði. Ekki hafi verið sent skriflegt svar. Stefnanda hafi þessu næst borist bréf frá Borgarbyggðarlistanum, dagsett 5. júlí 1999. Þar komi fram að þar sem stefnandi hafi ekki svarað tilboði Borgarbyggðarlistans um launagreiðslur vegna starfsloka stefnanda sem bæjarstjóra væri tilboðið dregið til baka. Að mati bréfritara hafi stefnandi sýnt bæjarfulltrúunum vanvirðingu með því að svara ekki tilboði þeirra. Síðan segi orðrétt í bréfinu: “Af framangreindum ástæðum drögum við því tilboð okkar til baka og munum hér eftir ekki fallast á neitt annað varðandi starfslok þín en það sem ráðningarsamningurinn segir til um, þ.e. að þú haldir launum í sex mánuði frá því þú hættir störfum.” Af hálfu stefnanda hafi verið brugðist við þessu með bréfi lögmanns hans til stefnda, dags. 10. ágúst 1999. Í bréfinu segi að ekki liggi annað fyrir en stefnandi hafi unnið starf sitt sem bæjarstjóri óaðfinnanlega og að eina ástæða uppsagnar hans væri breytt afstaða meirihluta bæjarstjórnar til hans. Jafnframt hafi verið vísað til 3. mgr. 1. gr. ráðningarsamnings stefnanda við stefnda sem fæli í sér að stefnandi skyldi halda launum út ráðningartímann og í sex mánuði til viðbótar. Hafi þess verið krafist að ráðningarsamningurinn yrði efndur samkvæmt framansögðu, en að öðrum kosti mætti búast við málssókn. Viðbrögð stefnda hafi komið fram í bréfi lögmanns hans til lögmanns stefnanda, dags. 22. september 1999. Þar sé vísað til bókunar á fundi bæjarstjórnar Borgarbyggðar 9. september 1999, þar sem fram komi sú afstaða meirihluta bæjarstjórnar Borgarbyggðar að greiða beri stefnanda laun til loka október 1999, eða í 6 mánuði frá því honum var sagt upp störfum af stefnda. Kröfum stefnanda hafi verið hafnað og því sé málssókn þessi óumflýjanleg. Rétt sé að geta þess að stefnandi hafi sagt af sér sem bæjarfulltrúi í Borgarbyggð frá og með l. september 1999. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að stefndi hafi vanefnt ákvæði 3. mgr. l. gr. ráðningarsamningsins. Stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið til starfa sem bæjarstjóri hjá stefnda í tvö ár. Ekkert uppsagnarákvæði sé í samningnum, en samkvæmt almennum reglum sé vinnuveitanda óheimilt að segja tímabundnum ráðningarsamningi upp nema skýr heimild til slíks sé í ráðningarsamningi. Samkvæmt framansögðu eigi stefnandi rétt til launa til enda ráðningartíma síns hjá stefnda, þ.e. til 7. júní 2000, og í sex mánuði að auki. Stefnandi telji orðalag samningsins alveg skýrt að þessu leyti. Ef stefndi hefði viljað eiga þess kost að segja stefnanda upp með tilteknum uppsagnarfresti hafi honum verið í lófa lagið að setja ákvæði þar um í samninginn. Það hafi hann ekki gert og verði sjálfur að bera hallann af því. Þá sé einnig rétt að benda á að ákvæði á borð við 3. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins sé sett í þeim tilgangi að treysta stöðu stefnanda sem bæjarstjóra við þær kringumstæður að pólitískar sviptingar verði innan bæjarstjórnar sem sett geti störf hans í uppnám. Almennt séð búi bæjarstjórar við mjög skert starfsöryggi vegna þess að þeir kunni að missa störf sín, og þar með framfærslu, vegna einhverra atvika sem hafi enga skírskotun til hæfis þeirra í starfi eða gæða starfa þeirra að öðru leyti. Með hliðsjón af þessu sé ákvæði 3. mgr. 1. gr. fullkomlega eðlilegt og rétt túlkun þess sú að með því sé stefnanda tryggt starf til tveggja ára. Hvað sem öðru líði leiði almennar reglur samningaréttar til þess að stefnandi megi treysta á að njóta þess réttar sem samningurinn beri með sér samkvæmt orðalagi sínu. Verði orðalag samningsins að þessu leyti talið óskýrt eða óljóst leiði almennur túlkunarreglur til þess að slíkur vafi er metinn launþega í hag. Með hliðsjón af þessu sé eðlilegt að túlka orðin “ef hann hættir störfum áður en honum lýkur” í 3. mgr. 1. gr. svo að með því sé átt við að stefnandi láti af störfum að eigin frumkvæði. Því hafi hins vegar ekki verið að heilsa svo sem að framan sé rakið. Að mati stefnanda hljóti orðalag samningsins að teljast sérlega villandi ef með því hafi aðeins verið verið að tryggja aðilum gagnkvæman sex mánaða uppsagnarfrest, eins og stefndi virðist telja. Spyrja megi, hafi sá verið tilgangurinn, hvers vegna samningurinn hafi þá verið orðaður eins og raun ber vitni. Ástæða þess sé einfaldlega sú að það hafi verið verið að semja um launaöryggi til handa stefnda í tvö ár og í sex mánuði að auki ef ekki kæmi til endurráðningar. Að mati stefnanda sé alveg ljóst að stefndi hafi, með því að hætta greiðslum til hans frá og með 1. nóvember 1999, skert einhliða þau starfsréttindi sem um var samið í framangreindum ráðningarsamningi. Það sé stefnda óheimilt. Sé um vanefnd að ræða samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar þannig: Aðalkrafa: Föst laun:252.644 x 13,25=kr. 3.347.533,- Föst yfirvinna:202.076 x 13,25=kr. 2.677.507,- Orlof á yfirvinnu: 26.351 x 13,25=kr. 349.151,- 6% mótframlag í lífeyrissjóð: 28.864 x 13,25=kr. 382.448,- Desemberuppbót (2/12 af uppbót 1999 og 11/12 af uppbót 2000:=kr. 41.745,- 2/12 af 13. mánuði 1999 og 11/12 af 13. mánuði 2000:=kr. 282.031,- Miskabætur: 500.000=kr. 500.000,- Samtals:kr. 7.580.415,- Varakrafa: Föst laun:252.644 x 7,25=kr. 1.831.669,- Föst yfirvinna:202.076 x 7,25=kr. 1.465.051,- Orlof á yfirvinnu: 26.351 x 7,25=kr. 191.045,- 6% mótframlag í lífeyrissjóð: 28.864 x 7,25=kr. 209.264,- Desemberuppbót (2/12 af uppbót 1999 og 5/12 af uppbót 2000):=kr. 22.478,-2/12 af 13. mánuði 1999 og 5/12 af 13. mánuði 2000:=kr. 155.509,- Miskabætur: 500.000=kr.__ 500.000,- Samtals:kr. 4.375.016,- Aðalkrafa stefnanda styðjist við launaseðla stefnanda hjá stefnda og sé samanlögð laun frá l. nóvember 1999 til 7. júní 2000 auk andvirðis 6 mánaða launa. Samtals eigi stefnandi því rétt til launa og tengdra greiðslna úr hendi stefnanda í 13,25 mánuði. Varakrafan styðjist við sömu gögn, en hún sé aðeins miðuð við laun frá 1. nóvember 1999 til 7. júní 2000. Sé það gert ef svo ólíklega fari að dómurinn telji stefnda hafa haft rétt til að segja ráðningarsamningnum upp, en þá sé miðað við að stefnanda beri aðeins réttur til launa út samningstímann. Stefnandi árétti að í bréfi lögmanns hans til stefnda, dags. 10. ágúst 1999, hafi verið bent á að yrðu launagreiðslur til stefnanda felldar niður yrði litið svo á að við greiðslufallið féllu öll ógreidd laun í gjalddaga. Stefndi hafi á hinn bóginn, með bréfi sínu, dags. 22. september 1999, lýst yfir því að ekki myndi verða um frekari greiðslur að ræða til stefnanda og því sé málsókn þessi óumflýjanleg. Hvað varðar miskabótakröfuna bendir stefnandi á að ráðningarslitin hafi haft í för með sér mikla röskun á stöðu hans og högum. Hafi þau leitt til þess að stefnandi hafi orðið að taka upp heimili sitt og flytja í annað sveitarfélag, en stefnandi gegni nú stöðu bæjarstjóra í Stykkishólmi og hafi gert það frá 1. október 1999. Af hálfu stefnanda sé ekki talið að tekjuöflun hans í hinu nýja starfi skipti máli fyrir kröfugerð hans í þessu máli sem lúti aðeins að réttum efndum á samningi aðila. Þar að auki bendi stefnandi á að alls kyns rask og kostnaður hafi fylgt því fyrir stefnanda að skipta um starf og flytjast búferlum. Ítrekað sé að ráðningarslitin hafi ekki verið réttlætt af hálfu stefnda með tilvísun til neins konar brota stefnanda í starfi eða annarrar óánægju með frammistöðu hans á þeim vettvangi. Aðeins hafi verið um að ræða breytt viðhorf til hans sem bæjarstjóra innan meirihluta bæjarstjórnar. Fyrirvaralaus brottvikning hans hafi verið til þess fallin að valda honum álitshnekki auk þess sem hann hafi þurft að þola mikil óþægindi vegna þessa alls og sé því gerð hófleg krafa um miskabætur eins og nánar greini í sundurliðun kröfugerðar. Stefnandi styðji kröfu um dráttarvexti frá 1. desember 1999 til greiðsludags við ákvæði III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum. Ljóst sé að ekki muni verða um frekari greiðslur að ræða frá stefnda og hafi stefnandi lýst því yfir að þar með falli allar greiðslur samkvæmt samningi aðila í gjalddaga. Síðasta greiðsla stefnda hafi verið innt af hendi l. nóvember 1999, en frá og með l. desember s.á. hafi stefndi vanefnt samning aðila með framangreindum hætti. Um lagarök vísar stefnandi til reglna samningaréttar um túlkun og efndir samninga svo og til reglna vinnuréttar. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um greiðsludrátt og áhrif hans. Um miskabótakröfu vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Varðandi dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað styður stefnadi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum, einkum 129. og 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun styður stefnandi við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauðsyn að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsatvik og málsástæður stefnda Stefndi kveður ráðningarsamning stefnanda og stefnda frá 7. júní 1998 að formi til hafa verið tímabundinn ráðningarsamning. Hið sama sé að segja um fyrri ráðningarsamning aðilanna frá 1994. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að líta beri svo á að um venjubundinn tímabundinn ráðningarsamning hafi verið að ræða sem hafi verið óuppsegjanlegur. Þessu sé stefndi ósammála. Stefndi telji að ráðningarsamningur aðilanna hafi verið sérstaks eðlis og beri að túlka hann með hliðsjón af sérstöku eðli þess starfs sem stefnandi hafi verið ráðinn til að gegna. Meginúrlausnarefni máls þessa sé að túlka efni ráðningarsamningsins frá 1998. Afrit samningsins sé að finna á dskj. nr. 3. Í 3. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins sé svofellt ákvæði: “Að afloknum ráðningartíma eða ef hann hættir störfum áður en honum lýkur, á hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma.” Í þessu orðalagi ráðningarsamningsins felist ráðagerð um það að til þess geti komið að ráðningarsambandinu ljúki fyrr en meginefni samningsins gerir ráð fyrir. Þetta sé ólíkt því sem almennt gerist um venjulega tímabundna ráðningarsamninga. Samningurinn geri þá ráð fyrir því að ef til slíkra slita ráðningarinnar komi skuli greidd einskonar biðlaun í sex mánuði sem sé sama regla og ef ráðningunni hefði lokið samkvæmt því sem upphaflega var gert ráð fyrir. Í ráðningarsamningi aðilanna frá 1994, sem samningurinn frá 1998 hafi leyst af hólmi, sé svipað ákvæði, en þar sé eftirfarandi orðalag: “Verði Óli Jón ekki endurráðinn bæjarstjóri að loknu kjörtímabilinu eða hættir störfum áður en því lýkur, á hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma er hann hættir störfum.” Hið breytta orðalag sem fram komi í samningnum 1998 “ef hann hættir störfum” þarfnist sérstakrar skoðunar. Spurningin sé þá hvort hér sé um að ræða einhliða ákvæði sem veiti stefnanda rétt til þess að slíta ráðningunni að eigin geðþótta og fá við það sex mánaða laun án vinnuframlags. Spyrja verði þeirrar spurningar hvort stefnandi hefði t.d. getað ráðið sig í vinnu annars staðar, tilkynnt um það deginum áður en hann hæfi störf hjá nýjum atvinnurekanda, pakkað svo saman og verið á tvöföldum launum í hálft ár. Stefndi telji að þessi túlkun, sem sé í raun sú sem málatilbúnaður stefnanda byggir á, sé fráleit og fjarri almennum lögfræðilegum túlkunarsjónarmiðum. Stefndi líti svo á að ákvæði ráðningarsamningsins um slit ráðningar fyrr en að fullnuðum ráðningartíma vísi fyrst og fremst til aðstöðu eins og þeirrar sem komið hafi upp í apríl 1999, þ.e. að ráðningu stefnanda hafi verið slitið án þess að það hafi stafað af vanefndum af hans hálfu. Þannig hafi heimildin til uppsagnar verið gagnkvæm, en þó þannig að ef stefnanda væri gert að hætta fyrr en að fullnuðum ráðningartíma bæri honum sex mánaða biðlaun. Stefndi telji ljóst af því sem fram komi að framan að ráðning stefnanda hafi ekki verið venjuleg tímabundin ráðning þótt form samningsins hafi verið þannig. Hér hafi í raun verið um að ræða ráðningu sérstaks eðlis þar sem gert hafi verið ráð fyrir ríflegum aðlögunartíma við lok ráðningar hvort sem væri að fullnuðum hámarksráðningartíma eða á tímabilinu. Stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir þeirri meginforsendu við ráðningu sína að sá pólitíski meirihluti sem réði hann og hann átti sjálfur beina aðild að, yrði að halda velli til þess að hann héldi starfi sínu. Hann hafi verið pólitískt ráðinn bæjarstjóri sem hafi ekki getað gert ráð fyrir því að halda starfi sínu hvað sem liði pólitískum meirihluta á hverjum tíma. Við túlkun á orðalagi ráðningarsamnings aðilanna, sem kunni við fyrstu sýn að virðast óhagstætt stefnda, verði einnig að líta til þess að stefnandi hafi að líkindum samið samninginn sjálfur og að sú túlkun sem hann geri kröfu um sé honum fáránlega hagstæð. Þegar upp hafi komið sú aðstaða við myndun nýs meirihluta í bæjarstjón stefnda á útmánuðum 1999 að ljóst varð að ekki hafi verið vilji til að stefnandi gegndi áfram stöðu bæjarstjóra hafi verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að ná sáttum við stefnanda um fjárköfur hans á hendur stefnda. Þau skeyti sem vísað sé til af hálfu stefnanda og liggi frammi að hluta frammi í málinu verði að skoða í þessu ljósi. Það tilboð sem stefnanda hafi verið gert með óformlegum hætti af bæjarfulltrúum Borgarbyggðarlistans og falið hafi í sér greiðslu launa í tvo mánuði umfram hinn sex mánaða umsamda aðlögunartíma hafi ekki verið formlegt tilboð stefnda. Það tilboð hafi fyrst og fremst falið í sér yfirlýsingu um það hvað viðkomandi bæjarfulltrúar væru reiðubúnir til að beita sér fyrir ef það gæti orðið til að sætta ágreining aðila. Sú framsetning sé því á engan hátt leiðbeinandi eða bindandi fyrir stefnda. Jafnvel þótt svo ólíklega færi að talið yrði að stefnanda beri bætur vegna samningsrofa umfram hinn ríflega biðlaunarétt sem þegar sé uppgerður verði slík krafa að sæta frádrætti sem nemi launum stefnanda frá nýjum atvinnurekanda. Krafa hans á hendur stefnda sé í eðli sínu bótakrafa. Á stefnanda sem bótakrefjanda hvíli skylda til takmörkunar tjóns síns eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Af hálfu stefnda sé því skorað á stefnanda að upplýsa um launagreiðslur sem stefnandi hafi notið frá nýjum atvinnurekanda sínum og eftir atvikum frá öðrum aðilum frá því í maí 1999. Varakröfu um sýknu að svo stöddu styður stefndi þeim rökum að ekki liggi fyrir hver séu laun stefnanda sem bæjarstjóra Stykkishólmsbæjar og heldur ekki hvort hann muni halda því starfi til ársloka 2000. Þannig sé ekki ljóst á þessu stigi hver fjárhæð frádráttar yrði og því sé ókleyft að taka afstöðu til fjárhæðar bótakröfu stefnanda að svo stöddu ef svo ólíklega færi að hann yrði talinn eiga slíka kröfu. Lagarök Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna vinnuréttar og skaðabótaréttar. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Þá vísar stefndi til þess að hann sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og því beri honum nauðsyn til að fá dæmt álag á málskostnað er nemi fjárhæð virðisaukaskatts. Vísar stefndi um þetta til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Vitnaskýrslur gáfu Guðmundur Guðmarsson, fyrrum forseti bæjarstjórnar Borgarbyggðar, og Guðrún Jónsdóttir bæjarfulltrúi og núverandi forseti bæjarstjórnar sveitarfélagsins. Stefnandi var spurður hver hafi samið þann samningstexta sem gæfi að líta í 1. gr. ráðningarsamningsins. Hann kvað samninginn að grunni til vera frá níunda áratugnum. Að því marki sem frávik væru á væri það svo að hann og þáverandi forseti bæjarstjórnar hafi sett inn þau frávik frá texta eldri ráðningarsamninga sem um væri að ræða. Ráðningarsamningurinn hafi verið lagður fyrir á fyrsta fundi bæjarstjórnar eftir að hann var gerður. Engin efnisleg athugasemd hafi verið gerð við samninginn. Stefnandi kvaðst hafa hafið störf sem bæjarstjóri 1. janúar 1988. Hann hafi verið það sem kalla mætti ópólitískur bæjarstjóri frá þeim tíma þar til umþrættur ráðningarsamningur var gerður, en hann hafi verið í framboði í sveitarstjórnarkosningunum 1998. Eftir kosningar hafi ráðningarsamningurinn verið gerður. Spurður hvaða breytingar á högum hans slit ráðningarsamningsins hafi haft í för með sér fyrir hann sagði stefnandi að hann hafi verið búsettur í Borgarnesi í 22 ár og byggt sér þar hús, en það stæði nú autt. Húsið væri til sölu, en ekki hafi tekist að selja það. Einnig hafi hann reynt að leigja það, en það hafi ekki tekist. Þetta hafi breytt verulega háttum hans vegna þess að á staðnum lægju svipuð störf ekki á lausu og það hafi orðið til þess að hann hafi orðið að flytja og hafi fjölskyldan tvístrast að vissu leyti. Hann hafi flust búferlum til Stykkishólms þar sem hann væri nú bæjarstjóri, en við því starfi hafi hann tekið 1. september 1999. Stefnandi kvað það vera rétt hvað varðar uppsögn hans að honum hafi verið gert að taka saman föggur sínar og hafa sig á brott fyrirvaralaust. Tillagan um uppsögn hans hafi verið borin upp með dagskrárbreytingu og hafi hún verið flutt um níuleytið um kvöldið og síðan hafi honum verið gert að rýma skrifstofuna þegar í stað. Kvað stefnadi slík vinnubrögð almennt ekki viðhöfð nema gagnvart þeim sem grunaðir væru um refsivert athæfi. Kvaðst stefnandi hafa heyrt það utan að sér að fólk hafi talið að hann hlyti að hafa brotið eitthvað af sér í starfi úr því hann var látinn hætta með svo skjótum hætti. Þetta hafi að honum virtist verið gert með táknrænum hætti til þess að níða af honum æruna. Stefnandi var spurður hvernig hann hafi skilið ákvæðið í 3. mgr. 1. gr. samningsins “Að afloknum ráðningartíma eða ef hann hættir störfum áður en honum lýkur, á hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma.” Hann kvaðst hafa skilið ákvæðið þannig að ætt væri við tímabundinn ráðningarsamning, það lægi fyrir í 1. mgr. Samkomulag hafi verið um það milli flokkanna að Sjálfstæðismenn hefðu bæjarstjórann tvö fyrstu ár kjörtímabilsins, en Framsóknarmenn tvö síðari árin. Ef stefnandi færi fram á að hætta fyrr, myndi hann halda launum í sex mánuði eftir að hann hætti. Þetta væri afdráttarlaust tímabundinn samningur þannig að um það væri að ræða, eins og hann færi fram á, að fá greidd laun samkvæmt hinum tímabundna ráðningarsamningi, þ.e. í tvö ár, og sex mánuði að auki. Kvaðst stefnandi hafa litið svo á að um það hafi verið samið að það ætti að vera einhliða heimild hans til að hætta fyrr og fá þá greidd sex mánaða laun. Kvaðst stefnandi hafa talið að þetta hafi verið alveg frágengið og umsamið með þeim Guðmundi Guðmarssyni og þannig hafi verið um það rætt. Kvað stefnandi Guðmund hafa spurt sig um það hver aðstaðan væri ef hann fengi starf og hætti fyrr, þ.e. hvort hann gerði þá kröfu til að Sjálfstæðismenn héldu bæjarstjórastarfinu til 7. júní 2000. Kvaðst stefnandi hafa svarað að ef hann myndi víkja fyrr, sem væri ekki ætlun hans, myndi hann ekki gera kröfu um það. Það væri því afdráttarlaust af hans hálfu að hann ætti þennan rétt. Aðspurður sagði stefnandi að ráðningarsamningurinn hafi verið lagður fram og sýndur í bæjarstjórninni. Bókað væri í fundargerð bæjarstjórnar að hann hafi vikið af fundi meðan umræður um samninginn fóru fram. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hann hefði, og hann teldi alveg áreiðanlegar, hafi engar efnislegar athugasemdir verið gerðar við samningin sem slíkan. Er stefnandi var spurður hvenær honum hafi fyrst orðið ljóst að ágreiningur væri um túlkun á umræddu ákvæði samningsins kvað hann sér hafa orðið það ljóst þegar búið var að segja honum upp. Þá hafi hann sagt við forseta bæjarstjórnar sem hafi setið við hlið hans: “Ja, þú veist hvað þetta þýðir hjá þér með ráðningarsamninginn?” Þá fyrst hafi komið fram að hann skildi þetta ákvæði öðruvísi. Vitnið Guðmundur Guðmarsson lýsti fyrst aðdragandanum að ráðningu stefnanda sem bæjarstjóra eftir kosningarnar 1998. Í kosningabaráttunni hafi nokkur deilumál verið uppi. Skipulagsmál hafi borið hæst, en einnig hafi verið nokkrar deilur um bæjarstjóra og yfirlýsingar af hálfu frambjóðenda um að stefnandi yrði ekki ráðinn. Þegar Framsóknarmenn leituðu hófana eftir samstarfi við annan aðila eftir kosningar um myndun meirihluta hafi þeir byrjað á að leita til Sjálfstæðismanna, sem Framsóknarmenn hafi átt samstarf við á kjörtímabilinu á undan. Þá hafi komið fram krafa frá Sjálfstæðismönnum um að stefnadi yrði ráðinn bæjarstjóri. Sú krafa hafi verið mjög umdeild í röðum Framsóknarmanna og hafi niðurstaðan orðið sú að slíta viðræðunum og leita eftir samstarfi við Borgarbyggðarlistann. Ekki hafi náðst samkomulag við hann og því hafi aftur verið leitað til Sjálfstæðisflokksins. Hafi niðurstaðan orðið sú að ganga að því að ráða stefnanda bæjarstjóra til tveggja ára og það hafi í raun verið grundvöllur að meirihlutasamstarfi að fallast á hann sem bæjarstjóra þessa meirihluta. Að tveimur árum liðnum hafi átt að auglýsa eftir nýjum bæjarstjóra. Er vitninu var sýndur ráðningarsamningurinn kannaðist hann við samninginn og nafnritun sína undir hann. Aðspurður hver hafi samið samninginn kvaðst hann hafa reynt að rifja það upp, en hann myndi það ekki. Er hann var spurður hvort hann myndi hvar hann var staddur þegar hann undirritaði samninginn kvað vitnið sig minna að þeir stefnandi hafi verið staddir á skrifstofu Sjálfstæðisflokksins í Borgarnesi, en hann ætlaði ekki ekki að staðhæfa það. Gengið hafi verið frá málefnasamningi flokkanna og ráðningarsamningnum á nokkrum fundum. Vitninu var kynnt 3. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins og var í framhaldi af því spurður hver hafi verið skilningur hans á þessu samningsákvæði. Vitnið sagði að skilningur hans á ákvæðinu hafi verið sá að ef stefnandi léti af störfum, alveg óháð því hvers vegna, ætti hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma. Kvaðst vitnið telja að ákvæðið fæli það í sér að heimilt væri að segja stefnanda upp. Þá kvaðst vitnið einnig telja að ákvæðið fæli í sér að stefnandi hefði getað ráðið sig í vinnu annars staðar, hætt störfum og fengið greidd laun í sex mánuði. Ráðning stefnanda hafi í raun verið háð því að sá meirihluti sem réð hann væri starfhæfur og í samningnum væri einfaldlega gert ráð fyrir því að hann hætti störfum án þess að tilgreint væri hvers vegna. Er vitnið var spurður hvenær honum hafi orðið ljóst að túlkun þeirra stefnanda á samningnum væri ólík sagði hann að það hafi verið í lok fundarins sem uppsögnin var samþykkt. Þá hafi það komið upp að vitnið og stefnandi túlkuðu ákvæðið hvor með sínum hætti. Vitnið bar að ráðningarsamningurinn hafi verið borinn upp í bæjarstjórn. Aðspurður hvort hann myndi hvort umræður hafi farið fram um efni samningsins á þessum fundi kvaðst hann ekki minnast þess. Vitnið var spurður hvort hann kannaðist við að aðrir eldri ráðningarsamningar við stefnanda og aðra sveitarstjóra á undan honum hafi legið fyrir þegar þeir stefnandi sömdu umræddan ráðningarsamning. Vitnið kvað sér þykja sennilegt að svo hafi verið, en hann ætlaði ekki að fullyrða það. Hann var spurður hvers vegna stefnanda hafi verið gert að rýma skrifstofu sína strax daginn eftir og hvers vegna svo mjög hafi legið á að gera það. Vitnið sagði að bæjarfulltrúar Framsóknarflokks hafi talið eðlilegt, þar sem stefnadi var ekki lengur starfandi bæjarstjóri, að hann hefði ekki starfsaðstöðu á skrifstofunni. Vitnið var spurður hvers vegna nauðsynlegt hafi verið að veita stefnanda leyfi frá störfum í stað þess að láta hann starfa áfram þar til nýr meirihluti hefði verið myndaður og nýr bæjarstjóri ráðinn. Vitnið sagði að á þeim tíma hafi bæjarfulltrúum Framsóknarflokks fundist það eðlilegt. Vitnið var spurður hver aðstaðan hefði verið, ef sá kostur hefði verið valinn vorið 1999 þegar þessir atburðir urðu, að óska eftir því við bæjarstjórann að hann ynni sex mánuðina til 1. nóvember það ár, þ.e. hvort hann hefði þá átt rétt til sex mánaða launa til viðbótar eftir 1. nóvember. Spurt væri hvaða réttinda stefnandi hefði notið samkvæmt skilningi vitnisins á grundvelli samningsins sem gerður var. Vitnið svaraði að úr því að búið var að segja stefnanda upp væri hann ekki ráðinn lengur. Stefnandi hafi eingöngu átt rétt til launa í sex mánuði launum frá þeim tíma. Er vitnið var spurður hvort það væri ekki skilningur hans að þetta væri ráðningarsamningur þar sem um væri að ræða sex mánaða uppsagnarfrest sagði vitnið að það væri ekki uppsagnarfrestur heldur réttur til launa að lokinni uppsögn. Vitnið var spurður hvort hann teldi að stefnandi hefði samkvæmt þessu átt rétt til sex mánaða launa í því tilviki að honum hefði verið sagt upp með þeim hætti að hann skyldi ljúka störfum 1. nóvember 1999. Svar vitnisins var að hann væri sannfærður um að ef hann hefði lagt það fyrir að stefnandi ynni sex mánuði í viðbót þá hefði hann gert sérstakan samning um það og ef stefnandi hefði ekki átt að eiga rétt á launum þá hefði hann tekið það sérstaklega fram. Sagði vitnið að ef samningi með ákvæði sem þessu væri sagt upp væri samningnum lokið, en ákvæðið héldi þessa sex mánuði. Þetta ákvæði með sex mánaða launin hafi í raun verið samhljóða ákvæði fyrri ráðningarsamnings hvað varðar sex mánuðina. Vitnið var spurður hvort gerð hafi verið breyting á texta 3. mgr. 1. gr. frá fyrri ráðningarsamningi stefnanda. Vitnið sagði að hann myndi það ekki.. Vitninu var sýndur ráðningarsamningurinn frá 1994 í því skyni að bera saman orðalagið í 3. mgr. 1. gr. Í samningnum frá 1994 stæði “eða hættir störfum”, en í þeim frá 1998 stæði “eða ef hann hættir stöfrum”. Vitnið var spurður hvort tilgreind orðalagsbreyting hafi verið gerð í þeim tilgangi að skapa stefnanda einhliða heimild til þess að ákveða að hætta og eignast þar með sex mánaða launarétt eða hvort orðið hafi efnisbreyting á ákvæðinu, þ.e. hvort það hafi hætt að vera gagnkvæmt, eins og það virtist vera í samningnum 1994, og orðið einhliða stefnanda til hagsbóta, eins og hægt væri að túlka orðalagið í samningnum frá 1998. Vitnið sagði að svo væri alls ekki. Sagði vitnið að þetta hafi ekki verið umrætt milli þeirra stefnanda. Þeir hafi ekki fjallað um þessi atriði. Er vitnið var spurður hvort hann hefði verið meðvitaður um að gerð hefði verið orðalagsbreyting á 3. mgr. 1. gr. sagði vitnið að svo hann myndi væri það ekki. Í hans augum væri það alveg skýrt að um gagnkvæman rétt hafi verið að ræða. Vitninu var bent á að það væri önnur orðalagsbreyting á 3. mgr. 1. gr. sem skipti e.t.v. meira máli, en hún væri sú að í lok málsgreinarinnar væru felld niður orðin “er hann hættir störfum”, en í yngri samningnum væri orðalagið “frá þeim tíma.” Sá tími sem fjallað væri um í ákvæðinu væri lok ráðningartímans, þ.e. júní 2000. Felld hefðu verið brott orðin “er hann hættir störfum.” Vitnið kvaðst ekki muna hvers vegna þau orð voru felld brott, en hann gæti leitt að því líkur að það hafi verið gert til að endurtaka þau ekki. Sagði vitnið að það væri alveg skýrt í huga hans að litið hafi verið á þetta atriði sem gagnkvæman rétt. Aðspurður hvort það hafi verið rætt sérstaklega sagði vitnið að ef um einhvern vafa hefði verið að ræða í huga hans með þetta atriði hefði hann haft óbreytt orðalag. Aðspurður hvort hann hafi borið orðalagið saman við fyrri samninginn sagði vitnið að svo hann myndi hafi hann ekki gert það. Vitnið Guðrún Jónsdóttir kvað ráðningarsamninginn hafa verið lagaðan fram á sama fundi og hann var afgreiddur. Kvaðst hún ekki minnast þess að samningurinn hafi komið til efnislegrar umfjöllunar á fundinum. Vitnið var spurð hvenær hún hafi fyrst orðið þess áskynja að ágreiningur var um túlkun samningsins. Hún kvað sig minna að það hafi verið á bæjarstjórnarfundinum 15. apríl 1999, þ.e. þegar slitnað hafði upp úr meirihlutasamstarfi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Af viðræðum stefnanda og Guðmundar Guðmarssonar hafi þá þegar komið í ljós að þeir lögðu hvor sinn skilning í það hvernig fara skyldi um laun stefnanda. Niðurstaða Upplýst er í málinu að þáverandi forseti bæjarstjórnar stefnda, vitnið Guðmundur Guðmarsson, og stefnandi komu einir að gerð ráðningarsamningsins. Er það og í samræmi við það sem greinir í inngangsorðum samningsins. Lýsti vitnið Guðmundur aðdraganda þess að stefnandi var ráðinn bæjarstjóri stefnda og hefur þeirri málavaxtalýsingu ekki verið mótmælt. Af því sem þar greinir verður ráðið að ekki kom til ráðningarinnar fyrr en fullreynt var með myndun annars konar meirihluta í bæjarstjórn. Það er einnig ljóst að forsenda ráðningar stefnanda var að sá meirihluti sem stóð að ráðningu hans héldi velli. Þá er ekki annað í ljós leitt samkvæmt gögnum málsins en ráðningarsamningurinn hafi verið samþykktur í bæjarstjórn án umræðna um efni hans og án sérstakrar skoðunar á honum. Samkvæmt samningnum, sem var að a.m.k. að formi til tímabundinn ráðningarsamningur, skyldi stefnandi eiga rétt til launa í sex mánuði að afloknum ráðningartíma. Ljóst er að samningurinn er skýr að því leyti að þar er ekki að finna sérstakt uppsagnarákvæði. Túlkar stefnandi þetta svo að með hinu umdeilda samningsákvæði hafi honum verið tryggð laun til loka gildistíma ráðningarsamningsins að viðbættum sex mánuðum. Stefnandi hefur jafnframt túlkað samninginn svo að kysi hann að láta af störfum einhvern tíma á tveggja ára tímabilinu ætti hann rétt á launum í sex mánuði frá þeim tíma. Þeirri túlkun stefnanda var vitnið Guðmundur Guðmarsson sammála, en hann benti jafnframt á að fyrir honum hafi aldrei annað vakað með samningsgerðinni en að samningurinn fæli í sér gagnkvæman rétt aðila til uppsagnar þannig að frá gildistöku uppsagnarinnar ætti stefnandi rétt til launa í sex mánuði. Telur stefndi að í hinu umdeilda ákvæði 3. mgr. 1. gr. samningsins felist ráðagerð um að til þess geti komið að ráðningarsambandinu geti lokið fyrr en meginefni samningsins gerir ráð fyrir. Þegar litið er til atvika máls þykir mega fallast á það með stefnda að ákvæði ráðningarsamningsins um slit ráðningar fyrr en að fullnuðum ráðningartíma vísi til aðstöðu eins og þeirrar sem upp kom þann 15. apríl 1999 og því hafi heimildin til uppsagnar verið gagnkvæm, þannig að stefnanda bæri einungis réttur til launa í sex mánuði frá gildistöku uppsagnar. Verður í því sambandi ekki litið framhjá þeirri meginforsendu ráðningar stefnanda að hún var háð því að sá pólitíski meirihluti sem réði hann til starfans, og hann átti beina aðild að, yrði að halda velli til þess að hann héldi starfi sínu. Einnig ber að hafa í huga að stefnandi átti beina aðild að samningu þess ákvæðis samningsins sem deilt er um í málinu. Þá þykir verða líta til þess framburðar vitnisins Guðmundar Guðmarssonar að ráðningarsamnigurinn frá 1994 hafi verið hafður til hliðsjónar við gerð hins umdeilda samnings og ekki hafi verið ætlunin að breya út af honum nema vegna hvað varðar gildistíma hans. Einnig ber að líta til þess að þótt samnigur aðila hafi verið tímabundinn var hann sérstaks eðlis vegna þess starfa sem stefnandi gegndi. Dómurinn telur samkvæmt því sem nú hefur verið rakið og með almenn túlkunarsjónarmið í huga að umþrætt ákvæði í ráðningarsamningnum hafi falið í sér gagnkvæman rétt til uppsagnar hans hverær sem var á samningstímabilinu. Hefur stefndi greitt stefnanda laun í sex mánuði eftir ráðningarslit eins og samningurinn bauð honum að gera og með því efnt hann. Verður stefndi samkvæmt þessu sýknaður af kröfum stefnanda um greiðslu frekari launa. Auk launakröfunnar krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur. Bendir stefnandi á í því sambandi að ráðningarslitin hafi haft í för með sér mikla röskun á stöðu hans. Lýsti stefnandi því m.a. í aðilaskýrslu sinni í hverju sú röskun væri fólgin. Þá bendir hann á að hin fyrirvaralausa brottvikning hafi verið til þess fallin að valda honum álitshnekki auk þess sem hann hafi orðið að þola mikil óþægindi vegna þessa. Miskabótakröfuna styður stefnandi við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Samkvæmt b-lið 1. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Vísar stefnandi m.a. til þess með því með hve skjótum hætti stefnanda var gert að taka saman föggur á skrifstofu sinni og það hafi skapað neikvætt umtal í hans garð í sveitarfélaginu. Að mati dómsins er það ósannað að aðferðin sem viðhöfð var er stefnanda var gert að rýma skrifstofu sína með svo skjótum hætti, og hann heldur fram að leitt hafi til neikvæðs umtals í hans garð, hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru eða presónu stefnanda. Þá verður ekki framhjá því litið að nokkrum mánuðum eftir slit ráðningarsamningsins var stefnandi ráðinn bæjarstjóri í öðru sveitarfélagi í sama landsfjórðungi. Eru að þessu virtu ekki efni til að verða við miskabótakröfu stefnanda. Samkvæmt því verður stefndi einnig sýknaður af þeirri kröfu. Þrátt fyrir þessi málsúrslit þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Júlíus B. Georgsson settur héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Stefndi, Borgarbyggð, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Óla Jóns Gunnarssonar, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 798/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þarsem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stæði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og GuðrúnErlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur8. desember 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 15. desember 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðahaldinu verði markaður skemmri tími og að honum verði ekkigert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot sem varðarfangelsisrefsingu samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þá eru vegna rannsóknarhagsmuna uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi þann tíma semkrafist er og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga.Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 223/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að héraðsdómur úrskurði að X verði úrskurðaður til að sæta áfram gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 7. júlí 2004 kl. 16.00 eða þar til dómur gengur í máli hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. júlí 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili játað að hafa framið vopnað rán í útibúi [...] að morgni 21. maí síðastliðinn í félagi við tvo aðra menn. Samkvæmt framburði hans, sem er í samræmi við vætti vitna og gögn málsins, kom hann inn í bankann með hulið andlit og öxi í hendi, gekk rakleiðis að gjaldkera, mölvaði skilrúm úr gleri milli gjaldkera og viðskiptavina og hafði á brott með sér um [...] krónur úr peningaskúffu. Henti varnaraðili ránsfengnum inn í bifreið, sem tveir félagar hans biðu í á meðan hann fór inn í bankann, en sjálfur hljóp hann á brott og var handtekinn nokkrum mínútum síðar. Við yfirheyrslur kvaðst hann hafa framið ránið til að greiða fíkniefnaskuld, en hann hafi verið í mikilli fíkniefnaneyslu að undanförnu. Hann hafi ákveðið að hafa öxina með sér inn í bankann „til þess að leggja áherslu á ránið og hrista upp í fólkinu.“ Öxi með blóðkámi fannst skammt frá þeim stað, sem hann var handtekinn. Ránsfengurinn hefur ekki komið í leitirnar, en annar mannanna, sem þátt tók í ráninu með varnaraðila, kveðst hafa eytt hluta hans í þágu sína og varnaraðila. Varnaraðili var úrskurðaður í gæsluvarðhald 21. maí 2004 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og rann það gæsluvarðhald út 26. sama mánaðar. Varnaraðili og tveir aðrir menn hafa játað að hafa framið brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og styðja gögn málsins þá játningu. Brot á því ákvæði getur varðað fangelsisrefsingu allt að 10 árum og allt að 16 árum ef mikil hætta hefur verið samfara brotinu. Varnaraðili notaði hættulegt vopn við ránið í því skyni að ógna starfsmönnum. Var sú háttsemi til þess fallin að vekja með þeim mikinn ótta. Þegar allt framangreint er virt verður að telja að eðli brotsins, sem varnaraðili er grunaður um að hafa framið, sé slíkt að almannahagsmunir standi til þess að hann verði látinn sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 702/2009
|
Ríkisstarfsmenn Læknir Ráðningarsamningur Uppsögn Skaðabætur
|
S starfaði sem sérfræðingur á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og rak jafnframt læknastofu utan sjúkrahússins. Hann var ráðinn sem yfirlæknir á tilgreindri deild LHS í júlí 2002 og ritaði af því tilefni undir tvö skjöl. Í öðru þeirra var meðal annars kveðið á um að hann myndi hætta stofurekstri utan sjúkrahússins fyrir árslok 2004 svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi væri þá viðunandi innan veggja LHS að áliti samningsaðila. Snemma árs 2005 vöktu stjórnendur LHS máls á því við S að hann hætti rekstri læknastofu sinnar, en hann svaraði því til að fyrrgreind skilyrði væri ekki uppfyllt og honum það því óskylt. Ágreiningur reis á milli aðila sem leiddi til þess að LHS veitti honum áminningu og í kjölfarið var honum sagt upp störfum í nóvember 2005. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006 var áminning LHS til S dæmd ólögmæt. Í kjölfarið leitaði S eftir því að uppsögnin yrði dregin til baka en því var hafnað. Hann höfðaði mál og krafði Í um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 139.144.180 krónur, sem svaraði til tekna hans í starfi við sjúkrahúsið í tíu ár og jafnframt um 10.000.000 króna í miskabætur. Í málinu var óumdeilt milli aðila að uppsögn S hjá LHS hafi verið ólögmæt. Ágreiningur þeirra snérist því einungis um bætur til handa S. Talið var að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar yrði að ákveða S bætur að teknu tilliti til aðstæðna, launatekna og kosta hans á störfum, allt miðað við þann tíma, þegar hann lét af störfum. Til þess yrði að líta að hann hafi látið af stöðu dósents við læknadeild Háskóla Íslands eftir að hann lét af störfum hjá LHS og mætti líta svo á að þessi stöðumissir hafi tengst uppsögn hans úr starfi. Við ákvörðun skaðabóta vegna fjártjóns S yrði ekki litið fram hjá því að hann hafði samið við upphaf starfa hjá LHS að hann léti af rekstri eigin læknastofu í árslok 2004. Þrátt fyrir ágreining um hvort LHS hefði fyrir sitt leyti efnt þær skyldur sem samið hefði verið um, hafi S engan veginn geta vænst þess að njóta um ókomna framtíð óbreyttra kjara með annars vegar launum frá LHS og hins vegar tekjum og hagnaði af eigin rekstri. Þegar framangreint var virt voru bætur til S taldar hæfilega ákveðnar 5.000.000 krónur. Þá var ekki fallist á með S að stjórnendur LHS hefðu sýnt ásetning um að brjóta rétt á honum eða beitt hann misgerð, né að rýrð hefði verið kastað á starfsheiður hans sem sérfræðilæknis. Var kröfu um miskabætur því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 2009 og krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 149.144.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. febrúar 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Eins og nánar greinir í héraðsdómi mun aðaláfrýjandi hafa verið ráðinn til starfa 1996 sem sérfræðingur á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Ríkisspítalar tóku 1. janúar 1999 við allri starfsemi sjúkrahússins, þar á meðal réttindum og skyldum starfsmanna þess, og varð til í framhaldi af því Landspítali-háskólasjúkrahús. Ári síðar mun hafa verið sett á fót sérstök æðaskurðlækningadeild á skurðlækningasviði hins nýja sjúkrahúss og starfaði aðaláfrýjandi þar eingöngu við slíkar lækningar eftir það. Jafnframt mun hann hafa rekið læknastofu utan sjúkrahússins samkvæmt samkomulagi við yfirmenn þess. Samkvæmt gögnum málsins tók stjórn sjúkrahússins í árslok 2001 þá ákvörðun að allir yfirmenn þar skyldu vera í fullu starfi og ekki starfa utan þess. Auglýsing um laust starf yfirlæknis æðaskurðlækningadeildarinnar var birt 3. febrúar 2002 og tekið sérstaklega fram að um fullt starf væri að ræða, sem veitt yrði frá 1. júlí sama ár. Tvær umsóknir bárust og var önnur þeirra frá aðaláfrýjanda. Í viðtölum við umsækjendur mun hafa komið fram að báðir umsækjendur hefðu uppi efasemdir um þann skilmála sjúkrahússins að læknar væru ekki með eigin rekstur utan þess og léði hinn umsækjandinn ekki máls á því að hætta rekstri læknastofu. Af þeim sökum mun hann ekki hafa komið frekar til álita. Aðaláfrýjandi mun á hinn bóginn hafa lýst sig fúsan til samninga, sem tókust 16. júlí 2002, og var hann ráðinn í stöðuna. Þann dag undirrituðu aðaláfrýjandi og framkvæmdastjóri lækninga við sjúkrahúsið tvö skjöl, annars vegar viljayfirlýsingu um almennar forsendur ráðningarinnar, þar sem kveðið var í níu töluliðum á um fjölda stöðugilda við deildina, heimild til aukaafleysinga, stærð legudeildar, stofnun æðarannsóknastofu, stöðu skrifstofustjóra og skrifstofumál, eflingu rannsókna, kennslu og vísindavinnu og stofnun sjálfstæðrar Rannsóknastofu æðasjúkdóma. Hins vegar var um að ræða minnisblað í sjö töluliðum um laun og kjör, sem væru forsendur ráðningar aðaláfrýjanda í stöðuna. Þar var meðal annars kveðið á um að hann myndi hætta „stofurekstri“ utan sjúkrahússins innan tveggja ára frá næstu áramótum „svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi sé þá viðunandi innan veggja LSH að áliti samningsaðila“. Snemma árs 2005 munu stjórnendur sjúkrahússins hafa vakið máls á því við aðaláfrýjanda að honum bæri að hætta rekstri læknastofu sinnar, en hann svarað því til að hann teldi fyrrgreind skilyrði í minnisblaðinu ekki hafa verið uppfyllt af hálfu sjúkrahússins og væri honum það því óskylt. Þessi ágreiningur varð tilefni bréfaskipta milli aðaláfrýjanda og stjórnenda sjúkrahússins, sem leiddu til þess að þeir veittu honum 31. október 2005 áminningu „vegna óhlýðni við lögleg boð og fyrirmæli yfirmanna“ með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar var aðaláfrýjanda veitt færi á að bæta ráð sitt, en tekið fram að ítrekað brot í starfi kynni að varða uppsögn og þess krafist að hann legði fram innan tíu daga skriflega staðfestingu á uppsögn samnings síns við Tryggingastofnun ríkisins. Aðaláfrýjandi andmælti áminningunni og höfðaði mál 14. nóvember 2005 til að fá hana fellda úr gildi. Í bréfi til hans 21. sama mánaðar vísaði sjúkrahúsið til þess að fyrrgreind staðfesting, sem krafist hafi verið í áminningarbréfinu, hefði ekki borist og var honum tilkynnt að það áformaði að segja honum upp störfum. Aðaláfrýjandi svaraði með bréfi 23. nóvember 2005 og benti á að úr því að sjúkrahúsið hefði talið sér fært að semja við hann á sínum tíma um að hann mætti reka læknastofu í meira en tvö ár, þrátt fyrir ráðningu í stöðu yfirlæknis, yrði ekki séð hvað knýði á um þessa uppsögn meðan skorið væri úr því fyrir dómstólum hvort áminningin hafi verið lögmæt. Af þessum sökum skoraði hann á sjúkrahúsið að bíða með uppsögn þar til niðurstaða lægi fyrir, en ella áskildi hann sér rétt til skaðabóta. Sjúkrahúsið féllst ekki á þetta og sagði aðaláfrýjanda upp starfi 28. nóvember 2005 með þriggja mánaða uppsagnarfresti frá næstu mánaðamótum að telja. Með bréfi 7. desember sama ár var aðaláfrýjanda síðan tilkynnt að sjúkrahúsið félli frá kröfu um vinnuframlag hans í uppsagnarfresti og væri því óskað eftir að hann léti af störfum eins fljótt og kostur væri. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006 var fyrrgreind áminning dæmd „ólögmæt“. Í framhaldi af því mun aðaláfrýjandi hafa leitað eftir því að fá uppsögnina dregna til baka, sem sjúkrahúsið hafnaði, en það undi þó við þennan dóm. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 19. febrúar 2007 og krafðist þess annars vegar að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér 139.144.800 krónur í skaðabætur, sem svari til tekna hans í starfi við sjúkrahúsið í tíu ár, og hins vegar 10.000.000 krónur í miskabætur. Í þinghaldi 11. september sama ár var fært til bókar að óumdeilt væri milli aðilanna að uppsögn aðaláfrýjanda hjá sjúkrahúsinu hafi verið ólögmæt. Ágreiningur þeirra snýst því einungis um bætur til aðaláfrýjanda. II Við ákvörðun bóta verður að líta til þess að aðaláfrýjandi naut réttinda og bar skyldur sem starfsmaður ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þótt hann hafi verið ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti mátti hann almennt búast við að fá að gegna starfi sínu þar til einhverjar sérstakar ástæður kæmu til, sem ýmist snertu hann sjálfan eða starf hans á þann veg að annaðhvort 43. gr. eða 44. gr. laganna yrði réttilega beitt um uppsögn hans. Við uppsögnina var aðaláfrýjandi 47 ára og hafði gegnt stöðu yfirlæknis í rúm þrjú ár. Fallist er á með héraðsdómi að ekki hafi annað komið fram en að aðaláfrýjandi hafi sinnt starfi sínu vel og kvartanir ekki komið vegna samskipta hans við sjúklinga. Einnig er fallist á að hann eigi ekki kost á sambærilegu starfi hér á landi, en af gögnum málsins verður ekkert ráðið um færi hans á atvinnu erlendis. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar verður að ákveða aðaláfrýjanda bætur að teknu tillit til aðstæðna, launatekna og kosta hans á störfum, allt miðað við þann tíma, þegar hann lét af störfum. Við ákvörðun um þetta skipta engu framlagðar matsgerðir dómkvaddra manna 23. október 2008 og yfirmatsmanna 9. júní 2009, sem aflað var undir rekstri málsins í héraði í tilefni af deilum aðaláfrýjanda við nýjan yfirlækni æðaskurðlækningadeildarinnar um tilhögun á samskiptum aðaláfrýjanda sem sjálfstætt starfandi sérfræðilæknis við deildina, enda risu þær deilur löngu eftir starfslok hans. Til hins verður á hinn bóginn að líta að aðaláfrýjandi lét af stöðu dósents við læknadeild Háskóla Íslands eftir að hann hætti störfum við sjúkrahúsið og má líta svo á að þessi stöðumissir hafi tengst uppsögn hans úr aðalstarfi. Eftir gögnum málsins hefur aðaláfrýjandi starfað við eigin læknastofu frá því að hann lét af störfum hjá sjúkrahúsinu. Af rekstraryfirlitum vegna læknastofunnar og skattframtölum aðaláfrýjanda verður séð að launatekjur hans frá gagnáfrýjanda á árinu 2003 voru 11.898.557 krónur, laun vegna eigin starfsemi 1.722.450 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 5.571.974 krónur eða samtals 19.192.981 króna. Árið 2004 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 11.893.415 krónur, laun vegna eigin starfsemi 2.502.950 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 6.302.146 krónur eða samtals 20.298.511 krónur. Árið 2005 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 12.780.184 krónur, laun vegna eigin starfsemi 1.372.493 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 7.676.280 krónur eða samtals 21.828.967 krónur. Árið 2006 voru launatekjur frá gagnáfrýjanda 14.960.591 króna, þar af vegna svokallaðs frítökuréttar í starfi hjá sjúkrahúsinu 10.137.117 krónur, laun vegna eigin starfsemi 3.561.930 krónur og hagnaður af rekstri stofunnar 12.389.114 krónur eða samtals 30.911.635 krónur. Á árinu 2007 hafði aðaláfrýjandi frá gagnáfrýjanda tekjur að fjárhæð 1.299.524 krónur, laun vegna eigin starfsemi námu 4.039.124 krónum og hagnaður af rekstri stofunnar varð 12.694.505 krónur, en samtals voru þetta 18.033.153 krónur. Ekki liggja fyrir upplýsingar um tekjur aðaláfrýjanda eða rekstur læknastofunnar árin 2008 og 2009. Á hinn bóginn hafa verið lagðar fram upplýsingar um komur á læknastofuna árin 2006 til 2008, sem sýna að þeim fjölgaði úr 1.849 árið 2007 í 2.466 árið 2008. Af framangreindu er ljóst að tekjur aðaláfrýjanda lækkuðu eftir að launagreiðslum til hans frá sjúkrahúsinu lauk, en í þeim samanburði verður ekki horft til greiðslu til hans á árinu 2006 vegna svonefnds frítökuréttar. Við ákvörðun skaðabóta vegna fjártjóns aðaláfrýjanda verður ekki litið fram hjá því að hann samdi sem áður segir við upphaf starfa hjá sjúkrahúsinu um að hann léti af rekstri eigin læknastofu í árslok 2004. Þótt ágreiningur hafi risið í tengslum við áminningu til aðaláfrýjanda 31. október 2005 um hvort sjúkrahúsið hafi fyrir sitt leyti efnt skyldur sínar, sem voru forsendur fyrir því að hann hætti eigin rekstri, gat hann engan veginn vænst þess að njóta um ókomna framtíð óbreyttra kjara með annars vegar launum frá gagnáfrýjanda og hins vegar tekjum og hagnaði af þeim rekstri. Þegar allt þetta er virt eru bætur til aðaláfrýjanda vegna tekjumissis hæfilega ákveðnar 5.000.000 krónur, sem beri vexti eins og í dómsorði greinir. Þegar virt er krafa aðaláfrýjanda um miskabætur verður að líta til aðdraganda uppsagnar hans, framkvæmdar hennar og synjunar um að fresta henni, svo og starfsloka hans, sem rakið er að framan. Ekki verður fallist á að stjórnendur sjúkrahússins hafi þar sýnt ásetning um að brjóta rétt á honum eða beitt hann meingerð. Ekki verður heldur séð að nokkuð í þeirri atburðarás hafi verið til þess fallið að kasta rýrð á starfsheiður hans sem sérfræðilæknis. Eru því ekki efni til að taka til greina kröfu hans um miskabætur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Stefáni Einari Matthíassyni, 5.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 23. september sl., var höfðað með stefnu birtri 19. febrúar 2007 af Stefáni Einari Matthíassyni, Smáragötu 13, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, til heimtu bóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 149.144.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2006 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefnukrafan verði lækkuð stórkostlega og að málskostnaður verði látinn niður falla. I Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að hann hafi lokið embættisprófi í læknisfræði frá Háskóla Íslands árið 1985. Hann hafi stundað framhaldsnám í Svíþjóð, fyrst í almennum skurðlækningum og í framhaldi af því í æðaskurðlækningum. Hann hafi lokið sérfræðiprófi í skurðlækningum árið 1991 og fengið sérfræðileyfi í Svíþjóð sama ár. Sérfræðileyfi í almennum skurðlækningum hafi hann fengið hér á landi árið 1992 og í æðaskurðlækningum ári síðar. Hann hafi lokið doktorsprófi í skurðlækningum frá Háskólanum í Lundi árið 1994. Eftir að hafa verið starfandi sérfræðingur í almennum skurðlækningum í Svíþjóð, og þó fyrst og fremst í æðaskurðlækningum við háskólasjúkrahúsið í Malmö, og yfirlæknir á sjúkrahúsinu í Hälsingborg, hafi hann ráðist til starfa á skurðlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur árið 1996. Ráðningin hafi af fyrirsvarsmönnum stofnunarinnar verið hugsuð til að efla æðaskurðlækningar. Ríkisspítalar hafi tekið yfir réttindi og skyldur starfsmanna Sjúkrahúss Reykjavíkur og alla starfsemi þess frá og með 1. janúar 1999, og í kjölfar þeirrar skipulagsbreytingar hafi orðið nafnbreyting á stofnuninni sem síðan beri heitið Landspítali-háskólasjúkrahús (skammst. LSH). Hinn 1. janúar 2000 hafi æðaskurðlækningadeild orðið sérstök deild á skurðlækningasviði spítalans og hafi stefnandi eftir það eingöngu starfað við æðaskurðlækningar á stofnuninni. Jafnframt hafi stefnandi starfað sjálfstætt í sérgrein sinni með því að reka læknastofu utan spítalans í samræmi við samkomulag þar að lútandi við yfirmenn spítalans. Í febrúar 2002 hafi LSH auglýst lausa til umsóknar stöðu yfirlæknis við æðaskurðlækningadeild. Stefnandi, sem þá var starfandi sem sérfræðingur á deildinni, hafi sótt um starfið og 16. júlí 2002 hafi hann verið ráðinn til starfans. Í tengslum við ráðninguna hafi stefnandi og framkvæmdastjóri lækninga við spítalann ritað undir tvö skjöl. Annað þeirra sé viljayfirlýsing í 9 töluliðum, sem varði starfsaðstæður á deildinni, en hitt, sem hafi fyrirsögnina Minnisblað, sé í 7 töluliðum, og varði ráðningarkjör stefnanda. Í síðarnefnda skjalinu séu svohljóðandi ákvæði í 4. - 7. tölulið: 4. SEM mun hætta „stofurekstri“ utan LSH innan tveggja ára frá n.k. áramótum að telja svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi sé þá viðunandi innan veggja LSH að áliti samningsaðila og að uppfylltu # 5 og # 6. 5. Að uppfylltu # 4 bætist við viðbótarþáttur skv. # 3.2.1.3 í kjarasamningi 10% vegna „...verkefna sem krefjast þess að læknir vinni eingöngu á viðkomandi sjúkrahúsi“ og viðbótarþáttur vegna „...sérstakra verkefna..“ verði 5%. 6. Að uppfylltu # 4 bætast við afkastatengdar greiðslur vegna þeirra ferliverka sem þá verður sinnt innan LSH en áður voru unnin á „stofu“ af SEM. Samið skal um greiðslutilhögun á þeim tímapunkti eftir því greiðslukerfi sem upp kann að verða tekið fyrir slíka vinnu. 7. Ef breytingar verða á kjarasamningi eða framkvæmd hans sem lúta að túlkun á vinnu utan og innan spítala skal semja um ofangreind atriði á ný. Snemma árs 2005 hafi stjórnendur LSH hafið máls á því við stefnanda að honum bæri að hætta rekstri læknastofu sinnar. Stefnandi hafi þá strax gert þeim grein fyrir að hann teldi að þau skilyrði sem fyrir því séu sett í 4. tölulið minnisblaðsins væru ekki uppfyllt af hálfu stofnunarinnar, og væri honum af þeirri ástæðu óskylt að hætta umræddum rekstri. Um þennan ágreining hafi orðið allítarleg bréfaskipti milli aðila, sem hafi leitt til þess að stjórnendur LSH veittu stefnanda formlega áminningu með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins með bréfi 31. október 2005. Í áminningunni hafi stefnanda verið gefið að sök að hafa óhlýðnast lögmætum fyrirmælum yfirmanna sinna með því að neita að hætta rekstri læknastofu sinnar. Hafi honum verið veittur 10 daga frestur til „að bæta ráð sitt“, en að öðrum kosti mætti hann búast við uppsögn úr starfi. Stefnandi hafi talið áminninguna ólögmæta og höfðað mál til að fá henni hnekkt. Stefnandi hafi sótt um flýtimeðferð málsins en ekki fengið. Hafi stefnandi skorað á stefnda að bíða með frekari aðgerðir í málinu þar til skorið hefði verið úr ágreiningi um lögmæti áminningarinnar. Stjórnendur LSH hafi svarað því erindi með því að segja stefnanda upp störfum fáeinum dögum eftir þingfestingu dómsmálsins. Uppsögnin hafi verið látin koma til framkvæmda þegar í stað og stefnanda gert að yfirgefa vinnustaðinn án tafar, en hann hafi fengið greidd full laun til loka þriggja mánaða uppsagnarfrests. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006, í máli nr. E-7184/2005, hafi áminningin verið dæmd ólögmæt og LSH dæmdur til að greiða honum 800.000 krónur í málskostnað. Stefndi hafi í kjölfar dómsins freistað þess að fá hina ólögmætu uppsögn dregna til baka og hafi viðræður farið fram milli fulltrúa aðila um það mál sumarið 2006 og fram á haust. Þannig hafi staðið á að 8. júní 2006 hafði Hæstiréttur dæmt að LSH hafi verið óheimilt að gera tilteknar breytingar á starfi annars yfirlæknis, Tómasar Zoëga, sem hafði neitað að hætta rekstri lækningastofu sinnar utan spítalans. Hafði Tómas neitað að gegna starfinu eftir umrædda „breytingu“, en eftir að hæstaréttardómurinn féll hafi spítalinn samþykkt að endurráða hann til síns fyrra starfs, án skilyrða, og muni hann enn reka lækningastofu sína samhliða því að gegna yfirlæknisstarfinu. Í ljósi málsmeðferðar um endurráðningu Tómasar Zoëga hafi stefnandi talið liggja í augum uppi að spítalinn hlyti að meðhöndla máls hans með sama hætti og vinda þannig ofan af hinni ólögmætu uppsögn. Stjórnendur LSH hafi á hinn bóginn ekki fengist til þess og haldið því fram að þessi tvö mál væru ólík og allt eins líklegt að dómi héraðsdóms í máli stefnanda yrði áfrýjað. Svo hafi farið að lokum að spítalinn hafi ákveðið að una héraðsdóminum. Hin ólögmæta uppsögn hafi valdið stefnanda bæði fjártjóni og miska. Hafi lögmaður stefnanda ritað LSH bréf 14. nóvember 2006 og krafist bóta vegna uppsagnarinnar. LSH hafi falið embætti ríkislögmanns að bregðast við bótakröfunni. Með bréfi ríkislögmanns 11. janúar 2007 hafi kröfum stefnanda verið hafnað sem of háum og því viðhorfi lýst að svo mikið bæri í milli hugmynda stefnanda og LSH að eðlilegast væri að leggja ágreininginn fyrir dómstóla til úrlausnar. II Stefnandi reisir skaðabótakröfu sína á því að brottvikning hans úr opinberu starfi hafi verið ólögmæt og sé það raunar viðurkennt af hálfu stefnda. Ágreiningur aðila snúist því eingöngu um bótakröfur stefnanda vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Stefnandi telji að við ákvörðun bóta í málinu verði dómurinn að taka tillit til allmargra atriða. Eftirtalin atriði vegi hvað þyngst í þeim efnum: Gerð sé krafa um bætur sem jafngildi tekjumissi í 10 ár frá því að launagreiðslum lauk, en stefnanda hafi verið greidd full laun til loka uppsagnarfrests þó svo að stjórnendur LSH hafi ekki talið ástæðu til að þiggja vinnuframlag hans á uppsagnarfrestinum. Tekjur stefnanda í starfi yfirlæknis æðaskurðlækningadeildar hafi verið samsettar af ýmsum þáttum samkvæmt kjarasamningi. Allir æðaskurðlæknar á deildinni hafi unnið á vöktum og skipt með sér bakvöktum. Til viðbótar ávinni menn sér námsleyfi, sem þeir taki út á fullum launum rétt eins og þeir væru í fullri vinnu. Meðaltalstekjur á mánuði samkvæmt gildandi kjarasamningi Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs reiknist samkvæmt þessu þannig: Gerð sé krafa um bætur vegna tekjumissis í 10 ár. Samkvæmt þessu nemi sú krafa kr. 139.144.800. Stefnandi hafi gert ítrekaðar tilraunir til að afstýra fjárhagstjóninu er hann leitaði samkomulagsleiða við spítalann um að hann yrði endurráðinn, en stjórnendur LSH hafi verið ófáanlegir til þess að færa málið í þann farveg. Stefnandi hafi, eftir að hann hætti störfum hjá LSH, haft vinnutekjur sem sjálfstætt starfandi læknir. Slíkar tekjur hafi hann einnig haft meðan hann gegndi starfi sínu sem yfirlæknir. Ógerlegt sé að fullyrða hver tekjuþróun kunni að verða hjá honum í því starfi, en ekki sé óvarlegt að gera ráð fyrir að tekjur af læknastofurekstrinum verði minni í framtíðinni en þær hafa verið vegna þess hvernig staðið var að brottrekstri hans af spítalanum. Þessi sjálfstæði atvinnurekstur hafi lengst af verið rekinn undir nafninu Hippokrates sf. og hafi stefnandi verið einn þriggja eigenda þess félags. Félagið hafi verið sjálfstæður skattaðili sem greiddi stefnanda laun sem talin séu fram á skattframtali hans. Jafnframt hafi reksturinn skilað eigendum sínum hagnaði sem skattlagður hafi verið hjá félaginu, en hlutdeild stefnanda í hagnaðinum komi fram í töflunni hér fyrir neðan (tilgreind fjárhæð sýni hagnað fyrir skatta, til samræmis við launafjárhæðir): Í lok ársins 2005 hafi rekstrarforminu verið breytt. Frá og með 1. janúar 2006 hafi læknastofa stefnanda verið rekin í formi samlagsfélags, SEM lækningar slf. Samningur Læknafélags Reykjavíkur við Tryggingastofnun ríkisins (TR) um greiðsluþátttöku TR í kostnaði við læknisaðgerðir, sem framkvæmdar séu á stofum eins og stefnandi reki, hafi afgerandi þýðingu í slíkum rekstri. Þeim sem starfi á grundvelli samnings við TR sé óheimilt að stunda sams konar starfsemi „utan samnings“ eins og það gjarnan sé kallað, þ.e. án þess að viðkomandi sjúklingar njóti þeirra kjara sem TR hafi samið um fyrir sjúkratryggða. Að auki, þegar vissum meðferðafjölda sé náð, sem mældur sé í fjölda eininga, dragi úr greiðsluþátttöku TR. Þetta hafi í för með sér að um leið og tiltekinn einingafjöldi hafi verið greiddur hjá TR vegna þjónustu tiltekins læknis verði hann að veita verulegan afslátt af aðgerðum sem hann framkvæmi eftir það á sama reikningsári, eða allt að 80%. Í daglegu tali sé þessi aðstaða oft orðuð svo að læknar hafi tiltekinn „kvóta“ hjá TR. Eftir að honum sé náð hafi menn í raun engan hag af því að framkvæma verk á því reikningsári, enda hafi stofnunin skýrt samningana þannig að óheimilt sé að krefja sjúklinginn um hærri upphæð en þá sem hann þyrfti að greiða með fullri greiðsluþátttöku TR. Við þetta bætist svo önnur takmörkunarákvæði í samningnum, sem lúti að heildarfjölda eininga í hverri sérgrein. Eftir að þeim heildarfjölda sé náð í tiltekinni sérgrein verði læknar að veita að lágmarki 50% afslátt af læknisverkum sem unnin séu innan þess reikningsárs. Miskabótakrafa stefnanda, samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, byggist á því að aðdragandi og framkvæmd uppsagnarinnar hafi falið í sér meingerð gegn persónu stefnanda í skilningi hinnar tilgreindu lagareglu, sem stefndi beri bótaábyrgð á. Um það vísi stefnandi einkum til eftirfarandi atriða: Í ljósi þessa sé gerð krafa um miskabætur að fjárhæð 10.000.000 króna. Um dráttarvaxtakröfu vísi stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Gerð sé krafa um dráttarvexti frá þeim degi er einn mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs. Stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu en þrátt fyrir það hafi hann ekki séð ástæðu til að greiða það sem hann telji hæfilegar bætur vegna uppsagnarinnar. Um málskostnaðarkröfu vísi stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III IV Fyrir liggur að þann 31. október 2005 veitti Landspítali-háskólasjúkrahús stefnanda, sem var yfirlæknir á æðaskurðlækningadeild á skurðlækningasviði spítalans, áminningu skv. 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í kjölfar áminningarinnar, eða með bréfi dagsettu 28. nóvember s.á, var stefnanda svo sagt upp störfum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2006, í máli nr. E-7184/2005, var áminningin sem LSH hafði veitt stefnanda 31. október 2005, dæmd ólögmæt. Með dóminum var þannig staðfest að brotinn hefði verið réttur á stefnanda og varðar það stefnda bótaskyldu eftir almennum sjónarmiðum skaðabótaréttar. Fyrir liggur að stefnandi hefur frá því honum var gert að láta af störfum, sem yfirlæknir í desember 2007, starfað við eigin læknastofu, sem rekin var undir nafninu Hippokrates sf. til 1. janúar 2006 en eftir það undir nafninu SEM-lækningar slf. Stefnandi krefst í máli þessu bóta sem nema tekjumissi, sem yfirlæknir, í 10 ár frá því að launagreiðslum lauk. Er þessi kröfugerð fjarri lagi og á sér enga stoð í dómvenju um bætur til handa þeim, er orðið hafa fyrir ólögmætri uppsögn. Dómvenjan er sú að bætur eru ákveðnar að álitum að teknu tilliti til aðstæðna, starfsmöguleika og launa. Stefnandi naut réttinda og bar skyldur starfsmanna ríkisins samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þótt hann hafi verið ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti mátti hann almennt treysta því að fá að gegna starfi sínu áfram til loka venjulegs starfsaldurs opinberra starfsmanna. Stefnandi hafði gegnt yfirlæknisstöðunni í rúm þrjú ár, en starfað mun lengur við stofnunina. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um að fundið hafi verið að störfum hans annað en framburður Jóhannesar M. Gunnarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóra lækninga, þar að lútandi. Verður því að telja ósannað að stefnandi hafi ekki sinnt starfi sínu vel. Þá liggur ekkert fyrir um að kvartanir hafi borist út af samskiptum hans við sjúklinga. Stefnandi var 47 ára á uppsagnardegi. Verður ekki talið að mönnum á þeim aldri sé almennt óhægt um vik að koma undir sig fótunum á ný á vinnumarkaði. Hins vegar er á það að líta að eina sérhæfða æðaskurðlækningadeild landsins er á LSH. Verður því að telja að stefnandi, sem er með sérfræðipróf og doktorspróf í æðaskurðlækningum auk stjórnunarnáms, eigi ekki kost á sambærilegu starfi hér á landi. Þá þykir mega fallast á að hin ólögmæta uppsögn sé almennt til þess fallin að draga úr atvinnumöguleikum hans erlendis. Stefnandi hefur sótt um stöðu sérfræðings við æðaskurðlækningadeild LSH, en án árangurs, og þannig reynt að takmarka tjón sitt. Hins vegar þykir ekki sýnt að röksemdir spítalans fyrir því að ráða hann ekki til starfans hafi verið gersamlega haldlausar og að ráðningarferlið sýni svo ekki verði um villst að stjórnendur spítalans hindri í reynd möguleika stefnanda á að draga úr tjóni sínu vegna uppsagnarinnar. Fyrir liggur að stefnandi var ráðinn af Háskóla Íslands í dósentstöðu við læknadeild og að samningur á milli Háskólans og LSH lá til grundvallar starfsaðstöðu dósents á spítalanum. Verður því ekki talið að stefnandi geti í máli þessu byggt á atvikum varðandi stöðu þessa. Stefnandi byggir á því að ekki sé óvarlegt að gera ráð fyrir því að tekjur af læknastofurekstrinum verði minni í framtíðinni en þær hafa verið vegna þess hvernig staðið var að brottvísun hans af spítalanum. Málsástæða þessi er ekki rökstudd og ekki studd neinum gögnum. Þykir hún því ekki geta komið til álita við mat á bótum. Þá verður heldur ekki talið að ábending stefnanda, um að samningur Læknafélags Reykjavíkur við Tryggingastofnun ríkisins geti haft afgerandi þýðingu í rekstri læknastofu eins og þeirrar er stefnandi rekur, eins og hún er fram sett, geti komið til álita við bótaákvörðun í málinu. Með bréfi yfirlæknis æðaskurðdeildar LSH frá 25. september 2007 var stefnanda tilkynnt að allir sjúklingar sem vísað er til meðferðar á skurðdeildinni, sem og öðrum deildum, skuli metnir af sérfræðingum deildarinnar fyrir aðgerð. Að sama skapi skuli sérfræðingur, sem framkvæmir aðgerð eða telst ábyrgur fyrir gerð hennar, hafa með höndum eftirlit með sjúklingi eftir aðgerð. Elín H. Laxdal yfirlæknir kveður ástæðu þess að hún ritaði umrætt bréf vera að ýmis óregla hafi verið á því hvernig tilvísunum var háttað frá sérfræðingum utan úr bæ, m.a. stefnanda, þ.e. hvort að ábendingar fyrir þræðingum væru skýrar og eins hvernig ætti að fylgja þeim eftir. Borið hafi á því að ætlast væri til að sjúklingar færu í eftirlit hjá tilvísandi lækni en samkvæmt stefnu spítalans eigi að bjóða öllum sjúklingum eftirlit eftir allar þær meðferðir sem veittar séu þar. Læknar á deildinni beri ábyrgð á meðferðum og árangri meðferða og hafi því óskað eftir að hafa eftirlit með þeim þætti meðferða sem lúti að innæðaþræðingum og opnum aðgerðum. Ekkert liggur fyrir um að samskonar ákvörðun og sú sem fram kemur í téðu bréfi hafi verið tekin á öðrum deildum spítalans. Hefur stefndi því ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefnanda að ákvörðuninni hafi verið beint að honum. Hins vegar þykir, þegar litið er til framkominna skýringa á því að umrætt bréf var sent, ekki vera sýnt að orsakasamband sé á milli hinnar ólögmætu uppsagnar og ákvörðunarinnar. Þegar af þeirri ástæðu þykir ekki koma til álita að tekjuskerðing vegna hennar, sem yfirmatsmenn mátu 5%, komi til álita við ákvörðun bóta til handa stefnanda. Stefnanda var sagt upp starfi sínu sem yfirlæknir með bréfi dagsettu 28. nóvember 2007 og tók uppsögnin gildi 1. desember s.á. Með bréfi, dags. 7. desember 2007, var fallið frá kröfu um vinnuframlag hans á uppsagnarfresti og þess óskað að hann léti af störfum. Fyrir liggur að árið 2005 voru laun stefnanda frá ríkinu 12.780.184 krónur. Laun vegna eigin starfsemi voru 1.372.493 krónur, bifreiðahlunnindi 1.038.456 krónur og hagnaður af eigin starfsemi 10.373.352 krónur eða samtals 12.784.301 króna. Alls gera þetta 25.564.485 krónur. Árið 2006 voru laun hans frá íslenska ríkinu hins vegar 14.960.591 króna en það ár fékk hann greidd áunnin frítökurétt o.fl. að upphæð ríflega 10.000.000 króna. Laun vegna eigin starfsemi voru 3.561.930 krónur, bifreiðahlunnindi 950.400 krónur og hagnaður af eigin starfsemi 16.752.675 krónur eða samtals 21.265.005 krónur. Alls gera þetta 36.225.596 krónur. Árið 2007 voru laun stefnanda frá ríkinu 1.299.524 krónur. Laun vegna eigin starfsemi voru 4.039.124, bifreiðahlunnindi 1.012.426 og hagnaður af eigin starfsemi 17.166.189 eða samtals 22.217.739 krónur. Alls gera þetta 23.517.263 krónur. Inni í launatölum frá ríkinu eru laun stefnanda fyrir kennslu við HÍ u.þ.b. 1.000.000 króna á ári og u.þ.b. 1.300.000 krónur árið 2007. Ekki liggja fyrir í málinu upplýsingar um afkomu stefnanda árið 2008. Að frátalinni greiðslu vegna frítökuréttar á árinu 2006 er ljóst að laun stefnanda hafa lækkað mjög í kjölfar hinnar ólögmætu uppsagnar. Hagnaður af eigin starfsemi hans hefur hins vegar aukist verulega. Við mat á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni verður, auk alls þess sem að framan er rakið og áhrif hefur á matið, að líta til þess að skattur af tekjum samlagsfélags, eins og stefnandi rekur, er lægri en af launatekjum. Þá verður að líta til þess að stefnandi fékk greidd laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Hins vegar þykir ekki koma til álita að áunninn frítökuréttur komi til frádráttar. Þykja bætur til handa stefnanda, að öllu framangreindu virtu, að álitum hæfilega ákveðnar 3.000.000 króna. Það var ekki fyrr en með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, 29. júní 2006, sem endanlega lá fyrir að áminningin sem LSH hafði veitt stefnanda hefði verið ólögmæt og uppsögnin þar með. Þá liggur fyrir að með bréfi 7. desember 2007, þar sem þess var óskað að stefnandi léti af störfum, var þess jafnframt óskað að hann léti af hendi og gengi frá aðstöðu, gögnum og öðrum þáttum er varði starf hans á sjúkrahúsinu eins fljótt og frekast sé kostur. Að þessu virtu og öðrum gögnum málsins þykir ekki í ljós leitt að þannig hafi verið staðið að uppsögninni og starfslokum stefnanda að fyrir hendi séu skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum til að dæma stefnda til greiðslu miskabóta. Verður hann því sýknaður af þeirri kröfu stefnanda. Rétt þykir að stefndi greiði dráttarvexti af framangreindri fjárhæð frá 20. febrúar 2007 eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Stefáni Einari Matthíassyni, 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. febrúar 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 107/2005
|
Kærumál Fjarnám Lífeyrissjóður
|
M krafðist ógildingar aðfarargerða sem E hafði látið gera hjá honum vegna vangreiddra lífeyrissjóðsiðgjalda. Var deilt um hvort M bæri sem atvinnurekanda að inna af hendi 16% mótframlag til E gegn 4% framlagi launþega, líkt og kveðið hafði verið um í kjarasamningi sem gilt hafði til 30. apríl 2000, eða einungis 6% mótframlag, líkt og sagði í þeim ráðningarsamningum sem gerðir voru eftir það tímamark og voru til skoðunar í málinu. Var talið að samkvæmt skýrum fyrirmælum laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, hefðu aðilar með ráðningarsamningunum skuldbundið sig til þess að fara að reglu E um lágmarkslífeyrisgreiðslur og væru þeir þegar af þeirri ástæðu bundnir af samþykktum E. Var því hafnað kröfu M um ógildingu aðfarargerðanna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. febrúar 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrðu úr gildi tvö fjárnám, sem sýslumaðurinn á Húsavík gerði hjá honum 24. mars 2004 fyrir kröfum varnaraðila að höfuðstól samtals 555.246 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að framangreind fjárnám verði felld úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 418/2006
|
Brot gegn valdstjórninni Skilorð
|
S var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í lögreglubifreið, sem S var farþegi í, ráðist að lögreglumanni og slegið hann ítrekað með krepptum hnefa. Sakarferill S skipti ekki máli um ákvörðun refsingarinnar og þótti hún hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði, þar af þrír mánuðir skilorðsbundnir.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar á refsingu. Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Að virtum atvikum málsins er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði og skal fresta fullnustu þriggja mánaða af þeirri refsivist skilorðsbundið eins og nánar segir í dómsorði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, svo sem nánar greinir í dómsorði, en virðisaukaskattur er innifalinn í fjárhæð þeirra. Dómsorð: Ákærði, Steinþór Kristjánsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu þriggja mánaða af þeirri refsivist og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 201.479 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 8. febrúar 2006 á hendur Steinþóri Kristjánssyni, Selvogsgötu 5, Hafnarfirði, fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 5. október 2004 í lögreglubifreið nr. 148, sem verið var að flytja ákærða á slysadeild í kjölfar umferðaróhapps, ráðist að A lögreglumanni sem sat með honum í aftursæti bifreiðarinnar og slegið hann ítrekað með krepptum hnefum. A tókst að bera hendur fyrir andlit og lentu höggin því á handleggjum hans og vinstri hendi. Háttsemi ákærða er talin varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Aðfaranótt þriðjudagsins 5. október 2004 fékk lögreglan í Reykjavík tilkynningu um að bifreið væri upp á umferðareyju á móts við hús nr. 38 við Laugarásveg í Reykjavík. Í frumskýrslu er fært að er lögreglumenn hafi komið á vettvang hafi ákærði setið í ökumannssæti bifreiðarinnar, sem hafi verið kyrrstæð á umferðareyjunni. Hafi boðmerki verið beyglað undir framenda bifreiðarinnar. Vél hennar hafi ekki verið í gangi og kveikjuláslyklar hennar ofan á miðju mælaborði. Í hólfi fyrir framan gírstöng hafi verið tvær opnar bjórdósir. Hafi önnur þeirra verið hálffull en hin tóm. Þriðja bjórdósin hafi verið á gólfi fyrir framan hægra framsæti. Sú hafi verið tóm. Við og á gírstöng hafi verið blóðblettir, sem og í ökumannssæti. Tilkynnandi hafi verið á vettvangi og hafi hann greint frá því að hann hafi komið að bifreiðinni kyrrstæðri á umferðareyjunni. Ákærði hafi verið með sjáanlega áverka í andliti. Blætt hafi úr skurði, auk þess sem nef hafi verið áberandi bólgið. Greinilega hafi blætt úr nefi hans. Einnig hafi blóð verið á vörum hans. Þá hafi blóð verið á höndum og fatnaði ákærða. Mikinn áfengisþef hafi lagt frá vitum hans. Þá hafi hann virst illa áttaður. Hafi hann verið beðinn um að stíga út úr bifreiðinni. Sökum áfengisþefs hafi honum verið kynnt sakarefni og réttur til að tjá sig ekki. Sökum þess hve blóðug föt ákærða hafi verið hafi verið ákveðið að flytja hann í stærri lögreglubifreið á slysadeild til nánari skoðunar. Lögreglumaðurinn A hafi farið með ákærða í lögreglubifreið nr. 148, sem B lögreglumaður hafi ekið. Í annarri skýrslu lögreglu, frá aðfaranótt 5. október 2004, er atvikum í lögreglubifreið nr. 148 lýst nánar. Fram kemur að ákærði hafi ekki verið færður í handjárn þar sem hann hafi verið rólegur og samvinnufús. Hafi hann sest á bekk fyrir aftan ökumannssæti og lögreglumaðurinn A á bekk gegnt honum. Lögreglubifreiðinni hafi verið ekið Laugarásveg til austurs. Við Langholtsveg hafi verið beygt til suðurs og ekið áleiðis að Álfheimum. Stuttu áður en komið hafi verið að gatnamótunum hafi ákærði tekið upp sígarettu, sett hana í munn sinn og gert sig líklegan til að kveikja í henni. Hafi A vinsamlega beðið ákærða um að kveikja ekki í sígarettunni, en ákærði lýst yfir að hann ætlaði að kveikja í henni. Hafi A þá tekið sígarettuna úr munni ákærða. Ákærði hafi brugðist ókvæða við, staðið upp og ráðist að A með krepptum hnefum. Hafi A náð að verjast höggum ákærða en af þeim sökum hafi B stöðvað lögreglubifreiðina. Við það hafi ákærði og A henst fram í bifreiðina og hafnað aftan á hægra framsæti bifreiðarinnar. Hafi A lent undir ákærða. B hafi farið aftur í lögreglubifreiðina og hafi hann, ásamt A, reynt að koma ákærða í lögreglutök. Ákærði hafi barist harkalega gegn lögreglumönnunum og ítrekað reynt að slá til þeirra. Hafi lögreglumennirnir óskað eftir aðstoð. Hafi B náð að halda hægri hendi ákærða fastri og A þeirri vinstri. Stuttu síðar hafi lögreglumenn komið á vettvang og aðstoðað við að færa ákærða í handjárn. Í framhaldi hafi honum verið ekið á slysadeild. Ákærði hafi áfram verið æstur og m.a. barist um í lögreglubifreiðinni, sem og á slysadeild. Eftir að læknir hafi hugað að meiðslum ákærða hafi blóð verið tekið úr honum til ákvörðunar á alkóhólmagni. Í framhaldi hafi ákærði verið færður á lögreglustöð þar sem hann hafi verið vistaður í fangaklefa. Ákærði neitar sök. Kaus hann að tjá sig ekki um ætlað brot sitt gegn valdstjórninni við skýrslugjöf hjá lögreglu. Fyrir dómi greindi hann frá því að hann myndi óljóst eftir atvikum umrætt sinn. Kvaðst hann einungis minnast þess að hafa verið fluttur í lögreglubifreið á brott af þeim stað þar sem bifreið hans hafi stöðvast eftir umferðaróhapp. Í lögreglubifreiðinni hafi síðan orðið einhverjar ryskingar vegna sígarettu þegar lögreglumaður hafi rifið hana af ákærða. Síðan hafi orðið talsvert högg er ökumaður lögreglubifreiðarinnar hafi skyndilega snögghemlað. Aðspurður kvaðst ákærði sér finnast ótrúlegt að hann hafi slegið lögreglumanninn A með krepptum hnefa í lögreglubifreiðinni. Lögreglumaðurinn A kvaðst hafa haft afskipti af ákærða í framhaldi af umferðaróhappi aðfaranótt þriðjudagsins 5. október 2004. Ákveðið hafi verið að flytja hann í lögreglubifreið nr. 148 á slysadeild. Hafi ákærði sest á bekk fyrir aftan ökumannssæti og A á bekk gegnt honum. Á leið upp á slysadeild hafi A farið þess á leit við ákærða að veita honum persónulegar upplýsingar um sig. Ákærði hafi ekki orðið við því og A ákveðið að aðhafast ekkert frekar í því á því stigi í ljósi viðbragða ákærða. Ákærði hafi þá tekið upp sígarettupakka og kveikjara. Hafi A beðið hann um að reykja ekki þar sem reykingar væru ekki heimilar í lögreglubifreiðum. Ákærði hafi engu skeytt um það og sett upp í sig sígarettuna. Hafi A þá skipað honum að setja niður sígarettuna. Ákærði hafi þá kveikt á kveikjaranum og gert sig líklegan til að kveikja í sígarettunni. Hafi A þá teygt sig eftir sígarettunni og tekið hana úr munni ákærða. Ákærði hafi þá spyrnt sér upp af bekknum og rokið í A. Við það hafi A fallið aftur á bak á bekknum. Hafi hann þurft að setja hendur fyrir andlit sitt en þrjú högg frá ákærða hafi lent á framhandleggjum A. Hafi A náð að spyrna sér upp á móti ákærða og þannig náð að rísa á fætur, en allan þann tíma hafi ákærði slegið til A með krepptum hnefa. Þegar A hafi verið risinn á fætur hafi hann náð tökum á annarri hendi ákærða og reynt að ná hinni. Þá hafi ökumaður lögreglubifreiðarinnar stöðvað bifreiðina með þeim afleiðingum að A hafi misst jafnvægið og fallið með höfuðið á undan í bak sætis hægra megin að framan. Rétt eftir það hafi hann fundið þungt högg frá ákærða lenda á sér og við það hafi andlit A og háls klesst upp við sætisbakið. Hafi A legið þannig að hluta til á bakinu og með hægri hendi undir sér. Hafi hann átt mjög erfitt með að hreyfa sig. Ákærði hafi gripið í jakkaboðung A og dregið hann upp. Um leið hafi ákærði dregið hægri hendi upp með krepptum hnefa reiðubúna til höggs. Hafi A varið sig með því að setja vinstri hendi fyrir andlitið og þannig fundið nokkur högg lenda á hendinni. Höggin hafi a.m.k. verið þrjú. Í því hafi ökumaður lögreglubifreiðarinnar náð að fjarlægja ákærða af sér. Þeir hafi náð að kalla til frekari aðstoð og hafi aðrir lögreglumenn aðstoðað þá við að handjárna ákærða. Í framhaldi hafi hann verið færður á slysadeild. B lögreglumaður kvaðst hafa ekið lögreglubifreið nr. 148 umrædda nótt. Hafi það verið mat lögreglumanna að ákærði væri rólegur. Hafi hann verið settur aftan í lögreglubifreiðina þar sem hann hafi setið á bekk. Lögreglumaðurinn A hafi setið á móti honum. B hafi ekið Laugarásveg að Langholtsvegi. Á Langholtsvegi hafi ákærði viljað fá sér sígarettu. A hafi kurteislega sagt honum að ekki mætti reykja í lögreglubifreiðinni. B hafi séð þessa atburðarás í baksýnisspegli lögreglubifreiðarinnar, en hann hafi fylgst með þeim í speglinum. Á Langholtsvegi að Álfheimum hafi ákærði verið kominn með sígarettu í munn og kveikjara í hendi. A hafi þá tekið sígarettuna af ákærða. Ákærði hafi þá staðið upp og slegið til A. Högginu hafi verið beint að höfði A, en hann náð að verjast því og höggið lent á framhandlegg A. B hafi stöðvað lögreglubifreiðina. Við það hafi A og ákærði misst jafnvægið og lent á baki hægra framsætis. A hafi lent fyrstur á bakinu og ákærði ofan á honum. Hafi B séð ákærða ofan á A ítrekað reyna að slá hann. Hafi þeir tekist á liggjandi á fjórum fótum. B hafi farið inn í bifreiðina að aftanverðu og tekið ákærða ofan af A. Þar hafi þeir reynt að hemja ákærða en hann ítrekað reynt að slá þá. Hafi hann verið mjög æstur og þeir því óskað eftir aðstoð annarra lögreglumanna. Hafi þá borið að garði og þeir hjálpað til við að færa ákærða í handjárn. Niðurstaða: Ákærði neitar sök en kveðst ekki muna atburði vel. Muni hann það eitt að hafa lent í ryskingum í lögreglubifreiðinni í tilefni af því að hann hafi ætlað að reykja sígarettu. Lögreglumennirnir A og B hafa lýst atvikum í lögreglubifreiðinni. Hafa þeir báðir fullyrt að ákærði hafi veist að A og slegið til hans með krepptum hnefa eftir að A hafi tekið af honum sígarettu. A kveður höggin hafa verið þrjú. B kvaðst hafa séð ákærða slá einu sinni til A í þeirri stöðu. Þá hafa lögreglumennirnir borið á einn veg um að ákærði hafi slegið ítrekað til A eftir B hafi stöðvað lögreglubifreiðina. A hafi einnig náð að verjast þeim höggum og þau lent á framhandleggjum hans. Hver sá sem ræðst með ofbeldi gegn lögreglumönnum við skyldustörf gerist með því brotlegur við 1. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940. Með vísan til samhljóða framburða lögreglumannanna telur dómurinn sannað að ákærði hafi ráðist með ofbeldi gegn lögreglumanninum A. Með því hefur hann gerst brotlegur við 1. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940. Verður hann því sakfelldur samkvæmt ákæru. Ákærði er fæddur í júlí 1961. Sakaferill hans skiptir ekki máli um ákvörðun refsingar. Ákærði réðst að fyrra bragði með líkamlegu ofbeldi gegn lögreglumanni sem var að gegna skyldustarfi. Var það með öllu tilefnislaust og háttsemin sérlega ámælisverð. Með hliðsjón af því, sem og 1. og 3. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Í ljósi sakaferils hans þykir fært að skilorðsbinda refsinguna að hluta með þeim hætti er í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða tildæmd málsvarnarlaun, að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Steinþór Kristjánsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Fresta skal fullnustu þriggja mánaða refsivistarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns 175.296 krónur.
|
Mál nr. 286/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Réttindaröð Laun
|
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa hans við slit G hf. var viðurkennd í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Krafðist B þess að krafan yrði viðurkennd í réttindaröð samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar sagði að eins og greindi í hinum kærða úrskurði væri nægilega komið fram í málinu að ráðningarsamningi B við G hefði ekki verið slitið er starfstöð hans hefði verið flutt frá Kaupmannahöfn til New York. Þar í borg hefði B starfað í þágu Glitnir Equity Investments sem leggja bæri til grundvallar í málinu að hefði verið deild innan G. Með þeirri athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2011, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. maí 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2011, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 12.087.000 krónur var viðurkennd í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og áðurnefnd krafa hans með dráttarvöxtum viðurkennd í réttindaröð samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 29. apríl 2011 og krefst þess aðallega að staðfest verði afstaða slitastjórnar um að hafna kröfu sóknaraðila. Til vara er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er nægilega fram komið í málinu að ráðningarsamningi sóknaraðila við varnaraðila hafi ekki verið slitið er starfstöð hans var flutt frá Kaupmannahöfn til New York. Þar í borg starfaði hann í þágu Glitnir Equity Investments sem leggja ber til grundvallar í máli þessu að hafi verið deild innan varnaraðila. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 280/2000
|
Hönnunarvernd
|
G sótti um hönnunarvernd til Einkaleyfastofunnar fyrir borðfót og lyftuborð. Var G í kjölfarið skráður hönnuður hvors tveggja. S krafðist þess að skráningin yrði færð á hans nafn, enda væri hann höfundur bæði fótarins og borðsins. Talið var að S bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði verið búinn að öðlast rétt til hönnunarverndarinnar áður en G skilaði umsóknum sínum til Einkaleyfastofunnar. Þegar litið var til upplýsinga um útfærslu G á gerð og formi fótarins og lyftuborðsins áður en fundum G og S bar saman, svo og til takmarkaðra gagna um hönnunarverk S á því tímabili sem máli skipti var talið að S hefði ekki tekist að leiða í ljós að hann hefði öðlast rétt til þeirrar hönnunarverndar sem skráning G bryti gegn. Var G því sýknaður af kröfum S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júlí 2000. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi skilaði umsókn um hönnunarvernd fyrir borðfót til Einkaleyfastofunnar 5. ágúst 1999 og umsókn um hönnunarvernd fyrir lyftuborð 6. ágúst sama árs. Umsóknir þessar voru skráðar 14. september sama árs. Stefndi hefur höfðað mál þetta til að skráningar þessar verði færðar á hans nafn, sbr. 11. gr. laga nr. 48/1993 um hönnunarvernd. Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi lagt fram nokkur ný skjöl, þar á meðal yfirlýsingu Helga K. Pálssonar 8. september 2000. Hefur framlagningu þessara skjala ekki verið mótmælt af stefnda. II. Áfrýjandi, sem er vélfræðingur að mennt, hefur rekið fyrirtækið ISO-TÆKNI ehf. frá árinu 1997. Fyrirtækið hefur unnið að þróun og framleiðslu rafmagnslyftibúnaðar. Í ársbyrjun 1999 seldi það Iðntæknistofnun 11 svokölluð lyftuborð. Borð þessi stóðu á einum ferstrendum fæti, sem boltaður var við gólf, en hæð borðplötunnar var stillanleg með rafmagni. Fyrirtækið Á. Guðmundsson ehf. framleiðir og selur húsgögn og hefur sérhæft sig í framleiðslu og sölu skrifstofuhúsgagna. Starfsmenn fyrirækisins sneru sér til ISO-TÆKNI ehf. eftir að hafa fengið upplýsingar um það og framleiðslu þess frá Iðntæknistofnun. Fundur áfrýjanda með fyrirsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. var haldinn í febrúarmánuði 1999 með það að markmiði að koma á samstarfi þeirra um framleiðslu skrifborða með hæðarstillanlegri borðplötu. Stefndi er húsgagna- og innanhússhönnuður og rekur sjálfstæða starfsemi sem slíkur. Hafði hann um árabil unnið mikið að hönnun fyrir Á. Guðmundsson ehf. Guðmundur Ásgeirsson, fyrirsvarsmaður Á. Guðmundssonar ehf., kvaddi stefnda á fund með sér 21. maí 1999, sem haldinn var í húsakynnum ISO-TÆKNI ehf. Með áfrýjanda á fundinum var Haukur Alfreðsson rekstrarráðgjafi en hann hafði unnið að ýmsum verkum fyrir áfrýjanda frá árinu 1998. Óumdeilt er að á þessum fundi lagði áfrýjandi fram teikningu af burðargrind borðs, sem hann hafði fengið Helga K. Pálsson innanhússarkitekt til að teikna eftir rissi sínu. Borð þetta stóð á tveim fótum og var hinn lóðrétti burðarhluti fótanna ferstrendur en utan um hann sporöskjulöguð hlíf. Á þessum fundi voru fyrirsvarsmenn fyrirtækjanna sammála um að halda áfram samvinnu um að hanna og undirbúa framleiðslu á skrifborði með rafmagnsstýrðri, hæðarstillanlegri borðplötu og var stefnda falið af fyrirsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. að taka þátt í þessari vinnu. Aðila greinir á um hver verkaskipting var milli þeirra og hvaða þátt þeir áttu hvor um sig í þeim hugmyndum, sem þróuðust varðandi þetta verkefni næstu tvo mánuðina, og útfærslu þeirra. Áfrýjandi heldur því fram að hönnun borðfótanna og alls, sem þeim tengdist, hafi verið í hans verkahring en hlutverk stefnda hafi verið að hanna tréverk skrifborðanna og skrautrendur á borðfætur. Stefndi telur á hinn bóginn að sitt hlutverk hafi verið hönnun skrifborðsins í heild, þar á meðal borðfóta, og verkefni áfrýjanda hafi verið bundið við hinn tæknilega þátt lyftibúnaðarins. Eins og að framan er rakið stóð borðið á teikningunni, sem fram var lögð á fundinum 21. maí, á ferstrendum fótum. Var hugmyndin sú að þeir yrðu úr misstórum ferstrendum álprófílum þar sem sá grennri gengi inn í þann víðari og bæru þeir borðplötuna uppi jafnframt sem lyftibúnaður borðsins væri í þeim á sama hátt og var um borðin sem Iðntæknistofnun hafði keypt. Álprófílar þessir eru stöðluð framleiðsla. Utan um þá yrði sett sporöskjulöguð hlíf úr áli, sem einungis hefði þýðingu fyrir útlit borðfótarins. Væri hún föst og hreyfðist ekki þótt borðplatan lyftist þannig að í efstu stöðu hennar kæmi ferstrenda súlan upp úr hlífinni. Eftir fundinn í maí þróuðust mál þannig að ákveðið var að hverfa frá þessari lausn og láta í þess stað sérsmíða sporöskjulaga álprófíla fyrir borðfæturna. Álprófílar þessir áttu að mynda fætur borðsins og í senn gefa því aðlaðandi útlit og vera burðarvirki þess og lyftibúnaður fyrir borðplötuna. Líkt og ferstrendu álprófílarnir skyldu þeir sporöskjulöguðu vera misvíðir og gengi neðri prófíllinn í hvorum borðfót upp í þann efri, sem væri víðari. Þegar borðplötunni væri lyft kæmi því í ljós meiri hluti neðri og grennri álprófílsins en borðfóturinn héldi sporöskjulöguðu útliti sínu að fullu í hvaða stöðu sem borðplatan væri. Af gögnum málsins er ljóst að aðilar höfðu samband varðandi samvinnuverkefni fyrirtækjanna í júní og júlímánuði 1999 og hittust meðal annars á fundum. Þann 4. ágúst var haldinn fundur í starfsstöð Á. Guðmundssonar ehf. þar sem áfrýjandi sýndi fullteiknað þversnið af stækkanlegum sporöskjulöguðum borðfæti. Á þessum fundi lagði hann einnig fram drög að svonefndum trúnaðar- og leyndarsamningi, sem hann vildi að undirritaður yrði auk sín af stefnda og fyrirsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. Í samningsdrögum þessum er áfrýjandi nefndur uppfinningamaður en stefndi og Á. Guðmundsson ehf. eru nefndir móttökuaðilar. Eru í drögunum lagðar skyldur á móttökuaðila meðal annars til að vernda trúnað og leynd varðandi „vöruna“ en hún var í upphafi 1. gr. samningsdraganna skilgreind sem „Lyftuborð, svokölluð „sitjandi standandi skrifborð““. Höfnuðu stefndi og fyrirsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. að skrifa undir samninginn í óbreyttri mynd og virðist ágreiningur aðila um hver væri hlutur hvors í hönnun skrifborðsins hafa risið á fundinum. Eins og að framan greinir sótti áfrýjandi um hönnunarvernd fyrir borðfót daginn eftir og fyrir lyftuborð 6. ágúst. Málamiðlun náðist varðandi orðalag fyrrnefnds samnings þannig að framan við skilgreiningu á „vörunni“ í 1. gr. var bætt svohljóðandi málsgrein: „Samningurinn tekur aðeins til virkni lyftuborða.“ Þannig breyttur var samningurinn undirritaður af Guðmundi Ásgeirssyni fyrir hönd Á. Guðmundssonar ehf. 9. ágúst og af stefnda 10 ágúst. Eftir það sendi áfrýjandi stefnda í tölvupósti teikningar þær, sem hann hafði sýnt á fundinum 4. ágúst. Vann stefndi áfram með þessar teikningar og liggja fyrir í málinu drög hans að útlitsteikningu af álprófílum þar sem gert er ráð fyrir lóðréttum röndum á miðjum hliðum þeirra. Áfrýjandi hóf á þessum tíma undirbúning að því að fá álprófílana framleidda erlendis. Í septembermánuði slitnaði upp úr samstarfi Á. Guðmundssonar ehf. og ISO-TÆKNI ehf. um framleiðslu skrifborðsins fyrst og fremst vegna ágreinings um höfundarrétt að hönnun borðfótanna. III. Í málinu krefst stefndi þess að skráning, sem áfrýjandi fékk 14. september 1999 á hönnun á borðfæti, skráningarnúmer (11) 167 og lyftuborði, skráningarnúmer (11) 168, verði færð á hans nafn, sbr. 11. gr. laga nr. 48/1993. Í athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi að lögunum er það var lagt fram á Alþingi er tekið fram að umsækjandi teljist réttur eigandi hönnunar uns annað er sannað og eðlilegt þyki að sönnunarbyrði hvíli á þeim, sem rengir eignaraðild umsækjanda. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi verið búinn að öðlast rétt til hönnunarverndar á borðfæti og lyftuborði, áður en áfrýjandi skilaði umsóknum sínum til Einkaleyfastofunnar í ágústbyrjun 1999. Borðfótur sá, er áfrýjandi fékk skráðan, er sporöskjulagaður og er myndaður af tveim hólkum þar sem sá grennri gengur inn í þann víðari. Á hólkunum eru engar rendur eða mynstur. Lyftuborðið stendur á tveim fótum, sem hafa sama útlit og fyrrnefndur fótur og er grennri hólkurinn neðar. Fallast má á það með héraðsdómara að teikning sú, sem áfrýjandi lagði fram á fundi 21. maí 1999 af ferstrendum borðfæti með sporöskjulagaðri hlíf og að framan er lýst, skipti ekki máli í þessu sambandi. Er hinu sporöskjulaga formi á þessari teikningu beitt með allt öðrum hætti en gert er í hinni skráðu hönnun þannig að gerð borðfótarins er önnur og hefur þessi munur áhrif á útlit hans þegar borðið er í efstu stöðu. Í málinu liggja einungis fyrir tvær teikningar stefnda af skrifborðsfæti og lyftuborði, sem hann segist hafa gert áður en áfrýjandi lagði inn umsóknir sínar um hönnunarvernd. Er önnur fremur gróf teikning af þversniði sporöskjulagaðs borðfótar, sem myndaður er af tveimur hólkum. Hin er þrívíddarmynd af skrifborði sem stendur á sporöskjulöguðum fótum þar sem grennri hólkurinn, sem gengur inn í hinn víðari, er ofar. Stefndi segist hafa lagt þessar teikningar fram á fundi aðila 15. júlí 1999. Yfirlýsingar áfrýjanda um það hvenær þessar teikningar bar fyrir augu hans eru misvísandi. Verður lagt til grundvallar það sem fram kemur í greinargerð hans fyrir héraðsdómi, að aðilar hafi sest yfir teikningarnar eftir að stefndi hafði teiknað þær, og að hann hafi þannig séð þær áður en hann lagði inn umsóknir sínar. Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi nokkru fyrr verið búinn að fá hugmyndina um sporöskjulagað burðarvirki borðfótanna og útfæra hana með teikningu þversniðs. Í gögnum málsins er fremur gróf teikning áfrýjanda af þversniði sporöskjulaga borðfótar þar sem grennri hólkur er inni í öðrum víðari. Er dagsetningin 7. febrúar 1999 rituð neðst á teikningu þessa. Fyrir héraðsdómi bar Björgvin Njáll Ingólfsson starfsmaður Iðntæknistofnunar að hann hefði í heimsókn á starfsstöð áfrýjanda 1. mars 1999 séð teikningu af vinkilborði með tölvuskjá í horninu og á sporöskjulaga fótum og þá einnig séð teikningu hliðstæða þversniðsteikningu þeirri, sem að framan er getið. Haukur Alfreðsson bar fyrir héraðsdómi að hann hefði séð teikningu þessa hjá áfrýjanda í maímánuði 1999. Þá kemur fram í framangreindri yfirlýsingu Helga K. Pálssonar innanhússarkitekts að þegar áfrýjandi kom á hans fund til að biðja um að gerð yrði teikning eftir rissi sínu, sem lögð var fram á fundinum 21. maí, hafi hann skýrt sér frá að hlífin kæmi tímabundið í staðinn fyrir sérsmíðaðan sporöskjulagaðan lyftifót með hreyfanlegum innri kjarna, hvoru tveggja úr áli. Þegar litið er til framangreindra upplýsinga um útfærslu áfrýjanda á gerð og formi borðfótar og lyftuborðs áður en fundum málsaðila bar saman svo og til takmarkaðra gagna um hönnunarverk stefnda á því tímabili, sem máli skiptir, verður að telja að honum hafi ekki tekist að leiða í ljós að hann hafi öðlast rétt til hönnunarverndar sem skráning áfrýjanda brýtur gegn. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda í máli þessu. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Grétar Franksson, skal vera sýkn af kröfu stefnda, Sturlu Más Jónssonar. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. apríl 2000. Mál þetta var þingfest 27. október 1999 og tekið til dóms 22. mars sl. Stefnandi er Sturla Már Jónsson, kt. 280247-7319, Valhúsabraut 33, Seltjarnarnesi en stefndi Grétar Franksson, kt. 060460-5589, Lyngbergi 31, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að skráningar þær á hönnunum sem stefndi fékk hinn 14. september 1999 og ber skráningarnúmerið (11) 167 „borðfótur” og önnur sama dag sem ber skráningarnúmerið (11) 168 „lyftuborð” hjá Einkaleyfastofu verði færð á hans nafn. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað að mati réttarins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að að greiða stefnda málskostnað. I. Stefnandi er húsgagna- og innanhússhönnuður og rekur sjálfstæða starfsemi sem slíkur. Hann hefur starfað síðustu 14 ár fyrir Á. Guðmundsson ehf. í Kópavogi sem framleiðir og selur aðallega skrifstofuhúsgögn. Kveðst stefnandi hafa annast nær alla hönnunarvinnu fyrir Á. Guðmundsson ehf. Til hefði staðið að framleiða nýja húsgagnalínu og jafnframt að framleiða skrifborð með rafdrifinni hæðarstillingu. Forsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. hefðu haft spurnir af stefnda og fyrirtæki hans ÍsoTækni ehf., sem hafi sérhæft sig í þróun og framleiðslu rafmagnslyftubúnaðar. Guðmundur Ásgeirsson framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf. hefði beðið stefnanda að koma á fund með stefnda til þess að skoða borðstell sem smíðað hafi verið úr málmprófílum. Fundurinn hafi líklegast verið í lok febrúar 1999. Á þessum fundi hafi stefndi sýnt þeim frumgerð af borði. Borðplötuna hafi verið unnt að hækka og lækka með rafmagnslyftubúnaði. Fætur hafi verið úr álprófílum að ytra máli u.þ.b. 80 x 80 mm., en innri prófíll nokkru minni. Með prófíl sé átt við lóðrétta burðarbita borðsins. Neðri hlutur fóta hafi verið festur á lárétt „skíði” úr flatjárni, en að ofan hafi fæturnir verið tengdir saman með álskúffu sem stefndi hafi sagt að geymdi hluta af vélrænum búnaði. Stefndi hafi sýnt þeim hvernig unnt væri að hækka og lækka borðplötuna og hafi vélbúnaðurinn virkað vel. Í lok fundarins hafi stefndi lagt fram teikningu af borðinu sem hafi sýnt stellið eins og lýst er að framan og auk þess tillögu höfundar til þess að gefa borðinu viðunandi útlit. Hugmynd stefnda hafi verið að smíða málmhlífar utan um álprófílinn. Á fundinum hafi verið rætt um að nota þennan álprófíl en byggja utan um hann stálhlíf sem væri stönsuð. Stefnandi kveðst hafa gert nokkrar athugasemdir við útliti álprófílsins. Hann hefði séð að fætur borðsins hafi verið alltof fyrirferðarmiklir og að hlíf utan um fæturna væri neyðarlausn til þess að hylja tiltölulega ljótan álprófílinn. Þá hefði hann séð að fæturnir þyrftu að vera á ytri borðbrún til þess að koma fyrir skúffum. Í lok fundarins hefði stefnanda verið falið að skoða hvað unnt væri að gera til þess að forma þessar hlífar sem áttu að koma utan um fótinn þannig að úr yrði nothæft húsgagn sem unnt væri að selja á skrifstofur. Jafnframt hafi stefnda verið falið að kanna hvað mót fyrir þessar hlífar myndu kosta. Stefnandi kveðst hafa velt því töluvert fyrir sér hvernig forma mætti hlíf þannig að borðið fengi fallegra útlit. Þá hafi þurft að huga að fleiru. Hlífin hafi t.d. eingöngu verið neðst þannig að þegar borðið var hækkað upp sat hlífin eftir. Þá var allt of mikil fyrirferð í hlífinni þannig að borðið leit illa út. Hann hafi rætt við stefnda hvort ekki mætti breyta lögun hlífarinnar og hvort að hún gæti ekki orðið minni. Stefndi hafi talið að þess væri ekki kostur því hann þyrfti 12-14 cm. til að koma fyrir tæknibúnaði í borðfætinum. Þá hafi einnig verið rætt það vandamál að prófíllinn gæti verið misjafn að stærð ef hann væri keyptur á lager. Innra mál gæti verið mismunandi og því ekki ljóst hvort stefndi kæmi búnaði sínum fyrir í öllum tilfellum nema með tilfæringum. Það væri afar óheppilegt þar sem fyrirhugað var að fjöldaframleiða borðið. Á fundinum í febrúar hafi stefnda verið falið að kanna hvað það myndi kosta að framleiða hlífar utan um hinn ferkantaða álprófíl. Fljótlega hafi komið í ljós að það vr of dýrt. Þegar hér hafi verið komið hafi verið ljóst að þessi lausn væri ótæk. Nauðsynlegt hafi verið að hugsa málið upp á nýtt og út frá nýjum forsendum. Stefnandi kveðst þá hafa farið að athuga hvort ekki væri unnt að finna ódýrari en jafnframt viðunandi lausn. Hafi honum dottið í hug hvort ekki væri unnt að láta framleiða sérstaklega álprófíl fyrir þessa framleiðslu. Með því móti yrðu þeir ekki bundnir af álprófílum á markaðnum sem væru eingöngu ferkantaðir. Slíkan álprófíl mætti framleiða í mótum og hanna að vild. Þannig væri unnt að losna við hlífina. Þar að auki hafi þessi hugmynd fallið mjög vel að því verki sem stefndandi var að vinna á þessum tíma, þ.e. nýrri húsgagnalínu fyrir Á. Guðmundsson ehf. Hann hafi t.d. verið að hanna skrifborð sem hægt væri að hækka og lækka um 10-15 cm. með handafli. Hann hafi séð að lyftuborðin gætu vel fallið að því verki. Stefnandi kveðst því hafa ákveðið að hugsa uppbyggingu borðanna á ný og út frá þessari hugmynd. Hafi hann verið með ýmsar vangaveltur um tæknilegar og fagurfræðilegar útfærslur og að lokum hafi hann komist að þeirri niðurstöðu að sporöskjulagaður prófíll myndi henta þessu verkefni best. Slík lögun gæti einnig hentað fyrir þá húsgagnalínu sem hann var byrjaður að hanna. Hann hafi því gert tölvumynd af borðinu (dskj. nr. 5) og jafnframt teiknað upp þverskurð af borðfæti úr álprófíl (dskj. nr. 6) og mætt með hann á fund sem haldinn var með aðilum um miðjan júlí. Stefnandi segir að þessi teikning (dskj. nr. 6) hafi verið fyrsta tillaga og hugmynd að sporöskjulöguðum borðfæti. Hún sýni hugmyndina í grófum dráttum. Frumformið sé í raun fræið og sé sett fram til þess að sjá hvort það geti skotið rótum. Af ásettu ráði hafi hann oft teiknað frumformið mjög gróft. Betra sé að vinna þannig að málinu heldur en að koma með fullmótaða tillögu. Sé komið með fullmótaða tillögu á fund fari fundarmenn ósjálfrátt að ræða ýmis smáatriði svo sem millimetramál á skrúfum. Það komi hins vegar forminu ekkert við og leiði menn af leið. Með því að koma með grófa tillögu á fund fáist meiri umræða um formið og hann eigi einnig auðveldara með að færa breytingartillögur inn á teikningu. Stefnandi segir að þessi hugmynd sé alls ekki sambærileg við þá hugmynd sem áður hafi verið rædd varðandi hlífina. Stefndi hafi vissulega verið búinn að teikna sporöskjulaga hlíf. Munurinn liggi aðallega í því að prófíllinn, sem burðarvirkið er byggt á, sé orðið útlitsatriði, en ekki hlíf utan um prófíl. Hugmynd hans og tillaga um sporöskjulaga álprófíl hafi verið fyrsta tillagan í þá átt. Á þessum fundi um miðjan júlí hafi stefndi og Guðmundur Ásgeirsson verið viðstaddir. Það hafi verið ákveðið að stefnandi ynni áfram að tillögu sinni, en stefnda var falið að vera honum innan handar með tæknilega útfærslu. Eftir þennan fund leið nokkur tími uns Guðmundur Ásgeirsson hafi farið að ýta á eftir stefnanda. Stefnandi kveðst þá hafa haft samband við stefnda og innt hann eftir því hvort hann hefði hugað að tæknilegum atriðum sem leysa þurfti og hvort þeir gætu ekki hist til þess að stefnandi gæti lokið teikningum af fætinum. Eitt sinn er stefnandi hafði samband við stefnda hafi stefndi sagt að hann væri að vinna að málinu og myndi ljúka því um helgina. Þann 4. ágúst hafi þeir haldið fund, stefnandi, Guðmundur Ásgeirsson, stefndi og með honum Haukur Alfreðsson sem aðstoðaði stefnda. Á þessum fundi hafi stefndi lagt fram teikningu af prófílnum sem hann sagðist hafa gert. Hann hafi einnig lagt fram á fundinum trúnaðar- og leyndarsamning sem hann hafi viljað fá undirritaðan. Haukur hafi bent á að teikningarnar sem stefndi hafi lagt fram á fundinum féllu undir þann leyndarsamning. Stefnandi segir að þetta hafi komið mjög flatt upp á sig. Hann hafi mótmælt því að svo gæti verið þar sem teikningar þær, sem stefndi lagði fram, væru byggðar á hugmyndum stefnanda, sem valdið hefðu gjörbyltingu á gerð borðanna, bæði útlitslega og tæknilega. Um þetta hafi spunnist umræður á fundinum. Stefnandi kveðst hafa haldið því fram að hugmyndin væri hans, enda hafi alltaf verið talað um að hann ætti að teikna prófílinn. Niðurstaða hafi ekki fengist, en stefnandi og Guðmundur hafi neitað að skrifa undir trúnaðar- og leyndarsamning nema honum yrði breytt. Þeir Guðmundur hefðu síðan skrifað undir samninginn 10. ágúst eftir að honum hafi verið breytt og bætt inn í hann í 1. gr.: „Samningurinn tekur aðeins til virkni lyftuborða.” Stefnandi segir að það hafi tekið hann nokkra daga að komast að endanlegri niðurstöðu hvernig útlit prófílsins skyldi vera. Þegar stefnandi og Guðmundur Ásgeirsson hafi verið orðnir ásáttir um útlit hans hafi teikningin verið send stefnda með símbréfi 19. ágúst 1999. Þá hafi verið eftir að gera lokateikningar til þess að stefndi gæti aflað tilboða í framleiðslu prófílsins. Föstudaginn 20. ágúst hafi stefndi hringt í stefnanda með þau skilaboð frá Guðmundi Ásgeirssyni að nauðsynlegt væri að útboðsgögn kæmust utan fyrir helgi, en til þess hafi stefnda vantað teikningar með þeim stærðum sem þyrfti. Stefnandi kveðst þá hafa farið strax að vinna í þessu og sent stefnda frumdrög í símbréfi sem þeir hefðu síðan rætt um í síma. Seinna sama dag hafi stefnandi sent stefnda fullunnar teikningar í símbréfi. Símtöl aðila hafi eingöngu snúist um radíus á hornum og önnur atriði sem komi hönnun ekkert við og sé frekar viðfangsefni tækniteiknara. Stefnandi kveður stefnda ekki hafa minnst einu orði á við stefnanda þegar hann var að vinna útboðsteikningarnar vegna álprófílanna að hann hefði þá þegar lagt teikningar inn til Einkaleyfastofunnar til þess að tryggja sér hönnunarvernd. Stefnandi telur að stefndi hafi ætlað sér með ólögmætum hætti að eigna sér hönnun stefnanda með því að fá hana skráða. Alltaf hafi verið ljóst að það væri stefnandi sem ætti að vinna að útlitshönnun en stefndi að tæknilegum útfærslum. Þann 22. september 1999 hafi verið haldinn fundur með aðilum og forsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. Hafi þess verið krafist að stefndi drægi til baka þessa skráningu þar sem hann ætti ekki rétt til hennar. Stefndi hafi neitað nema gegn skilyrðum sem hafi verið hafnað. Með þessu hafi slitnað upp úr væntanlegu samstarfi aðila. Stefnandi byggir á því að hann sé höfundur hannana þeirra er stefndi fékk skráðar með skráningarnúmerum 167 og 168 í Einkaleyfatíðindum í september 1999. Þetta sjáist greinilega með því að bera saman upphaflega tillögu stefnda (dskj. nr. 4) og teikningar og tillögur stefnanda (dskj. nr. 5 og 6). Þar komi greinilega fram að stefnandi sé höfundur lögunar borðsins sem stefndi hafi fengið skráða sem hönnun nr. 168 svo og að stefnandi sé höfundur hönnunar sem sýni sporöskjulagaðan borðfót sem stefndi hafi fengið skráða sem nr. 167. Samkvæmt lögum um hönnunarvernd nr. 48/1993, 9. gr. tilheyrir réttur til hönnunarverndar hönnuði eða þeim sem öðlast hefur rétt hans. Stefnandi telur að með því sem áður hefur verið rakið að hann sé höfundur hönnunar nr. 167 og 168. Samkvæmt 11. gr. laganna geti sá sem telur sig eiga tilkall til hönnunarverndar, sbr. 9. gr., er skráð hefur verið á nafn annars aðila, krafist þess fyrir dómi að skráningin verði færð á hans nafn. II. Stefndi á og rekur ÍsoTækni ehf. sem hefur sérhæft sig í þróun og framleiðslu rafmagnslyftubúnaðar frá árinu 1997. Stefndi er vélfræðingur að mennt og starfar auk þess að hönnun og þróun. Stefndi kveður starfsmenn Á. Guðmundssonar ehf. hafa komið að máli við sig í febrúar 1999 eftir að þeir höfðu skoðað lyftuborð hjá Iðntæknistofnun. Þessi lyftuborð hefði stefndi hannað og Iðntæknistofnun keypt ellefu slík í janúar 1999. Framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf. hafi viljað taka upp samstarf við stefnda þannig að stefndi og fyrirtæki hans hannaði og framleiddi undirstöður og lyftubúnað undir borðin, en Á. Guðmundsson ehf. setti borðplötur á þau og hefði einnig með höndum markaðssetningu. Í heimsókn starfsmanna Á. Guðmundssonar ehf. á starfsstöð stefnda í maí 1999 hafi þeim verið sýnd frumgerð af borði og hvernig það virkaði. Í framhaldi af þessu hafi verið byrjað að tala um útlit þeirra hluta sem fyrirtæki stefnda átti að framleiða. Stefndi hafi þá sýnt stefnanda og framkvæmdastjóra Á. Guðmundssonar ehf. teikningu sína (dskj. nr. 4) þar sem fætur borðanna séu sporöskjulaga en nokkuð grófir. Ljóst hafi verið að ekki væri unnt að fá mjög fínlega fætur nema láta steypa álprófílinn sérstaklega. Síðan hafi verið ákveðið af forsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. að sérhanna prófíl og láta steypa hann. Forsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. hafi hvatt stefnda til að klára teikningar af prófílnum þar sem styttist í að sýna þyrfti framleiðsluna. Á þessum tíma kveðst stefndi hafa þrýst nokkuð á forsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. um að ganga til samninga við sig, en þeir hafi færst undan. Hann hefði viljað ganga til samninga strax þar sem hann hefði sýnt stefnanda og forsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. mjög mikið af þróunarvinnu sinni og hafi ekki viljað að þær upplýsingar yrðu allra án þess að hann hefði samning. Næsta skref hönnunarinnar hafi verið að stefndi og Kristján B. Ómarsson, uppfinningamaður, hefðu lagst yfir teikningarnar fyrstu helgina í ágúst og lokið hönnun prófílsins. Fundur hefði verið með aðilum 4. ágúst og hafi hann þá lagt fram fullunnar teikningar. Þær teikningar hafi verið í samræmi við teikningu sem hann hafi gert í febrúar 1999 af sporöskjulöguðum borðfæti. Hann hefði hins vegar ekki farið að vinna með þessa teikningu fyrr vegna þess kostnaðar sem fylgdi því að steypa sérstakan álprófíl. Á þessum fundi kveðst stefndi hafa lagt fram trúnaðarsamning sem hann hafi óskað eftir að aðilar og forsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. undirrituðu. Öllum hafi verið ljóst á þessum fundi að stefndi ætti hönnunina. Hefði Guðmundur Ásgeirsson, framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf., lýst því yfir á þessum fundi að stefndi ætti hönnunina. Strax eftir þennan fund hafi hann lagt inn umsókn í sínu nafni um skráningu á hönnun sinni. Stefndi byggir á því að hann eigi hönnun beggja þeirra verka sem skráð voru nr. 167 og 168. Ljóst sé skv. dómskjali nr. 4 og 18 að stefndi hafi teiknað uppkast af álprófílum löngu áður en stefnandi hafi nokkurn tíma komið að máli við stefnda. Teikning á dómskjali nr. 18 hafi verið gerð í febrúar 1999 og sýni hún vel hver hugmynd stefnda var varðandi útlit framleiðslunnar, en framkvæmd hennar hafi verið erfið þar sem stefnda hafi skort fjármagn til þess að láta steypa prófílinn í ál. Riss stefnanda á dómskjali nr. 6 hafi verið ónothæf hugmynd sem ekki hafi verið farið eftir við raunverulega teikningu hönnunarinnar. Stefndi hafi lagt fram fullunnar teikningar af álprófílum á fundi með stefnanda og forsvarsmönnum Á. Guðmundssonar ehf. í upphafi ágústmánaðar án þess að stefnandi ætti þar nokkurn hlut að máli. Stefndi hafi því átt frumhugmyndina af útlitinu og endanlega niðurstöðu útlitsins. Stefnanda hafi mátt vera ljóst allan tímann að stefndi átti hönnunina og að sú hafi verið hugmyndin, enda megi sjá það af drögum að samstarfssamningi þar sem segi í 4. mgr. að allur eignarréttur sé hjá ÍsoTækni ehf., fyrirtæki stefnda. Þá er ennfremur byggt á því að framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf., Guðmundur Ásgeirsson, hafi lýst því yfir á fundi aðila í ágúst að hönnunin væri eign stefnda. III. Guðmundur Ásgeirsson, framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf., kom fyrir dóm. Hann sagði aðila hafa haldið nokkra fundi. Fyrsti fundurinn hafi verið í lok febrúar 1999, en auk þess hafi verið fundur í maí, 3. júní, í lok júní, 8. júlí, 15. júlí og svo fundur 4. ágúst sama ár. Á fyrsta fundi hans og stefnanda með stefnda hafi þeim verið sýnd frumgerð af borði. Alla hönnun hefði augljóslega vantað. Hann hafi síðar átt fund með stefnda og látið í ljós áhuga á samstarfi við hann. Hann hafi sagt honum að fóturinn væri alltof grófur og viljað að stefnandi kæmi að málinu og hannaði nýjan fót. Á þessum tíma hafi þeir stefnandi verið farnir að ræða um nýja húsgagnalínu sem Á. Guðmundsson ehf. hefði ætlaði að framleiða. Fyrst hafi verið rætt um hvort unnt væri að setja hlíf á prófílinn og hafi stefnda verið falið að kanna hvað slíkar hlífar kostuðu í framleiðslu. Í ljós hefði komið síðar að sú lausn væri of dýr. Stefnandi hafi þá stungið upp á að hann hannaði álprófíl til þess að nota sem borðfætur. Guðmundur sagði að hann hefði fengið stefnanda til verksins því alltaf hefði legið ljóst fyrir að Á. Guðmundsson ehf. myndi sjá um ytra útlit, en stefndi um tæknilegu hlið mála, það er lyftubúnaðinn. Á öllum þeim fundum sem haldnir hefðu verið hefði stefndi aldrei sýnt teikningu sem hann nú segðist hafa teiknað í febrúar 1999 og sýndi sporöskjulaga borðfót. Á fundinum í ágúst hafi stefndi óskað eftir því að þeir skrifuðu undir trúnaðar- og leyndarsamning. Greinilegt hafi verið að þær teikningar sem stefndi lagði fram á þeim fundi hafi verið upprunaleg hugmynd stefnanda. Þeir hafi því neitað að skrifa undir samninginn. Samningnum hafi því verið breytt og þeir skrifað undir 10. ágúst 1999, enda talið sig vera að skrifa undir einkarétt stefnda á lyftubúnaðinum. Guðmundur kvað það ekki rétt að hann hafi lýst því yfir á þessum fundi að stefndi væri höfundur af þessari hugmynd. Haukur Alfreðsson kom fyrir dóm. Hann sagðist hafa unnið með stefnda að ýmsum verkefnum frá 1998. Hafi hann mætt með stefnda á fundinn í maí og tvo aðra fundi. Hann hafi aðstoðað stefnda við að gera drög að samningi aðila. Hann kvaðst ekki hafa vitað til þess að stefnandi væri einnig að hanna sporöskjulaga álprófíl, ekki fyrr en á fundinum í ágúst. Hann kvaðst hafa séð hjá stefnda teikningu af sporöskjulaga borðfæti í maí 1999 (dskj. nr. 18). Björgvin Njáll Ingólfsson, starfsmaður Iðntæknistofunnar, kom fyrir dóm. Hann kvaðst hafa átt fund með stefnda 1. mars á starfsstöð stefnda. Þar hefði hann séð teikningu af sporöskjulaga fæti. Kristján Björn Ómarsson, uppfinningamaður, staðfesti að hann hefði aðstoðað stefnda við að fullvinna teikningar á einni helgi í ágústbyrjun. Hefði hann séð um teikningar, en stefndi komið með hugmyndina. Krisján kvaðst ekki áður hafa séð teikningar hjá stefnda af umræddum álprófíl. Kjartan Ragnarsson kvað þá stefnda hafa aðstoðað hvorn annan í tæknimálum undanfarið. Hann vinni við þróunarvinnu og hafi ætlað að fá borð með lyftubúnaði hjá stefnda. Ekki kvaðst hann muna eftir að hafa séð teikningar af umþrættum álprófíl hjá stefnda, en hins vegar hefði hann séð teikningu þar sem gert hafi verið ráð fyrir stálhlíf utan um álprófíl. Í málinu hefur verið lagður fram samningur sem ber heitið „Trúnaðar - og leyndarsamningur” og er hann undirritaður af stefnda og Guðmundi Ásgeirssyni 9. ágúst 1999. Samhljóða samningur sem stefnandi undirritaði ásamt stefnda hefur einnig verið lagður fram í málinu og er hann undirritaður 10. ágúst 1999. Þá hefur einnig verið lögð fram í málinu fyrsta blaðsíða af sama samningi.Hann er frábrugðinn fyrrnefndum tveim samningum að því leyti að á hina undirrituðu samninga er tekið fram að þeir taki aðeins til „virkni lyftuborða.” Í samningi þessum er leitast við að tryggja rétt uppfinningamannsins gagnvart viðsemjanda. Eru ákvæði um að gagnaðili skuli virða og vernda trúnað og leynd varðandi vöru þá sem uppfinningamaðurinn vinnur að og megi ekki nýta sér eða birta upplýsingar um uppfinningatæknileyndarmál eða önnur hugverk eða einkaleyfi uppfinningamannsins. Eins og framan er rakið var samningi þessum breytt að ósk stefnanda og forsvarsmanns Á. Guðmundssonar ehf. í þá veru að samningurinn var aðeins látinn taka til lyftubúnaðarins. IV. Aðilar deila um hönnun á sporöskjulaga formi borðfóts, sem er sérstaklega hannaður fyrir borð með borðplötu, sem unnt er að hækka og lækka. Nánar tiltekið er deilt um lóðrétta hluta burðarvirkisins, svokallaðan álprófíl, sem er sporöskjulaga borðfótur, holur að innan til þess að koma megi fyrir lyftubúnaði. Eins og framan er rakið hafði Á. Guðmundsson ehf. áhuga á samstarfi við stefnda. Höfðu forsvarsmenn Á. Guðmundssonar ehf. séð lyftuborð hjá Iðntæknistofnun sem stefndi hannaði. Skrifborð þessi voru með sverum ferköntuðum borðfótum úr áli og boltuð í gólf. Guðmundur Ásgeirsson framkvæmdastjóri Á. Guðmundssonar ehf., sagði fyrir dómi að hann hefði skoðað þessi borð hjá Iðntæknistofnun og hefði honum verið ljóst að alla hönnun vantaði til þess að gera vöruna söluhæfa á almennum skrifstofumarkaði. Þess vegna hafi hann kallað til stefnanda sem hanni fyrir sig öll skrifstofuhúsgögn. Hann hafi því óskað eftir fundi með stefnda með samstarf í huga. Alltaf hefði legið ljóst fyrir í sínum huga að hvor sérfræðingur myndi vinna á sínu sviði, stefnandi hanna útlit skrifborðsins, þ.m.t. borðfætur og stefndi sjá um hinn tæknilega þátt lyftubúnaðarins. Aðilar greinir mjög á um framhaldið. Þá greinir á um hvaða teikningar hafi verið lagðar fram á fundum þeirra. Stefndi heldur því fram að teikning á dómskjali nr. 18, sem sýni sporöskjulaga álprófíl og dagsett er 7. febrúar 1999, hafi legið frammi snemma á ferlinum. Hann hafi því átt hugmyndina að sporöskjulaga álprófíl. Þessu mótmælir stefnandi og vitnið Guðmundur Ásgeirsson, sem sat alla fundi aðila. Segir vitnið Guðmundur að þessi teikning hafi aldrei komið fram á fundum þeirra. Stefndi hefur haldið því fram að vitnið Guðmundur Ásgeirsson hafi falið sér að hanna álprófíl á fundi aðila snemma á ferlinum. Þetta segir Guðmundur að sé alrangt. Hann hafi einmitt kallað stefnanda til sem hönnuð og sérfræðing á þessu sviði til þess að gera vöruna söluhæfa. Þá heldur stefndi því fram í greinargerð og á því er byggt að Guðmundur hafi lýst því yfir á síðasta fundi aðila 4. ágúst, að það væri stefndi sem ætti hönnun á borðfætinum. Þessari staðhæfingu mótmælir vitnið Guðmundur og stefnandi. Þeir hefðu einmitt ekki viljað skrifa undir trúnaðar - og leyndarsamning 4. ágúst 1999 nema það væri alveg ljóst að stefnandi væri höfundur að álprófílnum. Þess vegna hafi samningnum verið breytt og hann aðeins látinn taka til lyftubúnaðarins. Fram kom í málinu að Á. Guðmundsson ehf. hefur hafið framleiðslu á skrifborðum með lyftubúnaði. Er tæknibúnaður keyptur erlendis frá, en stefnandi hannaði borðin. Álprófílarnir eru sporöskjulaga, framleiddir og sérdregnir erlendis eftir teikningum stefnanda, þeim sömu og lagðar hafa verið fram í þessu máli. Við aðalmeðferð var dóminum sýndur einn slíkur álprófíll. Við aðalmeðferð komu fyrir vitnin Haukur Alfreðsson og Björgvin Njáll Ingólfsson. Þeir töldu sig hafa séð hjá stefnda teikningu af sporöskjulaga álprófíl, Björgvin Njáll í mars 1999 og Haukur í maí 1999. Stefnandi og vitnið Guðmundur Ásgeirsson, sátu hins vegar alla fundi aðila. Verður framburður þeirra lagður til grundvallar um að það hafi verið skýrt í upphafi samstarfsins að stefnandi hannaði útlit borðsins þar á meðal borðfætur, en stefndi hannaði lyftubúnaðinn. Ennfremur verður lagður til grundvallar sá framburður stefnanda og vitnisins Guðmundar að teikning stefnanda (dskj. nr. 6) hafi verið fyrsta tillaga að sporöskjulaga borðfæti úr áli. Þykir sá framburður trúverðugur og í samræmi við önnur gögn málsins og þá atburðarrás að aðilar hafi verið búnir að snúa baki við þeirri hugmynd að setja hlíf utan um ferkantaðan álprófíl. Var þessi teikning fyrsta hugmyndin, svo sannað sé, sem kom fram í samstarfi aðila um sporöskjulaga álprófíl, sem yrði framleiddur og sérdreginn. Teikning stefnda af borði með sporöskjulag hlíf utan um ferkantaðan álprófíl(dskj.nr. 4) þykir ekki skipta máli í þessu sambandi. Hún er ekki af burðarvirki sem útlitslega er fullmótað. Þá þykir sú breyting sem gerð var á trúnaðarsamningi aðila einnig renna stoðum undir ofangreinda niðurstöðu. Niðurstaða málsins er því sú að kröfur stefnanda eru teknar til greina með vísan til 11. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 48/1993 um hönnunarvernd þess efnis að skráning stefnda á hönnun hjá Einkaleyfastofu skuli færð á nafn stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Tekin er til greina krafa stefnanda, Sturlu Más Jónssonar, um að sú hönnun er stefndi, Grétar Franksson, fékk skráða hjá Einkaleyfastofu hinn 14. september 1999 og bera skráningarnúmerið (11) 167 ,,borðfótur” og (11) 168 ,,lyftuborð” verði færðar á nafn stefnanda. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 558/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki meint fíkniefnalagabrot kærða sem varði innflutning á fíkniefnum til landsins þann 12. og 13. október sl. Þann 12. október sl. hafi A, [kt.], og B, [kt.], verið handteknir eftir komuna til landsins frá Kaupmannahöfn. Þeir hafi verið handteknir í bifreiðinni [...] á Bústaðavegi við Reykjanesbraut. Í bifreiðinni hafi fundist skópar sem innihélt fíkniefni. Þeir hafi báðir játað aðild sína að framangreindum innflutningi fíkniefna. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna. Þann 13. október hafi svo C, [kt.], verið handtekinn eftir komu til landsins frá Kaupmannahöfn. Í fórum hans hafi fundist fíkniefni. Hann hafi játað sök en hann hafi m.a. greint frá því að hann hafi flutt þau til landsins fyrir ónafngreinda aðila til að losna við fíkniefnaskuldir. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna. Símagögn bendi til þess að kærði hafi staðið að innflutningi þessara fíkniefna, sbr. fyrirliggjandi greinargerðir í rannsóknargögnum. Kærði þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að fíkniefnabroti. Nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um meinta aðild kærða að brotinu og tengsl við aðra meinta vitorðsmenn sem tengist málinu, hérlendis sem erlendis, óþekktir á þessu stigi, sem kunni að tengjast fjármögnun, kaupum á fíkniefnunum og ætlaðri móttöku og dreifingu efnanna hér á landi. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001.Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Samkvæmt því sem að framan segir svo og rannsóknargögnum sem liggja fyrir dóminum liggur rökstuddur grunur á því að kærði eigi aðild að fíkniefnabroti sem getur varðað fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Rannsókn málsins er á frumstigi og telur dómarinn að skilyrði a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík tekin til greina eins og hún er fram sett. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. nóvember 2006, kl. 16:00.
|
Mál nr. 523/2004
|
Fjárdráttur Brot í opinberu starfi Sönnun Sýkna
|
X var gefinn að sök fjárdráttur og brot í opinberu starfi með því að hafa í starfi sínu sem lögreglufulltrúi dregið sér haldlagt fé sem hann hafði fengið til varðveislu í kjölfar leitar og haldlagningar lögreglumanna hjá einum sakborningi. X hafði frá upphafi rannsóknar málsins staðfastlega neitað að hafa dregið sér umrætt fé. Hélt hann því fram að hann hefði sett hin haldlögðu gögn í pappaöskju á hillu í sameiginlegu rými en að einhver þeirra lögreglumanna sem fóru með rannsókn málsins hefðu gengið frá peningunum og komið þeim til gjaldkera. Í ljósi þess að engar reglur giltu um það hver skyldi sjá um að koma haldlögðum fjármunum í vörslur skrifstofustjóra sem sæi um að leggja þá inn á sérgreindan bankareikning og framburðar lögreglumanna fyrir dómi var talið ósannað að X hefði verið eða átt að vera ljóst að peningunum var ekki skilað til gjaldkera í framhaldi af haldlagningu þeirra. Sú vanræksla hans sem yfirmanns þeirra lögreglumanna sem stóðu að húsleitinni umrætt sinn um að ganga úr skugga um að búið væri að koma fjármununum til gjaldkera var ekki talin leiða til refsiábyrgðar. Þá var ekki talið eins og hér stóð á að skýringar X á þeim drætti sem urðu á afhendingu peninganna hefðu verið óeðlilegar, þrátt fyrir að hann hefði sýnt af sér nokkurt tómlæti í þeim efnum. Framburður yfirlögregluþjóns um að X hefði í samtölum viðurkennt með óbeinum hætti að hafa dregið sér peningana var gegn neitun X ekki talinn hafa sönnunargildi í málinu. Gegn neitun X var ákæruvaldið ekki talið hafa sannað sekt hans og var hann því sýknaður af kröfum þess.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. desember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu hans. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og að málinu verði vísað heim í hérað, en til vara sýknu. Að því frágengnu krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. I. Ákærði krefst ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skuli skipa dóm í máli ef sýnt þykir, að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ræðst nauðsyn þessa úrræðis af aðstæðum hverju sinni. Eins og hér stendur á verður þessu mati héraðsdómara ekki haggað. Mat á sönnunarfærslu á hendur ákærða sætir hins vegar endurskoðun fyrir Hæstarétti, eftir því sem efni málsins gefur tilefni til, þar með talið hvort munnleg sönnunarfærsla, eins og héraðsdómari hefur metið hana, fái nægilega stoð í öðrum gögnum. II. Í máli þessu er ákærða gefinn að sök fjárdráttur og brot í opinberu starfi með því að hafa í starfi sínu sem lögreglufulltrúi í ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík á tímabilinu 31. desember 2002 til 10. mars 2004 dregið sér haldlagt fé að fjárhæð 870.000 krónur sem hann hafi fengið til varðveislu í kjölfar leitar og haldlagningar lögreglumanna í sömu deild hjá einum sakborningi dagana 30. og 31. desember 2002. Ákærði hefur frá upphafi rannsóknar málsins staðfastlega neitað að hafa dregið sér umrætt fé. Hann hefur kannast við að gögn málsins hafi legið á skrifborði hans þegar hann mætti til vinnu 31. desember 2002 og hann þá lesið skýrslu þeirra lögreglumanna sem stóðu að húsleitinni um nóttina en ekki kannað gögnin að öðru leyti. Hann hafi þó séð svarta öskju meðal þess haldlagða. Í framhaldinu hafi hann falið lögreglumanni sem var á vakt að taka skýrslu af sakborningnum en þá skýrslu kveðst hann hafa lesið þegar hann kom á ný til vinnu eftir áramótin. Hafi sá lögreglumaður sett málsgögnin í bakka á borðinu hjá ákærða eins og venja var. Hann hafi nokkrum dögum síðar sett hin haldlögðu gögn í pappaöskju á hillu í sameiginlegu rými í ávana- og fíkniefnadeildinni, en vegna skorts á geymslurými væri algengt að haldlögð gögn væru geymd hér og þar í deildinni á meðan rannsókn stæði yfir, meðal annars í læstum skúffum í borðum lögreglumanna. Í pappaöskjunni hafi meðal annars verið svört askja, sem hann hafi síðar fundið við leit 10. mars 2004 í geymslu, sem var á gangi fyrir framan ávana- og fíkniefnadeildina. Þá hafi hann fyrst séð að í svörtu öskjunni voru peningaseðlar, en ágreininglaust er að hluta þeirra hafði verið skipt út með nýjum seðlum, eins og rakið er í héraðsdómi. Óumdeilt er að í kjölfar húsleitarinnar var ákærða tjáð að hald hafi verið lagt á talsverða fjármuni. Hann kveðst hins vegar ekki hafa gert sér grein fyrir fjárhæðinni fyrr en við undirbúning skýrslutöku af sakborningnum í september 2003. Ákærði heldur því fram að venjulega hafi einhver þeirra lögreglumanna sem fóru með rannsókn máls gengið frá haldlögðum peningum og komið þeim til gjaldkera. Hafi hann í samræmi við það talið að sú hefði verið raunin í þessu tilviki. Hann hafi þó ekki kannað það sérstaklega. Í reglum lögreglunnar í Reykjavík um haldlagningu fjármuna frá 1998, sem óumdeilt er að fara átti eftir á þeim tíma sem haldið á fjármununum stóð, kemur fram að haldlagða peninga skuli afhenda skrifstofustjóra, sem sjái um að leggja þá inn á sérgreindan bankareikning. Þar er þess þó ekki sérstaklega getið hver skuli sjá um að koma slíkum fjármunum í vörslur skrifstofustjóra. Ríkislögreglustjóri hefur sett reglur með sambærilegu efni. Af framburði þeirra lögreglumanna sem komu fyrir dóm við meðferð málsins má ráða að engar reglur hafi verið um hver ætti að sjá um þetta, en oftast hafi það verið í verkahring þess lögreglumanns sem var skráður fyrir rannsókninni hverju sinni. Virðist viðkomandi lögreglumaður þá einatt hafa farið með haldlagða peninga beint til gjaldkera. Þegar framangreint er virt er ósannað að ákærða hafi verið eða átt að vera ljóst að peningunum var ekki skilað til gjaldkera í framhaldi af haldlagningu þeirra. Í málinu liggur fyrir að peningunum var ekki skilað til gjaldkera, sem ekki var við störf þegar lögreglumennirnir héldu rannsókn áfram næsta dag. Ákærði var einn af yfirmönnum þeirra lögreglumanna sem stóðu að húsleitinni umrætt sinn. Eins og hér stóð á og þar sem ljóst var að um talverða fjármuni var að ræða var honum rétt og skylt að ganga úr skugga um að búið væri að koma þeim til gjaldkera. Sú vanræksla leiðir þó ekki til refsiábyrðar. Eins og fyrr segir heldur ákærði því fram að fjölmargir starfsmenn hafi haft aðgang að geymslunni, sem peningarnir fundust í, bæði starfsmenn ávana- og fíkniefnadeildar og aðrir utan hennar. Þessi framburður hans er í samræmi við vætti þeirra lögreglumanna sem komu fyrir dóm. Er því ljóst að fleiri en ákærði höfðu færi á að nálgast peningana eftir að hald var á þá lagt, bæði í rými ávana- og fíkniefnadeildarinnar og í umræddri geymslu. Fullyrðingu eiganda peninganna um að hann hafi vorið 2003 haft samband við ákærða í þeim tilgangi að fá þá afhenta verður, gegn neitun ákærða, að telja ósannaða enda ekkert fram komið sem styður hana. Í málinu liggur fyrir að verið var að rannsaka tvö önnur mál á hendur umræddum sakborningi og eigandi peninganna hafði áður sætt rannsókn vegna gruns um fíkniefnabrot. Gekkst sá fyrrnefndi undir sátt 2. september 2004 vegna vörslu fíkniefna, sem fundust við húsleitina aðfaranótt 31. desember 2002. Verður ekki talið eins og hér stóð á að skýringar ákærða á þeim drætti sem varð á afhendingu peninganna hafi verið óeðlilegar, þrátt fyrir að hann hafi sýnt af sér nokkurt tómlæti í þeim efnum. Eins og fram kemur í héraðsdómi bar vitnið D yfirlögregluþjónn við rannsókn málsins og fyrir dómi að ákærði hefði í samtölum þeirra viðurkennt með óbeinum hætti að hafa dregið sér peningana. Framburður þessa vitnis var stöðugur en gegn neitun ákærða hefur hann ekki sönnunargildi í málinu þar sem orð stendur gegn orði. Þegar allt framangreint er virt þykir ákæruvaldinu ekki hafa tekist gegn neitun ákærða að sanna sekt hans, sbr. 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Verður hann því sýknaður af kröfum ákæruvalds og allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvalds. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 27. október sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 27. júlí 2004, á hendur X fyrir fjárdrátt og brot í opinberu starfi, með því að hafa í starfi sínu sem lögreglufulltrúi við ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík, Hverfisgötu 113-115, á tímabilinu frá 31. desember 2002 til 10. mars 2004, dregið sér haldlagt fé, 870.000 krónur í 5.000 króna seðlum, er hann hafði fengið til varðveislu í kjölfar leitar og haldlagningar lögreglumanna í ávana- og fíkniefnadeild hjá einum sakborningi dagana 30. og 31. desember 2002. Ákærði skilaði fjármununum 10. mars 2004. Þetta er talið varða við 1. mgr. 247. gr. og 138. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda ákærða er þess krafist, að hann verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun að mati dómsins. Með bréfum 15. og 16. mars 2004 tilkynnti lögreglustjórinn í Reykjavík ríkissaksóknara um ætluð brot ákærða. Er lýst að til athugunar hafi verið innan embættisins meðferð haldlagðra fjármuna tengdum lögreglumálinu nr. 010-2002-38567, en á vegum ávana- og fíkniefnadeildar embættisins hafi, í desember 2002, m.a. verið lagt hald á 870.000 krónur í reiðufé. Eigandi fjárins hafi gert reka að því að fá haldi aflétt af fjármununum, en athugun af því tilefni hafi leitt í ljós að meðferð hinna haldlögðu fjármuna hafi ekki verið í samræmi við reglur. Um atvik málsins að öðru leyti er vísað til samantektar D yfirlögregluþjóns rannsóknardeildar. Að síðustu er gerð grein fyrir því að ákærði hafi 16. mars 2004 lagt fram beiðni um tafarlausa lausn úr starfi. Í greinargerð D er því lýst, að tiltekinn einstaklingur hafi gefið sig fram við D þar sem hann hafi ekki talið sig hafa fengið eðlilega fyrirgreiðslu er hann hafi leitað eftir því að fá afhenta fjármuni sem lögregla hafi lagt hald á. Við athugun hafi komið í ljós að er málið hafi komið upp hafi ekki verið útilokað að gerð yrði krafa um upptöku fjármunanna, en síðar hafi orðið ljóst að haldinu yrði aflétt og að fjármununum yrði skilað. Boðum um það hafi verið komið til yfirmanna ávana- og fíkniefnadeildar. Dregist hafi ótæpilega að skila fénu og hafi viðkomandi einstaklingur haft samband á ný við D í lok febrúar 2004. Fyrirmæli um skil á fénu hafi verið ítrekuð við yfirmenn ávana- og fíkniefnadeildar. Enn hafi viðkomandi einstaklingur haft samband 9. mars 2004, en hann hafi lýst því að hann hafi ekki enn fengið fjármunina afhenta. Hafi hann jafnframt borið að ákærði hafi ítrekað gefið loforð um að fénu yrði skilað, en ýmis atvik og óvænt hafi komið í veg fyrir það. D kvaðst hafa falið E, aðstoðaryfirlögregluþjóni í ávana- og fíkniefnadeild, að sjá til þess að haldi yrði án tafar aflétt af fjármununum. Ákærði hafi verið veikur þann dag. E hafi komist að raun um að hinir haldlögðu fjármunir hafi ekki verið meðhöndlaðir í samræmi við reglur er hafi gilt um meðferð haldlagðra fjármuna, þar sem enginn bankareikningur hafi fundist vegna málsins. Í samtali við ákærða næsta morgun hafi ákærði ekki getað skýrt það atriði og hafi hann lýst yfir að hann myndi mæta á lögreglustöðina vegna málsins. Það hafi hann ekki gert, auk þess sem hann hafi ekki svarað í síma. Seint að kvöldi 10. mars 2004 hafi ákærði mætt á lögreglustöðina og látið E vita að hinir haldlögðu fjármunir væru komnir fram. Eftir athugun D og E á hinum haldlögðu fjármunum hafi þótt ástæða til að ætla að þeir hafi ekki verið til staðar á lögreglustöðinni frá því hald hafi verið lagt á þá. Í lok samantektar D kveður hann ákærða, í samtali við sig 16. mars 2004, hafa staðfest að hann hafi á tímabili nýtt sér hluta af fjármununum, en skilað þeim aftur og því síðasta miðvikudaginn 10. mars 2004. Meðfylgjandi samantekt D er minnisblað frá 11. mars 2004, er ritað hafa D og E. Þar kemur fram að 30. desember 2002 hafi, í málinu nr. 010-2002-38567, verið lagt hald á 870.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Þegar seðlar þeir, er ákærði hafi sagt að hann hafi fundið í geymslu á lögreglustöðinni hafi verið skoðaðir, hafi þeir reynst vera í tveimur útgáfum. Eldri gerðin hafi verið með hvítri jaðarrönd, en flestir seðlarnir hafi verið nýrrar gerðar, sem ekki hafi verið með jaðarrönd. Peningaseðlarnir hafi verið í tvennu lagi. Annars vegar hafi þeir verið í öskju, sem hafi verið merkt sem nr. 6 í haldlagningarskýrslu lögreglu. Í öskjunni hafi verið 785.000 krónur í 157 seðlum. Af þeim hafi 16 seðlar verið eldri gerðar en 141 seðill hafi verið af nýju útgáfunni. Hins vegar hafi þeir verið í plastpoka, sem hafi verið merktur sem nr. 7 í haldlagningarskýrslu lögreglu. Í pokanum hafi verið 85.000 krónur í 17 seðlum. Af þeim hafi 4 verið af eldri gerð, en 13 af nýju gerðinni. Í minnisblaðinu er rakið að á heimasíðu Seðlabanka Íslands hafi komið fram að ný útgáfa 5.000 króna seðla hafi verið sett í umferð 17. nóvember 2003. Hafi D haft samband við forstöðumann fjárhirslu Seðlabanka Íslands, en forstöðumaðurinn hafi staðfest að ný útgáfa seðlanna hafi ekki farið í dreifingu fyrr en í nóvember 2003. Útilokað hafi verið að hin nýja útgáfa hafi verið komin í umferð í desember 2002, þar sem þá hafi ekki enn verið búið að ákveða endanlegt útlit hennar. Með vísan til 35. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, tók ríkissaksóknari yfir rannsókn málsins. Á vegum embættisins var tekin skýrsla af ákærða. Einnig voru teknar skýrslur af rannsóknarlögreglumönnunum F, H, G, I og J, sem og D yfirlögregluþjóni, E aðstoðaryfirlögregluþjóni, B löglærðum fulltrúa, C hæstaréttarlögmanni og loks A, er tilkall gerði til hinna haldlögðu fjármuna. Verður nú gerð grein fyrir framburðum ákærða og vitna. Ákærði kvað lögreglumenn úr ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafa verið að störfum að kvöldi 30. desember 2002. Í tengslum við rannsókn á máli nr. 010-2002-38567 hafi farið fram húsleit að [...], þar sem hald hafi m.a. verið lagt á fjármuni er grunur hafi leikið á um að hafi tengst sölu á fíkniefnum. Ekki kvaðst ákærði hafa verið á vettvangi er ávana- og fíkniefnadeildin hafi lagt hald á fjármuni í málinu, en hann hafi rætt við F rannsóknarlögreglumann í síma það kvöld eða þá nótt vegna málsins. Í því símtali hafi fjárhæð þeirra fjármuna er lögregla hafi lagt hald á ekki verið nefnd sérstaklega. Málsgögn í málinu hafi hins vegar legið á borði ákærða er hann hafi komið á lögreglustöðina um hádegi á gamlársdag. Ekki kvaðst ákærði geta sagt til um hvaða lögreglumaður í ávana- og fíkniefnadeild hafi sett málsgögnin og hina haldlögðu muni á skrifborð sitt. Hafi hann þó gert ráð fyrir að það hafi verið einhver þeirra lögreglumanna er hafi sinnt götueftirliti á þeim tíma er peningarnir hafi verið haldlagðir. Rannsóknarlögreglumennirnir F, G, H og I hafi sinnt götueftirliti og verið í þeirri húsleit er hafi leitt af sér hina haldlögðu fjármuni Skýrslur málsins hafi verið í plastumslagi og hið haldlagða í þar til gerðum plastpokum, sem séu ætlaðir til geymslu haldlagðs varnings. Ákærði kvaðst hafa lesið framburðarskýrslu hins grunaða á gamlársdag og í kjölfar þess sett málsgögnin í bakka á skrifborð sitt. Hafi hann leitað til K rannsóknarlögreglumanns um skýrslutöku af hinum grunaða. Haldlagða muni úr rannsókninni hafi hann sett í pappaöskju, en hann hafi ekki lesið yfir haldlagningarskýrslu í málinu. Ekki hafi hann veitt athygli peningaseðlum á meðal hins haldlagða. Eftir að hafa gengið frá hinu haldlagða í pappaöskju hafi hún verið á skrifborði ákærða í einhverja daga, eða þar til hann hafi fært öskjuna í hillu fyrir framan skrifstofu ákærða í ávana- og fíkniefnadeild. Það svæði sé sameiginlegt fyrir alla starfsmenn deildarinnar. Ekki geti ákærði gert grein fyrir hve lengi askjan hafi verið í hillunni, en hún hafi sennilega verið færð þegar almenn tiltekt hafi átt sér stað í deildinni í janúar eða febrúar 2003. Þá hafi askjan sennilega verið færð í geymsluherbergi frammi á gangi, en lykil að þeirri geymslu hafi sennilega allir starfsmenn deildarinnar. Tók ákærði fram, að þeir starfsmenn ávana- og fíkniefnadeildar, er hafi starfað í götueftirliti deildarinnar og verið að störfum að kvöldi 30. desember 2002, hafi sennilega ekki notað geymsluna vegna eðlis þeirra muna er þeir hafi lagt hald á, þar sem í tilvikum sem slíkum hafi annað hvort verið um að ræða verðlausa muni eða aðra hluti sem fljótlega sé eytt. Haldlögð fíkniefni fari þegar í skráningu og síðan geymslu í tilteknum læstum skápum sem tæknideild lögreglu hafi aðgang að. Ekki kvaðst ákærði geta fullyrt hvort hann hafi sjálfur farið með pappaöskjuna í geymsluna, en hann hafi tekið þátt í tiltektinni í janúar eða febrúar 2003. Ákærði kvaðst lítil samskipti hafa átt við þá rannsóknarlögreglumenn er hafi tekið þátt í húsleitinni að [...]. Hafi hann vitað um handtöku tiltekins aðila og að honum hafi verið kunnugt um að sá einstaklingur hafi ekki heimilað húsleit hjá sér. Einn þeirra lögreglumanna er hafi unnið að málinu hafi leitað til ákærða með að fá ráðleggingar um framhald málsins. Ekki kvaðst ákærði muna eftir að hafa rætt við lögreglumennina á gamlársdag. Kvaðst hann hafa litið svo á að þeir lögreglumenn er hafi staðið að rannsókn málsins hafi ráðstafað haldlögðum fjármunum í samræmi við þær reglur er í gildi hafi verið. Hafi þeim borið að koma fjármununum til aðalféhirðis, svo fljótt sem kostur hafi verið. Ekki hafi verið óalgengt að lögreglumenn hafi geymt haldlagða fjármuni í skrifborðum sínum, ef hald hafi verið lagt á slíka hluti utan skrifstofutíma. Sá lögreglumaður sem sé skráður fyrir málinu hafi átt að sjá um að koma hinum haldlögðu fjármunum til aðalféhirðis næsta virka dag. Mál nr. 010-2002-3857 hafi farið í biðstöðu, þar sem til hafi staðið að sameina rannsókn málsins öðrum málum er hafi verið til meðferðar á hendur sama einstaklingi, en grunur hafi verið um innflutning og dreifingu á fíkniefnum. Hafi því verið ákveðið að enginn þeirra lögreglumanna er hafi sinnt götueftirlitinu að kvöldi 30. desember 2002 skyldi ljúka rannsókn málsins. Ekki kvaðst ákærði minnast þess að rætt hafi verið sérstaklega um að J rannsóknarlögreglumaður yrði sá lögreglumaður er tæki við rannsókn málsins. Í biðstöðu hafi málið verið fram á árið 2003. Sumarið 2003 hafi hinn grunaði farið að hringja og spyrjast fyrir um málið, en þá hafi ekkert verið farið að vinna í því. Hafi ákærði tekið skýrslu af hinum grunaða 12. september 2003, en þá hafi komið fram að A væri eigandi hinna haldlögðu fjármuna. Ekki hafi ákærði veitt athygli hvort aðalféhirðir hafi kvittað á haldlagningarskýrsluna í málinu um móttöku peninga, né á eigin skýrslu lögreglumanna. Ákærði kvað hringt hafa verið úr afgreiðslu lögreglustjóraembættisins 6. janúar 2003 og tilkynnt að kona hafi viljað ræða við einhvern starfsmann ávana- og fíkniefnadeildar. Hafi ákærði talað við konuna, en hún hafi sagt honum að greiðslukort hennar hafi fundist við húsleit. Hafi ákærði í kjölfarið afhent konunni greiðslukortin, sem hafi verið ásamt öðrum munum úr haldlagningu í máli nr. 010-2002-385567. Kvaðst ákærði telja að pappaaskjan með hinum haldlögðu fjármunum hafi þá verið komin í hilluna fyrir framan skrifstofu ákærða. Ekki kvaðst ákærði hafa veitt athygli peningum í þeim plastpoka er greiðslukortin í málinu hafi legið í. Pappaöskjuna sjálfa hafi ákærði ekki opnað fyrr en að kvöldi 10. mars 2004. Ákærði kvaðst hafa verið í símasambandi við A. Samræður ákærða og A hafi snúist um fjármunina, m.a. hvernig A hafi eignast þá og með hvaða hætti hann gæti sýnt fram á eignarhald sitt á þeim. Hafi A síðar afhent ljósrit af skuldabréfi og bankayfirlit í þessum tilgangi. Jafnframt hafi A ætlað að mæta til skýrslutöku nokkrum vikum eftir 12. september, en A hafi þá verið að vinna við Kárahnjúka. Þeir hafi farið á mis í fyrstu. Öll þessi atriði hafi tekið margar vikur. Ákærði kvað E, aðstoðaryfirlögregluþjón í ávana- og fíkniefnadeild, hafa hringt í sig 10. mars 2004, en þann dag hafi ákærði verið heima vegna veikinda. Hafi E greint frá því að A væri mættur á lögreglustöðina til að sækja hina haldlögðu fjármuni. Þeir hafi hins vegar ekki fundist er til hafi átt að taka. E hafi lýst því fyrir ákærða að aðalféhirðir embættisins hafi aldrei móttekið haldlagða fjármuni úr málinu. Það hafi komið ákærða á óvart og hafi hann lýst yfir að hann myndi mæta á lögreglustöðina um leið og hann ætti færi á. Hafi ákærði mætt á stöðina milli kl. 19.00 og 20.00 þetta sama kvöld. Þá hafi ákærði farið í geymsluna á ganginum í þeim tilgangi að leita að pappaöskjunni, en ákærða hafi þótt líklegasta skýringin á því að fjármunirnir hafi ekki fundist sú að þeir hafi farið í pappaöskjuna ásamt hinum haldlögðu munum. Plastkassa með gögnum úr málinu hafi ákærði fundið í hillu í geymslunni ásamt haldlögðum munum úr öðrum málum. Er hann hafi opnað kassann hafi neðst í honum verið hinir haldlögðu munir er hann hafi sett í pappaöskju og aðrir hlutir í plastpokum úr rannsókninni. Í pappaöskjunni hafi verið svört askja sem hafi innihaldið peninga. Efst í öskjunni hafi legið peningar í búnti er hafi verið teknir af hinum grunaða á vettvangi við húsleit. Ákærði hafi talið peningana og að því loknu gengið frá kassanum eins og hann hafi komið að honum. Því næst hafi hann hringt í E og upplýst hann um fund sinn. Að því loknu hafi ákærði sett hlutina alla inn á skrifborð á skrifstofu E, en að þeirri skrifstofu hafi ákærði haft lykil. Ákærði kvað rangt er fram kæmi í samantekt D yfirlögregluþjóns frá 16. mars 2004, að ákærði hafi viðurkennt að hafa á tímabili nýtt sér hluta af hinum haldlögðu fjármunum. Um misskilning af hálfu D væri að ræða. Ákærði hafi sagt honum að hann hafi ekki tekið þessa peninga, en að D hafi staðhæft að öll spjót beindust að ákærða um það. Hafi ákærða verið kynnt að bæði gamlir og nýir peningar hafi komið upp úr öskjunni og að hinir nýju peningar hafi fyrst komið í umferð í nóvember 2003. Eftir það hafi ákærða orðið ljóst að hann nyti ekki lengur trausts yfirmanna sinna og hafi hann því ákveðið að biðjast lausnar úr starfi. Rannsóknarlögreglumennirnir F, H, G og I komu fyrir dóminn, en rannsóknarlögreglumennirnir lögðu hald á fjármuni að fjárhæð 870.000 krónur, við húsleit að [...]. Framburðir rannsóknarlögreglumannanna eru að mestu samhljóða um atvik og verður því gerð grein fyrir þeim í einu lagi. Vitnin kváðu F hafa farið fyrir svonefndum ,,götuhópi” er E, aðstoðaryfirlögregluþjónn í ávana- og fíkniefnadeild, og ákærði, sem lögreglufulltrúi í sömu deild, hafi sett saman. Í þeim hópi hafi, auk F, verið rannsóknarlögreglumennirnir H, G og I. Eitt af þeim verkefnum er hópnum hafi verið falið hafi verið rannsókn á ætluðu fíkniefnabroti tiltekins einstaklings. Leit á heimili þessa einstaklings hafi farið fram að kvöldi 30. desember, að fengnum húsleitarúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Leit hafi staðið á því heimili fram eftir nóttu, auk þess sem leitað hafi verið í bifreið þessa einstaklings. Fjármunir hafi fundist í kassa inni í svefnherbergi. Er hinn grunaði hafi verið inntur eftir uppruna þeirra, hafi hann lýst yfir að þeir væru sín eign. Auk þeirra fjármuna er hafi fundist í svefnherberginu, hafi fundist fjármunir á hinum grunaða sjálfum. Hafi þeir fjármunir verið settir í poka og merktir sem nr. 7 í haldlagningarskýrslu lögreglu. Kassi sá er hafi fundist í svefnherberginu hafi verið merktur sem nr. 6 í haldlagningarskýrslu. Sum vitnanna kváðu fjármunina fyrst hafa verið talda á staðnum að hinum grunaða viðstöddum, en önnur vitni héldu fram að þeir hafi einungis verið taldir niður á lögreglustöð, að þremur lögreglumönnum viðstöddum. Að talningu lokinni hafi upplýsingar um fjármunina verið færðar í haldlagningarskýrslu, ásamt upplýsingum um aðra muni er hafi verið haldlagðir í rannsókninni. Haldlagningarskýrslan hafi fylgt öðrum rannsóknargögnum í málinu. Ákveðið hafi verið að H myndi rita haldlagningarskýrsluna. Þar sem næsti dagur, gamlársdagur, hafi verið almennur frídagur, hafi verið ákveðið að varðveita peningana inni í ávana- og fíkniefnadeild. Til hafi staðið að G myndi sjá um og bera ábyrgð á áframhaldandi rannsókn málsins. Af þeim ástæðum hafi G læst fjármunina niður í skúffu á skrifborði sínu. Á gamlársdag hafi G mætt til vinnu til að leysa hinn grunaða úr fangageymslu, ásamt öðrum einstaklingi er einnig hafi verið handtekinn við húsleitina. Teknar hafi verið framburðarskýrslur af þessum einstaklingum og þeim sleppt að því loknu. Rannsóknarlögreglumennirnir hafi síðar fengið fyrirmæli frá ákærða um að þeim yrði ekki falið að sinna áframhaldandi rannsókn málsins, þar sem talið hafi verið að málið væri of umfangsmikið fyrir ,,götuhópinn” er hafi átt að sinna smærri málum. Af þeim ástæðum hafi G lagt gögn málsins á borð ákærða, en ákærði hafi, sem lögreglufulltrúi, tekið ákvarðanir um hver færi með rannsókn einstakra mála. G kvaðst þess fullviss að ákærða hafi verið kynnt staða málsins á gamlársdag eða næsta virka dag. Kvaðst vitnið hafa fregnað að rannsóknarlögreglumaðurinn J hafi átt að taka við rannsókn málsins. Af þeim ástæðum hafi vitnið skilað ákærða öllum gögnum málsins á fyrsta vinnudegi eftir áramótin 2002, eða í öllu falli á næsta degi þar á eftir. F kvaðst hafa rætt við ákærða, sem yfirmann sinn, í síma að kvöldi 30. desember eða aðfaranótt 31. desember, vegna ýmissa atriða tengdum rannsókn málsins. Í þeim símtölum hafi m.a. komið fram að fundist hafi nærri 900.000 krónur í peningum á vettvangi. Um óvenju háa fjárhæð hafi verið að ræða, en venja standi til að yfirmenn séu látnir vita um haldlagningu í slíkum tilvikum. Þá staðfesti vitnið að það hafi rætt við ákærða á fyrsta vinnudegi eftir áramót um rannsókn málsins, en þá hafi komið fram af hálfu ákærða að þeir rannsóknarlögreglumenn er hafi unnið að rannsókn málsins myndu ekki halda henni áfram. D yfirlögregluþjónn kvað ákærða, sem lögreglufulltrúa í ávana- og fíkniefnadeild, hafa verið daglegan verkstjóra í ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar. Hafi hann stýrt deildinni í samráði við aðstoðaryfirlögregluþjón. Hafi umboð ákærða til starfa því verið talsvert frá degi til dags. Hafi hann sjálfur átt færi á að rannsaka einstök mál, þó að slíkt hafi fremur heyrt til undantekninga. Hafi hann almennt úthlutað málum til lögreglumanna til rannsóknar. Vitnið kvað A hafa hringt í vitnið um miðjan október 2003. Hafi A kvartað yfir móttökum er hann hafi fengið og óljósum svörum frá ákærða tengdum haldlögðum fjármunum. Hafi vitnið kynnt sér málið með samtölum við E og B, löglærðan fulltrúa. Í þeim athugunum hafi vitnið fengið staðfest að embætti lögreglustjórans í Reykjavík hafi verið með haldlagða fjármuni, sem margt benti til að embættið yrði að skila, þar sem ekki hafi verið til staðar forsendur til að fara fram á upptöku fjármunanna fyrir dómi. Hafi vitnið staðfest við A að fjármunirnir væru til staðar hjá lögreglu og að málið yrði afgreitt á næstunni. A hafi hringt vegna málsins tvisvar til þrisvar sinnum fram að jólum 2003. Enn á ný hafi A haft samband 26. febrúar 2004, en þá hafi hann ekki enn fengið peningana í hendur. Hafi vitnið þá óskað eftir því við E, að málið yrði ekki dregið lengur. A hafi enn haft samband 9. mars 2004 og hafi vitnið átt langt samtal við hann í það skiptið. Í því samtali hafi A rakið samskipti sín og ákærða. Hafi vitninu fundist þau svör er ákærði hafi gefið A vera með nokkrum ólíkindablæ og í raun öll samskipti ákærða og A með þeim hætti er A hafi lýst þeim. Fram hafi komið að ákærði hafi ýmist verið veikur eða ekki til staðar er A hafi mælt sér mót við hann á lögreglustöðinni. Vitnið kvaðst hafa gefið E skýr fyrirmæli 9. mars 2004 um að málið yrði afgreitt umsvifalaust. Ákærði hafi þann dag verið fjarverandi vegna veikinda. Næsta dag, 10. mars 2004, hafi E uppgötvað að hinir haldlögðu fjármunir hafi ekki verið á bankareikningi, eins og vera skyldi samkvæmt þeim reglum er gilt hafi um meðferð haldlagðra fjármuna. Vitnið kvað E hafa upplýst sig að kvöldi miðvikudagsins 10. mars 2004 um að ákærði hafi fundið hina haldlögðu fjármuni í geymslu á lögreglustöðinni. Hafi vitnið gert E grein fyrir því að það vildi að ákærði kæmi á fund vitnisins í býtið næsta morgun. Hafi það gengið eftir, en þann fund hafi E verið viðstaddur. Fyrir fundinn hafi vitnið og E athugað innihald kassans, en í honum hafi verið svört askja með fjármunum og plastpoki með 5.000 króna seðlum. Í ljósi þess að hinir haldlögðu fjármunir hafi verið komnir fram kvaðst vitnið hafa álitið að málið væri þar með leyst. Kvaðst vitnið þá hafa veitt því athygli að seðlarnir hafi ekki allir verið sömu gerðar, en það hafi rekið minni til að ný útgáfa af 5.000 króna seðli hafi farið í umferð á síðari hluta árs 2003. Það hafi vitnið fengið staðfest með því að fara inn á heimasíðu Seðlabanka Íslands, en þar hafi komið fram að ný útgáfa af seðlum hafi farið í umferð 17. september 2003. Kvaðst vitnið hafa bent ákærða á þá staðreynd á fundinum að morgni 11. mars 2004. Hafi vitninu, E og ákærða verið ljóst að þeir seðlar, er ákærði hafi fundið, hafi ekki verið þeir sömu og lögregla hafi lagt hald á að kvöldi 30. desember 2002. Það hafi því legið fyrir að einhver hafi tekið þá peningaseðla og skilað aftur öðrum af nýju útgáfunni. Ákærði hafi neitað að hafa komið þar nærri, en vitnið kvaðst, í ljósi þeirrar upplýsinga er það hafi fengið frá A, hafa grunað ákærða um að hafa skipt um seðla. Af þeim ástæðum hafi vitnið tekið ákvörðun um að ákærði myndi ekki mæta til vinnu næstu daga og hafi ákærði fallist á það. Vitnið kvaðst hafa átt samskipti við ákærða síðar þennan sama dag. Hafi vitnið metið það svo að allar líkur væru á að ákærði vissi meira um afdrif hinna haldlögðu fjármuna en ákærði vildi vera láta. Kvaðst vitnið hafa greint ákærða frá því að ákærða væri ekki trúað og hafi það lagt að honum að endurskoða afstöðu sína og skýra frá því er í raun og veru hafi átt sér stað. Að öðrum kosti væru allir lögreglumenn í ávana- og fíkniefnadeild undir grun um að hafa nýtt sér hina haldlögðu fjármuni. Hafi ákærði þá óskað eftir því að fá að hugsa málið betur. Hafi vitnið næst rætt við ákærða í síma 12. mars 2004. Í því samtali hafi málið verið rætt almennt án þess að einstök atriði hafi verið nefnd sérstaklega. Ákærði hafi innt vitnið eftir því hver staða ákærða væri og hafi vitnið lýst yfir að ákærði væri búinn að missa starf sitt sem lögreglumaður ef hann reyndist sannur að því að hafa nýtt sér fjármunina. Hafi ákærði lýst yfir að hann gerði sér grein fyrir því. Á góma hafi borið hugsanleg afsögn ákærða úr starfi. Áður en samtalinu hafi lokið hafi ákærði lýst yfir að hann vildi ræða málið frekar við vitnið og lýsa atburðum tengdum hinum haldlögðu fjármunum. Næst hafi vitnið átt samtal við ákærða mánudaginn 15. mars 2004 og hafi það samtal átt sér stað á skrifstofu vitnisins. Hafi vitnið þá verið búið að semja drög að uppsagnarbréfi fyrir ákærða, sem það hafi afhent honum. Í því samtali hafi ákærði greint vitninu frá því að hann hafi tekið hluta af hinum haldlögðu fjármunum. Hafi ákærði lýst því að hann hafi í september 2003 uppgötvað að hinir haldlögðu fjármunir hafi ekki verið lagðir inn á bankareikning, heldur hafi þeir verið í pappaöskju með gögnum úr málinu. Hafi ákærði tekið stóran hluta af hinum haldlögðu fjármunum og hafi ákærði og vitnið verið sammála að fjárhæðin hafi numið um 770.000 krónum. Sú niðurstaða hafi byggt á því að seðlar af nýju útgáfunni hafi numið þeirri fjárhæð. Hafi ákærði lýst því að honum hafi liðið afar illa frá þeim degi og áttað sig á því að hann yrði að skila fjármununum til baka. Vitnið hafi aftur hitt ákærða að morgni þriðjudagsins 16. mars 2004. Hafi vitnið þá tekið við uppsagnarbréfi úr hendi ákærða, en bréfið hafi ákærði orðað með nokkuð öðrum hætti en þau drög er vitnið hafi látið ákærða í té 15. mars. Vitnið E, aðstoðaryfirlögregluþjónn í ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík, kom fyrir dóminn. Vitnið kvað tiltekin mál hafa verið til meðferðar hjá lögreglu, gagnvart þeim einstaklingi er húsleit hafi verið gerð hjá að kvöldi 30. desember 2002. Grunur hafi verið um að viðkomandi einstaklingur hafi tengst sölu á fíkniefnum og að þeir fjármunir er haldlagðir hafi verið 30. desember hafi verið ágóði af slíkri sölu. Það sem vakið hafi sérstaka athygli hafi verið fjárhæð þeirra fjármuna er lagt hafi verið hald á, en þeir hafi verið umtalsverðir. Síðar hafi komið í ljós að A hafi gert tilkall til þessara fjármuna. Vitnið kvaðst hafa rætt við A í síma fyrir jólin 2003. Vitnið hafi á ný rætt við A í síma 9. mars 2004, eftir að D yfirlögregluþjónn hafi vísað A til vitnisins. Í því símtali hafi A lýst því að hann væri orðinn langþreyttur á þeim drætti er orðið hafi á því að hann fengi hina haldlögðu fjármuni afhenta. Hafi vitnið lofað því að málið yrði afgreitt. Ákveðið hafi verið að A myndi koma á lögreglustöðina til að kvitta fyrir móttöku fjármunanna. Vitnið hafi haft samband við aðalféhirði embættisins 9. mars og leitað eftir hinum haldlögðu fjármunum. Aðalféhirðir hafi svarað því til að hann hafi aldrei fengið fjármuni úr hinu tiltekna máli í hendur. Hafi vitnið þá þegar haft samband við ákærða og leitað upplýsinga um hvar fjármunirnir væru niður komnir. Hafi ákærði þá lýst því að hann hafi talið peningana vera í vörslu aðalféhirðis. Svo hafi ekki verið og hafi vitnið gert ákærða grein fyrir því og að hann yrði að koma á lögreglustöðina þegar í stað til að skýra málið. Símtalið hafi átt sér stað undir hádegi og hafi ákærði sagt að hann væri á leið á stöðina. Ákærði hafi ekki verið mættur á lögreglustöðina um kl. 14.00 þennan dag og hafi vitnið þá hringt í hann aftur. Ákærði hafi þá upplýst um tilteknar tafir af sinni hálfu og að hann væri rétt ókominn á stöðina. Vitnið hafi í símtalinu innt ákærða eftir hvar gögn málsins væru niður komin, en vitnið hafi viljað líta á þau í millitíðinni. Hafi ákærði sagt að gögnin væru læst niður í skúffu á skrifstofu ákærða. Um kl. 16.00 þennan dag hafi ákærði enn verið ókominn og hafi vitnið hringt í hann í þriðja sinnið. Ákærði hafi gert grein fyrir tilteknum nýjum töfum af sinni hálfu og að hann kæmi á lögreglustöðina um leið og hann gæti. Vitnið hafi ekkert heyrt frá ákærða fyrr en um kl. 21.30 þetta kvöld, en þá hafi ákærði hringt í vitnið af lögreglustöðinni. Hafi ákærði þá gert grein fyrir því að fjármunirnir væru komnir í leitirnar og að hann hafi fundið þá í kassa í geymslu á lögreglustöðinni. Vitnið hafi innt ákærða eftir því um hve mikla fjármuni væri að ræða og hafi ákærði svarað því til að þeir næmu 870.000 krónum. Vitnið kvaðst hafa hringt í D strax eftir samtalið og greint honum frá fundinum, jafnframt því að vitnið hafi upplýst D um að það hafi boðað ákærða á fund næsta morgun. Hafi vitnið jafnframt gert D grein fyrir því að það hafi verið óánægt með samskipti þess við ákærða þann dag og að því hafi fundist sem ákærði hafi ekki sagt rétt til um atvik að baki málinu. Er vitnið hafi mætt til vinnu næsta dag hafi kassi verið á skrifborði þess og í honum ýmsir munir. Þar á meðal hafi verið pappaaskja og í henni minnisbók og svört askja. Í svörtu öskjunni hafi verið 5.000 króna seðlar. Hafi vitnið talið seðlana og um leið áttað sig á því að megnið af þeim væri af nýrri gerð, er ekki hafi farið í umferð fyrr en eftir haldlagninguna 30. desember 2002. Eftir að hafa talið peninga í svörtu öskjunni hafi því orðið ljóst að í henni hafi verið 785.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Þar sem ákærði hafi kvöldið áður sagt að hann hafi fundið 870.000 krónur hafi vitnið leitað betur í stærri pappaöskjunni og þá fundið peningaseðla er hafi verið í litlum plastpoka. Í þeim poka hafi verið 85.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Megnið af þeim seðlum hafi einnig verið af nýrri gerð. Í beinu framhaldi hafi vitnið haft samband við D til að fá hann til að líta yfir þessi atriði með vitninu. Hafi D sannreynt hjá Seðlabanka Íslands hvenær ný útgáfa 5.000 króna seðla hafi farið í umferð, en D hafi fengið þær upplýsingar að það hafi verið í nóvember 2003. Af þeim ástæðum hafi legið ljóst fyrir að þeir peningaseðlar er hafi fundist hafi ekki verið þeir sömu og hafi verið haldlagðir í desember 2002. Vitnið og D hafi beðið eftir því að ákærði kæmi til vinnu þennan morgun og í kjölfarið átt fund með honum. Ákærði hafi þá verið beðinn um að gera grein fyrir fundi peninganna og verið bent á að hluti seðlanna væri af nýrri gerð er ekki hafi farið í umferð fyrr en í nóvember 2003. Hafi D lýst yfir að málið liti ekki vel út. Ákærði hafi tekið undir það en fullyrt að hann hafi ekki tekið peningana sjálfur. Fundi þeirra hafi lokið með því að D hafi gert ákærða grein fyrir því að ákærði færi í leyfi á meðan málið væri rannsakað. Á það hafi ákærði fallist. Vitnið kvað því, um talsverðan tíma, hafa verið kunnugt um að A hafi gert tilkall til umræddra fjármuna. Hafi vitnið margítrekað við ákærða að ljúka málinu, en ákærði hafi jafnan komið með skýringar um að eitthvað lítið atriði stæði út af borðinu til að það væri unnt. Einnig hafi ákærði borið því við að erfitt væri að eiga við málið þar sem A væri við störf við Kárahnjúka og að ekki væri gott að ná í hann. Vitnið lýsti, með sama hætti og vitnið D, daglegum störfum ákærða sem lögreglufulltrúa í ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar. Taldi vitnið ekkert óeðlilegt við það að máli nr. 010-2002-3857 hafi ekki verið úthlutað til þeirra lögreglumanna er hafi unnið að málinu í upphafi. Málið hafi verið umfangsmikið og hafi komið til álita að J rannsóknarlögreglumaður myndi fá það til meðferðar. Það hafi ekki orðið og hafi málið því áfram verði hjá ákærða. Reglum samkvæmt bæri að láta aðalféhirði embættis lögreglustjóra í té haldlagða fjármuni um leið og hald væri lagt á þá. Það væri í verkahring þess lögreglumanns er færi með rannsókn málsins. Mál nr. 010-2002-3857 hafi komið upp aðfaranótt gamlársdags 2002 og hafi það farið á borð ákærða þar sem þeir er hafi unnið að rannsókninni hafi ekki haldið því áfram. Hafi það verið í verkahring ákærða, eða þess er hann hefði falið áframhaldandi meðferð málsins, að annast það að haldlagt fé yrði fært aðalféhirði embættisins. Vitnið J rannsóknarlögreglumaður staðfesti, að ákærði hafi í byrjun árs 2003 rætt við vitnið um að það myndi taka yfir rannsókn máls nr. 010-2002-3857. Vitnið hafi á þeim tíma verið bundið við önnur verkefni og því hafi ekkert orðið af því. Hins vegar hafi vitnið annast frágang og lok rannsóknar málsins eftir 10. mars 2004, eftir að grunsemdir hafi vaknað um meðferð haldlagðra fjármuna í því. Vitnið B, löglærður fulltrúi embættis lögreglustjóra, staðfesti að það hefði átt tiltekin samskipti við ákærða vegna lögreglumáls nr. 010-2002-3857. Borist hafi bréf frá lögmanni þess aðila er húsleit hafi verið gerð hjá 30. desember 2002, þar sem farið hafi verið fram á skil á hinum haldlögðu fjármunum. Hafi vitnið farið með umrætt bréf til ákærða, sem lögreglufulltrúa í ávana- og fíkniefnadeild. Bréfinu hafi fylgt þau boð vitnisins að rannsókn málsins skyldi fram haldið til að afstöðu mætti taka til þess hvort krafist yrði upptöku fjármunanna, ellegar að þeim yrði skilað. Síðar Hafi A haft samband símleiðis og gert kröfu um afhendingu peninganna. Hafi vitnið þá einnig haft samband við ákærða og bent honum á að ræða milliliðalaust við A. Vitnið hafi síðan ekki vitað um afdrif málsins fyrr en í mars 2004. Vitninu hafi verið ljóst að eftir að rannsókn málsins hafi farið af stað hafi ákærði verið að bíða eftir gögnum í málinu, er hafi átt að sýna fram á uppruna fjárins. Jafnframt staðfesti vitnið að það hafi átt ýmis tölvupóstsamskipti vegna málsins, í tilefni afhendingu hinna haldlögðu fjármuna. Vitnið C hæstaréttarlögmaður kvað A hafa snúið sér til vitnisins haustið 2003 og leitað eftir því að vitnið tæki að sér að annast innheimtu á haldlögðum fjármunum hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Hafi A lýst samskiptum sínum og ákærða og tilraunum til að fá haldlagt fé afhent. Þær tilraunir hafi, án árangurs, staðið yfir í einhverja mánuði. Í kjölfarið hafi vitnið haft símleiðis samband við ákærða, sem hafi sagt rannsókn málsins á lokastigi. Einungis hafi verið eftir að taka skýrslu af A. Hafi vitnið upplýst A um efni símtalsins. Nokkur tími hafi liðið og hafi A þá hringt að nýju og verið mjög ósáttur vegna dráttar á málinu. Hafi hann lýst árangurslausum tilraunum sínum við að ná af ákærða. Kvaðst vitnið fyrir tilviljun hafa hitt ákærða á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í desember 2003 og þá minnst á þetta tiltekna mál. Ákærði hafi þá lýst því að hann hafi ætlað að drífa í að ljúka málinu. A hafi enn haft samband 13. og 15. janúar 2004. Hafi hann þá verið mjög reiður vegna tafa í málinu. Vitnið kvaðst í desember 2003 hafa hringt í E, aðstoðaryfirlögregluþjón vegna málsins og einnig átt símtöl við hann í janúar og febrúar 2004. Einnig hafi vitnið hringt í B. Hafi bæði E og B gert grein fyrir því að þeir hafi rekið á eftir ákærða með að ljúka málinu. Vitnið upplýsti að í gögnum þess væri unnt að sannreyna að A hafi hringt í vitnið alls 20 sinnum í janúar til mars 2004 vegna málsins. Vitnið A kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst fyrst hafa haft samband við ákærða í maí 2003 til að gera reka að því að fá haldlagða fjármuni til baka úr lögreglumáli nr. 010-2002-3857. Hafi ákærði óskað eftir því að vitnið kæmi seinna í skýrslutöku vegna málsins og hafi ákærði greint vitninu frá því að hann myndi hafa samband símleiðis til að gefa upp tíma fyrir skýrslutökuna. Vitnið hafi hringt aftur í júní eða júlí 2003 til að ítreka óskir um að fá að koma í skýrslutöku vegna málsins. Hafi ákærði þá gert grein fyrir því að hann væri upptekinn og hefði ekki tíma fyrir skýrslutökuna. Eftir það hafi vitnið hringt nokkuð oft í ákærða en ákærði jafnan borið því við að hann væri upptekinn. Skýrslutaka hafi loks farið fram í september eða október 2003. Hafi hún farið fram í gegnum síma en vitnið hafi á þeim tíma verið á vinnustað við Kárahnjúka. Kvaðst vitnið aldrei hafa fengið afrit af þeirri skýrslutöku. Vitnið kvaðst einnig hafa verið í tölvupóstsamskiptum við ákærða vegna málsins. Vitnið kvaðst í þrígang hafa farið á lögreglustöðina við Hverfisgötu til að hitta ákærða. Hafi ákærði boðað vitnið á lögreglustöðina í öllum tilvikum. Í öll þau skipti hafi ákærði verið upptekinn. Haustið 2003 kvaðst vitnið síðan hafa haft samband við B. Hafi B upplýst að allt væri komið fram í málinu er skipti máli og einungis væri beðið eftir því að ákærði myndi ljúka málinu. Vitnið staðfesti að ákærði hafi fengið öll gögn er hann hafi þurft á að halda til að sýna fram á uppruna hinna haldlögðu fjármuna, með bréfi 24. febrúar 2003. Eftir það hafi engin gögn verið lögð fram í málinu af hálfu vitnisins. Ákærði hafi aftur óskað eftir sömu gögnum haustið 2003 og hafi vitnið sent gögnin á nýjan leik 12. desember 2003. Vitnið staðfesti að það hafi rætt við D yfirlögregluþjón og E aðstoðaryfirlögregluþjón vegna málsins. Niðurstaða: Í gögnum málsins kemur fram, að rannsóknarlögreglumennirnir F, H, G og I hafi unnið að rannsókn málsins nr. 010-2002-3857 að kvöldi 30. desember 2002. Stóð sú rannsókn fram eftir nóttu og var þar m.a. lagt hald á 870.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Frumskýrslu vegna málsins hefur ritað rannsóknarlögreglumaðurinn F. Er skráð að húsleit hafi hafist að [...] kl. 01.35 og að henni hafi lokið kl. 03.05. Á grundvelli rannsóknarinnar hefur H rannsóknarlögreglumaður ritað skýrslu um haldlagningu. Samkvæmt henni var lagt hald á muni í íbúð í kjallara að [...] og úr bifreiðinni [...]. Hinir haldlögðu munir hafa fengið hlaupandi númer frá 1 til 7. Samkvæmt skýrslunni hafa greiðslukort tiltekins einstaklings fengið númerin 1 og 2. Ávísun, piparúði og minnisbók eru skráð nr. 3 til 5. Í skýrslunni er svartur pappakassi merktur númer 6 og ritað að í honum hafi verið 785.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Er þess getið að fjárhæðin hafi verið talin af rannsóknarlögreglumönnum nr. 9726, 9805 og 9916. Loks er í haldlagningarskýrslu undir nr. 7 tilgreind fjárhæðin 85.000 krónur, sem einnig hafi verið í 5.000 króna seðlum. Þess er jafnframt getið við þennan lið að fjárhæðin hafi verið talin af sömu rannsóknarlögreglumönnum og áður. Í reit fyrir athugasemdir er bókað að fjárhæð undir tölulið nr. 7 hafi fundist í brjóstvasa í flíspeysu hins grunaða við handtöku. Þá er á meðal rannsóknargagna skýrsla, sem dagsett er 6. janúar 2003. Samkvæmt skýrslunni hefur ákærði afhent tilgreindum einstaklingi greiðslukort úr lögreglurannsókn nr. 010-2002-3857. Er um að ræða greiðslukort þau er færð voru sem nr. 1 og 2 í skýrslu um haldlagningu í máli nr. 010-2002-3857. Tæknideild lögreglustjórans í Reykjavík hefur 18. mars 2004 tekið ljósmyndir af seðlum, sem haldlagðir voru í máli nr. 010-2002-3857. Ljósmyndir þessar bera með sér að tvær mismunandi gerðir af seðlum hafi verið í öskju sem merkt hefur verið sem nr. 6 í haldlagningarskýrslu lögreglu. Samkvæmt skýrslu tæknideildar voru í öskjunni 785.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Af þeim voru 16 seðlar af eldri gerð, en 141 seðill af nýrri gerð seðla. Þá eru í skýrslunni ljósmyndir af plastpoka er merktur hefur verið nr. 7 í haldlagningarskýrslu. Er þess getið að í pokanum hafi verið 85.000 krónur í 5.000 króna seðlum. Af þeim hafi 4 verið eldri gerðar og 13 af nýrri útgáfu seðla. Samkvæmt minnisblaði D yfirlögregluþjóns, frá 11. mars 2004, hefur hann kynnt sér breytt útlit seðla á heimasíðu Seðlabanka Íslands og leitað til forstöðumanns fjárhirslu Seðlabanka Íslands með staðfestingu á útgáfu nýrra 5.000 króna seðla Seðlabanka Íslands. Samkvæmt minnisblaðinu hefur forstöðumaðurinn staðfest að hin nýja útgáfa hafi fyrst farið í dreifingu í nóvember 2003 og að útilokað sé að hún hafi verið komin í umferð í desember 2002, þar sem útlit hafi ekki endanlega verið ákveðið á þeim tíma. Þó svo ekki liggi fyrir önnur staðfesting á breyttu útliti seðla Seðlabanka Íslands en hér að framan greinir verður við það miðað, að slík breyting hafi verið gerð á útliti seðla Seðlabanka Íslands á árinu 2003. Er einnig til þess að líta að ákærði hefur ekki borið brigður á að svo sé. Rannsóknarlögreglumennirnir F, H, G og I bera á einn veg um að ákærði hafi, sem lögreglufulltrúi í ávana- og fíkniefnadeild, haft vitneskju um lögregluaðgerðir þær er í hafi verið ráðist að [...]. Hefur vitnið F fullyrt, að það hafi rætt símleiðis við ákærða þetta kvöld og gert honum grein fyrir framvindu rannsóknar lögreglu. Þar hafi m.a. komið fram, að lögregla hafi lagt hald á umtalsverða fjármuni. Framburður þessa vitnis fær að sínu leyti stoð í framburði ákærða sjálfs, er hefur viðurkennt að hafa rætt við F í síma þetta kvöld í tengslum við rannsókn þessa tiltekna máls. Framburðir framangreindra rannsóknarlögreglumanna eru sömuleiðis á einn veg um að ákærði hafi tekið ákvörðun um að enginn þeirra myndi vinna áfram að rannsókn málsins og að hún yrði færð í hendur á öðrum rannsóknarlögreglumanni. Ber vitnið G, er til stóð að myndi hafa umsjón með rannsókn málsins, að það hafi annað hvort á fyrsta eða öðrum virkum degi á árinu 2003 afhent ákærða öll gögn málsins, þ.á m. hina haldlögðu fjármuni. Ákærði hefur staðfest þetta, en hefur haldið fram að honum hafi dulist að á meðal hinna haldlögðu muna hafi verið fjármunir. Fáum dögum eftir lögregluaðgerðir að [...] voru ákærða afhent rannsóknargögn lögreglumáls nr. 010-2002-3857. Haldlagningarskýrsla bar þess augljós merki, að hald hafði verið lagt á 870.000 krónur að [...]. Þá er skýrt tekið fram í framburðarskýrslum er teknar voru af handteknum einstaklingum við húsleitina, að hald hafi verið lagt á 870.000 krónur að [...]. Þær framburðarskýrslur hefur ákærði viðurkennt að hafa lesið í upphafi árs 2003, eftir að rannsóknargögn málsins voru komin á hans borð. Verður því ekki við annað miðað, en að ákærða hafi í síðasta lagi þá verið kunnugt um að lögregla hafi lagt hald á 870.000 krónur við húsleit að [...]. Samkvæmt reglum ríkislögreglustjórans, um haldlagningu og meðferð sönnunargagna, sem þá voru í gildi og eru í samræmi við reglur lögreglustjórans í Reykjavík um haldlagningu fjármuna, skal haldlagða fjármuni, svo fljótt sem verða má, varðveita á sérstökum bankareikningi sem stofnaður er fyrir hvert mál á viðkomandi lögregluembætti. Skal kvittun fylgja málinu, þar sem tekið skal fram hvað um viðkomandi fjármuni hafi orðið. Hafa vitni borið að haldlagningarskýrsla beri ætíð áritun um afhendingu fjármuna til aðalféhirðis. Þar sem í rannsóknargögn málsins skorti að öllu leyti staðfestingu á varðveislu fjármunanna, gat ákærði ekki gengið þess dulinn, að aðalféhirði höfðu ekki verið afhentir haldlagðir fjármunir úr málinu, en um óvenju mikla fjármuni var að ræða. Þar sem ákærði, stöðu sinni samkvæmt, tók ákvörðun um framvindu rannsóknarinnar og ákvað að málið færi í biðstöðu, bar honum, í ljósi þeirrar vitneskju er hann þá bjó yfir, að ganga úr skugga um að varðveisla fjármunanna væri reglum samkvæmt. Þegar litið er til alls þess er hér að framan hefur verið rakið, óyggjandi sannana um að hinum haldlögðu fjármunum hafi verið skipt út, tilviljanakenndum fundi þeirra af hálfu ákærða að kvöldi 10. mars 2004, samskiptum ákærða og A og framburðar D yfirlögregluþjóns um samskipti sín og ákærða, er það niðurstaða dómsins, að ákærði hafi dregið sér þessa fjármuni í heild sinni. Samkvæmt því hefur ákærði, sem lögreglufulltrúi, gerst sekur um brot gegn þeim ákvæðum er í ákæru greinir. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum, svo kunnugt sé. Við ákvörðun hennar er til þess horft að brot ákærða eru alvarleg. Hefur hann verið sakfelldur fyrir að hafa dregið sér fjármuni er honum, í skjóli stöðu sinnar, var trúað fyrir. Fjárhæð þessara fjármuna er veruleg. Með vísan til þessa ríka trúnaðarbrots ákærða og brots á mikilsverðum starfsskyldum er það niðurstaða dómsins, að refsing ákærða sé hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Til álita kemur að skilorðsbinda refsingu ákærða að hluta. Í þeim efnum er til þess að líta að ákærði hefur skilað fjármunum samkvæmt ákæru til baka. Hefur hann ekki lengur lögreglustörf með höndum, sem hann hefur haft atvinnu af og sérstaklega menntað sig til. Brot ákærða hafa þannig þegar valdið honum talsverðri röskun. Að þessu gættu verður fullnustu 6 mánaða af refsivistinni frestað og falli sá hluti hennar niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir, saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 9 mánuði, en frestað skal fullnustu 6 mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur.
|
Mál nr. 555/2007
|
Ráðningarsamningur Uppsögn
|
K hf. sagði O fyrirvaralaust upp störfum vegna ummæla sem hann taldi O hafa birt á internetinu um verslunarstjóra í einni af verslunum K hf. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að K hf. bæri að sanna að O hefði viðhaft umrædd ummæli eða að minnsta kosti borið ábyrgð á birtingu þeirra en K hf. hafði ekki beitt sér fyrir rannsókn á atvikum að birtingu ummælanna. Eins og málið lægi fyrir yrði ekki fullyrt að O hefði viðhaft þau, þótt fornafn hans væri ritað undir textann. Staðhæfing K hf. um þetta taldist því ósönnuð. Var K hf. því gert að greiða O laun á uppsagnarfresti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Hrafn Bragason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. október 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gegn andmælum stefnda ber áfrýjanda að sanna að stefndi hafi viðhaft þau ummæli um verslunarstjóra í einni af verslunum áfrýjanda sem birt voru á internetinu eða að minnsta kosti borið ábyrgð á birtingu þeirra. Áfrýjandi hefur ekki beitt sér fyrir rannsókn á atvikum að birtingu ummælanna. Eins og málið liggur fyrir verður ekki fullyrt að stefndi hafi viðhaft þau, þótt fornafn hans sé ritað undir textann. Staðhæfing áfrýjanda um þetta telst því ósönnuð. Af þessu leiðir að staðfesta ber niðurstöðu hins áfrýjaða dóms en ekki er tölulegur ágreiningur um þá kröfu sem þar var dæmd. Áfrýjandi mótmælir sérstaklega kröfu stefnda um dráttarvexti sem tekin var til greina í hinum áfrýjaða dómi. Vísar áfrýjandi til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og telur að ekki eigi að dæma dráttarvexti af kröfunni fyrr en frá málsókn stefnda. Í málinu krefst stefndi launa frá gjalddögum þeirra meðan á uppsagnarfresti stóð. Lagaákvæðið sem áfrýjandi vísar til gildir samkvæmt orðum sínum þegar ekki hefur verið samið um gjalddaga kröfu og verður því ekki beitt um kröfu stefnda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Kaupás hf., greiði stefnda, Orra Geirssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi birt á bloggsíðu sinni hótanir í garð tilgreinds samstarfsmanns síns er þá var verslunarstjóri í einni verslun stefnda. Þar hafi menn m.a. verið hvattir til að hrækja á viðkomandi, hvatt hafi verið til þess að gera símaat og gsm númer starfsmannsins var birt. Þar sem yfirmönnum stefnanda hafi ofboðið þessi skrif hafi þeir farið samdægurs á fund stefnanda og tilkynnt honum um uppsögn vegna óafsakanlegrar hegðunar og hótana í garð annars starfsfólks. Stefnandi heldur því fram að hann hafi ekki hegðað sér á óafsakanlegan hátt eða hótað samstarfsfólki sínu. Hann eigi því rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti eftir 6 mánaða starf eins og kveðið sé á um í ráðningarsamningi aðila. Hann eigi jafnframt rétt á miskabótum úr hendi stefnda vegna þeirra ásakana sem fram komi í uppsagnarbréfi stefnda. Sendi stefnandi stefnda kröfubréf 5. apríl 2006 og krafðist launa á uppsagnarfresti auk miskabóta. Kröfum stefnanda var hafnað með bréfi stefnda 2. maí 2006 með þeim rökum að hótanir um ofbeldi gagnvart samstarfsfólki teldist vera veruleg vanefnd á ráðningarsambandi og réttlæti riftun án áminningar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að fyrir liggi að hann hafði unnið hjá stefnda í meira en 3 mánuði og hafi því átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 11. gr. ráðningarsamnings aðila. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. skyldi uppsögnin vera bundin við mánaðamót. Uppsögnin, dags. 18. nóvember 2005, hafi því tekið gildi við næstu mánaðarmót eða 1. desember sama ár. Uppsagnarfrestur stefnda hafi því verið til 1. mars 2006. Stefnandi hafi átt rétt til mánaðarlauna á uppsagnarfresti þann 1. janúar, 1. febrúar og 1. mars 2006. Við mat á mánaðarlaunum sé rétt að miða við hvað stefnandi hafi fengið greitt að meðaltali þann tíma sem hann vann hjá stefnda árið 2005, þ.e. 303.016 krónur og reiknist dráttarvextir við hver mánaðarmót enda gjalddagi mánaðarlauna fyrsta hvers mánaðar. Í samræmi við endanlega kröfugerð stefnanda sé höfuðstóll kröfu stefnanda samtals 652.582 krónur og beri dráttarvexti til greiðsludags. Stefndi virðist líta svo á að hann hafi rétt til að rifta ráðningarsamningi aðila án áminningar. Til þess að riftun á ráðningarsamningi sé réttmæt verði að vera um verulega vanefnd á samningnum að ræða. Í vinnurétti hafi brot á meginskyldum t.d. verið talið réttlæta riftun. Í samræmi við þetta séu í 3. mgr. 11. gr. ráðningarsamningsins rakin þau atriði sem hafi veitt stefnda heimild til að leysa stefnanda frá störfum fyrirvaralaust án uppsagnafrests. Nánar tiltekið sé um að ræða að „mæta ítrekað of seint til vinnu, vera ítrekað eða langvarandi frá vinnu án leyfis eða gildra ástæðna, svo og ef starfsmaður óhlýðnast réttmætum fyrirmælum yfirmanns.” Ekkert af þessu eigi við um stefnanda enda hafi hann verið sérlega duglegur og samviskusamur starfsmaður. Sé því ljóst að stefnandi hafi hvergi brotið gegn samningi aðila og enn síður hafi hann brotið samninginn að verulegu leyti þannig að riftun væri lögmæt af hálfu stefnda. Auk framangreinds skipti verulegu máli að stærstur hluti ávirðinga stefnda í garð stefnanda varði atriði sem komi samningssambandi aðila ekkert við. Hér megi m.a. nefna meint ummæli á netsíðum um aðra starfsmenn. Í fyrsta lagi verði að mótmæla því að stefnandi hafi á nokkurn hátt sjálfur haft uppi nokkur þau ummæli um stefnda eða starfsmenn hans sem stefndi vísar til í bréfi dagsettu 2. maí 2005. Í öðru lagi verði að mótmæla því harðlega að stefnandi geti borið einhverja ábyrgð á skrifum annarra og að ummæli annarra geti þannig heimilað stefnda fyrirvaralausa riftun á ráðningarsamningi. Jafnvel þótt það yrði ranglega lagt til grundvallar að stefnandi hefði haft einhver áðurnefnd ummæli uppi eða borið ábyrgð á þeim þá komi þau stefnda ekki við enda geti viðkomandi einstaklingur leitað réttar síns vegna ummælanna, telji hann þau ærumeiðandi eða að öðru leyti ganga lengra en ákvæði stjórnarskrár um tjáningarfrelsi heimilaði stefnanda. Slíkur ágreiningur tveggja lögráða einstaklinga myndi hins vegar ekki varða stefnda á neinn hátt enda hafi stefnandi staðið við allar sínar skyldur gagnvart stefnda og meint ummæli virðist að mestu eða öllu leyti hafa átt að vera höfð uppi utan vinnutímans. Eftir standi að samningssamband stefnanda og stefnda um tiltekin störf gegn greiðslu standi óhaggað og riftunin hafi verið ólögmæt. Eigi því stefnandi rétt á launum í uppsagnarfresti. Að lokum verði að mótmæla því sem fram komi í bréfi stefnda að stefnanda hafi verið veitt „munnlegt tiltal.” Hið rétta sé að engin áminning hafi átt sér stað af þeirri einföldu ástæðu að störf stefnanda hafi ekki gefið tilefni til slíks. Hins vegar hefði slík áminning þurft að hafa komið fram ef ætlunin var að rifta ráðningarsamningi stefnanda á grundvelli þeirra atriða sem stefndi byggi á, þ.e. „hegðun” stefnanda en ekki aðalskyldna hans, þ.e. vinnuframlags. Stefnandi telji ekki ástæðu til að rekja tilhæfulausar ávirðingar stefnda í smáatriðum en telji nauðsynlegt að benda á að ávirðingar stefnda sem búi að baki uppsögninni séu verulega meiðandi og vísast um þetta til bréfs stefnda, dagsett 2. maí 2005. Í þessu felist ólögmæt meingerð af hálfu stefnda í garð stefnanda í skilningi b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og eigi stefnandi af þeim sökum rétt á miskabótum. Með hliðsjón m.a. af nýlegri réttarframkvæmd sé krafa um 300.000 krónur í miskabætur síst úr hófi. Um kröfu um laun á uppsagnarfresti vísar stefnandi aðallega til meginreglna íslensks vinnuréttar um rétt til launa í uppsagnarfresti sem og almennra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar stefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, sérstaklega 26. gr. um heimild til að dæma miskabætur. Varðandi málskostnað sé vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísast til V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að gerður hafi verið skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda við upphaf starfa hans. Í 11. gr. þess samnings séu ákvæði um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest eftir sex mánaða starf. Síðan segir: „Þessi uppsagnarákvæði gilda þó ekki ef starfsmaður sýnir af sér vítaverða vanrækslu í starfi sínu en þá er vinnuveitanda heimilt að leysa starfsmann frá störfum þegar í stað.” Hin tilvitnuðu ákvæði séu í fullu samræmi við grein 12.1. í kjarasamningi VR og SA frá árinu 2004, sem enn sé í gildi, svo og í samræmi við meginreglur vinnuréttarins. Í starfsskyldum starfsmanna í fyrirtækjum felist trúnaður við vinnuveitanda og einnig hið sjálfsagða, tillitsemi við samstarfsfólk. Brot á þessum grundvallarreglum hljóti að flokkast undir vanrækslu í starfi í skilningi kjarasamninga og þá eins og í skilningi ráðningarsamnings aðila máls þessa. Einelti á vinnustað sé mjög alvarlegt mál og geti haft varanleg áhrif á þá sem fyrir því verða. Veruleg umræða hafi verið í þjóðfélaginu um einelti og birtar auglýsingar í fjölmiðlum þar sem vakin sé athygli á þessu vandamáli. M.a. hafi stéttarfélag stefnanda verið með sérstakt átak í þessum efnum. Metnaðarfullt fyrirtæki með ábyrga starfsmannastefnu geti ekki liðið slíkt háttarlag starfsmanna sinna, hvort sem það beinist að fólki innan fyrirtækisins eða utan þess. Yfirlýsingar stefnanda á bloggsíðu hans og hvatning til annarra um að hrækja á samstarfsmann hans og/eða gera líf hennar óbærilegt, svo ekki sé minnst á líflátshótanir séu með ólíkindum og ólíðandi. Telja verði að með þessu háttarlagi hafi stefnandi sýnt að sér slíka vanrækslu á starfsskyldum sínum, að fyrirvaralaus riftun á starfssamningi við hann hafi verið stefnda heimil. Yfirlýsing stefnanda á bloggsíðu hans séu svo alvarlegar að ekki hafi þurft að áminna hann áður en honum var vikið úr starfi. Á það sé þó bent að stefnandi hafði áður verið gefin áminning munnlega vegna annars athæfis af sama toga. Er þá vísað til þess að stefnandi hafi hengt upp skilti innanbúðar með hótunum í garð verslunarstjórans, sem hér um ræðir. Hafi stefnanda verið tjáð að yrði ekki lát á þessum hótunum þá myndi starfsamningi hans verða rift. Hann hafi ekki látið sér segjast. Stefnandi hafi gefið í skyn að hann hafi ekki sjálfur sett inn það efni sem var á bloggsíðu hans. Samt sé nafn hans þar undir og útprent af síðunni beri með sér að þetta sé hans bloggsíða. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi ekki sjálfur ritað þetta. En hvað sem því líði sé ljóst að hann hafi borið ábyrgð á því efni sem á bloggsíðunni var undir hans nafni og athafnaleysi hans að eyða þessu ekki út jafnskjótt og hann hafi orðið þess var að einhver annar setti þetta inn undir hans nafni sé á ábyrgð hans og nægilegt brot í sjálfu sér. Stefndi telji að ávirðingar stefnanda hafi verið slíkar að heimilt hafi verið að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi en bendir einnig á að hann hafi þess utan fengið áminningu sem hann virti að vettugi. Stefndi hafi fyrir löngu gert upp öll áunnin laun stefnanda og önnur starfskjör hans og beri því að sýkna stefnda að fullu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi bendir á að margir dómar hafi gengið um rétt til fyrirvaralausrar riftunar á starfssamningi þegar starfsmaður hafi gerst sekur um trúnaðarbrest. Gerðar séu sérstakar athugasemdir við kröfugerð stefnanda. Í stefnu krefjist hann launa fyrir þrjá mánuði, sem taki mið af meðaltali launa þeirra mánaða sem hann hafi unnið hjá stefnda. Á þetta verði engan veginn fallist og sé bent á að mánaðarlaun hans hafi verið 244.000 krónur. Þá sé miskabótakröfu hans mótmælt sérstaklega svo og dráttarvaxtakröfu. Fari svo ólíklega að dómur komist að þeirri niðurstöðu að ávirðingar stefnanda hafi ekki gefið stefnda tilefni til fyrirvaralausrar riftunar þá sé þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar um þau laun sem hann aflaði annars staðar á meintum uppsagnartíma, sbr. t.d. hrd. frá 13. febrúar 1996 í máli nr. 144/1996 og hrd. frá 19. september 2002 í máli nr. 159/2002. Niðurstaða Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda upp störfum fyrirvaralaust og án þess að greiða honum laun í uppsagnarfresti. Stefndi byggir mál sitt á því að með því að stefnandi hafi birt yfirlýsingar/hótanir á heimasíðu sinni, er beindust að tilgreindum starfsmanni stefnda, hafi stefnandi sýnt af sér svo vítaverða vanrækslu í starfi að heimilt hafi verið að segja honum upp störfum þegar í stað. Eigi stefnandi því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti. Þá byggir stefndi á því að stefnanda hafi, áður en til uppsagnarinnar kom, verið veitt áminning af yfirmanni sínum, þegar hann hafi beðið stefnanda að fjarlægja skilti/miða sem stefnandi hengdi upp á vinnustað með hótunum í garð fyrrgreinds starfsmanns. Í skýrslutöku fyrir dóminum kannaðist stefnandi ekki við að hafa hengt upp skilti/miða þar sem hafðar voru uppi hótanir. Hann kvaðst aðeins hafa sett upp skilti með lagerreglum. Stefnandi kvað systur sína hafa haldið uppi umræddri heimasíðu en hann neitaði því að hafa sett inn á síðuna þær yfirlýsingar/hótanir sem þar voru birtar. Þá kvaðst hann hafa haft samband við systur sína um leið og hann frétti af birtingunni og látið hana fjarlægja textann af síðunni. Stefnandi mótmælir því að honum hafi verið veitt áminning af yfirmanni sínum áður en til uppsagnar hans kom. Þá hefur stefnandi neitað því að hafa hengt upp þau skilti/miða sem stefndi fullyrðir að hann hafi gert. Gegn andmælum stefnanda er því ósannað að stefnanda hafi verið veitt áminning áður en honum var sagt upp störfum. Samkvæmt 11. gr. ráðningarsamnings aðila gilda uppsagnarákvæði samningsins ekki ef starfsmaður sýnir vítaverða vanrækslu í starfi sínu en þá er vinnuveitanda heimilt að leysa starfsmann frá störfum þegar í stað. Segir þar jafnframt að til vítaverðrar vanrækslu í þessu sambandi teljist m.a. að mæta ítrekað of seint til vinnu, vera ítrekað eða langvarandi frá vinnu án leyfis eða gildra ástæðna, svo og ef starfsmaður óhlýðnast réttmætum fyrirmælum yfirmanns. Byggir stefndi á því að stefnandi beri ábyrgð á þeim skrifum sem birt voru á heimasíðu hans og því hafi verið heimilt að segja honum upp störfum fyrirvaralaust vegna vanrækslu í starfi. Þegar litið er til þess að stefnandi var skráður sem notandi þeirrar vefsíðu, sem hér um ræðir og nafn hans er ritað undir þau ummæli sem þar birtust og að virtum vitnaskýrslum fyrir dómi verður að telja nægilega í ljós leitt að stefnandi hafi staðið fyrir þessum skrifum. Þegar hins vegar er haft í huga að stefnandi sá til þess að umræddur texti var fjarlægður samdægurs af heimasíðunni og starfsmaðurinn, sem skrifin beindust að, varð ekki fyrir frekara ónæði vegna þessa, verður ekki talið að stefnandi hafi með þessari háttsemi sinni fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti samkvæmt 11. gr. ráðningarsamningsins. Stefnanda var sagt upp stöfum hjá stefnda með bréfi dags.18. nóvember 2005. Samkvæmt 11. gr. ráðningarsamningsins var uppsagnarfrestur hans var þrír mánuðir, sem hófst 1. desember 2005. Átti stefnandi því rétt á launum til 1. mars 2006. Samkvæmt 4. gr. ráðningarsamnings skyldu föst mánaðarlaun stefnanda vera 244.000 krónur og eru þau samsett af launum fyrir dagvinnu, eftirvinnu og yfirvinnu. Verða mánaðarlaun stefnanda á uppsagnarfresti miðuð við þá fjárhæð, auk orlofs 10,17%. Samkvæmt því ber stefnanda réttur til mánaðarlauna að fjárhæð 268.814 króna á uppsagnarfresti. Heildarfjárhæð launa á uppsagnarfresti er því 806.442 krónur (268.814x3). Til frádráttar þeirri fjárhæð koma greiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu, 256.466 krónur, í samræmi við breytta kröfugerð stefnanda í málinu. Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnanda 549.976 krónur (806.442-256.466) og með þeim dráttarvöxtum sem í dómsorði greinir. Engin efni eru til þess að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefnda, eins og atvikum var háttað, og er þeirri kröfu hafnað. Þá ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Hefur þá verð tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Kaupás hf., greiði stefnanda, Orra Geirssyni, 549.976 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 141.963 krónum frá 1. janúar 2006 til 1. febrúar 2006, frá þeim degi af 324.297 krónum til 1. mars 2006 og frá þeim degi af 549.976 krónum til greiðsludags og 350.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 316/1999
|
Fasteignakaup Lán Kyrrsetning
|
M og B, bjuggu saman í óvígðri í sambúð. Vegna kaupa M og B á íbúð í janúar 1998 reiddi S, faðir B, fram samtals 1.611.072 krónur sem runnu beint til seljenda íbúðarinnar, en íbúðin var keypt í nafni M. Eftir að slitnaði upp úr sambúð M og B í mars 1998 krafðist S endurgreiðslu fjárins úr hendi M. M greiddi S 1.000.000 krónur en ákvað að bíða með frekari greiðslur þar til skiptum hefði verið lokið milli hennar og B. S gerði þá kyrrsetningu í íbúðinni fyrir eftirstöðvum skuldarinnar. Talið var ljóst, að framlag S hefði verið innt af hendi á þeirri forsendu að um framhald yrði að ræða á sambúð M og B og hefði M ekki getað vænst þess að þetta væri framlag til hennar. Var því hafnað, að S væri ekki réttur aðili kröfunnar. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi greiða S eftirstöðvar skuldarinnar, þó þannig að vextir voru fyrst dæmdir frá þeim degi er endurgreiðslukrafan var sannanlega gerð. Kyrrsetningargerðin í íbúð M var staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 9. ágúst 1999. Hún krefst þess að verða sýknuð af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi og sonur stefnda voru í óvígðri sambúð og lagði stefndi fram fjármuni til kaupa á íbúð fyrir þau í janúar 1998. Íbúðin var keypt á nafn áfrýjanda. Litlu síðar slitnaði upp úr sambúðinni. Áfrýjandi hefur greitt stefnda 1.000.000 krónur af framlagi hans. Eftir standa þá 611.072 krónur sem hann krefst með vöxtum og kostnaði. Áfrýjandi hefur hafnað frekari greiðslum fyrr en búið sé að skipta eignum hennar og sonar stefnda. Ljóst er að framlag stefnda var innt af hendi á þeirri forsendu að um framhald yrði að ræða á sambúð áfrýjanda og sonar hans. Áfrýjandi gat ekki vænst þess að þetta væri framlag til hennar og þetta voru fjármunir stefnda en ekki sonar hans. Stefndi er því réttur aðili að kröfu þessari. Hann krafðist eftirstöðva framlags síns sannanlega með bréfi 1. apríl 1998 og fékk 21. apríl sama ár kyrrsetta fasteignina Fífurima 1 í Reykjavík til tryggingar kröfu sinni. Áfrýjandi var skuldsett og stefndi hafði enga tryggingu fyrir kröfunni. Með framangreint í huga og annars með skírskotun til raka héraðsdóms ber að staðfesta hann um annað en vexti og málskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt þessari niðurstöðu skal áfrýjandi greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Það athugast að sýslumanni hefði verið réttara að tilkynna áfrýjanda um framkvæmd kyrrsetningarinnar samkvæmt 4. mgr. 8. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 21. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þótt það þyki ekki hér leiða til réttarspjalla. Dómsorð: Áfrýjandi, María Hrönn Magnúsdóttir, greiði stefnda, Sigurði Hjartarsyni, 611.072 krónur með ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. apríl 1998 til 1. maí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Kyrrsetning sem fram fór í íbúð áfrýjanda að Fífurima 1 í Reykjavík 21. apríl 1998 er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talinn kostnað vegna kyrrsetningargerðar. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 1999. Mál þetta sem dómtekið var 10. júní sl. er höfðað með stefnu útgefinni 27. apríl 1998 og þingfest 12. maí 1998. Stefnandi er Sigurður Hjartarson, kt. 131241-2679, Hléskógum 24, Reykjavík. Stefnda er María Hrönn Magnúsdóttir, kt. 1 10767-5529, Fífurima 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að staðfest verði kyrrsetning sem gerð var hjá Sýslumanninum í Reykjavík þriðjudaginn 21. apríl 1998 í íbúð að Fífurima 1, Reykjavík, sem er þinglesin eign stefndu. 2. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 649.864 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 1998 til greiðsludags. Þess er jafnframt krafist að dráttarvextir verði lagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. maí 1999, allt í samræmi við 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. 3. Þá er krafist málskostnaðar, þ.m.t. kyrrsetningarkostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu stefnanda af málflutningsþóknuninni. Dómkröfur stefndu er þær; að hún verði alfarið sýknuð af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda skv. mati dómsins. MÁLAVEXTIR Stefnandi kveður málavexti vera þá að stefnda og sonur stefnanda, Birgir Sigurðsson, kt. 300464-2039, hafi verið í óvígðri sambúð undanfarin ár, þó ekki samfellt. Þau hafi til skamms tíma búið að Laugavegi 26, Reykjavík, í húsnæði stefnanda. Húsnæðið hafi verið selt og þau hafi orðið að rýma íbúðina. Þau hafi ákveðið að festa kaup á íbúð í Fífurima 1, Reykjavík. Stefnda hafi gert tilboð í íbúðina 23. janúar sl., sem hafi verið samþykkt. Stefnandi hafi samþykkt að reiða fram lán til stefndu vegna íbúðarkaupanna, samtals 1.611.072 krónur, sem greitt hafi verið þannig: Hinn 23. janúar 1998 kr. 400.000,00 Hinn 11. febrúar 1998 kr. 1.018.474,00 Hinn 11. febrúar 1998 kr. 166.750,00 Hinn 11. febrúar 1998 kr. 25.848,00 Samtals kr. 1.611.072,00 Lánið hafi að sjálfsögðu verið bundið því skilyrði, að sambúð þeirra Birgis og stefndu héldist, en ef ekki þá yrði stefnda að endurgreiða lánið strax. Stefnandi kveður að sviptingar hafi orðið með stefndu og Birgi, sem leitt hafi til sambúðarslita. Þar með hafi lánið fallið í gjalddaga. Stefnandi kveðst hafa krafist þess að stefnda greiddi nú þegar lánið, auk meðaltalsvaxta af almennum óverðtryggðum skuldbindingum. Stefnda hafi boðist til þess að endurgreiða stefnanda lánið á þann hátt að greiða í peningum 1.225.000 krónur og afganginn með bifreið, sem hún hafi metið á 400.000 krónur, eða samtals 1.625.000 krónur. Hún hafi bundið þessa greiðslu því skilyrði að fyrst færi fram uppgjör milli sín og Birgis vegna íbúðarinnar og innbús. Stefnandi hafi hafnað boðinu um bifreiðina. Stefnandi kveðst hafa bent á að sviptingar stefndu og Birgis séu alfarið þeirra mál og honum algerlega óviðkomandi. Stefnandi segir að lögmanni stefndu hafi verið sent kröfubréf út af skuldinni 1. apríl sl., þar sem stefnda hafi verið formlega krafin um endurgreiðslu lánsins, ásamt vöxtum og kostnaði. Stefnda hafi endurgreitt af láninu 1.000.000 krónur. Hafi hún gert það 3. apríl síðastliðinn. Stefnandi kveður höfuðstól stefnukröfunnar þannig fundinn: Stefnanda kveðst vera kunnugt um að stefnda sé mjög skuldug og þess vegna hafi verið hætta á því að kröfuhafar hirtu eignir hennar og væru horfur á að eignastaða hennar myndi mjög versna og því hafi verið nauðsynlegt fyrir stefnanda að tryggja hagsmuni sína með því að kyrrsetja fyrir kröfu sinni þær eignir sem enn væru í eigu stefndu að því marki sem þær nægðu til að tryggja kröfurnar. Stefnandi kveðst því hafa beðið um kyrrsetningu í íbúðinni að Fífurima 1, Reykjavík og hafi sýslumaður orðið við þeirri beiðni. Stefnandi kveðst höfða þetta mál til staðfestingar á kyrrsetningunni og til að fá aðfararhæfan dóm fyrir skuld stefndu við sig. Stefnandi kveðst krefjast meðaltalsvaxta af óverðtryggðum skuldbindingum, eins og þeir eru auglýstir af Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, af láninu frá þeim dögum sem það var greitt til stefndu og til 30. apríl n.k., en eftir það kveðst stefnandi krefjast dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, en 1. maí 1998 hafi mánuður verið liðinn frá því að stefnda var formlega krafinn um endurgreiðslu lánsins, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. MÁLSÁSTÆÐUR. Stefnandi kveðst hafa lánað stefndu, sem verið hafi í sambúð með syni stefnanda, 1.611.072 krónur í janúar og febrúar síðastliðnum. Lánið kveður stefnandi hafa verið ætlað til íbúðarkaupa. Þegar upp úr sambúð sonar stefnanda og stefndu slitnaði hafi stefnandi endurkrafið stefndu um lánið. Stefnda hafi endurgreitt hluta af láninu, en ekki allt. Stefnda hafði þar með viðurkennt skuld sína við stefnanda, en ekki hafi að svo stöddu verið hægt að tryggja hana með aðför. Það hafi hins vegar verið nauðsynlegt að tryggja að ekki yrði um undanskot eða rýrnun eigna að ræða meðan verið væri að fá dóm fyrir kröfunni og því hafi verið beðið um kyrrsetningu fyrir skuldinni og hafi hún farið fram. Stefnandi kveður einnig nauðsynlegt fyrir sig að fá dóm fyrir skuld stefndu við sig. Stefnandi kveðst vísa til 36. gr. laga 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann o.fl. Varðandi málskostnaðarkröfuna kveðst stefnandi vísa til 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi bendir á að hann er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og kraf um greiðslu er jafngildir virðisaukaskattsgreiðslu hans á málflutningsþóknuninni byggist á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum er gert að innheimtu virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Því kveðst stefnandi nauðsynlegt að hann fái dóm fyrir virðisaukaskattsgreiðslunni úr hendi stefndu. Um lagarök að öðru leyti kveðst stefnandi vísa til kaflans um málavexti hér að framan. Af hálfu stefndu er því mótmælt að stefnandi, sem sé faðir Birgis, fyrrverandi sambýlismanns stefndu, hafi lánað henni fé til að kaupa umrædda íbúð að Fífurima 1 hér í borg. Hér hafi ekki verið um lán að ræða til stefndu heldur framlag stefnanda til sonar síns, Birgis, sem skyldi sérgreint honum og koma til endurgreiðslu ef upp úr sambúð Birgis og stefndu slitnaði. Hafi verið talað um að hér væri um að ræða fyrirfram greiddan arf til Birgis. Í mars 1998 hafi slitnað upp úr sambúð stefndu og sonar stefnanda og hafi þá hafist viðræður um uppgjör milli þeirra með milligöngu lögmanna aðila. Í þeim viðræðum hafi komið fram boð stefndu um að hún greiddi framlag Birgis með þeim hætti sem lýst sé í stefnu en það hafi þó allaf verið háð því skilyrði að uppgjör færi fram milli stefndu og Birgis. Í því hafi engan vegin falist skuldaviðurkenning. Hinn 3. apríl 1998 hafi stefnda greitt til skrifstofu Guðmundar Ingva Sigurðssonar hrl. kr. 1.000.000 en ákveðið að bíða með greiðslu eftirstöðva þar til skiptum væri lokið vegna sambúðar hennar og Birgis ekki síst vegna þess að farið hafi verið fram á gjaldþrotaskipti á búi Birgis og gætu því umtalsverðar fjárskuldbindingar lent á henni. Af hálfu stefndu er byggt á því að stefnandi eigi ekki aðild að máli þessu og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda, sbr. 16. gr. eml. nr. 91/1991. Mál þetta snúist um framlag Birgis til sambúðar við stefndu. Framlagi þessu hafi stefnda átt að standa skil á við Birgi en ekki föður hans. Engin skjalleg gögn liggi til grundvallar aðild stefnanda að málinu. Af hálfu stefndu er á því byggt að skilyrði kyrrsetningar, skv. 5. gr. laga nr. 31/1990, hafi ekki verið fyrir hendi. Stefnda hafi haft fullan rétt á því að bíða með uppgjör vegna framlags Birgis þar til uppgjör hefði farið fram á milli þeirra. Þá hafi hún sýnt fullan vilja og getu til þess að greiða umrædda skuld m.a. með innborgun hinn 3.apríl 1998 og engin ástæða til að ætla að hún myndi eða gæti ekki staðið í skilum með eftirstöðvarnar. Kyrrsetning hafi því verið óþörf og því beri að hafna kröfum stefnanda um staðfestingu hennar. Af hálfu stefndu er mótmælt öllum fullyrðingum stefnanda um að hér hafi verið um að ræða lán til stefndu sem hún ætti að endurgreiða með vöxtum. Hér sé um að ræða framlag Birgis sem komi inn í skipti á eignum og skuldum á sambúðartímanum. Fyrr sé ekki hægt að tala um að skuldin sé gjaldfallinn. Þá er vaxtakröfum mótmælt. Kröfu um málskostnað styður stefnda við l. mgr. 130.gr. laga nr. 90/1991 um meðferð einkamála. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnda er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. NIÐURSTAÐA Fram kemur í málinu að stefnda er þinglýstur eigandi íbúðar að Fífurima 1 og að hún gerði tilboð í hana sem samþykkt var 23. janúar 1998. Þá kemur fram að stefnandi greiddi útborgun til seljenda fasteignarinnar í janúar og febrúar 1998 og að stefnda greiddi honum 1.000.000 króna 3. apríl 1998. Stefnda varð eigandi nefndrar íbúðar með yfirtöku áhvílandi skulda á henni og greiðslu útborgunar sem stefnandi innti af hendi og er fallist á þá málsástæðu stefnanda að hann hafi lánað henni 1.611.072 krónur vegna íbúðakaupanna og að henni beri að endurgreiða honum lán þetta með því að ekki er sýnt fram á að um gjalddaga eða lánstíma hafi verið samið. Samkvæmt þessu verður fallist á þá kröfu stefnanda að stefndu verði gert að greiða honum eftirstöðvar skuldarinnar með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Þá þykja skilyrði laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann o.fl. vera uppfyllt og er ekki fallist á það með stefndu að skilyrði 5. gr. þeirra laga hafi ekki verið fyrir hendi er kyrrsetning fór fram. Framangreind kyrrsetningargerð verður því staðfest. Eftir úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða stefnanda 200.000 krónur í málskostnað og er þá litið til reglna um greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefnda, María Hrönn Magnúsdóttir, greiði stefnanda, Sigurði Hjartarsyni, 649.864 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 1998 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað. Framangreind kyrrsetning er staðfest.
|
Mál nr. 305/2005
|
Skuldabréf Ábyrgð
|
Í ehf. krafði ERI og ERV um greiðslu skuldar á grundvelli skuldabréfs, sem var gefið út af V. Byggði Í kröfuna á áritun á skuldabréfið, sem mælti fyrir um að „samstarfssamningur“ ERI og ERV væri til tryggingar á greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Vísað var til þess að áritunin væri ekki undirrituð af fyrirsvarsmönnum ERI og ERV og að samstarfssamningur þeirra mælti ekki fyrir um hvernig fjárhagslegri ábyrgð á V skyldi hagað. Því yrði ábyrgð ERI og ERV á greiðslu skuldabréfsins hvorki reist á árituninni né á samstarfssamningnum. Enn fremur var vísað til þess að Í ehf. hefði samþykkt að R ehf. tæki yfir húsnæði, sem Í ehf. seldi til V, en skuldabréfið var gefið út til greiðslu á því húsnæði. Samkvæmt framansögðu var ekki talið að sýnt hefði verið fram á að ERI og ERV hefðu tekið á sig ábyrgð á greiðslu skuldabréfsins og voru þau því sýknuð af kröfu Í ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 6. júlí 2005. Hann krefst þess að stefndu greiði in solidum 14.107.314 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2002 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að áfrýjandi reisir kröfu sína á skuldabréfi útgefnu 21. maí 1999 af Viðskipta- og tölvuskólanum að höfuðstól 12.680.123 krónur. Samkvæmt yfirlýsingu áfrýjanda fyrir Hæstarétti og eftir ákvæði í skuldabréfinu fer um meðferð málsins samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ábyrgð stefndu á greiðslu skuldabréfsins byggir áfrýjandi á svohljóðandi áritun á það: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta er samstarfssamningur Eftirmenntunar rafiðna og Eftirmenntunar rafeindavirkja, sem bera ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans og fylgir ljósrit af þeim samningi sem fylgiskjal með skuldabréfi þessu. Samstarfssamningur þessi er dags. 6. desember 1996.” Áritun þessi er ekki undirrituð af fyrirsvarsmönnum stefndu. Í framangreindum samstarfssamningi milli stefndu segir að markmið hans sé að koma á fót skólanefnd við Viðskipta- og tölvuskólann sem eigi að viðhalda nafni skólans og reka hann sem sjálfstæða rekstrareiningu. Í samningnum er ekki vikið að því hvernig sé háttað fjárhagslegri ábyrgð á skólanum. Hvorki af árituninni sjálfri, eins og hún er úr garði gerð, eða af samstarfsamningnum, sem þar er til vitnað, verður reist ábyrgð stefndu á greiðslu skuldabréfsins. Til þess að stefndu verði taldir hafa ábyrgst greiðslu samkvæmt skuldabréfinu hefðu þeir, sem til þess voru bærir, þurft að rita undir framangreinda áritun. Samkvæmt yfirlýsingu 30. desember 1999, sem liggur frammi í málinu, hafa áfrýjendur samþykkt yfirtöku RTV-Menntastofnunar ehf. á því húsnæði sem Viðskipta- og tölvuskólinn keypti samkvæmt kaupsamningi 21. maí 1999, en skuldabréfið var gefið út til greiðslu á því húsnæði. Að framangreindu leiðir að fallast verður á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sannað að stefndu hafi tekið á sig ábyrgð á greiðslu skuldabréfsins. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber áfrýjanda að greiða stefndu sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Íbúðaval/Smiðsbúð ehf., greiði stefndu, Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja, sameiginlega 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2005. I Mál þetta sem dómtekið var 14. janúar 2005 var höfðað 29. mars 2004. Stefnandi er Íbúðaval/Smiðsbúð ehf., kt. [...], Hlíðarbyggð 45, Garðabæ en stefndu eru Eftirmenntunarnefnd rafiðna, kt. [...], Skeifunni 11b, Reykjavík og Eftirmenntun rafeindavirkja, kt. [...], Skeifunni 11b, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum 14.107.314 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast þess að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Þá krefjast þeir málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. II Málavextir eru þeir að með kaupsamningi 21. maí 1999 seldi stefnandi Viðskipta- og tölvuskólanum fasteign að Faxafeni 10 Reykjavík. Kaupverðið var samtals að fjárhæð 46.900.000 krónur og skyldi greiðast þannig: Við undirritun samnings 5.000.000 krónur, með yfirtöku áhvílandi skulda 29.219.877 krónur og með skuldabréfi sem útgefið var sama dag að fjárhæð 12.680.123 krónur. Skuldabréfið er ekki með veði í fasteigninni en í texta skuldabréfsins segir að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborgana, vaxta og veðbóta sé samstarfssamningur stefndu, sem beri ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans og fylgi ljósrit af honum sem fylgiskjal með skuldabréfinu. Tilvitnaður samstarfssamningur er dagsettur 6. desember 1996 og kemur fram í honum að hann sé gerður um Viðskipta- og tölvuskólann í tilefni af breytingum á stjórnskipulagi Rafiðnaðarskólans. Í 2. gr. samstarfssamningsins segir meðal annars orðrétt: "Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja bera ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans." Í lok ársins 1999 ákváðu þeir aðilar sem stóðu að Viðskipta- og tölvuskólanum að stofna einkahlutafélag til að reka skólann og var RTV-Menntastofnun ehf. stofnuð í því skyni. Í yfirlýsingu, dagsettri 30. desember 1999, yfirtók hið nýja félag alla þá eignarhluta í fasteigninni Faxafen 10 sem skráðir voru á Viðskipta- og tölvuskólann auk þess sem hið nýja fyrirtæki yfirtók nánar tilgreindar skuldir Viðskipta- og tölvuskólans, meðal annars skuld samkvæmt því skuldabréfi sem um er deilt í máli þessu. Í yfirlýsingu þessari er einnig ákvæði þess efnis að Viðskipta- og tölvuskólinn muni leita eftir samþykki kröfuhafa vegna skuldaraskipta og samþykki þeir ekki skuldaraskipti verði Viðskipta- og tölvuskólinn áfram í ábyrgð ásamt RTV-Menntastofnun ehf. vegna yfirtekinna veðskulda. Stefnandi ritaði undir yfirlýsingu þessa og segir í texta þeim sem stefnandi undirritaði á skjalið að hann samþykki yfirtökuna sem seljandi 48% hluta í eignarhluta 0105 til Viðskipta- og tölvuskólans samkvæmt þinglýstum kaupsamningi. Með yfirlýsingu 2. maí 2000 lýstu stefndu því yfir að vegna breytinga á stjórnskipulagi í menntakerfi rafiðnaðarmanna sé gerð yfirlýsing vegna stofnunar RTV- Menntastofnunar ehf. og segir þar meðal annars orðrétt: "Eftirmenntun rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja bera ábyrgð á rekstri og skuldbindingum RTV-Menntastofnunar ehf. eins og Viðskipta- og tölvuskólanum." Bú RTV-Menntastofnunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 25. júní 2002. Ágreiningur í máli þessu snýst um það fyrst og fremst hvort stefndu hafi með framangreindum samstarfssamningi 6. desember 1996 og yfirlýsingunni frá 2. maí 2000 tekist á hendur ábyrgð á greiðslu skuldabréfsins sem krafa stefnanda byggir á. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu fyrirsvarsmaður stefnanda, Símon Ólafsson og fyrirsvarsmenn stefndu, Ingólfur Árnason, Sveinn Þ. Jónsson og Ómar Hannesson. Þá komu fyrir dóminn vitnin Jón Árni Rúnarsson og Lovísa Kristinsdóttir. III Stefnandi kveður kröfu sína vera skuldaábyrgðarkröfu vegna ábyrgðaryfirlýsingar stefndu, upphaflega með yfirlýsingu vegna skulda Viðskipta- og tölvuskólans en síðar með yfirlýsingu vegna RTV-Menntastofnunar ehf. Byggi stefnandi kröfur sínar um greiðsluábyrgð stefndu á þessum ábyrgðaryfirlýsingum og því að það hafi verið forsenda fyrir sölu fasteignarinnar Faxafens 10, eignarhluta 0105, að þessi ábyrgð hafi legið fyrir. Hafi ábyrgðaryfirlýsingar þessar verið forsenda fyrir því að stefnandi hafi samþykkt að fá hluta kaupverðsins greiddan með skuldabréfi, sem ekki hafi verið tryggt með veði í eigninni. Þá hafi yfirlýsingar þessar einnig verið forsenda þess að stefnandi samþykkti nýjan greiðanda að skuldabréfinu. Skuld sú sem stefnandi krefji stefndu um greiðslu á samkvæmt framangreindum ábyrgðaryfirlýsingum byggi á skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 12.680.123 krónur, útgefnu í Reykjavík 21. maí 1999 af Viðskipta- og tölvuskólanum til stefnanda. Skuldabréfið hafi átt að greiðast með 16 afborgunum á 6 mánaða fresti í fyrsta sinn hinn 1. maí 2001, en að auki skyldu vextir greiðast 1. nóvember 1999, 1. maí 2000 og 1. nóvember 2000. Skuldabréfið beri 7% fasta vexti og sé bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 186,4 og sé höfuðstóll þess breytilegur miðað við breytingar á vísitölunni. Skuldabréfið hafi verið gjaldfellt vegna vanskila 1. maí 2002 þá að eftirstöðvum 13.706.577 krónum auk samningsvaxta frá 1. nóvember 2000 til 1. maí 2002 að fjárhæð 400.373 krónur eða samtals 14.107.314 krónur sem sé stefnufjárhæð máls þessa. Stefnandi kveður óumdeilt að skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans hafi haft umboð frá stefndu til að skuldbinda skólann þegar um kaup og fjármögnun á húsnæði hafi verið að ræða. Sé ekki hægt að skilja samstarfssamning um Viðskipta- og tölvuskólann frá 6. desember 1996, öðruvísi en svo að stefndu beri ábyrgð á skuldbindingum skólans. Sá skilningur sé jafnframt áréttaður í bréfi lögmanns stefndu, dagsettu 4. mars 2003, sérstaklega þegar vísað sé til ábyrgðarinnar í kaupsamningi og skuldabréfi með vitund þeirra sem skipað hafi skólanefnd skólans. Ekki fáist með nokkru móti séð að skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans hafi farið út fyrir umboð sitt þegar hann hafi keypt fasteignina Faxafen 10 af stefnanda. Kveður stefnandi að ekki sé unnt að fallast á þann skilning stefndu sem fram komi í bréfi lögmanns þeirra 4. mars 2003 að samstarfssamningurinn hafi einungis verið lagður fram með umræddu skuldabréfi til að sýna fram á hverjir væru bakhjarlar Viðskipta- og tölvuskólans enda sé áréttað síðar í því sama bréfi að þeir aðilar sem undir samstarfssamninginn rituðu bæru ábyrgð á skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans. Í yfirlýsingu 30. desember 1999 þar sem skuldaraskipti verði á skuldabréfinu og RTV-Menntastofnun ehf. taki það yfir sé sérstaklega vísað til þess að skuldabréfið sé tryggt með ábyrgðaryfirlýsingu sbr. kaupsamning 21. maí 1999. Hafi Ingólfur Árnason, formaður skólanefndar Viðskipta- og tölvuskólans og nefndarmaður í stefnda Eftirmenntunarnefnd rafiðna, undirritað yfirlýsinguna fyrir hönd RTV-Menntastofnunar ehf. Þá sé rétt að geta þess að í stjórn RTV-Menntastofnunar ehf. hafi einnig setið Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambands Íslands og fyrirsvarsmaður stefnda, Eftirmenntunarnefndar rafiðna. Geti þær fullyrðingar stefndu, um að skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans hafi komið fram gagnvart stefnanda án umboðs eða vitundar stefndu, því ekki talist trúverðugar. Þá kveðst stefnandi ekki fallast á þá túlkun lögmanns stefndu sem fram komi í bréfi hans 4. mars 2003 þar sem því sé lýst yfir að stefndu beri ábyrgð á skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans en þeir beri ekki ábyrgð á skuldbindingum RTV-Menntastofnunar ehf., sérstaklega ekki í ljósi skýrrar yfirlýsingar um slíka ábyrgð. Af þessu megi ráða að það hafi ekki verið utanaðkomandi þriðji aðili sem hafi yfirtekið skuldabréfið heldur félag á vegum sömu aðila en samkvæmt hlutafélagaskrá sé Viðskipta- og tölvuskólinn stofnandi RTV-Menntastofnunar ehf. Stefnanda hafi verið lofað munnlega að ábyrgðin héldist óbreytt við skuldaraskiptin og hafi það verið staðfest með yfirlýsingu 2. maí 2000. Hafi stefnandi enga ástæðu haft til að samþykkja skuldaraskiptin ef ábyrgðin hafi ekki átt að halda gildi sínu. Ef ekki verði fallist á að ábyrgðin hafi haldist við skuldaraskiptin verði að telja að verulegar forsendur hafi brostið við þau en stefnandi hafi sett það sem skilyrði við skuldaraskiptin að ábyrgðin héldist óbreytt. Verði þá að telja að Viðskipta- og tölvuskólinn, hinn upphaflegi skuldari, sé enn skuldari samkvæmt skuldabréfinu og stefndu í ábyrgð, sbr. fyrrgreint bréf lögmanns stefndu, dagsett 4. mars 2003. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og sé mál þetta rekið samkvæmt ákvæðum laga nr. 91/1991. Kröfur um málskostnað kveðst stefnandi byggja á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefndu byggja dómkröfur sínar um sýknu á því að kröfuréttur hafi ekki stofnast á hendur þeim samkvæmt umdeildu skuldabréfi þar sem ábyrgðaryfirlýsing sú sem skuldabréfið vísi til og stefnandi byggi kröfur sínar á sé einungis samstarfssamningur um Viðskipta- og tölvuskólann milli stefndu en ekki ábyrgðaryfirlýsing sem ætluð sé þriðja aðila. Til þess að stofna til kröfuábyrgðar þurfi ábyrgðaraðili samkvæmt almennum reglum kröfuréttar að beina loforði til kröfuhafa þess efnis að hann skuldbindi sig persónulega til að tryggja efndir kröfu á hendur aðalskuldara. Í þessu máli hafi engu slíku loforði verið beint til kröfuhafa heldur hafi einungis verið um almennt orðaða yfirlýsingu að ræða. Við mat á því hvort ábyrgðarmaður sé skuldbundinn gagnvart kröfuhafa verði að líta til þess hvort ætlunin hafi verið að ábyrgðaryfirlýsingu yrði beint til kröfuhafa. Samstarfssamningurinn hafi verið gerður 6. desember 1996 en skuldabréfið ekki gefið út fyrr en 21. maí 1999. Engin tengsl hafi því verið milli samstarfssamningsins og útgáfu skuldbréfsins og því fráleitt að telja að umrædd yfirlýsing feli í sér fjárhagslega ábyrgð á skuldabréfinu. Þá kveðast stefndu einnig byggja dómkröfur sínar á því að Jón Árni Rúnarsson, þáverandi skólastjóri Viðskipta- og tölvuskólans, hafi ekki haft umboð til að skuldbinda stefndu með því að nota yfirlýsinguna til að tryggja efndir á kröfum á hendur öðrum en Viðskipta- og tölvuskólanum. Hafi Jón Árni haft umboð til að skuldbinda Viðskipta- og tölvuskólann og veðsetja eignir hans þegar um kaup og fjármögnun á húsnæði hafi verið að ræða. Engin gögn liggi hins vegar fyrir um að Jón Árni hafi haft umboð til að skuldbinda stefndu sem ábyrgðaraðila á skuldabréfi vegna kaupa á húsnæði og enn síður til að tryggja skuldbindingu gagnvart þriðja aðila. Séu stefndu því ekki skuldbundnir af meintu loforði Jóns Árna fyrir hönd stefndu við útgáfu skuldabréfsins samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936. Verði niðurstaða máls þessa sú að talið verði að kröfuábyrgð hafi stofnast telja stefndu að sú kröfuábyrgð nái aðeins til skuldbindinga Viðskipta- og tölvuskólans en ekki til skuldbindinga RTV-Menntastofnunar ehf. Eftir að skuldskeyting hafi farið fram vegna skuldabréfsins hafi krafa samkvæmt því verið stefndu óviðkomandi. Yfirlýsingin á umræddu skuldabréfi feli ekki annað í sér en að stefndu beri ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans og hafi tilgangurinn með að vísa til hennar verið að fullvissa stefnanda um að svo væri. Beri áritunin á bréfið þennan tilgang ljóslega með sér sbr. orðin: “sem bera ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans.” Stefnandi hafi síðar samþykkt skuldskeytingu þannig að RTV-Menntastofnun ehf. hafi komið inn sem nýr skuldari í stað Viðskipta- og tölvuskólans og þar með hafi krafa samkvæmt skuldabréfinu orðið stefndu óviðkomandi með öllu. Stefndu kveðast ekki fallast á þann skilning stefnanda sem fram komi í stefnu að í skuldskeytingaryfirlýsingunni felist að skuldabréfið sé tryggt með ábyrgð stefndu. Í yfirlýsingunni komi fram að skuldabréfið sé tryggt með ábyrgðaryfirlýsingu, sbr. kaupsamning 21. maí 1999. Telja stefndu að ekki sé hægt að lesa það út úr ofangreindri yfirlýsingu að hann beri ábyrgð á skuldbindingu RTV-Menntastofnunar ehf. heldur sé einungis um að ræða lýsingu á umræddu skuldabréfi. Þvert á móti bendi stefndu á að samkvæmt ákvæðum yfirlýsingar vegna skuldaraskipta á skuldabréfinu sem stefnandi ritaði undir komi fram að ef kröfuhafar samþykki ekki skuldaraskipti verði Viðskipta- og tölvuskólinn ennþá í ábyrgð ásamt RTV-Menntastofnun ehf. Þar sem stefnandi hafi undirritað yfirlýsinguna og samþykkt þannig skuldaraskiptin sé Viðskipta- og tölvuskólinn ekki lengur bundinn sem skuldari skuldabréfsins og þar með hafi meint ábyrgð stefndu jafnframt fallið niður. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður byggja stefndu á því að brostnar forsendur séu fyrir ábyrgð þeirra á skuldabréfinu en samkvæmt almennum reglum kröfuréttar hafi það úrslitaáhrif þegar aðili taki á sig kröfuábyrgð hver sé aðalskuldari kröfu og sé því ábyrgðarmaður ekki skuldbundinn ef nýr aðalskuldari komi í stað þess sem gert hafi verið ráð fyrir þegar gengist hafi verið í ábyrgð. Upphaflegur skuldari hafi verið Viðskipta- og tölvuskólinn en með yfirlýsingu 30. desember 1999 hafi stefnandi samþykkt RTV-Menntastofnun ehf. sem nýjan skuldara en ekki hafi verið leitað eftir samþykki stefndu fyrir nýjum skuldara. Skuldskeytingin án samþykkis og staðfestingar stefndu á ábyrgð samkvæmt skuldabréfinu leiði því til þess að ef ábyrgðin verði talin hafa stofnast hafi hún á þessu tímamarki fallið niður. Stefnandi hafi lagt fram yfirlýsingu stefndu 2. maí 2000 sem hann telji staðfesta að stefndu beri ábyrgð á skuldbindingum RTV-Menntastofnunar ehf. gagnvart stefnanda. Stefndu byggja á því að ekki hafi stofnast kröfuábyrgð á hendur þeim gagnvart stefnanda með gildum hætti með undirritun stjórnarmanna þeirra á yfirlýsinguna. Umrædd yfirlýsing hafi verið gerð í allt öðrum tilgangi og hafi ekki verið beint til stefnanda. Í bréfi Jóns Árna Rúnarssonar dagsettu 5. september 2002 komi fram að útbúa hafi þurft yfirlýsinguna vegna þess að sérstakt leyfi hafi þurft hjá viðskiptaráðuneytinu til að stofna RTV-Menntastofnun ehf. vegna þess að eigandi félagsins, Viðskipta- og tölvuskólinn, hafi ekki verið skráð fyrirtæki eða sjálfseignarstofnun heldur hafi reksturinn verið byggður á samrekstrarformi tveggja aðila sem tekið hafi að sér allar ábyrgðir varðandi skuldbindingar skólans. Þessi skýring Jóns Árna sé ekki rétt að öllu leyti því yfirlýsingin sé gerð allnokkru eftir að RTV-Menntastofnun ehf. hafi verið stofnuð en þar komi þó fram sá rétti skilningur að yfirlýsingin hafi ekki verið gerð til að stofna til kröfuábyrgða heldur til að sýna samstarfsaðilum skólans og eftir atvikum yfirvöldum hverjir stæðu að baki Viðskipta- og tölvuskólanum sem sé stofnandi RTV-Menntastofnunar ehf. RTV-Menntastofnun ehf. sé félag með takmarkaðri ábyrgð eigenda þess sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994 og nái ábyrgð félagsmanna ekki til fjárhagslegra skuldbindinga félagsins nema sérstaklega sé stofnað til kröfuábyrgðar þeirra gagnvart kröfuhafa. Það hafi ekki verið gert með undirritun yfirlýsingar 2. maí 2000. Yfirlýsingin frá 2. maí 2000 taki ekki til fjárhagslegra skuldbindinga heldur stjórnskipulags skólakerfisins gagnvart samstarfsaðilum RTV-Menntastofnunar ehf. í skólamálum. Yfirlýsingunni hafi ekki verið beint að stefnanda og ekki hafi verið samið um ábyrgð stefndu gagnvart stefnanda á grundvelli yfirlýsingarinnar. Þeir aðilar sem ritað hafi undir yfirlýsinguna hafi ritað undir aðra yfirlýsingu 4. september 2003 þar sem þeir staðfesti skilning sinn á umræddri yfirlýsingu. Hafi Jón Árni komist yfir fyrrgreinda yfirlýsingu með ólögmætum hætti og hafi hann notað hana til þess að freista þess að fá stefndu til þess að falla frá málsókn á hendur sér og í framhaldi af því hafi kröfuhafar fengið yfirlýsinguna í hendur. Með tilliti til þessa telja stefndu með öllu ósannað að umrædd yfirlýsing hafi legið fyrir þegar skuldaraskiptin hafi átt sér stað fimm mánuðum áður og að hún hafi átt að stuðla að ábyrgð stefndu á skuldabréfinu. Bendi öll málsatvik og gögn til þess að fullyrðingar stefnanda að þessu leyti séu ekki sannleikanum samkvæmar. Þá kveðast stefndu enn fremur byggja á því að Jón Árni hafi ekki haft umboð til að skuldbinda þá sem ábyrðaraðila skuldabréfsins þegar skuldaraskiptin hafi átt sér stað. Í stefnu sé haldið fram að Jón Árni hafi fullyrt að ábyrgðin myndi haldast þrátt fyrir skuldaraskiptin. Telja stefndu ósannað að slík yfirlýsing hafi verið gefin og sönnunarbyrðin um það hvíli á stefnanda. Þvert á móti komi skýrt fram í skuldskeytingarskjalinu að ábyrgð Viðskipta- og tölvuskólans falli niður við samþykkt skuldskeytingarinnar. Þá hafi stefnandi ekki sannað að Jón Árni hafi haft umboð til að bjóða fram kröfuábyrgð stefndu vegna skuldbindinga þriðja aðila enda ekkert slíkt umboð fyrir hendi. Geti munnlegar yfirlýsingar um annað ekki skuldbundið stefndu samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður byggja stefndu kröfur sínar á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Samkvæmt útprentun á stöðu kröfu sem borist hafi stefndu sem fylgiskjal með bréfi lögmanns stefnanda 10. febrúar 2003 hafi höfuðstóll verið gjaldfelldur 1. nóvember 1999 og sé krafan því fyrnd samkvæmt 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum. Stefnandi hafi fellt alla kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu í gjalddaga 1. nóvember 1999 en ekki höfðað mál þetta fyrr en með birtingu stefnu 29. mars 2004. Hafi þá verið meira en fjögur ár liðin frá gjaldfellingu kröfunnar og hún því fyrnd gagnvart stefndu og geti stefnandi ekki breytt gjaldfellingardegi kröfunnar til að komast hjá fyrningu hennar. Verði ekki á ofangreindar málsástæður fallist byggja stefndu á því að þeir beri ekki ábyrgð á aukaliðum kröfunnar umfram það sem fram komi í orðum skuldabréfsins. Samkvæmt skuldabréfinu sé samstarfssamningur stefndu til tryggingar skaðlausri greiðslu afborgana vaxta og verðbóta en ekki dráttarvaxta og annars kostnaðar. Geti kröfuábyrgð stefndu ekki náð til annarra liða í kröfugerð en höfuðstóls kröfunnar auk samningsvaxta og verðbóta til gjaldfellingardags. Um lagarök að öðru leyti en að framan greinir vísa stefndu til 25. gr. samningalaga nr. 7/1936 og varðandi málskostnað vísa þeir til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og varðandi virðisaukaskatt vísa þeir til laga nr. 50/1988. V Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi kröfur sínar á skuldabréfi útgefnu 21. maí 1999 af Viðskipta- og tölvuskólanum til stefnanda. Skuldabréfið var gefið út í tengslum við kaup Viðskipta- og tölvuskólans á eignarhlut stefnanda í fasteigninni Faxafeni 10, Reykjavík, nánar tiltekið ca. 48% af 1.309,9 fm verslunarplássi á 1. hæð hússins. Hluti af kaupverðinu var greitt með umdeildu skuldabréfi og í texta skuldabréfsins er það sagt vera veðskuldabréf með veði í fasteign. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafði á þessum tíma ekki verið gengið frá formlegum eignaskiptasamningi fasteignarinnar og ákváðu aðilar kaupsamningsins að í stað þess að umrætt skuldabréf væri með veði í hinni seldu eign skyldi samstarfssamningur milli stefndu sem dagsettur er 6. desember 1996 settur til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Vitnið Lovísa Kristjánsdóttir, löggiltur fasteignasali sem sá um skjalagerð í málinu, upplýsti að framangreindur frágangsmáti við fasteignaviðskipti væri óvenjulegur. Venjan í svona viðskiptum væri að setja veð til tryggingar greiðslu samkvæmt skuldabréfi og hafi hún lagt til að það yrði gert. Aðilar að þessum viðskiptum hafi hins vegar samið sín á milli um þennan frágangsmáta og hafi hún aðeins gengið frá skjölum í samræmi við þann samning. Kvað hún það hafa komið fram hjá kaupanda að þessi frágangsmáti tíðkaðist hjá þeim og væri hefðbundinn í þeirra viðskiptum og kvaðst hún hafa fengið það staðfest hjá þeirri fasteignasölu sem kaupandi hefði áður skipt við. Sérstaklega aðspurð kvað hún það ekki hafa komið fram og hún ekki litið svo á að umræddur samstarfssamningur sem vitnað var til í skuldabréfinu jafngilti kröfuábyrgð stefndu enda hefðu þeir þá að hennar mati þurft að undirrita skuldabréfið sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar. Undir umdeilt skuldabréf ritar fyrir hönd Viðskipta- og tölvuskólans, Jón Árni Rúnarsson, þáverandi skólastjóri hans, á grundvelli umboðs sem hann hafði frá formanni skólanefndarinnar, Ingólfi Árnasyni. Samkvæmt því umboði hafði Jón Árni leyfi til að skuldbinda skólann og veðsetja eignir hans þegar um kaup og fjármögnun á húsnæði væri að ræða og er ekki deilt um heimild hans til þeirrar ráðstöfunar að kaupa umrædda fasteign og gefa út skuldabréf í tengslum við þau viðskipti. Þá er óumdeilt að þann 1. desember 1999 yfirtók fyrirtækið RTV-Menntastofnun ehf. framangreindan eignarhluta Viðskipta- og tölvuskólans í fasteigninni Faxafen 10, auk veðskulda sem á þeirri eign hvíldu og umdeilds skuldabréfs og samþykkti stefnandi þessar ráðstafanir með undirritun á yfirlýsingu þess efnis. Undir þessa yfirlýsingu ritaði einnig Jón Árni fyrir hönd Viðskipta- og tölvuskólans og er ekki deilt um að hann hafi haft til þess umboð. Stefndu voru ekki aðilar að viðskiptum þeim sem snerust um fasteignakaup Viðskipta- og tölvuskólans og stefnanda og höfðu ekkert um það að segja að umræddur samstarfssamningur þeirra frá 6. desember 1996 var settur sem trygging fyrir greiðslu skuldabréfsins. Sú ákvörðun var tekin af Jóni Árna Rúnarssyni, umboðsmanni Viðskipta- og tölvuskólans í skjóli fyrrgreinds umboðs sem þó takmarkaðist við að skuldbinda Viðskipta- og tölvuskólann en hvorki af orðalagi þess umboðs né öðrum gögnum málsins verður séð að Jón Árni hafi haft umboð til að skuldbinda stefndu eða lýsa því yfir við stefnanda að umræddur samstarfssamningur frá 6. desember 1996 og yfirlýsingin 2. maí 2000 jafngiltu sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingu stefndu á skuldabréfinu. Forsendur stefnanda fyrir sölu fasteignarinnar, útgáfu skuldabréfsins og samþykki hans á skuldaraskiptum voru því stefndu óviðkomandi. Stefnandi telur að með undirritun samstarfssamnings 6. desember 1996 og síðar með undirritun yfirlýsingar 2. maí 2000 hafi stefndu gengist í ábyrgð fyrir greiðslu umdeilds skuldabréfs enda sé tekið fram í þessum yfirlýsingum að stefndu beri ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans og eftir stofnun RTV-Menntastofnunar ehf. beri þeir ábyrgð á rekstri og skuldbindingum þess félags eins og Viðskipta- og tölvuskólans. Samkvæmt þessu byggir stefnandi á því að yfirlýsingar stefndu að þessu leyti jafngildi sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfinu. Í slíkri kröfuábyrgð felst loforð þar sem ábyrgðarmaður skuldbindur sig persónulega til tryggingar á efndum kröfu á hendur aðalskuldara og felst í slíkri skuldbindingu að ábyrgðarmaður ber óskipta ábyrgð á kröfunni með aðalskuldara. Stefndu hafna því alfarið að umræddar yfirlýsingar um ábyrgð á rekstri og skuldbindingum Viðskipta- og tölvuskólans og RTV-Menntastofnunar ehf. hafi falið í sér ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum þeirra. Hafi þessar yfirlýsingar verið gefnar út í allt öðrum tilgangi og aldrei staðið til að taka ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum þessara stofnana. Hefur komið fram hjá þeim að tilefni umræddra yfirlýsinga hafi verið yfirstandandi breytingar á stjórnskipulagi í menntakerfi rafiðnaðarmanna og hafi tekið til stjórnskipulags skólakerfisins gagnvart samstarfsaðilum stefnda í skólamálum og eingöngu ætlaðar þeim aðilum. Fær þessi skýring stefndu á tilefni yfirlýsinganna stoð í efni þeirra sjálfra, en í samstarfssamningnum frá 6. desember 1996 kemur fram að hann sé gerður vegna breytinga á stjórnskipulagi Rafiðnaðarskólans og í yfirlýsingunni frá 2. maí 2000 kemur fram að hún sé gerð vegna breytinga á stjórnskipulagi í menntakerfi rafiðnaðarmanna. Framangreindur samstarfssamningur og yfirlýsing eru einhliða yfirlýsingar stefndu og verður við túlkun á efni þeirra að styðjast við þeirra skýringar á því til hvers þær voru ætlaðar. Þykir vitnisburður Jóns Árna Rúnarssonar ekki vera til þess fallinn að hnekkja skýringum stefndu á tilgangi umræddra yfirlýsinga eða efni þeirra en meta verður sönnunargildi vitnisburðar hans í ljósi þess að hann og stefndu hafa átt í miklum deilum sbr. 59. gr. laga nr. 91/1991. Þá er til þess að líta að umræddar yfirlýsingar voru hvorugar gefnar út að því er virðist í tengslum við útgáfu umrædds skuldabréfs eða í tengslum við skuldaraskiptin. Sú fyrri var gefin út 6. desember 1996 eða tæpum tveim og hálfu ári áður en skuldabréfið var gefið út og hin seinni 2. maí 2000 eða fimm mánuðum eftir að skuldaraskiptin fóru fram. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnandi ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að í margnefndum samstarfssamningi og yfirlýsingu stefndu hafi þeir almennt gengist í ábyrgð fyrir efndum kröfu stefnanda samkvæmt skuldabréfinu á hendur Viðskipta- og tölvuskólanum og síðar RTV-Menntastofnunar ehf. og gefur orðalag þessara yfirlýsinga eða tilgangur með útgáfu þeirra ekkert tilefni til svo víðtækrar skýringar. Verða stefndu því þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur þar með talinn virðisaukaskattur. Af hálfu stefnanda flutti málið Gylfi Jens Gylfason hdl. en af hálfu stefndu flutti málið Ragnar Baldursson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndu, Eftirmenntunarnefnd rafiðna og Eftirmenntun rafeindavirkja, eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, Íbúðavals/Smiðsbúðar ehf. Stefnandi greiði stefndu samtals 500.000 krónur í málkostnað þar með talinn virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 504/2006
|
Skuldamál Umboð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Í málinu var deilt um hvort J, fyrrverandi framkvæmdastjóri C, hefði með undirritun lánssamnings og skuldabréfs fyrir hönd C í lok nóvember 2002 skuldbundið C gagnvart N samkvæmt þessum skjölum. Í málinu lá fyrir sú afstaða stjórnarmanna C, sem bókuð var á stjórnarfundi 6. ágúst 2002, að J skyldi annast lántöku hjá N, en N hafði 7. nóvember 2001 fallist á lánsumsókn C. Þá lá fyrir að J hafði annast samskipti af hálfu C við N vegna lántökunnar. Talið var að við þessar aðstæður hefði C verið nauðsynlegt, ef félagið vildi afturkalla heimild J til að annast lántökuna fyrir sína hönd, að tilkynna N sérstaklega um það. Gáfu samskipti J og Á, stjórnarformanns C, skömmu fyrir lántökuna ennfremur sérstakt tilefni til að bregðast við með þessum hætti. C sendi N ekki slíka tilkynningu og var N því rétt að líta svo á að J hefði umboð til lántökunnar en óumdeilt var að lánsféð var lagt inn á bankareikning C. Samkvæmt því varð C skuldbundinn N samkvæmt skuldabréfinu og krafa N um endurgreiðslu lánsins, ásamt dráttarvöxtum, tekin til greina. Kröfu N um almenna vexti á nánar tilgreindu tímabili var hins vegar vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í forsendum hans er aðdragandi hinnar umdeildu lántöku rakinn og meðal annars vikið að því sem fram kom í samkomulagi milli hluthafa áfrýjanda 4. febrúar 2002 og á stjórnarfundum hjá áfrýjanda 14. og 21. maí, 13. júní og 6. ágúst sama ár. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort Jón Helgi Egilsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri áfrýjanda, hafi með undirritun lánssamnings og skuldabréfs fyrir hönd áfrýjanda í lok nóvember 2002 skuldbundið áfrýjanda gagnvart stefnda samkvæmt þessum skjölum. Í málinu liggur fyrir sú afstaða stjórnarmanna áfrýjanda, sem bókuð var á stjórnarfundi 6. ágúst 2002, að nefndur Jón Helgi skyldi annast lántöku hjá stefnda sem meðal annars ætti að nýta til að greiða honum ógreidd laun, en stefndi hafði 7. nóvember 2001 fallist á lánsumsókn áfrýjanda. Fyrir liggur að Jón Helgi hafði annast samskipti af hálfu áfrýjanda við stefnda vegna lántökunnar. Við þessar aðstæður var áfrýjanda nauðsynlegt, ef hann vildi afturkalla heimild Jóns Helga til að annast lántökuna fyrir sína hönd, að tilkynna stefnda sérstaklega um það. Stjórnarformaður áfrýjanda, Ágúst Sverrir Egilsson, fékk þar að auki sérstakt tilefni til að bregðast við með þessum hætti þegar kom fram í nóvembermánuð, þar sem af samskiptum hans við Jón Helga með tölvupóstum verður ráðið að honum varð kunnugt um að Jón Helgi væri þá enn í viðræðum við stefnda um lánveitinguna og að fyrir lægju drög að lánssamningi sem taka þyrfti afstöðu til. Meðal annars kom fram af hálfu Jóns Helga í orðsendingu til Ágústs Sverris 12. nóvember 2002 ráðagerð um að ganga mætti frá lántökunni hjá stefnda án atbeina þess síðarnefnda. Áfrýjandi sendi stefnda ekki slíka tilkynningu og var stefnda því rétt að líta svo á að Jón Helgi hefði umboð til lántökunnar, en óumdeilt er að lánsféð, 2.500.000 krónur, var lagt inn á bankareikning áfrýjanda 2. desember 2002. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi orðið skuldbundinn stefnda samkvæmt skuldabréfinu 27. nóvember 2002. Leiðir þetta til þess að héraðsdómur verður staðfestur um höfuðstól kröfu stefnda og málskostnað. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms er áfrýjandi í samræmi við kröfu stefnda dæmdur til að greiða höfuðstól „ásamt Raibor vöxtum (6. mánaða) Seðlabanka Íslands auk 5% álags frá 25. mars 2004 til 2. maí 2004“, án nánari tilgreiningar. Vaxtakrafa þessi samrýmist ekki 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og verður henni því vísað frá héraðsdómi. Héraðsdómur verður hins vegar staðfestur um dráttarvaxtakröfu stefnda. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að kröfu stefnda, Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins, um vexti tímabilið 25. mars 2004 til 2. maí 2004 er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, Cell Objects á Íslandi ehf., greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 29. júní 2005 og tekið til dóms 7. júní 2006. Stefnandi er Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins, Borgartúni 35, Reykjavík en stefndi er Cell Objects á Íslandi ehf., Haukanesi 11, Garðabæ. Réttargæslustefndi er Jón Helgi Egilsson, Haukanesi 11, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda einkahlutafélag verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.844.153 krónur ásamt Raibor vöxtum Seðlabanka Íslands (6 mánaða) auk 5% álags frá 25. mars 2004 til 2. maí 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 2.500.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæðinni frá 2. janúar 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda í málinu og málskostnaðar að mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og hann gerir ekki kröfur í málinu. I. Í málinu er deilt um hvort stefndi sé bundinn af skuldabréfaláni sem stefnandi veitti stefnda. Réttargæslustefndi, sem var framkvæmdastjóri stefnda, undirritaði skuldabréfalánið fyrir hönd stefnda og rann andvirði lánsins til réttargæslustefnda. Þegar réttargæslustefndi undirritaði skuldabréfið hafði stefndi sent tilkynningu til fyrirtækjaskrár Hagstofu Íslands um að réttargæslustefndi væri ekki lengur framkvæmdastjóri félagsins og hefði ekki prókúru fyrir það. Málavextir eru að öðru leyti þeir að hið stefnda félag var stofnað á árinu 2000 og samkvæmt tilkynningu til Hagstofu Íslands var aðalstarfsemi félagsins hugbúnaðarþróun. Samkvæmt hluthafasamkomulagi 4. febrúar 2002 átti réttargæslustefndi, Jón Helgi Egilsson, 43% af hlutafé í félaginu, bróðir hans, Ágúst Sverrir Egilsson, 45% og Íslenskir aðalverktakar hf. 12%. Réttargæslustefndi var framkvæmdastjóri og fór með prókúru fyrir félagið. Þann 6. febrúar 2002 gerði stefndi starfs- og launasamkomulag við réttargæslustefnda. Segir meðal annars í samningnum að réttargæslustefndi sé á launum frá 1. nóvember 2001 og séu honum ekki tryggð laun nema félagið hafi fjármuni til greiðslu launa í formi sölu hlutafjár eða lántöku sem samþykkt sé af stjórn. Gildistími þessa samnings var frá 1. nóvember 2001 til 1. maí 2002. Stefndi falaðist eftir láni hjá stefnanda og þann 7. nóvember 2001 samþykkti stjórn stefnanda að ganga til viðræðna við stefnda um lánafyrirgreiðslu allt að 5.000.000 króna. Með bréfi 21. janúar 2002 óskaði stefndi eftir breytingu á lánskjörum en því var hafnað af hálfu stefnanda 28. sama mánaðar. Á stjórnarfundi stefnda 14. maí 2002 var bókað að réttargæslustefndi bendi á að samningur hans sem framkvæmdastjóri sé í raun runninn út og ekkert hafi verið rætt um framhaldið. Ágúst Sverrir Egilsson lagði til að samningur yrði framlengdur á sama grunni. Réttargæslustefndi benti þá á að vegna áhuga hluthafa á að fresta töku láns hjá stefnanda væri réttargæslustefndi í raun að lána stefnda og þyrfti því að ná samkomulagi um það. Ákveðið var að taka málið upp á næsta fundi. Á stjórnarfundi 21. maí 2002 var bókað að réttargæslustefndi hafi greitt ýmsan kostnað auk þess sem hann láni félaginu laun sín svo lengi sem lántöku hjá stefnanda sé frestað og önnur fjármögnun láti á sér standa. Á fundinum óskaði réttargæslustefndi eftir viðbrögðum fundarmanna hvernig þeir sæju lausn á þessu máli og var niðurstaða umræðna að fela einum stjórnarmanni, Viktori Jens Vigfússyni, að vinna drög að lausn málsins í samstarfi við Ágúst. Á minnisblaði Viktors frá 12. júní 2002 kemur meðal annars fram að félagið skuldi réttargæslustefnda laun þar sem ekki hafi verið gengið frá láni við stefnanda. Þann 13. júní 2002 var haldinn stjórnarfundur í stefnda og þá meðal annars bókað að samþykkt hafi verið að framlengja samning réttargæslustefnda til 1. september með þeim skilmálum sem áður giltu, meðal annars varðandi áhættutengda fjármögnun. Á stjórnarfundi 23. júlí 2002 kom meðal annars fram ráðagerð um að taka lán hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar og Sparisjóði Keflavíkur til að brúa fjármögnun tímabundið uns lán fengist hjá stefnanda. Á stjórnarfundi 6. ágúst 2002 var bókað að stjórnarmaðurinn Viktor Jens Vigfússon legði til að lán frá stefnanda eða aðrir fjármunir, sem félaginu standi mögulega til boða, yrðu meðal annars nýttir til að gera upp laun réttargæslustefnda til 1. maí 2002. Bókað var jafnframt að Ágúst styddi að lán frá stefnanda yrði tekið að því gefnu að 3.000.000 króna yrðu nýttar til að greiða laun til réttargæslustefnda en það sem eftir stæði yrði nýtt til að greiða kostnað vegna einkaleyfis og annarra hluta. Bókað var að Ágúst lýsti því jafnframt yfir að hann teldi það hlutverk réttargæslustefnda að ganga frá þessu láni. Þann 7. ágúst 2002 sendi Viktor Ágústi tölvupóst og ítrekaði afstöðu sína til þess að tekið yrði lán hjá stefnanda til þess að gera upp laun við réttargæslustefnda. Ágúst svaraði þessum tölvupósti sama dag og sagði meðal annars að það væri búið að samþykkja þetta lán og samkomulag um að 3.000.000 króna rynnu til réttargæslustefnda en 2.000.000 króna yrði ráðstafað vegna annarra mála, fyrst og fremst vegna einkaleyfis. Þann 21. ágúst 2002 ritaði lögmaður réttargæslustefnda bréf og krafði stefnda um vangoldin laun fyrir tímabilið 1. nóvember 2001 til 1. maí 2002. Því svaraði stjórnarformaður stefnda, Ágúst Sverrir Egilsson, samdægurs og sagði meðal annars að það væri löngu ákveðið að taka lán frá stefnanda til að greiða meðal annars laun réttargæslustefnda og hafði réttargæslustefnda verið falið að ganga frá lántökunni. Aðalfundur var haldinn hjá stefnda 29. ágúst 2002. Á því er byggt af hálfu stefnda að á þessum fundi hafi verið tekin ákvörðun um að réttargæslustefndi hætti sem framkvæmdastjóri og prókúruumboð til hans afturkallað. Í málinu hefur verið lögð fram tilkynning til fyrirtækjaskrár Hagstofu Íslands þar sem tilkynnt var að samkvæmt fundi 29. ágúst 2002 hafi stjórnarformaður verið kjörinn Ágúst Sverrir Egilsson og meðstjórnendur Hákon Guðbjartsson og réttargæslustefndi. Enginn framkvæmdastjóri sé í félaginu og prókúruhafi Ágúst Sverrir Egilsson. Fram hefur komið í málinu að Ágúst undirritaði þessa tilkynningu og sendi Hagstofu Íslands sem móttók hana 18. september 2002. Eftir að réttargæslustefndi hafði gert athugasemdir við tilkynninguna hjá Hagstofu Íslands undirrituðu þáverandi stjórnarmenn einnig tilkynninguna, þeir Hákon Guðbjartsson og Ólafur Thors, og var hún að því búnu send Hagstofu Íslands á ný, sem móttók hana 2. október 2002. Eins og áður sagði byggir stefndi á því að eftir þennan fund hafi réttargæslustefndi verið umboðslaus. Þykir því rétt að rekja að nokkru það sem fram fór á aðalfundinum 29. ágúst 2002. Bókað var að mættir væru Ólafur Thors, sem fór með 12% hlut Íslenskra aðalverktaka. Með Ólafi mætti Hilmar Magnússon hdl. Bókað var að framkvæmdastjórinn, réttargæslustefndi, væri ekki mættur og hefði ekki boðað forföll. Þá voru heldur ekki mættir Viktor Jens Viktorsson og Patrick Thomas en Ágúst Sverrir Egilsson tók þátt í fundinum í gegnum síma frá Bandaríkjunum. Dagskrá fundarins var í fyrsta lagi skýrsla stjórnar, í öðru lagi reikningar bornir undir samþykki, í þriðja lagi kjör stjórnar, varamanns og endurskoðanda og í fjórða lagi önnur mál. Varðandi það sem hér skiptir máli var meðal annars bókað að ekki skuli ráðið í stöðu framkvæmdastjóra fyrr en búið væri að finna fjármagn til reksturs félagsins. Af hálfu Ólafs Thors var bókað undir liðnum önnur mál að hann setti fram vantraust á störf framkvæmdastjórans. Taldi Ólafur að réttargæslustefndi hafi ekki staðið við skyldu sína sem framkvæmdastjóri og því sé sjálfkrafa fallið úr gildi samkomulag það sem gert hafi verið við réttargæslustefnda um framlengingu á samningi réttargæslustefnda til 3. september 2002. Engin sérstök samþykkt var gerð um þessa bókun og var fundi síðan slitið. Með stefnu útgefinni 10. október 2002 höfðaði réttargæslustefndi mál á hendur stefnda og krafðist þess aðallega að aðalfundur stefnda 29. ágúst 2002 yrði ógiltur en til vara að kosning nýrrar stjórnar og varamanns yrði ógilt svo og sú ákvörðun fundarins að ráða ekki nýjan framkvæmdastjóra. Sýknudómur féll í héraði 8. júlí 2003 en málinu var vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar 11. mars 2004. Í tölvupósti Ágústar 12. nóvember 2002 til fjölskyldu sinnar segir meðal annars að hann sjái sig knúinn til að svara réttargæslustefnda vegna launamála hans. Segir Ágúst að bókað hafi verið á stjórnarfundi 6. ágúst 2002 að réttargæslustefndi hafi verið hvattur til að taka lán hjá stefnanda til að borga réttargæslustefnda laun að fjárhæð 3.000.000 króna. Í tölvupóstinum lætur Ágúst fylgja úrdrátt úr fundargerð þar sem fram kemur að þetta hafi verið samþykkt á stjórnarfundi. Síðan segir Ágúst í tölvupóstinum að hann hafi oft eftir þetta ítrekað við réttargæslustefnda að taka lánið og borga sér laun í samræmi við vilja stjórnar. Þann 27. nóvember 2002 undirritaði réttargæslustefndi lánssamning við stefnanda þar sem fram kemur að stefnandi samþykki að lána stefnda 5.000.000 krónur. Skyldi lánið greitt út til stefnda með þeim hætti að 2.500.000 krónur yrðu greiddar 2. desember 2002 og 2.500.000 krónur þann 15. janúar 2003. Skuldabréf að fjárhæð 2.844.153 krónur var útbúið og ritaði réttargæslustefndi undir það fyrir hönd stefnda. Fjárhæðin 2.500.000 krónur var lögð inn á reikning stefnda og er óumdeilt að réttargæslustefndi millifærði 2.450.000 krónur yfir á sinn einkareikning. Fyrir dóminn komu Hreinn Sigmarsson, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, Ágúst Sverrir Egilsson, stjórnarfomaður stefnda, Hilmar Magnússon hdl., Viktor Jens Vigfússon, fyrrverandi stjórnarmaður í stefnda, Skeggi G. Þormar, fyrrverandi stjórnarmaður í stefnda og réttargæslustefndi, Jón Helgi Egilsson. II. Stefnandi telur hið stefnda félag skuldbundið af samningi aðila og skuldabréfinu sem út hafði verið gefið. Stefnandi telur að stefndi geti ekki vikið sér undan endurgreiðsluskyldu með tilvísun til þess að réttargæslustefndi hafi ekki haft prókúru fyrir stefnda á þessum tíma. Í því sambandi bendir stefnandi á að samþykkt hafi verið í stjórn stefnda að fela réttargæslustefnda að semja um og taka umrætt lán. Þá sé einnig til þess að líta að afturköllun á prókúru réttargæslustefnda hafi ekki verið lögum samkvæm. Sú tilkynning hafi verið gerð án sérstakrar formlegrar umfjöllunar í stjórn stefnda og þess vegna sé hún ekki marktæk eða skuldbindandi fyrir stefnanda. Líta beri einnig til þess að undirritun lánssamnings og fylgiskjala hafi verið liður í löngu ferli umsókna og vinnu starfsmanna stefnanda í langan tíma. Undirritunin hafi aðeins verið lokaþáttur í því ferli sem verði að skoða í heild. Þegar þessi vinna hafi hafist hafi réttargæslustefndi verið framkvæmdastjóri stefnanda með prókúru og einnig í stjórn félagsins. Stefnandi hafi verið grandalaus um það að breyting hafi orðið á hans högum hjá félaginu. Varakröfu sína byggir stefnandi á því að stefndi geti aldrei verið annað en ábyrgur fyrir endurgreiðslu þeirra fjármuna sem að honum hafi verið greiddar. Fjármunirnir hafi verið greiddir beint inn á reikning stefnda og því beri stefndi ábyrgð á endurgreiðslu þeirra. Stefnandi geti ekki borið ábyrgð á því hverjir hafi heimild til úttektar af reikningum stefnda heldur verði stefndi að bera hallann af því ef umboðslaus aðili hefur millifært fé af reikningi stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að stefndi hafi aldrei skuldbundið sig með þeim hætti sem stefnandi telur. Undirritun réttargæslustefnda nægi ekki til að skuldbinda stefnda samkvæmt samþykktum félagsins. Skýrt sé tekið fram í samþykktum að meirihluta stjórnar þurfi til að rita firmað. Svo hafi ekki verið í þessu tilfelli. Þá hafi réttargæslustefndi ekki verið framkvæmdastjóri félagsins á þessum tíma og umboð hans útrunnið. Stjórnarformaður félagsins, Ágúst Sverrir Egilsson, hafi haft prókúru fyrir stefnda og því hafi réttargæslustefndi ekki getað skuldbundið félagið með áritun sinni. Sú skylda hafi hvílt á stefnanda að kanna opinberar skráningar í þessu sambandi. Stefnandi hafi auk þess sérfræðinga á þessu sviði og því sé ábyrgð stefnanda meiri en ella. Stefndi mótmælir þeim staðhæfingum stefnanda að tilkynning til Hagstofu Íslands hafi verið gerð án þess að um það hafi verið fjallað og tekin lögleg ákvörðun á fundi stefnda. Þvert á móti hafi tilkynningin verið undirrituð af meirihluta stjórnar og ákvörðunin tekin á stjórnarfundi. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi ekki verið í góðri trú um heimild réttargæslustefnda þar sem slík heimild hafi ekki verið til staðar samkvæmt skýlausum opinberum gögnum. Þó að réttargæslustefndi hafi komið að málinu áður hafi stefnanda borið að athuga umboð hans þegar til undirskriftar kom. Þá mótmælir stefndi því að hann sé bundinn samkvæmt skuldabréfinu á þeirri forsendu að peningarnir hafi runnið inn á reikning stefnda. Stefndi hafi enga hugmynd haft um notkun réttargæslustefnda á reikningnum og getur slíkt ekki verið á ábyrgð stefnda. Varðandi varakröfu bendir stefndi á að stefndi hafi engin ráð til að endurheimta féð og því verði hann ekki látinn bera ábyrgð á þeim mistökum og vanrækslu sem stefnandi hafi sýnt af sér. Enn síður verði hann látinn bera ábyrgð á háttsemi réttargæslustefnda vegna óheimillar notkunar reikningsins. III. Aðilar deila um hvort réttargæslustefndi hafi haft heimild stjórnar stefnda til að skuldbinda hið stefnda félag með því að undirrita lánssamning og skuldabréf fyrir hönd stefnda. Hér að framan er rakið hvernig umræða spannst um þetta efni á stjórnarfundum og í tölvupósti milli stjórnarmanna. Óumdeilt er að stefndi falaðist eftir láni hjá stefnanda og má upphaf þess rekja til 7. nóvember 2001 er stjórn stefnanda féllst á viðræður við stefnda um það efni. Í hluthafasamkomulagi 4. febrúar 2002 segir í 6. grein að hluthafarnir þrír séu sammála um að veita stjórn heimild til að semja við stefnanda um lánafyrirgreiðslu. Á stjórnarfundi 14. maí 2002 vekur réttargæslustefndi athygli á því að þar sem hluthafar hafi ákveðið að fresta lántöku hjá stefnanda væri fyrirséð að hann fengi ekki greidd laun sem framkvæmdastjóri og þyrfti að lána stefnda áfram laun sín. Bókað var á stjórnarfundi 21. maí 2002 að réttargæslustefndi lánaði stefnda laun sín svo lengi sem lántöku hjá stefnanda væri frestað. Ákveðið var einnig að stjórnarmaðurinn Viktor Jens Vigfússon ynni drög að lausn málsins í samvinnu við stjórnarformanninn Ágúst Sverri Egilsson. Starfssamningur við réttargæslustefnda var framlengdur til 1. september 2002 á fundi stjórnar 13. júní 2002. Á stjórnarfundi 6. ágúst 2002 var bókað meðal annars að stjórnarmaðurinn Viktor legði til að lán frá stefnanda yrði nýtt að hluta til að gera upp laun við réttargæslustefnda. Bókað var að Ágúst styddi það að því marki að 3.000.000 króna rynnu til réttargæslustefnda en lánið yrði einnig nýtt til annarra hluta. Þá lýsti Ágúst því einnig yfir að hann teldi það hlutverk réttargæslustefnda að „ganga frá þessu láni.“ Óumdeilt er að starfssamningur réttargæslustefnda sem framkvæmdastjóra féll niður 1. september 2002 og var það áréttað á stjórnarfundi 29. ágúst 2002. Tölvupóstur aðila er rakinn hér að framan og þar eru framangreindar samþykktir á stjórnarfundum áréttaðar, sérstaklega af stjórnarformanni, Ágústi Sverri Egilssyni. Nægir þar að nefna tölvupóst frá 12. nóvember 2002 þar sem Ágúst staðfestir stjórnarsamþykkt frá 6. ágúst 2002 og segir að réttargæslustefndi hafi verið „hvattur til þess að taka lánið og borga 3 milljónir til síns sjálfs sem allra fyrst.“ Síðar í bréfinu segir Ágúst að þetta hafi oft verið ítrekað við réttargæslustefnda „... að taka lánið og borga sér laun í samræmi við vilja stjórnar.“ Innheimtubréfi lögmanns réttargæslustefnda svaraði Ágúst 21. ágúst 2002 á sama hátt, „... búið er að ákveða fyrir löngu að taka þetta lán NSA og nota það til þess að greiða kostnað vegna Jóns... og fól [stjórn] Jóni að ganga frá lántökunni fyrir alllöngu eins og fram kemur í bókun stjórnar....“ Samkvæmt öllu framansögðu er það mat dómsins að ekki leiki nokkur vafi á að lögmæt stjórnarsamþykkt lá fyrir hjá stefnda sem veitti réttargæslustefnda heimild til að taka lán hjá stefnanda fyrir hönd stefnda og greiða sér allt að 3.000.000 króna vegna vangoldinna launa sem framkvæmdastjóri félagsins. Réttargæslustefndi fór að þessum vilja stjórnar og greiddi sér 2.450.000 krónur. Sú málsástæða stefnda að réttargæslustefndi hafi verið hættur sem framkvæmdastjóri og prókúra hans afturkölluð þykir ekki skipta máli í þessu sambandi því skýr vilji stjórnar lá fyrir, stjórnarsamþykktir sem veittu réttargæslustefnda, sem var og er stjórnarmaður í stefnda og eigandi 43% hlutafjár, heimild til að skuldbinda félagið með þeim hætti sem hann gerði. Þessar stjórnarsamþykktir voru aldrei afturkallaðar á síðari stjórnarfundum áður en lánið kom til útgreiðslu. Niðurstaða málsins verður því sú að fallist verður á aðalkröfu stefnanda. Vaxtakrafa stefnanda er útskýrð í stefnu og segir þar að fyrsti gjalddagi bréfsins hafi verið 2. maí 2004 og hafi skuldabréfið þá verið gjaldfellt þar sem ekkert hafi verið greitt af því. Vaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið andmælt af hálfu stefnda og verður hún því tekin til greina. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Cell Objects á Íslandi ehf., greiði stefnanda, Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins, 2.844.153 krónur ásamt Raibor vöxtum (6. mánaða) Seðlabanka Íslands auk 5% álags frá 25. mars 2004 til 2. maí 2004 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 28/2003
|
Vátryggingarsamningur Bifreið Ölvunarakstur Húftrygging Vörslur
|
Tjón varð á bifreið J við það að þáverandi unnusta hans, sem var ölvuð, missti stjórn á henni og hafnaði bifreiðin á ljósastaur. J krafði S hf. um bætur vegna tjónsins sem neitaði greiðslu með vísan til ákvæðis í vátryggingarskilmálum tryggingarinnar, þar sem ökumaðurinn var undir áhrifum áfengis. Hélt J því fram að unnusta hans hefði tekið bifreiðina traustataki og ekið henni án leyfis. Með vísan til þess að bifreiðin var geymd við heimili unnustunnar og lyklar að henni í tösku J, sem hún varðveitti, var talið að bifreiðin hefði verið í vörslu unnustunnar og takan ekki þjófnaður í skilningi ákvæðis vátryggingarskilmálanna. Var S hf. því sýknað af kröfum J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 16. janúar 2003. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 1.410.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. maí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi því fram að tjónið megi hugsanlega rekja til þess að sprungið hafi á bifreiðinni. Ennfremur að áfrýjandi hafi enga ástæðu haft til þess að vantreysta ökumanni bifreiðarinnar og að ákvæði skilmála beri að skýra með hliðsjón af 18. og 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Hefur stefndi mótmælt því að þessar málsástæður komist að í Hæstarétti þar sem þeim hafi ekki verið hreyft í héraði. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður þessum málsástæðum ekki haldið fram fyrir Hæstarétti, enda mundi það raska grundvelli málsins og engin afsökun hefur verið færð fram fyrir því að þær voru ekki hafðar uppi í héraði. Líta verður þó til þess að ákvæði vátryggingarskilmála ber að skýra með hliðsjón af lögum nr. 20/1954, enda um lagaatriði að ræða. II. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Kemur þar fram að tjón varð á bifreið áfrýjanda 1. maí 2000 við það að þáverandi unnusta hans missti stjórn á henni og hafnaði bifreiðin á ljósastaur. Stefndi bar ekki brigður á að bifreiðin væri húftryggð með unnustuna sem ökumann hennar, en neitaði greiðslu með vísun til ákvæðis 2.8 í vátryggingarskilmálum tryggingarinnar, en ágreiningslaust er að unnustan var ölvuð í skilningi ákvæðisins. Þykja ákvæði 18. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954, ekki standa þeirri neitun í vegi, eins og ölvun hennar var háttað. Kröfugerð áfrýjanda í héraði var á því reist að unnusta hans hefði tekið bifreiðina traustataki og ekið henni án leyfis, sbr. ákvæði 1.2 í vátryggingarskilmálum tryggingarinnar. Hefur hann borið að hefði hún beðið leyfis til að nota bifreiðina hefði hann veitt það, en ætlun hennar var að sækja hann til skips í Grindavík og koma honum á óvart. Bifreiðin var geymd við heimili hennar og lyklar að henni í tösku áfrýjanda, sem unnustan varðveitti. Verður að telja að bifreiðin hafi verið í vörslu hennar og taka hennar hafi ekki verið þjófnaður í skilningi ákvæðis 1.2 vátryggingarskilmála húftryggingarinnar. Ákvæðið ber að skýra þannig að það nái bæði til þjófnaðar í skilningi 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og nytjastuldar samkvæmt 259. gr. sömu laga. Ber að þessu athuguðu að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 30. október 2001, þingfest 6. nóvember og dómtekið 20. september 2002. Stefnandi er Jón Óskar Júlíusson, kt. 110374-5699, Sæbólsbraut 28, Kópavogi. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.433.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 1.509.000 krónum frá 15. maí 2000 til 15. júní 2000, af 1.601.400 krónum frá þeim þeim degi til 15. júlí 2000 af 1.693.800 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2000, af 1.786.200 krónum frá þeim degi til 15. október 2000 af 1.878.600 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 2000, af 1.971.000 krónum frá þeim degi til 15. desember 2000, af 2.063.400 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2001 af 2.155.800 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2001 af 2.248.200 krónum frá þeim degi til 15. mars 2001 af 2.340.600 krónum frá þeim degi til 15. apríl 2001 og af 2.433.000 krónum frá þeim degi til 15. maí 2001 til 1. júlí 2001 en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er gerð sú dómkrafa að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.509.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 15. maí 2000 til 1. júlí 2001, en dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda og að dráttarvextir verði einungis dæmdir frá dómsuppsögudegi. Í því tilviki verði málskostnaður felldur niður. Málsatvik og helstu ágreiningsefni Mánudaginn 1. maí 2000 var bifreiðinni AI-269, af tegundinni VW Golf 1600, árgerð 1998, í eigu stefnanda, ekið á ljósastaur við Fjarðarhraun í Hafnarfirði. Í framlagðri lögregluskýrslu kemur fram að talsverðar skemmdir hafi orðið á bifreiðinni og ljósastaurnum og bifreiðin verið flutt af vettvangi með kranabifreið. Ökumaður bifreiðarinnar var Laufey Tinna Guðmundsdóttir og reyndist hún hafa verið undir áhrifum áfengis. Áfengismagn í blóði hennar reyndist við mælingu eftir aksturinn 1.70. Laufey Tinna var á þessum tíma kærasta stefnanda og hafði samband þeirra staðið með hléum frá því í ágúst 1999. Stefnandi stundaði sjósókn frá Grindavík, var á sjó í mánuð og síðan fjóra daga í landi. Hún bjó í foreldrahúsum að Sjávargrund 13b í Garðabæ og dvaldi stefnandi jafnan þar þegar hann var í landi. Geymdi hann yfirleitt bifreið sína við hús foreldra hennar meðan hann var á sjó. Mánuði eftir ofangreint óhapp mætti stefnandi hjá lögreglunni í Hafnarfirði og tilkynnti að Laufey Tinna hefði í umrætt sinn tekið bifreiðina ófrjálsri hendi. Aðspurður af lögreglu sagðist stefnandi ekki hafa kært fyrr þar sem Laufey Tinna hafi verið miður sín fyrstu vikuna eftir slysið. Í tilefni þessa var tekin skýrsla af Laufeyju Tinnu hjá lögreglu 7. júní 2000 og sagðist hún ekki líta svo á, að hún hafi stolið bifreiðinni. Hún hafi ætlað að koma kærasta sínum á óvart og sækja hann til Grindavíkur, enda hafi hún haft lykla bifreiðarinnar undir höndum, þar sem bifreiðin hafi verið geymd heima hjá henni meðan kærastinn var á sjó. Hún gat þess að hún hefði ætíð hringt í stefnanda þegar hún hafi viljað fá afnot af bifreið hans og hafi hann gefið henni leyfi til þess í nokkur skipti á þeim tíma sem þau hefðu þekkst. Fyrir liggur að Laufey Tinna hefur sætt refsingu fyrir umræddan ölvunarakstur. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði féll hins vegar frá saksókn á hendur Laufeyju Tinnu fyrir ætlaðan nytjastuld og eignaspjöll. Með bréfi ríkissaksóknara dagsettu 28. desember 2000 var henni tilkynnt að ríkissaksóknari hefði ákveðið að ákvörðun sýslumanns myndi standa. Í júní 2000 krafði stefnandi stefnda um bætur úr kaskótryggingu bifreiðarinnar AI-269, en bifreiðin var tryggð hjá stefnda með 98.700 króna eigin áhættu. Kröfu stefnanda um bætur var hafnað með þeim rökum að ekki hefði verið um þjófnað að ræða og ökumaðurinn auk þess undir áhrifum áfengis. Málið var lagt fyrir Tjónanefnd vátryggingafélaganna og Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum og var niðurstaða fyrir báðum nefndunum á þann veg að bótaréttur væri ekki fyrir hendi úr húftryggingu bifreiðarinnar. Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir á því að hann hafi geymt bifreið sína við heimili Laufeyjar Tinnu þar sem hann hafi talið bifreiðina óhultari þar en við heimili sitt. Laufey Tinna hafi yfirleitt haft afnot af bifreið móður sinnar, en í nokkur skipti fengið bifreið stefnanda lánaða, þó aldrei án þess að hringja fyrst til stefnanda og biðja um leyfi og þá af sérstöku tilefni. Þegar stefnandi hafi verið að koma af sjó 1. maí 2000 hafi Laufey Tinna ákveðið að koma honum á óvart með því að sækja hann til Grindavíkur. Í þetta eina sinn hafi hún ekki hringt til þess að fá leyfi til að aka bifreiðinni, heldur tekið lykla bifreiðarinnar ófrjálsri hendi og ekið af stað með fyrrgreindum afleiðingum. Hún hafi þá verið undir áhrifum áfengis. Stefnandi hafi ekki haft nokkra möguleika á að koma í veg fyrir að Laufey Tinna tæki bifreiðina. Lyklarnir af bifreið stefnanda hafi ekki verið í hennar vörslum heldur hafi hún tekið þá úr tösku hans. Stefnandi byggir á því að taka Laufeyjar Tinnu á bifreiðinni hafi verið nytjastuldur en slíkt brot sé í daglegu tali nefndur þjófnaður. Skýra verði orðið þjófnaður í grein 1.2. í tryggingarskilmálum stefnda svo rúmt að það taki til nytjastuldar á bifreið samkvæmt 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, enda sé þar ekki sérstaklega vísað til þjófnaðarákvæðisins í 244. gr. laganna. Af hálfu stefnanda eru gefnar þær skýringar á því hversu seint meint brot Laufeyjar Tinnu hafi verið kært að hún hafi ekki talið sig vera undir áhrifum áfengis við aksturinn. Er stefnandi hafi haft samband við stefnda hafi honum verið tjáð að 1,7 alkóhóls hafi mælst í blóði Laufeyjar Tinnu og hann þyrfti að kæra hana fyrir nytjastuld til þess að geta fengið bætur. Stefnandi hafi þá lagt fram kæru og verði að líta svo á að sú kæra hafi verið sett fram strax og stefnandi hafi haft ástæðu til. Aðalkröfu sína kveðst stefnandi byggja á upplýsingum frá Heklu hf. um verð sambærilegrar bifreiðar. Auk þess fari hann fram á bætur vegna þess að hann hafi verið bíllaus allt frá því að bifreiðin lenti í tjóni, þar sem bifreiðin hafi verið veðsett vegna kaupverðs hennar og afborganir af því láni of þungar til þess að bæta við kaupum á annarri bifreið. Samkvæmt óformlegu tilboði Bílaleigu Flugleiða nemi mánaðarleg leiga á ódýrum bíll 92.400 krónur, miðað við 1800 km mánaðarlegan akstur, og sé bótakrafan við það miðuð. Í varakröfu sé ekki tekið tillit til annars fjártjóns en vegna skemmda á bifreiðinni. Um lagarök vísar stefnandi meðal annars til laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954, og skilmála stefnda um "kaskótryggingu" ökutækja. Stefndi kveður sýknukröfu í fyrsta lagi á því byggða að umrætt atvik falli ekki undir bótasvið greinar 1.2. í skilmálum stefnda fyrir kaskótryggingar bifreiða. Handhöfn Laufeyjar Tinnu Guðmundsdóttur á bifreiðinni AI-269 teljist hvorki þjófnaður að lögum né í merkingu framangreindra skilmála og geti tjónið því ekki talist bótaskylt samkvæmt skilmálum. Því er haldið fram að skilmálar stefnda fyrir húftryggingu bifreiða séu að öllu leyti í samræmi við ákvæði vátryggingasamningalaga nr. 20/1954, enda hafi öðru ekki verið haldið fram af hálfu stefnanda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að orðið "stolið" hafi áður verið notað í skilmálum kaskótryggingar hjá stefnda. Skilmálunum hafi hins vegar verið breytt og eftir þær breytingar leiki ekki vafi á því að með orðinu þjófnaður sé vísað til 244. gr. almennra hegningarlaga og það því skilyrði fyrir greiðslu bóta að sá sem tekið hafi bifreið hafi slegið eign sínni á hana eða taki vörslur hennar í þeim tilgangi. Af hálfu stefnda er því einnig hafnað að taka Laufeyjar Tinnu á bifreiðinni geti talist nytjastuldur. Þótt hún hafi tekið bifreiðina í óleyfi stefnanda hafi ekki verið um algert heimildarleysi að ræða. Óheimil eða óleyfileg notkun geti ekki talist nytjastuldur, enda hafi Laufey Tinna ekki verið ákærð fyrir slíkt brot. Krafa um sýknu er auk þess á því byggð að ökumaður bifreiðarinnar hafi verið undir áhrifum áfengis við akstur bifreiðarinnar og algerlega óhæfur til að aka bifreið, þar sem áfengismagn í blóði hafi reynst vera 1.7. Samkvæmt grein 2.8. í skilmálum stefnda fyrir húftryggingu bifreiða, bæti félagið ekki tjón, sem verði við þær aðstæður. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið mótmælt að það ákvæði eigi við í þessu tilviki. Af hálfu stefnda er kröfu um bætur fyrir leiguafnot bifreiðar mótmælt þar sem kostnaður við leiguafnot annarrar bifreiðar sé utan bótasviðs skilmála stefnda. Í greinum 1.1. til 1.7. í skilmálum stefnda sé tæmandi talið hvað sé bætt. Leiguafnot eða afnotamissir sé þar ekki tilgreindur og bætist því ekki. Þá sé sérstaklega tiltekið í grein 16.8. í skilmálunum að óbeint tjón, svo sem afnotamissir, sé ekki bættur. Kröfu stefnanda, sem byggð er á yfirlýsingu starfsmanna Heklu hf., er mótmælt tölulega með þeim rökum að ekki komi fram hvort starfsmenn Heklu hafi skoðað bifreiðina og ekki hvort um ásett verð sé að ræða eða staðgreiðsluverð. Þá miðist matið við það að bifreiðinni hafi verið ekið 33.000 km en raunverulegur akstur á tjónsdegi hafi verið 36.000 km. Skoðunarmaður stefnda hafi skoðað bifreiðina og telji markaðsverð bifreiðarinnar hafa verið 1.500.000 krónur á tjónsdegi og verðmæti bílflaksins eftir áreksturinn 300.000 krónur. Samkvæmt greinum 15.1. og 16.3. í skilmálum stefnda beri í tilvikum sem þessum að greiða staðgreiðsluverð á tjónsdegi að frádregnu verðmæti bifreiðarinnar eftir tjón. Þá skuli 98.700 króna eigin áhætta stefnanda koma til frádráttar bótakröfu, sbr. grein 20 í skilmálum stefnda. Dráttarvöxtum frá fyrri tíma en dómsuppsögu er mótmælt þar sem stefnandi hafi ekki sett fram kröfu með þeim hætti að unnt væri að taka afstöðu til kröfunnar og eig því ekki rétt á dráttarvöxtum frá fyrri tíma. Niðurstaða Í tryggingarskilmálum stefnda fyrir kaskótryggingu ökutækja segir í grein 1.2. að vátryggingin bæti tjón á hinu vátryggða ökutæki af völdum þjófnaðar eða tilraunar til þjófnaðar á því, enda hafi ökutækið verið læst. Einnig að bótaskylda sé háð því að þessi tilvik séu kærð til lögreglu strax og þeirra hafi orðið vart. Ljóst er að orðið þjófnaður er í daglegu notað yfir fleiri verknaði en falla undir 244. gr. almennra hegningarlaga, svo sem flest auðgunarbrot og nytjastuld. Þótt skilmálar stefnanda mættu vera skýrar orðaðir að þessu leyti þykir ótvírætt að skýra beri þá þannig að orðið þjófnaður vísi til 244. gr. almennra hegningarlaga og venjubundinnar skilgreiningar á þjófnaðarhugtakinu í íslenskum rétti. Samkvæmt því er vátryggingarvernd kaskótryggingar samkvæmt umræddu ákvæði bundin við töku ökutækis í þeim tilgangi að kasta eign sinni á það eða tilraunar til slíkrar vörslutöku. Samkvæmt því fellur tjón af völdum nytjastuldur ekki undir vátryggingavernd kaskótryggingarinnar. Eins og fram kom í framburði stefnanda og vitnisins Laufeyjar Tinnu Guðmundsdóttur fyrir dómi geymdi stefnandi bifreið sína við heimili Laufeyjar Tinnu. Samkvæmt framburði þeirra voru lyklar að bifreiðinni geymdir í tösku í eigu stefnanda á heimilinu. Laufey Tinna hafði í nokkur skipti fengið leyfi stefnanda til að aka bifreiðinni en ók henni án leyfis í umrætt skipti. Enda þótt Laufey Tinna hafi þannig ekið bifreiðinni í umrætt sinn og undir áhrifum áfengis er útlokað að líta svo á að um þjófnað hafi verið að ræða, enda hefur því ekki verið haldið fram af hálfu stefnanda að hún hafi ætlað að kasta eign sinni á bifreiðina. Með vísan til framangreindrar skýringar á grein 1.2. í vátryggingarskilmálunum verður ekki fallist á að stefnda beri að bæta tjón stefnanda á grundvelli umræddrar greinar. Í grein 1.1. í vátryggingarskilmálunum segir að vátryggingin bæti tjón á hinu vátryggða ökutæki af völdum meðal annars áreksturs og áaksturs. Grein 2.8. hefur hins vegar að geyma takmarkanir á vátryggingarverndinni þar segir að félagið bæti ekki tjón sem verða kann á ökutækinu þegar ökumaður vegna undanfarandi neyslu áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja telst ekki geta stjórnað ökutækinu eða vera óhæfur til þess, samkvæmt ákvæðum umferðarlaga. Óumdeilt er að áfengismagn í blóði Laufeyjar Tinnu, ökumanns bifreiðarinnar í umrætt sinn, mældist 1,7 og telst hún því, samkvæmt 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, hafa verið óhæf til að stjórna bifreiðinni. Þar sem ökumaður hinnar kaskótryggðu bifreiðar var óhæfur til að aka henni í umrætt sinn er stefnda vegna greinar 2.8. í vátryggingarskilmálunum ekki skylt að bæta það tjón sem ökumaðurinn olli á bifreiðinni. Takmörkunarákvæðið þykir eiga við um umrætt tilvik þótt Laufey Tinna hafi ekið bifreiðinni í leyfisleysi enda ekki um að ræða þjófnað samkvæmt framansögðu. Eins og máli þessu er varið þarf hins vegar ekki að taka afstöðu til þess hvort tjón á bifreið af völdum ölvaðs ökumanns, sem tekið hefur vörslur bifreiðar í auðgunarskyni, falli utan vátryggingarverndar kaskótryggingar stefnda. Með vísan til framangreindra greina í vátryggingarskilmálum stefnda, sem ekki hefur verið haldið fram í málinu að séu í andstöðu við lög um vátryggingarsamninga nr. 20/1954, ber stefnda ekki skylda til að bæta stefnanda tjón það sem varð á ökutækinu. Þegar af framangreindum ástæðum ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þar sem hugtakið þjófnaður hefur talsvert víðtækari merkingu í mæltu máli en í lagamáli mættu umræddir vátryggingaskilmálar stefnda að ósekju hafa að geyma nákvæmari skírskotun til þjófnaðarákvæðis almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af því þykir eftir atvikum rétt að hvor aðili greiði sinn kostnað af máli þessu. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Hilmar Baldursson hdl. en af hálfu stefnda Ingvar Sveinbjörnsson hrl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Jóns Óskars Júlíussonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 452/2009
|
Ráðningarsamningur Riftun
|
Síðla árs 2007 hóf stjórn B athugun á ýmsum ráðstöfunum F, sem gegndi á þeim tíma starfi framkvæmdastjóra félagsins, og tveggja annarra aðila. Í framhaldinu var endurskoðunarfirma fengið til að gera úttekt á rekstri og fjárhag félagsins. Með tilkynningu stjórnar B 21. desember 2007 var F tímabundið leystur frá störfum. Í kjölfarið eða þann 28. febrúar 2008 lýsti B yfir riftun á ráðningarsamningi F vegna fjölda ætlaðra brota á starfsskyldum. Í málinu var deilt um réttmæti riftunarinnar. B hafði greitt F laun til loka febrúar 2008, en F krafðist þess meðal annars að B greiddi sér laun til 31. desember 2008, í samræmi við ráðningarsamning aðila sem kvað á um 12 mánaða uppsagnarfrest. Talið var að ráðningarsamningi F hefði ekki verið slitið er hann var leystur tímabundið undan störfum þann 21. desember 2007. Það hefði ekki gerst fyrr en með yfirlýsingu um riftun 28. febrúar 2008. Við mat á því hvort B bæri að greiða F laun, frá því að ráðningarsamningi aðila var rift þar til 31. desember 2008, yrði að leggja mat á lögmæti riftunarinnar og hvort hún hefði falið í sér verulega vanefnd af hálfu F. Talið var að F hefði með tiltekinni háttsemi brotið gegn starfsskyldum sínum hjá B með þeim hætti að nokkur tilgreind brot fælu í sér verulega vanefnd á ráðningarsamningi aðila. Var B þegar af þeirri ástæðu sýknað af kröfu F, en hann hafði fengið greidd full laun þar til riftunin tók gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu af viðurkenningarkröfu stefnda og að kröfur stefnda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi var ráðinn framkvæmdastjóri Byggingafélags námsmanna frá 1. mars 2001 og gegndi því starfi samfellt þar til ráðningarsamningi hans var slitið af áfrýjanda, en deilt er um þau ráðningarslit í málinu. Byggingafélagi námsmanna, sem upphaflega var almennt félag, var breytt 28. febrúar 2007 í sjálfseignarstofnun samkvæmt lögum nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Starfar áfrýjandi á grundvelli þeirra laga. Starfssviði stefnda sem framkvæmdastjóra var lýst svo í 2. gr. ráðningarsamnings hans: ,,1. Sinna daglegum rekstri félagsins. 2. Umsjón með rekstri nemendagarða félagsins ... sér einnig um fjármögnun félagsins eftir því sem ákveðið er af fulltrúafundi og stjórn. 3. Umsjón með bókhaldi í samvinnu við bókara og endurskoðanda. 4. Umsjón með starfsmannahaldi á hverjum tíma í samræmi við ákvarðanir stjórnar. ... 6. Umsjón með uppbyggingu og gerð útboðsgagna og áætlana um framkvæmdir á nýbyggingum félagsins. Framkvæmdastjóri hefur yfirumsjón með byggingareftirliti meðan á framkvæmdum stendur, uppgjör á verksamningum og annað það sem tengist byggingum í samráði við stjórn. ... 8. Öll önnur dagleg afgreiðsla sem til fellur og vinna að þeim málefnum sem stjórn félagsins felur framkvæmdastjóra.“ Í 8. gr. samningsins er ákvæði um starfslok, en greinin hljóðar svo: ,,Framkvæmdastjóri skal halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok komi til uppsagnar af hálfu BN. Segi framkvæmdastjóri starfi sínu lausu skal hann halda fullum launum og hlunnindum í þann tíma sem hér er tilgreindur: ... Uppsögn eftir 1. mars 2007 12 mánuðir. Réttindi þau sem hér greinir eru óháð því hvort hann ræðst til annarra starfa á því tímabili sem réttindi ná til.“ Í 9. gr. segir að um starfskjör framkvæmdastjóra að öðru leyti fari ,,eftir landslögum.“ Gerðar voru breytingar á ráðningarsamningi stefnda 28. júlí 2006 og lutu þær í fyrsta lagi að ákvörðun launa hans, í öðru lagi að því að mælt var fyrir um að réttindi hans og skyldur, svo og launahækkanir, skyldu fara eftir kjarasamningi ,,VR“ og í þriðja lagi var gerð breyting á svonefndum bifreiðastyrk, sem hann naut. Af gögnum málsins kemur fram að meiri hluti stjórnar áfrýjanda hóf athugun á ýmsum ráðstöfunum stefnda, formanns stjórnar áfrýjanda og sviðsstjóra rekstrarsviðs félagsins síðla árs 2007. Var lögmannsstofa fengin til aðstoðar við þá athugun. Reikningur vegna starfa lögmannsstofunnar mun hafa borist skrifstofu áfrýjanda fyrir mistök í desember 2007. Í framhaldi af því sagði formaður stjórnar af sér og var skrifleg tilkynning hans um það lögð fram á stjórnarfundi 21. desember 2007. Á þessum stjórnarfundi var samþykkt tillaga um að fá endurskoðunarfirmað KPMG hf. til þess að gera úttekt á rekstri og fjárhag áfrýjanda. Jafnframt var samþykkt tillaga um að stefndi yrði ,,tímabundið leystur frá störfum í ljósi úttektar KPMG“. Þá var samþykkt að bróðir stefnda, sem starfaði sem sviðsstjóri rekstrarsviðs áfrýjanda, yrði einnig tímabundið leystur frá störfum ,,í ljósi skyldleika hans við“ stefnda og þeirrar úttektar sem áður er getið að stóð fyrir dyrum. Stefnda var sama dag afhent skrifleg tilkynning stjórnar um að hún hefði samþykkt að fela KPMG hf. að framkvæma innri endurskoðun á rekstri áfrýjanda. Í tilkynningunni segir einnig: ,,Meðan sú endurskoðun fer fram var einnig einróma samþykkt af stjórn BN að veita þér ... tímabundna lausn frá störfum. Ekki er því óskað starfskrafta þinna á meðan að rannsókn stendur yfir ... Ákvörðun stjórnar tekur gildi samstundis og mun standa þar til frekari ákvörðun varðandi málefni félagsins og stöðu þína sem framkvæmdastjóra BN verður tekin.“ Stefnda var gert að afhenda áfrýjanda lykla að skrifstofu áfrýjanda og greiðslu- og kreditkort sem hann hafði starfs síns vegna. Stefndi ritaði bréf til áfrýjanda 11. janúar 2008 og lýsti þeirri skoðun sinni að honum hefði verið sagt upp með framangreindri tilkynningu. Áfrýjandi óskaði 11. febrúar 2008 eftir fundi með stefnda til að ræða ,,ýmis rekstrarleg atriði sem varða framkvæmdastjórn hans“ en þessi atriði voru tíunduð nánar í bréfinu. Ekki varð af fundi, en stefndi svaraði bréfinu 15. sama mánaðar og skýrði af sinni hálfu þau atriði sem áfrýjandi hafði áður óskað eftir að ræða við hann. Áfrýjandi sendi stefnda bréf 28. febrúar 2008 og lýsti yfir riftun á ráðningarsamningi hans vegna fjölmargra ætlaðra brota á starfsskyldum. Riftunin skyldi taka gildi þá þegar. Óumdeilt er að áfrýjandi greiddi stefnda laun til loka febrúar 2008. Í máli þessu er deilt um réttmæti framangreindrar riftunar og miðar stefndi kröfu sína við að áfrýjanda beri að efna sínar skyldur samkvæmt ráðningarsamningnum til 31. desember 2008, en þá hafi verið liðnir tólf mánuðir frá næstu mánaðarmótum eftir þau slit á ráðningarsamningi, sem stefndi telur að hafi orðið 21. desember 2007. II Tilkynning sú, sem reist var á samþykkt stjórnar áfrýjanda, og hann sendi stefnda 21. desember 2007, fól í sér að stefndi var leystur undan vinnuskyldu á meðan svonefnd innri endurskoðun færi fram á rekstri áfrýjanda, en með henni var ráðningarsamningi hans ekki slitið, hvorki með uppsögn né riftun. Það var gert með yfirlýsingu um riftun 28. febrúar 2008. Ákvæði 8. gr. ráðningarsamnings stefnda, sem tekið er upp að framan, á samkvæmt orðum sínum og efni aðeins við ef ráðningarsamningi er slitið með uppsögn. Réttindi þau, sem stefndi krefst í máli þessu, ráðast af því hvort riftun áfrýjanda á ráðningarsamningnum við hann var lögmæt eða ekki. Við mat á því verður að taka til úrlausnar, hvort riftunarástæðurnar feli í sér verulega vanefnd stefnda á ráðningarsamningnum. Stefndi var framkvæmdastjóri áfrýjanda. Auk ákvæða í ráðningarsamningi giltu meðal annars um stöðu hans og heimildir til ráðstafana í nafni áfrýjanda ákvæði IV. kafla laga nr. 33/1999. Samkvæmt 21. gr. laganna má stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli stofnunarinnar og hans eða um samningsgerð milli stofnunarinnar og þriðja manns ef hann hefur þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunna að fara í bága við hagsmuni stofnunarinnar. Er framkvæmdastjóra skylt að upplýsa um slík atvik. Þá er í 25. gr. laganna mælt fyrir um að stjórn sjálfseignarstofnunar fari með málefni hennar og skuli annast um að skipulag hennar og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Ef framkvæmdastjóri sé ráðinn skuli hann og stjórn fara með stjórn stofnunarinnar. Framkvæmdastjóri annist daglegan rekstur stofnunarinnar og skuli í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem stjórnin gefur. Daglegur rekstur taki ekki til ráðstafana sem séu óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir geti framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild frá stjórn nema ekki sé unnt að bíða ákvörðunar hennar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi stofnunarinnar, en þá skuli stjórn tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina. Þá segir að framkvæmdastjóri skuli sjá um að bókhald sé fært í samræmi við lög og venjur og að meðferð eigna stofnunarinnar sé með tryggilegum hætti. Framangreind ákvæði laga nr. 33/1999 eiga sér fyrirmynd í lögum nr. 2/1995 um hlutafélög og lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Af athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 33/1999 má álykta að skýra beri ákvæðin með sama hætti og hin tilgreindu lagaákvæði. Sömu efnisreglur um starfssvið og starfsskyldur framkvæmdastjóra verða taldar hafa gilt um réttarstöðu stefnda áður en áfrýjanda var breytt í sjálfseignarstofnun sem stundar atvinnurekstur. Mat á því hvaða ráðstafanir falli undir daglegan rekstur og teljist ekki óvenjulegar eða mikilsháttar hefur í dómum Hæstaréttar verið talið ráðast í hverju tilviki af tilgangi félags, umfangi rekstrarins og efnahagsstöðu þess, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 678/2008. Í 2. gr. núgildandi samþykkta fyrir áfrýjanda segir, að sjálfseignarstofnunin sé sett á stofn í almannaþágu og til almannaheilla. Tilgangur hennar sé að eiga og annast kaup eða byggingu á húsnæði til útleigu á hagstæðum kjörum fyrir námsmenn og að annast rekstur ,,slíkra fasteigna.“ III Eins og áður greinir tiltók áfrýjandi í bréfinu 28. febrúar 2008, þar sem lýst var yfir riftun á ráðningarsamningi stefnda, ástæður þeirrar ráðstöfunar. Hann hefur með öðrum gögnum málsins leitast við að renna frekari stoðum undir riftunarástæðurnar. Verður hver þeirra tekin til athugunar. i. Í bréfinu kemur fram að stjórnin telur stefnda hafa brotið starfsskyldur sínar við gerð verksamninga um uppkaup eigna, niðurrif þeirra og byggingarframkvæmdir á lóðunum Einholti 6 og 8 og Þverholti 17 og 19 til 21. Á fundi í stjórn áfrýjanda 1. mars 2006 var bókað að stjórnin samþykkti að gera ,,kaupsamning við Þórhalla Einarsson um uppkaup, niðurrif og uppbyggingu stúdentagarða, söluíbúða og atvinnuhúsnæðis á byggingareitunum Einholt/Þverholt ca., 21.050 m2 skv. auglýstri deiliskiplagstillögu að fjárhæð kr. 6.990.000.000.- sjá fylgiskjal fundarins. Stjórn ... samþykkti fjármögnunartilboð Landsbanka Íslands. ... Uppkaup 2.200 millj. króna ... Stjórn ... veitti einnig framkvæmdastjóra ... fullt og ótakmarkað umboð félagsins til að undirrita öll nauðsynleg skjöl og samninga er varða fjárfestingu ... á eftirfarandi eignum ... Svo og til að inna af hendi greiðslur vegna þessa ef með þarf. Umboð þetta er jafngilt og undirritaðir stjórnarmenn hafi sjálfir gert það.“ Í bréfi áfrýjanda um riftun ráðningarsamnings er því haldið fram að lóðarverð 2.200.000.000 krónur hafi ekki verið hluti samningsverðsins eins og stefndi hafi fullyrt heldur komið því til viðbótar. Af samningsdrögum, sem áfrýjandi viðurkennir að legið hafi fyrir stjórninni þegar framangreind samþykkt var gerð, verður ráðið að bæði hafi verið gert ráð fyrir uppkaupum á eignum fyrir síðast greinda fjárhæð svo og að ,,kaupverð nýframkvæmda“ væri 6.900.000.000 krónur. Var þessi riftunarástæða því ekki á rökum reist. Áfrýjandi heldur því fram að brot stefnda hafi jafnframt falist í að hann hafi ekki leitað samþykkis stjórnar á þeirri breytingu sem fólst í að áfrýjandi varð ekki aðili að endanlegum samningi um niðurrif og uppbyggingu á lóðunum, sem undirritaður var 20. mars 2006, heldur hafi aðild verið hagað svo að einkahlutafélagið Nýholt gerði samning við verktakann, Þverás ehf., en ætlunin hafi verið sú að áfrýjandi keypti alla hluti í Nýholti ehf. Til þessa hafi stefndi ekki haft heimild. Þá hafi ,,kaupverð nýframkvæmda“ í þeim samningi sem stefndi undirritaði fyrir hönd áfrýjanda verið 7.980.677.787 krónur eða um einum milljarði hærri en stjórn hafði samþykkt. Loks hafi stefndi ekki gætt hagsmuna áfrýjanda er hann samþykkti að verktrygging vegna samningsins, sem var 10% af síðast nefndri fjárhæð, fælist eingöngu í ábyrgð Þveráss ehf. og fyrirsvarsmanns félagsins en ekki ábyrgðaryfirlýsingu fjármálastofnunar. Stefndi kveðst hafa haft umboð til þess að gera alla fjármálagerninga sem tengdust kaupum og nýframkvæmdum á lóðunum. Skýrir hann breytta aðild að samningnum á þann veg að það hafi verið í þágu áfrýjanda, en einnig falið í sér skattalegt hagræði fyrir viðsemjanda hans. Ætlunin hafi verið að slíta Nýholti ehf. og láta svo eignir félagsins renna inn í áfrýjanda. Hann skýrir hækkun á ,,kaupverði nýframkvæmda“ með breyttum forsendum samningsins einkum auknu byggingarmagni og það hafi alltaf tíðkast hjá félaginu, án athugasemda frá stjórn, að haga verktryggingum eins og gert var í þessu tilviki og lýst hefur verið. Hann hefur einnig bent á að þetta málefni hafi verið til umfjöllunar á að minnsta kosti 60 stjórnarfundum hjá áfrýjanda frá árinu 2005 og stjórninni hafi mátt vera full kunnugt um aðdraganda og framkvæmd samningsins. Fundargerðir stjórnar áfrýjanda bera ekki með sér að stefndi hafi aflað heimildar hennar til þess að breyta aðild að samningnum frá því sem lagt var til grundvallar í samþykkt stjórnarinnar. Þá liggur ekki fyrir að hann hafi gert stjórn grein fyrir þeirri hækkun sem varð á ,,kaupverði nýframkvæmda“. Samningur sá sem stefndi undirritaði kveður heldur ekki á um meira byggingarmagn en áðurnefnd drög, sem lágu fyrir stjórninni er samþykktin var gerð. Á hinn bóginn eru ákvæði um verktryggingu sambærileg í drögunum sem lágu fyrir stjórn og í endanlegum samningi. Með undirritun samnings þar sem aðild var hagað með öðrum hætti en stjórn hafði lagt til grundvallar og samningsfjárhæð hafði hækkað umtalsvert fór stefndi verulega út fyrir umboð það sem stjórnin hafði veitt honum. Hefur hann ekki fært fram haldbær rök fyrir því að þetta hafi verið honum heimilt. Braut hann með þessu starfsskyldur sínar. Á hitt er að líta að af fundargerð stjórnar áfrýjanda 28. júní 2006 má ráða að stjórnarmönnum sé kunnugt um hina breyttu samningsaðild og að áfrýjanda sé ætlað að leysa til sín eignir Nýholts ehf. ii. Áfrýjandi reisir riftun sína einnig á því að stefndi hafi verið stofnandi og eigandi einkahlutafélagsins FH Ráðgjöf. Hafi þetta félag unnið ráðgjafarstörf fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. sem bæði voru undir stjórn Þórhalla Einarssonar og voru aðalverktakar annars vegar að framkvæmdum á byggingarreitunum við Einholt og Þverholt og hins vegar við framkvæmdir á vegum áfrýjanda við Klausturstíg og Kapellustíg í Grafarholti. Hafi þessi félög verið stærstu viðskiptamenn áfrýjanda. Meðeigandi stefnda að félaginu hafi verið Sigurður Guðmundsson bróðir hans, sem hafi verið sviðsstjóri rekstrarsviðs áfrýjanda. Auk þessa hafi stefndi samið við Þórtak ehf. um kaup á sumarbústað af félaginu. Stefndi hafnar því að eignaraðild hans að FH Ráðgjöf ehf. feli í sér brot á ráðningarsamningi hans eða öðrum skyldum við áfrýjanda. Í samningi hans sé hvergi að finna bann við að hann eigi hlut í öðrum félögum. FH Ráðgjöf ehf. hafi ekki átt nein viðskipti við áfrýjanda og ekki tekið þátt í neinni starfsemi sem skarast hafi við hagsmuni áfrýjanda. Um kaup stefnda á sumarbústað hefur hann upplýst að hann hafi látið byggja sumarbústað, en fengið Þórhalla Einarsson til þess að vera byggingastjóri við verkið. Hafi smiðir, sem ekki tengdust Þórhalla, annast smíðina. Stefndi hefur ekki neitað því að hafa átt FH Ráðgjöf ehf. ásamt bróður sínum og að félagið hafi sinnt verkefnum fyrir Þverás ehf. og Þórtak ehf. á þeim tíma sem þessi tvö félög voru aðalverktakar samkvæmt verksamningi við áfrýjanda um viðamiklar framkvæmdir. Stefndi hefur ekki upplýst um umfang viðskiptanna og ekki orðið við áskorun áfrýjanda sem lögð var fram í héraðsdómi 25. ágúst 2008 um að leggja fram gögn um þau. Í skýrslu Þórhalla Einarssonar fyrirsvarsmanns félaganna fyrir dómi kvað hann þau hafa átt við skipti við FH Ráðgjöf ehf. líklega um þriggja ára skeið. Kvaðst hann ekki muna umfang viðskiptanna, en taldi að það hafi verið ,,einhverjar milljónir“ á ári. Fallist er á með áfrýjanda að vegna þeirra hagsmuna sem stefndi hafði vegna FH Ráðgjafar ehf. og viðskiptanna við Þverás ehf. og Þórtak ehf. hafi honum borið að upplýsa stjórn áfrýjanda um þessa hagsmuni sína áður en hann gætti hagsmuna áfrýjanda í verksamningum við þessi félög, sbr. 21. gr. laga nr. 33/1999. Þetta gerði stefndi ekki og er ómótmælt fullyrðingu áfrýjanda um að stjórn hans hafi fyrst verið um þetta kunnugt í árslok 2007. Var um að ræða alvarlegt brot stefnda á ráðningarsamningi hans. iii. Áfrýjandi byggði riftun einnig á því að stefndi hafi hvatt áfrýjanda til þess að selja fasteign félagsins að Laugavegi 66-68, Reykjavík, þar sem borist hefði hagstætt tilboð í eignina. Hafi stefndi ekki upplýst hver tilboðsgjafi hafi verið. Fallist hafi verið á tilboðið og í framhaldi af því hafi stefndi, fyrir hönd áfrýjanda, gert leigusamning við tilboðsgjafa sem hafi verið áfrýjanda mjög óhagstæður. Stefndi hafi aldrei upplýst stjórn áfrýjanda um leiguverðið og forsendur þess. Stefndi kveður stjórn áfrýjanda hafa átt að vera kunnugt um forsendur og tildrög sölunnar svo og leigusamninginn. Hafi stjórnin sjálf ákveðið að selja fasteignina eftir að ljóst varð að samningaviðræður um kaup félagsins á bakhúsi ásamt byggingarrétti við fasteignina gengu ekki eftir. Tilboðsfjárhæð hafi verið mjög há, auk þess sem staðgreiðsla hafi verið boðin, og hafi stjórnin ákveðið að taka tilboðinu og falið formanni stjórnar að annast frágang á sölunni. Þá hefði komið í ljós að Þórtak ehf. hafi verið tilboðsgjafi. Stefndi kveður svo leigusamning hafa verið sendan frá fasteignasölunni til sín. Honum hafi þótt leiguverðið hátt og freistað þess að fá það lækkað en ekki tekist. Hafi hann látið við það sitja enda hafi áfrýjandi þá einungis ætlað að vera skamman tíma í fasteigninni og sex mánaða uppsagnarfrestur hafi verið á leigusamningnum. Fyrir liggur að stjórn áfrýjanda samþykkti tilboð ónafngreinds aðila í fasteignina á fundi 18. janúar 2006 og fól formanni frágang málsins. Fundargerð ber ekki með sér að stefndi hafi fengið umboð til þess að ganga frá leigusamningi. Því er ómótmælt að stefndi hafi ekki borið leigusamninginn undir stjórn félagsins. Áfrýjandi hefur lagt fram matsgerð dómkvadds manns 12. desember 2008. Þar telur matsmaður hæfilega leigu fyrir fasteignina 1. febrúar 2006, að teknu tillit til skilmála leigusamningsins, hafa verið 657.450 krónur á mánuði. Umsamið leiguverð var 1.025.000 krónur á mánuði. Fallist er á með áfrýjanda að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar með samþykki framangreinds leigusamnings án þess að afla samþykkis stjórnar. Var ráðstöfun þessi ekki innan þess sem telja má daglegan rekstur, auk þess að vera óvenjuleg vegna hins háa leiguverðs. iv. Áfrýjandi reisti riftun sína einnig á því að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar með því að gefa bókara félagsins fyrirmæli um að greiddir skyldu ,,ófaglegir reikningar“. Nefnir hann sem dæmi einn slíkan frá Þverási ehf. að fjárhæð 339.417.609 krónur sem að auki hafi verið greiddur 11 dögum fyrir eindaga hans. Hafi áfrýjandi orðið fyrir tjóni vegna þessa þar sem hann hafi sjálfur þurft að bera fjármagnskostnað vegna þeirrar upphæðar, sem greidd var, í 11 daga. Stefndi heldur því fram að hann hafi greitt reikninga í samræmi við greiðsluákvæði samninga sem við áttu hverju sinni. Hefur hann skýrt greiðslu þess reiknings er áfrýjandi nefnir sérstaklega. Í 3. mgr. 11. gr. verksamnings þess, sem er grundvöllur að greiðslu reikningsins, segir að reikninga skuli greiða ,,innan þriggja vikna frá því“ að greiðslu er krafist. Staðhæfingum áfrýjanda um að með greiðslu reikningsins á framangreindum tíma hafi stefndi brotið starfsskyldur sínar er hafnað. v. Áfrýjandi reisti riftun sína einnig á því að honum hafi orðið ljóst í árslok 2007 að stefndi hafi átt þriðjungs hlut í einkahlutafélaginu GG Innflutningur, en eiginkona formanns stjórnar og eiginkona annars stjórnarmanns hafi hvor um sig átt þriðjung. Þetta félag hafi átt umfangsmikil viðskipti við áfrýjanda en einnig við Þverás ehf. og Þórtak ehf., stærstu viðskiptavini áfrýjanda. Hafi stefndi aldrei gert stjórn félagsins grein fyrir aðild sinni að félaginu og heldur ekki þeim hagsmunum sem hann hafði af framangreindum viðskiptum. Stefndi bar í skýrslu fyrir dómi að hann hafi í ársbyrjun 2006 tekið tilboði formanns stjórnar áfrýjanda um að kaupa þriðjungs hlut í GG Innflutningi ehf. Hann hafi átt hlutinn fram í janúar 2008 er formaður stjórnar hafi leyst til sín hlut hans. Félagið hafi engin viðskipti átt við Þverás ehf., en umtalsverð viðskipti við Þórtak ehf. Hann kveður sér ekki hafa verið kunnugt um að Þórtak keypti húsbúnað af GG Innflutningi ehf. á árinu 2006 fyrir um 50.000.000 krónur. Stefndi hefur viðurkennt að hafa átt þriðjung í framangreindu einkahlutafélagi, sem átti í umfangsmiklum viðskiptum við Þórtak ehf. annan af tveimur stærstu viðskiptavinum áfrýjanda. Hann hefur ekki orðið við áskorun um að leggja fram gögn um þessi viðskipti. Hann hefur ekki andmælt því hann hafi aldrei gert stjórn áfrýjanda grein fyrir eignaraðild sinni að félaginu og samningum þess við Þórtak ehf. Fullyrðingar hans um að honum hafi ekki verið kunnugt um viðskiptin á árinu 2006 eru ótrúverðugar. Með þessari háttsemi sinni gerðist stefndi brotlegur við starfsskyldur sínar, sbr. 21. gr. laga nr. 33/1999, með þeim hætti að til verulegra vanefnda telst. Ekki liggur fyrir að GG Innflutningur ehf. hafi átt viðskipti við áfrýjanda eftir að stefndi eignaðist hlut sinn í félaginu. vi. Áfrýjandi reisti riftun einnig á því að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar með því að heimila Þverási ehf. endurgjaldslaus afnot af húsnæði í Þverholti 21, eftir kaup áfrýjanda á því. Stefndi hafnar þessu og kveður áfrýjanda hafa keypt húsnæðið til niðurrifts og hafa samkvæmt verksamningi átt að fá fullbyggða nemendagarða á lóðinni. Dregist hafi að hefja framkvæmdir af ástæðum sem áfrýjandi bar ábyrgð á gagnvart verktakanum, Þverási ehf. Telur stefndi áfrýjanda ekki hafa átt húsnæðið. Hvað sem líður eignarhaldi á húsnæði því, sem um ræðir, hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar með því að hafa ekki krafið Þverás ehf. um leigugreiðslur fyrir afnotin. vii. Áfrýjandi byggði einnig á því að stefndi beri ábyrgð á að fjárhagsleg staða áfrýjanda hafi verið slík að til gjaldþrotaskipta hefði komið ef ekki hefði verið brugðist við af hálfu stjórnar. Telur áfrýjandi að um sé að kenna ófaglegum vinnubrögðum stefnda og röngum upplýsingum frá honum til stjórnar félagsins. Áfrýjandi hefur í riftunaryfirlýsingu sinni vísað til ótilgreindra viðskiptaákvarðana stefnda, sem eiga að hafa leitt til þessarar stöðu. Verður þegar af þeirri ástæðu hafnað að sannað sé að stefndi hafi með óskilgreindum viðskiptaákvörðunum og röngum upplýsingum brotið gegn starfsskyldum sínum. viii. Riftun áfrýjanda var einnig reist á því að stefndi hefði samið við stjórn áfrýjanda um sölu á hlut hans í einkahlutafélaginu Gufu og að söluverð ætti að miðast við að gengi hluta væri 1.0. Hafi ritari stjórnar bókað það í fundargerð. Þegar stefndi hafi á hinn bóginn lagt fundargerðina fyrir næsta stjórnarfund hafi verið ,,búið að breyta genginu í 1.1“. Hafi kaupin miðast við það gengi. Um kaup áfrýjanda á hlut stefnda í Gufu ehf. er fjallað á tveimur stjórnarfundum áfrýjanda. Bera fundargerðir beggja fundanna, sem undirritaðar eru af stjórnarmönnum, með sér að hlutur stefnda skyldi keyptur á genginu 1.1. Eru fullyrðingar áfrýjanda um að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar við sölu hlutanna því ósannaðar. ix. Þá var riftun áfrýjanda einnig reist á því að stefndi hefði brotið starfsskyldur sínar með því að gera bróður sinn, sem starfaði sem sviðsstjóri rekstrarsviðs, að staðgengli sínum og að sjá til þess að honum yrðu greidd laun framkvæmdastjóra í fjarveru stefnda. Hafi stefndi enga heimild haft til þess. Auk þess hafi stefndi samið um launahækkun bróður síns. Loks hafi stefndi, án vitundar stjórnar, gert nýjan ráðningarsamning við bróður sinn, sem falið hafi í sér verulegar launahækkanir án vitundar stjórnar. Stefndi kveður skipurit áfrýjanda frá 2005 bera með sér að rekstrarstjóri sé staðgengill framkvæmdastjóra. Í ráðningarsamningi áfrýjanda og sviðsstjóra rekstrarsviðs, sem formaður stjórnar gerði fyrir hönd áfrýjanda, kemur fram í 1. gr. að sviðsstjórinn sé staðgengill framkvæmdastjóra. Ber stefndi ekki ábyrgð á gerð þessa ráðningarsamnings eða efni hans þótt hann riti nafn sitt sem vottur á samninginn. Verður því hafnað að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar á þann hátt sem áfrýjandi heldur hér fram. Verður heldur ekki talið að í því felist brot á starfsskyldum af hálfu stefnda þótt sviðsstjóri rekstrarsviðs fengi greidd sömu laun og framkvæmdastjóri á meðan hann gegndi því starfi sem staðgengill. x. Þá var riftun áfrýjanda einnig reist á því að stefndi hefði á árinu 2007 látið greiða sér líkamsræktarstyrk 236.800 krónur án vitundar stjórnar. Stefndi kveður það hafa tíðkast í mörg ár að áfrýjandi greiddi fyrir líkamsrækt starfsmanna gegn framvísun fullgilds reiknings og hafi árið 2007 ekki verið undantekning í þeim efnum. Kveður stefndi greiðslur fyrir líkamsrækt starfsmanna algengar og að ákvarðanir um það séu á valdsviði framkvæmastjóra. Upplýst er í málinu að frá 1. júlí 2006 hafi ákvæði kjarasamnings VR gilt um önnur starfskjör stefnda en tilgreind voru í ráðningarsamningi hans og viðauka með honum, sem undirritaður var 28. sama mánaðar. Þá liggur fyrir að í janúar og október 2007 voru greiddar vegna líkamsræktar stefnda 71.200 krónur og 110.400 krónur. Því er ekki haldið fram af hálfu stefnda að greiðslur þessar eigi sér stoð í ákvæði framangreinds kjarasamnings. Stefndi hefur heldur ekki borið greiðslur þessar undir stjórn áfrýjanda svo sem rétt hefði verið þar sem hann átti sjálfur í hlut og greiðslurnar voru umfram þau starfskjör sem hann hafði samið um. Verður fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi með þessu brotið starfsskyldur sínar gagnvart áfrýjanda. xi. Áfrýjandi reisti riftun sína einnig á því að stefndi hefði ásamt bróður sínum, sviðsstjóra rekstrarsviðs, látið áfrýjanda greiða ferð þeirra til Noregs og uppihald þar án þess að stjórn áfrýjanda hefði áður verið upplýst um ferðina. Heldur áfrýjandi því fram að kostnaður við ferðina hafi verið 800.000 krónur. Stefndi dregur í efa að ferðakostnaður hafi verið svo hár sem áfrýjandi heldur fram. Hann kveður aðeins tilgreindan ferðakostnað og kostnað við uppihald hafa verið greiddan og hafi það verið í samræmi við það sem venjulegt var hjá áfrýjanda. Hann kveður ferðina hafa verið farna af starfsnauðsynjum. Nefnir hann fjórar aðrar ferðir sem farnar hafi verið af sömu ástæðu á árinu 2007. Þótt eðlilegt hefði verið að stefndi bæri það undir stjórn, hvort slík ferð skyldi farin, verður í ljósi framangreinds ekki talið að hann hafi farið út fyrir starfssvið sitt samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 33/1999 með því að taka ákvörðun um ferð þessa. Er því hafnað að í þessari háttsemi hafi falist brot á starfsskyldum hans. xii. Þá var riftun áfrýjanda einnig reist á því að stefndi hafi látið félagið greiða fánastöng sem færð hafi verið á kostnað við verkframkvæmdir við Klausturstíg og Kapellustíg. Kveður áfrýjandi að samkvæmt ákvæðum verksamnings um framkvæmdir á þessum lóðum hafi verktaki átt að annast kaup og uppsetningu fánastangar af tilgreindri stærð og gerð. Stefndi kveður áfrýjanda alltaf hafa sett upp fánastöng við nemendagarða sína og flaggað fána félagsins. Hafi sú fánastöng, sem um ræðir, verið keypt í því skyni að hún yrði sett upp á lóð félagsins við Klausturstíg og Kapellustíg. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að kaup stefnda á fánastöng í framangreindu skyni hafi falið í sér brot á starfsskyldum hans. xiii. Áfrýjandi reisti riftun sína einnig á því að stefndi hefði 1. júní 2007 keypt á kostnað áfrýjanda þvottavél og þurrkara og látið bróður sinn, sviðsstjóra rekstarsviðs, samþykkja að áfrýjandi greiddi fyrir þessi tæki. Tæki þessi finnist á hinn bóginn ekki í vörslum áfrýjanda. Stefndi hefur viðurkennt að tæki þessi hafi hann sjálfur í vörslum sínum, en hann hafi gert ráð fyrir því að kaupverðið, 210.000 krónur, yrði skuldfært á reiknings sinn hjá áfrýjanda. Hann hafi þó ekki gert neinar ráðstafanir til þess að svo yrði fyrr en eftir að hann lét af störfum hjá áfrýjanda. Fallist er á með áfrýjanda að stefndi hafi brotið starfsskyldur sínar með framangreindri háttsemi. xiv. Áfrýjandi reisti riftun sína einnig á því að stefndi og formaður stjórnar hefðu í apríl 2007 skipulagt og boðið starfsfólki í hálendisferð, sem kostað hafi 800.000 krónur. Auk þess hafi meðal annars Þórhalla Einarssyni, fyrirsvarsmanni tveggja stærstu viðskiptavina áfrýjanda, verið boðið í ferðina ásamt fleirum. Hafi stjórn félagsins ekki tekið ákvörðun um ferðina en ekki sett sig á móti því að hún yrði farin enda talið að stefndi sjálfur ásamt formanni stjórnar myndi greiða ferðakostnaðinn. Stefndi kveður ferð þessa hafa verið farna samkvæmt ákvörðun stjórnar áfrýjanda. Ferðin hafi verið farin í boði hennar. Ekki er um það deilt að hálendisferð þessi var farin að tillögu formanns stjórnar áfrýjanda og að stjórn hafi verið kunnugt um hana. Hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að þátttaka stefnda í ferðinni og undirbúningi hennar hafi verið brot á starfsskyldum hans. xv. Loks hefur áfrýjandi reist riftun sína á því að stefndi hafi ítrekað ráðið son sinn til sumarstarfa hjá áfrýjanda og látið greiða laun hans fyrirfram. Hafi fyrirframgreiðslur numið verulegum fjárhæðum. Hafi stefndi ekki borið ráðningu sonar síns undir stjórn. Þá tilgreinir áfrýjandi einnig aðrar mannaráðningar stefnda, sem hann telur að séu gagnrýnisverðar vegna tengsla mannanna við fjölskyldu stefnda eða vini. Stefndi kveðst hafa rætt við tvo tilgreinda stjórnarmenn áfrýjanda vegna ráðningar þeirra manna sem áfrýjandi tilgreinir. Hafi ekki verið gerðar athugasemdir við þessar ráðningar. Ein af starfsskyldum stefnda var að hafa umsjón með starfsmannahaldi. Er ómótmælt að hann hafi haft með höndum ráðningar almennra starfsmanna. Áfrýjandi heldur því ekki fram að sonur stefnda hafi ekki unnið fyrir þeim launum, sem honum voru greidd fyrirfram. Þótt rétt hefði verið af hálfu stefnda að bera ráðningar náinna skyldmenna sinna hjá áfrýjanda undir stjórn, sbr. 21. gr. laga nr. 33/1999, verður hér ekki talið að framangreindar ráðningar teljist brot hans á starfsskyldum hans. IV Áfrýjandi hefur, eftir að hann lýsti yfir riftun, leitast við að renna frekari stoðum undir lögmæti riftunarinnar með því að tilgreina fleiri dæmi um brot stefnda á starfsskyldum sínum. Ástæður þessar lágu ekki riftunaryfirlýsingu til grundvallar þegar hún var gefin. Koma þær, eins og mál þetta liggur fyrir, ekki til athugunar við mat á lögmæti hennar. Brot stefnda á starfsskyldum sínum, sem tilgreind eru í liðum i., ii., v. og xiii. að framan fela hvert um sig í sér verulega vanefnd hans á ráðningarsamningnum við áfrýjanda. Var áfrýjanda rétt að rifta ráðningarsamningnum þegar af þeirri ástæðu. Stefndi hefur fengið greidd full laun þar til riftunin tók gildi 28. febrúar 2008. Með vísan til þessa verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Byggingafélag námsmanna ses, er sýkn af kröfum stefnda, Friðriks Guðmundssonar. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, 1.200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2009. Mál þetta var höfðað 19.maí 2008 og dómtekið 22. f.m. Stefnandi er Friðrik Guðmundsson, Aðalþingi 4, Kópavogi. Stefndi er Byggingafélag námsmanna ses., Laugavegi 66-68, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar: Að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.287.180 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.643.590 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. maí s.á. og af 3.287.180 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða stefnanda laun, orlofslaun og bifreiðahlunningi, svo og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, allt samkvæmt ráðningarsamningi hans við stefnda, frá 1. maí 2008 til 31. desember s.á. að viðbættum dráttarvöxtum frá gjalddaga hverrar greiðslu til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 króna í miskabætur og beri sú fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. maí 2008 til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi hefur ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti vegna þóknunar lögmanns síns. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. 1 Stefndi er sjálfseignarstofnun og starfar á grundvelli laga nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Stefnandi varð framkvæmdastjóri forvera stefnda, Byggingafélags námsmanna, 1. mars 2001 en rekstrarformi þess félags var breytt í sjálfseignarstofnun 28. febrúar 2007 og yfirtók hún öll réttindi og skyldur eldra félagsins gagnvart stefnanda og öðrum. Skriflegur ráðningarsamningur var gerður við stefnanda 16. mars 2005 og lítilsháttar breyting var gerð á honum með ákvörðun stjórnar félagsins 28. júlí 2006. Með svohljóðandi bréfi stjórnar stefnda, sem stefnandi móttök 21. desember 2007, var honum tilkynnt tímabundin lausn frá störfum: „Á stjórnarfundi BN, þann 21.desember 2007, sem haldinn var á skrifstofu BN að Laugavegi 66, Reykjavík, var einróma samþykkt tillaga um að fela KPMG endurskoðunarskrifstofu að framkvæma innri endurskoðun á rekstri BN. Meðan að sú endurskoðun fer fram var einnig einróma samþykkt af stjórn BN að veita þér, Friðriki Guðmundssyni, kt. 040455-2139, framkvæmdastjóra BN, tímabundna lausn frá störfum. Ekki er því óskað starfskrafta þinna meðan að ofangreind rannsókn stendur yfir og ber þér að afhenda stjórn félagsins lykla að skrifstofu, kredit- og debetkort og önnur gögn sem þú kannt að hafa í fórum þínum. Jafnframt mun stjórn félagsins tilkynna lánastofnunum, hlutafélagaskrá og öðrum nauðsynlegum stofnunum að prókúruumboð og framkvæmdarstjórnarvald þitt er ekki lengur tímabundið í gildi. Er þér óheimilt að koma fram í nafni félagsins, gera samninga, samkomulög eða ráðstafa hagsmunum félagsins á nokkurn hátt á meðan tímabundin lausn frá störum er í gildi. Ákvörðun stjórnar tekur gildi samstundis og mun standa þar til frekari ákvörðun varðandi málefni félagsins og stöðu þína sem framkvæmdastjóri BN verður tekin. “ Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 11.janúar 2008 þar sem segir að stefnandi telji uppsögnina tilefnislausa og að hún vegi gróflega að starfsheiðri hans. Stjórn stefnda sendi stefnanda bréf, dags. 28. febrúar 2008, sem hefur að yfirskrift Riftun á ráðningarsamningi. Þar er í upphafi vísað til þess að ástæða hinnar tímabundnu lausnar stefnanda frá störfum hafi verið rökstuddur grunur um fjármálaóreiðu innan félagsins og hafi KPMG endurskoðun hf. verið falin innri endurskoðun á bókhaldi þess ásamt því að stjórn félagsins hafi falið LOGOS lögmannsþjónustu að fara yfir samninga og löggerninga sem gerðir hafi verið í nafni stefnda síðastliðin ár. Ofangreindar úttektir hafi farið fram og drög verið kynnt stjórn félagsins á stjórnarfundi 29. janúar 2008. Alvarlegar athugasemdir hafi komið í ljós við yfirferð á bókhaldi, samningsgögnum og tengdum gjörningum og eru þær raktar í bréfinu en í lok þess segir að vegna alvarlegra og vítaverðra brota í starfi sé ráðningarsamningi við stefnanda rift og taki riftunin gildi þegar í stað. Félagið telji sig ekki skuldbundið til þess að greiða honum frekari laun eða tengd gjöld. Þá segir að þess sé krafist að stefnandi láti þegar af hendi umráð lykla og bifreiðar sem félagið hafi greitt af svo og farsíma og fartölvu í eigu félagsins. Stefndi greiddi stefnanda laun fram til loka febrúar 2008. 2 Kröfugerð stefnanda er reist á 8.gr. starfssamnings stefnanda frá 1. október 2006 um starfslok þar sem segir: „Framkvæmdastjóri skal halda fullum launum og hlunnindum í 12 mánuði eftir starfslok komi til uppsagnar af hálfu BN.“ Þar er einnig kveðið á um eftirfarandi: „Segi framkvæmdastjóri starfi sínu lausu skal hann halda fullum launum og hlunnindum í þann tíma sem hér er tilgreindur: Uppsögn eftir undirritun samnings 4 mánuðir. Uppsögn eftir 1. mars 2007 8 mánuðir. Uppsögn eftir 1. sept. 2007 12 mánuðir. Réttindi þau sem hér greinir um eru óháð því hvort hann ræðst til annarra starfa á því tímabili sem réttindi ná til.“ Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið leystur frá störfum í desember 2007 og eigi því rétt til launa og annarra hlunninda, sem ráðningarsamningnum fylgi, til 31. desember 2008. Stefnandi kveður aldrei, áður en atvik máls þessa urðu, hafa verið fundið að störfum sínum fyrir stefnda eða neinu sem því tengdist af hálfu stjórnar stofnunarinnar eða forvera hennar. Í stefnu segir að stefndi hafi með bréfi um riftun ráðningarsamnings aðila sett fram í löngu máli alls kyns ávirðingar sem svokallaðan rökstuðning fyrir riftuninni. Stefnandi telur þennan málatilbúnað gersamlega haldlausan og honum hafi ekki verið kynnt neitt af efni skjala sem sögð séu hafa verið tekin saman um málefni félagsins eftir að hann lét þar af störfum. Töluleg sundurliðun fyrstu dómkröfu stefnanda er þannig: Mánaðarlaun 1.211.304 krónur. Orlof 12.07 % 146.204 krónur. Töpuð lífeyrisréttindi 12% 145.357 krónur. Bifreiðahlunnindi 140.725 krónur. Samtals 1.643.590 krónur. Launakrafa stefnanda tekur til mánaðanna mars og apríl 2008, sem áttu að greiðast 1. apríl og 1. maí s. á. og tekur dráttarvaxtakrafa stefnanda mið af því. Um orlofslaun vísar stefnandi til starfssamnings síns við stefnda, þar sem orlofprósenta hans sé tilgreind 12,07 sem svari til 28 virkra orlofsdaga, og til ákvæða orlofslaga nr. 30/1987 en samkvæmt 8. gr. þeirra skuli greiða starfsmanni áunnin orlofslaun sé ráðningarsambandi slitið. Kröfuliður vegna tapaðra 12% lífeyrisréttinda er skýrður sem 6% mótframlag stefnda til lífeyrissjóðs og 6% mótframlag til séreignarlífeyrissjóðs. Kröfuliður vegna bifreiðahlunninda er skýrður með því að stefndi hafi krafist þess af stefnanda að hann skilaði bifreið, sem hann hafi haft til einkanota og nota í starfi sínu sem framkvæmdastjóri stefnda, og hafi hann orðið við þeirri kröfu. Um aðra dómkröfu stefnanda segir í stefnu að kröfuliðir, sem hana varði, séu hinir sömu og tilgreindir séu í fyrstu dómkröfunni. Kröfurnar séu ekki gjaldfallnar (þ.e. við útgáfu stefnu) en í ljósi afstöðu stefnda sé ljóst að hann muni ekki greiða þær án undangengins dóms. Um heimild til öflunar viðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Um lagagrundvöll fyrir þriðju dómkröfu sinni um miskabætur vísar stefnandi til b-liðs 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Á því er byggt að uppsögnin hafi verið framkvæmd með afar meiðandi hætti, á síðasta vinnudegi fyrir jól og án þess að stefnandi fengi á nokkur átt að tjá sig um ástæður hennar áður en hún var látin koma til framkvæmdar. Jafnframt hafi þess verið getið að uppsögnin yrði tilkynnt lánastofnunum, hlutafélagaskrá og öðrum „nauðsynlegum“ stofnunum. Allt hafi þetta verið algerlega ástæðulaust að mati stefnanda og eingöngu gert til að lítillækka hann í augum fjölskyldu hans, samstarfsmanna og annarra sem málið varðaði. 3 Af hálfu stefnda er byggt á því að honum hafi verið heimilt að lögum að segja stefnanda fyrirvaralaust upp störfum hjá félaginu og án bóta í ljósi grófra brota hans á skyldum gagnvart stefnda. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda enda hafi brottvikning stefnanda verið lögleg. Sýknukrafa stefnda byggist einnig á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna riftunar ráðningarsamningsins og honum beri að draga úr tjóni sínu. Þrátt fyrir ákvæði 8.gr. ráðningarsamningsins komi ekki til greina að viðurkenna kröfu stefnanda um óskert laun og hlunnindi í tólf mánuði óháð því hvort stefnandi hverfi til annarra starfa og hafi þar tekjur á sama tíma. Verði talið að brot stefnanda á starfsskyldum séu ekki svo veruleg að þau hafi heimilað fyrirvaralausa brottvikningu beri að líta til eigin sakar hans við mat á ætluðum bótarétti og víkja fyrrgreindu samningsákvæði til hliðar enda hafi ekki verið markmið samningsaðila að stefnanda yrðu greidd óskert laun í tólf mánuði í þeim tilvikum er stefnandi hefði gerst sekur um brot á starfsskyldum sínum. Er þess krafist að fyrrgreindu samningsákvæði verði vikið til hliðar með vísun til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega með vísun til fyrrgreindra röksemda. Stefndi krefst sýknu af viðurkenningarkröfu stefnanda og vísar til sömu röksemda og fyrr greinir. Þá krefst stefndi þess til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu af þeirri kröfu. Stefndi mótmælir fjárhæð fyrstu dómkröfu stefnanda og bendir á að mánaðarlaun stefnanda ásamt bifreiðahlunnindum hafi verið 1.321.000 krónur. Kröfum um orlof á uppsagnarfresti og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda í uppsagnarfresti er mótmælt og eigi þær sér ekki stoð í ráðningarsamningi eða lögum. Þá er mótmælt kröfu um upphafstíma dráttarvaxta og þess krafist, verði fallist á kröfur stefnanda að einhverju leyti, að dráttarvextir reiknist frá dómsuppsögudegi. Af hálfu stefnda er miskabótakröfu stefnanda mótmælt. Uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt og stefnandi eigi sjálfur alla sök á ætlaðri vanlíðan sinni. Þá er því mótmælt að 26.gr. laga nr. 50/1993 sé stoð fyrir kröfu stefnanda og sé ósannað að fyrir hendi séu skilyrði um ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda. Verði fallist á kröfu um greiðslu miskabóta er þess krafist að hún verði lækkuð verulega. Af hálfu stefnda er því lýst yfir að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefnanda og muni hann höfða mál á hendur stefnanda til greiðslu skaðabóta vegna þess. Háttsemi stefnanda kunni að varða hann refsingu og stefndi hafi kært hana til lögreglu. Í greinargerð stefnda er áskilinn réttur til að leggja fram í málinu niðurstöður þeirrar rannsóknar en það hefur ekki verið gert. 4 Starfslok stefnanda hjá stefnda urðu vegna fyrirvaralausrar uppsagnar, - riftunar ráðningarsamnings - , af hálfu stjórnar stefnda. Hér að framan, í 2. kafla dómsins, er tilgreint orðrétt efni 8. greinar samningsins sem kröfugerð stefnanda er reist á. Samningsákvæðið veitir stefnanda skýlausan rétt vegna starfsloka og verður ekki jafnað til hefðbundinna ákvæða starfssamninga um gagnkvæman uppsagnarfrest þar sem stefnandi skal, án nokkurs fyrirvara að því er tekur til ástæðna þess að til uppsagnar komi af hálfu stefnda eða greiðslna frá öðrum aðilum, halda fullum launum og hlunnindum í tólf mánuði eftir starfslok vegna uppsagnar stefnda. Í málinu er hins vegar ekki deilt um lögmæti þess að til uppsagnar kom af hálfu stjórnar stefnda. Samkvæmt þessu er ekki efni til þess að í dóminum verði tekin afstaða til ávirðinga sem stefnandi er borinn af hálfu stefnda eða að þær séu tíundaðar og ekki verður fallist á sýknukröfu stefnda sem byggist á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna riftunar ráðningarsamningsins. Umfram skýrt orðalag tilvitnaðs samningsákvæðis er ekkert fram komið um markmið samningsaðila og er ekki fallist á að sýkna beri stefnda eða lækka kröfur stefnanda með vísun til þeirra eða á grundvelli ákvæða 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að fallast beri að meginefni á fyrstu kröfu stefnanda. Af framlögðum launaseðlum er ljóst að krafan er réttilega gerð um laun og hlunnindi að því undanskildu að ekki verður að fullu fallist á kröfuliðinn “Töpuð lífeyrisréttindi 12% 145.357 krónur“ þar sem mótframlag atvinnurekanda til lífeyrissjóðs var 8% og til séreignasjóðs 2% af mánaðarlaunum eða samtals 10%. Kröfuliðurinn lækkar því í 121.130 krónur. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda á grundvelli fyrstu kröfu hans 3.238.726 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Öll hin sömu rök dómsins, sem hér hafa verið færð fram, sbr. einnig 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 svo og að engin rök verða fundin fyrir því að sýkna beri stefnda að svo stöddu, leiða til þeirrar niðurstöðu að fallast beri á aðra dómkröfu stefnanda, þ.e. viðurkenningarkröfu hans. Eigi er fallist á að fyrir hendi séu skilyrði til að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefnda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna þess hvernig staðið var að uppsögn hans af hálfu stefnda. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af þriðju dómkröfu stefnanda. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 500.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Byggingafélag námsmanna ses., greiði stefnanda, Friðriki Guðmundssyni, 3.238.726 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.619.363 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. maí s.á. og af 3.238.726 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkennd er skylda stefnda til að greiða stefnanda laun, orlofslaun og bifreiðahlunnindi, svo og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, allt samkvæmt ráðningarsamningi hans við stefnda, frá 1. maí 2008 til 31. desember s.á. að viðbættum dráttarvöxtum frá gjalddaga hverrar greiðslu til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 423/2007
|
Líkamsárás Gáleysi Miskabætur
|
Ó var gefin að sök vísvitandi líkamsárás með því að hafa sparkað í dyravörðinn A fyrir utan skemmtistað í Kópavogi. Samkvæmt framburði vitna og Ó höfðu dyraverðir skemmtistaðarins yfirbugað Ó og mun hann hafa legið í götunni fyrir utan staðinn þegar hæll á skó Ó fór í hönd A með þeim afleiðingum að hún brotnaði. Eins og aðstæðum var háttað var talið að Ó ætti að njóta vafans um þá huglægu afstöðu sem bjó að baki háttsemi hans. Yrði ekki staðhæft að hann hefði með ásetningi sparkað í A þannig að um vísvitandi líkamsárás hefði verið að ræða. Með vísan til 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var háttsemi hans því heimfærð undir 219. gr. almennra hegningarlaga. Af þessum sökum og með hliðsjón af kröfugerð ákæruvalds fyrir Hæstarétti var honum ekki gerð refsing í málinu. Á hinn bóginn var skilyrðum fullnægt til að dæma hann til að greiða A skaðabætur sem ákveðnar voru samtals 219.970 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. ágúst 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og að honum verði gert að greiða A 413.345 krónur í skaðabætur með nánar tilgreindum vöxtum. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann aðallega frávísunar bótakröfu en til vara að hann verði sýknaður af henni. Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa fyrir utan skemmtistaðinn X við [...] í Kópavogi sparkað í hægri handlegg A með þeim afleiðingum að hann handleggsbrotnaði. Er brotið talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og ljóslega kemur fram í gögnum málsins og héraðsdómi er verknaðarlýsing ákæru röng að því leyti að A hlaut brot á miðhandarbeini en ekki handlegg. Vörn ákærða var ekki áfátt vegna þessa. Í héraðsdómi er lýst framburði ákærða og vitna. Eins og þar greinir hefur ákærði lýst athöfnum sínum og starfsmanna staðarins með öðrum hætti en þeir. Hann hefur meðal annars dregið í efa að hafa orðið valdur að áverkum A, sem hafi að líkindum fengið þá með því að slá sig hnefahögg á gagnauga. Aðdraganda að því ætlaða broti sem ákært er fyrir er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hans verður ekki vefengd sú niðurstaða að A dyravörður hafi komið að eftir að ákærði hafði verið yfirbugaður. Einnig verður staðfest sú niðurstaða að miðhandarbein í hægri hönd A hafi brotnað við það að fótur ákærða fór í höndina. Hins vegar verður að líta til þess sem getið er í héraðsdómi að þá höfðu starfsmenn staðarins yfirbugað ákærða og höfðu þeir haft hann í tökum töluverða stund þar sem hann lá í götunni fyrir utan skemmtistaðinn, þótt ekki beri öllum saman um hvort ákærði hafi legið þar á maga eða baki. Vitnið A telur að hönd sín hafi brotnað við að hæll á skó ákærða hafi farið í hana. Eins og aðstæðum er háttað verður ákærði að njóta vafans í mati á þeirri huglægu afstöðu sem bjó að baki háttsemi hans. Samkvæmt því verður ekki staðhæft að ákærði hafi með ásetningi sparkað í A þannig að háttsemin verði virt sem vísvitandi líkamsárás líkt og gert er í héraðsdómi. Með vísan til 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður háttsemi hans því heimfærð undir 219. gr. almennra hegningarlaga, en afleiðingar hennar eru slíkar að hún myndi varða refsingu samkvæmt 218. laganna ef um ásetningsverk væri að ræða. Þegar litið er til þessa og kröfugerðar ákæruvalds fyrir Hæstarétti verður ákærða ekki gerð refsing í máli þessu. Þrátt fyrir að ákærði verði ekki fundinn sekur um að hafa framið brot sitt með ásetningi eru skilyrði a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur uppfyllt. Er fjárhæð miskabóta ákveðin 150.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um aðrar bætur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms sakarkostnað verður einnig staðfest. Áfrýjunarkostnaði málsins, þar með töldum málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði, verður samkvæmt 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 skipt þannig að ákærði greiði helming hans en helmingur greiðist úr ríkissjóði, allt svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Ólafi Ólafssyni, verður ekki gerð refsing í máli þessu. Ákærði greiði A 219.970 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 150.000 krónum frá 21. maí 2006 til 5. janúar 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 219.970 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, ákveðast 249.000 krónur. Áfrýjunarkostnað málsins, sem nemur samtals 268.300 krónum, skal ákærði greiða að helmingi en hinn helmingur áfrýjunarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. júlí 2007. Mál þetta, sem var dómtekið 5. þ.m., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu útgefinni 6. mars 2007 á hendur Ólafi Ólafssyni, [kt.], Mýrarkoti 4 á Álftanesi „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt 21. maí 2006, fyrir utan skemmtistaðinn X, [...] í Kópavogi, sparkað í hægri handlegg A, [kt.], með þeim afleiðingum að hann handleggsbrotnaði. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þar er jafnframt getið bótakröfu sem A gerir á hendur ákærða. Krefst hann þess að ákærða verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 413.345 krónur „auk vaxta [samkvæmt] 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. maí 2006 fram til þess er mánuður er liðinn frá því að krafan var kynnt sakborningi, en með dráttarvöxtum [samkvæmt] 6. gr. sbr. 9. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags“. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins og bótakröfu A. Til vara gerir hann þá kröfu að honum verði einungis gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að bótakröfu verði vísað frá dómi. I. Lögregla var kvödd að veitingastaðnum X við [...] í Kópavogi um klukkan 5 aðfaranótt sunnudagsins 21. maí 2006 vegna slagsmála sem þá voru sögð standa yfir fyrir utan staðinn. Í frumskýrslu Guðbjargar Sigríðar Einarsdóttur lögreglumanns segir að þegar hún kom á vettvang ásamt Eiríki Emil Beck lögreglumanni hefðu tveir starfsmenn veitingastaðarins verið búnir að yfirbuga mann sem að sögn þeirra hafði skömmu áður verið vísað þaðan út. Lá maður þessi, ákærði í málinu, á maganum og hélt annar starfsmaðurinn honum niðri. Lögreglumennir hefðu handjárnað ákærða og fært hann í lögreglubifreið. Á vettvangi hafi Guðbjörg Sigríður rætt við þrjá starfsmenn veitingastaðarins, þá B, A og C. Fram hafi komið hjá B að ákærði hafi byrjað að hóta honum um leið og hann kom inn á veitingastaðinn. Hafi B þegar vísað honum á dyr, en ákærði hafi brugðist illa við og neitað að yfirgefa staðinn. Með aðstoð A hafi B náð að koma ákærða út, þar sem hann hafi síðan verið yfirbugaður. Í samtali við A hafi komið fram að hann hafi aðstoðað B við að koma ákærða út af veitingastaðnum. Ákærði hafi barist mjög á móti og í þeim átökum sem þarna urðu sparkað í vinstri handlegg A. Er haft eftir A í frumskýrslunni að vinstri handleggur hans hafi sennilega brotnað við þetta spark frá ákærða. Frásögn C samkvæmt skýrslunni var á þann veg að þeir B og A hefðu vísað ákærða út af staðnum og að ákærði hafi brugðist ókvæða við og barist á móti. Fyrir utan veitingastaðinn hafi þeim tvímenningum tekist að yfirbuga ákærða. Í skýrslunni er loks haft eftir ákærða að þegar hann kom inn á veitingastaðinn og að afgreiðslunni hafi hann farið að hæðast að þeim starfsmanni sem þar var staddur og kallað hann titt. Hann hafi í kjölfarið verið tekinn tökum og færður út. Honum hafi mislíkað þetta, barist á móti og fengið högg á vinstra gagnauga. Í skýrslu sem tekin var af A hjá lögreglu 22. maí 2006 kvaðst hann starfa sem dyravörður á veitingastaðnum X í Kópavogi og að hann hafi verið þar við störf þegar maður, sem sýnt hafi af sér dólgslega framkomu gagnvart starfsfólki og gestum, hafi sparkað í hægri hendi hans. Hafi verið staðfest af lækni á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss að hendin hafi brotnað við sparkið. Er reyndar skráð í þessa skýrslu þar sem rakin er frásögn ákærða að þetta atvik hafi átt sér stað 22. maí 2006 um klukkan 5. Á öðrum stað í skýrslunni er hins vegar tilgreint að atvikið sem skýrslutakan laut að hafi átt sér stað 21. maí 2006 klukkan 04:58. Í skýrslunni er haft eftir A að hann hafi komið að þar sem samstarfsmenn hans, þeir B og C, hefðu staðið yfir ofurölvi manni sem hafi legið á stéttinni fyrir framan veitingastaðinn. Hafi hann strax skynjað að átök hefðu átt sér stað og því hringt á lögreglu og beðið um aðstoð. B hafi sagt honum að þessi maður hafi haft í frammi dólgslega framkomu gagnvart starfsfólki og gestum og verið með líflátshótanir sem hann hafi beint að starfsmönnum. Þessu næst er bókað eftir A: „Mætti kvaðst hafa tekið eftir því að þessi maður reyndi að rísa á fætur og hafi mætti því reynt að gera honum það auðveldara með því að styðja við hann með hægri fætinum. Í því hafi maðurinn, þar sem hann lá, sparkað frá sér upp í loftið með hægri fætinum með þeim afleiðingum að hællinn lenti í hægri hendi mætta. Mætti hafi þá þurft að handsama manninn, ásamt B, til þess að yfirbuga hann, því maðurinn var alveg trylltur og ærðist þegar hann frétti að lögreglan væri á leiðinni og tók ekki sönsum, þó svo þeir B reyndu að tala um fyrir honum. Mætti kvaðst þá fyrst hafa fundið til sársauka í hendinni.“ Þá kemur fram í þessari skýrslu A að hann hafi strax í kjölfar þessa atviks leitað á slysadeild. Hann hafi verið búinn að bíða í afgreiðslu slysadeildarinnar í 10 mínútur þegar þessi sami maður hafi komið þangað, sest við hliðina á honum og haft í frammi líflátshótanir í hans garð. Starfsstúlka á slysadeildinni hafi veitt þessari framkomu mannsins athygli og kallað til lögreglumann sem þarna var staddur. Sá hafi komið og hleypt A inn fyrir afgreiðsluna og með því skilið þá í sundur. Ákærði Ólafur Ólafsson bar hjá lögreglu 12. júní 2006 að hann hafi hafið drykkju um klukkan 10 á kvöldi laugardagsins 20. maí 2006 og í fyrstu farið á veitingastaðinn Y í Kópavogi. Eftir að þeim stað var lokað hafi hann farið á X. Hann hafi verið undir áhrifum áfengis en vitað vel af sér, enda hafi áfengisdrykkja hans verið hófleg. Þegar hann var kominn inn á X og að þeim stað þar sem aðgangseyrir er innheimtur hafi hann rétt starfsmanni þar peninga. Sá hafi verið lágvaxinn og sköllóttur. Þar sem hann hafi kannast við þennan mann í sjón og talið að hann hafi starfað á öðrum veitingastað á árum áður hafi hann ákveðið að stríða honum aðeins. Það hafi hann gert með því spyrja hann hvort að litli stubburinn sem hafi verið með honum á Gauki á Stöng væri líka að vinna þarna. Starfsmaðurinn hafi þá strax sagt við ákærða að þarna inn færi hann ekki. Þá hafi hann kallað eftir aðstoð og hafi einn dyravörður þegar komið þarna að. Þessu næst skýrði ákærði svo frá: „Ég stóð enn við miðasöluna þegar tveir dyraverðir komu að mér, skyndilega sagði dyravörðurinn sem ég hef áður minnst á í miðasölunni „haldið honum“ var ég þá gripinn tökum aftan frá með hálstaki og var mér kippt út af staðnum, en þann aðila [þann] þriðja sá ég aldrei. Mér finnst eins og það hafi myndast einhver eyða í mínu minni vegna hálstaksins. Næsta sem ég veit var að ég lá í götunni og var verið að þjarma að mér.“ Þessu næst lýsir ákærði í þessari skýrslu sinni aðför dyravarðanna að honum. Þeir hefðu lagst ofan á hann og meðal annars beitt hjánum á sér með því að reka þau í ákærða víðsvegar um líkamann, en við það hafi hann fundið fyrir miklum sársauka. Hann hafi verið keyrður í götuna fyrir utan veitingastaðinn og lagður þar á magann með hendur fyrir aftan bak. Hann hafi hvorki geta hreyft legg né lið, en barist um til þess eins að ná andanum. Vel geti verið að hann hafi slegið frá sér þegar búið var að taka hann hálstaki en hann hafi enga möguleika haft til að slá eða sparka frá sér þegar búið var að færa hann í jörðina. Hann hafi fundið fyrir miklum kvölum vegna þess sem hann kallaði fantaskap dyravarðanna. Sérstaklega tiltók hann að hann hafi fundið til mikils sársauka við gagnauga eftir átökin. Hann hafi orðið feginn þegar lögreglumenn komu á vettvang. Eftir stutta dvöl á lögreglustöð hafi hann síðan farið á slysadeild í þeim tilgangi að láta lækni líta á sig eftir þessi átök við dyraverðina, en honum hafi liðið illa um allan líkamann eftir þau. Þar hafi hann beðið eftir aðstoð í tvær klukkustundir, en ekki haft þolinmæði til að bíða lengur og farið heim til sín. Síðar hafi komið í ljós að hann hafi verið með brákuð rif og glóðarauga. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa hitt A á slysadeildinni hina umræddu nótt, hvað þá að hann hafi þar haft í frammi þær hótanir sem hann er sakaður um að hafa viðhaft. Að því er varðar áverka sem ákærði staðhæfir að dyraverðir veitingastaðarins hafi veitt honum hina umræddu nótt hefur af hálfu ákærða verið vísað til vottorðs læknis á heilslugæslustöðinni Sólvangi í Hafnarfirði, en það er á meðal gagna málsins. Samkvæmt því leitaði ákærði á heilsugæslustöðina 30. maí 2006 vegna áverka sem hann kvaðst hafa orðið fyrir 21. sama mánaðar. Við skoðun hafi hann verið með glóðarauga á vinstra auga og aumur yfir rifjum 10-12 í vinstri síðu hliðlægt. Þá hafi hann verið marinn á mjaðmakambi vinstra megin. Aldur og staðsetning áverka hafi samrýmst frásögn ákærða. Skýrslutökum af þeim B og C var þann veg háttað við lögreglurannsókn málsins að lögreglumaður átti við þá samtöl í síma og skráði niður frásagnir þeirra. Í þessum skýrslum er út frá því gengið umrætt atvik hafi átt sér stað 22. maí 2006. Ekki er ástæða til að rekja efni þessara skýrslna að öðru leyti en því að samkvæmt því sem þar kemur fram kom A ekki að málinu fyrr en tekist hafði að koma ákærða út. Hafi A þurft að bregða sér frá og komið að húsinu í þann mund sem B hafði tekist að leggja ákærða í jörðina. Staðið var með sama hætti að upplýsingaöflun frá D starfsmanni í afgreiðslu slysadeildar Landspítla-háskólasjúkrahúss og Ólafi Stefni Jónssyni lögreglumanni, en þau munu bæði hafa verið á vakt þar hina umræddu nótt. Verður ráðið af skýrslu lögreglumanns um viðtölin að þeim hafi verið kynnt frásögn A af samskiptum hans og ákærða á biðstofu slysadeildarinnar. Er það sem haft er eftir þeim í skýrslunni í samræmi við frásögn A, en hvorugt þeirra kvaðst hafa heyrt hvað mönnunum tveimur fór í milli. Í upphaflegu vottorði Elísabetar Benedikz sérfræðilæknis á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi, sem er dagsett 4. október 2006, var sagt að A hafi leitað þangað 21. apríl 2006 klukkan 5. Um misritun er hér að ræða og var hún leiðrétt með framlagningu á nýju vottorði frá lækninum í þinghaldi 5. þ.m. Liggja þannig frammi í málinu gögn sem staðfesta komu A á slysadeildina um klukkan 5 aðfaranótt 21. maí 2006. Í vottorðunum er haft eftir A að hann hafi verið við störf á X þegar einn af gestum staðarins hafi sparkað fast í hægri hendina á honum. Kvaðst hann finna fyrir miklum verk yfir hnúa litla fingurs. Um skoðun og rannsóknir segir svo í seinna vottorðinu: „Við skoðun sást glöggt að hann var bólginn yfir hnúa 5. fingurs á hægra handarbaki. Þreifieymsli voru yfir hnúunum bæði beint og óbeint. Rtg. af hægri hendi leiddi í ljós subcapitulert brot á 5. miðhandarbeini með óverulegri skekkju.“ Ekkert í fyrra vottorðinu er svo séð verði í andstöðu við þá lýsingu sem þarna er gefin. II. Fyrir dómi neitaði ákærði alfarið sök. Hann kvaðst hafa verið einn á ferð þegar hann kom á veitingastaðinn X hina umræddu nótt. Hann hafi verið ölvaður en kvaðst engu að síður hafa verið vel áttaður. Hann hafi kannast við manninn í miðasölunni frá öðrum veitingastað og spurt þegar hann var að fara að borga aðgangseyri hvort hinn titturinn væri að vinna þarna líka. Þetta hafi farið fyrir brjóstið á manninum og hann strax gefið það til kynna að ákærði fengi ekki að fara inn á veitingastaðinn. Þá hafi hann kallað til dyravörð og skipað honum að halda ákærða. Dyravörðurinn og þessi maður í miðasölunni hefðu síðan ráðist að honum og talað um það sín í milli að þeir myndu „taka hann úti“. Kvaðst ákærði hafa tjáð þeim að hann væri nýkominn úr læknisaðgerðum á öxlum og hnjám og þannig reynt að fá þá til að beita hann ekki harðræði. Þeir hefðu í engu sinnt þessu og ákærði þá streist á móti þeim. Komið hafi til átaka þar sem hann hafi reynt að verjast þeim tveimur, en þó án þess að kýla eða sparka frá sér. Á einhverju tímamarki og þarna inni í anddyrinu hafi annar dyravörður komið og tekið ákærða hálstaki. Ákærði hafi þegar hér var komið sögu átt við ofurefli að etja og í engu geta varist eða athafnað sig. Hann hafi síðan verið færður út úr húsinu og lagður á magann og hreinlega pyntaður þar af þessum þremur mönnum. Þessi í miðasölunni hafi greinilega haft sig mest í frammi. Ákærði hafi barist um í þeim eina tilgangi að ná andanum. Hann hafi legið á maganum meira og minna eftir að út var komið og allt þar til lögreglan kom á vettvang. Sé óhugsandi í ljósi þess að hann hafi náð að sparka frá sér með þeim hætti sem haldið hefur verið fram, enda hafi hann aldrei gert það. Frásögn dyravarðanna um annað sé tilbúningur. Þá komi hér einnig til, og óháð þeirri stöðu sem hann var í, að vegna nýafstaðinna aðgerða á hnjám hefði hann ekki með nokkru móti getað sparkað frá sér. Staðhæfingar A og B um að ákærði hafi sparkað frá sér séu beinlínis ósannar. Aðspurður um þann áverka sem staðhæft er að A hafi borið við læknisskoðun síðar um nóttina svaraði ákærði því til að áverkann hafi A hugsanlega hlotið við að slá ákærði í andlitið. Þá kvaðst ákærði sem fyrr ekki minnast þess að hafa hitt A á slysadeildinni síðar þessa sömu nótt. Í skýrslu sinni fyrir dómi skýrði A svo frá að hann hafi verið við störf á X hina umræddu nótt. Hann hafi þurft að fara í sendiferð og verið að að koma úr henni þegar hann hafi séð tvo samstarfsmenn sína, þá B og C, halda manni fyrir utan veitingastaðinn. Hann hafi að beiðni þeirra hringt á lögreglu og beðið um aðstoð. C hafi fljótlega farið inn á veitingastaðinn til að hringja aftur á lögregluna og kvaðst A þá hafa tekið stöðu hans. Hefðu hann og B staðið sitt hvorum megin við manninn, sem legið hafi á bakinu, og haldið honum föstum með því að þrýsta fótum að efri hluta líkama hans. Kvaðst A hafa staðið hægra megin við manninn og sett hægri fót sinn þétt upp að manninum. Maðurinn hafi farið að ókyrrast þegar það hafi öðru sinni borist í tal að hringja þyrfti á lögreglu. Hann hafi síðan allt í einu sparkað upp fyrir sig með hægri fæti og beint upp í hægri hendi A. Taldi A að hællinn hafi lent á hendinni, sem hafi rykkst til við höggið. Þetta hafi hann augljóslega gert í þeim tilgangi að losna, enda hafi hann byrjað að berjast um í kjölfar sparksins. Hann hafi þá aftur verið tekinn tökum og færður yfir á magann. Við þá aðgerð kvaðst A strax hafa fundið að eitthvað mikið væri að hendinni. Að sögn A var ákærði undir áhrifum áfengis þegar þetta gerðist. Hann hafi í fyrstu ekki verið æstur, en farið að ókyrrast þegar talað var um það í seinna skiptið að kalla þyrfti á lögreglu. Hann hafi þá eins og áður segir verið færður yfir á magann og hendur hans settar í lás fyrir aftan bak. Loks bar A með sama hætti og hjá lögreglu um samskipti hans og þessa manns á slysadeild þessa sömu nótt. Vitnið B kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi hafa verið staddur innan við afreiðsluborð í anddyri veitingastaðarins X þegar ákærði hafi komið þar inn hin umræddu nótt. Ákærði hafi verið ölvaður, neitað að borga aðgangseyri og látið dólgslega. Þannig hafi hann haft uppi hótanir um barsmíðar og verið grófur í tali. Þá hafi hann teygt sig yfir afgreiðsluborðið og rifið í B. Kvaðst B hafa farið fram fyrir afgreiðsluborðið og beðið ákærða um að koma sér út. Því hafi ákærði neitað. Hafi komið til stimpinga á milli þeirra, en B tekist eins síns liðs að koma ákærða út. Hann hafi síðan staðið í dyrunum til að varna ákærða inngöngu. Ákærði hafi hins vegar gert tilraun til að komast inn aftur og hefðu mál þá þróast á þann veg að B hafi tekið hann tökum og lagt hann á jörðina. Í þann mund hafi A komið þarna að, en hann hafi verið að sinna einhverju erindi „úti í bæ“. Ákærði hafi legið á bakinu á jörðinni, verið mjög æstur og hafi þurft að halda honum. Hafi B sjálfur haldið í hendur hans en A í fætur. Síðar þegar aðeins hafi verið slakað á tökunum hafi ákærði brjálast og byrjað að sprikkla og sparka frá sér. Hafi hann reynt að sparka í B, en það hafi ekki tekist. Hann hafi hins vegar náð að sparka í hægri hendi A. Taldi B að ristin á hægri fæti ákærða hafi lent á hægri hendi A. Aðspurður um þátt C í þessari atburðarás svaraði B því til að hann hafi eingöngu hringt á lögregluna en ekki tekið þátt í að færa ákærða út af veitingastaðnum eða þeim átökum sem þar urðu. Vitnið C bar fyrir dómi að hann hafi verið að vinna á veitingastaðnum X hina umræddu nótt, en hann vinni þar sem barþjónn. Inn hafi komið maður sem hafi neitað að borga aðgangseyri og farið að rífast við B dyravörð. Maður þessi hafi verið ölvaður og æstur og rifið í B. Einhver orðaskipti á milli þeirra hefðu átt sér stað, en viðskiptum þeirra lyktað með því að B hafi komið manninum út. Kvaðst C telja að hann hafi aðstoðað B við það og minntist þess að hafa tekið manninn taki aftan frá. Þegar út var komið hafi þessi maður verið lagður á jörðina og kvaðst C hafa staðið við hlið hans í mjög skamman tíma, en A hafi fljótlega komið þarna að og hann þá farið inn aftur og hringt á lögreglu. Fram kom hjá C að hann hafi heyrt talað um það þarna um nóttina að A hafi þurft að fara á slysadeild vegna þess að sparkað hafi verið í hendina á honum. Vitnið Eiríkur Emil Beck lögreglumaður bar fyrir dómi að lögreglu hafi borist tilkynning um að dyraverðir á Goldfinger væru í vandræðum með einhvern gest. Inntur eftir aðstæðum þegar lögregla kom á vettvang kvaðst Eiríkur Emil telja að dyraverðir hefðu þá verið með mann í tökum og að hann hafi legið á maganum. Eftir að hafa heyrt lýsingu dyravarðanna á atvikum hafi þessi maður verið handjárnaður og færður inn í lögreglubifreiðina. Í samtali sem vitnið hafi átt við manninn þar hafi komið í ljós að hann var talsvert ölvaður. Guðbjörg Sigríður Einarsdóttir lögreglumaður ritaði svo sem fram er komið frumskýrslu lögreglu í málinu. Í vitnisburði sínum fyrir dómi staðfesti hún þá skýrslu sína. Kvað hún þar réttilega frá því greint að ákærði hafi legið á maganum á jörðinni fyrir framan veitinagstaðinn þegar lögreglumennirnir komu þangað og að hann hafi verið með hendur fyrir aftan bak, en samkvæmt skýrslunni var það B sem þá hélt ákærða en A stóð þar hjá. Fram kom hjá Guðbjörgu Sigríði að hún hafi rætt við starfsmenn veitingastaðarins og taldi að það sem ritað er um þau samtöl í skýrslunni sé réttilega eftir þeim haft. Svo sem áður er rakið er þar haft eftir A að hann hafi aðstoðað B við að koma ákærða út af staðnum og að ákærði hafi sparkað í vinstri hendi hans. Vel geti þó verið að þetta sé ekki rétt. Kvaðst hún í öllu falli ekki muna nú í hvora hendina ákærði á að hafa sparkað samkvæmt frásögn A. Þá kom fram hjá Guðbjörgu Sigríði að A hafi haldið um hendina og talið að hún væri brotin. Loks skýrði vitnið svo frá að ákærði hafi verið kurteis við lögreglumennina og handjárn sem hann hafi verið færður í hafi verið tekin af honum þegar hann var sestur inn í lögreglubifreiðina þar sem Eiríkur Emil hafi rætt við hann. A hefur fyrir dómi sagt ranga þá lýsingu í frumskýrslu að hann hafi sagt við lögreglu að sparkað hafi verið í vinstri hendi hans. Þá sé það einnig rangt að hann hafi skýrt svo frá á vettvangi að hann hafi hjálpað B við að koma ákærða út úr húsinu. Þegar hann hafi komið úr sendiferð sem hann var í hafi verið búið að færa ákærða út og hann hafi fyrst þá hafið afskipti af málinu. III. Fyrir liggur að lögregla var kvödd að veitingastaðnum X við [...] í Kópavogi um klukkan 5 aðfaranótt sunnudagsins 21. maí 2006 að beiðni starfsmanna staðarins og vegna slagsmála sem sögð voru standa þar yfir. Þegar lögreglumennirnir Guðbjörg Sigríður Einarsdóttir og Eiríkur Emil Beck komu á vettvang voru dyraverðir búnir að yfirbuga ákærða, en framferði hans hafði að þeirri sögn orðið til þess að aðstoðar lögreglu var óskað. Um aðdraganda þess sem þarna gerðist telst það upplýst að ákærði kom á veitingastaðinn skömmu áður en lögregla var kölluð til. Hann var þá talsvert ölvaður og ögrandi í framkomu. Var honum meinaður aðgangur að veitingastaðnum og vísað út. Kom til stimpinga á milli hans og B dyravarðar inni í anddyri veitingarstaðarins, sem annar starfsmaður, C barþjónn, mun hafa blandað sér í. Færðu þeir ákærða út úr húsinu, þar sem einhverjar stimpingar héldu áfram. Um atburðarás fram að þessu verður engu slegið föstu umfram þetta. Samkvæmt vitnisburði A, sem starfaði sem dyravörður á veitingastaðnum þessa nótt, kom hann ekki að málinu fyrr en samstarfsmönnum hans hafði tekist að yfirbuga ákærða framan við veitingastaðinn. Vitnisburður A fyrir dómi um atvik í kjölfar þess að hann hóf að hafa afskipti af ákærða er skýr og afdráttarlaus, en gerð er grein fyrir honum í kafla II hér að framan. Fer hann í öllum meginatriðum saman við skýrslu A hjá lögreglu 22. maí 2006 og það sem lögreglumaður hefur eftir honum í símaviðtali 21. júlí 2007. Ekki er hins vegar fullt samræmi á milli vitnisburðar A og vættis B um tildrög þess að ákærði hóf að sparka frá sér. Þeim ber hins vegar saman um það meginatriði sakargifta á hendur ákærða að hann hafi þá legið á bakinu og sparkað að minnsta kosti einu sinni í hægri hendi A. Í vitnisburði Guðbjargar Sigríðar Einarsdóttur kom fram að þegar hún kom á vettvang hafi A haft orð á því að ákærði hefði sparkað í hendina á honum að hann óttaðist að hann væri handarbrotinn. Hann hafi einnig haldið um hendina. Þá liggur það fyrir að A leitaði á slysadeild strax í kjölfar þess að lögregla hafði handtekið ákærða. Samkvæmt vottorði Elísabetar Benedikz læknis gaf hann þá skýringu á komu sinni að sparkað hefði verið í hægri hendina á honum og að hann finndi fyrir miklum verk yfir hnúa litla fingurs. Tekin hafi verið röntgenmynd af hendinni og hafi hún leitt í ljós brot á 5. miðhandarbeini. Í skýrslu læknisins fyrir dómi kom fram að miðhandarbeinið hafi verið brotið rétt ofan við hnúann á litla fingri. Vitnisburður A fyrir dómi var greinargóður og trúverðugur að mati dómsins. Svo sem fram er komið var ákærði talsvert ölvaður í umrætt sinn, en hann hafði að eigin sögn hafið drykkju um klukkan 22 kvöldið áður. Ber vitnum saman um að hann hafi verið töluvert æstur allt þar til lögregla kom á vettvang. Þá hefur hann skýrt svo frá að hann minnist þess ekki að hafa hitt A á slysadeild þessa nótt, hvað þá að hann hafi þar haft í hótunum við hann. Fær lýsing A á samskiptum hans og ákærða á slysadeildinni fyllilega samrýmst lögregluskýrslu sem um það hefur verið rituð, en þau vitni sem þar áttu hlut að máli komu reyndar ekki fyrir dóm. Að virtu því sem að framan er rakið þykir ekki varhugavert að telja nægilega sannað, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi, aðfaranótt sunnudagsins 21. maí 2006, sparkað í hægri hendi A og með þeirri háttsemi sinni orðið valdur að því að miðhandarbein brotnaði. Verður þessi háttsemi hans virt sem vísvitandi líkamsárás og að honum hafi í öllu falli hlotið að vera það ljóst að spark hans gæti haft þær afleiðingar í för með sér sem raun ber vitni. Í ljósi afleiðinganna er brot ákærða réttilega heimfært í ákæru til 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Getur viss ónákvæmni í ákæru um háttsemi ákærða og afleiðingar hennar ekki staðið því í vegi að sakaráfall verði dæmt, enda varð vörn ekki áfátt af þeim sökum, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. IV. Ákærði hefur ekki áður verið sakfelldur fyrir refsiverðan verknað og verður litið til þess við ákvörðun refsingar hans, sbr. 5. töluliður 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn verður ekki talið að ákærði eigi sér sérstakar málsbætur í skilningi 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og ekki þykja heldur vera efni til að ákvarða refsingu hans með hliðsjón af 3. mgr. 218. gr. b. sömu laga. Þykir refsing ákærða að atvikum virtum hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Þegar litið er til þess að ákærði hefur ekki áður sætt refsingu þykir rétt að skilorðsbinda fullnustu refsingar hans, svo sem nánar greinir í dómsorði. V. Skaðabótakrafa A samkvæmt ákæru nemur svo sem fram er komið 413.345 krónum. Gerð er krafa um miskabætur og nemur sá kröfuliður 300.000 krónum. Þá er krafist greiðslu á útlögðum lækniskostnaði að fjárhæð 19.970 krónur. Að auki er gerð krafa um greiðslu á kostnaði vegna aðstoðar lögmanns við að halda bótakröfunni fram fyrir dómi og nemur sá liður 93.375 krónum. Fullnægt er skilyrðum til að dæma ákærða til að greiða A miskabætur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, og þykja þær eftir atvikum hæfilega ákveðnar 75.000 krónur. Þá verður krafa A um bætur vegna útlagðs kostnaðar tekin til greina með 19.970 krónum, en A telst hafa lagt fram í málinu viðhlítandi gögn til stuðnings þessari kröfu. Loks verður ákærða gert að bæta kostnað af aðstoð lögmanns vegna málsins, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála, með 50.000 krónum og er virðisaukaskattur þar meðtalinn. Samkvæmt framansögðu verður ákærða gert að greiða A 144.970 krónur. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir. Er í því sambandi sérstaklega til þess að líta að bótakrafa telst hafa verið birt ákærða við skýrslutöku hjá lögreglu 5. desember 2006. Þá er í kröfubréfi lögmanns einvörðungu gerð krafa um vexti af miskabótum. Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Ekki verður séð að annar sakarkostnaður hafi fallið til vegna málsins. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Ákærði, Ólafur Ólafsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 144.970 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 75.000 krónum frá 21. maí 2006 til 5. janúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 161.850 krónur.
|
Mál nr. 425/2008
|
Fasteign Eignarnám Eignarréttur Meðalhóf Stjórnarskrá
|
D og R áttu jörðina B. Næstu jarðir sunnan B voru P og K sem voru í eigu íslenska ríkisins. Árið 2002 hóf V undirbúning að gerð nýs vegar. Tveir kostir lágu fyrir um legu vegarins, annars vegar yfir B og síðan K en hins vegar yfir P og síðan K. Síðar varð til hugmynd að nýrri leið sem vék af fyrst nefndu leiðinni á kafla. Reis ágreiningur um hvaða leið skyldi valin. Sveitarfélagið N gaf út framkvæmdaleyfi til V vegna vegar sem lá yfir B. D og R bönnuðu allar framkvæmdir á jörðinni B. Neytti V þá eignarnámsheimilar 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Höfðuðu D og R mál gegn N og V og kröfðust ógildingar á veitingu framkvæmdaleyfis N til V og eignarnámi V á hluta jarðarinnar B. Ekki var talið sýnt fram á að N hafi brotið reglur stjórnsýslulaga við veitingu framkvæmdaleyfis til V. Hafi leyfisveitingin því ekki verið haldið slíkum annmörkum að varðað gæti ógildingu leyfisins og var N sýknað af kröfum D og R. Talið var að yfirmaður V eða löglærður fulltrúi í umboði hans hafi verið bær til að taka ákvörðun um eignarnám á grundvelli vegalaga. Þá var þeirri málsástæðu hafnað að engin lögmæt ákvörðun um eignarnám hafi verið tekin. Talið var að eignarréttur D og R hafi verið varinn af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar sem heimili því aðeins skerðingu þess réttar að almenningsþörf krefji, en við mat á því verði að gæta meðalhófs. Ef unnt hafi verið með ásættanlegum hætti að ná markmiði framkvæmdarinnar með því að leggja veginn um eigið land ríkisins hafi V borið að fara þá leið. Litið hafi verið svo á við mat á umhverfisáhrifum að allar veglínur sem til greina hafi komið hafi verið ásættanlegar. Um tiltekin atriði við leið yfir P og síðan K hafi verið ívið meiri ókostir en af hinum leiðunum, en sá munur hafi verið óverulegur. Umhverfisáhrif hafi því ekki getað réttlætt ákvörðun V um að leita eignarnáms. Fullyrðingar V um kosti þeirrar leiðar sem valin var af svokölluðum vegtæknilegum ástæðum og að kostnaður af henni væri minni voru ekki taldar studdar neinum gögnum. Málsástæða V um að vegalengdir milli þéttbýliskjarna yrðu styttri við þá leið en hinar var talin haldlaus. Þá yrðu sjónarmið ábúenda P og K um vegleið með engu móti lögð að jöfnu við afstöðu eigenda jarðanna, en D og R hafi eindregið lagst gegn því að verða sviptir eign sinni. Var skilyrði stjórnarskrárinnar um almenningsþörf ekki talið hafa verið uppfyllt til þess að V gæti beitt eignarnámi gagnvart D og R. Var krafa þeirra um ógildingu eignarnámsins því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndu, Norðurþing og Vegagerðin, krefjast hvor fyrir sig staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. I Áfrýjendur eru eigendur jarðarinnar Brekku í Núpasveit í Öxarfirði, en jörðin liggur skammt sunnan við Kópasker. Næstu jarðir sunnan Brekku eru Presthólar og Katastaðir, sem báðar voru í eigu íslenska ríkisins þegar atvik málsins gerðust. Stefndi Vegagerðin hóf á árinu 2002 undirbúning að gerð nýs vegar, sem skyldi liggja frá þjóðvegi nr. 85 sunnan Kópaskers til austurs yfir Öxarfjarðarheiði og koma af heiðinni sunnan við Raufarhöfn með sérstakri tengingu þangað. Fljótlega munu hafa legið fyrir tveir kostir um legu vegarins vestast á svæðinu út frá þjóðvegi nr. 85. Var annars vegar um að ræða svokallaða leið 140 yfir land Brekku og í framhaldi af því land Katastaða, en hins vegar leið 150 yfir land Presthóla og síðan Katastaða. Hugmynd að leið 141 varð síðar til, en í henni var vikið af leið 140 á kafla. Leið 141 er einnig í landi Brekku, en að hluta fylgir hún heimreið að Katastöðum. Ágreiningur reis um það hvaða leið skyldi valin á þessu svæði. Áfrýjendur kveðast frá öndverðu hafa lagst gegn því að land þeirra yrði tekið undir veginn og talið leið 150 ákjósanlegasta af mörgum ástæðum. Ábúendur hinna jarðanna tveggja munu á hinn bóginn hafa talið leið 140 vera betri kost. Áfrýjendur kveða hreppsnefnd Öxarfjarðarhrepps frá upphafi hafa verið sér mótdræga í málinu, en það hafi ratað inn á fund hennar í fyrsta sinn 17. maí 2002 vegna mats á umhverfisáhrifum vegarlagningarinnar, sem þá fór í hönd. Ábúandi Presthóla, sem átt hafi sæti í hreppsnefnd, hafi tekið þátt í gerð bókunar um málið á fundinum þrátt fyrir að eiga sjálfur hagsmuna að gæta í því. Í umfjöllun um málið eftir það hafi sveitarstjórn ítrekað brotið rétt á áfrýjendum. Á miðju ári 2006 varð til nýtt sveitarfélag, stefndi Norðurþing, við sameiningu nokkurra sveitarfélaga, þar á meðal Öxarfjarðarhrepps. II Skýrsla um mat á umhverfisáhrifum var gerð vegna vegarlagningarinnar og hefur samantekt um niðurstöður hennar, dagsett í febrúar 2005, verið lögð fram í málinu. Þar kemur fram að skýrslan sé unnin af VSÓ Ráðgjöf ehf. undir stjórn stefnda Vegagerðarinnar. Um tilgang framkvæmdarinnar segir meðal annars að hann sé að stytta akstursvegalengd milli þéttbýliskjarna og stuðla þannig að myndun eins þjónustusvæðis, sem nái til Kópaskers, Raufarhafnar og Þórshafnar. Á sjö köflum fyrirhugaðs vegar verði lagðir fram valkostir til úrskurðar hjá Skipulagsstofnun, en allar veglínur, sem lagðar séu fram í matsskýrslunni, nái markmiðum framkvæmdarinnar. Í matsvinnunni hafi verið litið til þeirra umhverfisþátta, sem helst gætu orðið fyrir áhrifum af framkvæmdinni, en það séu landslag, jarðmyndanir, gróður, fuglalíf og samfélag. Í niðurstöðu um matsvinnu segir að Vegagerðin taki ekki endanlega afstöðu til vals á veglínu, en um kosti í 1. áfanga verksins telji hún ákjósanlegra að fara leið 140 eða 141 en leið 150. Með bréfi 25. febrúar 2005 óskaði Skipulagsstofnun eftir umsögn Öxarfjarðarhrepps með vísan til 10. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Af því tilefni var meðal annars bókað eftirfarandi á fundi sveitarstjórnar 9. mars 2005: „Sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps getur ekki mælt með leið 150 frá núverandi þjóðvegi 85 austur fyrir Katastaði og leggur til að farin verði leið 141 enda fylgir sú leið núverandi heimreið að Katastöðum að mestu og hefði því minnst rask í för með sér.“ Málið var aftur tekið fyrir á fundi sveitarstjórnar 13. apríl 2005 í tilefni bréfs frá lögmanni áfrýjenda og þá bókað: „Sveitarstjórn áréttar að í bókum sinni frá 9. mars sl. er sveitarstjórn einungis að benda á þá leið sem hún telur skynsamlegast að fara en hafnar ekki neinni þeirra leiða sem lagt er til, enda sveitarstjórn ekki úrskurðaraðili í málinu á þessu stigi. Er þessi bókun fullkomlega í samræmi við bókun sveitarstjórnar frá 18. september 2002 um sama mál, en þar segir: „sveitarstjórn leggur áherslu á að vegurinn yfir heiðina komi niður sem næst Kópaskeri án þess að skerða búskaparaðstöðu jarðanna sem vegurinn liggur um.“ ...“. Fram er komið að samkvæmt leið 150 lægi nýi vegurinn til austurs um einum kílómetra fjær Kópaskeri en samkvæmt leiðunum 140 og 141. Skipulagsstofnun kvað upp úrskurð 3. ágúst 2005 um mat á umhverfisáhrifum af svonefndum Norðausturvegi. Þar var lýst vegleiðum 140, 141 og 150 og þess getið að ekki væri samstaða um endanlega veglínu vestast á svæðinu, en bæði áfrýjendur og ábúendur Presthóla og Katastaða komu sjónarmiðum sínum skriflega á framfæri. Í niðurstöðu Skipulagsstofnunar sagði í 5. kafla um áhrif á landnotkun að allar veglínur liggi um beitilönd sauðfjár og skipti því upp, en bæði áfrýjendur og ábúendur Presthóla og Katastaða hafi óskað eftir að vegurinn lægi sem minnst eða alls ekki í landi sínu. Vegagerðin telji veglínu 150 mun síðri en veglínur 140 og 141, en þær „þrengi ekki frekar að byggingarmöguleikum í landi Brekku en núverandi heimreið að Katastöðum enda fylgi veglína 140 að mestu heimreiðinni.“ Þá var einnig fjallað sérstaklega um áhrif framkvæmdarinnar á samgöngur, neysluvatn, menningarminjar, gróður, fugla, vatnafar og loks jarðmyndanir, víðerni og landslag. Taldi stofnunin veg samkvæmt leið 141 vera álitlegastan með tilliti til áhrifa á jarðmyndanir í 1. áfanga verksins. Í úrskurðarorðum sagði loks meðal annars: „Með vísun til niðurstöðu Skipulagsstofnunar sem gerð er grein fyrir í 5. kafla þessa úrskurðar er fallist á fyrirhugaða veglagningu Norðausturvegar um Hólaheiði samkvæmt leiðum 140, 141 og 150 í 1. áfanga.“ Fornleifavernd ríkisins ritaði Skipulagsstofnun bréf 19. ágúst 2005 í tilefni áðurnefnds úrskurðar. Taldi hún að framkvæmdir samkvæmt leiðum 140 og 141 myndu þrengja mjög að fornminjum á svæðinu og lýsti þeirri skoðun að veglína 150 væri æskilegri kostur en línur 140 og 141 í 1. áfanga umræddrar veglagningar. Áfrýjendur kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra 6. september 2005. Í kærunni var ýmsum rökum teflt fram því til stuðnings að leið 150 væri betri en veglínur 140 og 141, en óhagræði við síðastnefndu veglínurnar var meðal annars talið felast í því að kaupa þyrfti upp eignarland í stað þess að nýta land íslenska ríkisins í Presthólum og Katastöðum, minjum og vatnslind við tiltekið fornbýli yrði raskað og skógræktarsvæði eyðilagt. Ábúendur Daðastaða, Presthóla og Katastaða kærðu einnig úrskurð Skipulagsstofnunar og kröfðust þess að einungis yrði fallist á veglínur 140 og 141. Úrskurður umhverfisráðherra í málinu var kveðinn upp 13. mars 2006, en áður höfðu sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps og Vegagerðin gefið umsögn í málinu og lagst á sveif með ábúendum síðastnefndra jarða. Í niðurstöðu ráðherra sagði meðal annars að þegar umhverfisáhrif fyrirhugaðra framkvæmda um leiðir 140, 141 og 150 væru virt að teknu tilliti til þeirra mótvægisaðgerða, sem fram kæmu í úrskurðarorðum, væri ekki fallist á með áfrýjendum eða ábúendum Daðastaða, Presthóla og Katastaða að áhrif neinna þessara vegleiða væru umtalsverð í skilningi áðurgildandi b. liðar 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000. Í úrskurðarorðum var síðan staðfestur fyrrnefndur úrskurður Skipulagsstofnunar um að heimila fyrirhugaða lagningu Norðausturvegar um Hólaheiði samkvæmt leiðum 140, 141 og 150 í 1. áfanga verksins. Bætt var við tilteknum skilyrðum, hvort heldur vegleið 140, 141 eða 150 yrði fyrir valinu. Í bréfi til Öxarfjarðarhrepps 22. mars 2006 sótti stefndi Vegagerðin um framkvæmdaleyfi á 20,8 km löngum kafla umrædds vegar með vísan til 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Vegurinn skyldi lagður um Hólaheiði samkvæmt veglínu 141 á vestasta hluta leiðarinnar í Núpasveit, en síðan samkvæmt veglínu 140 yfir Hólaheiði. Erindið var tekið fyrir í sveitarstjórn 4. apríl 2006 og samþykkt að fresta afgreiðslu þess til næsta fundar svo að áfrýjendum og ábúendum Presthóla gæfist kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við sveitarstjórn áður en ákvörðun yrði tekin. Málið var tekið fyrir á næsta fundi sveitarstjórnar 27. apríl 2006 og eftirfarandi bókað: „Áður en formlegur fundur hófst mætti Bogi Ingimundarson og gerði hann grein fyrir sjónarmiði landeigenda Brekku vegna máls nr. 8 á dagskrá fundarins.“ Mál með því númeri á dagskrá fundarins var bréf lögmanns áfrýjenda „vegna úrskurðar umhverfisráðuneytisins um umhverfismat vegar um Hólaheiði og vegna vegagerðar í landi Brekku í Öxarfjarðarhreppi.“ Mál nr. 9 á dagskránni var sagt vera umsókn Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi vegna vegar um Hólaheiði. Sveitarstjórn samþykkti erindi Vegagerðarinnar frá 22. mars 2006 með tilteknum skilyrðum og var sveitarstjóra falið að vinna að útfærslu þeirra í samvinnu við landeigendur og Vegagerðina. Þessa afgreiðslu málsins kynnti sveitarstjórinn stefnda Vegagerðinni með bréfi 28. apríl 2006. Í niðurlagi þess var óskað eftir tillögu Vegagerðarinnar um lausn á tilteknum framkvæmdaratriðum, sem yrði kynnt „landeigendum Brekku og Presthóla“ og sveitarstjórn. Einnig var tekið fram að sveitarstjórn hafi óskað eftir meðmælum Skipulagsstofnunar með framkvæmdaleyfinu, en þegar svar bærist yrði það tilkynnt Vegagerðinni og formlegt framkvæmdaleyfi afgreitt. Í bréfi Skipulagsstofnunar til Öxarfjarðarhrepps 2. júní 2006 var greint frá því að með vísan til 3. töluliðar ákvæða til bráðabirgða í skipulags- og byggingarlögum gerði stofnunin ekki athugasemdir við að sveitarstjórn veitti framkvæmdaleyfi með þeim skilyrðum, sem hún hafi sett. Málið var loks tekið fyrir á fundi stjórnar sameinaðs sveitarfélags, stefnda Norðurþings, 25. september 2006 og var þar samþykkt að veita framkvæmdaleyfi með skilyrðum sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps frá 27. apríl sama ár. Framkvæmdaleyfi var síðan gefið út til stefnda Vegagerðarinnar degi síðar. III Eftir að umhverfisráðherra kvað upp fyrrnefndan úrskurð 13. mars 2006 rituðu áfrýjendur stefnda Vegagerðinni bréf 3. apríl sama ár, þar sem tilkynnt var að þeir myndu ekki una úrskurðinum og hygðust höfða mál til að fá hann felldan úr gildi. Í þessu fælist jafnframt sú afstaða að þeir bönnuðu allar framkvæmdir og röskun í landi Brekku. Vegagerðin svaraði áfrýjendum með bréfi 2. maí 2006, þar sem fram kom að fengist framkvæmdaleyfi Öxarfjarðarhrepps yrði leitað heimildar áfrýjenda til að hefja framkvæmdir í landi Brekku gegn fullum bótum fyrir land og efnistöku, en að öðrum kosti yrði óhjákvæmilegt að beita eignarnámsheimild þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Áfrýjendur óskuðu eftir því 20. júní 2006 að dómkvaddir yrðu menn til að meta nánar tilgreind atriði vegna undirbúnings þess dómsmáls, sem þeir höfðu boðað með áðurnefndu bréfi 3. apríl sama ár. Matsmenn munu hafa tekið til starfa í byrjun ágúst 2006 og luku þeir matsgerð 10. febrúar 2007. Vegagerðin ritaði áfrýjendum bréf 30. ágúst 2006, þar sem þeim var boðin tiltekin fjárhæð í bætur og gefinn frestur til 15. september sama ár til að svara, en að öðrum kosti yrði málinu vísað til matsnefndar eignarnámsbóta. Áfrýjendur svöruðu þessu erindi ekki innan frestsins og ritaði stefndi Vegagerðin þeim að nýju bréf 4. október 2006. Í niðurlagi þess var lýst yfir að stefnda væri nauðugur einn sá kostur að neyta eignarnámsheimildar 45. gr. þágildandi vegalaga og vísa málinu til matsnefndar eignarnámsbóta. Matsbeiðni til nefndarinnar var send degi síðar. Áfrýjendur höfðuðu málið með stefnu 13. ágúst 2007. Í Hæstarétti hafa þeir meðal annars lagt fram endurrit úr gerðabók sýslumannsins á Húsavík 23. desember 2008, þar sem lagt var að kröfu áfrýjenda lögbann á framkvæmdir stefnda Vegagerðarinnar í landi Brekku frá þjóðvegi nr. 85 austur að landamerkjum þeirrar jarðar við Katastaði og Presthóla. IV Í samræmi við áðurgreint orðalag dómkrafna áfrýjenda halda þeir því fram að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps hafi veitt stefnda Vegagerðinni framkvæmdaleyfi 27. apríl 2006 og að stefndi Norðurþing hafi síðar staðfest þá ákvörðun. Að framan var lýst hvernig að þessu var staðið og hvern hlut hvor sveitarstjórnin átti að máli. Ljóst er að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps tók ekki endanlega ákvörðun og gaf ekki út framkvæmdaleyfið, þótt undirbúningur málsins færi fram fyrir því stjórnvaldi, heldur tók stefndi Norðurþing ákvörðun 25. september 2006 um að veita það leyfi, sem áfrýjendur krefjast að fellt verði úr gildi. Þessi annmarki á orðalagi kröfugerðar getur þó ekki leitt til þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er varðar stefnda Norðurþing. Krafa áfrýjenda á hendur þessum stefnda er að öðru leyti reist bæði á forms- og efnisástæðum, svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hans er fallist á að framkvæmdaleyfi stefnda Norðurþings til stefnda Vegagerðarinnar hafi ekki verið haldið slíkum annmörkum að varðað geti ógildingu leyfisins. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda Norðurþings af kröfu áfrýjenda, en rétt er að málskostnaður milli þeirra falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. V Ágreiningur áfrýjenda og stefnda Vegagerðarinnar lýtur að því hvort eign þeirra fyrrnefndu verði af þeim tekin gegn vilja þeirra, en ekki að fjárhæð bóta fyrir hana. Áfrýjendur bera meðal annars fyrir sig að 72. gr. stjórnarskrárinnar standi því í vegi að þeir verði sviptir eign sinni, en samkvæmt 1. mgr. hennar er eignarrétturinn friðhelgur og má engan skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, til þess þarf lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Áfrýjendur vefengja að tvö þessara skilyrða séu uppfyllt í málinu. Þannig hafi hvorki verið fyrir hendi í þágildandi vegalögum heimild fyrir því eignarnámi, sem Vegagerðin telji sig hafa beitt, né hafi skilyrði um almenningsþörf verið fullnægt til að ganga mætti á landareign þeirra, enda hafi annar kostur verið fyrir hendi þar sem var land ríkisins í jörðunum Presthólum og Katastöðum. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir efni 4. og 5. gr. vegalaga nr. 45/1994, en þessi ákvæði lutu að stjórn vegamála og veghaldi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að vegamálastjóri eða löglærður fulltrúi í umboði hans hafi verið bær til að taka ákvörðun á grundvelli IX. kafla laganna um eignarnám á landi og jarðefni vegna þjóðvegagerðar að öðrum skilyrðum uppfylltum. Í héraðsdómi er jafnframt tekin afstaða til og hafnað þeirri málsástæðu áfrýjenda að engin lögmæt ákvörðun um eignarnám hafi verið tekin. Stefndi Vegagerðin ritaði áfrýjendum bréf 4. október 2006, sem getið var að framan, og vísaði málinu degi síðar til matsnefndar eignarnámsbóta. Að virtum fyrri samskiptum aðilanna og orðalagi bréfsins, sem beint var að áfrýjendum, verður fallist á að í því sé lýst með nægilega skýrum hætti ákvörðun um eignarnám. Verður samkvæmt framangreindu að hafna málsástæðum áfrýjenda, sem hér um ræðir. Alþingi hefur ákveðið í samgönguáætlun að Norðausturvegur skuli lagður. Með þeirri ákvörðun hefur engin afstaða verið tekin til þess hvaða veglínu skuli fylgt af þeim kostum, sem ásættanlegir töldust við mat á umhverfisáhrifum, eða að almenningsþörf krefjist þess að farin skuli sú leið í landi áfrýjenda, sem eignarnám stefnda Vegagerðarinnar beinist að. Vegagerðin er ein af stofnunum íslenska ríkisins og kostnaður af gerð Norðausturvegar er greiddur úr ríkissjóði. Þrír kostir voru fyrir hendi um val á leið vestast á þeim vegi, þar sem í einu tilviki var um að ræða land ríkisins, en í hinum tilvikunum land áfrýjenda. Eignarréttur þeirra er varinn af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem heimilar því aðeins skerðingu þess réttar að almenningsþörf krefji, en við mat á því verður að gæta meðalhófs. Ef unnt var með ásættanlegum hætti að ná markmiði þessarar framkvæmdar með því að leggja veginn um eigið land ríkisins bar stefnda Vegagerðinni að fara þá leið. Í áðurnefndum úrskurðum Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum af Norðausturvegi voru kostir og gallar hverrar veglínu ítarlega kannaðir og metnir. Niðurstöður þessara stjórnvalda voru ótvírætt á þann veg að allar leiðirnar þrjár væru ásættanlegar og að umhverfisáhrif yrðu í engu tilviki talin umtalsverð. Hlutverk þessara stjórnvalda var ekki að velja á milli leiða og það gerðu þau heldur ekki. Um tiltekin atriði voru ókostir við leið 150 taldir ívið meiri en af hinum leiðunum tveimur, en sá munur er óverulegur þegar borin er saman í heild sinni umsögn um leiðirnar þrjár, sem komu til álita. Umhverfisáhrif gátu því ekki réttlætt ákvörðun stefnda Vegagerðarinnar um að leita eignarnáms til að svipta áfrýjendur eign sinni í stað þess að leggja veginn eftir leið 150 yfir land ríkisins. Að öðru leyti hefur Vegagerðin borið fyrir sig að af vegtæknilegum ástæðum, sem svo eru nefndar, hafi veglínur 140 og 141 kosti umfram leið 150 og að kostnaður af þeim fyrrnefndu sé minni. Þessar staðhæfingar eru engum gögnum studdar og hafa ekki verið skýrðar frekar. Þá hefur Vegagerðin einnig hreyft því að vegalengdir milli þéttbýliskjarna verði styttri með því að velja fyrrnefndu leiðirnar. Af áðurnefndum úrskurði Skipulagsstofnunar verður þvert á móti ráðið að leið 150 sé rúmlega einum kílómetra styttri en hinar leiðirnar tvær. Sé litið til vegalengdar milli Kópaskers og hinna þéttbýlisstaðanna tveggja jafnast sá munur þó út þegar virt er að tenging Norðausturvegar kemur inn á þjóðveg nr. 85 heldur sunnar frá Kópaskeri með leið 150 en með annarri hvorri hinna leiðanna. Þessar ástæður stefnda Vegagerðarinnar fyrir að fara yfir land áfrýjenda eru því haldlausar. Ábúendur Presthóla og Katastaða gættu réttar síns á stjórnsýslustigi og í úrskurðum framangreindra stjórnvalda var ítrekað vísað til sjónarmiða þeirra og andstöðu við að leið 150 yrði farin, þótt óvíst sé hvort eða að hvaða marki það hafi haft áhrif á niðurstöður. Ekkert liggur fyrir um að eignarnám stefnda Vegagerðarinnar myndi hafa beinst að eignum þeirra. Sjónarmið ábúendanna um vegleið urðu því með engu móti lögð að jöfnu við afstöðu eiganda jarðanna, en þegar kom að því að taka ákvörðun um veglínu lá fyrir að áfrýjendur lögðust eindregið gegn því að verða sviptir eign sinni. Samkvæmt öllu framanröktu var skilyrði stjórnarskrárinnar um almenningsþörf ekki uppfyllt til þess að stefndi Vegagerðin gæti beitt eignarnámi gegn áfrýjendum í umrætt sinn. Krafa þeirra um ógildingu eignarnámsins verður því tekin til greina. Stefndi Vegagerðin verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði, en við ákvörðun hans er ekki tekið tillit til kostnaðar áfrýjenda af matsgerð dómkvaddra manna, enda skiptir hún engu fyrir úrslit málsins. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda Norðurþings af kröfu áfrýjenda, Dagbjarts Boga Ingimundarsonar og Rafns Ingimundarsonar. Málskostnaður milli þeirra fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ógilt er eignarnám stefnda Vegagerðarinnar 4. október 2006 á 30,01 hekturum lands og 136.500 m3 af jarðvegi í landi jarðar áfrýjenda, Brekku í Núpasveit, vegna lagningar vegar frá þjóðvegi nr. 85 norðan Klapparóss austur um Hólaheiði í landi jarðarinnar. Stefndi Vegagerðin greiði áfrýjendum samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2008. Mál þetta sem tekið var til dóms 7. apríl sl., er höfðað með birtingu stefnu 1. september 2007. Stefnendur eru Dagbjartur Bogi Ingimundarson, Brekku í Núpasveit og Rafn Ingimundarson, Grófarsmára 5, Kópavogi. Stefndi er Vegagerð ríkisins, Borgartúni 5-7, Reykjavík og sveitarfélagið Norðurþing, Stjórnsýsluhúsinu Ketilsbraut 9, Húsavík. Stefnendur krefjast þess að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps, nú sveitarfélagsins Norðurþings um veitingu framkvæmdaleyfis 27. apríl 2006 til Vegagerðar ríkisins vegna lagningar þjóðvegar yfir Hólaheiði um Hófaskarð. Þá er þess krafist að ógilt verði með dómi yfirlýst eignarnám Vegagerðar ríkisins á 30,01 hektara lands og 136.500 m³ af jarðvegi úr jörðinni Brekku í Núpasveit vegna lagningar þjóðvegar eftir veglínu 141 frá þjóðvegi 86 frá Klapparósi að Katastöðum og austur að Blikalónsdal og veglínu 150 í Hólaheiði í landi Brekku yfir Hólaheiði um Hófaskarð samkvæmt bréfi Vegagerðar ríkisins dags. 4. október 2006 og matsbeiðni dags. 5. október 2006. Jafnframt er þess krafist að Vegagerðin verði, hver sem úrslit máls verða, dæmd til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til kostnaðar í matsmáli og 24.5% virðisaukaskatts en stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir. Stefnendur féllu frá kröfum sínum á hendur íslenska ríkinu. Stefnda, Vegagerðin, krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnda, sveitarfélagið Norðurþing, krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málsatvik. I Mál þetta lýtur að tveimur stjórnvaldsákvörðunum sem stefnendur, sem eigendur Brekku í Núpasveit, krefjast ógildingar á, annars vegar ákvörðun sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps um veitingu framkvæmdaleyfis til lagningar þjóðvegar yfir Hólaheiði um Hófaskarð og hins vegar yfirlýst eignarnám Vegagerðar ríkisins samkvæmt bréfi Vegagerðar ríkisins 4. október 2006 og matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta frá 5. október 2006. II Á árinu 2002 hófst Vegagerðin handa við undirbúning veglagningar yfir Hólaheiði um Hófaskarð. Vegurinn átti að liggja frá þjóðvegi 85 skammt sunnan Kópaskers og liggja yfir Öxarfjarðarheiði í Öxarfjarðarhreppi og Svalbarðshreppi og koma af heiðinni nokkuð sunnan Raufarhafnar. Á 166. fundi sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps, 17. maí 2002, var tekið fyrir mál og bókað eftirfarandi: ,,Sigurður Árnason skýrði frá því að í hönd færi vinna við umhverfismat á vegalögn um Hófaskarð með fyrirhuguðu vegstæði í gegnum býlið Katastaði. Sveitarstjórn beinir því til Vegagerðarinnar að athuga aðra möguleika t.d. að leggja veginn á landamerkjum.“Ekki verður ráðið af gögnum málsins eða framburði sveitarstjórnarmannanna Rúnars Þórarinssonar eða Sigurðar fyrir dómi, að atkvæðagreiðsla hafi farið fram á fundinum. Á fundi hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps 18. september 2002 var til meðferðar tillaga að matsáætlun fyrir Norðausturveg. Í tillögu að matsáætlun var gert ráð fyrir því að hluti vegarkaflans, nánar tiltekið á vestasta kafla hans í Núpasveit í Öxarfirði, lægi um landareign Brekku. Bókað er á fundinum að sveitarstjórn leggi áherslu á að vegurinn yfir Hólaheiði komi niður sem næst Kópaskeri án þess að skerða búskaparaðstöðu þeirra jarða sem vegurinn komi til með að liggja um. Var sveitarstjóra falið að koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Lögmaður stefnenda ritaði bréf til Vegagerðar ríkisins 20. júní 2002 í tilefni af því að þeir hefðu fengið í hendur drög að matsáætlun Vegagerðar vegna Norðausturvegar. Þar koma fram mótmæli við fyrirhuguðum áformum Vegagerðar í þá átt að lagt verði nýtt vegarstæði í námunda við Presthólalón um jörðina Katastaði og Presthóla og yfir í land jarðarinnar Brekku. Orðrétt segir í niðurlagi bréfsins: ,,Af hálfu umbj.m er áskilinn allur réttur til þess að koma að athugasemdum, mótmælum og hvers konar umkvörtunum á síðari stigum. Umbj.m. telja þó rétt að fyrir liggi strax ótvíræð afstaða þeirra og mótmæli gagnvart hugmyndum Vegagerðarinnar og vænta þess að til mótmæla þeirra sem hér eru fram sett með formlegum hætti verði litið við úrlausn málsins og horfið verði alfarið frá því að taka af jörðinni Brekku land undir vegarstæði eða efnisnámur Vegagerðarinnar.“ Stefnendur óskuðu eftir því að fá að byggja þrjú frístundahús í landi Brekku og liggur frammi í málinu bréf aðstoðarmanns byggingarfulltrúa frá 30. september 2002, þar sem fram kemur að byggingarnefnd Norður-Þingeyinga hafi tekið jákvætt í þessa hugmynd annars stefnenda en fjalli ekki um byggingarleyfisumsókn fyrr en lóðaruppdrættir og teikningar af húsum liggi fyrir. Með bréfi til oddvita Öxarfjarðarhrepps frá 16. október 2003 gerðu stefnendur hreppsnefnd grein fyrir því að þeir hefðu frá upphafi verið mótfallnir þeim hugmyndum að fyrirhuguð vegalagning um Hólaheiði milli Öxarfjarðar og Þistilfjarðar færi um land Brekku. Þá kemur fram í bréfi þessu að stefnendur hafi ítrekað kynnt Vegagerð ríkisins á Akureyri um afstöðu sína. Bréf þetta var lagt fram á fundi hreppsnefndar 22. október 2003. Með bréfi 6. apríl 2004 frá lögmanni stefnenda til Vegagerðar ríkisins áréttaði hann þá afstöðu stefnenda að þeir teldu ekki unnt að taka því þegjandi að Vegagerðin færi um veglínu 140 og 141, vestast á umræddum vegi og lögðu fram tillögur um annað vegstæði. Með bréfi 16. september 2004, frá lögmanni stefnenda til Vegagerðar ríkisins, var áréttuð sú skoðun að fyrirhugað vegstæði kæmi til með að valda stefnendum verulegu tjóni. Með bréfi Skipulagsstofnunar til Öxarfjarðarhrepps frá 25. febrúar 2005 var óskað eftir umsögn hreppsins vegna mats á umhverfisáhrifum Norðausturvegar um Hólaheiði, en matsskýrsla Vegagerðar hafði verið lögð fram í febrúar 2005. Vegagerðin lagði í meginatriðum til tvo valkosti á leiðinni yfir Hólaheiði, veglínur 150 og 140 sem báðar hlykkjast með fram landamerkjum Brekku og Presthóla, til skiptis um lönd jarðanna. Vestast á vegarkaflanum voru lagðir til þrír valkostir, veglínur 140 og 141, norðan Klapparóss, Brekkumegin og veglína 150, sunnan Klapparóss, sem liggur um lönd Presthóla og Katastaða. Umsögn hreppsins var send Skipulagsstofnun með bréfi 23. mars 2005, en hinn 9. mars 2005 hafði umrætt vegstæði verið til umfjöllunar á fundi hreppsnefndar. Var þá gerð bókun þess efnis að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps gæti ekki mælt með leið 150 frá núverandi þjóðvegi 85 austur fyrir Katastaði og lagði hún til að farin yrði leið 141, enda fylgdi sú leið núverandi heimreið að Katastöðum að mestu og hefði minnst rask í för með sér. Stefnendur sættu sig ekki við afstöðu sveitarstjórnar og umsögn hennar um vegstæðin, eins og sjá má af bréfi lögmanns stefnenda til sveitarstjóra, Elvars Árna Lund, 22. mars 2005, þar sem gerð var sú krafa að sveitarstjórn tæki umrædda umsögn á ný á dagskrá sveitarstjórnar. Bréfi þessu svaraði lögmaður hreppsins 31. mars 2005. Í bréfinu er bent á að stefnendur hafi enn tíma til að skila inn áliti til Skipulagsstofnunar og til sveitarstjórnar áður en endanlegt framkvæmdaleyfi verði gefið út. Bréfi þessu svaraði lögmaður stefnenda með bréfi frá 4. apríl 2005. Þá sendu stefnendur athugasemdir sínar við matsskýrsluna til Skipulagsstofnunar í apríl 2005. Á fundi hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps 13. apríl 2005 var til umfjöllunar fyrirhuguð lagning Norðausturvegar um Hólaheiði. Var á fundinum samþykkt svohljóðandi bókun: ,,Bréf frá Sigurði Sigurjónssyni hrl. f.h. Rafns Ingimundarsonar og Boga Ingimundarsonar vegna bókunar sveitarstjórnar 9. mars 2005, 15. mál, umsögn sveitarstjórnar um norðausturveg um Hólaheiði. Bréf Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, þar sem erindi landeigenda Brekku er svarað f.h. sveitarstjórnar. Einnig hafði borist bréf dags. 4/4 05 frá Sigurði Sigurjónssyni hrl. og athugasemdir og ábendingar landeigenda á Brekku í Núpasveit við matsskýrslu Vegagerðar ríkisins og VSÓ ráðgjafar vegna vegalagningar um Hólaheiði. Sveitarstjórn áréttar að í bókun sinni frá 9. mars sl., er sveitarstjórn einungis að benda á þá leið sem hún telur skynsamlegt að fara en hafnar ekki neinni þeirra leiða sem lagt er til, enda sveitarstjórn ekki úrskurðaraðili í málinu á þessu stigi. Er þessi bókun fullkomlega í samræmi við bókun sveitarstjórnar frá 18. september 2002 um sama mál, en þar segir: ,,sveitarstjórn leggur áherslu á að vegurinn yfir heiðina komi niður sem næst Kópaskeri án þess að skerða búskaparaðstöðu jarðanna sem vegurinn liggur um. Hér eftir sem hingað til er sveitarstjórn tilbúin til að funda með og ræða þá við landeigendur/ábúendar sem þess óska. “ Með úrskurði 3. ágúst 2005 féllst Skipulagsstofnun á fyrirhugaðar framkvæmdir samkvæmt veglínum 140, 141 og 150. Fram komu þrjár kærur vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar, þar á meðal kæra stefnenda, frá 6. september 2005, þar sem þeir kærðu þá niðurstöðu að fallist hefði verið á veglínur 140 og 141, en kröfðust þess að einungis yrði fallist á veglínu 150. Þá kærðu ábúendur Presthóla og Katastaða og kröfðust þess að eingöngu yrði fallist á veglínur 140 og 141 en að því yrði hafnað að fara með veginn um veglínu 150. Þá kærðu ábúendur Daðastaða sem töldu veglínur 140 og 141 betri og raunhæfari kost. Í málinu liggur einnig frammi bréf Fornleifaverndar ríkisins frá 19. ágúst 2005 til Skipulagsstofnunar, þar sem segir m.a. að það sé mat stofnunarinnar að veglína 150 sé æskilegri kostur en veglínur 140 og 141 á þeim vegarkafla Norðausturvegar um Hólaheiði sem kallaður er 1. áfangi. Sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps bárust til umsagnar frá umhverfisráðuneyti stjórnsýslukærur stefnenda og á fundi 21. október 2005 var umsögnin afgreidd. Þar var þeirri staðhæfingu stefnenda hafnað að vegstæði á leið 140 og 141 gengi á svig við skipulagstillögur svæðisins. Þá var því enn fremur hafnað að brotið hefði verið á stefnendum við meðferð málsins hjá sveitarstjórn og kynningu þess á vegum starfsmanns Vegagerðarinnar fyrir sveitarstjórn. Stefnendur kveða að þeim hafi verið meinað að fá umsögn sveitarstjóra í hendur og sendu þeir sjálfir greinargerð til umhverfisráðuneytisins 5. desember 2005. Með úrskurði frá 13. mars 2006 féllst umhverfisráðherra á veglagningu samkvæmt öllum framlögðum valkostum, með tilteknum skilyrðum. M.a. var svohljóðandi skilyrði sett til viðbótar þeim skilyrðum sem Skipulagsstofnun hafði sett: ,,Vegagerðinni ber að gæta ýtrustu varkárni og nota aðferðir sem valda ekki skemmdum á Smalaskál verði leiðir 140 og 141 fyrir valinu í 1. áfanga.“ Var þetta skilyrði sett vegna staðhæfinga stefnenda um að framkvæmdir við umræddar veglínur 140 og 141 og titringur frá umferð gætu valdið hættu á Smalaskál, sem er hellisskúti í landi Brekku. Stefnendur sendu Vegagerð ríkisins bréf 3. apríl 2006, þar sem fram kom að þeir bönnuðu allar framkvæmdir á sínu landi að svo stöddu. Vegagerðin svaraði bréfi stefnenda með bréfi 2. maí 2006, þar sem fram kom að stefnda, Vegagerðin, hefði sótt um framkvæmdaleyfi til sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps vegna lagningar vegar á leið 141. Umsókn um framkvæmdaleyfi hefði verið tekin fyrir á 211. fundi sveitarstjórnar 4. apríl 2006 og bókað að afgreiðslu umsóknar hefði verið frestað til að gefa eigendum Brekku og ábúendum Presthóla kost á að koma að sjónarmiðum sínum. Beiðni Vegagerðarinnar, um framkvæmdaleyfi var á ný til meðferðar á fundi hreppsnefndar 27. apríl 2006 og samþykkti sveitarstjórn á þeim fundi beiðni stefndu, Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi, með skilyrðum um girðingu beggja vegna vegar og aðgengi búpenings að vatni úr Álftatjörn og útskotum sem nánar yrði greint í svarbréfi til framkvæmdaaðila. Á þennan fund mætti annar stefnenda og gerði hreppsnefndarmönnum grein fyrir sjónarmiðum eigenda Brekku vegna Norðausturvegar. Sveitarstjórn leitaði meðmæla Skipulagsstofnunar með bréfi, dags. 28. apríl 2006, þar sem ekki er aðalskipulag í gildi á því landsvæði sem vegur er lagður um. Í ofangreindu bréfi stefndu, Vegagerðarinnar, til lögmanns stefnenda frá 2. maí 2006, kemur m.a. fram: ,,Samkvæmt framangreindu er framhald málsins í höndum sveitarstjórnar og er yður bent á að koma sjónarmiðum umbjóðenda yðar á framfæri við sveitarstjórn. Jafnframt skal tekið fram að fáist framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar til lagningar vegar samkvæmt leið 141 mun Vegagerðin leita heimildar umbjóðenda yðar til að hefja framkvæmdir í landi Brekku gegn fullum bótum fyrir land og efnistöku til vegagerðar. Fáist slík heimild ekki er Vegagerðinni nauðugur einn kostur að beita eignarnámsheimild X. kafla vegalaga nr. 45/1994.“ Meðmæli Skipulagsstofnunar lágu fyrir með bréfi 2. júní 2006. Formleg afgreiðsla framkvæmdaleyfis fór fram á fundi sveitarstjórnar 25. september 2006 og var tilkynnt stefndu, Vegagerðinni, með bréfi 26. september 2006. Lögmaður stefnenda lagði fram beiðni 20. júní 2006 um dómkvaðningu matsmanna við Héraðsdóm Norðurlands eystra, til að meta í sjö liðum eftirfarandi álitaefni: III Með bréfi dags. 30. ágúst 2006 gerði stefnda, Vegagerðin, stefnendum tilboð um bætur vegna fyrirhugaðra framkvæmda. Stefnda veitti stefnendum 15 daga frest til að svara bréfinu og var tekið fram í bréfinu að bærist svar ekki innan hinna tilgreindu tímamarka mætti búast við að málinu yrði vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta. Ekkert svar barst frá stefnendum innan tilgreindra tímamarka. Lögmaður stefnenda hefur haldið því fram að hann hafi boðað fjarveru sína í september og hafi lögmanni stefndu, Vegagerðar, verið um það kunnugt. Tilkynnti stefnda, Vegagerðin, stefnendum með bréfi 4. október 2006 að leitað yrði eignarnámsheimildar 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 og málinu vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta. Daginn eftir, eða 5. október, var matsbeiðni send til Matsnefndar eignarnámsbóta. Lögmaður stefnenda ritaði þá bréf til stefndu, Vegagerðarinnar, 6. október 2006. Þar segir m.a. að það sé skoðun stefnenda að rétt sé að bíða eftir niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna áður en stefnda, Vegagerðin, hefjist handa um framkvæmdir eða knýi á um eignarnám. Tilboð um bætur í bréfi Vegagerðarinnar frá 30. ágúst 2006 var talið ótímabært og því hafnað. Þá segir í bréfinu að afstaða stefnenda sé óbreytt og þeir leggist alfarið gegn framkvæmd þeirri sem ætlað sé að fara um veglínu 140 og 141 vestan Katastaða. Stefnda, Vegagerðin, svaraði bréfi lögmanns stefnenda með bréfi frá 10. október 2006. Þar var áréttað að niðurstaða skipulagsyfirvalda um legu vegarins lægi fyrir. Enn fremur var greint frá því að útboð framkvæmda væri á næsta leiti. Stefnda áréttaði nauðsyn þess að beita eignarnámsheimildinni af þessum sökum en tók jafnframt fram að sem fyrr væri vilji til samningaviðræðna og að matsmáli yrði lokið með sátt. Erindi stefndu, Vegagerðarinnar, var tekið fyrir 16. október 2006 hjá Matsnefnd eignarnámsbóta. Lét þá lögmaður stefnenda bóka andmæli við framgangi matsmálsins fyrir nefndinni, þar sem ekki lægi fyrir ákvörðun matsbeiðenda um eignarnám. Einnig vegna þess að rekið væri matsmál um samkynja efni og auk þess vegna þess að niðurstaða um vegstæði lægi ekki fyrir, en forsendur umhverfismats hefðu verið vefengdar og matsgerð dómkvaddra matsmanna myndi taka á því álitaefni. Matsnefndin taldi lagaskilyrði fyrir hendi til að málið héldi áfram fyrir nefndinni. Vettvangsganga var ákveðin 9. nóvember 2006, en vegna snjóa var henni frestað. Varð úr að vettvangsskoðun frestaðist til sumars 2007. Áður, eða í febrúar 2007, var lögð fram matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og síðar leiðrétt matsgerð. Í apríl 2007 auglýsti Vegagerðin útboð á umræddri framkvæmd og með bréfi frá 23. maí 2007 sendi stefnda stefnendum bréf þar sem fram kom að fyrirhuguð framkvæmd væri í samræmi við úrskurð umhverfisráðherra sem fallist hefði á lagningu vegar samkvæmt leiðum 140, 141 og 150. Í bréfinu ítrekaði stefnda fyrri afstöðu vegna vestasta hluta veglínunnar og tíundaði röksemdir þar að lútandi. Í niðurlagi bréfsins segir að stefnda geri ráð fyrir að umrædd matsgerð dómkvaddra matsmanna verði lögð fram í Matsnefnd eignarnámsbóta og komi til skoðunar við mat á bótum. Stefnda sé reiðubúin til að horfa til matsgerðar að einhverju leyti um mögulegar sættir við stefnendur, en ljóst sé að ekki verði fallist á matsniðurstöðu að öllu leyti hvað snerti ákvörðun bóta. Ekki sé þó unnt að fallast á þá kröfu stefnenda að leggja veginn eftir leið 150. Með bréfi stefndu, Vegagerðarinnar, til lögmanns stefnenda 21. desember 2007 var tilkynnt að stefnendum hefðu verið metnar bætur samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta frá 28. nóvember 2007, að fjárhæð 11.885.000 kr. auk 3.500.000 kr. í málskostnað vegna eignarnáms á landi undir Norðausturveg og jarðefni til vegagerðar í landi jarðarinnar Brekku, Norðurþingi. Í bréfinu er því lýst yfir að stefnda, Vegagerðin, uni úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta og taki umráð hins eignarnumda. Bréfi þessu svaraði lögmaður stefnenda með bréfi frá 28. desember 2007, þar sem því er mótmælt að stefnda slái eign sinni á land stefnenda, áður en niðurstaða dómstóla liggi fyrir. Þá liggur fyrir tölvuskeyti frá lögmanni stefnenda 19. febrúar 2008, til lögmanns stefnda, þar sem fram kemur að greiðsla eignarnámsbóta verði geymd á hæstu mögulegu bankavöxtum uns niðurstaða liggi fyrir í dómsmáli þessu. Sama afstaða kom fram í bréfi hans frá 20. febrúar 2008. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur aðilar málsins, svo og matsmennirnir Freyr Jóhannesson og Kristján Sæmundsson, Gunnþóra Jónsdóttir, Sigurður Árnason, Rúnar Þórarinsson og Elvar Árni Lund. Stefnandi, Dagbjartur Bogi, var spurður um fund sveitarstjórnar 27. apríl 2006 og hvort hann hefði fengið boðun á þann fund, en bókað hafi verið á fundi sveitarstjórnar 4. apríl 2006, að frestað væri afgreiðslu framkvæmdaleyfis til að gefa landeigendum Brekku og Presthóla kost á að koma á framfæri sínum sjónarmiðum. Kvaðst stefnandi ekki hafa fengið boðun á þann fund, en hann hefði hins vegar verið staddur af tilviljun á Kópaskeri rétt áður en fundur hófst. Hafi hann fengið að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum áður en formlegur fundur hófst. Elvar Árni Lund, fyrrum sveitarstjóri, kvaðst muna eftir því að hafa séð bréf stefnenda frá 15. október 2003 ásamt greinargerðum og athugasemdum stefnenda vegna fyrirhugaðrar veglagningar. Hann kvað að sér og öðrum sveitarstjórnarmönnum hefði verið vel kunnugt, alveg frá upphafi málsins, um andstöðu stefnenda við veglagningu um land Brekku. Kvaðst hann hafa rætt þessi mál við stefnanda, Dagbjart Boga, bæði á förnum vegi og í síma. Þá kvaðst hann hafa farið á vettvang ásamt öðrum sveitarstjórnarmönnum, að jörð Brekku, áður en framkvæmdaleyfið var veitt og hitt stefnanda, Dagbjart Boga, að máli. Hafi hann gengið með sveitarstjórnarmönnum um landið. Þá kvaðst hann einnig muna til þess að eina skiptið sem stefnendum hefði verið neitað um gögn í málinu, hefði verið er þeir báðu um umsögn sveitarstjórnar til umhverfisráðherra, en hana hefðu stefnendur fengið eftir að umsögnin hafði verið send umhverfisráðherra. Hann kvaðst hafa gætt þess sérstaklega að vanda til stjórnsýslu í þessu máli, þar sem sú afstaða stefnenda hefði verið ljós að mál þetta færi fyrir dómstóla. Fundargerðir sveitarstjórnar hafi verið settar á ,,internetið” samdægurs. Að öðru leyti en að ofan greinir þykir ekki þörf á að rekja framburði aðila og vitna fyrir dóminum. Málsástæður og lagarök stefnenda. A. Málsástæður varðandi ógildingu framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar Öxarfjarðarhrepps. Stefnendur benda á að framkvæmdaleyfi það sem sveitarstjórnin veitti á fundi sínum 27. apríl 2006 hafi verið ófullnægjandi og óskýrt. Það hafi verið óskilgreint í afgreiðslu sveitarstjórnar, þannig að ekki komi fram fyrir hvaða veglínu framkvæmdaleyfi sé veitt. Reglur um efni framkvæmdaleyfis hafi því verið brotnar. Þá hafi fyrri ákvarðanir sveitarstjórnar verið teknar af mönnum sem voru vanhæfir, en létu málin til sín taka við afgreiðslu. Einnig hafi rannsóknarreglan verið brotin, en fyrir liggi að sveitarstjórnin hafi ekki gefið stefnendum raunverulegan möguleika á að fjalla um framkvæmdaleyfið. Þeir hafi ekki fengið tilkynningu um ákvörðun sveitarstjórnar um veitingu framkvæmdaleyfis og ekki verið upplýstir um kærumöguleika. Sé það skýrt brot á andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga og tilkynningarskyldu stjórnvalds, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi upplýsingaregla einnig verið brotin á stefnendum, sbr. 15. gr. laganna. Engu breyti í því sambandi þótt stefnda, Vegagerð ríkisins, hafi upplýst umboðsmann stefnenda í bréfi dags. 2. maí 2006, að stefnda, Vegagerðin, hefði sent erindi til sveitarstjórnar með beiðni um framkvæmdaleyfi. Bréf þetta hafi verið ritað og sent eftir að framkvæmdaleyfi hafi verið útgefið og afgreitt og veitt stefndu, Vegagerðinni, 27. apríl 2006. Þá byggja stefnendur einnig á því að fyrirhuguð veglagning í 1. áfanga, frá Klapparósi að Katastöðum um línu 141, sé í andstöðu við skipulagshugmyndir sveitarfélagsins. Þannig liggi fyrir að sveitarstjórn hafði veitt vilyrði fyrir byggingu frístundabyggðar á því svæði, sem afmarkað er til útivistar og skógræktar en sé nú ætlað undir veglínur Vegagerðarinnar. Telja stefnendur það fara í bága við gildandi skipulag og ályktun sveitarstjórnar. B. Málsástæður varðandi ógildingu eignarnáms Stefnendur byggja á því að starfsmaður Vegagerðarinnar, löglærður fulltrúi, sé ekki bær að lögum til að taka ákvörðun um eignarnám eins og til er stofnað með bréfi frá 4. október 2006. Vegamálastjóri sé ekki heldur bær að lögum að taka ákvörðun um eignarnám en í lögum nr. 45/1994 komi hvergi fram að vegamálastjóri skuli taka ákvörðun um eignarnám eins og hér hátti til. Segi í lögunum að sá ráðherra sem með samgöngumál fari hafi yfirstjórn vegamála, en í 11. gr. laganna segi að ráðherra geti að fengnum tillögum vegamálastjóra, heimilað eignarnám lands til lagningar tiltekinna vega, einkavega, reiðvega, hjólreiða- og göngustíga, enda komi fullar bætur fyrir. Í þessu geti engan veginn falist, að vegamálastjóri eigi að taka ákvörðun um eignarnám þjóðvega, en ráðherra um allar aðrar tegundir vega. Stefnendur benda á að eignarnám sé skerðing á eignarrétti, sem varinn sé af 72. gr. stjórnarskrár. Eignarnám sé undanþáguákvæði, þar sem ströng skilyrði þurfi að vera uppfyllt. Fráleitt geti talist að vegamálastjóri, sem sé fulltrúi Vegagerðarinnar, og fari með forræði á andstæðum hagsmunum við eignarnámsþola hafi ákvörðunarvald um það hvort eignarnám skuli yfirleitt fara fram eða ekki. Vegamálastjóri sé, eðli málsins samkvæmt, vanhæfur til að taka slíka ákvörðun. Ráðherra haldi á því ákvörðunarvaldi og það sé ekki framseljanlegt í hendur vegamálastjóra eins og hér hátti til. Þá er á því byggt að ótvírætt skilyrði fyrir eignarnámi sé að raunhæfar viðræður um samninga um kaup á eignum hafi farið fram milli aðila áður en eign er tekin eignarnámi. Ljóst sé að eignarnám sé aðeins lokaúrræði eignarnema, þegar ljóst sé að samningar takist ekki og önnur skilyrði fyrir eignarnámi séu uppfyllt. Stefnda, Vegagerðin, hafi tekið einhliða ákvarðanir í málinu, alveg án samráðs við stefnendur. Þannig hafi stefnda haft uppi hótanir um að fara í eignarnám, með bréfi frá 2. maí 2006, þrátt fyrir meðferð matsmáls hinna dómkvöddu matsmanna. Engar viðræður hafi þá átt sér stað um bætur, en með bréfi 30. ágúst 2006 hefði stefnendum verið sent bréf þar sem boðnar voru fram bætur. Tilboð stefndu um bætur séu ekki samningaviðræður. Bréf þetta hafi ekki borist lögmanni stefnenda fyrr en síðla í september 2006, en stefnda hefði sett tveggja vikna frest. Lögmaður stefnenda hefði sent bréf 6. október 2006, þar sem fram kom að ekki væri unnt að taka tilboði um bætur meðan matsgerð dómkvaddra matsmann lægi ekki fyrir. Þá benda stefnendur á að ekki sé lýsing í matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta á því landi sem krafist sé eignarnáms á, og ekki heldur lýsing á því hvar það jarðefni sé staðsett sem krafist sé eignarnáms á. Því uppfylli beiðni Vegagerðarinnar ekki ákvæði og skilyrði 1. mgr. 61. gr., sbr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur byggja á því að lagning Norðausturvegar eftir veglínu 141 til austurs leiði til þess að náttúruperlu sé spillt. Landið hafi verið afgirt frá 1945 og sé friðað. Með umræddri veglínu spillist jafnframt ferskvatnslindir við Klapparós og náttúruvætti eins og Smalaskál og fleiri vætti og minjar muni vera í stórhættu vegna slíkrar veglagnar. Þá hafi verið bent á að snjóalög séu sunnan undir Könguási og norðan Klapparóss, en svo virðist sem stefnda, Vegagerðin, hafi leitt hjá sér upplýsingar staðfróðra aðila um aðstæður og staðhætti. Vakin sé athygli á umsögn Fornleifaverndar, en hún mæli eindregið með að leið 150 verði valin til þess að komast hjá því að valda spjöllum á fornminjum og náttúruvætti. Þá leiði hagsmunamat til þeirrar niðurstöðu að val á veglínu 141 vestan Katastaða með þeim hætti, sem fyrirhugað sé af hálfu stefndu, uppfylli ekki skilyrði 72. gr. stjórnarskrár um mat á almenningsþörf. Aðrar leiðir séu færar sem ekki hafi jafn mikil náttúruspjöll í för með sér. Augljósir annmarkar séu á ákvörðun stefndu, Vegagerðar ríkisins, um eignarnám, en stefnda hafi aldrei tekið afstöðu til þess hverju það varðaði að einn af þremur valkostum fælu það í sér að ekki þyrfti að taka land eignarnámi. Skilyrði eignarnáms sé almannaþörf. Stefnda, Vegagerðin, hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni og gefið stefnendum kost á andmælum, um það hvort almannaþörf sé svo rík að velja beri fremur veglínu 141 frá þjóvegi 85, en að fara um eigið land, þ.e. veglínu 150. Þá er á því byggt af hálfu stefnenda að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin. Val á veglínu 141 frá Klapparósi að Katastöðum hafi ekki verið vægasta úrræðið. Þá hafi meðalhófsregla einnig verið brotin með því að eignarnámi hafi strax verið beitt áður en önnur og vægari úrræði voru fullreynd, þ.e. samningar við stefnendur. Þessir annmarkar séu verulegir og leiði til þess að ákvörðun um eignarnám sé ógildanleg. Svo virðist sem stefndu, Vegagerðinni, hafi verið fengið sjálfsvald um ákvörðun á veglínu. Stefnda, Vegagerðin, kynni stefnendum einhliða ákvörðun sína með bréfi 2. maí 2006, en hafi virt að vettugi umsagnar- og andmælarétt stefnenda í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga. Stefnendur telja ljóst að rannsóknarskylda stefndu hafi verið brotin og meðalhófsregla stjórnsýsluréttar varðandi efnistöku í landi stefnenda. Stefnda taki nú efni í þjóðveg úr námum í landi Presthóla, en hafi möguleika á að taka ómælt efni úr námum í landi ríkisins. Stefnda, Vegagerðin, kjósi að taka efni úr landi stefnenda, þótt aðrar leiðir séu augljóslega færar. Að lokum benda stefnendur á að engin ákvörðun um eignarnám hafi verið lögð fram í málinu, einungis matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta, en heimild til eignarnáms og ákvörðun stjórnvalds um eignarnám þurfi að liggja fyrir. Ekki sé nægilegt að starfsmaður Vegagerðar ríkisins leggi fram matsbeiðni. Stefnendur telja andmælareglu stjórnsýsluréttar hafa verið brotna, þar sem þeim hafi einungis verið gefinn stuttur frestur til að koma að andmælum við hótun um eignarnám. Þá hafi rannsóknarregla einnig verið brotin með því að stefnda, Vegagerð ríkisins, hafi lýst yfir eignarnámi, áður en matsskýrsla hinna dómkvöddu matsmanna hafi legið fyrir. Stefnendur vísa til 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 72. gr. stjórnarskrár, vegalaga nr. 45/1994 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Þá er einnig vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Málsástæður og lagarök stefndu, Vegagerðar ríkisins. Stefnda mótmælir þeim skilningi stefnenda að starfsmaður stefndu sé ekki bær að lögum til að taka ákvörðun um eignarnám, eða að vegamálastjóri sé ekki bær að lögum til að taka slíka ákvörðun. Stefnda byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. vegalaga sé hún veghaldari þjóðvega, en samkvæmt 7. gr. s.l. séu þjóðvegir þeir vegir sem ætlaðir eru almenningi til frjálsrar umferðar, haldið er við af fé ríkisins og upp séu taldir í vegaáætlun, safnvegaáætlun og landvegaskrá. Sem veghaldara þjóðvega hljóti það að felast í skyldum stefndu að fara með eignarnámsheimildir vegna lands undir þjóðvegi. Stefnda hafi annast alla þætti eignarnámsmeðferðarinnar, þ.m.t. rekstur mála fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta og dómstóla um áratugaskeið. Byggir stefnda á að þessi málsmeðferð sé venjuhelguð og staðfest með athugasemdalausri framkvæmd Matsnefndar eignarnámsbóta og dómstóla. Þá byggir stefnda á því að áratuga hefð sé fyrir því að lögmaður stefndu hverju sinni fari með eignarnámsmál f.h. stefndu. Lögmaður sá sem í hlut eigi sé löglærður starfsmaður stefndu og hafi sérþekkingu á málaflokknum. Hann fari því með eignarnámsmál í umboði vegamálastjóra sem veiti stefnda forstöðu, sbr. 1. mgr. 4. gr. vegalaga nr. 45/1994. Hefð sé komin á þessa framkvæmd og hafi lögmaður stefndu, sem jafnframt sé starfsmaður stefndu farið með þessi mál án athugasemda Matsnefndar eignarnámsbóta og dómstóla. Framangreindur skilningur styðjist líka við IX. kafla vegalaga nr. 45/1994 þar sem fjallað sé sérstaklega um eignarnám og fleira því tengt. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að ekki hafi farið fram raunhæfar viðræður um samninga um kaup á eignum áður en þess hafi verið óskað að eignir væru teknar eignarnámi, kveður stefnda að hún hafi sinnt skyldu sinni til að leita samninga við stefnendur þrátt fyrir að þeir hefðu lýst yfir afdráttarlausri andstöðu við framkvæmdirnar. Það komi fram í bréfi stefnenda dags. 3. apríl 2006, þar sem stefnendur lýsi því yfir að þeir vilji ekki una úrskurði umhverfisráðuneytisins og telji hann ekki standast lög eða vera skilvirka og skipulega og skýra stjórnsýslulega afgreiðslu málsins. Þar komi jafnframt fram að stefnendur leggist gegn hvers konar framkvæmdum vegna fyrirhugaðrar vegalagningar og banni afdráttarlaust allar framkvæmdir og röskun á sínu landi, sem tilheyri jörðinni Brekku. Þrátt fyrir þessa yfirlýstu andstöðu stefnenda, hafi stefnda, með bréfi 30. ágúst 2006, boðið stefnendum bætur vegna fyrirhugaðra framkvæmda, allt í því augnamiði að freista þess að ná samningi við stefnendur áður en gripið var til þess neyðarúrræðis að óska eftir eignarnámi. Hafi stefnda veitt stefnendum 15 daga frest til að svara bréfinu og hafi verið tekið fram í bréfinu að málinu yrði vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta, bærist ekki svar innan tilgreindra tímamarka. Ekkert svar hafi borist frá stefnendum innan tilgreindra tímamarka. Hafi því stefnda tilkynnt, með bréfi 4. október 2006, að hún hygðist óska eignarnáms og sent matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta í kjölfarið. Stefnendur hafi hins vegar hafnað tilboði um bætur með bréfi 6. október 2006, og talið það ótímabært. Hafi sú afstaða stefnenda verið áréttuð að þeir legðust alfarið gegn framkvæmd þeirri, sem ætlað var að fara um veglínu 140 og 141, vestan Katastaða. Í bréfi stefndu, þar sem framangreindu bréfi stefnenda var svarað, var áréttað að kæmi í ljós vilji undir rekstri málsins til samninga af hálfu stefnenda, væri stefnda fús til samningaviðræðna. Hafi stefnda jafnframt bent stefnendum á þann möguleika að unnt væri að fresta meðferð málsins á meðan sáttaumleitanir færu fram. Ekki hafi reynt á það, þar sem afstaða stefnenda hafi verið afdráttarlaus. Stefnda telur að með framangreindri framgöngu sinni hafi hún gert allt sem ætlast hafi mátt til af henni við þessar aðstæður til að ná samningum við stefnendur áður en reyndi á eignarnámsleiðina. Stefnendur hafi hins vegar frá upphafi lýst andstöðu við þá veglínu sem stefnda hafi ákveðið að mæla með og skipulagsyfirvöld hafi ákveðið að farin yrði. Stefnendur hafi í engu svarað tilboði stefndu öðru en því að bjóða fram aðra veglínu en skipulagsyfirvöld hafi ákveðið. Stefnda geti ekki samið um annan kost en skipulagsyfirvöld ákveði, sbr. 29. gr. vegalaga nr. 45/1994 og skipulags- og byggingalög. Stefnda telur það ekki hafa verið í samræmi við lög ef beðið hefði verið með samningaviðræður haustið 2006 þar til niðurstöður dómkvaddra matsmanna hefðu legið fyrir. Samkvæmt 46. gr. vegalaga nr. 45/1994 beri að ákveða bætur með samkomulagi eða mati samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Ekki sé gert ráð fyrir að dómkvaddir matsmenn ákvarði bætur. Þá telur stefnda að það hafi verið fyrrisláttur af hálfu stefnenda að neita samningaviðræðum með bréfi 6. október 2006 á þeim grunni að bíða ætti niðurstaðna dómkvaddra matsmanna. Það sjáist best á því að þegar niðurstöður lágu loks fyrir í febrúar 2007, hafi stefnendur ítrekað fyrri afstöðu sína um að neita að ganga til samninga um veglínu sem ákveðin hafði verið af skipulagsyfirvöldum. Andstaða þeirra hafi verið skýr og óháð niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að matsbeiðni sé efnislega óskýr, bendir stefnda á að matsbeiðni hafi verið í samræmi við áratuga athugasemdalausa venju/hefð og tilgreining hins eignarnumda nægilega skýr. Í tilboði stefndu til stefnenda á dómskjali 32 og matsbeiðni á dómskjali 36 sé land tilgreint í hekturum og sundurgreint í ræktunarland, beitiland og heiðarland. Þá séu bæði veglína og efnistökusvæði á heiðinni sýnd með myndrænum hætti. Byggi stefnda á því að tilgreining hins eignarnumda sé nægilega skýr til að unnt sé að átta sig á að hverju eignarnámið beinist, þannig að unnt sé að meta bætur til stefnenda. Einnig hafi Matsnefnd eignarnámsbóta fallist á að tilgreining hins eignarnumda hafi verið nægilega skýr og að lagaskilyrði hafi verið fyrir hendi til að málið héldi áfram hjá nefndinni. Þá hafi hvorki verið bókaðar athugasemdir varðandi það atriði við fyrirtöku málsins 16. október 2006 né síðar, hvorki frá lögmanni stefnenda né Matsnefnd eignarnámsbóta. Kveður stefnda að sú málsástæða stefnenda, að val á veglínu 141 uppfylli ekki skilyrði 72. gr. stjórnarskrár um almenningsþörf, sé fráleit. Umræddar framkvæmdir séu í samræmi við þingsályktun um samgönguáætlun, sbr. ljósrit úr samgönguáætlun á dómskjali nr. 64. Þá hafi Skipulagsstofnun með úrskurði sínum fallist á fyrirhugaðar framkvæmdir samkvæmt veglínum 140, 141 og 150. Hið sama hafi umhverfisráðherra gert með úrskurði uppkveðnum 13. mars 2006. Þá séu fyrirhugaðar framkvæmdir í samræmi við skipulag, en stefndu sé skylt að fara eftir gildandi skipulagi, sbr. 29. gr. vegalaga. Þannig sé enginn vafi á því að fyrirhugaðar framkvæmdir uppfylli kröfur 72. gr. stjórnarskrár um almenningsþörf. Varðandi þá málsástæðu að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin við meðferð málsins, þar sem vægasta úrræði hafi ekki ráðið vali á veglínu, vísar stefnda til þess að bæði Skipulagsstofnun og umhverfisráðherra hafi fallist á allar þrjár veglínurnar. Eigendur og eða ábúendur aðliggjandi jarða hafi hins vegar verið ósammála um hvar vegurinn ætti að liggja. Ákvörðun stefndu um val á veglínu byggi á vegtæknilegum atriðum, umhverfissjónarmiðum og kostnaðarhagkvæmni. Ákvörðun stefndu byggi því á málefnalegum forsendum. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að rannsóknarregla og meðalhófsregla hafi verið brotnar við val á námum til efnistöku, vísar stefnda til þess að hagkvæmnissjónarmið liggi að baki ákvörðun um val á námum. Þar komi til skoðunar náttúruverndarsjónarmið, staðsetning, gæði efnis og kostnaður við að vinna það. Sú ákvörðun sé byggð á málefnalegum forsendum. Um lagarök vísar stefnda til vegalaga, einkum 4., 5., 18. og 29. gr. þeirra og IX. kafla laganna. Þá vísar stefnda til laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, ákvæða stjórnsýslulaga og ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000. Málsástæður og lagarök stefnda, Norðurþings. Stefndi kveður ákvörðun um framkvæmdaleyfi Vegagerðarinnar ekki hafa verið tekna 27. apríl 2006, heldur 25. september sama ár, enda hafi afgreiðsla hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps á fundi 27. apríl 2006 ekki verið fullnaðarafgreiðsla málsins heldur hafi komið í hlut bæjarstjórnar stefnda að veita hið umbeðna leyfi. Þá byggir stefndi enn fremur á því að stefna hefði átt framkvæmdaraðila, þ.e. Vegagerðinni, til að þola ógildingu framkvæmdaleyfis, en ekki sveitarstjórn þeirri sem leyfið veitti, enda hafi hún enga hagsmuni af úrlausn málsins. Því kunni að vera nauðsynlegt að vísa frá dómi kröfu stefnenda á hendur stefnda, án kröfu þar um. Varðandi þá málsástæðu stefnenda, að undirbúningur sveitarstjórnar að ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis, hafi verið ófullnægjandi þar sem ,,fyrri ákvarðanir“ hafi verið teknar af mönnum sem hafi verið vanhæfir, heldur stefndi fram að þessi staðhæfing sé engum rökum studd við lýsingu stefnenda á málsástæðum. Í málsatvikakafla stefnenda komi hins vegar fram að Sigurður Árnason, hreppsnefndarmaður og ábúandi á ríkisjörðinni Presthólum, hafi greitt atkvæði um málefni sem varðaði hann persónulega. Þá sé það rakið að Sigurður Árnason hafi óskað eftir að kaupa jörðina Presthóla án þess að skýrt sé hverju það geti varðað kröfur stefnenda. Sé vandséð á hvaða rökum þessi málsástæða stefnenda hvíli, þar sem fyrirhuguð veglína Norðausturvegar liggi um óskipt land jarðanna Katastaða og Presthóla og skeri land þeirra, ekki síður en land Brekku. Hagsmunir eigenda og ábúenda Brekku og Presthóla fari saman í málinu og vandséð hvernig Sigurður Árnason geti greitt atkvæði á fundi hreppsnefndar með eigin hagsmunum en gegn hagsmunum stefnenda. Þá kveður stefndi að ekki sé að öllu leyti útskýrt af hálfu stefnenda að hvaða leyti þeir byggi á því að ákvörðunin hafi ekki verið undirbúin lögum samkvæmt. Fyrir liggi að hreppsnefndin hafi kynnt sér rannsóknir og athuganir á mögulegum veglínum og hugsanleg áhrif á umhverfi svæðisins, m.a. með vettvangsgöngu á svæði fyrirhugaðra framkvæmda. Þau gögn sem um ræði séu einkum samantekt Halldórs G. Péturssonar hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, Matsskýrsla VSÓ ráðgjafar, athugasemdir og ábendingar stefnenda, úrskurður Skipulagsstofnunar og úrskurður umhverfisráðherra. Öll framangreind gögn hafi legið fyrir þegar hreppsnefndin hafi fjallað um málið og tekið ákvörðun á fundi sínum 27. apríl 2006 um að leita eftir meðmælum frá Skipulagsstofnun vegna hins umbeðna framkvæmdaleyfis. Hafi hreppsnefndin verið knúin til að fara þá leið, þar sem fyrirhuguð framkvæmd hafi verið á óskipulögðu svæði. Aðalskipulag fyrir Öxarfjarðarhrepp liggi ekki fyrir á því svæði sem um ræði og samkvæmt 3. tl. í ákvæði til bráðabirgða með skipulags- og byggingalögum nr. 73/1997 geti sveitarstjórn, án þess að fyrir liggi staðfest aðal- eða svæðisskipulag eða samþykkt deiliskipulag, að fengnum meðmælum Skipulagsstofnunar, leyft einstakar framkvæmdir sem sótt er um. Umbeðið framkvæmdaleyfi samkvæmt umsókn Vegagerðarinnar í bréfi frá 22. mars 2006 hafi verið til meðferðar hjá hreppsnefnd Öxarfjarðarhrepps á fundi nefndarinnar 4. apríl 2006 og hafi þá verið ákveðið að fresta umfjöllun og afgreiðslu málsins og gefa stefnendum kost á að tjá sig um málið. Á fundi nefndarinnar 27. apríl hafi svo verið ákveðið að leita tilskilinna meðmæla Skipulagsstofnunar. Þar með hafi afskiptum hreppsnefndar af málinu lokið og við hafi tekið hið nýja sveitarfélag, Norðurþing, við sameiningu sveitarfélaganna. Það hafi því komið í hlut stefnda að veita hið umbeðna leyfi og hafi það verið gert á fundi bæjarstjórnar stefnda 25. september 2006. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að hreppsnefnd Öxarfjarðarhrepps hafi aldrei gefið stefnendum raunverulegan kost á að fjalla um framkvæmdaleyfið bendir stefndi á að stefnendur hafi fengið eðlileg tækifæri til að tjá sig um málið og hafi afstaða þeirra legið fyrir við lokaafgreiðslu málsins í september 2006. Með bréfi til oddvita Öxarfjarðarhrepps frá 15. október 2003 hafi stefnendur látið í ljós þá skoðun sína að þeir væru mótfallnir tilteknum hugmyndum um veglagningu um Hólaheiði milli Öxarfjarðar og Þistilfjarðar. Komi fram í bréfinu að þessi skoðun stefnenda hafi ítrekað verið tilkynnt Vegagerðinni og þar komi fram röksemdir stefnenda fyrir afstöðu þeirra. Þessi skoðun var kunnug hreppsnefnd Öxarfjarðarhrepps og að stefnendur hvikuðu ekki frá andstöðu sinni við veglínur 140 og 141. Stefnendur hafi notið aðstoðar lögmanns frá upphafi málsins og hafi hann komið sjónarmiðum þeirra á framfæri við hreppsnefndina áður en hún hafi tekið ákvörðun um að leita meðmæla með framkvæmdaleyfinu til Skipulagsstofnunar. Þá hafi á fundi hreppsnefndar 4. apríl 2006 verið frestað afgreiðslu á beiðni Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi gagngert til að leita eftir sjónarmiðum frá stefnendum. Þetta hafi hreppsnefndin gert jafnvel þótt lagaskilyrði stæðu alls ekki til þess, enda hafi öllum verið ljós neikvæð afstaða stefnenda. Ákvörðun hreppsnefndar um að fresta umfjöllun um málið og fá Dagbjart Boga Ingimundarson til fundar við hreppsnefndina staðfesti vandaðan undirbúning málsins í hvívetna. Í 13. gr. stjórnsýslulaga sé kveðið á um að aðili máls skuli eiga kost á að tjá sig um mál áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök. Stefndi bendir á að þrátt fyrir að afstaða stefnenda til málsins hafi legið fyrir allt frá árinu 2002 hafi engu að síður verið leitað til stefnenda og þeim gefinn kostur á að tjá sig. Samkvæmt framangreindu fáist ekki staðist sú viðbára stefnenda að þeir hafi ekki fengið tækifæri til að tjá sig í málinu. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að 14. og 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotnar, bendir stefndi á að ekki sé rökstutt með viðhlítandi hætti hvernig stefnendur telji þessi lagaákvæði eiga við í málinu. Stefndi bendir á bréf stefnenda til Öxarfjarðarhrepps frá 15. október 2003, þar sem stefnendur veki máls á afstöðu sinni til fyrirhugaðra vegaframkvæmda. Frá þeim degi hafi stefnendum verið kunnugt um málið og geti því ekki borið fyrir sig að þeim hafi ekki verið tilkynnt sérstaklega um það af hálfu stefnda. Fjölmörg síðari bréf og upplýsingaöflun stefnenda staðfesti og að stefnendur fylgdust allan tímann með gangi málsins og vissu hvað leið framgangi þess og undirbúningi. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að sveitarstjórnin hafi ekki afmarkað fyrir hvaða veglínu veitt hafi verið framkvæmdaleyfi, og því sé leyfinu áfátt, bendir stefndi á að í umsókn Vegagerðarinnar, í bréfi frá 22. mars 2006, komi skýrt fram að sótt sé um leyfi fyrir framkvæmd við byggingu Norðausturvegar um Hólaheiði samkvæmt veglínu 141 á vestasta hluta leiðarinnar í Núpasveit, en síðan samkvæmt veglínu 140 yfir Hólaheiði og samkvæmt veglínu 120 í Þistilfirði. Þá hafi því verið lýst yfir af umsækjanda að hann myndi fylgja skilyrðum samkvæmt úrskurðum Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra. Stefndi hafi veitt leyfið samkvæmt heimild í 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 með tilvísun til þeirra skilyrða sem skýrt liggi fyrir af bókun hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps frá fundi nefndarinnar 27. apríl 2006, en þar komi fram að lagt sé til að leyfið verði veitt samkvæmt umsókn Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi, í bréfi dags. 22. mars 2006. Enginn þurfi því að velkjast í vafa um hvaða veglínur það séu sem framkvæmdaleyfi stefnda nái til. Að auki byggir stefndi á því að ekki hafi verið nauðsynlegt að stefna Norðurþingi til ógildingar framkvæmdaleyfis. Útgáfa slíks leyfis feli í sér stjórnvaldsákvörðun og sé kæranleg til æðra stjórnvalds. Að þessu virtu telji stefndi ýmis tormerki á að stefndi geti átt aðild að dómsmáli milli eigenda Brekku og Vegagerðarinnar. Að endingu bendir stefndi á að sú ályktun stefnenda að fyrirhuguð vegalagning í 1. áfanga frá Klapparósi að Katastöðum eftir veglínu 141 sé í andstöðu við skipulagshugmyndir stefnda, sé á misskilningi byggð og beinlínis röng. Stefnendur hafi lagt fram bréf Óskars Óla Jónssonar frá 30. september 2002, þar sem fram komi að byggingarnefnd Norður-Þingeyinga hafi tekið jákvætt í hugmynd annars stefnenda um að byggja þrjú frístundahús í landi Brekku. Fram komi einnig að byggingarnefnd fjalli ekki um byggingarleyfisumsókn fyrr en lóðaruppdrættir og teikningar af húsum liggi fyrir. Í þessari afgreiðslu felist ekki annað en jákvæð afstaða til hugmynda um þrjú frístundahús í landi Brekku. Sú hugmynd hafi ekki verið nánar útfærð eða teikningar lagðar fram, þegar kom að því að afgreiða erindi Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi fjórum árum síðar. Samkvæmt framangreindu kveður stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að framkvæmdaleyfi stefnda sé haldið efnis- eða formannmörkum sem leiða eigi til ógildingar þess. Niðurstaða. Stefnendur byggja á því að á framkvæmdaleyfi sveitarfélagsins Norðurþings og ákvörðun Vegagerðar um eignarnám séu bæði efnis- og formannmarkar sem leiða eigi til ógildingar ákvarðananna. Verður fyrst leyst úr ágreiningi varðandi framkvæmdaleyfi sveitarfélagsins Norðurþings. Ber fyrst að geta þess varðandi aðild málsins, að sveitarfélagið Norðurþing varð til við sameiningu fjögurra sveitarfélaga á árinu 2006: Húsavíkurbæjar, Kelduneshrepps, Öxarfjarðarhrepps og Raufarhafnarhrepps. Vegna málsástæðna sem stefnendur tefla fram, m.a. um hæfi hreppsnefndarmanna, ber nauðsyn til að stefnda, sveitarfélagið Norðurþing, eigi aðild að máli þessu sem m.a. er höfðað til ógildingar á framkvæmdaleyfi sem stefndi veitti. Breytir þar engu um að ákvörðun stefnda um veitingu framkvæmdaleyfis sé kæranleg til æðra stjórnvalds, enda eiga dómstólar úrskurðarvald um embættistakmörk yfirvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnendur hafa haldið því fram að framkvæmdaleyfi sem ,,sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps“ veitti á fundi sínum 27. apríl 2006 hafi verið ófullnægjandi og óskýrt. Samkvæmt fundargerð hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps frá 4. apríl 2006 var framkvæmdaleyfi samkvæmt umsókn stefndu, Vegagerðarinnar, þá til meðferðar hjá hreppsnefndinni. Var þá ákveðið að fresta umfjöllun og afgreiðslu málsins og gefa stefnendum og ábúendum Presthóla kost á að koma á framfæri sínum sjónarmiðum. Á fundi nefndarinnar 27. apríl 2006 var bókað að sveitarstjórn samþykkti beiðni Vegagerðar um framkvæmdaleyfi með ákveðnum skilyrðum, en í bréfi sveitarstjóra til stefndu, Vegagerðar, 28. apríl 2006, kemur fram að formlegt framkvæmdaleyfi verði afgreitt þegar svar frá Skipulagsstofnun hafi borist, en nauðsynlegt hafi verið að óska eftir meðmælum Skipulagsstofnunar. Af gögnum þessum verður ekki annað ráðið en að endanlegt framkvæmdaleyfi hafi ekki verið veitt fyrr en á fundi stefnda, 25. september 2006, sbr. og bréf frá framkvæmdastjóra umhverfis- og tæknisviðs stefnda, 26. september 2006. Stefnendur hafa ekki gert ljósa grein fyrir þeirri málsástæðu að framkvæmdaleyfið hafi verið ófullnægjandi og óskýrt, en ráða má af málatilbúnaði þeirra að átt sé við að ekki sé afmarkað að hvaða veglínum framkvæmdaleyfið laut. Í umsókn stefndu, Vegagerðarinnar, í bréfi 22. mars 2006, kemur skýrt fram að sótt sé um leyfi fyrir framkvæmd við byggingu Norðausturvegar um Hólaheiði samkvæmt veglínu 141 á vestasta hluta leiðarinnar í Núpasveit, en síðan samkvæmt veglínu 140 yfir Hólaheiði og samkvæmt veglínu 120 í Þistilfirði. Stefndi veitti leyfið með vísan til þessarar umsóknar stefndu, Vegagerðarinnar, og er því ekki fallist á að framkvæmdaleyfi stefnda sé óljóst eða ófullnægjandi. Af hálfu stefnenda er einnig á því byggt að ,,fyrri ákvarðanir“ hafi verið teknar af mönnum sem voru vanhæfir og létu málið til sín taka. Af málatilbúnaði stefnenda má ráða að átt sé við að hreppsnefndarmaðurinn Sigurður Árnason hafi, á fundi hreppsnefndar, 17. maí 2002, tekið þátt í málsmeðferð vegna fyrirhugaðrar vegalagnar, en Sigurður þessi var þá ábúandi á jörðinni Presthólum og Katastaðir eru jörð úr Presthólum. Á fundi hreppsnefndar var bókað að sveitarstjórn beindi því til Vegagerðar að athuga aðra möguleika en að leggja vegstæði í gegnum býlið Katastaði. Ekki verður af bókun á fundinum ráðið að atkvæðagreiðsla hafi farið fram á fundinum og fyrir dómi kváðust hvorki Sigurður né sveitarstjórnarmaðurinn Rúnar Þórarinsson, minnast þess. Ekki er fallist á að hreppsnefndarmaðurinn hafi verið vanhæfur til að taka þátt í meðferð málsins á þessu stigi, enda var á fundinum aðeins verið að velta fyrir sér möguleikum varðandi veglagningu þessa og engin stjórnvaldsákvörðun var tekin á fundinum. Þá verður ekki séð hvaða hagsmuni hreppsnefndarmaðurinn hafði umfram stefnendur af þeirri tillögu sveitarstjórnar sem sett var fram á fundinum, að aðrir möguleikar á lagningu vegarins yrðu athugaðir. Áður en stefndi tók ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis lágu fyrir rannsóknir á mögulegum veglínum og hugsanlegum áhrifum á umhverfi svæðisins, þar á meðal samantekt Halldórs G. Péturssonar, Matsskýrsla VSÓ ráðgjafar, athugasemdir og ábendingar stefnenda í tilefni af Matsskýrslu VSÓ og Vegagerðarinnar, úrskurður Skipulagsstofnunar og úrskurður umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum. Þá gengu sveitarstjórnarmenn á vettvang áður en ákvörðun um framkvæmdaleyfi var veitt, eins og fram kemur í vætti Elvars Árna Lund og stefnanda, Dagbjarts Boga, fyrir dómi. Annar stefnenda hafði einnig komið á fund hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps og gert grein fyrir sjónarmiðum sínum. Verður samkvæmt framangreindu ekki talið að stefnendur hafi sýnt fram á að rannsóknarregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin áður en stefndi veitti hið umbeðna framkvæmdaleyfi í september 2006. Eins og fram kemur í bréfi til oddvita Öxarfjarðarhrepps 15. október 2003, létu stefnendur strax í ljós skoðanir sínar á því að fyrirhuguð vegalagning um land Brekku væri þeim á móti skapi. Kemur fram í bréfinu að þessi skoðun þeirra hafi ítrekað komið fram í bréfum til stefndu, Vegagagerðarinnar. Lögmaður stefnenda lét margoft í ljós þessa skoðun í bréfum til hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps og lögmanns stefnda, Norðurþings. Þá liggur einnig fyrir að fundi hreppsnefndar Öxarfjarðarhrepps var frestað 4. apríl 2006 til þess að gefa stefnendum kost á að tjá sig fyrir nefndinni um afgreiðslu á beiðni Vegagerðarinnar um framkvæmdaleyfi. Stefnandi, Dagbjartur Bogi, kom svo á fund nefndarinnar 27. apríl 2006 og gerði grein fyrir sjónarmiðum sínum. Í bréfi stefndu, Vegagerðarinnar, til stefnenda, frá 2. maí 2006 eru jafnframt ábendingar til stefnenda um að koma á framfæri sjónarmiðum sínum við sveitarstjórn. Er samkvæmt framangreindu ekki fallist á þá málsástæðu stefnenda að sveitarfélagið hafi ekki gætt andmælaréttar áður en tekin var endanleg ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfis. Tilvísun til 14. gr. stjórnsýslulaga er óljós af hálfu stefnenda, en fyrir liggur í málinu að stefnendum var kunnugt um fyrirhugaða vegalagningu frá 15. október 2003, eins og fram kemur í ofangreindu bréfi þeirra til oddvita Öxarfjarðarhrepps. Sú málsástæða stefnenda að stefnendur hafi ekki fengið að kynna sér skjöl og gögn málsins og tilvísan til 15. gr. stjórnsýslulaga í því samhengi er lítt reifuð af hálfu stefnenda, en ráða má af málsatvikakafla í stefnu að stefnendur hafi ekki fengið að kynna sér umsögn sveitarstjórnar stefnda um stjórnsýslukærur vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar. Samkvæmt vætti Elvars Árna Lund, sveitarstjóra, fyrir dómi, fengu stefnendur í hendur umsögn þessa, eftir að hún hafði verið send umhverfisráðherra. Kemur það og fram í bréfi umhverfisráðherra til stefnenda að umsögnin hafi verið send stefnendum áður en úrskurður umhverfisráðherra var upp kveðinn. Verður því ekki séð að þessi málsmeðferð stefnda varði ógildingu ákvörðunar stefnda, Norðurþings, um framkvæmdaleyfi. Stefnendur halda því fram að fyrirhuguð vegalagning í 1. áfanga, frá Klapparósi að Katastöðum, sé í andstöðu við skipulagshugmyndir Norðurþings, vegna veitingar vilyrðis fyrir byggingu frístundabyggðar á því svæði. Þegar litið er til þess að í afgreiðslu byggingafulltrúa frá 30. september 2002 á erindi annars stefnanda fólst ekki annað en jákvæð afstaða til hugmynda um frístundahús í landi Brekku, og jafnframt tekið fram að ekki sé fjallað um byggingarleyfisumsókn að svo stöddu, er ekki fallist á þessa málsástæðu stefnenda. Þegar allt framangreint er virt hafa stefnendur ekki sýnt fram á að framkvæmdaleyfi stefnda hafi verið haldið efnis- eða formannmörkum svo varði ógildingu framkvæmdaleyfis stefnda. Er stefndi, sveitarfélagið Norðurþing, því sýknað af kröfu stefnenda. Verður þessu næst vikið að ágreiningi um framkvæmd eignarnáms. Stefnendur hafa haldið því fram að hvorki löglærður fulltrúi Vegagerðarinnar né Vegamálastjóri sé bær að lögum til að taka ákvörðun um eignarnám. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. vegalaga nr. 45/1994, sem í gildi voru á þeim tíma er ákvörðun um eignarnám var tekin, er Vegagerðin veghaldari þjóðvega og sem veghaldari þjóðvega fer hún með eignarnámsheimildir vegna lands undir þjóðvegi, í samræmi við lög og áratuga venjuhelgaða framkvæmd. Ráðherra sá sem fer með samgöngumál hefur yfirstjórn vegamála samkvæmt 4. gr. vegalaga. Ráðherra skipar vegamálastjóra til að stjórna framkvæmdum í þeim málum og veitir vegamálastjóri Vegagerðinni forstöðu. Í athugasemdum með 37. gr. núgildandi vegalaga nr. 80/2007 er kveðið svo á að í því ákvæði sé að finna eignarnámsheimildina sem Vegagerð sé fengin vegna lands sem þurfi til þjóðvegagerðar og veghalds þeirra. Ekki hafi verið ætlun með frumvarpi til nýrra vegalaga að breyta neinu um eignarnámsheimildir Vegagerðarinnar. Í ljósi framangreinds er ekki fallist á ofangreind sjónarmið stefnenda um að vegamálastjóri eða löglærður fulltrúi hans hafi ekki verið bærir að lögum til að taka umþrætta ákvörðun um eignarnám. Stefnendur hafa einnig haldið því fram að ekki hafi farið fram raunhæfar viðræður um samninga um kaup á eignum áður en þess var óskað að þær væru teknar eignarnámi. Í málinu liggur fyrir bréf stefnenda frá 3. apríl 2006 þar sem fram kemur að stefnendur vilji ekki una úrskurði umhverfisráðuneytisins. Þeir telji hann ekki standast lög og leggist gegn hvers konar framkvæmdum vegna fyrirhugaðrar vegalagningar og banni afdráttarlaust allar framkvæmdir og röskun á sínu landi, sem tilheyri jörðinni Brekku. Þá liggur einnig fyrir í málinu að stefnendum var sent bréf 30. ágúst 2006, þar sem segir m.a. að stefnda vilji, þrátt fyrir afstöðu stefnenda, gera úrslitatilraun til að ná samningum og bjóði fram bætur að fjárhæð 6.715.060 krónur. Var stefnendum veittur frestur í 15 daga til svara, en svar barst ekki innan frestsins og var þá send matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta. Svar stefnenda barst ekki fyrr en með bréfi 6. október 2006 og var þá sú afstaða áréttuð að stefnendur legðust alfarið gegn framkvæmd þeirri sem ætlað væri að fara um veglínu 140 og 141 vestan Katastaða. Stefnda sendi stefnendum bréf sem svar við bréfi þessu þar sem fram kom að hún væri fús til samningaviðræðna, kæmi í ljós vilji stefnenda til þess. Andstaða stefnenda við fyrirhugaða vegalagningu um jörðina Brekku, var samkvæmt framangreindu ljós, löngu áður en ákvörðun var tekin um eignarnám og hafði ekki breyst er ákvörðun um eignarnám var tekin. Var það augljóslega mat stefndu að samningaleiðin hefði verið reynd án árangurs og lá ljóst fyrir að meginágreiningur stefnenda og stefndu stóð um val á veglínu. Ítrekað hafði komið fram hjá stefndu að hún taldi ekki unnt að verða við þeim kröfum stefnenda að breyta vali á veglínu, m.a. vegna þess að veglína sú sem stefnda taldi heppilegri, var ekki talin liggja eins mikið um hraun og sú veglína sem stefnendur óskuðu að yrði valin, þ.e. veglína 150. Í ljósi framangreinds er það mat dómsins að ekki verði vefengt það mat stefndu að reynt hafi verið að ná samningum við stefnendur áður en málinu var vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta. Þá hafa stefnendur haldið því fram að engin ákvörðun um eignarnám hafi verið lögð fram í málinu og hafi Matsnefnd eignarnámsbóta borið að ganga úr skugga um það hvort eignarnámsheimild hafi verið til staðar. Með úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta frá 28. nóvember 2007 var frávísun málsins frá matsnefndinni hafnað og ekki fallist á það sjónarmið að ekki lægi fyrir lögmæt eignarnámsákvörðun í málinu. Með vísan til framangreinds, svo og ofangreindra röksemda dómsins um aðdraganda þess að málinu var vísað til Matsnefndar eignarnámsbóta er það ljóst að fyrir liggur í málinu lögmæt eignarnámsákvörðun. Þá liggur einnig ljóst fyrir af eignarnámsbeiðni hvaða landsvæði það er, sem eignarnám beindist að, tilgreining þess í ræktunarland, beitiland, heiðaland, sem og tilgreining magns jarðefnis. Með þingsályktun um samgönguáætlun mat löggjafinn þörf á veglagningu þeirri sem um er deilt í máli þessu, en löggjafinn á endanlegt mat á því hvort almenningsþörf sé fyrir hendi. Með úrskurði Skipulagsstofnunar var fallist á fyrirhugaðar framkvæmdir samkvæmt veglínum 140, 141 og 150 og umhverfisráðherra staðfesti þann úrskurð. Að mati dómsins hefur ekki verið sýnt fram á að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið því að veglína 141 varð fyrir valinu og að meðalhófs hafi ekki verið gætt, heldur hafi sú ákvörðun verið byggð á rannsóknum og niðurstöðum sem fyrir lágu, er ákvörðun var tekin, m.a. um legu fyrirhugaðs vegar á hrauni og með tilliti til verndar náttúruminja. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hefur að mati dómsins ekki rýrt niðurstöður þeirra rannsókna sem fyrir lágu þegar tekin var ákvörðun um veglínu 141 og rennir að mörgu leyti stoðum undir þær niðurstöður. Má þar m.a. nefna niðurstöður varðandi Smalaskál og fornar rústir, en ráða má af málatilbúnaði stefnenda að þá varði miklu að Smalaskál verði ekki fyrir spjöllum vegna umræddrar veglagningar. Þá hefur að mati dómsins ekki verið sýnt fram á að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið vali á námum til efnistöku. Þegar allt framangreint er virt, er stefnda, Vegagerðin, sýkn af kröfum stefnenda. Stefndu, sveitarfélagið Norðurþing, og stefnda, Vegagerðin eru samkvæmt framangreindu sýkn af kröfum stefnenda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 greiði stefnendur in solidum 400.000 krónur í málskostnað til handa stefndu, Vegagerðinni, og 400.000 krónur í málskostnað til handa stefnda, sveitarfélaginu Norðurþingi. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndu, Vegagerðin og sveitarfélagið Norðurþing, eru sýkn af kröfum stefnenda, Dagbjarts Boga Ingimundarsonar og Rafns Ingimundarsonar. Stefnendur greiði 400.000 krónur in solidum í málskostnað til hvors stefndu um sig.
|
Mál nr. 215/2004
|
Kynferðisbrot Börn Skilorð Miskabætur
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn stúlku, A, fæddri 1991, en neitaði sök. Vitnisburður A þótti trúverðugur og var meðal annars studdur framburði tveggja stúlkna sem verið höfðu við barnagæslu með A þegar atvikið átti sér stað. Var X sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og staðfest niðurstaða héraðsdóms um þriggja mánaða skilorðsbundna fangelsisrefsingu X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 11. maí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og að refsing ákærða verði þyngd, svo og að hann verði dæmdur til að greiða 500.000 krónur í miskabætur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað að nýju til lögmætrar meðferðar. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 1. apríl 2004, er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 16. desember 2003 á hendur X, kt. [ ], Reykjavík, fyrir kynferðisbrot með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 25. maí 2003, að [ ], Reykjavík, strokið A, kt. [ ], innan klæða um maga upp að brjósti og reynt að setja hönd undir buxnastreng hennar. Þetta er talið varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992 og lög nr. 40/2003. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu S, kt. [ ], f.h. A, er krafist miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur auk dráttarvaxta frá 25. maí 2003 til greiðsludags og kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar. Málsatvik Með bréfi Barnaverndar Reykjavíkur frá 27. maí 2003 var óskað eftir því við lögregluna í Reykjavík að rannsókn færi fram á því hvort brotið hefði verið kynferðislega á A. Í bréfinu kemur fram að faðir telpunnar hafi tilkynnt grun sinn um að telpan hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af hálfu ákærða er hún gætti barns ásamt vinkonum sínum, H og B, á heimili fyrrverandi sambýliskonu ákærða. Í bréfinu er því lýst að A hafi vaknað við að ákærði hafi strokið henni innanklæða og reynt að fara með höndina að kynfærum hennar. Lögregla yfirheyrði ákærða 16. ágúst 2003 og lýsti hann atvikum á þá lund að hann hafi komið heim milli klukkan þrjú og fjögur umrædda nótt, en þrjár stúlkur hafi gætt barns sambýliskonu hans. Ein þeirra, H, hafi opnað fyrir sér og hafi hann spurt stúlkurnar þrjár hvort þær vildu ekki fara heim, þar sem hann væri kominn. Þær hafi þá sagst vilja gista. Hann hafi farið að hátta, en fundist það undarlegt að stúlkurnar ætluðu að sofa áfram í stofusófanum og hafi hann því farið fram, sest á sófann hjá A og reynt að vekja hana. Hann hafi lagt aðra höndina á hana og ýtt við henni. Hún hafi þá vaknað, litið á ákærða og farið að gráta. Í framhaldi af því hafi stúlkurnar viljað fara heim. Ákærði neitaði því að hafa strokið líkama A á þann hátt sem lýst er í ákæru. Með vísan til a-liðar 74. gr. laga um meðferð opinberra mála óskaði lögreglan í Reykjavík eftir því 27. ágúst 2003, að tekin yrði skýrsla fyrir dómi af A. Jafnframt var óskað eftir því með vísan til c-liðar 1. mgr. 74. gr. laganna að teknar yrðu skýrslur af H og B. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Fyrir dómi bar ákærði að hann hefði komið í íbúð fyrrum sambýliskonu sinnar um hálffjögurleytið umrædda nótt. Hann hafi viljað að stelpurnar þrjár, sem gættu barnsins, færu heim, en þær sagst vilja gista í íbúðinni. Ákærði hafi síðan ætlað að fara að sofa, en fundist óþarfi að stelpurnar væru að kúldrast frammi í sófa. Hann hafi því vafið utan um sig sænginni og farið fram og vakið A, sem farið hafi að gráta. Í framhaldi af því hafi stúlkurnar farið heim. Ákærði kvaðst enga skýringu hafa á framburði stúlknanna um meinta háttsemi hans. Vitnið, A, greindi svo frá fyrir dómi að hún hefði umrætt kvöld verið að passa barn að [ ], ásamt vinkonum sínum, þeim B og H. Um nóttina hafi H vaknað við það að dyrabjöllunni var hringt og hafi hún farið til dyra og opnað fyrir ákærða. Vitnið kvað ákærða hafa sagt, er hann kom inn, að stúlkurnar mættu fara heim. Vitnið hafi þá sagt að klukkan væri orðin svo margt að þær ætluðu bara að gista. Síðan hafi vitnið heyrt vatnshljóð, eins og heyrðist í sturtu. Vitnið kvaðst hafa verið að festa blund er ákærði hafi komið inn í stofu með handklæði vafið utan um sig og sest í sófann, þar sem vitnið lá. Ákærði hafi byrjað að strjúka á vitninu magann innanklæða og farið með hendi sína upp undir brjóst á vitninu. Vitnið hafi getað varnað því að hann færi lengra, með því að færa hönd sína fyrir og hafi þá ákærði reynt að færa hönd sína neðar og verið kominn með höndina að buxnastreng vitnisins, er vitnið hafi snúið sér við í sófanum og farið að gráta. Vitnið kvað B vinkonu sína hafa sofið meðan þessu fór fram, en H hafa vaknað er ákærði hafi hringt dyrabjöllunni. Vitnið, B, kvaðst hafa verið að gæta barns umrætt kvöld með vinkonum sínum H og A. Hún kvaðst ekki hafa vaknað er ákærði hringdi dyrabjöllunni og fyrst vaknað við það er ákærði stóð fyrir framan stúlkurnar. Hann hafi spurt þær hvort þær væru ekki þreyttar, hvort ekki væri þröngt um þær í sófanum og hvort einhver vildi ekki koma og leggjast hjá sér inni í rúmi. Þær hafi sagt að ágætlega færi um þær. Ákærði hafi síðan sest hjá A og farið inn undir bol hennar og farið að strjúka henni á maganum. A hafi þá verið vöknuð og ákærði fært hönd sína neðar og reynt að fara undir buxurnar hennar. A hafi þá velt sér á hliðina og sagst vilja fara heim. Þær hafi síðan farið heim til A. Vitnið kvaðst hafa skýrt móður sinni strax frá þessu, en móðir hennar hafi náð í hana til A um nóttina. Vitnið kvaðst ekki hafa verið vel vakandi er þessu fór fram, en kvaðst þó hafa séð þá háttsemi ákærða sem hún lýsti. Hún kvaðst hafa rætt atvikið eftir á við H vinkonu sína, en vilji þó helst ekki tala mikið um það. Vitnið, H, kvaðst hafa verið að passa barn umrædda nótt fyrir E, sem búi að [ ]. Með henni hafi verið vinkonur hennar, þær B og A. Þær hafi verið farnar að sofa þegar dyrabjöllunni hafi verið hringt. Hafi vitnið farið til dyra og hleypt ákærða inn. Hann hafi spurt hvort þær vildu ekki fara heim, en vitnið sagt að E hefði boðið þeim að gista um nóttina. Vitnið kvaðst hafa séð að ákærði fór á salernið. Er hann hafi komið þaðan hafi hann verið nakinn að öðru leyti en því að lítið handklæði hafi verið vafið um mitti hans. Ákærði hafi sest hjá A og farið með hönd sína undir teppið hjá henni og snert á henni klofið. Vitnið kvaðst þó ekki hafa séð hvað ákærði var að gera við A, en hann hafi hreyft hönd sína undir teppinu. Allt í einu hafi A öskrað: ,,Viltu hætta” og ,,Ég vil fara til pabba”. Ákærði hafi þá öskrað: ,,Farið þið bara heim”. Þær hafi þá allar risið á fætur, en A hafi verið hágrátandi. A hafi svo sagt vinkonum sínum hvað ákærði hefði gert, en vitnið kvaðst einnig hafa séð þegar ákærði hafi lyft teppinu sem A hafði yfir sér og farið með hönd sína undir það. Vitnið, S, faðir A kvað hana hafa komið heim til sín umrædda nótt ásamt þeim H og B. Hafi þær allar verið í mikilli geðshræringu og A sýnu mestri. Þær hafi tjáð vitninu að ákærði hefði komið heim um miðja nótt og sest hjá A þar sem hún svaf á sófa. Vitnið kvað A hafa sagt sér að hún hefði vaknað við að ákærði hafi farið með hönd sína undir teppið sem yfir henni var og undir bolinn hjá henni og ætlað að káfa á efri hluta líkama hennar. Vitnið kvað A hafa sagt að hún hefði náð að hnipra sig saman og sagt honum að hætta. Þá hafi ákærði einnig reynt að fara niður í buxnastrenginn hjá henni. A hafi farið að gráta og sagst vilja fara heim til pabba. Ákærði hafi þá sagt stelpunum að hypja sig út og ekki sagst kæra sig um neinar pabbastelpur. Vitnið kvað H hafa sagt sér að ákærði hefði horft mjög ógnandi á hana, á meðan á þessu hafi staðið. Vitnið kvað atvikið hafa haft mikil áhrif á A og sé hún nú orðin myrkfælin, líti sífellt um öxl þegar hún sé á gangi og sé óörugg. Hún hafi átt erfitt með einbeitingu skömmu eftir atvikið, en sé nú komin yfir það og gangi vel í námi. Vitnið, EÓ, móðir H, kvað H hafa hringt í sig umrædda nótt. Hún hafi verið grátandi og sagt ,,svolítið hræðilegt” hafa gerst. H hafi lýst því að unnusti E, sem þær voru að passa fyrir, hafi sest á sófann þar sem A hafi legið, farið með hönd sína undir teppið sem yfir henni var og þuklað á henni. A hafi hrópað að hún vildi fara til pabba síns og hafi hann þá sagt að hún skyldi gera það. Vitnið, HS, móðir B, kvað vinkonurnar þrjár hafa átt að gista hjá E, þar sem þær hafi verið að gæta barns. B hafi hringt í vitnið um nóttina og sagt að sér liði illa og vildi koma heim. Hún hefði tjáð vitninu að ákærði hefði komið heim og hefði B sagt vitninu að hún hefði séð ákærða þukla á maga A þar sem A svaf á sófa í íbúðinni, en A beðið ákærða að hætta. E kom fyrir dóm. Hún kvað þau ákærða hafa verið í sambúð á þeim tíma er atvik það sem lýst er í ákæru tekur til. Hún kvaðst hafa fengið stúlkurnar til að gæta barns fyrir sig umrætt kvöld og hafi þær átt að gista um nóttina. Þegar hún hafi komið heim hafi þær verið farnar. Daginn eftir hafi ákærði sagt að hann hefði sent stúlkurnar heim úr því að hann væri kominn. S, faðir A, hefði hringt í hana næsta morgun og tjáð sér hvað gerst hefði. Vitnið, Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur, kvað A hafa komið í nokkur viðtöl til sín. Hún kvað frásögn A trúverðuga, en ekki eiga von á því að A hlyti varanlegt tjón vegna háttsemi ákærða, einkum vegna þess að A hafi strax skýrt frá því sem gerðist. Hún kvað A hafa tengt vanlíðan sína við háttsemi ákærða, en ekki önnur áföll sem A hefði orðið fyrir. Í málinu liggur fyrir skýrsla Vigdísar frá 26. janúar 2004 um A. Þar kemur fram að fyrst hafi telpan komið í viðtal 2. desember 2003. Hafi hún þá sagt að sér hefði þótt erfitt að greina frá atvikinu og ekki viljað ræða meira um það sem gerðist. Hún hafi þó fallist á að mæta aftur í viðtal eftir að henni hafði verið gerð grein fyrir að hún þyrfti ekki að skýra frá atvikinu á nýjan leik. A hafi sagt í viðtölum að hún hefði vaknað við háttsemi ákærða og orðið mjög hrædd. Hún hafi farið að gráta, en verið nokkuð sátt við hvernig hún brást við. Hún hefði þó hugsað töluvert um það að hún hefði ekki átt að skilja barnið eftir, sem hún og vinkonur hennar hefðu átt að passa. Henni hafi verið svo brugðið að hún hafi ekki haft hugsun á öðru en að forða sér. Þá hafi komið fram í viðtölum við A að hún væri orðin hræddari við að vera ein og fyndi fyrir myrkfælni. Hún væri tortryggin og vör um sig eftir atvikið, liti sífellt um öxl þegar hún væri úti við og fyndi fyrir streitu og hræðslu við þær aðstæður. Líðan hennar hefði ekki komið niður á námsárangri, sem væri talsvert yfir meðallagi. Þá hefði telpan greint frá því að hún hefði misst móður sína í apríl 2002, en þau einkenni sem telpan greindi frá í viðtölunum hefðu þó ekki verið til staðar áður en ákærði áreitti hana kynferðislega og teldi hún að þær breytingar sem orðið hefðu á líðan hennar væru afleiðing þess atviks. Í niðurstöðum Vigdísar kemur fram að viðtöl við A hafi leitt í ljós ýmis einkenni sem þekkt séu meðal barna sem orðið hafi fyrir áföllum. Sum þeirra einkenna séu líklegri til að gera vart við sig í kjölfar áreitni/ofbeldis en dauðsfalls, svo sem streita og kvíði í tengslum við það að vera á ferli utandyra, sem og endurteknar hugsanir um áreitnina/ofbeldið. Ljóst sé að háttsemi ákærða hafi valdið telpunni umtalsverðum óþægindum, en ætla megi að vanlíðan hennar sé tímabundin. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað að hafa strokið A á þann hátt sem í ákæru greinir. Hann hefur viðurkennt að hafa farið fram í stofu eftir að hann var háttaður þar sem honum hafi þótt óþarfi að stúlkurnar væru að ,,kúldrast frammi í stofu”. Þá hefur hann viðurkennt að hafa sest hjá A umrædda nótt og ýtt við henni í þeim tilgangi að vekja hana. Hún hafi orðið hrædd og farið að gráta. Vitnið, A, lýsti háttsemi ákærða ýkjulaust og yfirvegað og er framburður hennar trúverðugur að mati dómsins. Vitnið H var sú eina af stúlkunum sem vaknaði við að ákærði kom umrædda nótt, en hún lauk upp dyrum fyrir honum. Hún bar fyrir dómi að hún hefði séð ákærða setjast á brún sófa, þar sem A svaf og setja hönd sína undir teppið sem yfir henni var. A hefði þá hrópað og beðið ákærða að hætta og sagst vilja fara heim. Þótt H hafi annars vegar lýst því að hún hafi ekki séð nákvæmlega hvað ákærði gerði við A og hins vegar sagt hann hafa snert klof hennar, rennir framburður hennar stoðum undir framburð A um athæfi ákærða og er að mati dómsins trúverðugur um þau atriði er máli skipta. Þótt fram sé komið að vitnið B hafi ekki verið vel vakandi þegar meint háttsemi átti sér stað, kvaðst hún sérstaklega aðspurð hafa séð þá háttsemi ákærða sem hún lýsti fyrir dómi. Það eykur og trúverðugleika framburðar hennar að framburður ákærða um að honum hafi þótt óþarfi að stúlkurnar væru að kúldrast í sófanum er í samræmi við framburð hennar um að ákærði hafi spurt stúlkurnar að því hvort ekki væri þröngt í sófanum. Framburður vitnanna S, föður A, EÓ, móður H, og HS, móður B, er nánast samhljóða um það sem telpurnar tjáðu þeim að gerst hefði, jafnskjótt og þær komu frá ákærða. Framburður þeirra rennir og styrkum stoðum undir framburð A, en í framburði vitnanna kom einnig fram að stúlkurnar hefðu verið í miklu uppnámi þegar þær komu heim. Þá er sannað með framburði E, fyrrum unnustu ákærða, sem samræmist frásögn telpnanna, að ákveðið hafi verið að telpurnar gistu heima hjá henni umrædda nótt, en fram er komið að þær fóru mjög skyndilega. Þegar allt framangreint er virt þykir ótrúverðugur sá framburður ákærða að hann hafi einungis ýtt við A í þeim tilgangi að vekja hana og við það hafi hún farið að gráta. Þá er ekkert fram komið í málinu sem rýrt geti trúverðugleika framburðar brotaþola eða annarra vitna. Þegar virtur er trúverðugur framburður vitna þeirra er fyrir dóm komu og höfð hliðsjón af atvikum að öðru leyti er að mati dómsins fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Refsiákvörðun Ákærði hefur ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði, en rétt þykir eftir atvikum að skilorðsbinda refsinguna eins og nánar greinir í dómsorði. Skaðbótakrafa Í málinu hefur S, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar, A, krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 500.000 krónur auk dráttarvaxta frá 25. maí 2003 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar. Krafan er rökstudd á þá lund að stúlkan hafi átt í nokkrum andlegum erfiðleikum, bæði meðan á háttsemi ákærða stóð og til þessa dags. Atferli ákærða sé til þess fallið að skaða sjálfsmynd hennar og valda henni vanlíðan. Ákærði hafi brugðist trausti barnsins og skyldum sínum gagnvart því. Í greinargerð Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings, frá 26. janúar 2004, kemur fram að líðan telpunnar hafi breyst nokkuð eftir atvikið og sé hún hræddari við að vera ein en hún hafi áður verið. Þá segist hún vera orðin tortryggin og vör um sig eftir að atvikið hafi átt sér stað. Líðan hennar hafi þó ekki komið niður á námsárangri eða einbeitingu. Í niðurstöðu Vigdísar segir meðal annars að viðtöl við hana hafi leitt í ljós ýmis einkenni sem þekkt séu meðal barna sem orðið hafi fyrir áföllum og ljóst sé að kynferðisofbeldið hafi valdið henni umtalsverðum óþægindum, en ætla megi að vanlíðan hennar vegna atviksins sé tímabundin. Af framangreindu verður ráðið að ólögmæt meingerð ákærða gegn persónu og friði A hafi haft á hana umtalsverð áhrif. Samkvæmt því og með vísan til 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ber að dæma ákærða til að greiða A miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Ákærða var birt miskabótakrafa 30. október 2003 og ber því dráttarvexti frá 30. nóvember 2003 til greiðsludags samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, greiði ákærði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Birgis Más Ragnarssonar, héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur, héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Ragnheiður Harðardóttir saksóknari. Héraðsdómararnir Ingveldur Einarsdóttir, sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg og Kristjana Jónsdóttir kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar ákærða skilorðsbundið í tvö ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsingin falla niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 150.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. nóvember 2003 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Birgis Más Ragnarssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur.
|
Mál nr. 302/2005
|
Þjófnaður Akstur sviptur ökurétti
|
S voru gefin að sök tvö þjófnaðarbrot og að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. S átti talsverðan sakaferil að baki. Við ákvörðun refsingar var vísað til 78. gr. almennra hegningarlaga. Þá var einnig höfð hliðsjón af 77. gr. laganna. S hafði ekki bætt fyrir brot sín og átti sér engar málsbætur. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. júní 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Ákærða eru í máli þessu gefin að sök tvö þjófnaðarbrot 29. júní og 5. júlí 2004 og að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti 27. desember sama ár. Ákærði hefur sex sinnum frá árinu 2000 hlotið refsingu fyrir réttindaleysi við akstur, en í tveimur tilvikanna var honum dæmdur hegningarauki. Hann hlaut síðast dóm 9. september 2004 fyrir sams konar brot auk ölvunar við akstur 20. febrúar sama ár og var þá dæmdur í fimm mánaða fangelsi. Ákærði gekkst undir tvær sáttir 22. október 2004 með greiðslu sektar vegna þjófnaðar. Þjófnaðarbrotin sem hér eru til umfjöllunar voru framin fyrir uppkvaðningu dómsins 9. september og áður en hann gekkst undir fyrrnefndar sáttir. Við ákvörðun refsingar hans er því vísað til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er einnig höfð hliðsjón af 77. gr. sömu laga. Ákærði hefur ekki bætt fyrir brot sín og hann á sér engar málsbætur. Með vísan til þess sem að framan greinir þykir refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, Sigurður Magnússon, greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 242.775 krónur, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 8. febrúar sl. á hendur Sigurði Magnússyni, kt. 190763-3589, Hringbraut 119, Reykjavík, fyrir eftirgreind þjófnaðarbrot framin í versluninni Bræðurnir Ormsson, Lágmúla 8, Reykjavík á árinu 2004: 1. Miðvikudaginn 30. júní stolið fartölvu af gerðinni Vega + 755 að verðmæti 150.000 krónur. 2. Mánudaginn 5. júlí stolið fartölvu af gerðinni Vega + X901 að verðmæti 184.900 krónur. Eru brot þessi talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gera Bræðurnir Ormsson ehf., kt. 711284-0799, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 189.840 krónur. Þann 14. mars sl. var sakamálið nr. 281/2005 á hendur ákærða sameinað þessu máli en þar er ákærða gefið að sök, með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 28. febrúar 2005, umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni LT-169, mánudaginn 27. desember 2004, sviptur ökurétti frá Sporhömrum í Reykjavík uns lögregla stöðvaði aksturinn skammt sunnan gatnamóta Gullinbrúar og Fjallkonuvegar. Þetta er talið varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Undir meðförum málsins gerði ákæruvald þá leiðréttingu á 1. tl. ákæru 8. febrúar 2005 að verknaður hafi átt sér stað þriðjudaginn 29. júní 2004, í stað miðvikudags 30. júní. Verjandi ákærða krafðist þess að ákærða yrði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Einnig krafðist hann hæfilegrar þóknunar að mati dómsins. Ákærði hefur skýlaust játað brot sín en hafnað skaðabótakröfu. Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í júlí 1963. Hann hefur talsverðan sakarferil sem hófst árið 1985. Hann hefur til ársins 1986 fjórum sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn 244. gr. laga nr. 19/1940. Ítrekunaráhrif þeirra brota eru nú fallin niður. Hann gekkst 22. október 2004 í tvígang undir sátt hjá lögreglustjóranum í Reykjavík vegna brota gegn 244. gr. laga nr. 19/1940. Þær refsiákvarðanir sem hér skipta máli að öðru leyti eru sátt vegna sviptingaraksturs 18. október 2000, sektardómur fyrir ölvunar- og sviptingarakstur 22. nóvember sama ár, sektardómur fyrir sviptingarakstur og hraðakstur 3. maí 2001, fangelsisdómur 3. október sama ár fyrir ölvunarakstur, sviptingarakstur og fleiri umferðarlagabrot, 3ja mánaða fangelsisdómur 18. desember 2004 vegna ölvunar- og sviptingaraksturs og loks 5 mánaða fangelsisdómur 9. september 2004 vegna samskonar brota. Brot ákærða samkvæmt ákæru 8. febrúar 2005 eru hegningarauki við fangelsisdóminn 9. september 2004 og síðari viðurlög. Ber í því efni að tiltaka refsingu samkvæmt 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. Ákærði hefur margítrekað sætt refsingu fyrir akstur sviptur ökurétti. Með vísan til þess og þeirra verðmæta er hann hefur verið sakfelldur fyrir þjófnað á þykir refsing hans í þessu máli hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Krafist hefur verið skaðabóta í málinu. Skaðabótakröfunni hefur ekki verið fylgt eftir við meðferð málsins og er hún vanreifuð. Verður skaðabótakröfu Bræðranna Ormsson ehf. því vísað frá dómi. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 45.000 krónur. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Sigurður Magnússon, sæti fangelsi í 6 mánuði. Skaðabótakröfu Bræðranna Ormsson ehf. er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 283/2016
|
Fjármagnstekjuskattur Skattsvik Stjórnsýsla Málsmeðferð Mannréttindasáttmáli Evrópu Sératkvæði
|
X var ákærður fyrir meiriháttar brot gegn skattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008 og þannig látið undir höfuð leggjast að telja fram fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 80.023.348 krónur. Héraðsdómur sakfelldi X og var refsing hans ákveðin fangelsi í 3 mánuði, en fullnustu hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X jafnframt gert að greiða 13.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Fyrir Hæstarétti krafðist X þess meðal annars að málinu yrði vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að efnismeðferð og sakfelling í málinu færi í bága við 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu sem kveður á um bann við endurtekinni málsmeðferð í sakamálum, en í málinu höfðu skattyfirvöld jafnframt endurákvarðað skatta X vegna tekjuáranna 2007 og 2008 og gert honum að greiða skatt af álagi á vantalinn skattstofn samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að í íslenskri löggjöf væri á því byggt að heimilt væri að fjalla um brot á skattalögum í tveimur aðskildum málum, annars vegar á stjórnsýslustigi hjá skattyfirvöldum og hins vegar hjá lögreglu og fyrir dómstólum, þótt málin ættu rót að rekja til sömu eða samofinna atvika. Með vísan til þeirra viðmiða sem Mannréttindadómstóll Evrópu hefði sett í dómaframkvæmd lagði Hæstiréttur til grundvallar að meðferð máls X hjá skattyfirvöldum hefði verið sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. Þá var jafnframt talið að rekin hefðu verið tvö aðskilin sakamál á hendur X vegna sama brots í skilningi ákvæðisins. Í því sambandi vísaði Hæstiréttur til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu hefði í framkvæmd sinni lagt til grundvallar að ákvæðið stæði því ekki í vegi að rekin væru tvö aðskilin mál á hendur sama aðila vegna skattalagabrots að því gefnu að ákveðnum skilyrðum væri fullnægt. Þannig þyrfti að sýna fram á að rekstur málanna hefði verið nægjanlega samþættur eða samtengdur í efni og tíma, þannig að úr yrði ein samþætt heild. Í því fælist ekki aðeins að markmiðin sem að væri stefnt og aðferðirnar við að ná þeim væru í reynd hvor annarri til fyllingar eða viðbótar, heldur einnig að afleiðingar þess fyrirkomulags væru fyrirsjáanlegar og fullnægðu áskilnaði um meðalhóf. Lagði Hæstiréttur til grundvallar að afleiðingar af háttsemi X hefðu að lögum verið fyrirsjáanlegar. Að auki hefði hann á öllum stigum málsins haft vitneskju frá skattyfirvöldum um í hvaða farveg mál hans færu. Að því er varðaði álitaefnið hvort rekstur seinna málsins hefði verið til fyllingar eða viðbótar hinu fyrra vísaði Hæstiréttur til þess að málarekstur hjá skattyfirvöldum hefði að markmiði að leiða í ljós annað en það sem lögregla rannsakaði og dómstólar dæmdu um vegna sama skattalagabrots. Yrði að leggja til grundvallar hvað hina lagalegu umgjörð varðaði að meðferð sakamáls sem leitt gæti til sakfellingar skattþegns væri samkvæmt viðmiðum mannréttindadómstólsins hvað efni varðaði til fyllingar eða viðbótar málsmeðferð yfirvalda. Þótt rannsókn beindist að mismunandi þáttum hlyti rannsókn skattyfirvalda eðli máls samkvæmt að jafnaði að vera grundvöllur að rannsókn lögreglu og meðal gagna hennar. Hvað mál X varðaði taldi Hæstiréttur að öflun sönnunargagna og mat á þeim hefði verið sameiginleg við meðferð beggja málanna að því marki sem óhjákvæmilegt hefði verið og eðlilegt gæti talist, en rannsókn sérstaks saksóknara hefði fyrst og fremst lotið að því að leiða í ljós atvik sem máli skiptu við ákvörðun um hvort brot X hefðu verið meiri háttar og framin af ásetningi eða stórfelldur gáleysi og hvort aðrir en X hefðu átt þar hlut að máli. Að auki hefði í seinna málinu verið aflað viðbótargagna þar sem slíkt hefði verið nauðsynlegt vegna mismunandi viðurlaga og ólíkra skilyrða fyrir beitingu þeirra. Yrði því ekki séð að rannsóknin hefði verið ónauðsynleg endurtekning fyrri málsmeðferðar, heldur hefði verið um að ræða rekstur tveggja aðskilinna mála sem mynduðu að efni til eina samþætta heild. Þá taldi Hæstiréttur að ekki yrði séð að farið hefði verið á svig við reglur um meðalhóf við rekstur málanna á hendur X. Loks hefði héraðsdómur tekið tillit til þess að X hefði sætt álagi á vantalinn skattstofn við ákvörðun sektarfjárhæðar. Að öllu þessu gættu var lagt til grundvallar að fullnægt hefði verið skilyrðinu um nauðsynlega efnislega samþættingu mála X hjá annars vegar skattyfirvöldum og hins vegar ákæruvaldi og dómstólum. Að því er varðaði skilyrðið um nauðsynlega samþættingu í tíma lagði Hæstiréttur heildarmat á þá tímaþætti sem í málinu voru með hliðsjón af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Taldi Hæstiréttur að skilyrðinu væri fullnægt og að ekki skipti máli í því sambandi að í máli X hefði ákæra verið gefin út tveimur mánuðum og níu dögum eftir lok stjórnsýslumálsins. Yrði að hafa í huga að úrskurður yfirskattanefndar í máli X hefði ekki verið orðinn endanlega bindandi þegar ákæran á hendur honum hefði verið gefin út. Þá hefði Mannréttindadómstóll Evrópu lagt til grundvallar að rekstur tveggja aðskilinna mála þyrfti ekki að vera algjörlega samhliða frá upphafi til loka, heldur hefði ríkið sem í hlut ætti svigrúm til að reka málin stig af stigi þar sem slíkt helgaðist af hagsmunum um skilvirkni og eðlilegan framgang réttvísinnar í ljósi ólíkra samfélagslegra hagsmuna. Að öllu þessu gættu taldi Hæstiréttur að ekki hefði verið brotið gegn 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu og hafnaði kröfu X um frávísun málsins. Með vísan til forsendna var héraðsdómur staðfestur um sakfellingu X og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Með vísan til þess að sektarfjárhæð sú sem X var gert að greiða hefði verið litlu lægri en sem næmi tvöfaldri fjárhæðinni sem hann dró undan skatti að frádregnum gjöldum af álagi og þess að fangelsisrefsing hans hefði verið skilorðsbundin var héraðsdómur jafnframt staðfestur um refsingu X.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason,Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærði krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara sýknu en að því frágengnu að refsinghans verði milduð.IForsaga málsins er sú að 3. maí2011 hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skattskilum ákærða vegnatekjuáranna 2007 og 2008. Beindist hún einkum að vantöldum fjármagnstekjumákærða og þar á meðal vantöldum tekjum af framvirkum samningum sem hann gerðivið A hf. umrædd ár. Vegna rannsóknarinnar kom ákærði til skýrslutöku hjáskattrannsóknarstjóra 30. júní og 30. nóvember 2011 og var skýrsla tekin 10.október sama ár af endurskoðanda sem annast hafði skattframtöl ákærða.Með bréfi 13. desember 2011 sendiskattrannsóknarstjóri ákærða skýrslu um rannsóknina sem dagsett var 9. samamánaðar og gaf honum kost á að tjá sig um efni hennar og koma á framfæri athugasemdumef þurfa þætti. Í bréfi 23. desember 2011 gerði ákærði tilteknar athugasemdirvið skýrslu skattrannsóknarstjóra sem í framhaldi af því tók saman nýja skýrslu30. sama mánaðar. Í henni var fjallað um andmæli ákærða og tekið fram að þau gæfuekki tilefni til breytinga. Í skýrslunni var að finna samandregnar niðurstöður þarsem fram kom að ákærði hafi staðið skil á efnislega röngum skattframtölum vegnatekjuáranna 2007 og 2008. Hafi hann meðal annars vanrækt að gera grein fyrirskattskyldum tekjum vegna jákvæðs mismunar af framvirkum skiptasamningum meðhlutabréf tekjuárið 2007 og jákvæðs mismunar af framvirkum skiptasamningum meðíbúðabréf og ríkisskuldabréf tekjuárið 2008. Skattrannsóknarstjóri sendiríkisskattstjóra mál ákærða til meðferðar með bréfi 30. desember 2011, sbr. 6.mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Var ákærða með bréfi sama dag tilkynntum lok rannsóknar skattrannsóknarstjóra og að málið hafi á grundvellifyrirliggjandi gagna verið sent ríkisskattstjóra sem myndi taka ákvörðun umhugsanlega endurálagningu. Í bréfinu sagði að fyrir lægi af hálfuskattrannsóknarstjóra að taka ákvörðun um refsimeðferð málsins í samræmi viðákvæði 110. gr. laga nr. 90/2003. Þar sem ákærði kynni að hafa bakað sérrefsiábyrgð vegna þeirra brota á lögum sem upplýst hafi verið við rannsókninagæfist honum kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð. Hún fælist í þvíað skattrannsóknarstjóri gæti gefið málsaðila kost á að ljúka refsimeðferðinnimeð sektargerð, vísað máli hans til sektarmeðferðar hjá yfirskattanefnd eða tilrannsóknar lögreglu. Var ákærða veittur 30 daga frestur til að tjá sig umfyrirhugaða refsimeðferð. Ákærði fór þess á leit með bréfi27. janúar 2012 til skattrannsóknarstjóra að málið yrði fellt niður þar semrannsóknin hafi með óyggjandi hætti leitt í ljós að saknæmisskilyrðum væri ekkifullnægt. Taldi ákærði ljóst að allan ásetning hafi skort af sinni hálfu til aðfarið væri með mál hans sem „skattrannsóknarmál“. Málið væri tilkomið vegnavanrækslu A hf. á að skila réttum gögnum vegna skattframtals, vanrækslu bankansá að gera ákærða grein fyrir að skattskil vegna viðskiptanna færu ekkisjálfvirkt í gegnum bankann eins og önnur viðskipti hans, sem og vanrækslu skattyfirvaldaá að ganga eftir því að bankar fylgdu lagareglum í þessum efnum. Yrði ekki fallistá niðurfellingu væri þess krafist að málinu lyki með sektarmeðferð hjáskattrannsóknarstjóra. Ríkisskattstjóri kvaðst í bréfitil ákærða 5. nóvember 2012 hafa í hyggju að endurákvarða áður álögð opinbergjöld hans gjaldárin 2008 og 2009 með vísan til 6. mgr. 103. gr. og 96. gr.laga nr. 90/2003. Skýrsla skattrannsóknarstjóra fylgdi með og vísaðiríkisskattstjóri til þess að líta bæri bæri á hana sem hluta forsendna boðaðrabreytinga og væri af þeim sökum ekki tilefni til ítarlegrar umfjöllunar um efnihennar. Þá sagði: „Með vísan til þesssem fram kemur ... hyggst ríkisskattstjóri hækka stofn gjaldanda tilútreiknings fjármagnstekjuskatts um kr. 43.843.930 gjaldárið 2008, vegnatekjuársins 2007, og um kr. 48.542.671 gjaldárið 2009, vegna tekjuársins 2008.Ríkisskattstjóri hyggst nýta heimild 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 ... ogbæta 25% álagi á vantalinn stofn til fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2008 og2009 ... Álag á stofn gjaldanda skv. þessu verður því kr. 9.467.765 gjaldárið2008 og kr. 12.283.935 gjaldárið 2009. Vantaldar tekjur teljast svo stórfelldurannmarki á skattframtali gjaldanda að ekki eru efni til annars en að beitaumræddu álagi enda hefur ekkert komið fram um það að gjaldanda verði ekki kenntum annmarka þessa á skattframtali hans. Sé það skoðun gjaldanda er hann hér meðhvattur til þess að færa fram slíkar röksemdir og styðja þær gögnum í andmælumvið bréfi þessu.“ Var ákærða veittur frestur til 22. sama mánaðar til að geraathugasemdir vegna skýrslunnar eða fyrirhugaðrar endurálagningar. Yrðiendurákvörðun framkvæmd að fresti liðnum og tekið tillit til athugasemda kæmu þærfram innan frests og gæfu tilefni til breytinga. Með bréfi 22. nóvember 2012 mótmæltiákærði fyrirhuguðum breytingum ríkisskattstjóra og vísaði til sjónarmiða sem framhefðu komið af sinni hálfu við meðferð málsins hjá skattrannsóknarstjóra, sbr.bréf ákærða 23. desember 2011. Þá krafðist ákærði þess að 25% álagi yrði ekkibeitt þar sem ekki væri um ásetningsbrot að ræða og hann verið í góðri trú umað fjármálastofnanir stæðu skil á sköttum af viðskiptum með réttum hætti. Loksvísaði ákærði til þess að hann hafi með erindi til ríkisskattstjóra 25. júlí2011 óskað eftir leiðréttingum á skattskilum sínum gjaldárin 2008 og 2009 meðframlagningu endurgerðra og leiðréttra skattframtala. Ríkisskattstjóri hratt áður boðuðumbreytingum í framkvæmd og endurákvarðaði opinber gjöld ákærða með úrskurði 30.nóvember 2012. Þar sagði meðal annars að hækkun stofns til fjármagnstekjuskattshafi numið 43.843.930 krónum í endurgerðu skattframtali árið 2008. Hafi þáverið tekið tillit til þess að í upphaflegu skattframtali árið 2008 hafi veriðtaldar fram vaxtatekjur að fjárhæð 14.464.028 krónur, þannig að vantaldartekjur af afleiðusamningum teldust 33.062.970 krónur, auk þess að við bættustaðrar vantaldar fjármagnstekjur að fjárhæð 10.780.960 krónur. Hækkun stofns tilfjármagnstekjuskatts í endurgerðu skattframtali árið 2009 hafi numið 48.542.671krónu og hafi þá verið tekið tillit til lækkunar annarra fjármagnstekna um593.070 krónur. Þá bætti ríkisskattstjóri 25% álagi við vanframtalinn stofn tilfjármagnstekjuskatts umrædd gjaldár, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Vegnaandmæla ákærða tók ríkisskattstjóri fram að framteljendur gætu almennt ekkilosnað undan ábyrgð sinni á annmörkum á skattframtali með því að fela öðrum gerðþess og skil og þætti því ekkert tilefni til niðurfellingar álags. Ákærði skaut úrskurði ríkisskattstjóratil yfirskattanefndar 28. febrúar 2013 og krafðist þess aðallega að úrskurðurinnyrði felldur úr gildi en til vara að álag yrði fellt niður. Í úrskurði yfirskattanefndar12. mars 2014 var aðalkröfunni hafnað en sagt að fyrir lægi að viðendurákvörðun hafi ríkisskattstjóri ekki tekið tillit til kostnaðar vegnaþóknana sem A hf. hafi haldið eftir við uppgjör afleiðusamninga á árunum 2007og 2008. Samkvæmt gögnum málsins hafi fjárhæð slíkra þóknana af samningum semgerðir voru upp með jákvæðum mismun numið 3.252.718 krónum tekjuárið 2007 og3.612.593 krónum tekjuárið 2008. Yrði að ganga út frá því að ákærði hafi veriðskuldbundinn til að greiða bankanum þóknanir á lokunardegi samninga og bæri þvíað lækka stofn til fjármagnstekjuskatts um síðastgreindar fjárhæðir frá því semríkisskattstjóri hafi ákveðið. Um varakröfuna sagði að ekki þættu efni til aðfalla frá beitingu álags, enda hafi hvorki verið sýnt fram á að atvikum værisvo farið að 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 ætti við né að tilefni væri til aðfalla frá álagsbeitingu að öðru leyti. Í úrskurðarorði sagði að stofn tilfjármagnstekjuskatts lækkaði um 3.252.718 krónur gjaldárið 2008 og um 3.612.593krónur gjaldárið 2009 frá því sem ríkisskattstjóri ákvað en að öðru leyti værikröfum ákærða hafnað. IIMeð vísan til ákvæða 4. mgr. 110.gr. laga nr. 90/2003, 35. gr. sbr. 38. gr. reglugerðar nr. 373/2001, umframkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna, og 2. gr. reglugerðar nr. 804/2007,um rannsókn og saksókn efnahagsbrota, beindi skattrannsóknarstjóri með bréfi 12.nóvember 2012 máli ákærða til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara. Komþar fram að málið væri sent til lögreglurannsóknar á grundvelli fyrirliggjandigagna um rannsókn skattrannsóknarstjóra á skattskilum ákærða, sbr. skýrslu 30.desember 2011, og annarra gagna málsins sem með fylgdu. Hafi ákærði meðalannars vanrækt að gera grein fyrir skattskyldum tekjum sínum vegna jákvæðsmismunar af framvirkum samningum vegna tekjuáranna 2007 og 2008 samtals aðfjárhæð 82.198.711 krónur. Kynni sú háttsemi að varða ákærða refsingu samkvæmt1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 og eftir atvikum 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Bréfi skattrannsóknarstjóra tilsérstaks saksóknara fylgdu í ljósriti í fyrsta lagi eins og áður segir skýrslan30. desember 2011 ásamt fylgiskjölum, í öðru lagi bréf skattrannsóknarstjóratil ríkisskattstjóra sama dag vegna heimilda ríkisskattstjóra til endurákvörðunaropinberra gjalda, í þriðja lagi bréf skattrannsóknarstjóra til ákærða sama dagþar sem tilkynnt var um lok rannsóknar og framsendingu máls tilríkisskattstjóra og boðuð fyrirhuguð ákvörðunartaka um refsimeðferð, í fjórðalagi svarbréf ákærða 27. janúar 2012, í fimmta lagi bréf ríkisskattstjóra tilákærða 5. nóvember 2012 og í sjötta lagi bréf skattrannsóknarstjóra 12.nóvember 2012 þar sem ákærða var tilkynnt um vísun málsins til rannsóknarlögreglu.Hinn 11. apríl 2013 eða fimmmánuðum eftir að skattrannsóknarstjóri vísaði máli ákærða til embættis sérstakssaksóknara mætti ákærði þar til skýrslutöku. Í upphafi skýrslunnar kom fram aðákærða, sem hefði stöðu sakbornings, hafi verið kynnt sakarefnið sem byggði ákæru skattrannsóknarstjóra. Þá sagði að ákærði hafi verið spurður hvort hannhefði fengið afhenta skýrslu skattrannsóknarstjóra og kynnt sér efni hennar oghann kveðið svo vera. Í framhaldinu var ákærði meðal annars spurður um atriðisem vörðuðu hann sjálfan, skattframtöl hans vegna tekjuáranna 2007 og 2008, meintarvanframtaldar fjármagnstekjur og upplýsingagjöf frá A hf., viðskiptaskilmálaþess banka og samskipti sín viðstarfsmenn þess banka. Ákærði mætti aftur til skýrslutöku hjá sama embætti 14.ágúst 2013. Í upphafi þeirrar skýrslu var bókað eftir verjanda ákærða að ákærðihafi þegar sætt viðurlögum hjá skattyfirvöldum og greitt þau og væri frekarirefsimeðferð því andstæð mannréttindasáttmála Evrópu. Í framhaldinu var ákærðispurður um vanframtaldar vaxtatekjur, hvort hann hefði kynnt sérviðskiptaskilmála A hf., hvort hann hefði veitt syni sínum umboð til að stunda viðskiptifyrir sig hjá A hf. og að lokum um heilsufar sitt. Auk ákærða voru í apríl 2013 kvaddirtil skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara sem vitni B [...] hjá A hf., C [...]A hf., D endurskoðandi og E, sonur ákærða og [...] A hf. Með bréfi sérstakssaksóknara 14. ágúst 2013 voru verjanda ákærða afhent afrit allra gagna í málihins síðarnefnda. IIIMeð ákæru sérstaks saksóknara 21.maí 2014 var mál þetta höfðað á hendur ákærða fyrir meiri háttar brot gegnskattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölumgjaldárin 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008. Sagði í ákæru að ákærði hafilátið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtölum sínum fjármagnstekjursamtals að fjárhæð 87.007.094 krónur, sem hafi annars vegar verið hagnaðurákærða af sölu hlutabréfa sem skattskyldur væri samkvæmt 8. tölulið C. liðar 7.gr., sbr. 18. gr., laga nr. 90/2003, oghins vegar tekjur ákærða af uppgjöri á samtals 58 framvirkum skiptasamningumsem skattskyldar væru samkvæmt 3. tölulið C. liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr.,laga nr. 90/2003. Hafi ákærði með því komið sér undan greiðslufjármagnstekjuskatts samtals að fjárhæð 8.700.709 krónur samkvæmt sundurliðun sem gerð er nánari grein fyrir íhinum áfrýjaða dómi að teknu tilliti til leiðréttingar í samræmi við úrskurðyfirskattanefndar. Voru brot ákærða í ákæru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laganr. 90/2003. Með bréfi sérstaks saksóknara til Héraðsdóms Reykjavíkur sama dagog ákæran var gefin út var þess krafist að málið yrði tekið til dómsmeðferðar ísamræmi við ákæru. Mál ákæruvaldsins á hendur ákærðavar þingfest 10. júní 2014 en ákærði var ekki viðstaddur það þinghald. Næst varmálið tekið fyrir 11. september sama ár og neitaði ákærði þá sök. Bókað vareftir verjanda ákærða að hann hafi greitt upp skattskuld sína ásamt álagi ogværi óskaði eftir því að málinu yrði frestað þar til fyrir lægi dómurMannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu sem svo var nefnd. Í bókuninnisagði að sækjandi legðist ekki gegn frestun málsins og að dómari hafi ákveðiðað fresta því til 16. desember 2014 en á þeim tíma ættu að liggja fyrir nánariupplýsingar um dóm mannréttindadómstólsins. Þegar málið var tekið fyrirsíðastnefndan dag var því aftur frestað og nú til 3. mars 2015 þar sem dómurmannréttindadómstólsins lá ekki fyrir. Við fyrirtekt málsins 3. mars, 15. aprílog 23. júní 2015 lá umræddur dómur heldur ekki fyrir og var málinu enn frestaðaf þeim sökum og síðast til 31. ágúst sama ár, en þá var bókað að dómur hefðienn ekki gengið og hafi dómari ákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram 18.janúar 2016. Næst var málið tekið fyrir 25. febrúar 2016 og var þá bókað: „Máliþessu hefur að ósk ákærða ítrekað verið frestað á meðan beðið hefur verið dómsMannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu. Sá dómur liggur ekki enn fyrir.Taldi dómurinn ekki fært að fresta málinu öllu lengur og var því ákveðin aðalmeðferðmálsins í dag.“ Við aðalmeðferð málsins 25.febrúar 2016 gaf ákærði stutta skýrslu og sagði: „Ég er ákærður fyrir brot gegnlögum um tekjuskatt og almennum hegningarlögum vegna þess að skattframtöl mín,skattframtöl sem gerð voru fyrir mig, reyndust ekki innhalda réttarupplýsingar. Ég var í góðri trú um að framtölin væru rétt og ég veit að ég beralla ábyrgð á því að tekjur séu réttilega taldar fram. Ég hafði keypt méraðstoð sérfræðinga til þess að sjá um þessi mál þannig að öllu væri til skilahaldið en ég vefengi ekki að á hafi skort í þeim efnum. Ég ítreka að ég hafðiekki ásetning til að undanskilja neitt í framtölum mínum. Þegar að villur komuí ljós lét ég skila inn leiðréttum gögnum og hef greitt allt sem að á mig hefurverið lagt af opinberum gjöldum eftir það að meðtöldu 25% álagi. Ég tel sjálfurvafasamt að kæruefnin í málinu séu þess eðlis að það geti talist meiri háttar ískilningi 262. greinar hegningarlaganna en verjandi minn mun fara nánar yfirþað.“ Lauk með þessu skýrslugjöf ákærða fyrir dómi og var í framhaldinu bókaðað sækjandi og verjandi væru sammála um að ekki væri þörf á frekariskýrslutökum í ljósi framburðar ákærða. Fyrir héraðsdómi krafðist ákærðiþess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara sýknu af ákæru fyrirbrot gegn 262. gr. almennra hegningarlaga og þá vægustu refsingar sem lögleyfðu. Byggði frávísunarkrafan meðal annars á 4. gr. 7. viðauka við samning umverndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmálaEvrópu. Með dómi 15. mars 2016 hafnaði héraðsdómur frávísunarkröfu ákærða meðþeim rökum að í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi það ekki verið talið fara í bágavið bann við endurtekinni málsmeðferð að stjórnvöld gerðu manni að greiða skattaf álagi á skattstofn og sama manni væru síðan í öðru máli gerð viðurlög vegnasama brots. Yrði málinu því ekki vísað frá dómi á þessum grundvelli. Umsýknukröfuna sagði að ákærði hafi skýrt rangt frá fjármagnstekjum sínum árin 2008og 2009 svo máli skipti um skattlagningu á hann. Bæri að virða ákærða þetta tilstórkostlegs hirðuleysis og hafi brotið verið meiri háttar í ljósi þess að þaðlaut að verulegum fjárhæðum. Með hliðsjón af því yrði ákærði sakfelldursamkvæmt ákæru og væri háttsemi hans þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Varákærða gert að sæta skilorðsbundnu fangelsi í þrjá mánuði og greiða 13.800.000krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms en sæta ellafangelsi í sjö mánuði.Ákærði lýsti yfir áfrýjunhéraðsdóms 8. apríl 2016. Ríkissaksóknari gaf 11. apríl 2016 út áfrýjunarstefnusem barst Hæstarétti með bréfi ríkissaksóknara 12. sama mánaðar ásamt endurritihéraðsdómsins. Greinargerð ákærða barst Hæstarétti 25. október 2016 oggreinargerð ákæruvaldsins þremur dögum síðar. Málið var samkvæmt ákvörðunHæstaréttar sett á dagskrá til flutnings 6. febrúar 2017 og skyldi þá fluttfyrir þremur dómurum. Skömmu fyrir flutnings málsins var verjanda og saksóknaratilkynnt sú ákvörðun Hæstaréttar að málinu yrði frestað og það flutt fyrirfleiri dómurum. Í framhaldinu var málið sett á dagskrá Hæstaréttar tilflutnings 4. september 2017. Með bréfi 21. ágúst 2017 krafðist ákærði þess aðþeir sjö dómarar Hæstaréttar sem ákveðið hafði verið að skyldu dæma í málinuvikju allir sæti. Með bréfi Hæstaréttar30. sama mánaðar var verjanda ákærða tilkynnt að þeirri kröfu hafi veriðhafnað. IVAðalkrafa ákærða um frávísunmálsins frá héraðsdómi er reist á því að efnismeðferð og sakfelling í málinufari í bága við 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994, en sú grein ber fyrirsögnina: Réttur til að vera ekki saksóttureða refsað tvívegis. Samkvæmt því sem segir í íslenskri þýðingu 1. mgr. 4. gr. samningsviðaukansskal enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu samaríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur um meðlokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Er hér um aðræða reglu þá sem nefnd hefur verið ne bis in idem. Ákærði vísar einnig kröfusinni til stuðnings til 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Ákæruvaldið hafnar röksemdum ákærða og telur aðHæstiréttur hafi í nýlegum dómum ekki talið það fara gegn banni við tvöfaldrimálsmeðferð að stjórnvöld geri manni að greiða skatt af álagi á skattstofn ogsama manni séu síðan í öðru máli gerð viðurlög vegna sama brots. Málinu verðiþví ekki vísað frá héraðsdómi á þessum grundvelli.2Samkvæmt 1. mgr. 103. gr.laga nr. 90/2003 skalskattrannsóknarstjóri hafa með höndum rannsóknir samkvæmt þeim lögum og lögumum aðra skatta og gjöld sem á eru lögð af ríkisskattstjóra eða honum falin framkvæmdá. Í 6. mgr. lagagreinarinnar kemur fram að þegar aðgerðirskattrannsóknarstjóra gefi tilefni til endurákvörðunar á sköttum skuli ríkisskattstjóriannast hana. Samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 má ríkisskattstjóribæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna ef annmarkar eru áskattframtali, sbr. 96. gr. laganna, eða einstakir liðir ranglega framtaldir. Í4. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 segir að um kæru til ríkisskattstjóra og yfirskattanefndarfari eftir ákvæðum 99. gr. laganna og ákvæðum laga nr. 30/1992 umyfirskattanefnd. Í máli sem sætir meðferð fyriryfirskattanefnd eða dómstóli er unnt samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003að gera manni fésekt allt að tífaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem undanvar dregin og aldrei lægri sekt en nemur tvöfaldri skattfjárhæð hafi hann skýrtaf ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju semmáli skiptir um tekjuskatt sinn. Skattur af álagi samkvæmt 108. gr. dregst frásektarfjárhæð sem ákveðin er á grundvelli 1. mgr. 109. gr. laganna. Stórfelltbrot gegn 1. mgr. 109. gr. varðar við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt1. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 úrskurðar yfirskattanefnd um sektir samkvæmt109. gr., nema máli sé vísað til rannsóknar eða dómsmeðferðar samkvæmt 4. mgr. 110.gr. laganna. Í þeirri málsgrein segir að skattrannsóknarstjóri geti vísað málitil rannsóknar lögreglu af sjálfsdáðum svo og eftir ósk sökunauts vilji hannekki hlíta því að mál verði afgreitt af yfirskattanefnd. Í 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga segir að hver sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi geristsekur um meiri háttar brot gegn 1., 2. eða 5. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003,sbr. og 2. mgr. 22. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, 1., 2. eða 7. mgr.30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. og 11. gr. laga umtryggingagjald, og gegn 1. eða 6. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt, skulisæta fangelsi allt að 6 árum og að heimilt sé að dæma fésekt að auki samkvæmt þeimákvæðum skattalaga er fyrr greinir.3Eins og greinir í dómiHæstaréttar 22. september 2010 í máli nr. 371/2010 leiðir af því sem áður varrakið að hér á landi er byggt á því hvað stjórnkerfi skattamála varðar aðheimilt er að fjalla um brot gegn skattalögum í tveimur aðskildum málum þóttþau geti átt rót að rekja til sömu eða samofinna atvika. Var í dóminum tekiðfram að yrði krafa ákærðu um frávísun þess máls frá héraðsdómi tekin til greinahefði því í reynd verið slegið föstu að sú skipan fengi ekki staðist. Jafnframtsagði þar að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi hafnað því að 4. gr. 7. samningsviðaukamannréttindasáttmálans stæði því í vegi að fjallað væri annars vegar umendurákvörðun skatta og beitingu álags vegna brota á reglum um framtalsskylduog hins vegar refsingar í öðru máli í tilefni af sömu málsatvikum. Í dóminum sagði jafnframt að meðvísan til dómaframkvæmdar mannréttindadómstólsins gætti óvissu um skýringu ábæði gildissviði og inntaki 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans, enda hafi ekkiverið samræmi í skýringu á nefndu ákvæði í úrlausnum þess dómstóls. Enginfordæmi væru fyrir því frá mannréttindadómstólnum að það væri andstætt 4. gr.7. samningsviðaukans að stjórnvöld beittu mann álagi á skattstofna vegna brotaá reglum um að telja fram til skatts og að sama manni væri í öðru máli gerðrefsiviðurlög fyrir dómi vegna sömu málsatvika. Þvert á móti hefði sú skipanekki verið talin andstæð ákvæðinu í ákvörðunum mannréttindadómstólsins 14.september 1999 í máli Ponsetti og Chesnel gegn Frakklandi og 14. september 2004í máli Rosenquist gegn Svíþjóð. Jafnframt sagði í dómi Hæstaréttar að þóttdómur Mannréttindadómstóls Evrópu 10. febrúar 2009 í máli Zolotukhin gegnRússlandi hafi markað breytta stefnu um skýringu 4. gr. 7. samningsviðaukansværi til þess að líta að það mál hafi varðað ólíkar aðstæður. Jafnframt þyrftiað líta til þess að svipaða skipan um tvískiptingu og þá, sem væri hér á landiá stjórnkerfi skattamála, væri einnig að finna í allnokkrum ríkjum sem væruaðilar að mannréttindasáttmála Evrópu. Svo til greina gæti komið að slá þvíföstu að þessi skipan skattamála hér á landi fengi ekki staðist vegna ákvæðamannréttindasáttmálans yrði að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensklög færu í bága við þau, eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins.Þegar af þeirri ástæðu að þannig stæði ekki á í málinu var hinn kærði úrskurðurum að vísa máli ákæruvaldsins að hluta frá héraðsdómi felldur úr gildi. Þessiafstaða hefur verið ítrekuð í síðari dómum Hæstaréttar þar sem á svipuðálitaefni hefur reynt, sbr. dóma réttarins 23. janúar 2014 í máli nr. 323/2013,15. maí 2014 í máli nr. 465/2013, 22. maí 2014 í máli nr. 416/2013, 5. júní 2014í máli nr. 538/2013 og 11. júní 2015 í máli nr. 550/2014.VMannréttindadómstóll Evrópu kvað18. maí 2017 upp dóm í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og Tryggva Jónssonar gegnÍslandi. Þar reyndi á svipuð álitaefni og þau sem um ræðir í þessu máli og ákærðitelur að leiða eigi til frávísunar málsins frá héraðsdómi. Jón ÁsgeirJóhannesson og Tryggvi Jónsson sendu 21. mars 2011 kæru tilmannréttindadómstólsins, sbr. 34. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Héldukærendur því fram að þeir hefðu verið saksóttir tvisvar fyrir sama brot meðálagningu viðbótarálags á skatta og í framhaldinu höfðun refsimáls í andstöðuvið 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Féllst dómstóllinn meðdómi 18. maí 2017 á sjónarmið kærenda.Dómur mannréttindadómstólsins árætur að rekja til þess að gerð var húsleit hjá Baugi hf. 28. ágúst 2002.Saksóknari efnahagsbrota hjá ríkislögreglustjóra sendi bréf til skattrannsóknarstjóraríkisins 17. september 2003 vegna gruns um brot fyrirsvarsmanna Baugs hf. áskattalögum. Skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 17. nóvember sama ár, laukskýrslu um hana 27. október 2004 að því er varðar fyrri kærandann, sendi máliðþann dag til ríkisskattstjóra og tilkynnti efnahagsbrotadeildríkislögreglustjóra með bréfi 12. nóvember 2004 að málinu væri vísað tilopinberrar rannsóknar vegna ætlaðra brota á skattalögum og fleiri tilgreindumlögum. Ríkisskattstjóri kvað upp úrskurði í máli fyrri kærandans 30. desember2004 og 30. desember 2005 þar sem skattar hans voru endurákvarðaðir og beitt 25%álagi í samræmi við 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Þessi kærandi skaut úrskurðumríkisskattstjóra til yfirskattanefndar sem kvað upp úrskurð 26. september 2007þar sem niðurstaða ríkisskattstjóra var staðfest að mestu leyti. Kærendur gáfu báðirskýrslur sem sakborningar hjá lögreglu í ágúst 2006. Ríkislögreglustjóri gaf útákæru í málinu 18. desember 2008 þar sem kærendum voru gefin að sök meiriháttar brot gegn skattalögum.Dómur héraðsdóms í máliákæruvaldsins á hendur kærendum gekk 9. desember 2011 þar sem þeir vorusakfelldir fyrir nánar tilgreind brot en frestað var að ákveða refsingu þeirrahéldu þeir almennt skilorð til eins árs. Héraðsdómi var áfrýjað 6. janúar 2012og 7. febrúar 2013 kvað Hæstiréttur upp dóm í máli nr. 74/2012. Með honum var JóniÁsgeiri Jóhannessyni gert að sæta skilorðsbundnu fangelsi í 12 mánuði og hanndæmdur til að greiða 62.000.000 krónur í sekt en Tryggvi Jónsson var dæmdur í 18mánaða skilorðsbundið fangelsi og til að greiða 32.000.000 krónur í sekt. 2Í niðurstöðu mannréttindadómstólsinsí dóminum 18. maí 2017 var þess fyrst getið að í sambærilegum málum sem vörðuðubeitingu álags vegna brota á skattalögum hefði dómstóllinn á grundvellisvokallaðra Engel-viðmiða talið að slík málsmeðferð væri í eðli sínu sakamál ískilningi 6. gr. mannréttindasáttmálans og 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans.Á grundvelli þeirra viðmiða taldi mannréttindadómstóllinn að hvort tveggja málkærenda hjá skattyfirvöldum og dómstólum á Íslandi væru sakamál í skilningi 4.gr. 7. samningsviðaukans. 3Mannréttindadómstóllinn vék næst aðmerkingu orðanna „brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldurum“ í 1. mgr. 4. gr. samningsviðaukans, en með þeim væri skírskotað tilhugtaksins „sama brot“ í skilningi ákvæðisins. Í orðunum fælist að saksókn eðasakfelling manns fyrir „seinna brot“ væri óheimil að svo miklu leyti sem umværi að ræða sömu atvik eða atvik sem væru að öllu verulegu sambærileg, sbr. dómmannréttindadómstólsins í máli Zolotukhin gegn Rússlandi. Í máli kærenda hefðuþeir verið sakfelldir fyrir stórfelld skattalagabrot. Báðir málsaðilar fyrirmannréttindadómstólnum hefðu haldið því fram og landsdómstólarnir byggt á þvíað atvikin að baki saksókninni og sakfellingunni væru hin sömu eða að ölluverulegu leyti þau sömu og leitt höfðu til álags af hálfu skattyfirvalda oglýsti mannréttindadómstóllinn sig sammála því mati. Hann benti á að beitingálagsins hjá skattyfirvöldum og sakfellingin fyrir dómi hefðu verið reist ásömu vanrækslu á framtalsskyldu. Að auki hafi sakamálið og málið hjáskattyfirvöldum tekið til sama tímabils og í aðalatriðum varðað sömu fjárhæðir.Væri samkvæmt því um sama brot að ræða í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðaukans og væri svokallaður idem þáttur ne bis in idem reglunnar þvítil staðar.4Í framhaldinu gatmannréttindadómstóllinn þess að áður en metið yrði hvort um endurtekna saksókneða refsingu væri að ræða, hafi dómstóllinn í sumum sambærilegum málum athugað fyrsthvort og þá hvenær lokaákvörðun í einu máli hafi legið fyrir sem hefði í förmeð sér að framhald meðferðar annars máls væri hugsanlega óheimilt. Mat í þeimefnum hefði þó ekki þýðingu, ef ekki væri um raunverulega endurtekningumálsmeðferðar að ræða, heldur frekar samþættingu við rekstur tveggja aðskilinnamála sem líta mætti á sem eina samofna heild. Í máli kærenda þyrfti slíkt matekki að fara fram þar sem þetta atriði hefði ekki áhrif við mat á tengslummilli hinna tveggja aðskildu mála.Við úrlausn þess hvort umendurtekna málsmeðferð hefði verið að ræða í máli kærenda, það er hvort svokallaðurbis þáttur ne bis in idem reglunnar væri til staðar, skírskotaði mannréttindadómstóllinntil dóms 15. nóvember 2016 í máli A og B gegn Noregi. Þar kemur fram að 4. gr.7. samningsviðaukans útilokar ekki að fjallað sé um tiltekið brot í tveimuraðskildum málum ef ákveðnum skilyrðum er fullnægt. Ríkið sem í hlut á verðiþegar svo hagar til að sýna fram á að hvorki sé um að ræða endurteknamálsmeðferð né endurtekna refsingu í skilningi 4. gr. 7. samningsviðaukans, heldurrekstur tveggja aðskilinna mála sem hafi verið nægjanlega tengd hvað efni ogtíma varðar. Ríkið verði með öðrum orðum að sýna fram á að rekstur beggjamálanna hafi verið samþættur í einni samhangandi heild. Í þessu felist ekkiaðeins að markmiðin sem stefnt er að og aðferðirnar til að ná þeim séu í reyndhvor annarri til fyllingar og tengdar ítíma, heldur einnig að hugsanlegar afleiðingar umrædds skipulags á lagalegrimeðferð þeirrar háttsemi sem í hlut á fullnægi áskilnaði um meðalhóf ogfyrirsjáanleika. 5Næst vék mannréttindadómstóllinnað því í dóminum 18. maí 2017 til hvaða atriða þurfi að líta þegar metið erhvort um nægjanleg efnisleg tengsl sé að ræða milli tveggja aðskilinna mála ogskírskotaði til þess sem lagt hafi verið til grundvallar í þeim efnum í máli Aog B gegn Noregi. Þar kemur fram að máliskipti í fyrsta lagi hvort rekstur tveggja aðgreindra mála þjóni mismunandi tilgangiog taki ekki aðeins óbeint heldur beint til ólíkra þátta þeirrar brotastarfsemisem um ræðir. Í öðru lagi hvort tvöföld málsmeðferð sé að lögum og í reyndfyrirsjáanleg afleiðing umræddrar brotastarfsemi. Í þriðja lagi hvort viðrekstur beggja mála sé reynt að forðast endurtekningu við öflun sönnunargagnaog mat á þeim, eftir atvikum með hæfilegu samstarfi milli tveggja stjórnvalda,þannig að það sem teljist sannað um málsatvik í fyrra máli sé einnig lagt til grundvallarí því seinna. Í fjórða lagi og þá ekki hvað síst að við lokaákvörðun viðurlagaí seinna máli sé tekið tillit til þeirra viðurlaga sem hafi verið ákveðin í þvífyrra, svo fyrirbyggt sé að á viðkomandi einstakling séu lagðar óhóflega þungarbyrðar. Úr hættu á því sé dregið með lækkunar- eða niðurfærslukerfi sem tryggiað heildarþyngd sérhverrar refsingar verði ekki úr hófi. Jafnframt tilvísun til dómsins ímáli A og B gegn Noregi vísaði mannréttindadómstóllinn til dóms í máli Jussilagegn Finnlandi frá 23. nóvember 2006, þar sem væri umfjöllun um mismunanditegundir sakamála og þýðingu þess munar við túlkun á 6. gr.mannréttindasáttmálans, sem einnig hafi þýðingu við túlkun á 4. gr. 7.samningsviðaukans. Samkvæmt þeim sjónarmiðum sem þar komi fram sé þaðmikilvægur þáttur við mat á skilyrðum 4. gr. 7. samningsviðaukans hvortstjórnsýslumeðferð beri einkenni venjulegrar sakamálsmeðferðar. Rekstur tveggjaaðskilinna mála væri líklegri til þess að fullnægja skilyrðunum um að vera tilfyllingar og samþættingar ef viðurlögin, sem beitt sé í þeirri málsmeðferð semekki sé formlega skilgreind sem sakamál, séu einkennandi fyrir háttsemina sem íhlut eigi og því ólík þeim sem tíðkist í þeim málum sem teljist tilhefðbundinna sakamála. 6Eftir umfjöllun um efnislegskilyrði samþættingar tók mannréttindadómstóllinn í dóminum 18. maí 2017 tilumfjöllunar skilyrðið um samþættingu í rekstri tveggja aðskilinna mála í tímaog vísaði í þeim efnum til dómsins í máli A og B gegn Noregi. Þar kemur fram aðþótt skilyrðinu um efnislega samþættingu sé fullnægt þurfi samþætting í tímaeftir sem áður að vera til staðar. Í því felist ekki að rekstur tveggjaaðskilinna mála þurfi að öllu leyti að vera samhliða frá upphafi til enda. Ríkihafi ákveðið svigrúm til að reka mál stig af stigi þar sem slíkt helgist afhagsmunum um skilvirkni og eðlilegan framgang réttvísinnar í ljósi ólíkrasamfélagslegra hagsmuna, enda sé viðkomandi einstaklingi ekki með því valdiðóhæfilegum skaða. Samþætting í tíma verði samt sem áður alltaf að vera tilstaðar og hæfilega nálæg til að koma í veg fyrir að viðkomandi einstaklingur sésettur í óvissu og tafir vegna málareksturs sem dragist yfir lengri tíma. Þvíminni sem tengingin sé í tíma þeim mun þyngri verði sönnunarbyrði ríkisins. 7Að þessu búnu raktimannréttindadómstóllinn í dóminum 18. maí 2017 atburðarás í máli kærenda fráþví að skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn 17. nóvember 2003 og þar til dómurHæstaréttar gekk 7. febrúar 2013. Samkvæmt því hafi heildartími við reksturbeggja málanna verið um níu ár og þrír mánuðir og yrði ákærðu ekki um það kennteins og Hæstiréttur hafi tekið fram í dómi sínum. Við mat á skilyrðinu umefnisleg tengsl milli reksturs málanna tveggja tók mannréttindadómstóllinn íupphafi fram að rekstur hvors máls um sig hafi verið til fyllingar hinu semviðbrögð við vanrækslu skattgreiðenda á að fullnægja lagaskyldum við framtalsskil.Að auki hafi afleiðingar af háttsemi kærendanna verið fyrirsjáanlegar. Beitingálagsins annars vegar og saksóknin og sakfellingin vegna skattalagabrotanna hinsvegar væru hvert um sig hluti úrræða og viðurlaga samkvæmt íslenskum réttivegna slíkra brota.Mannréttindadómstóllinn vék næstað því að Hæstiréttur hafi dæmt kærendur annars vegar til 12 og hins vegar 18mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og sektargreiðslu. Við ákvörðunsektarfjárhæðarinnar hafi verið tekið tillit til þess langa tíma sem málsmeðferðintók og álagsins sem þeim var gert að greiða þótt í dóminum hafi ekki verið aðfinna nákvæma útreikninga. Við ákvörðun fangelsisrefsingar hafi hins vegareingöngu verið litið til þess dráttar sem varð á meðferð mála kærendanna. Hæstirétturhafi við ákvörðun sektarfjárhæðarinnar tekið tillit til álagsins sem ákveðiðvar af skattyfirvöldum. Í framhaldinu leit mannréttindadómstóllinn til þess aðlögreglan hafi við rannsókn sína haft aðgang að skýrslu skattyfirvalda. Húnhafi samt sem áður framkvæmt sjálfstæða rannsókn á atvikum sem leitt hafi tilsakfellingar kærendanna fyrir Hæstarétti meira en átta árum eftir að máliþeirra var vísað til lögreglurannsóknar. Háttsemi kærendanna og ábyrgð þeirra samkvæmtákvæðum skattalaga annars vegar og hegningarlaga hins vegar hafi því veriðrannsökuð af mismunandi yfirvöldum og dómstólum í tveimur málum sem hafi aðstærstum hluta verið óháð hvort öðru.8Að þessu búnu tókmannréttindadómstóllinn til umfjöllunar hvernig háttað hafi verið samþættingu ítíma og bar atburðarásina í máli kærenda saman við rás atburða í máli A og B gegnNoregi. Var þess fyrst getið að heildarmálsmeðferðartími í máli kærenda hafiverið um níu ár og þrír mánuðir. Á þeim tíma hafi málin í reynd einungis veriðrekin samhliða frá ágúst 2006, þegar fyrstu skýrslur voru teknar hjá lögreglu,og til annars vegar 29. ágúst 2007 og hins vegar 26. september sama ár þegarúrskurðir yfirskattanefndar lágu fyrir. Málin hafi samkvæmt þessu verið rekinsamhliða í rúmlega eitt ár. Ákæra hafi verið gefin út 18. desember 2008 eða 15og 16 mánuðum eftir úrskurði yfirskattanefndar. Sakamálið hafi eftir þettaverið rekið sjálfstætt í nokkur ár. Héraðsdómur hafi sakfellt ákærðu 9.nóvember 2011, meira en fjórum árum eftir úrskurð yfirskattanefndar, og dómurHæstaréttar hafi verið kveðinn upp rúmu ári síðar eða 7. febrúar 2013. Þettaværi ólíkt því sem verið hafi í máli A og B gegn Noregi. Þar hafi heildartímivið rekstur beggja málanna verið um fimm ár, refsimálinu verið fram haldið ítæp tvö ár eftir að ákvarðanir skattyfirvalda voru orðnar endanlega bindandi, samþættingbeggja málanna hafi verið augljós vegna þeirrar staðreyndar að ákæra hafi veriðgefin út áður en ákvörðun um beitingu álags var tekin og héraðsdómur hafisakfellt ákærðu aðeins nokkrum mánuðum eftir að ákvarðanir skattyfirvalda lágufyrir. Þá hafi íslenska ríkisstjórnin ekki gefið skýringar sem gætu réttlætt þannmikla drátt sem varð við málareksturinn og Hæstiréttur talið að kærendum yrði ekkikennt um.Með hliðsjón af því sem hér varrakið og þá sérstaklega þeim takmarkaða tíma sem mál kærenda voru rekin samtímis,og þar sem öflun gagna um málsatvik og mat á þeim hafi verið sjálfstætt í hvorutilviki fyrir sig, komst mannréttindadómstóllinn að þeirri niðurstöðu að hvorkihafi verið sýnt fram á nægjanlega samþættingu í tíma né efni við málareksturinn, þannig að fullnægtværi skilyrðum 4. gr. 7. samningsviðaukans. Af því leiddi að kærendur hafi verið saksóttirog þeim refsað fyrir sömu eða að öllu verulegu leyti sömu háttsemi afmismunandi yfirvöldum í tveimur aðskildum málum þar sem á hafi skort nægjanlegasamþættingu. Því hafi verið um brot að ræða gegn ákvæðum 4. gr. 7. samningsviðaukans.VIStjórnkerfi skattamála hér álandi er áður lýst að því marki sem þýðingu hefur fyrir úrlausn máls þessa.Eins og þar kemur fram er á því byggt í íslenskri löggjöf að heimilt sé aðfjalla um brot á skattalögum í tveimur aðskildum málum, annars vegar ástjórnsýslustigi hjá skattyfirvöldum og hins vegar hjá lögreglu og fyrirdómstólum, þótt málin eigi rót að rekjatil sömu eða samofinna atvika. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukamannréttindasáttmála Evrópu skal eins og segir í íslenskri þýðingumálsgreinarinnar enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögusama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur ummeð lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Með hinumtilvitnuðu orðum málsgreinarinnar er skírskotað til hugtaksins „sama brot“ ískilningi hennar. Í orðunum felst að saksókn eða sakfelling manns fyrir brot íseinna máli er óheimil að svo miklu leyti sem um er að ræða sömu atvik eða aðöllu verulegu sambærileg atvik og í fyrra máli, sbr. áður tilvitnaðan dóm MannréttindadómstólsEvrópu í máli Zolotukhin gegn Rússlandi. Ólíkt 2. mgr. 186. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála tekur 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans ekkiaðeins til þess þegar dómur hefur áður verið lagður á sakarefni sem borið erundir dómstól á ný. Á grundvelli viðmiða sem mannréttindadómstóllinn setti ídómi 8. júní 1976 í máli Engel o.fl. gegn Hollandi, hefur hann byggt á því aðbeiting álags af hálfu skattyfirvalda vegna brota á skattalögum sé sakamál ískilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. Verður samkvæmt því lagt tilgrundvallar að meðferð máls ákærða hjá skattyfirvöldum, sem áður er gerð greinfyrir, hafi verið sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. 2Næst kemur til úrlausnar hvort ítilviki ákærða hafi verið um að ræða rekstur tveggja aðskilinna sakamála vegna samabrots í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. Hvort tveggja, annars vegarbeiting álagsins hjá skattyfirvöldum og hins vegar rannsókn sérstaks saksóknara,ákæra og sakfelling ákærða fyrir héraðsdómi, var reist á sömu annmörkum áskattframtölum ákærða. Mál ákærða tóku að auki til sama tímabils og vörðuðu íaðalatriðum sömu fjárhæðir. Samkvæmt þessu voru rekin tvö aðskilin sakamál áhendur ákærða vegna sama brots í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðaukans. Mannréttindadómstóllinn hefur í dómaframkvæmd sinni lagt tilgrundvallar að 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans sem slík standi því ekki ívegi að fjallað sé um sama brot annars vegar hjá skattyfirvöldum, sem leittgetur til endurákvörðunar skatta og beitingu álags, og hins vegar fyrirdómstólum í sakamáli sem leitt getur til refsingar vegna sömu eða sambærilegra atvika,sbr. til dæmis ákvörðun 14. september 1999 í máli Ponsetti og Chesnel gegnFrakklandi, 14. september 2004 í máli Rosenquist gegn Svíþjóð, dóm í máli A ogB gegn Noregi og nú síðast dóm í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri gegnÍslandi. Þótt samkvæmt framansögðu sé ekkiandstætt 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans að reka tvö aðskilin mál á hendursama aðila vegna skattalagabrots er jafnframt ljóst samkvæmt dómaframkvæmdmannréttindadómstólsins að ákveðnum skilyrðum þarf að vera fullnægt svo ekki sémeð því fyrirkomulagi brotið gegn því ákvæði. Þau skilyrði lúta eins og áður errakið fyrst og fremst að því að sýnt sé fram á að rekstur málanna hafi veriðnægjanlega samþættur eða samtengdur í efni og tíma, þannig að sýnt sé fram á aðúr hafi orðið ein samþætt heild. Í því felst ekki aðeins að markmiðin sem að erstefnt og aðferðirnar við að ná þeim séu í reynd hvor annarri til fyllingar eðaviðbótar, heldur einnig að afleiðingar þess skipulags að landsrétti sem gerirráð fyrir rekstri tveggja aðskilinna mála séu fyrirsjáanlegar ogfullnægi áskilnaði um meðalhóf.3Í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonarog fleiri taldi Mannréttindadómstóll Evrópu að afleiðingar þeirrar háttsemikærendanna sem um ræddi hafi verið fyrirsjáanlegar þar sem hvort tveggja,beiting álags af hálfu skattyfirvalda og sakfelling fyrir dómi, hafi veriðhluti úrræða og viðurlaga samkvæmt íslenskum rétti vegna skattalagabrota. Meðþví að eins stendur á að þessu leyti í máli ákærða verður í ljósi viðmiða mannréttindadómstólsinslagt til grundvallar að afleiðingarnar af háttsemi ákærða hafi að lögum verið fyrirsjáanlegar.Að auki var ákærða með bréfi skattrannsóknarstjóra 30. desember 2011 tilkynntað refsimeðferð málsins væri fyrirhuguð, útskýrt var í hverju sú meðferð fælistog ákærða gefinn kostur á að tjá sig um hana. Þá var ákærða með bréfiskattrannsóknarstjóra 12. nóvember 2012 tilkynnt að máli hans hafi verið vísaðtil rannsóknar sérstaks saksóknara. Samkvæmt þessu hafði ákærði á öllum stigummálsins vitneskju frá skattyfirvöldum umí hvaða farveg mál hans færu.Samkvæmt dómaframkvæmdmannréttindadómstólsins þarf rekstur tveggja aðskilinna mála á hendur samaaðila vegna sömu eða sambærilegra atvika að fullnægja því skilyrði að reksturseinna málsins hafi verið til fyllingar eða viðbótar hinu fyrra. Rannsóknskattyfirvalda og beiting viðurlaga vegna skattalagabrota lýtur öðrum lagareglumen rannsókn af hálfu lögreglu sem síðar getur orðið grundvöllur ákæru ogsakfellingar fyrir dómi. Rannsókn skattyfirvalda hefur jafnframt annað markmiðen lögreglurannsókn enda miðar hún í tilviki eins og þessu fyrst og fremst aðþví að leiða í ljós hvort grunsemdir um að tekjur hafi verið vantaldar ískattframtali séu á rökum reistar. Ef sú er reyndin eru skattar framteljandansendurákvarðaðir og hann beittur álagi og skiptir hugræn afstaða hans þá ekkimáli. Öðru máli gegnir varðandirannsókn lögreglu á skattalagabrotum. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003skal skattskyldur maður, sem skýrt hefur af ásetningi eða stórfelldu hirðuleysirangt eða villandi frá einhverju sem máli skiptir um tekjuskatt sinn, greiðafésekt allt að tífaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem undan var dreginog aldrei lægri fjárhæð en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni. Stórfellt brotgegn ákvæðinu varðar við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Með samahætti er ásetningur eða stórfellt gáleysi við framningu meiri háttarskattalagabrots skilyrði fangelsisrefsingar samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga, auk þess sem það ákvæði heimilar að dæma manni til viðbótarfangelsisrefsingu fésekt samkvæmt ákvæðum skattalaga. Af framansögðu leiðir aðmálarekstur hjá skattyfirvöldum hefur að markmiði að leiða í ljós annað en þaðsem lögregla rannsakar og dómstólar dæma um vegna sama skattalagabrots. Að aukieru viðurlögin ólík og skilyrðin fyrir beitingu þeirra mismunandi. Samkvæmtþessu verður að leggja til grundvallar hvað hina lagalegu umgjörð varðar aðmeðferð sakamáls sem leitt getur til sakfellingar skattþegns sé samkvæmtviðmiðum mannréttindadómstólsins hvað efni varðar til fyllingar eða viðbótar málsmeðferðskattyfirvalda. Þótt rannsókn skattyfirvalda og lögreglubeinist að mismunandi þáttum hlýtur rannsókn skattyfirvalda eðli máls samkvæmtað jafnaði að vera grundvöllur að rannsókn lögreglu og meðal gagna hennar. Ákærðihélt því meðal annars fram við rannsókn skattrannsóknarstjóra að málið á hendursér væri tilkomið vegna vanrækslu A hf. á að skila réttum gögnum fyrirskattframtalsgerð og vanrækslu bankans á að gera grein fyrir því að skattskil ákærðavegna nánar tilgreindra viðskipta færu ekki sjálfvirkt í gegnum bankann eins ogönnur viðskipti hans. Gögn málsins bera með sér að rannsókn sérstaks saksóknaralaut fyrst og fremst að því að leiða í ljós þau atvik sem máli skipta viðákvörðun um hvort brot ákærða hefðu verið meiri háttar og framin af ásetningieða stórfelldu gáleysi og hvort aðrir en ákærði hefðu þar átt hlut að máli ogþá með hvaða hætti. Öflun sönnunargagna og mat á þeim var samkvæmt þessusameiginlegt við meðferð beggja málanna að því marki sem óhjákvæmilegt var ogeðlilegt getur talist. Að auki var í seinna málinu aflað viðbótargagna þar semslíkt var nauðsynlegt vegna mismunandi viðurlaga og ólíkra skilyrða fyrirbeitingu þeirra. Verður samkvæmt þessu ekki séð að rannsókn sérstaks saksóknarahafi verið ónauðsynleg endurtekning fyrri málsmeðferðar, heldur hafi verið umað ræða rekstur tveggja aðskilinna mála sem mynduðu að efni til eina samþætta heild.Við rannsókn skattalagabrota afhálfu stjórnvalda gilda ákveðnar reglur um málsmeðferð sem eiga að tryggja réttaröryggiskattþegnsins, þar á meðal reglur um andmælarétt og rétt til málskots innanstjórnsýslunnar. Rannsókn lögreglu og meðferð máls fyrir dómi lúta og reglumsem eiga að tryggja réttaröryggi þess sem sætir lögreglurannsókn, ákæru ogdómsmeðferð. Gögn málsins bera ekki annað með sér en að ákærði hafi við reksturbeggja málanna notið þess réttaröryggis og hann nýtt sér tiltæk réttarúræði.Verður samkvæmt þessu ekki séð að farið hafi verið á svig við reglur ummeðalhóf við rekstur málanna á hendur ákærða.Við ákvörðun fésektar fyrir dómivegna skattalagabrota ber að taka tillit til álags sem skattþegn hefur sætt hjáskattyfirvöldum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003. Í því sambandi er þessfyrst að geta að yfirskattanefnd breytti niðurstöðu ríkisskattstjóra um heildarfjárhæðvantalinna tekna ákærða í ljósi kostnaðar sem hann hafði haft af þeim samningumsem færðu honum hinar vantöldu tekjur. Í öðru lagi er augljóst að við ákvörðunsektarfjárhæðar í hinum áfrýjaða dómi var tekið tillit til þess að ákærði hafðisætt álagi á vantalinn skattstofn, þótt ekki sé í rökstuðningi dómsins að finnanákvæman tölulegan útreikning í þeim efnum. Varð fjárhæð sektar ákærða semákveðin var í hinum áfrýjaða dómi af þessum sökum lægri en sem nemur tvöfaldriskattfjárhæð af þeim skattstofni sem undan var dregin. Að gættu öllu því sem hér varrakið verður lagt til grundvallar að fullnægt hafi verið skilyrðinu umnauðsynlega efnislega samþættingu mála ákærða hjá annars vegar skattyfirvöldumog hins vegar ákæruvaldi og dómstólum þannig að úr varð ein samþætt heild. Íþví felst eins og áður segir að við seinni málareksturinn var ekki umónauðsynlega endurtekningu að ræða hvað varðar öflun gagna og mat á þeim tilsönnunar. Af því leiðir að ekki hefur þýðingu við úrlausn málsins hvortákvörðun skattyfirvalda í máli ákærða fól samkvæmt viðmiðummannréttindadómstólsins í sér lokaákvörðun, sem girti fyrir meðferð máls áhendur honum fyrir dómstólum, þar sem þetta atriði hefur ekki áhrif á mat átengslum milli mála ákærða.4Kemur þá til úrlausnar hvort skilyrðinuum nauðsynlega samþættingu í tíma hafi verið fullnægt við rekstur mála skattyfirvaldaog ákæruvalds á hendur ákærða. Markmið þess skilyrðis er að tryggja aðskattþegninn sem í hlut á sé ekki settur í óþarfa óvissu og tafir vegnamálareksturs sem dregst yfir lengri tíma. Heildartíminn sem rekstur beggjamála ákærða hefur tekið er sex ár og fjórir mánuðir og er þá miðað við tímannfrá því að skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 3. maí 2011 og þar til máliðvar flutt í Hæstarétti 4. september 2017. Við umfjöllun um heildartímann verðurað líta til þess tíma sem meðferð málsins fyrir héraðsdómi dróst vegna óskaákærða sjálfs meðan beðið var dóms mannréttindadómstólsins í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonarog fleiri, en það var frá þinghaldi 11. september 2014 til aðalmeðferðar 25.febrúar 2016 eða í eitt ár og rúma fimm mánuði. Þá var meðferð málsins aðfrumkvæði Hæstaréttar frestað af sömu ástæðu frá 6. febrúar til 4. september2017 eða í tæpa sjö mánuði. Til samanburðar skal þess getið aðheildarmeðferðtíminn í málum A og B fyrir norskum yfirvöldum var um það bilfimm ár en níu ár og þrír mánuðir hjá íslenskum yfirvöldum í málum Jóns ÁsgeirsJóhannessonar og fleiri. Næst er að líta til þess hvelengi mál ákærða var til meðferðar hjá skattyfirvöldum. Meðferðin tók tvö ár og10 mánuði, það er frá 3. maí 2011 þegar rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst ogtil 12. mars 2014 þegar úrskurður yfirskattanefndar lá fyrir. Til samanburðarer þess að geta að samkvæmt sömu viðmiðum stóð meðferð skattyfirvalda í Noregií málum A og B í rúm þrjú ár en þrjú ár og níu mánuði hjá íslenskumskattyfirvöldum í málum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri. Rekstur sakamálsins á hendurákærða eftir lok stjórnsýslumálsins stóð í þrjú ár og sex mánuði og er þá miðaðvið tímann frá því að úrskurður yfirskattanefndar lá fyrir 12. mars 2014 og þartil mál ákæruvaldsins á hendur honum var flutt í Hæstarétti 4. september 2017.Verður hér sem fyrr að líta til tímans sem rekstur máls ákæruvaldsins fyrirdómstólum dróst í samtals nærri tvö ár meðan beðið var dómsmannréttindadómstólsins í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri. Tilsamanburðar skal nefnt að rekstur sakamálanna í Noregi í tilvikum A og B eftirlok stjórnsýslumálanna var eitt ár og 10 mánuðir en fimm ár og fimm mánuðir fyriríslenskum dómstólum í málum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri. Þegar virt er tímalengdin frá endanlegristjórnsýsluákvörðun til útgáfu ákæru kemur í ljós að í máli þessu var ákæragefin út 21. maí 2014 sem var tveimur mánuðum og níu dögum eftir að úrskurðuryfirskattanefndar 12. mars 2014 var kveðinn upp. Rétt er þó að hafa í huga aðsá úrskurður varð ekki endanlega bindandi fyrr en að liðnum sex mánaðamálshöfðunarfresti samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefndeða tæplega fjórum mánuðum eftir að ákæra var gefin út. Í tilvikum A og B varákæra gefin út einum mánuði og 10 dögum áður en úrskurður norskuyfirskattanefndarinnar var kveðinn upp, en í tilvikum Jóns Ásgeirs Jóhannessonarog fleiri leið eitt ár og tæpir fjórir mánuðir eftir að að úrskurðuryfirskattanefndar lá fyrir og þar til ákæra var gefin út. Næst er að skoða tímalengdina fráútgáfu ákæru til þess er endanlegur dómur gengur. Í máli ákærða liðu þrjú ár ogtæpir fjórir mánuðir frá útgáfu ákæru 12. mars 2014 til flutnings málsins fyrirHæstarétti 4. september 2017. Verður hér sem fyrr að hafa í huga þann tíma semmeðferð málsins dróst fyrir dómstólum meðan beðið var dómsmannréttindadómstólsins í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri. Í tilvikumA og B leið eitt ár og rúmir 11 mánuðir frá útgáfu ákæru til dóms HæstaréttarNoregs í málinu en í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri var þessi tímifjögur ár og tæpir tveir mánuðir. Loks þarf í þessu sambandi aðskoða þann tíma sem rekstur beggja mála ákærða var samhliða hjá skattyfirvöldumog lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum. Í tilviki ákærða voru málin rekinsamhliða í 11 mánuði, það er frá 11. apríl 2013 þegar ákærði gaf fyrst skýrslusem sakborningur hjá sérstökum saksóknara og til 12. mars 2014 þegar úrskurðuryfirskattanefndar var kveðinn upp. Í tilvikum A og B voru málin rekin samhliða hjánorskum yfirvöldum samkvæmt sama viðmiði í rúma 11 mánuði en í 12 mánuði hjáíslenskum yfirvöldum í tilvikum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleiri.Samkvæmt því sem hér var rakið umtímalengd við rekstur mála ákærða verður lagt til grundvallar með sama hætti ogmannréttindadómstóllinn gerði í máli A og B gegn Noregi að skilyrðinu umnægjanlega samþættingu í tíma hafi verið fullnægt. Í því heildarmati allratímaþátta sem fram fer fær það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt sámunur sé á máli ákærða annars vegar og máli A og B gegn Noregi hins vegar, að ímáli ákærða var ákæra gefin út tveimur mánuðum og níu dögum eftir lokstjórnsýslumálsins en einum mánuði og 10 dögum fyrir lok meðferðar ástjórnsýslustigi í Noregi í málum A og B. Verður ekki talið að þessi staða einog sér hafi sett ákærða í óhæfilega óvissu eða valdið óþarfa töfum ámálarekstrinum. Í því sambandi verður að hafa í huga að úrskurðuryfirskattanefndar í máli ákærða var ekki orðinn endanlega bindandi þegar ákæraná hendur honum var gefin út. Er og til þess að líta að mannréttindadómstóllinnhefur lagt til grundvallar að rekstur tveggja aðskilinna mála þurfi ekki aðvera algjörlega samhliða frá upphafi til loka, heldur hafi ríkið sem í hluteigi svigrúm til að reka málin stig af stigi þar sem slíkt helgast af hagsmunumum skilvirkni og eðlilegan framgang réttvísinnar í ljósi ólíkra samfélagslegrahagsmuna. Getur þá hending ráðið hvort ákæra er gefin út skömmu fyrir eða eftirlok máls á stjórnsýslustigi.Að gættu öllu því sem hér varrakið er það niðurstaðan að skilyrðinu um nauðsynlega samþættingu í tíma ogefni hafi verið fullnægt við rekstur mála ákærða hjá skattyfirvöldum annars vegarog ákæruvaldi og dómstólum hins vegar. Samkvæmt því hefur með rekstri málannaekki verið brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans,sbr. lög nr. 62/1994, en af því leiðir að kröfu ákærða um frávísun málsins fráhéraðsdómi er hafnað. Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brotahans til refsiákvæða. Um ákvörðun refsingar ákærða er þess að gæta aðsektarfjárhæð var sem fyrr segir litlu lægri en sem nemur tvöfaldri fjárhæðinnisem hann dró undan skatti að frádregnum gjöldum af álagi. Þá var fangelsisrefsing hans skilorðsbundin. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu staðfest svo og umsakarkostnað.Ákærða verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Það athugist að þeir annmarkareru á samningu hins áfrýjaða dóms að útgáfudags ákæru er þar ekki getið ogkröfum ákærða er þar ekki réttilega lýst þótt úr þeim hafi verið leyst í samræmivið kröfugerð hans.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 1.782.579 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns,1.736.000 krónur.SératkvæðiBenedikts BogasonarÉg er ósammála meirihluta dómenda um úrlausn á aðalkröfu ákærða umfrávísun málsins frá héraðsdómi af eftirfarandi ástæðum:IEins og rakið er í dómi meirihlutans reisir ákærði kröfu sína um frávísuná því að honum hafi þegar verið gerð refsing fyrir þau brot á skattalögum semhonum eru gefin að sök með ákvörðun skattyfirvalda um að gera honum að greiðaskatt af álagi á skattstofn vegna tekjuáranna 2007 og 2008. Telur ákærði aðrannsókn og sakfelling í þessu máli fari á bága við regluna um bann viðendurtekinni málsmeðferð eða refsingu í 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka samningsinsum verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem einnig er nefndurmannréttindasáttmáli Evrópu.Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans skal enginn sæta lögsókn eðarefsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefurþegar verið sýknaður af eða sakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum ogsakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Mannréttindasáttmálinn með tilgreindumviðaukum hans hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994.Í dómum sínum hefur Hæstiréttur slegið því föstu að við skýringu á mannréttindasáttmálaunumberi að líta til þess hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu hefur túlkað ákvæðihans, sbr. meðal annars dóma réttarins 2. febrúar 2017 í máli nr. 250/2016 og30. mars 2017 í máli nr. 367/2016. Þetta helgast jafnframt af þeirri meginregluað lög verða eftir því sem unnt er skýrð til samræmis við þær þjóðréttarleguskuldbindingar sem Ísland hefur gengist undir. Í þeim efnum hefur aukið vægiþegar sá alþjóðasamningur sem skuldbindingin leiðir af hefur öðlast lagagildieins og hér á við.IIVið úrlausn um gildissvið reglunnar um bann við endurtekinni málsmeðferðeða refsingu, eða það sem nefnt hefur verið reglan um ne bis in idem, reynir á hvaða mál verða talin „sakamál“ ískilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. Eins og fram kemur í dómimeirihlutans hefur eftir svonefndum Engel-viðmiðum, sbr. dómmannréttindadómstólsins í máli Engel og fleiri gegn Hollandi frá 8. júní 1976,verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd þess dómstóls að mál sem varðibeitingu álags af hálfu skattyfirvalda vegna brota á skattamálum séu mál semfalli undir ákvæðið. Einnig hefur dómstóllinn túlkað hugtakið „sama brot“ semfelst í reglunni eða það sem kallað er idemþátt hennar þannig að um sé að ræða sömu atvik eða að þau séu verulegasambærileg í fyrra og síðara máli, sbr. dóm mannréttindadómstólsins í máliZolotukhin gegn Rússlandi frá 10. febrúar 2009. Í samræmi við þetta ber aðleggja til grundvallar að þessum áskilnaði reglunnar sé fullnægt í því máli semhér er til úrlausnar. Að því sögðu kemur til skoðunar hvort mál þetta feli ísér endurtekna málsmeðferð sem fari á bága við regluna eða svonefndan bis þátt hennar.IIIEins og áður greinir voru rekin tvö aðskilin sakamál á hendur ákærðavegna þeirra skattskila sem tilgreind eru í ákæru. Annars vegar var um að ræðaþað mál hjá skattyfirvöldum sem lauk með úrskurði yfirskattanefndar 12. mars2014 og hins vegar það mál sem hér er til úrlausnar. Mannréttindadómstóllinn hefur talið að 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðaukans girði ekki fyrir tvöfalda málsmeðferð með því að fjallað séum sama sakarefni bæði hjá skattyfirvöldum og í sakamáli sem rekið er fyrirdómi að því gefnu að fullnægt sé ákveðunum skilyrðum. Þessi skilyrði lúta aðþví að leitt sé í ljós með sannfærandi hætti að málsmeðferðin sé nægjanlegatengd að efni til og í tíma. Í því felist með öðrum orðum að sýnt sé fram á aðmálin séu þannig tengd að þau myndi eina samþætta heild. Þetta feli ekkieingöngu í sér að markmiðin sem að er stefnt og aðferðirnar til að ná þeim séutil fyllingar heldur jafnframt að afleiðingar þess lögbundna fyrirkomulags feliþað í sér að rekstur tveggja mála sé fyrirsjáanlegur og að gætt sé meðalhófs,sbr. 130 mgr. í dómi A og B gegn Noregi frá 15. nóvember 2016.IVVið mat á því hvort tvö aðskilinsakamál um sömu háttsemi séu nægjanlega tengd að efni til hefurmannréttindadómstóllinn meðal annars vísað til þess í fyrsta lagi hvort hvor málsmeðferð fyrir sig þjóni þeim tilgangiað vera til fyllingar og varði ólíka þætti þess misferlis sem málin lúta að. Í öðru lagi hvort tvöföld málsmeðferðvegna sömu háttsemi sé fyrirsjáanleg bæði eftir lögum og venjubundinniframkvæmd og í þriðja lagi hvortmálin séu rekin þannig að forðast sé eftir mætti að endurtaka gagnaöflun og matá sönnunargögnum. Því sé komið til leiðar með viðeigandi samskiptum þeirrayfirvalda sem fara með málin svo niðurstaða um atvik í öðru málinu verði lögðtil grundvallar í hinu. Loks í fjórðalagi og umfram annað hvort í öðru málinu sé tekið tillit til þeirraviðurlaga sem ákveðin hafa verið í hinu. Um þetta vísast til 132. mgr. ífyrrnefndu máli A og B gegn Noregi.Þegar þessi atriði eru metin í máli ákærða er þess að gæta að tvöföldmálsmeðferð vegna ætlaðra brota á skattalöggjöf er lögbundin eftir XII. kaflalaga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sem hefur að geyma reglur um viðurlög ogmálsmeðferð. Einnig er tvöföld málsmeðferð venjubundin framkvæmd í þessum málumhér á landi. Að þessu leyti er því fyrirkomulagið fyrirsjáanlegt. Þá ber aðdraga skatt af álagi frá sektarfjárhæð, sbr. 1. og 2. mgr. 109. gr. laga nr.90/2003. Á hinn bóginn ber lögreglu við meðferð sakamáls að rannsaka þaðsjálfstætt og skiptir þá ekki máli þótt mál um sömu háttsemi hafi áður veriðtil rannsóknar hjá öðrum stjórnvöldum. Þannig leiðir ekki af lögum að slíkmálsmeðferð hjá skattyfirvöldum hafi þau áhrif að hún verði fyrirvaralaust lögðtil grundvallar hjá lögreglu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. maí 2014í máli nr. 465/2013. Í því sambandi skiptir ekki máli þótt málsgögn í sakamáliákærða hjá skattyfirvöldum hafi verið afhent lögreglu, enda bar henni að leggjasjálfstætt mat á þau gögn og framkvæma þá rannsókn sem hún taldi viðeigandi,sbr. 53. og 54. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í samræmi við þettavar ákærði yfirheyrður hjá embætti sérstaks saksóknara 11. apríl 2013 og aftur 14.ágúst sama ár þótt hann hafi tvívegis áður gefið skýrslu við meðferð málsinshjá skattrannsóknarstjóra ríkisins, fyrst 30. júní 2011 og síðan 30. nóvembersama ár. Er þess þá að gæta að sérstakur saksóknari yfirheyrði ákærða um allaþætti málsins án tillits til þess að hann hafði gefið ítarlega skýrslur hjáskattrannsóknarstjóra. Verður að mínu áliti með engu móti litið svo á að þessiyfirheyrsla sérstaks saksóknara hafi verið til fyllingar því sem þegar hafðikomið fram við rannsóknina hjá skattyfirvöldum eða að hún hafi aðeins beinst aðþví að upplýsa atriði sem snertu saknæmi brots við heimfærslu þess tilrefsilaga og ákvörðun refsingar í því máli sem hér er til úrlausnar. Að þessuleyti var því um að ræða endurtekningu sem var ónauðsynleg og ekki í samræmivið áskilnað um meðalhóf. Hinu sama gegnir aftur á móti ekki um þær skýrslursem sérstakur saksóknari tók af vitnum sem ekki höfðu gefið skýrslu viðmálsmeðferðina hjá skattyfirvöldum og vikið er að í dómi meirihlutans.VAð því er varðar skilyrðið um að tvö aðskilin sakamál um sömu háttsemiséu nægjanlega tengd í tíma hefur mannréttindadómstóllinn lagt til grundvallarað málsmeðferðin í málunum þurfi ekki að vera samhliða frá upphafi til enda. Íþví tilliti hafi ríkin ákveðið svigrúm til að reka mál stig af stigi þegar þaðhelgast af skilvirkni og eðlilegum framgangi réttvísinnar í ljósi mismunandisamfélagslegra hagsmuna, enda sé sakborningi ekki valdið með því óhæfilegumskaða. Allt að einu verði tengsl í tíma ávallt að vera fyrir hendi til að komaí veg fyrir að sakborningur verði settur í óvissu og þurfi að þola tafir vegnalangvarandi málareksturs. Því minna sem málin eru tengd í tíma því þyngri verðisönnunarbyrði ríkisins. Um þetta vísast til 134. mgr. í máli A og B gegnNoregi.Við mat á því hvort fullnægt sé skilyrðinu um að tvö aðskilin sakamál umsömu háttsemi séu nægjanlega tengd í tíma verður að mínu áliti að bera saman áhvaða stigi málin eru skref fyrir skref til að meta hvort málsmeðferðin haldistnokkurn veginn í hendur án þess þó að hún þurfi að öllu leyti að vera samhliðafrá upphafi til enda. Er þess þá að gæta að verulegt ósamræmi í tíma viðframvindu tvöfaldrar málsmeðferðar er til þess fallin að vera íþyngjandi fyrirsakborning.Samkvæmt 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 getur skattrannsóknarstjóriríkisins vísað máli til rannsóknar lögreglu af sjálfsdáðum svo og eftir ósksakbornings ef hann vill ekki hlíta því að mál verði afgreidd afyfirskattanefnd samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Að lögum er ekki mælt fyrir um áhvaða stigi málsmeðferðar hjá skattyfirvöldum máli verði vísað til lögreglu svoþað sæti rannsókn á þeim vettvangi. Í máli ákærða hófu skattyfirvöld rannsókn áskattskilum hans 3. maí 2011 og voru teknar skýrslur af honum við þámálsmeðferð 30. júní og 30. nóvember 2011, eins og áður greinir.Skattrannsóknarstjóri lauk síðan rannsókn sinni og með bréfi 30. desember samaár vísaði hann málinu til ríkisskattstjóra til ákvörðunar um endurálagningu.Með bréfi ríkisskattstjóra 5. nóvember 2012 var ákærða tilkynnt um fyrirhugaðaendurákvörðun opinberra gjalda með álagi á gjaldstofna, sem greiða ætti skattaf. Fyrst eftir að ákærða hafði verið kynnt þessi niðurstaða skattyfirvalda varmálið sent sérstökum saksóknara með bréfi 12. sama mánaðar og hjá því embættivar ákærði yfirheyrður 11. apríl 2013 eins og áður er getið. Í millitíðinnihafði ríkisskattstjóri með úrskurði 30. nóvember 2012 endurákvarðað gjöldákærða með skatti af álagi á gjaldstofna og ákærði staðið skil á sköttum 10.janúar 2013 með fyrirvara. Þá var ákæra á hendur ákærða gefin út 21. maí 2014eða rúmum tveimur mánuðum eftir að úrskurður yfirskattanefndar gekk 12. marssama ár, en sakamál sem rekið er fyrir dómi er höfðað með útgáfu ákæru, sbr.152. gr. laga nr. 88/2008. Það mál er síðan endanlega til lykta leitt með dómiHæstaréttar í málinu liðlega þremur og hálfu ári eftir að yfirskattanefndfelldi úrskurð sinn. Í því tilliti telég engu breyta gagnvart ákærða þótt málinu hafi verið frestað meðan beðið vareftir dómi mannréttindadómstóls í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og fleirigegn Íslandi, fyrst í héraði og síðan fyrir Hæstarétti, en sá dómur gekk 18.maí 2017.VISamkvæmt því sem hér hefur verið rakið fól aðskilin meðferð sakamála áhendur ákærða hjá skattyfirvöldum og með því máli sem hér er til úrlausnar ísér takmörkuð tengsl að efni til sökum þess að sú rannsókn sem fór fram hjáembætti sérstaks saksóknara var sjálfstæð og fól að töluverðu leyti í sérendurtekningu gagnvart ákærða. Jafnframt skortir á fullnægjandi tengsl í tímaþar sem skattyfirvöld höfðu kynnt ákærða niðurstöðu sína áður en málinu varvísað til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara, auk þess sem langt er liðið fráþví málinu lauk hjá skattyfirvöldum. Að þessu virtu tel ég að sakamálin séu svoótengd bæði að efni til og í tíma að ítrekuð málsmeðferð með því máli sem hérer til úrlausnar fari í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans, eins ogákvæðið verður skýrt í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Samkvæmt þessu telég fallast eigi á aðalkröfu ákærða og vísa málinu frá héraðsdómi.Eftir niðurlagi 2. mgr. 209. gr. laga nr. 88/2008 ber mér að greiðaatkvæði um efni máls. Að því leyti er ég sammála niðurstöðu meirihlutans.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. mars 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 25. febrúar sl., erhöfðað af embætti sérstaks saksóknara á hendur X, [...], [...], [...], fyrirmeiri háttar brot gegn skattalögum, með því að hafa staðið skil á efnislegaröngum skattframtölum gjaldárin 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008, enákærði lét undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtölum sínumfjármagnstekjur samtals að fjárhæð kr. 87.007.094, sem voru annars vegarhagnaður ákærða af sölu hlutabréfa, sem skattskyldur er skv. 8. tl. C-liðar 7.gr., sbr. 18. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og hins vegar tekjur ákærða afuppgjöri á samtals 58 framvirkum skiptasamningum, sem skattskyldar eru skv. 3.tl. C-liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og hafameð því komið sér undan greiðslu fjármagnstekjuskatts samtals að fjárhæð kr.8.700.709, sem sundurliðast sem hér greinir:Gjaldárið 2008:Fjármagnstekjur:Hagnaður af söluhlutabréfa kr. 4.808.089 Skiptasamningar kr. 47.526.992Framtaldar tekjurvegna skiptasamninga kr. -14.464.028Þóknanir kr.-3.370.852Samtals vanframtaldarfjármagnstekjur kr. 34.500.201Vanframtalinnfjármagnstekjuskattur, skattprósenta 10% kr. 3.450.020Gjaldárið 2009:Fjármagnstekjur:Vanframtaldarfjármagnstekjur, skiptasamningar kr. 49.136.041Þóknanir kr. -3.612.894Samtals vanframtaldarfjármagnstekjur kr. 45.523.147Vanframtalinnfjármagnstekjuskattur, skattprósenta 10% kr. 4.552.315Samtalsvanframtaldar fjármagnstekjur: kr. 80.023.348Samtals vangreiddurfjármagnstekjuskattur: kr. 8.002.335Skattskyld afleiðuviðskipti ákærða meðskiptasamninga árið 2007, sem sundurliðast sem hér greinir:Númer samningsLokadagurLokastaðaÞóknunTekjur2006-205-1-06.2.2007.044.49044.684.089.1742006-205-3-126.3.2007425.63323.495449.1282006-205-4-08.2.2007811.83445.560857.3942006-205-5-02.2.2007666.67258.091724.7632006-205-6-026.1.2007.612.27964.082.676.3612006-205-8-05.2.200794.55965.55760.1162006-205-9-022.6.2007398.63651.539450.1752006-205-10-022.6.2007451.73037.693489.4232006-205-10-19.9.2007243.91832.645276.5632006-205-11-0.2.2007638.09029.224767.3142007-205-3-020.4.2007202.95254.508257.4602007-205-4-030.1.2007495.83466.600562.4342007-205-5-122.5.200704.23924.16028.3992007-205-6-020.4.200710.66159.23169.8922007-205-7-03.4.2007316.34619.028435.3742007-205-8-16.8.2007701.2540.000711.2542007-205-9-020.3.2007214.23220.882235.1142007-205-10-026.3.2007226.85513.256340.1112007-205-11-030.3.200783.32553.076236.4012007-205-12-08.6.200728.33435.20863.5422007-205-12-13.9.2007457.4990.000467.4992007-205-13-023.5.2007648.19914.336762.5352007-205-14-029.6.200761.88532.29794.1822007-205-15-0.6.200732.81978.686211.5052007-205-17-024.7.2007569.87463.585633.4592007-205-18-030.7.2007566.196219.870786.0662007-205-20-023.7.2007205.93922.150228.0892007-205-22-05.7.2007895.83119.081.014.9122007-205-23-05.6.2007384.75413.068497.8222007-205-24-06.7.200734.58812.991247.5792007-205-25-022.6.200765.07118.259283.3302007-205-31-07.8.2007749.408219.138968.5462007-205-32-07.8.2007549.42789.836639.2632007-205-33-02.10.2007-29.56342.7713.2082007-205-34-022.8.200759.76133.05692.8172007-205-36-01.9.200728.736.229744.00029.480.2292007-205-38-09.10.2007373.67330.460404.1332007-205-39-00.10.2007349.28733.609382.8962007-205-45-027.12.200773.39065.14038.530 Samtals:47.526.992Skattskyld afleiðuviðskipti ákærða meðskiptasamninga árið 2008, sem sundurliðast sem hér greinir:SamningsnúmerLokadagurLokastaðaÞóknunTekjur2008-205-1-07.3.200850.725212.629263.3542008-205-4-06.3.20085.324.473208.7985.533.2712008-205-6-028.3.2008.240.57963.433.404.0122008-205-8-028.3.2008.687.20988.680.775.8892008-205-9-028.3.2008760.21101.050861.2612008-205-10-0.4.2008566.67975.395742.0742008-205-11-0.4.2008626.13964.165790.3042008-205-14-028.4.20082.599.28363.4282.762.7112008-205-15-028.4.2008419.589206.613626.2022008-205-16-028.4.2008.368.07296.360.564.4322008-205-17-04.7.2008.070.60086.064.256.6642008-205-18-08.7.20084.169.981230.7594.400.7402008-205-25-04.7.20084.230.536236.7354.467.2712008-205-31-08.7.2008.172.48977.726.350.2152008-205-33-06.7.2008338.214212.922551.1362008-205-34-028.7.2008481.58974.306655.8952008-205-41-03.11.20088.855.585337.6719.193.2562008-205-45-03.11.20086.521.34675.3496.696.6952008-205-46-03.11.20084.039.848200.8114.240.659 Samtals:49.136.041Framangreind brot ákærða eru talin varða við 1.mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995,sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Ákærði neitar sök. Krefst hann sýknu og aðsakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Með kæru 12. nóvember 2012 vísaðiskattrannsóknarstjóri ríkisins málefnum ákærða til rannsóknar hjá lögregluvegna gruns um brot á ákvæðum laga nr. 90/2003, um tekjuskatt og eftir atvikumalmennum hegningarlögum nr. 19/1940. Í kærunni kemur m.a. fram að ákærði hafivanrækt að gera grein fyrir skattskyldum tekjum vegna jákvæðs mismunar afframvirkum samningum vegna tekjuáranna 2007 og 2008. Ákærði gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvaðsthann vera ákærður fyrir brot gegn lögum um tekjuskatt og almennumhegningarlögum vegna þess að skattframtöl sem fyrir ákærða hefðu verið gerðhefðu ekki reynst innihalda réttar upplýsingar. Hafi ákærði verið í góðri trúum að framtölin væru rétt. Hins vegar vissi hann að hann bæri alla ábyrgð á þvíað tekjur væru réttilega fram taldar. Hefði hann keypt sér aðstoð sérfræðingatil að sjá um þessi mál þannig að öllu væri til skila haldið. Hann vefengdiekki að á hefði skort í þeim efnum. Vildi ákærði ítreka að það hefði ekki veriðásetningur hans að undanskilja neitt í framtölum sínum. Þegar villur hafi komiðí ljós hafi hann látið skila leiðréttum gögnum og greitt allt sem á hann hefðiverið lagt af opinberum gjöldum eftir það að meðtöldu 25% álagi. Teldi ákærðivafasamt að ákæruefnið væri þess eðlis að það gæti talist meiriháttar ískilningi 262. gr. laga nr. 19/1940.Niðurstaða:Ákærði neitar sök. Hefur hann fyrir dóminumviðurkennt að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2008og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008 og látið undir höfuð leggjast að teljafram á skattframtölum sínum fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 80.023.348krónur sem hafi annars vegar verið vegna hagnaðar ákærða af sölu hlutabréfa,sem skattskyldar væru samkvæmt 8 tl. C-liðar 7. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 90/2003og hins vegar tekjur ákærða af uppgjöri á samtals 58 framvirkumskiptasamningum, sem skattskyldar eru samkvæmt 3. tl. C-liðar 7. gr., sbr. 2.mgr. 8. gr. laga nr. 90/2003. Með þessu hafi ákærði komið sér undan greiðslufjármagnstekjuskatts, samtals að fjárhæð 8.002.335 krónur. Frávísunarkrafa ákærðabyggist á því að vísa eigi málinu frá héraðsdómi á grundvelli 4. gr. 7.samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem segiað enginn skuli sæta lögsókn eða refsingu að nýju fyrir sama brot. Þá vísarákærði í þessu sambandi til 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ákærði hafi sætt endanlegumúrskurði skattyfirvalda um álag á skattstofn vegna ætlaðra brota samkvæmtákæru, en í því felist refsing. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur það ekki verið taliðfara í bága við bann við endurtekinni málsmeðferð að stjórnvöld hafi gert manniað greiða skatt af álagi á skattstofn og sama manni séu síðan í öðru máli gerðviðurlög vegna sama brots, sbr. dóm Hæstaréttar 11. júní 2015 í máli nr.550/2014 og aðra dóma réttarins sem þar er vísað til. Málinu verði því ekkivísað frá héraðsdómi á þessum grundvelli. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 skalskattskyldur maður, sem skýrir af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi, rangteða villandi frá einhverju því sem máli skiptir um tekjuskatt sinn greiðafésekt allt að tífaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem undan var dreginnog aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni. Þá er mælt fyrir umþað í 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga að hver sem af ásetningi eðastórfelldu gáleysi gerist sekur um meiri háttar brot gegn 1., 2. eða 5. mgr.109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. og 2. mgr. 22. gr. laga um tekjustofnasveitarfélaga, auk fleiri nánar tiltekinna ákvæða skattalaga, skuli sætafangelsi allt að 6 árum. Jafnframt er þar kveðið á um heimild til að dæmafésekt að auki samkvæmt tilgreindum ákvæðum skattalaga. Eftir 3. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga telst verknaður meiri háttar brot samkvæmt 1. og 2. mgr.greinarinnar ef brotið lýtur að verulegum fjárhæðum, verknaður er framinn meðsérstaklega vítaverðum hætti eða við aðstæður sem auka mjög saknæmi brotsins,svo og ef maður, sem til refsingar skal dæma fyrir eitthvað þeirra brota semgetur í 1. eða 2. mgr., hefur áður verið dæmdur sekur fyrir sams konar brot eðaeitthvert annað brot sem undir þau ákvæði fellur. Ákærði skýrði rangt frá fjármagnstekjum sínum árin2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008 svo máli skipti um skattlagninguhans. Virða ber ákærða þetta til stórkostlegs hirðuleysis og var um meiriháttar brot að ræða í ljósi þess að brotið laut að verulegum fjárhæðum. Má umþað meðal annars vísa til dóms Hæstaréttar frá 23. janúar 2014 í máli nr.232/2013. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og erháttsemi hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur [..].Hann hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Með hliðsjón af atvikummálsins og réttarframkvæmd á þessu sviði sæti ákærði fangelsi í 3 mánuði, sembundið verður skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Þá greiði ákærði sekt að fjárhæð 13.800.000krónur, er renni í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, ellasæti ákærði fangelsi í 7 mánuði. Verjandi ákærða gerir ekki kröfu um málsvarnarlaunverði ákærði sakfelldur í máli þessu. Með hliðsjón af því verður ekki kveðið áum að greiðslu sakarkostnaðar. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Ásmunda BjörgBaldursdóttir saksóknarafulltrúi. Símon Sigvaldasonkveður upp dóm þennan. Dó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skalfullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingudóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði13.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingudómsins, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði.
|
Mál nr. 94/2003
|
Kærumál Vanreifun Matsgerð Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli, sem S hafði höfðað á hendur E vegna galla á fasteign, var vísað frá dómi. Var talið að S væri í málinu bundin af upphaflegri kröfugerð sinni og gæti ekki undir rekstri þess breytt grundvelli kröfunnar og rökstuðningi fyrir henni stefnda í óhag, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga um meðferð einkamála. Annmarkar á matsgerðum þóttu slíkir að ekki yrði við þær stuðst til að ákveða afslátt samkvæmt upphaflegri kröfu S. Var málið svo vanreifað að þessu leyti og málatilbúnaður S í heild þannig úr garði gerður að ekki varð hjá því komist að vísa afsláttarkröfu hennar frá dómi án kröfu. Þar sem ekki var loku skotið fyrir það að S ætti kröfu á hendur E vegna galla á umræddri fasteign og þar með eftir atvikum skaðabótakröfu vegna tapaðra húsaleigutekna, þótti rétt að vísa einnig þeirri kröfu hennar frá dómi án kröfu vegna vanreifunar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. febrúar 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdóms verði hrundið og lagt fyrir hann að fella dóm á kröfu hennar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigríður Rósa Víðisdóttir, greiði varnaraðila, Einari Óskarssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Ár 2003, föstudaginn, er dómþing Héraðsdóms Reykjaness háð í dómhúsinu í Hafnarfirði og upp kveðinn úrskurður um frávísun án kröfu í málinu nr. E-2427/2002: Sigríður Rósa Víðisdóttir gegn Einari Óskarssyni. Málið var höfðað 26. júní 2002 og dómtekið 4. febrúar 2003. Stefnandi er Sigríður Rósa Víðisdóttir, til heimilis að Kvistalandi 1, Reykjavík. Stefndi er Einar Óskarsson, til heimilis að Skólagerði 49, Kópavogi. Málið er rekið sem gallamál á sviði fasteignakauparéttar. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni krónur 8.845.405 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2002 til greiðsludags. Jafnframt verði hann dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu lægri fjárhæðar að mati dómsins, sem einnig ákvarði hæfilegan málskostnað. I. Fasteignin Kvistaland 1 í Reykjavík, sem mál þetta er risið út af, er um það bil 440 m² steinsteypt einbýlishús, byggt 1973. Húsið skiptist í 156 m² íbúð á aðalhæð, 56 m² bílskúr og tvær ósamþykktar íbúðir í kjallara ásamt óinnréttuðu rými, samtals um 229 m². Stefnandi keypti húsið af stefnda með kaupsamningi 12. apríl 2000. Kaupverð var krónur 26.000.000. Til grundvallar kaupunum lá meðal annars söluyfirlit frá fasteignasölunni Borgum þar sem eigninni var svo lýst: Glæsilegt einbýlishús neðst í Fossvogi, með grónum, vel hirtum garði. Nýlegt gler og endurnýjað þak. Á aðalhæð er gott anddyri, gestasalerni, stórar stofur með arni, hjónaherbergi, barnaherbergi og mjög stórt herbergi, sem áður voru tvö herbergi. Eldhús er með nýrri innréttingu og góðum borðkrók. Baðherbergi og þvottahús. Á hæðinni eru vönduð gólfefni, að mestu parket og flísar. Af aðalhæðinni er stigi úr þvottahúsi niður í kjallara. Einnig sérinngangur frá vesturhlið hússins. Í kjallara eru gluggar um 40 cm. háir. Mikið rými og allt með góðri lofthæð, meðal annars tvær íbúðir og um 100 m² óinnréttað rými sem hentar til ýmissa hluta. Áður en kaupin tókust skoðaði stefnandi fasteignina einu sinni í viðurvist stefnda. Er óumdeilt að aðalhæðin hafi staðist væntingar stefnanda og hafa ekki verið gerðar athugasemdir við ástand hennar. Því er ekki að heilsa varðandi ástand kjallara og lagnakerfis. Að því er varðar ástand kjallarans er óumdeilt að hið óinnréttaða rými var aðeins tilbúið undir tréverk og pússningu. Stefnandi heldur því fram, gegn andmælum stefnda, að skoðun í þeim hluta kjallarans hafi verið örðug vegna fjölda málverka við veggi. Hún kannast við að rakalykt hafi lagt frá dælubrunni í þeim hluta kjallarans og segir hún stefnda hafa svarað því aðspurður að brunnurinn hefði aldrei verið til vandræða. Stefnandi heldur því og fram að erfitt hafi verið að átta sig á ástandi íbúðanna tveggja við lauslega skoðun vegna búslóðar leigjenda. Hún hafi því spurt stefnda hvort íbúðirnar væru illa farnar og hefði hann sagt að þær væru „börn síns tíma“ og að þörf væri á að „taka þær í gegn“. Stefndi mótmælir því að skoðun íbúðanna hafi verið vandkvæðum bundin og hafi þar mátt sjá greinileg ummerki eftir leka á gólfteppum og neðst á veggjum, en stefnanda hafi verið sagt frá því að lekið hefði inn í kjallarann. Er óumdeilt að stefnanda hafi verið greint frá einum lekastað í suð-vestur horni hússins, sem búið hefði verið að lagfæra. Hún segir að stefndi hafi svarað því neitandi að lekið hefði á fleiri stöðum í kjallaranum. Að sögn stefnda keypti hann umrædda fasteign sumarið 1994 og bjó í húsinu í um sex ár. Á þeim tíma hefði hann aldrei orðið var við neina ágalla á lagnakerfi hússins. Þó hefði einu sinni flætt upp úr dælubrunninum vorið 1995 vegna bilunar í dælunni, en skemmdir verið óverulegar af þeim sökum. Þá hefði í eitt skipti flætt upp úr vöskum í kjallara í úrhellisrigningu veturinn 1996-1997. Stefndi kveðst ekki minnast þess að hafa greint stefnanda sérstaklega frá þessum atvikum. Loks hefði gætt smávægilegs leka við vaska í eitt skipti eftir áramót 1999-2000 í kjölfar mikillar snjósöfnunar á þaki, en að sögn stefnda hefði ekki fundist nein bilun í lögnum. Hann hefði sagt stefnanda frá þessu atviki við nefnda skoðun og tengt það við niðurfallsrör frá þaki. Er óumdeilt í málinu að stefndi greindi stefnanda frá því að hluti þakniðurfalls væri ónýtur og að sennilega væri lögnin þar fyrir neðan stífluð eða brotin. Sem fyrr segir var gengið frá kaupsamningi aðila 12. apríl 2000. Í honum er staðlað ákvæði þess efnis að fasteignin sé seld í því ástandi, sem stefnandi hafi kynnt sér með skoðun og sætt sig við að öllu leyti. Við undirritun samningsins var tekið sérstaklega fram að stefndi hefði upplýst stefnanda um „að frárennslisrör í lóð leki og beri [stefndi] ekki ábyrgð á neinum kostnaði tengdum viðgerð á því.“ II. Stefnandi fékk húsið afhent 1. júlí 2000 og skyldi afsal gefið út 15. sama mánaðar gegn lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi á krónum 1.453.000. Stefnandi segir að skömmu eftir afhendingu hafi leigjendur í kjallaranum komið til hennar og spurt hvort hún vissi að þeir hefðu þurft að ganga um í stígvélum um vorið vegna leka í kjallaranum. Í framhaldi hefði hún séð greinileg merki um leka á gólfteppum og neðst á veggjum leiguíbúðanna og strax haft samband við stefnda. Síðan hefði það gerst í fyrstu rigningum í júlí að pollar hefðu myndast á tveimur stöðum í kjallaranum. Að sögn stefnanda hefði hún tekið fjölda ljósmynda af aðstæðum. Eru myndirnar meðal framlagðra gagna og er ómótmælt af hálfu stefnda að þær hafi verið teknar í júlí. Einnig liggja fyrir tveir reikningar frá Stífluþjónustu Bjarna, dagsettir 10. og 26. júlí, samtals að fjárhæð krónur 44.447 vegna myndatöku á ótilgreindum rörum í húsinu. Svo fór að stefnandi ákvað að halda eftir síðustu kaupsamningsgreiðslunni og lagði hinn 18. júlí sömu fjárhæð inn á bankareikning í eigin nafni. Stefnandi fékk Garðar Ingþórsson byggingatæknifræðing til að skoða ástand fráveitulagna og gera tillögur að viðgerð og kostnaðaráætlun. Í umsögn Garðars frá 2. ágúst 2000 eru gerðar ýmsar athugasemdir við ástand þakniðurfalla, skólplagna, drenlagna og dælubrunns og er viðgerðarkostnaður áætlaður krónur 3.470.000. Kostnaður vegna úttektarinnar mun hafa verið krónur 78.186. Þuríður Halldórsdóttir hdl., þáverandi lögmaður stefnanda, lýsti ábyrgð á hendur stefnda vegna galla á hinni seldu fasteign í bréfum 4. og 22. september 2000. Jafnframt var krafist bóta vegna tekjutaps af útleigu íbúðanna tveggja, sem lögmaðurinn áætlaði krónur 120.000 á mánuði. Bréfunum var ekki svarað af hálfu stefnda. Í framhaldi fór lögmaðurinn fram á dómkvaðningu tveggja matsmanna í Héraðsdómi Reykjavíkur. Í matsbeiðni, sem dagsett er 22. nóvember 2000, er óskað eftir „að metið verði ástand fráveitulagna að Kvistalandi 1 í Reykjavík en umbjóðandi minn [stefnandi] telur lagnir og dren ekki að öllu leyti í samræmi við teikningu hússins og í raun vera ónýtar þar sem í ljós hafa komið miklar rakaskemmdir í kjallara hússins. Farið er fram á að skoðun verði framkvæmd eins ítarlega og unnt er, meðal annars með myndun lagna. Óskað er álits matsmanna á hvort hér er um leynda galla að ræða og tillagna um endurbætur og kostnaðarmats við þær.“ Matsbeiðnin var tekin fyrir á dómþingi 8. desember að viðstöddum lögmanni stefnanda og Guðna Á. Haraldssyni hrl., lögmanni stefnda. Til matsstarfa voru dómkvaddir Kristján Guðmundsson húsasmíðameistari og Sævar Stefánsson pípulagningameistari. Var lagt fyrir þá að skila matsgerð eigi síðar en 15. janúar 2001. Stefndi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 9. janúar 2001 og krafði stefnanda um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs fyrir fasteignina, krónur 1.453.000 með áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði, allt gegn útgáfu afsals fyrir eigninni. Stefnandi gerði upp þá kröfu daginn eftir málshöfðun, án fyrirvara eða athugasemda, með greiðslu á krónum 1.859.790. Afsal var gefið út 15. sama mánaðar. Dómkvaddir matsmenn skiluðu tveimur aðskildum matsgerðum til stefnanda; pípulagningameistarinn 1. mars 2001 og húsasmíðameistarinn 30. maí sama ár. Matsgerðirnar voru ekki unnar og samdar í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem nánar verður vikið að síðar, en samkvæmt „umfangs- og kostnaðarmati“ fyrrnefnds sérfræðings var heildarkostnaður vegna úrbóta áætlaður krónur 4.575.000. Reikningur matsmanns nam krónum 31.125. Niðurstaða síðarnefnds matsmanns um kostnað vegna „úttekt á útveggjum, innveggjum í kjallara“ fasteignarinnar nam krónum 2.840.405. Samhliða því mati skilaði matsmaðurinn kostnaðarmati landslagsarkitekts vegna lóðaframkvæmda við fasteignina, samtals að fjárhæð krónur 1.102.350. Reikningur matsmanns nam krónum 49.302. Lögmaður stefnanda krafði stefnda um framangreindar fjárhæðir samkvæmt matsgerðum í bréfi 5. júlí 2001, auk 105.000 króna í bætur fyrir hvern mánuð vegna tapaðra leigutekna frá 1. júlí 2000 til 1. júní 2001. Þeim kröfum var hafnað í bréfi lögmanns stefnda 23. júlí 2001 og meðal annars á það bent að umræddar matsgerðir væru stórlega gallaðar og hefði stefndi ekki verið boðaður á matsfund til að gæta hagsmuna sinna. Þá væri öllum framkvæmdum lokið á fasteigninni vegna ætlaðra galla og því ógerningur fyrir stefnda að gæta réttar síns. Í framhaldi af athugasemdum stefnda sendi lögmaður stefnanda Héraðsdómi Reykjavíkur bréf hinn 28. ágúst 2001 og óskaði eftir endurupptöku á umræddu matsmáli. Með bréfi héraðsdóms 3. september 2001 til matsmanna var lagt fyrir þá að bæta úr nánar tilteknum ágöllum á matsgerðunum og leggja að nýju mat á þá matsliði, sem fyrri dómkvaðning mælti fyrir um. Fyrir liggur samkvæmt vætti matsmanna fyrir dómi að þeir hafi ekki sinnt þessari beiðni. Auk framangreindra reikninga er rétt að nefna hér til sögunnar fjóra reikninga til viðbótar, sem málinu tengjast. Sá fyrsti er frá Vélaleigu Arnars Kristjánssonar, dagsettur jan. 2002, að fjárhæð krónur 1.501.470. Á hann er ritað „Ný drenlögn skv. tilboði“. Að sögn stefnanda mun þetta hafa verið raunkostnaður vegna lagningar nýrra drenlagna. Þá eru tveir reikningar frá Dalsmíði ehf., dagsettir „1. mars“ og „7. apríl“, vegna smíðavinnu að Kvistalandi 1, samtals að fjárhæð krónur 1.079.122. Stefnandi kveður reikningana vera frá árinu 2001 og varði þeir viðgerð á ónýtum innveggjum í kjallara hússins. Loks ber að nefna ódagsettan reikning frá Verktökum Magna ehf. að fjárhæð krónur 100.000 vegna „Vinnu skv. tilboði“. Ekki hefur fengist skýring á tilurð þessa reiknings. III. Stefnandi og stefndi gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi, en auk þeirra báru vitni Garðar Ingþórsson byggingatæknifræðingur og matsmennirnir Kristján Guðmundsson og Sævar Stefánsson. Sjónarmiðum aðila er að mestu lýst í I. og II. kafla hér að framan. Verður nú vikið að framburði þeirra og annarra skýrslugjafa fyrir dómi að svo miklu leyti, sem þýðingu getur haft fyrir málsúrslit. Stefnandi sagði fyrir dómi að hún hefði að ráði lögmanns síns beðið með allar úrbætur á húsinu þar til dómkvaddir matsmenn hefðu lokið skoðun sinni. Í framhaldi af því hefði hún ráðist í framkvæmdir og hefði þeim lokið um vorið 2001. Íbúðirnar í kjallaranum hefðu síðan verið leigðar út að nýju frá 1. maí sama ár. Stefndi stóð fastur á því fyrir dómi að honum hefði ekki verið kunnugt um þá annmarka, sem lýst er í ástandsskýrslu Garðars Ingþórssonar byggingatæknifræðings að frátöldum skemmdum á þakniðurfalli og meðfylgjandi vandamálum með vaska. Hann kannaðist einnig við að jörð hefði sigið við bílskúrinn um allt að 30 cm. og minntist þess ekki að hafa greint stefnanda sérstaklega frá því. Aðspurður um ástand drenlagna fyrir sölu fasteignarinnar sagði hann að búið væri að skipta um drenlagnir í flestum húsum í nágrenninu. Hann kvaðst í eitt skipti hafa mætt á boðaðan matsfund ásamt lögmanni sínum, en þar sem enginn hefði mætt af hálfu stefnanda hefði ekki orðið af skoðun. Hann hefði síðan ekki heyrt frekar af störfum dómkvaddra matsmanna fyrr en matsgerðir hefðu verið sendar honum í júlí 2001. Þá hefði öllum framkvæmdum verið lokið við fasteignina. Garðar Ingþórsson staðfesti ástandsskýrslu sína og kostnaðarmat fyrir dómi. Hann bar að þær viðgerðir, sem lagðar væru til í skýrslunni, hefðu verið nauðsynlegar til úrbóta á þakniðurföllum, skólplögnum, drenlögnum og dælubrunni. Aðspurður sagði hann að samkvæmt teikningum væri gert ráð fyrir drenlögnum í kringum húsið, en hann hefði ekki staðreynt sjálfur hvort drenlagnir hefðu verið til staðar. Hann hefði þó séð þar til gerða stúta liggja að dælubrunninum og tengjast honum. Sævar Stefánsson pípulagningameistari staðfesti fyrir dómi matsgerð sína frá 1. mars 2001. Hann sagði að augljóst hefði verið af skemmdum á innveggjum og öðrum innréttingum í kjallara hússins að þar hefði verið um langvarandi lekavandamál að ræða. Taldi Sævar að skemmdirnar mætti rekja til lélegra og ófullnægjandi drenlagna við húsið. Hann tók fram að þegar hann hefði skoðað og metið ástand eignarinnar hefðu framkvæmdir verið byrjaðar og hefði verktaki sá er annaðist þær sagt honum frá því að drenlagnir hefðu ekki verið til staðar. Aðspurður kvaðst Sævar ekki hafa staðreynt þá frásögn heldur byggt niðurstöðu matsgerðarinnar um þetta atriði á frásögn verktakans. Hann kvaðst heldur ekki hafa myndað lagnakerfi hússins, svo sem beðið hafi verið um í matsbeiðni, heldur stuðst við fyrirliggjandi myndir. Sævar sagði ástand dælubrunns hafa verið með ólíkindum og hefði þar þurft mikilla úrbóta við. Frágangur á öðrum lögnum í kjallara hefði einnig verið mjög slæmur og ekki annað að sjá en að mikið fúsk hafi almennt verið viðhaft við allt lagnakerfið. Sævar bar einnig að snjóbræðsla í bílaplani við bílskúrinn hefði mjög líklega verið skemmd eða ónýt vegna mikils jarðsigs, en kvaðst aðspurður ekki hafa skoðað þetta sérstaklega. Hann vissi því ekki hvort snjóbræðslukerfi hefði verið til staðar við bílskúrinn. Sævar bar enn fremur að sennilegt væri að vatns- og hitalagnir í einangrun útveggja á suðurhlið hússins hefðu verið illa farnar, en kvaðst heldur ekki hafa sannreynt þetta atriði með skoðun. Hann kvaðst ekki hafa skoðað neinar teikningar af lagnakerfi hússins og ekki hafa reynt að afla slíkra teikninga. Í matsgerð sinni lagði Sævar til ákveðnar úrbætur á framangreindum atriðum og skilaði svohljóðandi kostnaðaráætlun: 1. Endurnýja vatns- og hitalagnir á suðurhlið kr. 275.000. 2. Endurnýja brunndælu, flytja og loka brunni kr. 450.000. 3. Leggja drenlagnir kr. 2.900.000. 4. Endurnýja frárennsli frá húsi að brunni kr. 360.000. 5. Endurnýja frárennsli frá íbúðum og niðurföllum kr. 470.000. 6. Endurnýja snjóbræðslu í bílaplani. kr. 120.000. Kostnaður með vsk. kr. 4.575.000. Sævar staðfesti fyrir dómi að hann vissi ekki til þess að stefndi hefði verið boðaður til matsfundar á fasteigninni þegar umrædd skoðun hefði farið fram. Hann sagði Kristján Guðmundsson hafa séð alfarið um boðun til matsfundar. Þá kvaðst Sævar ekki vita til þess að fundargerð hefði verið rituð vegna matsfundar. Aðspurður af hverju matsmenn hefðu ekki skilað sameiginlegri matsgerð sagði Sævar að það hefði verið vegna ókunnugleika þeirra, en umrætt mat hefði verið hið fyrsta sem hann hefði tekið að sér. Þeir hefðu hins vegar skoðað eignina í sameiningu, en skilað tveimur sjálfstæðum mötum varðandi ályktanir og niðurstöður. Kristján Guðmundsson húsasmíðameistari staðfesti fyrir dómi matsgerð sína frá 30. maí 2001. Matið, sem er í raun aðeins órökstudd kostnaðaráætlun á einni blaðsíðu, kvaðst Kristján hafa ritað eftir skoðun á vettvangi og hefði hann haft til hliðsjónar þær úrbætur, sem hann hefði talið nauðsynlegar á eigninni. Hann bar fyrir dómi að mikill raki hefði verið í útveggjum í kjallara og milliveggir verið skemmdir að innanverðu. Þá hefðu verið greinilegar rakaskemmdir í innréttingu í eldhúsi leiguíbúðanna. Taldi Kristján að skemmdirnar mætti að miklu leyti rekja til lélegra og ófullnægjandi drenlagna við húsið. Einangrun í útveggjum hefði og verið ónýt og því hefði verið nauðsynlegt að gera við þá. Kristján kvaðst þó ekki hafa sannreynt síðastgreint atriði með skoðun. Hann sagðist geta staðfest fyrir sitt leyti meðfylgjandi kostnaðarmat landslagsarkitekts vegna framkvæmda á lóð fasteignarinnar, sem hann sagði tengjast nauðsynlegri endurnýjun drenlagna. Nánar aðspurður um drenlagnir við húsið bar Kristján að komið hefði í ljós að drenlagnir hefðu ekki verið til staðar. Hann kvaðst ekki hafa sannreynt þetta sjálfur, en fengið þær upplýsingar frá Sævari Stefánssyni matsmanni. Í matsgerð sinni lagði Kristján til ákveðnar úrbætur og skilaði svohljóðandi kostnaðaráætlun: 1. Rif og hreinsun gamalla milliveggja kr. 148.500. 2. Uppsetning nýrra milliveggja kr. 986.700. Samtals kr. 1.135.200. Alls með vsk. kr. 1.413.324. 3. Rif og hreinsun á útveggjum kr. 100.000. 4. Viðgerð og frágangur á útveggjum kr. 566.250. Samtals kr. 666.250. Alls með vsk. kr. 829.481. 5. Nýr sólpallur í garði, með vsk. kr. 597.600. Aðspurður fyrir dómi kvaðst Kristján áætla að skipting kostnaðar milli efnis og vinnu varðandi matsliði 1-4 væri um það bil 40% í efni og 60% í vinnu, en varðandi sólpallinn væri skiptingin nokkurn vegin til helminga. Kristján játaði rétt fyrir dómi að hann hefði látið undir höfuð leggjast að boða stefnda til matsfundar á fasteigninni þegar umrædd skoðun hefði farið fram og bar fyrir sig kunnáttuleysi í þeim efnum. Hann kvað þetta hafa verið í fyrsta skipti, sem hann hefði verið dómkvaddur til matsstarfa. Aðspurður af hverju matsmenn hefðu ekki skilað sameiginlegri matsgerð sagði Kristján að ekki hefði verið farið fram á slíkt. Hann hefði því metið atriði á sviði húsasmíði og Sævar atriði tengd pípulögnum hússins. Kristjáni var kynnt fyrir dómi að í matsbeiðni væri ekki farið fram á skoðun og mat á ætluðum göllum tengdum veggjum í kjallara hússins og gerð sólpalls í garði. Í framhaldi kvaðst hann hafa unnið sín matsstörf á grundvelli munnlegra fyrirmæla frá lögmanni stefnanda. IV. Mál þetta telst höfðað við þingfestingu 26. júní 2002. Í stefnu var þess krafist að stefndi yrði dæmdur til greiðslu afsláttar að fjárhæð krónur 8.668.052, til greiðslu skaðabóta að fjárhæð krónur 2.073.013 og til endurgreiðslu ofgreidds fjár er næmi krónum 632.304 eða samtals til greiðslu á krónum 11.374.369, allt að viðbættum dráttarvöxtum og kostnaði. Í kjölfar framlagningar á greinargerð stefnda var málið tekið fyrir á dómþingi 3. október. Lögmaður stefnda áréttaði í þinghaldinu fyrri mótmæli við matsgerðum hinna dómkvöddu manna, sem hann sagði vera haldnar alvarlegum form- og efnisannmörkum og því þýðingarlausar fyrir úrslit málsins. Í framhaldi boðaði dómari að til álita kæmi að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna óskýrleika í málatilbúnaði stefnanda og skírskotaði í því sambandi til 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að beiðni lögmanns stefnanda var meðferð málsins frestað til 1. nóvember. Í þinghaldi þann dag mætti Jón Magnússon hrl. fyrir hönd stefnanda og tilkynnti að hann hefði tekið við málinu af Þuríði Halldórsdóttur hdl. Lögmaðurinn lagði því næst fram breytta kröfugerð, gegn mótmælum lögmanns stefnda, sem kvað breytinguna of seint fram komna og raskaði bæði grundvelli málsins í heild og fyrri kröfugerð stefnanda, sem reist hefði verið að meginstefnu til á rétti til afsláttar. Með hinni breyttu kröfugerð er stefndi í málinu krafinn um greiðslu afsláttar og/eða skaðabóta að fjárhæð krónur 8.845.405 auk dráttarvaxta og málskostnaðar, eins og greinir í upphafi dóms. Krafan er sundurliðuð með svofelldum hætti: Kostnaður samkvæmt matsgerð Sævars Stefánssonar kr. 4.575.000. Kostnaður samkvæmt matsgerð Kristjáns Guðmundssonar kr. 2.840.405. Afnotamissir af 2ja herbergja íbúð frá 1.7.2000-1.6.2001 kr. 660.000 Afnotamissir af 3ja herbergja íbúð frá 1.7.2000-1.6.2001 kr. 770.000 Samtals kr. 8.845.405. Í kröfugerðinni segir að stefnandi byggi kröfu sína á matsgerðum hinna dómkvöddu manna, auk ætlaðs tjóns vegna afnotamissis tveggja íbúða í kjallara hússins nr. 1 við Kvistaland í Reykjavík. Í þinghaldi 7. nóvember tilkynnti dómari að ekki þættu efni til að vísa málinu frá dómi á því stigi, þótt ýmislegt væri óljóst í kröfugerð og málatilbúnaði stefnanda, enda væri ekki loku skotið fyrir það að unnt væri að bæta úr þeim annmörkum undir rekstri málsins. Aðalmeðferð var háð 4. febrúar síðastliðinn. Verður næst gerð grein fyrir helstu málsástæðum og lagarökum stefnanda og í því sambandi einkum vísað til þeirra sjónarmiða, sem lögmaður hennar tefldi fram við munnlegan málflutning. Þó verður ekki hjá því komist að víkja einnig að kröfugerð og málatilbúnaði stefnanda eins og hann birtist í stefnu. V. Í stefnu er á því byggt að umrædd fasteign hafi verið haldin verulegum göllum við kaupin, sem heimili stefnanda að krefja stefnda um afslátt og skaðabætur á grundvelli 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Vísað er til þess að viðgerð hafi þegar farið fram á hluta þess, sem hefði verið ábótavant og því væri gerð krafa um afslátt fyrir þegar greiddar framkvæmdir, en að öðru leyti byggist afsláttarkrafan á kostnaðaráætlunum. Fjárhæð afsláttarkröfunnar er þannig fundin, að krafist er endurgreiðslu á reikningum frá Stífluþjónustu Bjarna, reikningi vegna ástandsskoðunar Garðars Ingþórssonar byggingatæknifræðings, reikningum frá matsmönnunum tveimur, reikningi vegna lagningar á nýrri drenlögn, reikningi frá Verktökum Magna ehf. og reikningum frá Dalsmíði ehf. Er reikninganna nánar getið í II. kafla að framan, en fjárhæð þeirra nemur samtals krónum 3.315.421. Jafnframt er krafist afsláttar vegna ógreiddrar vinnu við lagnir, smíðavinnu og lagfæringar á lóð hússins samkvæmt matsgerðum, samtals krónur 4.303.044. Loks er í formi afsláttar krafist dráttarvaxta af þegar greiddum kröfum, sem og málskostnaðar og virðisaukaskatts, samtals krónur 1.049.587, eða alls krónur 8.668.052 í afslátt vegna galla á fasteigninni. Skaðabótakrafa stefnanda er studd þeim rökum í stefnu, að stefnandi hafi orðið af húsaleigutekjum frá 1. júlí 2000 til 1. júní 2001 vegna þess að leiguíbúðirnar tvær í kjallara hússins hafi verið óíbúðarhæfar, en stefnda hafi mátt vera ljóst að hún hyggðist leigja þær út. Stefnandi áætlar tap sitt vegna minni íbúðarinnar krónur 60.000 á mánuði, en 70.000 á mánuði vegna stærri íbúðarinnar. Er þannig krafist 1.430.000 króna í bætur vegna tapaðra húsaleigutekna. Jafnframt er krafist dráttarvaxta, málskostnaðar og virðisaukaskatts í formi skaðabóta vegna þessa kröfuliðar og nemur bótakrafan þannig samtals krónum 2.073.013. Loks er í stefnu krafist endurgreiðslu ofgreidds fjár í tengslum við uppgjör stefnanda á dómkröfu stefnda í máli því sem hann höfðaði á hendur henni 9. janúar 2001. Nemur sú fjárhæð krónum 632.304. Fallið var frá þessum kröfulið með breyttri kröfugerð stefnanda 1. nóvember 2002 og kemur krafan því ekki til frekari skoðunar í málinu. Við munnlegan málflutning var á því byggt af hálfu stefnanda að umrædd fasteign hefði verið haldin verulegum göllum við kaupin. Stefndi hefði hvorki upplýst stefnanda um gallana né heldur hefði þeirra verið getið í söluyfirliti frá fasteignasölunni Borgum, sem stefnandi hefði byggt ákvörðun sína á. Stefndi verði að bera ábyrgð á þeirri lýsingu eignarinnar, en í henni felist í raun ábyrgð á áskildum kostum, sem eignin hafði ekki. Viðurkennt var af hálfu stefnanda í málflutningi að upphafleg kröfugerð hennar væri í molum, en því jafnframt haldið fram að hin breytta kröfugerð rúmist innan heimilda 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því væri stefndi nú krafinn aðallega um greiðslu afsláttar og/eða skaðabóta að fjárhæð krónur 8.845.405 auk dráttarvaxta og málskostnaðar, en til vara til greiðslu lægri fjárhæðar að mati dómsins. Lögmaður stefnanda benti á að engin gögn hefðu verið lögð fram um afnotamissi íbúðanna tveggja og tjón stefnanda vegna tapaðra húsaleigutekna, en stefndi hefði ekki mótmælt því að íbúðirnar hefðu verið óíbúðarhæfar á tímabilinu frá frá 1. júlí 2000 til 1. júní 2001 og því aðeins spurning um það hvort endanlegri fjárhæð þessa kröfuliðar, krónur 1.430.000, væri mótmælt. Lögmaðurinn féllst einnig fúslega á það að matsgerðir hinna dómkvöddu manna væru verulegum annmörkum háðar. Samkvæmt hinni breyttu kröfugerð 1. nóvember 2002 byggði lögmaðurinn kröfur stefnanda engu að síður á matsgerðunum tveimur með svofelldum hætti: Kostnaður samkvæmt matsgerð Sævars Stefánssonar kr. 4.575.000. Kostnaður samkvæmt matsgerð Kristjáns Guðmundssonar kr. 2.840.405. Við munnlegan málflutning gerði lögmaðurinn þann fyrirvara við kröfugerðina að kæmist dómur að þeirri niðurstöðu að hafna bæri sönnunargildi matsgerðanna að einhverju leyti eða öllu þá væri af hálfu stefnanda stuðst við önnur gögn málsins, þar á meðal kostnaðaráætlun Garðars Ingþórssonar byggingatæknifræðings, framlagðar ljósmyndir af aðstæðum og skýrslur aðila og vitna, en dómendur hefðu frjálst sönnunarmat í málinu, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála. Lögmaðurinn sagði leynda galla á fasteigninni hafa verið þessa: 1. Sannanlegur leki í kjallara, sbr. matsgerðir, ljósmyndir, framburður stefnda og önnur gögn málsins. 2. Frárennsli frá þaki hefði verið rofið og hefði stefndi vitað um þetta atriði og leynt því fyrir stefnanda. 3. Sannað væri að jarðsig hefði verið á bílaplani fyrir framan bílskúr hússins, sem stefndi viðurkenndi að hafa vitað um og ekki sagt stefnanda frá. 4. Sannað væri að drenlagnir hefðu ekki verið til staðar í kringum húsið eða að minnsta kosti hefðu þær ekki verið fullnægjandi, en þar hefði verið um leyndan galla að ræða, sem stefndi bæri ábyrgð á. Lögmaður stefnanda sagði það skoðun sína að meginvandamál dómsins væri að finna rétt kostnaðarverð endurbóta á fasteigninni. Í því sambandi bæri að líta til matsgerðanna tveggja og leggja niðurstöður þeirra til grundvallar, en ellegar bæri sérfróðum meðdómendum að meta aðra lægri fjárhæð og styðjast í því sambandi meðal annars við kostnaðaráætlun Garðars Ingþórssonar og framlagða reikninga. VI. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að fasteignin hafi hvorki verið haldin leyndum göllum né verið í verra ástandi en stefnandi hafi mátt búast við. Þá hafi eignin ekki verið í verra ásigkomulagi en sambærilegar eignir byggðar í sama hverfi á árunum 1971-1973. Stefnanda hafi og verið kynnt að lekið hefði inn í kjallara hússins og hafi víða mátt sjá augljós rakamerki, svo sem á gólfteppum og innveggjum, auk þess sem rakalykt hafi lagt frá dælubrunni. Þá hafi verið vakin sérstök athygli á leka frá þakniðurföllum og að frárennslisrör væri þar í sundur á einum stað. Þannig hafi stefnanda mátt vera ljóst að ástand kjallarans væri ekki gott og hafi framangreindar upplýsingar kallað á frekari skoðun af hennar hálfu, sem ekki hafi verið sinnt. Á þessu verði stefnandi að bera ábyrgð og sömuleiðis á því að hafa látið lagfæra ætlaða galla án þess að gefa stefnda kost á að tjá sig um þá og gæta réttar síns við mats- og skoðunargerðir. Stefndi mótmælir því alfarið sönnunargildi nefndra matsgerða, sem þýðingarlausum fyrir úrslit málsins. Hann færir fyrir því meðal annars þau rök, að matsmenn hafi ekki boðað hann til matsfundar á eigninni, þeir hafi ekki skilað sameiginlegri matsgerð, þeir hafi ekki metið það sem meta skyldi samkvæmt matsbeiðni og farið langt út fyrir efni hennar, þeir hafi ekki rökstutt niðurstöður sínar og nánast ekkert fjallað efnislega um einstaka matsliði eða lýst með skýrum hætti í hverju hinir ætluðu gallar hafi verið fólgnir. Þá hafi fylgt annarri matsgerðinni kostnaðarmat landslagsarkitekts vegna lóðaframkvæmda, sem ekki hafi verið óskað eftir í matsbeiðni. Umræddur arkitekt hafi hvorki verið dómkvaddur til sinna starfa né heldur komið fyrir dóm og borið vitni í málinu. Þá sé sá annmarki á málatilbúnaði stefnanda að krafist sé afsláttar án þess að dómkvaddir matsmenn hafi verið beðnir um að meta umfang afsláttarkröfu og eðlilegan afslátt af fasteigninni miðað við sambærilegar eignir, byggðar og seldar á sama tíma. Við munnlegan málflutning benti lögmaður stefnda á að ekki hefði verið bætt úr framangreindum annmörkum við meðferð málsins og því hlyti að koma aftur til álita að dómendur vísaðu málinu frá dómi án kröfu. Í því sambandi var bent á og því haldið fram af hálfu stefnda að honum væri nú fyrirmunað að reyna að hnekkja skoðunar- og matsgerðum í málinu, en því væri sérstaklega mótmælt sem ósönnuðu að lagnakerfi hússins hafi ekki verið í samræmi við samþykktar teikningar. Þá héldi stefndi því fram að leki sá er stefnandi hefði orðið vör við í júlí 2000 ætti rót sína að rekja til frárennslisröra frá þaki, sem verið hefðu í ólagi við kaupin og hún hefði verið upplýst um. Stefndi mótmælir skaðabótakröfu stefnanda með sömu rökum og að framan greinir, en kröfunni sé einnig mótmælt sérstaklega sem ósannaðri og vanreifaðri. Þannig hafi stefnandi ýmist krafið hann um 105.000 eða 130.000 krónur á mánuði og byggt þær fjárhæðir á eigin mati, en ekki aflað matsgerðar eða annarra sönnunargagna fyrir grundvelli eða fjárhæð kröfunnar. Í varakröfu sinni mótmælir stefndi sérstaklega vaxtakröfum stefnanda, en upphafsdagur dráttarvaxta og annarra vaxta sé hvergi tilgreindur í stefnu og því sé einungis hægt að miða upphafstíma vaxtakrafna við dómsuppsögu í málinu, komi til greiðsluskyldu stefnda á annað borð. Þá er fjárhæð dómkröfu stefnanda mótmælt sem of hárri, vanreifaðri og óljósri og því mótmælt sérstaklega sem fyrr að stefnandi megi breyta grundvelli kröfugerðar sinnar undir rekstri málsins og þar með raska grundvelli málsins í heild, svo sem gert hafi verið í þinghaldi 1. nóvember 2002 og aftur við munnlegan málflutning. Eigi þetta eitt sér að leiða til frávísunar málsins frá dómi án kröfu, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. VII. Grundvöllur þessa máls var lagður í stefnu, en með henni krafði stefnandi stefnda um 8.668.052 króna afslátt af umræddri fasteign, auk 2.073.013 króna skaðabóta og um 632.304 krónur vegna ofgreidds fjár eða samtals um krónur 11.374.369, allt að viðbættum dráttarvöxtum og kostnaði. Rökstuðningur stefnanda fyrir einstökum liðum kröfugerðarinnar er að mörgu leyti óljós og í andstöðu við meginreglur kröfuréttar, þar á meðal um grundvöll afsláttar í fasteignakauparétti. Nægir þar að nefna kröfu að fjárhæð krónur 3.315.421 vegna fjölmargra reikninga, sem getið er í II. og V. kafla að framan, þar á meðal vegna útlagðs kostnaðar sérfræðinga. Þá var í stefnu krafist afsláttar að fjárhæð krónur 1.049.587 vegna dráttarvaxta af útlögðum kostnaði stefnanda, málskostnaðar og virðisaukaskatts. Fær slík afsláttarkrafa hvorki stoð í reglum kröfuréttarins né heldur er að finna fyrir henni lagaheimild. Loks er ekki að finna í stefnu haldbæran rökstuðning fyrir eftirstöðvum afsláttarkröfunnar, krónum 4.303.044, vegna þess sem nefnt er í stefnu ógreidd vinna við lagnir, smíði og lagfæringar á lóð hússins. Skaðabótakrafa stefnanda var sama marki brennd að því er varðar kröfu um málskostnað og virðisaukaskatt í formi skaðabóta vegna tapaðra tekna af útleigu tveggja íbúða í kjallara hússins. Þá var skaðabótakrafan ekki studd matsgerð eða öðrum sönnunargögnum um grundvöll hennar og fjárhæð. Hefur ekki verið bætt úr þessu undir rekstri málsins. Hinn 1. nóvember 2002 tók nýr lögmaður við málinu fyrir hönd stefnanda. Sama dag var gerð sú breyting á kröfugerð stefnanda frá því sem greinir í stefnu að krafist var aðallega 8.845.405 króna í afslátt og/eða skaðabætur úr hendi stefnda en til vara annarrar lægri fjárhæðar að mati dómsins. Sem fyrr var krafan fyrst og fremst byggð á matsgerðum hinna dómkvöddu matsmanna, en við munnlegan málflutning var einnig byggt á því að dómendur tækju mið af framlögðum reikningum vegna viðgerða á fasteigninni og kostnaðarmati Garðars Ingþórssonar byggingatæknifræðings, kæmi til þess að matsgerðunum tveimur yrði vikið til hliðar að nokkru eða öllu leyti. Það er álit dómsins, og er þar fallist á sjónarmið stefnda, að stefnandi sé í máli þessu bundinn af upphaflegri kröfugerð sinni í málinu og geti ekki undir rekstri málsins breytt grundvelli kröfunnar og rökstuðningi fyrir henni stefnda í óhag, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því er sérstaklega varðar kröfu stefnanda vegna ætlaðs tjóns vegna tapaðra húsaleigutekna er réttilega á því byggt í stefnu að um skaðabótakröfu sé að ræða. Krafan er hins vegar ekki studd neinum sönnunargögnum. Að því er varðar kröfu stefnanda um afslátt af fasteigninni er fallist á með stefnda að ekki megi leggja matsgerðir hinna dómkvöddu manna til grundvallar þeirri kröfu, enda eru matsgerðirnar háðar verulegum form- og efnisannmörkum, sem ekki hefur verið bætt úr. Nægir þar að nefna að matsmenn boðuðu ekki stefnda til matsfundar þegar skoðun fór fram, þeir skiluðu ekki sameiginlegri matsgerð, þeir fóru í matsstörfum sínum ekki eftir matsbeiðni, meðal annars um álit sitt á leyndum göllum og fóru langt út fyrir efni matsbeiðninnar með því að meta ýmis atriði, sem ekki var formlega beðið um. Stefndi átti því ekki kost á að gæta hagsmuna sinna og getur ekki lengur freistað þess að hnekkja matsgerðunum. Þá eru báðar matsgerðirnar haldnar verulegum efnisannmörkum, sem lýsa sér fyrst og fremst í því að umfjöllun um ætlaða galla, lýsing á orsökum þeirra og rökstuðningur fyrir niðurstöðum er lítill og ónógur í matsgerð Sævars Stefánssonar pípulagningameistara og alls enginn í matsgerð Kristjáns Guðmundssonar húsasmíðameistara. Hefur ekki tekist að bæta úr þessum annmörkum með vitnisburði matsmannanna fyrir dómi. Við skýrslugjöf sína viðurkenndi matsmaðurinn Sævar einnig að hafa ekki skoðað sjálfur mikilvæg atriði, sem hann byggði niðurstöðu sína á og er þar sýnu alvarlegast að hann hafi látið undir höfuð leggjast að ganga úr skugga um ástand drenlagna og hvort þær hafi yfir höfuð verið til staðar, svo sem gert er ráð fyrir í teikningum af húsinu. Var ætlaður galli á drenlögnum þó að áliti matsmannsins, sem og Kristjáns Guðmundssonar, meginorsök fyrir stórum hluta þeirra skemmda, sem matsmenn töldu vera á fasteigninni. Framangreindir annmarkar á matsgerðunum eru slíkir að ekki verður við þær stuðst til að ákveða afslátt vegna ætlaðra galla á fasteigninni eða kveða upp úr með bótaskyldu stefnda. Þótt líkur hafi verið að því leiddar að eignin hafi verið haldin tilteknum göllum liggja ekki fyrir önnur haldbær gögn, sem dómurinn getur stuðst við til að meta umfang þeirra, orsakir og fjárhæð mögulegs tjóns. Þannig voru vitni ekki leidd, sem unnu að framkvæmdum á eigninni og hefðu eftir atvikum til dæmis getað staðreynt ástand drenlagna í kringum húsið. Sérfróðum meðdómsmönnum er ekki að lögum ætlað að bæta úr annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atvik, sem viðhlítandi gögn skortir um, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr. laga um meðferð einkamála. Því stoðar það stefnanda ekki að vísa í munnlegum málflutningi til kostnaðaráætlunar Garðars Ingþórssonar og framlagðra reikninga og fara þess á leit við dómendur að þeir ákvarði grundvöll og fjárhæð afsláttar. Er málið því samkvæmt framansögðu svo vanreifað og málatilbúnaður stefnanda í heild þannig úr garði gerður að ekki verður hjá því komist að vísa afsláttarkröfu hennar frá dómi án kröfu, sbr. 4. mgr. 100. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga um meðferð einkamála, enda verður ekki bætt úr þessum annmörkum nú, sbr. 104. gr. sömu laga. Þar sem ekki er loku skotið fyrir það að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda vegna galla á fasteigninni og þar með eftir atvikum skaðabótakröfu vegna tapaðra húsaleigutekna þykir rétt að vísa einnig þeirri kröfu hennar frá dómi án kröfu vegna vanreifunar. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum og vísan til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að ákvarða stefnda málskostnað úr hendi stefnanda. Við þá ákvörðun verður litið til þess að stefndi mótmælti kröfum stefnanda strax í júlí 2001 og vísaði meðal annars til hinna ófullnægjandi matsgerða. Stefnandi höfðaði málið engu að síður á grundvelli matsgerðanna tveggja og var stefndi knúinn til að grípa til varna. Vegna ófullnægjandi málatilbúnaðar stefnanda, sem einnig hefur tekið verulegum breytingum undir rekstri málsins, hefur málið orðið þyngra í vöfum og erfiðara að halda uppi skynsamlegum vörnum en ella. Með hliðsjón af þessu, umfangi málsins og fjölda þinghalda þykir því málskostnaður hæfilega ákveðinn krónur 500.000. Úrskurðurinn er kveðinn upp af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara og Ásmundi Ingvarssyni og Helga S. Gunnarssyni byggingaverkfræðingum. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi, Sigríður Rósa Víðisdóttir, greiði stefnda, Einari Óskarssyni, krónur 500.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 18/2016
|
Skaðabótamál Stjórnsýsla
|
F kærði ætluð brot Ó og annarra stjórnenda Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogsbæjar til lögreglu þar sem F taldi að fjárfestingar lífeyrissjóðsins hefðu farið út fyrir heimildir samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í kjölfarið vék ráðherra stjórn og framkvæmdastjóra sjóðsins frá störfum og var ákæra gefin út á hendur Ó. Með dómi héraðsdóms árið 2012 var Ó sýknaður af ákærunni. Ó krafðist skaðabóta á þeim grundvelli að F og Í hefðu valdið honum tjóni með fyrrnefndum aðgerðum sínum. Taldi Ó að rannsókn F hefði verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í dómi Hæstaréttar var talið að aðgerðir F og Í hefðu verið lögmætar. Breytti þar engu um að Ó hefði verið sýknaður í sakamáli því sem höfðað hefði verið á grundvelli kæru F enda hefði í því máli ekki verið ákært fyrir brot gegn 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar7. janúar 2016. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér2.916.664 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 22. maí 2012 til 22. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá „14. apríl“ 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómi varáfrýjandi í stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogsbæjar á þeim tíma sematvik máls þessa taka til auk þess sem hann var bæjarfulltrúi sveitarfélagsinsá sama tíma. Á tímabilinu frá 2. október 2008 til 29. maí 2009 fjárfestiframangreindur lífeyrissjóður í verðbréfum, svokölluðum peningamarkaðslánum,útgefnum af Kópavogsbæ. Taldi stefndi Fjármálaeftirlitið að þær fjárfestingarlífeyrissjóðsins hafi farið út fyrir heimildir samkvæmt 36. gr. laga nr.129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, þar ámeðal 5. mgr. þess ákvæðis, þar sem fjárfesting í verðbréfum útgefnum afKópavogsbæ næmu meira en 10% af hreinni eign sjóðsins. Kom stefndiFjármálaeftirlitið ítrekuðum athugasemdum á framfæri við stjórnendur lífeyrissjóðsinsaf þessu tilefni og veitti þeim frest til að koma fjárfestingum hans í lögmætthorf án þess að við því væri brugðist á fullnægjandi hátt. Með bréfi 18. júní 2009 kærði stefndiFjármálaeftirlitið ætluð brot áfrýjanda og annarra stjórnenda lífeyrissjóðsinstil lögreglu. Hinn 19. sama mánaðar var lífeyrissjóðnum tilkynnt aðfjármálaráðherra hefði skipað umsjónaraðila fyrir sjóðinn frá 19. júní 2009 til19. ágúst sama ár og vék ráðherra stjórn og framkvæmdastjóra sjóðsins frástörfum þann tíma.Ákæra var gefin út á hendur áfrýjanda15. desember 2011 þar sem honum var gefið að sök brot á 1. mgr. 36. gr., sbr.55. gr. laga nr. 129/1997, og 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Með héraðsdómi 22. maí 2012 var áfrýjandi sýknaður af ákærunni.Dóminum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.IIÁfrýjandi byggir kröfur sínar á því aðstefndu hafi valdið honum tjóni með ólögmætum aðgerðum sínum, annars vegar meðþví að kæra hann til lögreglu og hins vegar með því að víkja honum úr stjórnlífeyrissjóðsins í kjölfar kærunnar. Hafi rannsókn stefnda Fjármálaeftirlitsinsí aðdraganda kæru þess til lögreglu verið í andstöðu við málsmeðferðarreglurstjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10., 12., 13. og 14. gr. laganna. Af gögnum málsins er ljóst aðfjárfestingar lífeyrissjóðsins í fjármálagerningum útgefnum af Kópavogsbæ áþeim tíma sem hér um ræðir samræmdust ekki ófrávíkjanlegum skilyrðum 5. mgr.36. gr. laga nr. 129/1997, auk þess sem þær voru í andstöðu við samþykktirlífeyrissjóðsins og fjárfestingastefnu hans. Þá bera gögn málsins óyggjandi meðsér að stjórnendum lífeyrissjóðsins, þar á meðal áfrýjanda, var fullkunnugt um aðfjárfestingar þessar væru andstæðar lögum og samþykktum sjóðsins. Stjórn lífeyrissjóðsinssinnti ekki ítrekuðum tilmælum stefnda Fjármálaeftirlitsins um úrbætur ogverður því ekki fallist á með áfrýjanda að meðalhófs samkvæmt 12. gr.stjórnsýslulaga hafi ekki verið gætt við meðferð málsins.Stefndi Fjármálaeftirlitið leit svo áað brot lífeyrissjóðsins væru meiri háttar í skilningi 1. mgr. 12. gr. laga nr.87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, en um mjög háar fjárhæðirvar að tefla. Bar stefnda Fjármálaeftirlitinu því lagaskylda að vísa málinu tillögreglu. Hafði málið verið rannsakað á fullnægjandi hátt áður en sú ákvörðunvar tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr.129/1997 er ráðherra heimilt að skipa lífeyrissjóði umsjónaraðila um tiltekinntíma að fengnum tillögum Fjármálaeftirlitsins brjóti lífeyrissjóðurinn gegnákvæðum laga nr. 129/1997, reglugerðum og reglum samkvæmt þeim eða staðfestumsamþykktum lífeyrissjóðsins. Í ljósi þeirrar ákvörðunar stefndaFjármálaeftirlitsins að kæra áfrýjanda til lögreglu á grundvelli framangreindsvar ákvörðun ráðherra um skipun umsjónaraðila réttmæt sem og ákvörðun hans umað víkja áfrýjanda frá störfum, sbr. 2. mgr. 46. gr. laganna.Með lögum nr. 55/2007 um breytingar álagaákvæðum um viðurlög við brotum á fjármálamarkaði var meðal annars gerðbreyting á 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998, sbr. 22. gr. fyrrgreindu laganna.Í greinargerð með framangreindu ákvæði sagði að lögð væri til breyting á því tilsamræmis við önnur ákvæði frumvarpsins um samskipti Fjármálaeftirlitsins og lögregluog ákæruvalds. Í almennum athugasemdum við lagafrumvarpið kom fram að það værisamið með hliðsjón af niðurstöðum nefndar forsætisráðherra um viðurlög viðefnahagsbrotum og hafi umfjöllun nefndarinnar um hlutverk og verkaskiptingueftirlitsaðila einkum beinst að Samkeppniseftirlitinu og Fjármálaeftirlitinu ogverkaskiptingu þeirra gagnvart lögreglu og ákæruvaldi. Álitamál hafi veriðhvort flokka bæri ákvörðun eftirlitsstofnunar um að kæra mál til lögreglu semstjórnvaldsákvörðun eða ákvörðun um málsmeðferð. Hafi nefnd um viðurlög við efnahagsbrotumtalið rétt að taka af skarið um að ákvæði IV. til VII. kafla stjórnsýslulagagilti ekki um ákvarðanir eftirlitsstofnunar um að kæra mál til lögreglu ogbyggði frumvarpið á þeirri tillögu.Með hliðsjón af því sem nú hefur veriðrakið verður að líta svo á að ákvörðun stefnda Fjármálaeftirlitsins um að kæramálið til lögreglu hafi verið ákvörðun um málsmeðferð en ekkistjórnsýsluákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Bar því hvorkiað tilkynna áfrýjanda um fyrirhugaða kæru né gefa honum kost á að tjá sig umhana. Var málsmeðferð stefnda því ekki í andstöðu við 13. og 14. gr.stjórnsýslulaga.Að því virtu sem nú hefur verið rakiðvoru aðgerðir stefndu lögmætar. Breytir þar engu þótt áfrýjandi hafi veriðsýknaður í sakamáli því sem höfðað var á grundvelli kæru stefndaFjármálaeftirlitsins, enda var í því máli ekki ákært fyrir brot gegn 5. mgr.36. gr. laga nr. 129/1997. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dómsstaðfest. Tekið er undir það með héraðsdómi aðástæðulaust var að beina dómkröfum í máli þessu að Fjármálaeftirlitinu samhliðaíslenska ríkinu.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Ómar Stefánsson, greiði stefndu, Fjármálaeftirlitinu og íslenska ríkinu, hvorumfyrir sig, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október2015Mál þetta var höfðað 16. apríl 2014 og dómtekið 10. september 2015.Stefnandi er Ómar Stefánsson, Kastalagerði 4, Reykjavík. Stefndu eru FME Höfðatúni 2, Reykjavík og íslenska ríkið LindargötuArnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnduverði sameiginlega (in solidum) dæmdir til að greiða stefnanda 2.916.664 kr.,ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá 22. maí 2012 til 22. apríl 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9.gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 14. apríl 2014 til greiðsludags. Þá erþess krafist að stefndu verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar sameiginlega(in solidum).Af hálfu FME er þess krafist að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfumstefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðar.I.Málavextir Haustið 2008 tókKópavogsbær skammtímalán hjá Lífeyrissjóði starfmanna Kópavogsbæjar (hér eftirlífeyrissjóðurinn) svokölluð peningamarkaðslán. Stefnandi hafði veriðstjórnarmaður lífeyrissjóðsins allt frá 11. júní 2002 og var enn þegarákvarðanir um lánveitingar til bæjarins voru teknar. Þann 10. október 2008 varlánafyrirgreiðsla til Kópavogsbæjar á dagskrá og eftirfarandi samþykkt gerð:„Stjórn lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogs samþykkir að heimila forstöðumanniað lána Kópavogsbæ allt að 1.000.000.000 króna. Um nánara fyrirkomulag og kjörverði samið sérstaklega en þau skulu taka mið af markaðsvirði. Stjórn sjóðsinsskal vera upplýst um einstakar aðgerðir.“ Á fundinum var lagt fram yfirlit frá 30. september 2008 um verðbréfaeignsjóðsins, auk yfirlits yfir verðbréfaviðskipti frá september til október 2008.Fyrrnefnda gagnið sýndi sundurliðaðar eignir lífeyrissjóðsins sem samanstóðu afinnlendri og erlendri hlutabréfaeign og bankainnistæðum. Þar kemur fram að lánsem þegar hefði verið veitt Kópavogsbæ næmi þá 320.000.000 króna. Heildareignirlífeyrissjóðsins samkvæmt yfirlitinu námu 2.567.369.180 krónum. Seinna gagniðsýndi að lán til bæjarins samanstóð af tveimur peningamarkaðslánum, hið fyrrafrá 2. október 2008 að fjárhæð 170.000.000 króna en hið seinna frá 3. október2008 að fjárhæð 150.000.000 króna. Gjalddagi lánanna var 3. nóvember 2008 en þávoru þau framlengd til 2. desember 2008.Þá veitti lífeyrissjóðurinn Kópavogsbæ peningamarkaðslán 3. október 2008 aðfjárhæð 170.000.0000 króna. Svokölluð gildisdagsetning lánsins, þ.e. útgreiðslaþess, var 14. október 2008 en gjalddagi var 14. nóvember 2008. Lán þetta varframlengt til 2. desember 2008.Eftir ofangreinda lánveitingu átti framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins,samtal við starfsmann Fjármálaeftirlitsins (hér eftir FME). Í minnisblaðistarfsmannsins, frá 18. október 2008, er vísað til þess að framkvæmdastjórinnhefði „slæma samvisku“ vegna lánveitinganna. Hafi starfsmaðurinn þá bent á að„þetta væri ekki heimilt samkvæmt 36. gr. lífeyrissjóðslaganna“. Framkvæmdastjórinnhafi þá sagt að slíkt „yrði ekki endurtekið eftir að núverandi lán félli ígjalddaga um næstu mánaðarmót, þ.e. eftir hálfan mánuð“. Hafi starfsmaðurinn aðsvo stöddu talið ástæðulaust að aðhafast frekar í málinu. Þann 20. nóvember 2008 óskuðu framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins,stjórnarformaður hans og fjármálastjóri Kópavogsbæjar eftir fundi við FME vegnamálsins. Í minnisblaði starfsmanns FME kemur fram að tilefni fundarins hafiverið skammtímalán til bæjarins sem veitt voru vegna fjárskorts bæjarins. Þákemur fram að hrein eign lífeyrissjóðsins í októberlok hafi að sögnframkvæmdastjóra verið um 2.500.000.000 króna. Vísað er til þess að lánið sé490.000.000 króna með markaðskjörum og hafi það verið framlengt til 2. desember2008. Bæjarfélagið muni ekki geta greitt lánið og sé fjárþörf þess mikil ánæstunni. Þá kemur fram í minnisblaðinu að FME fari fram á það við bæjarfélagiðað það fari í skráða skuldabréfaútgáfu til þess að lífeyrissjóðurinn sé innan36. gr. laga nr. 129/1997. Muni lífeyrissjóðurinn óska formlega eftir frestitil þess að „koma þessu í lag“.Þar sem beiðni um frest skilaði sér ekki sendi starfsmaður FME tölvubréftil framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins þann 28. nóvember 2008, en efni þess var„Áríðandi!“. Í tölvubréfinu er vísað til fundarins frá 20. nóvember 2008 ogþess sem þar var ákveðið. Var nýr frestur veittur til 2. desember 2008 til þessað ganga frá beiðninni. Þann dag sendi framkvæmdastjórinn tölvubréf þar semóskað var eftir því við FME að „hann gefi sjóðnum auknar heimildir tímabundiðtil þess að aðlaga fjárfestingar sjóðsins svo þær rúmist innan lagaheimildasbr. 36. gr. VII. kafla laga nr. 129/1997“. Í svari starfsmanns FME samdægurskemur fram að FME muni ekki fallast á beiðnina, „þ.e. að heimila lífeyrissjóðnumað vera út fyrir lög í fjárfestingum sínum almennt“. Þá er á það bent aðnauðsynlegt sé að tiltaka nákvæmlega hvað um sé að ræða, þ.e. tilvísun tilþeirrar lagagreinar sem lífeyrissjóðurinn telur sig hafa farið út fyrir oghversu löngum tíma hann óski eftir til að koma þeim fjárfestingum í lag.Næsta dag sendi framkvæmdastjórinn tölvubréf þar sem ofangreind beiðni varítrekuð með ítarlegri rökstuðningi. Segir í bréfinu að um sé að ræðalánveitingar sjóðsins til Kópavogsbæjar en þær fjárfestingar hafi farið útfyrir 3. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um óskráð verðbréf og 5. mgr. 36. gr.laganna um að allt að 10% af hreinni eign sjóðsins mættu vera lán útgefin afsama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni. Jafnframt var óskað eftirfresti til 28. febrúar 2009 til þess að gera úrbætur til samræmis viðlagaheimildir. Í bréfi FME frá 4. desember 2008 er vísað til beiðni lífeyrissjóðsins ograkinn aðdragandi hennar og efnisinntak. Í bréfinu segir að samkvæmt samtalisem framkvæmdastjóri sjóðsins hafi átt við FME um þetta efni 16. október 2008hafi komið fram að um væri að ræða beinar lánveitingar til bæjarfélagsins enengin heimild væri í lögum til slíkra lánveitinga. Hafi framkvæmdastjóranumverið bent á þá staðreynd. Í því samtali hafi komið fram að Kópavogsbær myndigreiða lánið upp í byrjun nóvember. Á fundi með FME þann 20. nóvember 2008 hafihins vegar komið fram að lánið hefði verið framlengt og hafi Kópavogsbæ veriðveittur sex vikna frestur til að ganga frá endurgreiðslu lánsins og til þess aðkoma lánveitingunum í það horf fyrir næstu mánaðamót að samræmdist 36. gr. laganr. 129/1997. FME hafnaði því beiðni lífeyrissjóðsins um framlengingu til 28.febrúar 2009 en sjóðnum var veittur frestur til 15. janúar 2009 til þess aðkoma fjárfestingum sínum í það horf að þær samrýmdust 36. gr. laga nr.129/1997, að viðlögðum dagsektum.Í millitíðinni, eða 2. desember 2008, gaf Kópavogsbær út skuldabréf aðfjárhæð 250.000.000 króna sem lífeyrissjóðurinn keypti. Þann 4. desember 2008veitti lífeyrissjóðurinn Kópavogsbæ 90.000.000 króna peningamarkaðslán meðgjalddaga 31. desember 2008. Á fundi stjórnar lífeyrissjóðsins, þann 5. desember 2008, varfjárfestingastefna lífeyrissjóðsins 2009 á meðal dagskrárliða, en hún var lögðfram með breytingum og fylgiskjölum og var þannig samþykkt.Síðar þann sama dag sendi framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins tölvubréf tilstjórnarmanna þar sem þeim var kynnt svar FME frá 4. desember 2008 við beiðnisjóðsins í tengslum við lán til Kópavogsbæjar. Vakin var athygli á því að FME hefðiveitt frest til 15. janúar 2009 til úrbóta ellegar yrði dagsektum beitt. Þann 6. janúar 2008 veitti lífeyrissjóðurinn Kópavogsbæ nýttpeningamarkaðslán að fjárhæð 330.000.0000 króna, með gjalddaga 27. febrúar2009. Með tölvubréfi dagsettu 15. janúar 2009 krafði starfsmaður FMEframkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins upplýsinga um stöðu lánanna. Bréfið framsendiframkvæmdastjórinn til stjórnarmanna lífeyrissjóðsins og gengu nokkur tölvubréfá milli þeirra af því tilefni. Ákveðið var að framkvæmdastjórinn gerði drög aðsvarbréfi sem stjórnarmenn voru beðnir um að lesa. Þegar drögin lágu fyrir voruþau send stjórnarmönnum ásamt vangaveltum framkvæmdastjórans sem kvaðst vera„pínulítið hrædd við að þeir birtist óvænt og heimti að skoða bókhaldið. Það erallt rétt sem kemur fram í bréfinu nema að þann 6. janúar 2009 lánuðum viðbænum aftur 330 milljónir. Heildarskuld bæjarins er því 580 millj.“ Í bréfi sem sent var FME, dagsett þann sama dag, er rakinn aðdragandilánveitinga til Kópavogsbæjar. Lífeyrissjóðurinn hafi á þessum tíma, á meðanlausafjárþurrðin gekk yfir, talið að skammtímalán til bæjarins væri eini öruggiog ásættanlegi fjárfestingarkosturinn. Birt var tafla yfir lánveitingar tilbæjarins á árinu 2008. Þá segir að staðan 31. desember 2008 sé þannig aðlífeyrissjóðurinn eigi útgefið skuldabréf af bænum að fjárhæð 250.000.000 krónaog eitt lóðalán að auki að fjárhæð 5.800.000 krónur sem Kópavogsbær hafi gefiðút vegna lóðaúthlutunar en við lóðaskil hafi bærinn yfirtekið greiðslur þess.Megi því vera ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmist 36. gr. laga nr.129/1997. Bréfið var undirritað af formanni stjórnar og framkvæmdastjóranum.Í bréfi FME til lífeyrissjóðsins dagsettu 27. febrúar 2009 er vísað tilskýrslu um sundurliðun fjárfestinga sem kallað hafði verið eftir til allraframkvæmdastjóra lífeyrissjóða miðað við stöðu 31. desember 2008. Þar segir aðsamkvæmt skýrslunni virðist sem fjárfesting í verðbréfum útgefnum af Kópavogsbænemi samtals 256.645.500 krónum, sem samsvari 10,25% af hreinni eign, en samkvæmt1. ml. 5. mgr. 36. gr. mætti samanlögð eign sjóðsins í verðbréfum samkvæmt2.-9. tl. 1. mgr. 36. gr., útgefnum af sama aðila, tengdum aðilum eða aðilumsem tilheyra sömu samsteypunni, ekki vera meiri en 10% af hreinni eignsjóðsins. Óskaði FME eftir skýringum á því til hvaða aðgerða sjóðurinn hygðistgrípa til að koma fjárfestingum sjóðsins í löglegt horf m.t.t. hagsmunasjóðsfélaga. Var gefinn frestur til 9. mars 2009 í þessu skyni. Í svari stjórnarformanns og framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins frá 9. mars2009 er greint frá skuldabréfi útgefnu af Kópavogsbæ frá 2. desember 2008 aðfjárhæð 250.000.000 króna. Tekið er fram að á þeim tíma hafi lánið verið 9,98%af hreinni eign á Kópavogsbæ. Í árslok 2008 hafi lánið staðið í 256.645.510krónum og hygðist bærinn greiða upp hluta af láninu með tilteknu lóðaláni. Í millitíðinni, nánar tiltekið 2. mars 2009, veitti lífeyrissjóðurinnKópavogsbæpeningamarkaðslánað fjárhæð 380.000.000 króna sem var á gjalddaga 30. apríl 2009.Með bréfi dagsettu 27. apríl 2009 gerði FME sambærilega athugasemd og ífyrra bréfi sínu í febrúar. Vísað er til skýrslu lífeyrissjóðsins umsundurliðun fjárfestinga, sem skilað var 28. febrúar 2009 en samkvæmt því semþar kæmi fram næmu fjárfestingar 263.418.000 krónum 10,67% af hreinni eignsjóðsins sem væri í andstöðu við 1. ml. 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997.Gerðar voru athugasemdir við að fjárfestingar sjóðsins í verðbréfum útgefnum afKópavogsbæ hefðu aukist á milli tímabila. Einnig var gerð athugasemd viðfjárfestingar hans í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum Glitnis en þær voru ekkitaldar vera innan marka 5. ml. 5. mgr. ofangreinds ákvæðis. Óskaði FME skýringaog svars við því til hvaða aðgerða lífeyrissjóðurinn hygðist grípa til að komafjárfestingum sínum í löglegt horf m.t.t. hagsmuna sjóðfélaga eigi síðar en 4.maí 2009. Bréfi þessu var svarað þann 4.maí 2009 af stjórnarformanni og framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins þar sem fyrriupplýsingar voru ítrekaðar. Þá kom fram að allt frá því í september 2008 hefðisjóðurinn „skrúfað fyrir“ fjarfestingar í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum oghygðist ekki fjárfesta í slíkum sjóðum á árinu 2009. Þá kemur fram í bréfinu aðframkvæmdastjórinn telji lífeyrissjóðum of þröngur stakkur sniðinn þegar kemurað takmörkunum sem fjárfestingum í verðbréfum eru settar samkvæmt 36. gr. laganr. 129/1997. Þennan sama dag veittilífeyrissjóðurinn Kópavogsbæ peningamarkaðslán að fjárhæð 380.000.000 króna meðgjalddaga 30. júní 2009.Með svarbréfi sínu frá 8. maí 2009 gerði FME alvarlegar athugasemdir við aðframkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins hefði ekki gengið frá þeim ráðstöfunum semáður höfðu verið boðaðar til að sjóðurinn uppfyllti lagaskyldur sínar samkvæmt36. gr. laga nr. 129/1997. Sérstaklega var áréttað að FME hafi jafnan túlkaðlög nr. 129/1997 með þeim hætti að eftir setningu þeirra mætti lífeyrissjóðurekki auka við þær óskráðu eignir sem hann kynni að hafa átt fyrir gildistökulaganna. Þá segir að við yfirferð á skýrslu sem lífeyrissjóðurinn skilaði 28.febrúar 2009 hafi komið í ljós að ekki hefði verið gripið til þeirra ráðstafanasem til stóð og lýst hefði verið í bréfi frá 9. mars 2009. Jafnfram aðfjárfestingar í verðbréfum útgefnum af Kópavogsbæ næmu 10,67% af hreinni eignmiðað við ársuppgjör 2008. Farið var fram á úrbætur á fjárfestingum sjóðsins ogað hluti af láni Kópavogsbæjar yrði greitt til þess að sjóðurinn yrði innanfjárfestingarheimilda laga. Veittur var frestur til 29. maí 2009 ellegar yrðidagsektum beitt. Þann 7. maí 2009 sendi ytriendurskoðandi tölvubréf til framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins og krafðistskýringa á lánveitingum sjóðsins til Kópavogsbæjar, annars vegar 330.000.000króna láni 6. janúar 2009 og hins vegar 380.000.000 króna láni frá 2. mars 2009sem greitt var til baka 30. apríl 2009. Tölvubréfasamskipti urðu þeirra á milliþar sem endurskoðandinn óskaði eftir gögnum og skýringum á því hverniglánveitingin samræmdist 36. gr. VII. kafla laga nr. 129/1997 um að samanlögðeign sjóðs í verðbréfum samkvæmt 2.-9. tl. 1. mgr., útgefnum af sama aðila,tengdum aðilum eða aðilum sem tilheyra sömu samsteypunni, skuli ekki vera meirien 10% af hreinni eign sjóðsins. Framkvæmdastjórinn svaraði endurskoðandanumm.a. svo: „Þetta samræmist ekki 10% takmörkunum en þau eru sveigjanleg í ljósiaðstæðna.“ Tölvupóstssamskipti þessi framsendi framkvæmdastjórinn svostjórnarmönnum þann 8. maí 2009 og bað þá um að lesa. Þá segir í póstinum: „Égverð að segja að hjartað í mér tók aukaslög þegar ég sá þetta. Ég hef áhyggjuraf þessu. Endurskoðendur munu væntanlega setja athugasemd í endurskoðunarskýrsluog sú skýrsla fer til FME.“Þann 13. maí 2009 upplýsti endurskoðandi starfsmann FME um ofangreint. Íminnisblaði starfsmanns FME segir: „Hann skýrði mér frá því aðlífeyrissjóðurinn væri að fara talsvert mikið yfir 10% mörkin í að fjárfesta íKópavogsbæ á milli skýrsluskila til FME, nefndi að skv. skýrslu sem hefði veriðskilað til FME hefði fjárhæðin verið um 220 milljónir en þess á milli hafi húnverið allt að 330 milljónir kr. Lífeyrissjóðurinn væri í raun að greiða þettaniður í lok hvers mánaðar og liti þetta ekki eins illa út þegar skýrslum erskilað.“ Í bréfi endurskoðenda tilstjórnar lífeyrissjóðsins dagsettu 18. maí 2009, sem ritað er í tilefni þess aðendurskoðun á ársreikningi sjóðsins vegna 2008 var lokið, er á það bent að í ljóshafi komið að sjóðurinn hafi farið fram úr þeim heimildum sem kveðið sé á um ílögum nr. 129/1997, einkum 36. gr. laganna. Var niðurstaða þessi byggð áyfirferð á fjárfestingastefnu sjóðsins, samskiptum hans við FME á árinu 2009 ogviðskiptum við Kópavogsbæ. Hafi endurskoðendur í samræmi við 42. gr.ofangreindra laga, sem kveður á um tilkynningarskyldu endurskoðenda um verulegaágalla í rekstri lífeyrissjóðs, gert stjórn lífeyrissjóðsins og FME viðvart umatvik þessi. Þá var lagt til að stjórn lífeyrissjóðsins kæmi fjárfestingum hanstafarlaust í rétt horf þannig að þær samræmdust lögum og samþykktrifjárfestingastefnu sjóðsins. Afrit bréfsins var sent FME. Á stjórnarfundi lífeyrissjóðsinsþann 18. maí 2009 var m.a. fjallað um ofangreindar athugasemdir endurskoðendaog tilkynningu þeirra til FME og sóttu þeir fundinn af því tilefni. Á meðaldagskrárliða voru einnig bréfaskipti við FME og sagt var frá fundi með FME semsjóðurinn hafði óskað eftir. Af því tilefni mun framkvæmdastjórinn hafa lagtfram minnisblað sitt þar sem vísað er til lánveitinganna til Kópavogsbæjar semendurskoðendur gerðu athugasemdir við. Þann 19. maí 2009 áttu framkvæmdastjórilífeyrissjóðsins, stjórnarformaður hans og fjármálastjóri Kópavogsbæjar fundmeð starfsmönnum FME en erindi fundarins var lánveiting lífeyrissjóðsins tilKópavogsbæjar svo og tilkynning innri endurskoðenda um óeðlilegar færslur íbókhaldi lífeyrissjóðsins þar sem verið væri að lána bænum og lánið væri greittupp reglulega fyrir skýrsluskil til FME. Fram kemur í minnisblaði starfsmannsFME að mál hefði komið upp í nóvember en því hafi verið lokið af hálfu FME ágrundvelli upplýsinga frá lífeyrissjóðnum sem gáfu ekki tilefni til annars enað líta svo á að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.Vísað er til samskipta innri endurskoðanda við FME. Hafi því verið komið áframfæri að FME liti á það sem þar kæmi fram alvarlegum augum og teldi ólöglegten um ákveðinn trúnaðarbrest væri að ræða. Fjármálaeftirlitið hefði vísvitandiverið blekkt þar sem lánið var greitt fyrir skýrsluskil svo að það kæmi ekkifram. Þá hefði sjóðurinn farið út fyrir lagaheimildir í skuldabréfum útgefnumaf Kópavogsbæ. Í lok minnisblaðsins er bókað að fylgst verði náið meðlífeyrissjóðnum á næstunni og komi eitthvert brot upp aftur muni FME kærasjóðinn til lögreglu . Þann 29. maí 2009 greiddiKópavogsbær upp 380.000.000 króna peningamarkaðslán sitt en gjalddagi þess vareins og áður segir 30. apríl 2009 og var FME tilkynnt um það. Þann 18. júní 2009 vísaði FMEmeintum brotum stjórnenda lífeyrissjóðsins til saksóknara efnahagsbrota, sbr.1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi.Talið var að brot stjórnenda vörðuðu annars vegar við 36. gr. laga nr. 129/1997þar sem fjárfest var í fjármálagerningum, þ.e. peningamarkaðslánum, sem ekkiværi heimild fyrir í ákvæðinu. Brotin voru einnig talin varða við 146. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem stjórnendur hefðu haldið áfram aðveita og framlengja lán til Kópavogsbæjar þrátt fyrir að þeir hafi vitað aðslíkt fæli í sér lögbrot. Sama dag sendi FME tillögu til fjármálaráðherra, þessefnis, að skipaður yrði umsjónaraðili með lífeyrissjóðnum, sbr. 1. mgr. 46. gr.laga nr. 127/1997. Með bréfi ráðuneytisins 19. júní 2009 til formanns stjórnarlífeyrissjóðsins var tilkynnt að sjóðnum hefði verið skipaður umsjónaraðili meðvísan til ofangreindrar lagagreinar. Í samræmi við 2. mgr. ákvæðisins varframkvæmdastjóra og stjórn sjóðsins vikið frá störfum þann tíma er hannstarfaði. Af þessu tilefni sendi stjórn lífeyrissjóðsins frá sér yfirlýsinguþar sem lýst var furðu yfir hörðum aðgerðum stefndu. Í yfirlýsingunni kemurfram að stjórn lífeyrissjóðsins „hafi tekið yfirvegaða og upplýsta ákvörðun um,að besta leiðin til að verja hagsmuni sjóðfélaga væri að ávaxta laust fé hanstil skamms tíma hjá Kópavogsbæ, þótt það væri ekki í fullu samræmi viðheimildir, enda ber Kópavogsbær fullu ábyrgð á öllum skuldbindingum sjóðsinsumfram eignir“. Í tengslum við rannsókn áofangreindum brotum voru teknar skýrslur af stefnanda hjá lögreglu þann 30.október 2009 og 3. júní 2010 og hafði hann þá stöðu sakbornings. Þann 15. desember 2011 gafRíkissaksóknari út ákæru á hendur framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins ogstjórnarmönnum vegna meintra brota gegn 1. mgr. 36. gr., sbr. 55. gr. laga nr.129/1997 og 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga. Annars vegar fyrir brotgegn lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða meðþví að hafa á tilteknu tímabili ávaxtað fé lífeyrissjóðsins með ólögmætum hætti,með ítrekuðum lánveitingum til Kópavogsbæjar í formi peningamarkaðslána. Hinsvegar fyrir að hafa gefið FME upplýsingar sem þeim var skylt að gefa en vorurangar, í greinargerð sjóðsins til FME, dagsettri 15. janúar 2009, semundirrituð var af stjórnarformanni og framkvæmdastjóra sjóðsins. Þar lýstu þauþví yfir að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr.laga nr. 129/1997, þrátt fyrir að lífeyrissjóðurinn hefði 6. janúar 2009 veittKópavogsbæ peningamarkaðslán að fjárhæð 330.000.000 króna sem var í andstöðuvið heimildir 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkurí máli nr. S-1413/2011, uppkveðnum 22. maí 2012, var stefnandi sýknaður aföllum ákæruatriðum. Komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að ákæruvaldinu hefðiekki tekist að sýna fram á það, svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa, aðóheimilt væri að ávaxta fé lífeyrissjóðsins með lánveitingum til Kópavogsbæjarí formi peningamarkaðslána. Talið var að peningamarkaðslán féllu undir 9. tl.1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, þ.e. teldust vera önnur verðbréf. Þá vartalið ósannað að stefnandi hefði átt þátt í því að gefa þá röngu yfirlýsingusem ákært var fyrir. Þann 4. febrúar 2013 ritaðistefnandi samhljóða bréf til fjármálaráðherra og FME. Þar kemur fram að hanntelji að brotið hafi verið á rétti hans, annars vegar með ákvörðun FME um aðkæra hann til lögreglu fyrir lögbrot við störf hans sem stjórnarmanns ílífeyrissjónum, og hins vegar með ákvörðun ráðherra um að skipa umsjónaraðilameð lífeyrissjóðnum. Óskaði stefnandi eftir því að upplýst yrði hvenær og meðhvaða hætti honum yrði bætt það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegnaofangreindra ákvarðana. Erindi hans voru framsend ríkislögmanni sem hafnaðibótakröfum stefnanda með bréfi dagsettu 13. september 2013 en við þá niðurstöðutelur stefnandi sig ekki geta unað og höfðaði hann því mál þetta.II.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því að stefndu hafi meðsaknæmum og ólögmætum hætti valdið sér bæði fjárhagslegu og ófjárhagslegu tjónisem þeim beri að bæta honum. Gerir hann því fjárkröfu á hendur stefndusameiginlega.Í fyrsta lagi telur stefnandi að meðferð málsinsaf hálfu FME hafi verið ólögmæt. Þannig hafi ákvarðanir FME í tengslum rannsókná meintum brotum lífeyrissjóðsins á 36. gr. laga nr. 129/1997 verið í andstöðuvið lögmætisreglu stjórnsýsluréttar enda hafi lánveitingarnar og ávöxtun fjársjóðsins í alla staði verið lögmæt. Um sé að ræða ítrekuð og endurtekin brot ámálsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar.Þar sem lagagrundvöllur ákvörðunar FME hafi veriðrangur telur stefnandi að af því leiði að FME hafi ekki sinnt rannsóknarskyldusinni, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993 áður en ákvörðun var tekin.Öll eftirfarandi málsmeðferð FME hafi þ.a.l.verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. Þannig hafiandmælaréttar stefnanda aldrei verið gætt og honum ekki gefinn kostur á að komasjónarmiðum sínum á framfæri, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993.Í öðru lagi telur stefnandi að ákvörðun FME um aðvísa málinu til lögreglu hafi verið ólögmæt. Í því sambandi hafi ekki veriðgætt meðalhófs, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993, heldur farið þessa íþyngjandileið. Hafi FME til að mynda ekki gætt skyldu sinnar til að upplýsa stefnanda ísamræmi við 14. gr. laganna um að til skoðunar væri hjá eftirlitinu að beita12. gr. laga nr. 87/1998. Af því leiði að 13. gr. laganna sem og almennarmeginreglur stjórnsýsluréttar um aðkomu aðila máls hafi verið gróflega brotnar.Hafi málsmeðferð þessi að mati stefnanda leitt til rangrar og ólögmætrarákvörðunar sem hafi valdið stefnanda umtalsverðu tjóni. Bendir stefnandi íþessu sambandi á þá staðreynd að hann hafi verið sýknaður af öllum ásökunum þarsem ekki hafi þótt sýnt fram á að umræddar lánveitingar lífeyrissjóðsins tilKópavogsbæjar væru ólögmætar. Í þriðja lagi telur stefnandi að ákvörðun stefndafjármála- og efnahagsráðherra um að víkja stefnanda úr stjórn hafi veriðólögmæt. Með því að skipa umsjónaraðila með lífeyrissjóðnum hafi stefnandiverið hrakinn með smán úr embætti sínu sem stjórnarmaður. Hafi sú ákvörðunverið sérstaklega meiðandi gagnvart stefnanda og til þess fallin að valda honumverulegum álitshnekki. Ákvörðunin hafi verið byggð á undanfarandi ólögmætrimálsmeðferð FME og sé ákvörðun fjármálaráðherra það því einnig. Ráðherra hafiborið að taka mál stefnanda til sjálfstæðrar skoðunar og leggja mat á það hvortlagalegur grundvöllur væri fyrir þeirri ákvörðun að telja stefnanda hafa brotiðsvo gróflega gegn starfsskyldum sínum sem stjórnarmaður í lífeyrissjóðnum.Telur stefnandi því ljóst að ákvarðanir ráðherra hafi gengið mun lengra entilefni hafi verið til, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Í fjórða lagi hafistefnandi mátt þola ranga og meiðandi fjölmiðlaumfjöllun vegna ólögmætraákvarðana stefndu. Honum hafi verið gert ókleift að sinna starfi sínu semstjórnarmaður í lífeyrissjóðnum samhliða því sem hann hafi orðið að þola grófaog særandi umfjöllun á opinberum vettvangi um að hann væri sekur um refsivertathæfi þrátt fyrir að niðurstaða í sakamálinu hafi ekki legið fyrir. Nákvæmarupplýsingar hafi komið fram í fjölmiðlum um einstök atriði málsins semstefnandi telur verulegar líkur á að hafi byggst á upplýsingum frá stefndu.Verði stefndu að bera alla sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi ekki verið.Stefndu beri sameiginlega (in solidum) skaðabótaábyrgð á því tjóni stefnandasem af þessari grófu, tilefnislausu og ærumeiðandi umfjöllun leiddi, enda hafiumfjöllunin grundvallast á ákvörðunum FME sem, eins og áður hafi verið rakið,hafi falið í sér brot á fjölmörgum ákvæðum stjórnsýslulaga og því veriðólögmætar.Krafa stefnanda um bætur fyrir fjártjóngrundvallist á því að þær ákvarðanir sem stefndu tóku 18. og 19. júní 2009 hafiverið ólögmætar. Afleiðingar ákvarðana þessara hafi m.a. verið þær að stefnandihafi með óréttmætum hætti verið hrakinn úr starfi sínu sem stjórnarmaðurlífeyrissjóðsins. Að mati stefnanda verði að meta háttsemi stefndu til sakar ískaðabótaréttarlegu tilliti og gera þá ábyrga fyrir því tjóni sem falist hafi ítekjumissi stefnanda. Telur stefnandi ekki unnt að skilja á milli sakar stefnduað þessu leyti.Stefnandi gerir kröfu um bætur sem nemi mánaðarlegri þóknun hans fyrirstjórnarstarfann fyrir þann tíma sem eftir hafi verið af skipunartíma hans hjásjóðnum, sem hefði a.m.k. verið fram til 15. júní 2010. Rökstyður hann kröfusína frekar í stefnu. Þá byggirstefnandi á því að hann hafi orðið fyrir verulegum miska sakir hinnar ólögmætuháttsemi stefndu, en um rétt sinn til miskabóta vísar stefnandi til b-liðar 1.mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telur stefnandi sig hafa orðið fyrirólögmætri meingerð gegn bæði æru og persónu sinni í skilningi ákvæðisins, vegnaháttsemi stefndu. Hafi afleiðingar umræddrar ákvörðunar orðið bæði víðtækar ogalvarlegar fyrir stefnanda og fjölskyldu hans eins og lýst er nánar í stefnu.Stefnandi gerir kröfu um 2.500.000 kr. í miskabætur úr hendi stefndu. Samtalsnemi krafa stefnanda 2.916.664 kr. í skaða- og miskabætur. Jafnframt gerirstefnandi kröfu um almenna vexti og dráttarvexti og rökstyður þá kröfu í stefnusinni. III.Málsástæður og lagarök stefnduStefndu byggja sýknukröfu sína á því að kæra FME til lögreglu og skipunFjármálaráðuneytisins á umsjónaraðila fyrir lífeyrissjóðinn hafi verið lögmætaraðgerðir og því séu ekki uppfyllt skilyrði bóta um ólögmæti og saknæmi.Fjármálaeftirlitinu sé falið að hafa eftirlit með því að starfsemilífeyrissjóða sé í samræmi við lög og reglur, þar með talið að fjárfestingarlífeyrissjóða séu í samræmi við 36. gr. laganna, sbr. 44. gr. sömu laga. Um eftirlit með lífeyrissjóðum farieftir því sem við eigi samkvæmt lögum um opinbert eftirlit meðfjármálastarfsemi nr. 87/1998, sbr. 45. gr. laga nr. 129/1997. Stefndu telja að gögn málsins sýni með hlutrænum og óyggjandi hætti aðfjárfestingar lífeyrissjóðsins í verðbréfum útgefnum af Kópavogsbæ frá 2. október2008 til 29. maí 2009 hafi hvorki samræmst 36. gr. laga nr. 129/1997 né grein8.5 í samþykktum sjóðsins. Í þessu sambandi benda stefndu á ábyrgð stefnanda sem stjórnarmanns, sbr.29. gr. laga nr. 129/1997. Sem slíkur hafi hann sett lífeyrissjóðnum nýjarsamþykktir. Þá hafi hann vitað eða mátt vita að fjárfesting lífeyrissjóðsins ífjármálagerningum útgefnum af Kópavogsbæ hafi verið langt umfram þau 10%fjárfestingarmörk sem heimil eru samkvæmt 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 ogsamþykktum lífeyrissjóðsins. Er ítarlega rakið í greinargerð að fundargerðir ogönnur gögn málsins sýni fram á að svo hafi verið. Í þessu sambandi hafi dómur í refsimáli því sem rekið var m.a. á hendurstefnanda ekki þýðingu, enda hafi verið ákært fyrir brot gegn 1. mgr. 36. gr.nefndra laga en ekki reynt á ákvæði 3. og 5. mgr. 36. gr. Stefndu telja ljóst að stefnandi hafi látið undir höfðuð leggjast að sinnaþeirri ótvíræðu lagaskyldu sinni að gæta þess að fjárfestingar sjóðsins hjáKópavogsbæ væru hverju sinni innan heimilda 36. gr. laga nr. 129/1997 ogsamþykkta lífeyrissjóðsins, Vanþekking stefnanda á sjálfstæðum skyldum sínumsem stjórnarmanns í lífeyrissjóði, eða vanþekking á hlutverki hans samkvæmtlögum nr. 129/1997 leysi hann ekki undan tvímælalausri lagaskyldu og sé ekkiafsakanleg. Þá geti slík vanþekking ekki orðið grundvöllur bótaréttar hansvegna þeirra aðgerða stefndu sem um er deilt í máli þessu. Verði talið að stefnandi eigi einhvern bótarétt á hendur stefndu hafi hanná grundvelli eigin sakar firrt sig þeim rétti. Vísa stefndu til þess aðstefnandi hafi sótt nánast alla þá stjórnarfundi sem haldnir voru á þvítímabili sem hér sé til umfjöllunar. Þá hafi hann sem stjórnarmaður lýst þvíyfir að hann hefði tekið upplýsta og yfirvegaða ákvörðun um lánveitingar tilKópavogsbæjar. Þegar sú ákvörðun hafi engan hljómgrunn hlotið hjá FME hafistjórnin ákveðið að hunsa leiðbeiningar og fyrirmæli þess og ávaxta fé sjóðsinsþannig að braut gegn ákvæðum 5. mgr. 36. gr. sbr. og grein 8.5 í samþykktumsjóðsins. Þau brot hafi verið meiri háttar. Þær ráðstafanir sem stefndu hafiþurft að grípa til hafi verið bæði nauðsynlegar og réttmætar.Lög nr. 129/1997 hafi ekki að geyma heimild til stjórnvaldssekta, en í 55.gr. þeirra er kveðið á um refsingar við brotum gegn þeim. Að teknu tilliti tileðlis og tilgangs lífeyrissjóðs geti sjóðsfélagar sem og aðrir sem telja brotiðgegn lögum og samþykktum sjóðsins kært meint brot til lögreglu. Þá séu skyldurFME samkvæmt 12. gr. laga nr. 87/1998 skýrar en samkvæmt ákvæðinu verðuraðgerðum FME ekki skotið til dómstóla. Þá liggi upplýsingagjöf eftirlitsskyldraaðila að jafnaði til grundvallar þess opinbera eftirlits sem FME sé fengið meðlögum. Fjárfestingar lífeyrissjóðsins í verðbréfum útgefnum af Kópavogsbæ hafiávallt verið umfram þau 10% sem heimil eru skv. 5. mgr. 36. gr. laga nr.129/1997 frá 3. október 2008 til 29. maí 2009. FME hafði að gefnu tilefni ítvígang áréttað það sérstaklega við lífeyrissjóðinn að þrátt fyrir sérstakaraðstæður á fjármálamarkaði væri óheimilt að haga fjárfestingum með öðrum hættien þeim sem kveðið er á um í 36. gr. laga nr. 129/1997. Lífeyrissjóðurinn, þará meðal stefnandi, hafi brotið þá reglu vísvitandi. Þá telja stefndu ekki framhjá því litið að hin lögbundna fjármálaþjónusta lífeyrissjóðanna felist í þvíað taka við og ávaxta lífeyrisgreiðslur og sé mikilvægur hluti íslenskavelferðarkerfisins. Skoða verði heimild ráðherra samkvæmt 46. gr. laga nr.129/1997 í þessu ljósi. Fjármálaráðuneytið sinnti þeirri lagaskyldu sinni ísamræmi við tillögur FME, enda hafi þá legið fyrir að öll stjórnin ogframkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins höfðu verði kærð til lögreglu fyrir meintbrot gegn lögunum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða. Þannig telja stefndu ljóst að hvorki sé uppfyllt skilyrði skaðabótaskylduum ólögmæti né saknæmi. Þá benda stefndu á að kæra FME til lögreglu teljist ekki vera ákvörðun umrétt eða skyldu manna í merkingu 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Kæra FME eigi sér ótvíræða stoð í 12. gr. laga nr. 87/1998. Efnis- ogmálsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar gildi því ekki um undirbúning og tökuákvörðunar FME um að kæra málið til lögreglu. Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé markmiðrannsóknar að afla nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé að henni lokinnifært að ákveða hvort sækja skuli mann til saka. Samkvæmt 145. gr. laganna meturákærandi að rannsókn lokinni hvort sækja skuli sakborning til saka eins og hafiverið gert í máli þessu. Stefndu mótmæla því að þeir verði gerðir bótaábyrgir fyrir umfjöllumfjölmiðla. Stefndu eru ekki réttir aðilar að slíkri kröfugerð með vísan til 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 og ber því að sýkna þá af málsástæðum er varðaumfjöllun annarra aðila um stefnanda. Stefndu telja að sig beri sýknaaf fjárkröfunni þegar af þeirri ástæðu að hún sé hvort tveggja röng og ósönnuð.Vísa stefndu til gagna málsins og rökstyðja mótmæli sín í greinargerð. Einniger dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt með rökstuðningi í greinargerð. IV. Niðurstaða Stefnandi málsþessa, sem var stjórnarmaður Lífeyrissjóðs starfsmanna Kópavogsbæjar, krefstbóta úr hendi stefndu og reisir kröfu sína á almennum meginreglumskaðabótaréttar. Heldur stefnandi því fram að stefndu hafi með saknæmum ogólögmætum hætti valdið honum fjárhagslegu og ófjárhagslegu tjóni með athöfnumsínum sem hafi falist í stjórnsýslumeðferð FME í aðdraganda kæru til lögreglusem leiddi til skipunar fjármálaráðherra á umsjónaraðila lífeyrissjóðsstarfsmanna Kópavogsbæjar og síðar útgáfu ákæru á hendur honum. Í VII. kafla laga nr. 129/1997um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða er fjallað umfjárfestingastefnu lífeyrissjóða. Þar segir í 1. mgr. 36. gr. að stjórnlífeyrissjóðs skuli móta fjárfestingastefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjónaf þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar ogáhættu. Í ákvæðinu er tilgreint með hvaða hætti lífeyrissjóðnum er heimilt aðávaxta fé sitt og eru taldar upp þær tegundir verðbréfa sem sjóðnum er heimiltað fjárfesta í. Í 5. mgr. ákvæðisins, eins og það hljóðaði á þeim tíma sem umræðir, sagði að samanlögð eign sjóðsins í verðbréfum skv. 2-9. tölulið 1. mgr.útgefnum af sama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni skyldi ekkivera meiri en 10% af hreinni eign sjóðsins. Þessi takmörkun skyldi vera 5%fyrir verðbréf samkvæmt 9. tl. eða „önnur verðbréf“.Í almennum athugasemdum í frumvarpi til laganna kemur fram að gerð séalmenn krafa um aðgát í fjárfestingum og að sjóðirnir verði á hverjum tíma aðgeta staðið undir skuldbindingum sínum. Þá segir jafnframt í athugasemdum viðofangreinda 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 að gerð sé sú almenna krafa tilstjórnar lífeyrissjóðs að hún ávaxti fé sjóðsins á þeim kjörum sem best eru íboði hverju sinni. Tilgangurinn sé að stuðla að því að lífeyrissjóðir nái aðávaxta fé sjóðfélaga sinna sem best og jafnframt að áhættunni sé dreift meðeðlilegum hætti.Samkvæmt 42. gr. laga nr. 129/1997 skal endurskoðun hjá lífeyrissjóði gerðaf löggiltum endurskoðanda. Verði hann var við verulega ágalla í rekstrilífeyrissjóðs er varða fjármuni eða önnur atriði er geta veikt fjárhagsstöðusjóðsins eða ætla má að brjóti gegn lögum sem um starfssemina gilda, ber honumsamkvæmt 3. mgr. ákvæðisins þegar í stað að gera stjórn sjóðsins og FME viðvart. Í 44. gr. laganna er kveðið á umeftirlit FME með starfsemi lífeyrissjóða en því skal haga í samræmi við ákvæðilaganna, reglugerðir og reglur settar samkvæmt þeim og staðfestar samþykktirlífeyrissjóða. Í ákvæðinu er að öðru leyti kveðið á um þær heimildir sem FMEhefur til þess að sinna eftirliti þessu svo og skyldur hans í þeim efnum, sé umatriði að ræða sem teljist verulega ábótavant hjá eftirlitsskyldum aðila eðaséu brot þeirra alvarleg. Um eftirlit FME gilda lög nr. 87/1998 um opinberteftirlit með fjármálastarfsemi, eftir því sem við geti átt. Af ákvæðinu erljóst að upplýsingagjöf hins eftirlitsskylda aðila svo og gögn sem frá honumstafa hafa hér verulega þýðingu og nauðsynlegt að FME geti reitt sig á þau.Hefur FME svigrúm til þess að haga eftirliti sínu eftir því sem efni standa tilog getur ef svo ber undir knúið á um upplýsingar með dagsektum eins og nánargreinir í 45. gr. laga nr. 129/1997. Telji FME hins vegar að eftirlitsskylduraðili hafi gerst brotlegur við lög eða reglur sem honum er falið að framfylgjaog að brot séu meiri háttar ber að vísa þeim til lögreglu, sbr. 12. gr. laganr. 87/1998.Eins og hér hefur verið rakið hefur FME ákveðið lögbundið eftirlitshlutverkgagnvart lífeyrissjóðum sem bera ákveðnar skyldur gagnvart sjóðfélögum sínum oger skylt að haga fjárfestingum sínum svo að samræmist því hlutverki. Það erstjórn lífeyrissjóðsins sem ber ábyrgð á starfsemi sjóðsins í samræmi viðlögin, reglugerðir settar samkvæmt þeim og samþykktir sjóðsins, eins og nánargreinir í 29. gr. laga nr. 129/1997.Í 4. gr. samþykkta fyrir lífeyrissjóðinn sem tóku gildi 16. apríl 2004 erhlutverk stjórnar skilgreint. Segir þar í tölulið 4.4 að stjórnin skuli farameð yfirstjórn sjóðsins. Hún skuli fjalla um allar meiri háttar ákvarðanirvarðandi stefnumótun sjóðsins og starfsemi. Þá skuli hún mótafjárfestingastefnu hans innan þess ramma sem settur er samkvæmt 8. gr.samþykktanna. Þá skuli hún sjá til þess að nægilegt eftirlit sé haft meðbókhaldi og meðferð fjármuna sjóðsins. Í 8. gr. er kveðið á um hvernig fésjóðsins skuli ávaxtað til samræmis við 36. gr. laga nr. 129/1997. Töluliður8.5 í samþykktunum var samhljóða 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997.Fjárfestingastefna lífeyrissjóðsins fyrir árið 2009 var samþykkt ástjórnarfundi 5. desember 2008. Samkvæmt henni skyldi fjárfestingastefnan veraí samræmi við reglur FME. Samkvæmt 2. gr. skyldi eignasamsetning sjóðsins veraí samræmi við heimildir í VII. kafla laga nr. 129/1997 með síðari breytingum. Ífjárfestingastefnunni er fjallað um hámarkseign lífeyrissjóðs og segir ítölulið 5.1 að hámarkseign í hverri tegund verðbréfa og verðbréfum hversútgefanda fari eftir lögum hverju sinni. Þannig er töluliður 5.2 til samræmisvið 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 og tölulið 8.5 í samþykktum lífeyrissjóðsins.Af ofangreindu er ljóst að allt frá því að ofangreindar samþykktirlífeyrissjóðsins voru gerðar á árinu 2004 af stjórn hans, að stefnandi vissi aðóheimilt var að haga fjárfestingum þannig að bryti gegn 5. mgr. 36. gr. laganr. 129/1997 og samsvarandi ákvæði samþykkta sjóðsins. Fjárfestingastefnasjóðsins var þannig í fullu samræmi við reglur þessar og með ölluófrávíkjanleg.Eins og rakið hefur verið lá ljóst fyrir að lífeyrissjóðurinn fór fram úrlánveitingaheimildum sínum samkvæmt 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 eins ogfram kemur í minnisblaði FME frá 18. október 2008. Hrein eign sjóðsins var þáum 2.500.000.000 króna en lánveitingar til Kópavogsbæjar námu þá 490.000.000króna. Þessi staða var kunn stjórnarmönnum sjóðsins og fljótlega í kjölfarið láfyrir að FME krafðist úrbóta til þess að fjárfestingar samræmdust 36. gr. laganr. 129/1997. Var því fylgt eftir af hálfu FME og lífeyrissjóðinum tilkynnt aðdagsektum yrði beitt ef ekki yrði brugðist við.Eftir 15. janúar 2009 að undangengnum talsverðum samskiptum á millifulltrúa stefnda, lífeyrissjóðsins og Kópavogsbæjar, sem einkum fólust í því aðfá upplýsingar um stöðu lánveitinga til bæjarins, hafði FME ekki frekariafskipti af lánveitingum lífeyrissjóðsins. Lá þá ekki annað fyrir en að lífeyrissjóðurinnhefði gert úrbætur til þess að fjárfestingar samræmdust lögum. Engin efni stóðuþví til frekari afskipta hvað þennan þátt varðaði. FME var þá hins vegarókunnugt um ákvörðun stjórnar frá 10. október 2008 um að veita Kópavogsbæ alltað 1.000.000.000 króna lán. Enn fremur var FME ókunnugt um að ákvörðun stjórnarvar fylgt eftir með enn frekari peningamarkaðslánum og það eftir að upplýst varum viðvarandi fjárskort Kópavogsbæjar. Eins og gögn málsins sýna vissu allirstjórnarmeðlimir lífeyrissjóðsins þann 15. janúar 2009 að heildarskuldKópavogsbæjar við sjóðinn væri 580.000.000 króna og að FME hefði ekki veriðupplýstur um 330.000.000 króna peningamarkaðslán.Að ofangreindu virtu verður ekki á það fallist með stefnanda að súmálsmeðferð FME sem hér er lýst hafi verið í andstöðu við málsmeðferðarreglurstjórnsýslulaga. Við meðferð málsins var meðalhófs gætt í hvívetna og það aðlokum leitt til lykta á grunni upplýsinga frá lífeyrissjóðnum sjálfum. Enginngrundvöllur var fyrir sjálfstæðri rannsókn FME.FME gerði ekki athugasemdir aftur við lífeyrissjóðinn fyrr en með bréfumsínum 27. febrúar 2009 og 27. apríl 2009 og þá í tengslum við yfirferð áskýrslu sjóðsins um sundurliðun fjárfestinga vegna 31. desember 2008 eins ogáður er rakið. Var talið að fjárfestingar bæjarins samræmdust ekki 5. mgr. 36.gr. laga nr. 129/1997. Eftir bréfaskipti á milli stjórnarformanns ogframkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins og FME var lífeyrissjóðnum veittur fresturtil úrbóta til 29. maí 2009 ellegar yrði dagsektum beitt.Í samræmi við lagalegar skyldur sínar gerði ytri endurskoðandi athugasemdirþann 7. maí 2009, við framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins vegna tveggjapeningamarkaðslánveitinga til Kópavogsbæjar. Með lánveitingunum taldi hannlífeyrissjóðinn hafa brotið gegn 36. gr. laga nr. 129/1997. Stjórn sjóðsins varþegar upplýst um þetta af hálfu framkvæmdastjóra og framsendi hann þeimtölvubréfssamskipti á milli sín og endurskoðandans. Þar kemur m.a. fram súafstaða stjórnar, sem síðar var áréttuð í yfirlýsingu þeirra frá 19. júní 2009,að þrátt fyrir að lánveitingarnar samræmdust ekki takmörkunum ofangreindsákvæðis væru þær takmarkanir sveigjanlegar.Að mati dómsins er ljóst, að eftir að fyrir lá ofangreind athugun FME semenn á ný leiddi til þess að lífeyrissjóðnum var veittur frestur til að geraráðstafanir svo að sjóðurinn væri innan fjárfestingaheimilda laga að viðlögðumdagsektum, svo og tilkynning endurskoðanda í samræmi við 42. gr. laga nr.129/1197, var eðlilegt að FME brygðist við með kæru til ríkislögreglustjóra. Varþað enda í samræmi við skyldur FME samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998.Sú ákvörðun var ekki stjórnsýsluákvörðun heldur mat FME á refsinæmi verknaðarog alvarleika hans og í kjölfar þess ákvörðun um málsmeðferð. Um þessa ákvörðungiltu ekki ákvæði IV.-VII kafla stjórnsýslulaga, eins og fram kemur ílögskýringargögnum með frumvarpi til laga um breytingar á lagaákvæðum umfjármálaeftirlit nr. 67/2006 og frumvarpi til breytinga á lagaákvæðum umviðurlög við brotum á fjármálamarkaði nr. 55/2007 er lutu að breytingum áfyrrgreindri l2. gr. laga nr. 87/1998.Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er þeirri málsástæðustefnanda hafnað að ákvörðun FME um að kæra hann til lögreglu hafi veriðólögmæt. Réttindi stefnanda voru með því á engan hátt takmörkuð enda gafsthonum kostur á að gæta hagsmuna sinna og koma að andmælum við meðferð málsinshjá lögreglu. Á grunni þeirrar sjálfstæðu rannsóknar gaf ríkissaksóknari útákæru á hendur stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína enn fremur á því að ákvörðun fjármálaráðherraum að skipa umsjónaraðila með lífeyrissjóðnum hafi verið ólögmæt. Dómurinn hafnar þessari málsástæðu. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. nr. 129/1997er ráðherra heimilt að skipa lífeyrissjóði umsjónaraðila. Skilyrði þess erutilgreind í ákvæðinu og geta m.a. lotið að því að hann reynist hafa brotið gegnákvæðum laganna eða rekstri hans sé ábótavant og kröfum FME samkvæmt 44. gr.ekki sinnt. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skulu stjórn og framkvæmdastjórilífeyrissjóðs víkja frá störfum þann tíma sem umsjónaraðili starfar. Eins og áður er rakið hafði FME ástæðu til að ætla að brot stjórnarlífeyrissjóðsins væru meiri háttar og var lögskylt að standa vörð um þáhagsmuni sjóðfélaga sem voru í húfi. Á því mati bar ráðherra að grundvalla matsitt á því hvort umsjónaraðili lífeyrissjóðsins yrði skipaður. Að lokum reisir stefnandi kröfu sína um bætur á því að hann hafi vegnaþeirra ákvarðana og athafna FME þurft að þola meiðandi fjölmiðlaumfjöllun. Áðurer komist að þeirri niðurstöðu að aðgerðir stefndu hafi verið lögmætar.Stefnandi hefur á engan hátt fært fyrir því rök eða gert sennilegt að umfjöllunfjölmiðla verði rakin til stefndu. Það eitt liggur fyrir að samkvæmt 47. grlaga nr. 129/1997 bar að birta tilkynningu um skipun umsjónaraðila íLögbirtingi og auglýsa í fjölmiðlum. Hins vegar geta stefndu ekki borið ábyrgðá umfjöllun fjölmiðla sem kann að rísa í kjölfar þess. Verður þessarimálsástæðu stefnanda því hafnað.Eins og rakið hefur verið er það niðurstaða dómsins að aðgerðir stefnduhafi að öllu leyti verið í samræmi við lög. Þannig er ljóst að þeir brutu ekkigegn stefnanda með ólögmætum og saknæmum hætti. Sú staðreynd að stefnandi hafiverið sýknaður af öllum ákæruatriðum með dómi Héraðsdóms Reykjaness frá 22. maí2012 breytir hér engu og hafnar dómurinn sjónarmiðum stefnanda um aðgrundvöllur ákvarðana stefndu hafi í reynd brostið með uppkvaðningu hans. Verðastefndu því sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Í málinu gerði stefnandi fjárkröfu á hendur stefndu og reisti hana áalmennum reglum skaðabótaréttar. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr.70/2013 athugast að ástæðulaust var að beina dómkröfum í máli þessu að FMEsamhliða íslenska ríkinu. Með hliðsjónaf 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnandi greiða stefndu málskostnaðsem þykir hæfilegur 550.000 krónur.Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð: Stefndu, íslenska ríkið ogFjármálaeftirlitið, eru sýknaðir af kröfu stefnanda, Ómars Stefánssonar. Stefnandi greiði stefndu 550.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 296/2013
|
Kærumál Farbann
|
X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni til þriðjudagsins 21. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hin kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2013. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta farbanni, allt til þriðjudagsins 21. maí 2013 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu rannsaki andlát A kt. [...] sem sunnudagskvöldið 17. mars sl. hafi verið flutt meðvitundarlaus af heimili sínu í [...] á Landspítalann við Hringbraut þar sem hún hafi verið úrskurðuð látin laust eftir kl 02:00 aðfaranótt mánudagsins 18. mars sl. Óskað hafi verið eftir sjúkrabíl að heimili barnsins um kvöldmatarleytið 17. mars sl. vegna veikinda barnsins. Það hafi verið nágrannar barnsins sem hafi hringt að beiðni föður þess. Barnið hafi þá verið meðvitundarlaust en andað. Við líkamsskoðun á barninu á Landspítalanum hafi sést marblettir ofarlega á báðum upphandleggjum þess, sérstaklega hægra megin. Fljótlega eftir komu á slysadeild hafi komið í ljós að annað sjáaldrið hjá barninu hafi verið víðara en hitt og hafi því verið farið með barnið í tölvusneiðmynd á höfði. Tölvusneiðmyndin hafi sýnt útbreidda blæðingu hægra megin undir höfuðkúpubeini sem hafi legið yfir nær öllu hægra heilahvelinu og inn á milli heilahvelanna. Þá hafi æðar í höfði barnsins reynst sprungnar og háræðar rifnar. Stúlkan hafi látist að lokum vegna heilablæðingar. Það hafi verið niðurstaða læknis sem hafi skoðað barnið að útlit blæðingarinnar samræmdist blæðingu af völdum áverka, höggs eða því þegar heili kastast til inni í höfuðkúpu. Þá hafi áverkar á höndum bent til þess að barnið hefði verið beitt ofbeldi. Vegna framangreinds hafi kærði verið handtekinn og yfirheyrður vegna málsins. Hann hafi neitað að vera valdur að áverkum dóttur sinnar. Hafi hann greint lögreglu frá því að hafa verið einn heima með barnið sem hafi vaknað skömmu eftir að móðir þess hafi farið til vinnu. Barnið hafi grátið og verið óvært en hann hafi reynt að róa það með því að ganga með það um gólf og fara með það út að ganga. Þegar kærði hafði gengið um gólf með barnið eftir að hann kom inn úr göngutúrnum hafi farið að koma frá henni undarleg hljóð og jafnframt hafi líkami hennar orðið máttlaus. Í framhaldinu hafi hann leitað til nágranna sinna og beðið þá að hringja á sjúkrahús. Samkvæmt upplýsingu lögreglu hafi móðir barnsins farið til vinnu kl. 17:40 og hafi barnið þá verið sofandi. Laust fyrir klukkan 19 hafi kærði hringt í móður barnsins og sagt henni að eitthvað amaði að barninu. A hafi verið krufin þriðjudaginn 19. mars sl. og hafi verið gerð bráðabirgðarsamantekt á niðurstöðum krufningarinnar sem sýni að barnið hafði verið beitt ofbeldi með þeim hætti að það hafi verið hrist skömmu fyrir andlát þess. Þetta sjáist á ytri áverkum á handleggjum barnsins og blæðingu í höfði og hjarta þess. Þá beri barnið einnig merki þess að hafa verið beitt ofbeldi áður en eldri blæðingar og áverkar hafi verið sjáanleg á rifjum og vinstri sköflungi barnsins. Það sé niðurstaða krufningarinnar að barnið hafi látist vegna svokallaðs shaken babysyndrome. Kærði hafi nú verið yfirheyrður í þrígang og neiti alfarið að vera valdur að áverkum dóttur sinnar en geti ekki gefið skýringar á þeim miklu blæðingum og útvortis áverkum sem hún hafi borið við komu á slysadeild 17. mars sl. Þrátt fyrir neitun kærða gefi læknisvottorð málsins og bráðabirgðaniðurstaða krufningar sterklega til kynna að barnið hafi látist vegna þess að það hafi verið hrisst harkalega. Kærða og móður barnsins beri saman um að barnið hafi verið rólegt og sofið er móðirin hafi farið til vinnu fyrr um kvöldið. Kærði hafi ekki geta gefið skýringar á þeim áverkum sem barnið hafi reynst vera með við komu á slysadeild en hann sé sá eini sem hafði með barnið að gera þar til það missti meðvitund. Kærði liggi samkvæmt framansögðu undir sterkum rökstuddum grun um að vera valdur að dauða dóttur sinnar, A og hafa þar með framið brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varði allt að 16 ára fangelsi eða eftir atvikum gegn 215. gr. sem geti varðað fangelsi allt að 6 árum. Kærði hafi upphaflega verið úrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. mars sl. nr. R-109/2013 sem Hæstiréttur hafi staðfest með dómi réttarins nr. 184/2013. Kærða hafi í framhaldi verið gert að sæta farbanni frá 26. mars sl. til dagsins í dag með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Kærði sé búsettur hér á landi en hann sé breskur ríkisborgari. Er það mat lögreglustjóra að brot það sem hér um ræðir sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru kærða á landinu vegna rannsóknar málsins og til að hann geti ekki komið sér undan mögulegri málsmeðferð fyrir dómi. Er því nauðsynlegt að kærði sæti áframhaldandi farbanni meðan á meðferð máls þessa stendur. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærði sé sakaður um, teljast uppfyllt skilyrði til að hann sæti farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Dóttir kærða, sem lést aðfaranótt 18. mars sl., var í hans umsjá er hún missti meðvitund. Miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir um áverka á henni er fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Kærði hefur verið búsettur hér á landi, en er [erlendur] ríkisborgari. Hann neitar því að hafa valdið dauða dóttur sinnar. Er á það fallist að fullnægt sé skilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að ætla megi að hann muni reyna komast úr landi til að koma sér undan málsókn af þessu tilefni. Eru þá jafnframt uppfyllt skilyrði 100. gr. sömu laga til að banna honum brottför af landinu. Ber því að taka kröfu lögreglustjórans til greina, en ekki þykir ástæða til að marka farbanninu skemmri tíma. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærða, X, kt. [...], er bönnuð brottför af landinu allt til þriðjudagsins 21. maí 2013 kl. 16:00.
|
Mál nr. 67/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 17. febrúar 2010, kl. 16:00. Þess er krafist að X verði látin vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2010, sem stimpluð er um móttöku í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. sama mánaðar. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 8. febrúar 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. febrúar 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að hún verði ekki látin sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Að því frágengnu krefst hún þess að hún verði einungis látin sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast að Hæstarétti bárust gögn málsins ekki fyrr en þremur dögum eftir að kæra barst Héraðsdómi Reykjavíkur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 504/2002
|
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur Skoðunarskylda
|
V og S keyptu einbýlishús af A og K. Voru flest gólf hússins lögð flísum. Skömmu eftir að þau fengu húsið afhent töldu þau sig verða vör við holhljóð undir flísum í kjallara hússins og rakaskemmdir í parketi á svefngangi. Af þessu tilefni gerður aðilar með sér samkomulag þar sem A og K lofuðu að láta fagmenn skoða flísalögnina og láta framkvæma á sinn kostnað það, sem þyrfti til að lagfæra flísarnar. Jafnframt lofuðu þau að greiða þann kostnað, sem hlytist af því að lagfæra parket á svefngangi. Í framhaldi af þessu samkomulagi var múrari fenginn til að sprauta lími undir gólfflísar í kjallara hússins. V og S töldu ekki nóg gert og að beiðni þeirra var dómkvaddur matsmaður til að skoða fimm nánar tiltekin atriði varðandi eignina. Var niðurstaða hans sú að hvort tveggja væru lausar flísar í kjallara og á fyrstu hæð hússins. Yrði ekki úr því bætt nema með því að fjarlægja flísarnar og leggja nýjar. Jafnframt taldi hann að raka í parketi mætti rekja til baðvatns úr sturtuklefa sem hafi komist undir parketið. Í framhaldi af því höfðaði V mál á hendur þeim A og K þar sem hún krafðist bóta á grundvelli matsgerðarinnar. Talið var að sérstök ástæða hafi verið fyrir V að beina athygli sinni að flísunum við skoðun á húsinu í ljósi þess að flest gólf hússins væru lögð flísum og flísalögn væri í hinum ýmsu hlutum þess ráðandi þáttur í þeirri lýsingu á eigninni, sem fram hafi komið í söluyfirliti. V og S hafi skoðað húsið þrisvar sinnum áður en kaupsamningur var undirritaður og jafnframt hafi S, sem var sérfróður um húsbyggingar, jafnan verið með henni í för. Þá hafi múrari sá, sem reyndi viðgerð á flísunum talið að 260 til 270 flísar, hafi verið lausar í kjallaranum áður en hann hóf tilraunir sínar til lagfæringa. Verði að telja að V og S hafi átt að verða svo víðtækra missmíða á flísalögninni vör við skoðun sína á eigninni. Hafi V raunar gefist tilefni til að skoða flísarnar sérstaklega vegna ummæla A um lausar flísar í einni af skoðunarferðunum. Verði að líta svo á að V hafi vanrækt aðgæsluskyldu sína. Var kröfu V um skaðabætur eða afslátt vegna galla á flísalögninni því hafnað. Aftur á móti var fallist á kröfu hennar um kostnað vegna lagfæringar á parketi á grundvelli samkomulagsins sem aðilar höfðu gert með sér.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. nóvember 2002. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur aðila á rætur sínar að rekja til þess að stefnda keypti fasteignina Tjaldanes 9, Garðabæ, af áfrýjandanum Kristjáni á árinu 1999. Eignin var til sölu hjá Fasteignamarkaðinum ehf. og var þannig lýst í söluyfirliti að um væri að ræða fallegt einbýlishús; hæð, kjallara og bílskúr. Efri hæð var sögð 150,8 m² auk 12,4 m² blómaskála. Þar væri forstofa með skápum og flísalögðu gólfi, gangur, flísalagðar samliggjandi stofur, flísalagður blómaskáli, gestasalerni með flísum á gólfi en dúk á veggjum, svefnálma með þremur svefnherbergjum, parketi á gólfum og skápum í hjónaherbergi og vönduðu baðherbergi með baðkeri, sturtu og flísalögðu gólfi og veggjum. Eldhús var sagt með innréttingu af tiltekinni gerð, borðaðstöðu og flísalögðu gólfi og loks væri á hæðinni flísalagt þvottaherbergi. Kjallari var sagður 78,2 m² auk „rörakjallara“. Annan hluta kjallarans mætti gera að séríbúð, en þar væri flísalagt gólf, bar með vaski og stofa. Þar væri einnig snyrting með sturtuklefa og flísalögðu gólfi og gufubað með hvíldaraðstöðu. Í hinum hluta kjallarans var meðal annars sögð vera góð geymsla með flísalögðu gólfi, óinnréttað rými og rörakjallari. Loks var í söluyfirlitinu lýsing á frágangi hússins að utanverðu og lóð þess. Stefnda og þáverandi eiginmaður hennar Stefán Ólafsson skoðuðu húsið þrisvar sinnum. Í skýrslu stefndu fyrir héraðsdómi kom fram að Stefán væri húsasmíðameistari, en hefði ekki unnið við húsbyggingar um árabil. Taldi stefnda að þau hefðu skoðað húsið tvisvar sinnum áður en hún gerði kauptilboð í eignina og einu sinni eftir það, en áður en kaupsamningur var gerður. Kaupsamningur var undirritaður 10. september 1999. Skyldi húsið afhent 1. desember þess árs. Kaupverðið var 27.700.000 krónur. Skyldu 10.000.000 krónur greiðast við undirritun kaupsamnings, 8.000.000 krónur 1. nóvember 1999, 4.850.000 krónur 1. febrúar 2000 og 4.850.000 1. apríl sama árs, en þann dag skyldi afsal gefið út. Afhending fór fram á umsömdum tíma og kveðst áfrýjandi hafa flutt inn í húsið ásamt eiginmanni sínum tveimur dögum síðar. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvað stefnda þáverandi eiginmann sinn í janúar 2000 hafa uppgötvað holhljóð undir flísum í kjallara hússins. Meðal gagna málsins eru tvær frásagnir stefndu varðandi viðskipti aðila, önnur dagsett 25. júlí 2000 en hin 27. febrúar 2001. Í báðum þessum skjölum er svofelld frásögn varðandi flísar í kjallaranum „Ástæðan fyrir því að við könnuðum ástand flísanna var sú, að þegar hjónin Anna Lísa og Kristján voru að sýna okkur húsið og við vorum að líta á kjallarann heyrðist Stefáni, eiginmanni mínum, Anna Lísa spyrja Kristján að því hvort hann hafi sagt okkur frá lausu flísunum sem hann gerði ekki heldur fór að tala um eitthvað allt annað.“ Fyrir héraðsdómi skýrði stefnda frá þessu á sama hátt og kvað þetta hafa rifjast upp fyrir Stefáni í janúar 2000, sem hafi orðið til þess að hann fór að kanna málið og þá hafi þessi ágalli varðandi flísarnar komið í ljós. Stefnda kveðst hafa kvartað undan þessu við áfrýjandann Kristján. Hann kvað stefndu hafa kvartað yfir ýmsum atriðum, sem hún taldi ábótavant í húsinu, en mundi ekki nákvæmlega hvort flísarnar voru þar á meðal. Samhliða útgáfu afsals og greiðslu síðasta hluta kaupverðs var 3. apríl 2000 gengið frá samkomulagi áfrýjandans Kristjáns og stefndu varðandi úrbætur, sem sá fyrrnefndi lofaði að láta framkvæma varðandi tiltekna ágalla, sem stefnda taldi vera á húsinu. Skyldi jafnframt 500.000 krónum af lokagreiðslu kaupverðs haldið eftir og upphæðin lögð á geymslureikning hjá fasteignasölunni. Samkomulagið, sem er í fimm töluliðum, er rakið í héraðsdómi. Fjalla 3. og 4. liður þess um þau atriði, sem til úrlausnar eru hér fyrir dómi. Eru þeir svohljóðandi: „3. Seljandi lofar að láta fagmenn skoða flísalögn á neðri hæð hússins og upplýsa hvers vegna flís er laus og hvers vegna holhljóð er í flísum. Jafnframt lofar seljandi að láta framkvæma á sinn kostnað það sem þarf til að lagfæra flísalögnina. 4. Seljandi lofar að greiða þann kostnað sem er því samfara að lagfæra parket á svefngangi eða láta skipta um parketið ef það reynist nauðsynlegt.“ Fyrir héraðsdómi bar Viggó Jörgensson, löggiltur fasteignasali, sem starfaði á þessum tíma hjá Fasteignamarkaðnum ehf., vitni um þessa samningsgerð. Kvað hann aðdraganda samningsins vera þann að stefnda hafi neitað að koma til fundar, sem boðaður hafi verið til að ganga frá afsali og jafnframt hafi hún neitað að greiða lokagreiðslu kaupverðsins vegna galla, sem hún taldi vera á eigninni. Hafi orðið úr að haldinn var samningafundur 3. apríl 2000 þar sem framangreint samkomulag hafi náðst. Varðandi þriðja lið samkomulagsins kvað vitnið áfrýjandann Kristján hafa þverneitað að skipta um flísalögn á neðri hæðinni. Hafi Kristján og Stefán þáverandi eiginmaður stefndu rætt saman „á einhverju tæknimáli“ um úrbætur varðandi flísalögnina, sem vitninu hafi skilist að felast myndu í því að sprauta lími undir þær flísar, sem holhljóð væri í. Hafi þeir talið að þessi aðferð myndi duga til að lagfæra flísalögnina. Varðandi fjórða lið samkomulagsins kvað vitnið hafa verið rætt um að skemmdir á parketi stöfuðu af hugsanlegum leka, jafnvel frá þaki eða í gegnum vegg frá baðherbergi. Varðandi þann þátt hafi verið rætt um að skipta um skemmda stafi í parketinu eða jafnvel parketið í heild. Í framhaldi af þessu samkomulagi var múrari fenginn til að sprauta lími undir gólfflísar í kjallara hússins. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi var að beiðni stefndu dómkvaddur matsmaður 27. júní 2001 til að skoða og meta fimm atriði varðandi hina seldu eign og skilaði hann matsgerð 2. október 2001. Þar kemur meðal annars fram að við vettvangsskoðun hafi komið í ljós að 131 gólfflís í kjallara væri laus að einhverju eða öllu leyti, en á fyrstu hæð væru samtals 62 flísar lausar. Taldi matsmaður að ekki yrði úr þessu bætt nema með því að fjarlægja flísarnar og leggja nýjar. Taldi hann heildarkostnað við það nema 2.232.000 krónum. Þá taldi matsmaður að merki um rakaskemmdir mætti finna á parketi á gangi fyrir framan baðherbergisdyr. Væru allar líkur á að þær stöfuðu af baðvatni úr sturtuklefa, en ástæða væri til að ætla að vatn hafi runnið meðfram fótstykki innveggjagrinda og undir parketið. Mat hann kostnað við úrbætur 19.200 krónur. Stefnda höfðaði mál þetta með stefnu 22. nóvember 2001 og reisti kröfu sínar tölulega á niðurstöðu matsgerðarinnar. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu stefndu um skaðabætur vegna galla á flísalögn á báðum hæðum hússins og rakaskemmda á parketi á svefnherbergisgangi. Öðrum liðum bótakröfu stefndu var hafnað og unir hún við niðurstöðu héraðsdóms varðandi þá þætti. Kemur því aðeins til umfjöllunar fyrir Hæstarétti framangreind krafa stefndu vegna gólfflísa og parkets. II. Með þriðja tölulið fyrrgreinds samkomulags 3. apríl 2000 lofaði áfrýjandinn Kristján að láta fagmenn skoða flísalögn í kjallara hússins og láta framkvæma á sinn kostnað það, sem þyrfti til að lagfæra flísarnar. Með vísan til framburðar Viggós Jörgenssonar verður að fallast á það með héraðsdómi að ekki hafi falist í þessu annað og meira en að áfrýjandinn Kristján tæki að sér að reyna lagfæringu á flísunum með því að láta sprauta lími undir þær eins og gert var í framhaldi af samkomulaginu. Verður ekki talið að með samkomulaginu hafi áfrýjandinn Kristján lofað að skipta um flísar á gólfi kjallara hússins. Samkvæmt gögnum málsins eru flest gólf hússins að Tjaldanesi 9 lögð flísum og er flísalögn í hinum ýmsu hlutun þess ráðandi þáttur í þeirri lýsingu á eigninni, sem fram kemur í söluyfirliti eins og að framan var rakið. Var því sérstök ástæða fyrir stefndu að beina athygli að flísunum við skoðun á húsinu. Fyrir liggur að stefnda skoðaði húsið þrisvar sinnum áður en kaupsamningur var undirritaður og jafnframt að þáverandi eiginmaður hennar, sem sérfróður var um húsbyggingar, var jafnan með henni í för. Í fyrrgreindum frásögnum stefndu 25. júlí 2000 og 27. febrúar 2001 kemur fram að múrari sá, er reyndi viðgerð með því að sprauta lími undir flísarnar, hafi talið að 260 til 270 flísar væru lausar í kjallaranum áður en hann hóf tilraunir sínar til lagfæringa. Verður að telja að stefnda og eiginmaður hennar hefðu átt að verða svo víðtækra missmíða á flísalögninni vör við skoðun sína á eigninni. Gafst stefndu raunar tilefni til þess að skoða flísarnar sérstaklega vegna framangreindra ummæla áfrýjandans Önnulísu Magnúsdóttur um lausar flísar, sem stefnda kveður eiginmann sinn hafa heyrt í einni af fyrrgreindum þremur skoðunarferðum þeirra. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að stefnda hafi vanrækt aðgæsluskyldu sína svo varðandi hinar lausu flísar að hún eigi hvorki kröfu á hendur áfrýjendum til afsláttar né skaðabóta vegna galla á flísalögn í húseigninni. Með fjórða tölulið samkomulagsins frá 3. apríl 2000 tóku áfrýjendur að sér að greiða þann kostnað, sem hlytist af því að lagfæra parket á svefnherbergisgangi. Þar sem ekki verður fallist á það með áfrýjendum að þetta loforð hafi verið háð því skilyrði að í ljós yrði leitt að rakaskemmdir á parketinu stöfuðu af þakleka verður krafa stefndu vegna þessa liðar að fjárhæð 19.200 krónur tekin til greina ásamt dráttarvöxtum frá 8. nóvember 2001, en þá var mánuður liðinn frá því að stefnda kynnti áfrýjendum niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnda verður dæmd til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Kristján Grétar Tryggvason og Annalísa Magnúsdóttir, greiði í sameiningu stefndu, Valgerði Gunnarsdóttur, 19.200 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. nóvember 2001 til greiðsludags. Stefnda greiði hvorum áfrýjanda fyrir sig samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2002. Mál þetta var þingfest 29. nóvember 2001 og dómtekið 30. september sl. Stefnandi er Valgerður Gunnarsdóttir, Tjaldanesi 9, Garðabæ. Dómkröfur Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði in solidum dæmd til þess að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 2.384.200 krónur auk vaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. júlí 2000 til l. júlí 2001, en frá þeim tíma, með vísan til 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins auk 24,5% virðisaukaskatts samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi Til vara er gerð sú krafa að stefndu verði in solidum dæmd til greiðslu skaðabóta að mati réttarins auk málskostnaðar að skaðlausu að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Stefndu gera þær dómkröfur að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða þeim málskostnað að mati dómsins, eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi með inniföldum áhrifum 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Með kaupsamningi, dags. 10. september 1999, keypti stefnandi, Valgerður Gunnarsdóttir, fasteignina nr. 9 við Tjaldanes í Garðabæ af Kristjáni G. Tryggvasyni. Fóru kaupin fram fyrir milligöngu Fasteignamarkaðarins ehf. Umsamið kaupverð var 27.700.000 kr. Greiðsla kaupverðs fór þannig fram: Við undirritun kaupsamnings voru greiddar með peningum 10.000.000 krónur, hinn 1. nóvember 1999 8.000.000 krónur, hinn 1. febrúar 2000 4.850.000 krónur og hinn 1. apríl 2000 4.850.000 krónur. Afhendingardagur fasteignarinnar var 1. desember 1999 og útgáfa afsals skyldi fara fram 1. apríl árið 2000 við lokagreiðslu. Áður en afsal var gefið út kvörtuðu kaupendur um meinta galla á eigninni. Var þar um að ræða leka í sólstofu, leka á svefngangi, galla á flísalögn í húsinu og jafnfram töldu þau að lagfæra þyrfti parket á gangi. Að samkomulagi varð að afsal var gefið út til kaupenda og lokagreiðsla afhent. Jafnframt undirrituðu málsaðilar samkomulag, dags. 3. apríl 2000, þar sem þau sömdu um að 500.000 krónum yrði haldið eftir af kaupverðinu og skyldi fjárhæðin höfð á geymslureikningi á vegum Fasteignamarkaðarins ehf. Þá segir í nefndu samkomulagi: “1. Seljandi greiði fyrir viðgerð á leka í sólstofu um sumarið 2000. 2. Seljandi lofar að láta finna út orsakir þess að þakið lekur á svefngangi þess og greiða fyrir þær viðgerðir sem eru nauðsynlegar til þess að þakið verði lekafrítt. 3. Seljandi lofar að láta fagmenn skoða flísalögn á neðri hæð hússins og upplýsa hvers vegna flís er laus (sic) og hvers vegna holhljóð er í flísum. Jafnframt lofar seljandi að láta framkvæma á sinn kostnað það sem þarf til þess að lagfæra flísalögnina. 4. Seljandi lofar að greiða þann kostnað sem er því samfara að lagfæra parket á svefngangi eða láta skipta um parketið ef það reynist nauðsynlegt. 5. Seljandi gefur hér með Fasteignamarkaðnum ehf. fullt, ótakmarkað og óafturkallanlegt umboð til þess að verja innistæðu framangreindrar bankabókar til þess að greiða reikninga vegna viðgerða á ofangreindum atriðum, sem seljandi ber ábyrgð á, en eftirstöðvar renni til seljanda. Fasteignasalan metur eða lætur meta hvort fullnaðarviðgerð hafi farið fram. Framangreind mál skulu afgreidd hið allra fyrsta og eigi síðar en 15.7. 2000.” Í júní fór stefnandi þess á leit við TV Tækniþjónustu - Verktaka ehf. að fyrirtækið skoðaði flísar á gólfum að Tjaldanesi 9 og benti á leiðir til úrbóta. Samkvæmt yfirlýsingu Tryggva Jakobssonar, er framkvæmdi skoðun, var töluvert mikið los á flísum á jarðhæð nema á salerni þar sem los hafi verið á tveimur stöðum. Á efri hæð taldi Tryggvi að um staðbundið los væri að ræða á allnokkrum flísum á gólfi, á 6 fermetra fleti, eða um 30 stykki af flísum. Gerir Jakob ráð fyrir að taka verði burtu allar lausar flísar og leggja nýjar og metur kostnað við það 700.000 krónur. Rafn Franklín múrari var fenginn til þess að reyna að lagfæra holhljóð undir flísum. Sprautaði hann lími undir flísarnar. Að mati stefnanda var sú viðgerð ófullnægjandi. Með bréfi, dags. 28. september 2000, krafðist lögmaður stefndu þess á grundvelli 5. gr. samkomulags málsaðila að Fasteignamarkaðurinn ehf. staðreyndi að fullnaðarviðgerð hefði farið fram á þeim atriðum er í samkomulaginu greinir og greiddi síðan stefnda geymsluféð, 500.000 kr., sem verið hafði í vörslum Fasteignamarkaðarins ehf. Samkvæmt yfirlýsingu Jóns Guðmundssonar fasteignasala, dags. 8. nóvember 2000, fór hann á vettvang til þess að meta hvort samkomulag málsaðila hefði verið efnt. Niðurstaða hans var sú að samkomulagið hefði verið efnt og var stefnda greitt tryggingarféð, 500.000 krónur. Með bréfi, dags. 26. janúar 2001, var lýst óánægju stefnanda með þessa ráðstöfun Fasteignamarkaðarins ehf. þar sem samkomulagið hefði ekki verið uppfyllt að mati stefnanda. Samkvæmt beiðni stefnanda, dags. 21. júní 2001, var dómkvaddur matsmaður, Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur, til þess að meta meinta galla á umræddri fasteign. Er matsgerð hans gerð í október 2001. Ekki náðist samkomulag á grundvelli matsgerðar og höfðaði stefnandi mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Kröfur sínar í málinu byggir stefnandi á því að aðilar málsins hafi gert með sér kaupsamning þar sem stefnandi keypti fasteignina Tjaldanes 9 af Kristjáni G. Tryggvasyni. Fram hafi komið gallar á umræddri eign og hafi stefnandi kvartað yfir göllunum nokkru eftir að afhending á eigninni fór fram. Það hafi leitt til þess að hinn 3. apríl 2000 hafi verið gert samkomulag þar sem seljandi eignarinnar hafi lofað úrbótum. Það samkomulag hafi verið undirritað af seljanda, Kristjáni G. Tryggvasyni, og eiginkonu hans, Önnulísu Magnúsdóttur. Stefnandi hafi ekki fengið úrbætur eða lausn þeirra ágalla sem um ræði, enda þótt kaupverð sé að fullu greitt til seljanda. Stefnandi reki mál þetta á þeim grundvelli að honum beri skaðabætur úr hendi stefnda. Taki aðalkrafa þannig mið af niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns og vísist til matsgerðar ásamt sundurliðun og rökstuðnings er þar geti að líta. Varakrafa taki mið af því að telji dómurinn að ekki beri að taka kröfur stefnanda til greina að öllu leyti á grundvelli matsgerðar þá beri stefnanda bætur úr hendi stefndu að mati réttarins. Stefnandi reisir kröfur sínar um skaðabætur á 42. gr. laga nr. 39/1922 með lögjöfnun og 23., 43. og 50. gr. sömu laga. Jafnframt kveðst stefnandi byggja á samkomulagi, sem aðilar hafi gert með sér um að stefndu ábyrgðust að bæta kaupanda, stefnanda máls þessa, þá galla, sem á eigninni séu. Þá byggir stefnandi á kaupsamningi á milli aðila. Vísað er til reglna kröfuréttarins um efndir og skyldur. Stefnandi leggi fram matsgerð dómkvadds matsmanns í máli þessu, sem eigi hafi verið véfengd, en stefnandi telji að í reynd viðurkenni stefndu bótaskyldu sína og greiðsluskyldu, en telji að lausafjárskortur stefndu hamli efndum. Stefnandi gerir kröfu um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað sbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og bendir á, að stefnandi sé eigi virðisaukaskattsskyld og beri henni að standa lögmanni sínum skil á virðisaukaskatti auk tildæmdrar þóknunar. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja kröfu sína um sýknu á því að fasteignin Tjaldanes 9, Garðabæ, hafi ekki við kaupin verið haldin neinum leyndum göllum eða skort neina þá kosti sem stefndu hafi mátt ætla að áskildir væru. Þetta leiði til þess að stefnandi eigi ekki rétt til skaðabóta úr hendi stefndu. Þvert á móti hafi stefndu gengið mun lengra en nokkur geti ætlast til af þeim með því að láta kanna og bæta úr fjöldamörgum atriðum, er stefnandi hafi kvartað yfir, þótt þau lögum samkvæmt hafi ekki borið neina ábyrgð á þeim. Ekki sé fulljóst af stefnu fyrir hvaða meintu galla stefnandi sé að krefjast bóta og verði því vætanlega að styðjast við framlagða matsgerð þessari vanreifun til fyllingar. Stefnandi hafi skoðað fasteignina nr. 9 við Tjaldanes í Garðabæ þrisvar sinnum ásamt eiginmanni sínum, Stefáni Ólafssyni byggingameistara. Hún geti því ekki borið fyrir sig nein þau atriði sem sérfræðingur í húsbyggingum hafi mátt sjá við skoðun, hvað þá atriði eins og holhljóð undir flísalögn, sem stefnandi sjálf viðurkenni að hinn byggingafróði eiginmaður hennar hafi orðið var við, er þau hafi skoðað eignina. Því sé algerlega ljóst að stefnandi eigi ekki rétt til neinna bóta vegna meintra galla á flísalögn. Rakaskemmdir í parketi. Sé parketið skemmt vegna þakleka, sem þó engum hafi tekist að finna, sé ljóst að það hljóti að hafa verið byrjað að skemmast er stefnandi keypti húsið. Það hafi hinn byggingafróði eiginmaður stefnanda átt að sjá. Séu skemmdirnar í parketinu hins vegar af völdum þess að flætt hafi upp úr sturtubotninum hjá stefndu, eins og flestir hallist að, þá beri stefndu enga ábyrgð á því. Jafnvel þótt skemmdirnar sé að rekja til að þess að vatn hafi komist inn í fótstykki veggjar eða runnið undir lausar flísar, eins og hinn dómkvaddi matsmaður sé að geta sér til um, þá beri stefndu heldur ekki ábyrgð á því vegna þess að byggingarefni og byggingarmáti sturtuklefans hafi ekki getað dulist hinum byggingafróða eiginmanni stefnanda og hann því mátt gera sér grein fyrir þeim hættum sem slíkum byggingarmáta geti fylgt. Nýr sturtuklefi. Húsið að Tjaldanesi 9, Garðabæ, hafi verið selt með þeim sturtuklefa, sem í því var. Um sé að ræða afar glæsilega sturtu, þar sem gólfið sé lækkað og sett niðurfall í stað þess að hafa sjálfstæðan sturtubotn. Þetta hafi bæði stefnanda og hinum byggingafróða eiginmanni hennar verið ljóst strax við fyrstu skoðun og geti því ekki krafist þess að stefndu setji í húsið nýjan og algerlega frábrugðinn sturtuklefa. Lagfæring á þakfestingum. Þetta geti aldrei fallið undir galla, enda aðeins um að ræða eðlilegt viðhald eins og hinum byggingafróða eiginmanni stefnanda hafi mátt vera fullljóst. Þá sé ósannað að þurft hafi að yfirfara neglingu á þaki haustið 1999, þótt matsmaður telji rétt að gera það tveimur árum seinna. Þá byggja stefndu sýknukröfu sína á því að hinn 3. apríl 2000 hafi þau samið við stefnanda um öll ágreiningsefni og um sérstakan gerðardóm, Fasteignamarkaðinn ehf. Óðinsgötu 4, Reykjavík, er skera skyldi úr því hvort stefndu hefðu að fullu staðið við skuldbindingar sínar. Þau hafi svo framkvæmt allar umsamdar úrbætur, eins og staðfest sé af hinum umsamda gerðardómsaðila, Fasteignamarkaðnum ehf. í yfirlýsingu, dags. 8. nóvember 2000. Frekari kröfur geti stefnandi því ekki gert. Loks bendi stefndu á að stefnandi og hinn byggingafróði eiginmaður hennar hafi verðmetið hvað nauðsynlegar úrbætur og úttekt á þeim hafi kostað hinn 3. apríl 2000 í samkomulagi aðila. Þar hafi niðurstaða þeirra verið 500.000 krónur. Síðan hafi stefndu efnt allt sem þeim hafi borið að gera samkvæmt samkomulagi aðila og einu og hálfu ári síðar komi stefnandi fram með kröfu að fjárhæð 2.384.200 krónur. Slíkur málatilbúnaður hjá stefnanda, sem notið hafi sérfræðingsaðstoðar við kaupin allan tímann, fái ekki staðist. Þá verði einnig að líta til þess að stefnandi sé þaulreynd í fasteignaviðskiptum, enda hafi hún og hinn byggingarfróði eiginmaður hennar keypt og selt sjö fasteignir síðan 1996. Stefnandi, segist í stefnu byggja skaðabætur á 1. og 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup með lögjöfnun og á 23., 43. og 50. gr. sömu laga. Þau lög hafi nú verið afnumin þótt þau hafi verið í gildi við kaupin. Málskostnaðarkrafa stefndu byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefndu reki ekki neina virðisaukaskattsskylda starfsemi og þeim sé því nauðsyn á að gætt sé þessa við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstaða Við munnlegan flutning málsins benti lögmaður stefndu á að stefnda Annalísa Magnúsdóttir væri ekki aðili að kaupsamningi þeim sem liggur fyrir í málinu varðandi kaup á eigninni Tjaldanes 9, Garðabæ. Taldi hann, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, að sýkna beri stefndu af þeim sökum. Lögmaður stefnanda mótmælti þessari nýju málsástæðu stefndu sem of seint fram kominni. Hafi stefnda Annalísa viljað bera fyrir sig aðildarskort í máli þessu gat hún þegar í greinargerð sinni byggt á þeirri málsástæðu, en gerði ekki. Gegn andmælum stefnanda telst þessi nýja málsástæða of seint fram komin við munnlegan málflutning og ber því með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að hafna henni Stefnandi byggir kröfur sínar um skaðabætur á 42. gr. laga nr. 39/1922. Jafnframt byggir stefnandi kröfur sína á samkomulagi sem málsaðilar gerðu með sér 3. apríl 2000 við afsalsgerð. Nefnt samkomulag aðila fjallar um fjögur atriði: Leka í sólstofu, þakleka á svefngangi, flísalögn og lagfæringu á parketi á svefngangi. Óumdeilt er að stefndi hefur þegar gert við leka í sólstofu, sbr. gr. 1. í samkomulagi aðila. Þá liggur fyrir að dómkvaddur matsmaður gat ekki staðreynt neinn leka frá þaki, sbr. það sem síðar er rakið. Að öðru leyti telur stefnandi að ekki hafi verið staðið við umrætt samkomulag af hálfu stefnda. Að beiðni stefnanda var því Frey Jóhannessyni byggingatæknifræðingi falið að meta meinta galla á fasteigninni. Var honum falið að skoða og meta eftirgreind atriði: 1. Hvort leki hafi valdið tjóni á gangi ofan af þaklofti og meta kostnað við úrbætur. 2. Að skoða flísalögn á neðri og efri hæð og upplýsa hvers vegna flísar eru lausar og holhljóð í þeim. Jafnframt að meta kostnað við lagfæringar eða nýlögn. 3. Að meta kostnað við lagfæringu á parketi á svefngangi. 4. Að staðreyna lekaskemmdir á baði og upplýsa um orsök og ástæðu þess að um skemmdir sé að ræða. 5. Að kanna hvort þakfrágangur sé fullnægjandi. Athugun matsmanns leiddi í ljós varðandi gólfflísar að í kjallara eru 131 flís laus að einhverju eða öllu leyti, sem er um 18,2% af fjölda þeirra. Á baðherbergi á 1. hæð eru 14 lausar flísar, sem er um 15,1%. Lausar flísar á öðrum flötum á 1. hæð eru 48, eða 10,8% af heildartölu þeirra. Niðurstöður matsmannsins eru eftirfarandi: 1. Matsmaður gat ekki staðreynt neinn leka frá þaki. 2. Við vettvangsskoðun kom í ljós að 131 gólfflís er laus í kjallara að einhverju eða öllu leyti. Ástæður telur hann geta verið los í múrílögn undir þeim eða rangt lím notað við ásetningu þeirra, eða að röngum vinnuaðferðum hafi verið beitt við líminguna. Hver svo sem ástæðan er sé ekki hægt að bæta úr þessum ágalla nema því að fjarlægja flísar þær sem fyrir eru og leggja nýjar með tilheyrandi undirvinnu. Ekki sé ráðlegt að nota núverandi flísar aftur vegna þess að illmögulegt sé að ná þeim heilum, auk þess sem ekki séu miklar líkur á því að hægt sé að kaupa sams konar flísar í dag. Sama gildir um gólfflísar á 1. hæð. 3.-4. Merki um rakaskemmdir sé að finna á parketi á gangi fyrir framan baðherbergisdyr á 1. hæð. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fylgt hafi matsbeiðni séu allar líkur á því að þær rakaskemmdir sem séu sjáanlegar á parketinu við baðherbergisdyrnar stafi af baðvatni frá sturtuklefa. Ástæða sé að ætla að vatn hafi runnið meðfram fótstykki innveggjagrinda og undir parketið og e.t.v. að einhverju leyti undir lausar flísar á baðherbergisgólfi. Þar sem búið sé að lagfæra skemmdir af framangreindum leka á plötuklæðningu veggja sé ekki ástæða til þess að fjalla nánar um það í matinu. Óráðlegt sé að treysta til lengdar á þéttleika flísalagna við þær aðstæður sem hér séu fyrir hendi og telur matsmaður því heppilegast að koma fyrir sturtuklefa með botni og fjórum hliðum þar sem núverandi klefi sé staðsettur og tengja hann við tilheyrandi lagnir. Er miðað við þá lausn í kostnaðarmati. Þar sem skemmdir á parketi í gangi séu ekki verulegar sé miðað við að slípa parketið upp og endurlakka það. 5. Matsmaður getur ekki staðfest neitt um bresti í þakjárni eða hvort þeir séu meiri en venja sé þar sem um “létt” þak sé að ræða. Könnun á neglingu þakjárns leiddi í ljós að nokkrar lagfæringar eru nauðsynlegar og gætu þær tekið 3-4 klst. fyrir trésmið. Samkvæmt kostnaðarmati matsmanns er kostnaður við endurbætur vegna gólfflísa í kjallara metinn 988.000 krónur, vegna gólfflísa í baðherbergi á 1. hæð 140.000 krónur, vegna annarra gólfflísa á fyrstu hæð 1.104.000 krónur. Viðgerð á parketi á gangi er talin nema 19.200 krónum. Sturtuklefi með botni og blöndunartækjum er metinn á 119.000 krónur og kostnaður vegna lagfæringa á þakfestingum á 14.000 krónur. Heildarmatsfjárhæð nemur 2.384.200 krónum sem er stefnufjárhæð í máli þessu. Fyrir liggur samkvæmt framlagðri matsgerð að engin sjáanleg lekamerki fundust frá þaki og því ekki ástæða til þess að grípa til aðgerða samkvæmt 2. gr. samkomulags aðila. Ekki þykir sýnt fram á í málinu að þótt lagfæra þurfi þakfestingar sé þar um að ræða tjón sem stefndi beri bótaábyrgð á. Eins og að framan greinir hafði stefnandi, áður en afsal var gefið út, kvartað yfir því að einhverjar gólfflísar væru lausar og holhljóð væri undir þeim. Efnt var til fundar á fasteignasölunni Fasteignamarkaðnum ehf. þar sem viðstaddir voru aðilar málsins og makar og af hálfu fasteignasölunnar var mættur Viggó Jörgenson. Viggó bar fyrir dómi að hann hefði fært á blað það samkomulag sem aðilar hefðu komist að. Bar hann að á fundinum hefði verið rætt um að láta fagmann skoða flísalögnina og upplýsa hvers vegna þær væru lausar. Þá hafi verið rætt um að gera við lausar flísar með því að sprauta lími undir þær og það rætt hvernig standa ætti að þessu. Stefndi, Kristján, og þáverandi eiginmaður stefnanda, sem er húsasmiður, hafi rætt þetta og talið að þessi aðferð myndi duga til þess að lagfæra flísalögnina. Varðandi þennan 3. lið samkomulagsins bar stefndi Kristján fyrir dómi að hann hefði tekið fram á fundinum að hann myndi ekki skipta um flísar. Styður framburður Viggós þá fullyrðingu stefnda, en hann bar fyrir dómi að Kristján hefði þverneitað að skipta um neitt nema parket á svefngangi. Bar Viggó einnig að hann hafi skynjað það sem um var rætt sem lítilvæg mál enda hafi upphæðin sem haldið var eftir verið frekar lág. Hefðu menn verið að tala um að endurnýja flísar hefði verið talað um milljónir. Stefnandi bar fyrir dómi að það hafi verið í janúar 2000 sem hún og eiginmaður hennar hafi uppgötvað að ekki var í lagi með gólfflísarnar. Þá hafi þau uppgötvað að holhljóð væri undir flísunum. Segir í greinargerð stefnanda, dags. 27. febrúar 2001, sem líta verður á sem skriflega aðilaskýrslu, að eiginmaður hennar hafi munað eftir því þegar þau voru flutt inn í húsið að stefnda Annalísa hafi spurt eiginmann sinn, stefnda Kristján, hvort hann hafi sagt stefnanda og eiginmanni hennar frá lausu flísunum, sem hann hafi ekki gert, og talið farið að snúast um annað. Ekki liggur fyrir að rætt hafi verið um að flísalögn væri ekki með eðlilegum hætti þegar stefnandi og eiginmaður hennar skoðuðu húsið. Telur dómurinn að ekki hafi verið sýnt fram á að stefnandi eða eiginmaður hennar, sem er húsasmiður, hafi við venjulega skoðun á húsinu mátt gera sér grein fyrir ástandi gólfflísanna, eins og það var staðreynt síðar með matsgerð Freys Jóhannessonar. Samkvæmt matsgerð Freys Jóhannessonar voru 131 flís laus í kjallara en á 1. hæð 48 flísar og á baðherbergi á 1. hæð 14 flísar lausar. Liggur fyrir samkvæmt matsgerðinni, sem ekki hefur verið hnekkt, að ekki sé hægt að bæta úr þessum ágalla nema með því að fjarlægja flísar sem fyrir eru og leggja nýjar með tilheyrandi undirvinnu og metur hann kostnað við það 2.232.000 krónur. Fyrir liggur að stefndi Kristján framkvæmdi flísalögn í húsinu. Er hann ekki fagmaður á þessu sviði. Sérfróðir meðdómendur telja það grundvallaratriði við múrlögn og flísalögn, utan húss sem innan, að múr sé fastur við steypu og flísar fastar við múr. Frá því séu engin frávik gefin. Þeir telja ljóst að límingar á múr og flísum geti gefið sig í tímans rás en þá sé miðað við áratugi. Þar sem hér sé einungis um 15 ára gamalt hús að ræða verði að álíta að upphafleg flísalögn hafi mistekist og að endurgera þurfa flísalögnina innan fárra ára. Er það álit dómsins að þarna sé um að ræða leyndan galla á eigninni sem verulega rýri gildi hennar. Hefur matsgerð ekki verið hnekkt og ber samkvæmt framansögðu að taka til greina kröfu stefnanda vegna kostnaðar við endurgerð flísalagnar sem byggð er á matsgerðinni. Samkvæmt matsgerð eru merki um rakaskemmdir á parketi á gangi fyrir framan baðherbergisdyr á 1. hæð sem matsmaður telur allar líkur vera á að stafi frá baðvatni í sturtuklefa. Telur hann ástæðu til að ætla að vatn hafi runnið meðfram fótstykki innveggjagrinda og undir parketið og e.t.v að einhverju leyti undir lausar flísar á baðherbergisgólfi. Samkvæmt samkomulagi frá 3. apríl 2000 lofar stefndi að greiða þann kostnað sem er samfara því að lagfæra parket á svefngangi og ber því að taka til greina þá kröfu stefnanda sem nemur 19.200 krónum samkvæmt matsgerð. Vegna lekans frá baðherbergi fór fram skoðun á vegum tryggingafélags stefnda og var staðreynt að bilanir voru ekki í vatnsleiðslum. Varðandi lekann segir matsmaður að óráðlegt sé að treysta til lengdar á þéttleika flísalagna við þær aðstæður sem hér séu fyrir hendi og telur hann heppilegasta lausn málsins að koma fyrir sturtuklefa með botni og fjórum hliðum, þar sem núverandi klefi er staðsettur og miðar hann við þá lausn í kostnaðarmati. Fyrir liggur að stefnandi keypti húsið með þeim útbúnaði sem er í baðherbergi á 1. hæð. Enda þótt sá útbúnaður sé ekki sá heppilegasti miðað við aðstæður, að mati matsmanns, verður að telja að stefnandi verði við það að una og telst hún ekki eiga kröfu á hendur stefndu vegna breytinga á fyrirkomulagi sem var til staðar við kaupin. Ber því að hafna kröfu hennar um greiðslu kostnaðar við nýjan sturtuklefa og blöndunartæki. Eins og rakið er hér að framan segir í 5. gr. samkomulags frá 3. apríl 2000 að fasteignasalan meti eða láti meta hvort fullnaðarviðgerð hafi farið fram. Samkvæmt yfirlýsingu Jóns Guðmundssonar fasteignasala, dags. 8. nóvember 2000, leit hann svo á, eftir að hafa gengið á vettvang að Tjaldanesi 9, að stefndi hefði látið framkvæma þær úrbætur sem mögulegar voru og þannig fullnægt skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu. Þótt aðilar hafi samið um skipan mála með þessum hætti til þess að reyna að leysa ákveðinn ágreining er ekki fallist á að mati fasteignasalans í þessum efnum verði jafnað við gerðardóm sem fari með endanlegt úrskurðarvald um þennan ágreining málsaðila. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefndu beri að greiða stefnanda skaðabætur sem nema samkvæmt framansögðu 2.251.000 krónum. Eftir þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 500.000 krónur, þar með talinn matskostnaður. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Birni Björnssyni húsasmíðameistara og Kristni Eiríkssyni byggingaverkfræðingi. D Ó M S O R Ð Stefndu, Kristján G. Tryggvason og Annalísa Magnúsdóttir, greiði stefnanda, Valgerði Gunnarsdóttur, skaðabætur að fjárhæð 2.251.200 krónur með vöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. júlí 2000 til l. júlí 2001 en með vöxtum samkvæmt 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 251/2000
|
Fasteignakaup Tilboð
|
M gerði S kauptilboð í fasteign S þann 30. júní 1999. Hljóðaði það upp á afhendingu 1. ágúst 1999 gegn greiðslu umsamins verðs með fyrirvara um samþykki Íbúðalánasjóðs á skuldabréfaskiptum og húsnæðisnefndar á viðbótarláni til M. M kvaðst hafa ætlað að koma umsókn um viðbótarlán til húsnæðisnefndar í tæka tíð fyrir fund hennar 6. júlí 1999, en komist þá að raun um að umsóknin hefði þurft að berast 1. sama mánaðar í því skyni. Yrði næsti fundur nefndarinnar 24. ágúst 1999. Lagði M fram umsókn 5. ágúst og var hún afgreidd á fundinum 24. sama mánaðar. Af hálfu S var M gerð grein fyrir því með bréfi 20. júlí 1999 að þar sem ljóst væri að lánveitingin fengist ekki innan ráðgerðra tímamarka væri henni veittur tiltekinn frestur til að afla fjármagns til kaupanna. Með bréfi 9. ágúst lýsti S því yfir að hún teldi sig óbundna af samþykki tilboðsins þar sem lánveiting hefði ekki fengist fyrir umsaminn afheningartíma. Í héraðsdómi var fallist á með M að hið samþykkta kauptilboð teldist gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli M og S. Hæstiréttur sýknaði hins vegar S með þeim rökum að ætla yrði að aðilarnir hafi, við samþykki tilboðs, lagt til grundvallar að niðurstaða fengist um viðskiptin fyrir ráðgerðan afhendingardag. M hefði mátt vera ljóst að kaupin héldu ekki án samþykkis S fyrir því að vera bundin af þeim í óvissu um niðurstöðu langt umfram þann tíma, sem reiknað var með í byrjun. Því hafi S verið rétt að líta svo á að samþykki sitt fyrir skilyrtu loforði væri fallið niður við yfirlýsingu S 9. ágúst 1999.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júní 2000. Hún krefst sýknu af kröfum stefndu, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem stefndu hefur verið veitt. I. Málið á rætur að rekja til þess að stefnda gerði áfrýjanda kauptilboð 30. júní 1999 í kjallaraíbúð í húsinu Miklubraut 82 í Reykjavík. Var tilboðið gert fyrir milligöngu Fasteignamiðlunarinnar Fells ehf. og átti það að standa til næsta dags, fimmtudagsins 1. júlí kl. 17. Stefnda bauðst þar til að greiða 6.000.000 krónur fyrir íbúðina, sem yrði afhent henni 1. ágúst 1999. Af þeirri fjárhæð skyldu greiddar 600.000 krónur með peningum við undirritun kaupsamnings, 4.200.000 krónur með fasteignaveðbréfi og 1.200.000 krónur með svokölluðu viðbótarláni. Varðandi síðastnefndu greiðslurnar var eftirfarandi tekið fram í tilboðinu: „Aðilar gera og samþykkja tilboð þetta með fyrirvara um skuldabréfaskipti við Íbúðalánasjóð, lán frá lánastofnun, eða samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni ef við á.” Fram er komið í málinu að áfrýjandi gerði munnlegt gagntilboð um hækkun kaupverðs, sem stefnda hafnaði. Í framhaldi af því áritaði áfrýjandi tilboðið um samþykki, en það mun hafa gerst skömmu áður en frestur í því skyni var á enda. Stefnda kveður Magnús Tryggvason, sem liðsinnti henni við kaupin, hafa farið mánudaginn 5. júlí 1999 með umsókn um viðbótarlán til húsnæðisnefndar Reykjavíkur. Hafi þá komið fram að umsóknin yrði ekki lögð fyrir næsta fund nefndarinnar, sem haldinn yrði daginn eftir, en til þess hefði umsóknin þurft að berast fyrir kl. 16 hinn 1. júlí 1999. Yrði umsóknin því ekki tekin fyrir fyrr en á næsta fundi nefndarinnar þar á eftir, sem yrði 24. ágúst sama árs. Stefnda kveður Magnús hafa þegar í stað tilkynnt áðurnefndri fasteignasölu um þetta. Sá starfsmaður fasteignasölunnar, sem hafði þar umsjón með viðskiptum aðilanna, bar fyrir héraðsdómi að sér hafi orðið kunnugt um afdrif umsóknar stefndu í sömu viku og húsnæðisnefndin hélt fund 6. júlí 1999. Kvaðst hann í beinu framhaldi hafa gert föður áfrýjanda, sem var henni til aðstoðar, grein fyrir þessu. Í skýrslu fyrir héraðsdómi neitaði faðir áfrýjanda þessu og kvaðst engar upplýsingar hafa getað fengið hjá fasteignasölunni um framvindu málsins. Hann hafi hins vegar sjálfur leitað til húsnæðisnefndar og fengið vitneskju um að umsókn frá stefndu hefði ekki komið til umfjöllunar á fundi nefndarinnar 6. júlí 1999. Í framhaldi af því hafi hann ritað stefndu bréf 20. sama mánaðar. Í umræddu bréfi föður áfrýjanda til stefndu var vísað til kauptilboðs hennar, sem áfrýjandi hafi samþykkt, og fyrirvara, sem þar voru gerðir varðandi lánveitingar Íbúðalánasjóðs og húsnæðisnefndar Reykjavíkur. Sagði síðan eftirfarandi: „Nú liggur ljóst fyrir að lánveiting fæst ekki frá húsnæðisnefnd Reykjavíkur eins og ráð var fyrir gert, alla vega er ljóst að fyrirgreiðslan fæst ekki innan þeirra tímamarka sem aðilar gerðu ráð fyrir þ.e. fyrir þann 1. ágúst 1999 en þá átti að afhenda íbúðina. Þar sem Steinu Rósu er brýn nauðsyn á að ganga frá sölu á eigninni nú þegar þá vil ég með bréfi þessu gefa yður frest til 26. júlí til þess að afla yður fjármagns til kaupanna með öðrum hætti en ráð var fyrir gert í kauptilboðinu. Hafið þér ekki sýnt fram á að þér getið fjármagnað kaupin með öðrum hætti í síðasta lagi þann 26. júlí er því hér með lýst yfir að Steina Rósa telur sig óbundna af samþykki tilboðsins og mun reyna að selja öðrum aðila íbúðina.” Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst Magnús Tryggvason hafa haft símsamband við áfrýjanda skömmu eftir að stefndu barst þetta bréf. Hafi hann þá greint áfrýjanda frá töfum, sem yrðu fyrirsjáanlega á afgreiðslu umsóknar stefndu til húsnæðisnefndar. Nokkru eftir það hafi hann einnig rætt við föður áfrýjanda um sama efni. Í aðilaskýrslu kannaðist áfrýjandi við að hafa átt samtal við Magnús um tafir, sem yrðu á lánveitingu til stefndu, en ekki minntist hún þess nánar hvenær þetta samtal átti sér stað. Faðir áfrýjanda kannaðist ekki fyrir dómi við að hafa átt samtal við Magnús um þetta efni fyrr en í byrjun ágúst 1999. Í bréfi föður áfrýjanda 9. ágúst 1999 til stefndu tilkynnti hann með vísan til áðurnefnds bréfs 20. júlí sama árs að áfrýjandi teldi sig óbundna af samþykki tilboðs stefndu og myndi ekki ganga frá kaupsamningi á grundvelli þess. Stefnda svaraði þessu með bréfi 13. ágúst 1999, þar sem lýst var yfir að ekki væri fallist á „riftun á téðu kauptilboði”, enda hefðu Íbúðalánasjóður og húsnæðisnefnd Reykjavíkur ekki hafnað að veita henni lán. Húsnæðisnefnd myndi fjalla um umsókn stefndu 24. sama mánaðar og væri áfrýjanda skylt að bíða eftir niðurstöðu nefndarinnar. Fyrir liggur í málinu að umsókn stefndu um viðbótarlán barst húsnæðisnefnd Reykjavíkur 5. ágúst 1999, en hún afgreiddi umsóknina á fundi 24. sama mánaðar. Var stefndu tilkynnt 26. ágúst 1999 að húsnæðisnefnd hefði samþykkt að veita viðbótarlán í samræmi við tilboð hennar í íbúð áfrýjanda. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að stefnda hafi fyrst leitað eftir svokölluðu greiðslumati viðskiptabanka í tengslum við umsóknir sínar um lán til kaupanna 21. júlí 1999 og fengið þar niðurstöðu 31. ágúst sama árs. Þann dag virðist stefnda hafa sótt um lán hjá Íbúðalánasjóði, sem samþykkti að veita það 1. september 1999. Um þær mundir urðu nokkur bréfaskipti milli aðilanna, þar sem stefnda krafðist þess að áfrýjandi stæði við samþykki kauptilboðsins, sem sú síðarnefnda hafnaði. Höfðaði stefnda málið 30. september 1999 til að fá áfrýjanda dæmda til að standa við kaupin, svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. II. Í tilboði stefndu um kaup á íbúðinni að Miklubraut 82, sem áfrýjandi samþykkti 1. júlí 1999, var gerður áðurgreindur fyrirvari um að þau væru háð skuldabréfaskiptum við Íbúðalánasjóð og samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni. Þar var í engu vikið að því hvort þessi skilyrði fyrir loforði stefndu þyrftu að rætast innan ákveðins tíma. Til þess verður hins vegar að líta að í framlagðri yfirlýsingu 3. september 1999 frá þeim starfsmanni Fasteignamiðlunarinnar Fells ehf., sem hafði umsjón með viðskiptum aðilanna, kom fram að hann hefði tjáð föður áfrýjanda að „eðlilegur biðtími á afgreiðslu Íbúðalánasjóðs og húsnæðisnefndar á greiðslumötum og útgáfu fasteignaveðbréfa væri í kringum 3 vikur.” Verður að ætla að aðilarnir hafi við gerð og samþykki tilboðs lagt til grundvallar að niðurstaða fengist um viðskiptin á þeim tíma, enda var sem áður segir ráðgert í tilboði stefndu að íbúðin yrði afhent henni 1. ágúst 1999, sem fengi ekki staðist nema endanlegur kaupsamningur væri áður gerður. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu varð henni kunnugt 5. júlí 1999 að lánsumsókn sín til húsnæðisnefndar Rekjavíkur yrði fyrst tekin fyrir 24. ágúst sama árs. Mátti henni því vera ljóst þá þegar að ekki yrðu skilyrði til að halda kaupin upp á áfrýjanda nema til kæmi samþykki þeirrar síðarnefndu fyrir því að vera bundin af þeim í óvissu um niðurstöðu langt umfram þann tíma, sem í byrjun mátti reikna með. Slíks samþykkis leitaði stefnda ekki. Var áfrýjanda því rétt að líta svo á að samþykki sitt á skilyrtu loforði stefndu væri fallið niður þegar því var lýst yfir 9. ágúst 1999 að áfrýjandi myndi ekki gera endanlegan kaupsamning um íbúðina á grundvelli tilboðs stefndu. Samkvæmt framangreindu verður áfrýjandi sýknuð af kröfum stefndu. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað beggja aðilanna skulu standa óröskuð. Um gjafsóknarkostnað þeirra fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Steina Rósa Björgvinsdóttir, er sýkn af kröfum stefndu, Maríu José Valdez. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðilanna skulu vera óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður aðilanna fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hvors þeirra, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2000. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 15. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Maríu José Valdez, kt. 270346-2009, Rjúpufelli 40, Reykjavík, með stefnu birtri 30.09.1999 á hendur Steinu Rósu Björgvinsdóttur, kt. 061176-4629, Jötnaborgum 12, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi, að kauptilboð stefnanda, dags. 30. júní 1999, í íbúð í kjallara í húsinu nr. 82 að Miklubraut í Reykjavík, sem samþykkt var af stefndu 1. júlí 1999, sé gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli stefnanda og stefndu. Þá er þess krafizt, að stefndu verði með dómi gert skylt, að viðlögðum dagsektum samkvæmt mati dómsins frá dómsuppkvaðningu, að gera endanlegan kaupsamning við stefnanda gegn greiðslu á kr. 600.000 og að afhenda stefnanda framangreinda íbúð, ásamt því, sem henni fylgir, gegn greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs, þ.e. með afhendingu á fasteignaveðbréfi, skiptanlegu fyrir húsbréf, að fjárhæð kr. 4.200.000 og greiðslu með viðbótarláni að fjárhæð kr. 1.200.000. Þá er krafizt viðurkenningar á bótakröfu á hendur stefndu vegna þess tjóns stefnanda, sem stafar af þeirri vanefnd stefndu að gera ekki endanlegan kaupsamning og afhenda ekki ofangreinda íbúð til stefnanda. Loks er þess krafizt, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, samkvæmt málskostnaðarreikningi, og leggist 24,5% virðisaukaskattur við tildæmdan málskostnað. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær, að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaðar úr hendi stefnanda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Upphaflega krafðist stefnda frávísunar, en féll frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. II. Málavextir: Stefnandi kveðst vera af angólskum uppruna og tala hvorki né skilja íslenzku. Hún er portúgalskur ríkisborgari, en hefur verið með lögheimili á Íslandi frá 30. júlí 1997. Við gerð kauptilboðsins og í síðari viðskiptum sínum við seljanda kveðst hún hafa notið aðstoðar manns að nafni Magnús Tryggvason. Málavextir eru þeir, að þann 30. júní 1999 gerði stefnandi kauptilboð í eign stefndu að Miklubraut 82 í Reykjavík, með fyrirvara um skuldabréfaviðskipti Íbúðalánasjóðs, lán frá lánastofnun, eða samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni. Tilboð stefnanda var að fjárhæð kr. 6.000.000, og skyldi útborgun vera kr. 600.000 og greiðast við undirritun kaupsamnings, en eftirstöðvarnar skyldu greiðast með fasteignaveðbréfi, að fjárhæð kr. 4.200.000, sem skiptanlegt væri fyrir húsbréf, og með greiðslu Íbúðalánasjóðs samkvæmt viðbótarláni á grundvelli laga um húsnæðismál nr. 44/1998, að fjárhæð kr. 1.200.000. Miðað var við það í tilboðinu, að afhendingardagur íbúðarinnar væri l. ágúst 1999. Í 14. gr. tilboðsins kemur fram, að þegar kauptilboð hafi verið samþykkt af báðum aðilum, sé kominn á bindandi samningur. Þá kemur fram í þeirri grein, að þrátt fyrir að skuldbindandi samningur hafi komizt á við undirritun, sé gert ráð fyrir, að gerður verði kaupsamningur á milli aðila, og að í þeim samningi verði mælt nánar fyrir um kaupin, eftir eðli máls og í samræmi við venjur. Tilboð stefnanda gilti til kl. 1700 fimmtudaginn 1. júlí 1999. Þann dag kveður stefnandi Magnús Tryggvason hafa fengið símtal frá frá þeirri fasteignamiðlun, sem sá um sölu eignarinnar. Hafi því verið komið á framfæri í símtalinu, að stefnda gerði stefnanda gagntilboð, að fjárhæð kr. 6.100.000. Hafi Magnús Tryggvason hafnað því gagntilboði. Síðdegis þann sama dag samþykkti stefnda kauptilboðið, eins og því er lýst hér að framan. Með bréfi Björgvins Þorsteinssonar hrl. til stefnanda, dags. 20. júlí 1999, var stefnanda tjáð, með vísan í fyrirvara í kauptilboði um samþykki Íbúðalánasjóðs og Húsnæðisnefndar Reykjavíkur, að ljóst væri, að hún myndi ekki fá fyrirgreiðslu frá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur, eins og gert hefði verið ráð fyrir í kauptilboðinu og alla vega ekki innan þeirra tímamarka, sem aðilar hefðu gert ráð fyrir, eða fyrir 1. ágúst 1999, sem var umsaminn afhendingardagur íbúðarinnar. Var stefnanda veittur frestur til 26. júlí 1999 til að sýna fram á, að hún gæti aflað fjármagns til kaupanna með öðrum hætti, en gert hafði verið ráð fyrir í samþykktu kauptilboði. Þá var því lýst yfir í bréfinu, að stefnda teldi sig óbundna af samþykki sínu á kauptilboðinu, ef stefnandi myndi ekki sýna fram á, að hún gæti fjármagnað kaupin, eins og fyrir var mælt í bréfinu. Stefnandi kveður Magnús Tryggvason hafa haft símsamband við Björgvin Þorsteinsson hrl., þegar eftir móttöku framangreinds bréfs, og hafi hann mótmælt þeim fullyrðingum, sem fram koma í bréfinu, auk þess sem hann hafi áréttað þær upplýsingar, sem stefnandi kveður að hafi komið fyrst fram eftir gerð og samþykkt kauptilboðsins, þ.e. að umsókn stefnanda yrði ekki tekin fyrir á fundi Húsnæðisnefndar Reykjavíkur fyrr en þann 24. ágúst 1999. Þann 9. ágúst 1999 ritaði Björgvin Þorsteinsson hrl. á ný bréf til stefnanda. Er þar vísað til fyrra bréfs og því lýst yfir, að þar sem stefnandi hafi ekki orðið við þeim tilmælum, sem þar komi fram, telji stefnda sig óbundna af samþykki tilboðsins og muni hún ekki ganga frá kaupsamningi við stefnanda á grundvelli þess. Stefnandi brást við ofangreindu bréfi með bréfi, dags. 13. ágúst 1999. Þar mótmælir hún riftunaryfirlýsingu stefndu og vísar til þess, að lánveitendur hefðu ekki synjað um lánveitingar vegna kauptilboðsins. Þá kemur fram, að umsókn stefnanda muni fara fyrir Húsnæðisnefnd Reykjavíkur þann 24. ágúst 1999, og að hún telji seljanda skylt að bíða eftir afgreiðslu nefndarinnar á þeim fundi. Stefnandi kveður umsókn sína hafa verið samþykkta á nefndum fundi Húsnæðisnefndar Reykjavíkur. Stefnda kveðst hafa fengið þær upplýsingar, við kynningu á tilboðinu á fasteignasölunni Fell ehf., að hún fengi greiðslur samkvæmt tilboðinu nánast strax, tæki hún því. Hafi henni jafnframt verið tjáð, að stefnandi hefði vissu fyrir því, að hennar beiðni yrði tekin fyrir á fundi í Húsnæðisnefnd Reykjavíkur þann 6. júlí 1999. Það hafi hins vegar brugðizt, enda muni umsókn stefnanda hafa verið skilað of seint til húsnæðisnefndar. Stefnda kveður Húsnæðisnefnd Reykjavíkur engar umsóknir hafa afgreitt um viðbótarlán á tímabilinu 8. júlí til 24. ágúst 1999, þar sem nefndin hafi enga fundi haldið á því tímabili. Í byrjun júlí hafi orðið ljóst, að umsókn stefnanda um viðbótarlán, yrði ekki tekin fyrir fyrr en í fyrsta lagi 24. ágúst, þar sem umsóknin hefði ekki verið tekið fyrir á fundinum þann 8. júlí (sic í grg.), vegna þess að hún hefði ekki borizt. Að auki hafi verið óvíst, hvort um frekari afgreiðslu lána yrði að ræða, þar sem allt fé til þessara lána hafi verið búið og óvíst, hvort frekari fjárveitingar fengjust. Hafi framkvæmdastjóri Húsnæðisnefndar Reykjavíkur lýst því yfir í fjölmiðlum, að engar ákvarðanir lægju fyrir um frekari fjárveitingar vegna viðbótarlána. Framangreind atriði hafi orðið tilefni bréfaskrifta umboðsmanns stefndu til stefnanda, sem að framan er lýst, og riftunar á samþykki kauptilboðsins. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á eftirfarandi atriðum: l.Gildur og skuldbindandi samningur stofnaðist: Ekki sé um það deilt, að með aðilum hafi stofnazt gildur og skuldbindandi kaupsamningur, þegar báðir aðilar höfðu ritað samþykki sitt á kauptilboðið, sbr. meðal annars ákvæði 14. gr. í kauptilboðinu. Í samningarétti sé það meginregla, að aðilar geti ekki afturkallað samþykki sitt svo gilt sé, eftir að það sé komið til vitundar móttakanda. Ekki hafi verið samið um, milli aðila, að stefnda gæti afturkallað samþykki sitt. Verði því að telja, að stefnda hafi, með yfirlýsingu sinni þann 9. ágúst 1999, rift samningi aðila. Til að unnt sé að rifta samningi með lögmætum hætti, þurfi annað tveggja að koma til; veruleg vanefnd af hálfu viðsemjanda, eða að hann hafi sýnt sviksamlega háttsemi. Svo sé ekki í þessu máli. 2.Engar vanefndaheimildir höfðu stofnazt: 2. a. Yfirlýsing stefndu studdist ekki við fyrirvara í samþykki stefndu á kauptilboði. Við undirritun kauptilboðs hafi stefnda enga fyrirvara gert um samþykki sitt. Það hafi aldrei komið fram við samningsgerðina, að það væri forsenda fyrir samþykki stefndu á tilboðinu, að greiðslur ættu að eiga sér stað fyrir afhendingu íbúðarinnar, eða að forsenda fyrir samþykki væri, að ekki yrði dráttur á afgreiðslu Húsnæðisnefndar Reykjavíkur á umsókn stefnanda. Stefnda byggi yfirlýsingu sína þann 9. ágúst 1999 á bréfi sínu, dags. 20. júlí 1999. Í því bréfi fullyrði stefnda ranglega, að stefnandi fengi ekki fyrirgreiðslu frá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur, eins og gert hefði verið ráð fyrir. Þá sé þar fullyrt, að aðilar hefðu gert ráð fyrir, að fyrirgreiðslan fengist fyrir afhendingardag íbúðarinnar, l. ágúst 1999. Hvorug fullyrðingin hafi stuðzt við gögn málsins eða fyrri samskipti aðila, og hafi þær því verið tilhæfulausar. Þvert á móti hafi stefnda vitað, að stefnandi uppfyllti skilyrði til að fá viðbótarlán til húsnæðiskaupa, sbr. lög um húsnæðismál nr. 44/1998, og að umsókn hennar yrði afgreidd þann 24. ágúst 1999. 2.b. Ekki er um að ræða verulega vanefnd af hálfu stefnanda eða sviksamlega háttsemi af hennar hálfu. Áætlaður afhendingardagur íbúðar hefur ekki þýðingu í málinu. Stefnandi byggi á því, að áætlaður afhendingardagur hafi getað ekki veitt fyrirsögn um tímamörk á greiðslum, enda ekki við það miðað í kauptilboðinu. Þvert á móti sé miðað við, að útborgun yrði við undirritun kaupsamnings. Undirritun kaupsamnings hafi ekki getað átt sér stað, fyrr en þau atriði, sem fyrirvarar voru gerðir um, hafi verið komin fram, þ.e. skuldabréfaviðskipti Íbúðalánasjóðs og samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni. Telja verði, að eðli málsins samkvæmt, geti aðilar samið um nýjan afhendingardag, þegar endanlegur kaupsamningur sé gerður. Um þetta sé meðal annars vísað til 14. gr. samþykkts kauptilboðs aðila og til þess, að almennt sé þekkt, að tafir geti orðið á afgreiðslu opinberra lánastofnana til fasteignakaupenda. Sá afhendingardagur, sem áætlaður hafi verið, geti ekki talizt vera aðalefni kauptilboðsins, nema svo hafi verið um samið. Svo sé ekki í þessu máli, og hafi hann því enga þýðingu. Jafnvel þó aðilar hefðu samið um, að útborgun færi fram fyrir áætlaðan afhendingardag, þá hafi sá tími, sem leið á milli áætlaðs afhendingardags íbúðarinnar og afgreiðslu á umsókn stefnanda, engan veginn verið það langur að réttlæti riftun. Tafir eru ekki meiri en almennt má búast við og kaupendur og seljendur verða þó að sætta sig við. Stefnandi ber ekki ábyrgð á töfum. Stefnandi byggi á því, að vanefndir stefndu réttlætist ekki af atvikum, sem varði stefnanda, eða séu á hennar ábyrgð, enda ekki á hennar forræði að ákveða afgreiðslu umsóknar hennar hjá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur. Þá hafi þær tafir, sem orðið hafi, af hvaða ástæðum sem sé, ekki verið meiri en kaupendur og seljendur fasteigna megi búast við og verði að sætta sig við, þegar kauptilboð séu gerð með slíkum fyrirvörum sem hér um ræði, þ.e. um skuldabréfaviðskipti Íbúðalánasjóðs og/eða afgreiðslu á viðbótarlánum á grundvelli laga um húsnæðismál nr. 44/1998. Engar slíkar tafir hafi orðið, sem réttlætt geti riftun samþykkts kauptilboðs aðila. Stefnandi hafi ekki vanefnt samningsskyldur sínar verulega, eða sýnt af sér sviksamlega háttsemi, og sé því um ólögmæta riftun að ræða. 2. c. Engar vanefndir af hálfu stefnanda voru fyrirsjáanlegar. Í bréfi Björgvins Þorsteinssonar hrl., dags. 20. júlí 1999, hafi verið fullyrt, að stefnandi myndi ekki fá viðbótarlán samkvæmt staðfestingu Húsnæðisnefndar Reykjavíkur. Í bréfi frá sama aðila, dags. 30. ágúst, komi fram, að þessi fullyrðing hafi verið á því byggð, að stefnda, eða bréfritari, hafi fengið þær upplýsingar frá nefndinni, að óvíst væri með fjárveitingar til þessa málaflokks. Vegna yfirlýsingar stefndu frá 9. ágúst 1999 hafi, í sama bréfi, verið vísað til yfirlýsingar framkvæmdastjóra nefndarinnar í fjölmiðlum. Stefnandi byggi á því, að stefndu hafi ekki verið heimilt að byggja yfirlýsingu sína frá 9. ágúst 1999 á upplýsingum, um að ekki hefði verið ákveðið um frekari fjárveitingar til þessa málaflokks, eða á ummælum forsvarsmanns Húsnæðisnefndar Reykjavíkur í fjölmiðlum um fjárveitingar. Stefndu hafi mátt vera ljóst, að viðbótarlán séu veitt í samræmi við lög um húsnæðismál nr. 44/1998, og að lán yrðu áfram veitt í samræmi við lögin á grundvelli aukafjárveitingar. Þá hafi stefnda með engum hætti getað litið yfirlýsingu framkvæmdastjóra nefndarinnar í fjölmiðlum, eða aðrar upplýsingar um fjárveitingar, sem einstaklingsbundna afgreiðslu á umsókn stefnanda. Stefndu hafi, þvert á móti, verið kunnugt um það fljótlega eftir samningsgerðina, eins og fram komi í gögnum málsins, að umsókn stefnanda yrði afgreidd þann 24. ágúst 1999. Hafi henni mátt vera ljóst, að enginn tilgangur hefði verið að tilkynna um, að umsóknin yrði afgreidd á þeim degi, ef engin fleiri lán ætti að veita með samþykki nefndarinnar. Enn fremur hafi stefndu verið kunnugt um það, áður en riftunaryfirlýsingin var gefin út, að stefnandi myndi fá viðbótarlán, enda hafi stefnandi uppfyllt öll skilyrði til þess. Hafi föður stefndu meðal annars verið tjáð þetta í samtali við starfsmann Húsnæðisnefndar Reykjavíkur í byrjun ágúst. Hafi því engar vanefndir verið fyrirsjáanlegar af hálfu stefnanda, sem heimilað gætu yfirlýsingu stefndu, fáeinum dögum áður en umsókn stefnanda um viðbótarlán var afgreidd. 3.Stefnandi hefur haldið uppi rétti sínum: Stefnandi hafi, allt frá því að henni barst bréf Björgvins Þorsteinssonar hrl., dags. 20. júlí 1999, haft frammi mótmæli við aðgerðum stefndu, bæði með símtölum og bréfum. Hún hafi haldið uppi rétti sínum og krafizt þess að fá íbúðina afhenta gegn greiðslum samkvæmt kaupsamningi. Þá hafi hún þinglýst samþykktu kauptilboði aðila á viðkomandi eign. Hafi hún því í engu fyrirgert rétti sínum. Af ofangreindu leiði, að samþykkt kauptilboð aðila bindi stefndu, enda sé riftun stefndu á því ólögmæt. Beri henni því að efna hið samþykkta kauptilboð, þar með að rita undir kaupsamning við stefnanda, gegn greiðslu útborgunar, að fjárhæð kr. 600.000. Þá beri henni að afhenda íbúðina, án frekari tafa til stefnanda. Verði það viðurkennt, að stefndu beri að rita undir, eða gera endanlegan kaupsamning gegn greiðslu útborgunar, hafi það sjálfkrafa í för með sér, að stefndu beri að taka við eftirstöðvum af kaupverði íbúðarinnar og gefa út, eða rita undir afsal, að íbúðinni.Stefnandi búi í leiguhúsnæði og þurfi því að greiða leigu, á meðan hún fái ekki ofangreinda íbúð afhenta. Ljóst megi vera, að vanefnd stefndu orsaki því tjón fyrir stefnanda, sem sé sennileg afleiðing af háttsemi stefndu. Beri stefnda því bótaábyrgð á því tjóni. Stefnandi kveðst byggja mál sitt á meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Enn fremur vísi hún til ákvæða laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Þá vísi hún til meginreglna kröfuréttar um vanefndaúrræði og til almennu skaðabótareglunnar. Málskostnaðarkrafan byggi á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefndu: Sýknukröfu sína byggir stefnda á því, að henni hafi verið riftun heimil, þar sem greiðsludráttur af hálfu stefnanda, í svo langan tíma, sem raun beri vitni, teljist veruleg vanefnd. Stefnandi hafi hvorki haft fé til að efna kaupin, né hafi hún gert nauðsynlegar ráðstafanir til að afla þess. Stefnda kveði það engu skipta, hver ástæðan sé fyrir greiðsludrættinum, hann sé veruleg vanefnd eftir sem áður, og því sé henni riftun heimil. Þó svo að stefnandi haldi fram, að greiðsludrátturinn stafi af því, að engir fundir voru haldnir hjá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur frá 8. júlí (sic í grg.) til 24. ágúst, þá réttlæti það ekki greiðsludráttinn af hálfu stefnanda og teljist hann veruleg vanefnd af hálfu hennar eftir sem áður, enda hafi hún ekki skilað inn umsókn sinni á réttum tíma til húsnæðisnefndar. Stefnda hafi gefið stefnanda kost á að greiða kaupverðið með öðrum hætti, en stefnandi hafi ekki orðið við því, og hafi stefnda því verið knúin til að rifta kaupunum, sem hún hafi gert þann 09.08.1999. Riftunina byggi stefnda á lögjöfnun frá 42. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922. Stefnda bendi jafnframt á, að þegar hún lýsti yfir riftun, hafi stefnandi ekkert gert til að bæta úr vanefndum sínum. Stefnandi hafi ekki farið í greiðslumat í banka fyrr en 21.07.1999, en þá fyrst hafi Landsbanki Íslands hf., Breiðholtsútibú, móttekið umsókn hennar um greiðslumat. Það greiðslumat hafi síðan ekki verið afgreitt fyrr en 31.08.1999, eða eftir að stefnda hafði lýst yfir riftun. Þann sama dag, 31.08.1999, hafi Íbúðalánasjóður einnig móttekið umsókn stefnanda, og hafi lán til hennar verið afgreitt þann 01.09.1999. Af þessu verði séð, að orðið hafi óásættanlegur dráttur af hálfu stefnanda, og hafi umsóknum af hennar hálfu ekki verið skilað inn, hvorki í greiðslumat né til Íbúðalánasjóðs, fyrr en seint og um síðir. Þess megi jafnframt geta, að húsnæðisnefnd hafi ekki móttekið umsókn stefnanda um viðbótarlán, fyrr en 5. ágúst 1999, sbr. dskj nr. 14. Sé á því byggt í máli þessu, að þessi dráttur sé óásættanlegur og veruleg vanefnd af hálfu stefnanda og heimili stefndu að lýsa sig óbundna af samþykki kauptilboðs stefnanda, eins og hún hafi gert þann 09.08.1999. Jafnframt sé á því byggt í máli þessu, að samkvæmt l. gr. laga nr. 19/1966 um eignarétt og afnotarétt fasteigna, megi enginn öðlast eignarétt eða afnotarétt yfir fasteignum hér á landi, nema að vera íslenzkur ríkisborgari, eða með lögheimili á Íslandi samfellt í a.m.k. 5 ár. Stefnandi sé portúgalskur ríkisborgari og hafi búið hér á landi frá 30. júlí 1997, sbr. dskj. 19. Þar sem hún teljist ekki uppfylla skilyrði l. gr. laga nr. 19/1966, hafi hún þurft, samkvæmt 2. mgr. l.gr. laga nr. 19/1966, að fá leyfi ráðherra til að festa kaup á íbúð hérlendis. Kauptilboð stefnanda hafi ekki verið áritað af ráðherra um samþykki, sbr. 3. mgr., 1. gr. laga nr. 19/1966, fyrr en 28.09.1999, eða tæpum 2 mánuðum eftir að stefnda hafði lýst yfir riftun, sbr. dskj nr. 13. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 19/1966 öðlist gerningur sá, sem lagður sé fyrir ráðherra til samþykkis, ekki gildi, fyrr en ráðherra hafi staðfest hann með áritun sinni. Það hafi ráðherra ekki gert fyrr en 28.09.1999, eða tæpum 2 mánuðum eftir að stefnda hafði lýst yfir riftun. Gerningur sá, sem stefnandi byggi rétt sinn á í máli þessu, hafi því ekki öðlazt gildi fyrr en 28.09.1999, en þá hafði stefnda þegar lýst sig óbundna af kauptilboði stefnanda. Stefnda byggir sýknukröfu sína jafnframt á því, að vextir af lánum þeim, sem stefnandi hugðist taka, hafi átt að reiknast frá samþykki húsnæðisnefndar og Íbúðalánasjóðs. Þannig hafi það þá verið stefnanda til hagsbóta, að samþykki sjóðanna á lánunum drægist á langinn. Miðað við hvenær samþykki lánanna varð í raun, hafi stefnda átt að þola það, að lánin væru vaxtalaus, þó svo að stefnandi hefði verið búin að fá íbúðina afhenta. Stefnda byggir sýknukröfu sína einnig á því, að hún eigi, samkvæmt kaupsamninginum, að aflétta fasteignaveðbréfi af eigninni, en kaupandi setji hana að veði með 1. veðrétti. Fyrir stefndu sé í raun ómögulegt að aflétta fasteignaveðbréfinu, þar sem borga þurfi upp áhvílandi lán, áður en nýjum skuldabréfum sé þinglýst. Til þess að borga áhvílandi lán, væri stefndu nauðsynlegt að fá peningana, sem hafi átt að koma fyrir veðbréf stefnanda frá Íbúðalánasjóði. Stefnda mótmæli yfirlýsingu fasteignamiðlunarinnar Fells ehf., dags. 3. september 1999, sem undirrituð sé af Þór Þorgeirssyni. Því sé mótmælt sem röngu, sem fram komi í yfirlýsingunni, að Þór hafi upplýst föður stefndu, Björgvin Þorsteinsson, um það, hver væri eðlilegur biðtími á afgreiðslu Íbúðalánasjóðs og húsnæðisnefndar. Stefnda byggir sýknukröfu sína jafnframt á því, að henni sé ekki skylt að láta fasteign sína af hendi, án þess að búið sé að greiða nokkuð fyrir hana. Þar sem afhendingardagur hafi verið 1. ágúst, sé ljóst, að engar greiðslur hefðu átt sér stað við afhendingu, þar sem undirritun kaupsamnings hafði þá ekki farið fram. Ljóst hafi verið, að undirritun kaupsamnings myndi ekki fara fram fyrr en eftir 24. ágúst, þar sem engir fundir voru hjá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur fyrir þann tíma og ekki hafi verið ljóst, hvort stefnandi hlyti nokkuð lán hjá nefndinni. Það sé byggt á því í máli þessu, að það sé venja í fasteignakaupum, að kaupandi fái ekki afhent hið selda, nema hann inni kaupverðið af hendi og frá endanlegum kaupsamningi sé gengið. Stefnda byggi jafnframt á lögjöfnun frá ákvæði 14. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, en seljandi sé ekki skyldur til að láta af hendi seldan hlut, nema kaupverðið sé samtímis greitt, hafi enginn frestur verið veittur. Stefnda kveðst vekja á því athygli, að málatilbúnaður lögmanns stefnanda sé andstæður ákvæðum 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Stefna í máli þessu sé einn samfelldur skriflegur málflutningur og virðist einhvers konar sambland af málflutningsræðu og stefnu. Þessi málatilbúnaður stefnanda sé hvorki gagnorður né skýr, heldur margorður og óglöggur. Dómkröfum í stefnu sé ekki nægilega lýst, og séu þær mjög óskýrar. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnda gaf skýrslu fyrir dómi, auk vitnanna Magnúsar Tryggvasonar verkamanns, Þórs Þorgeirssonar sölumanns og Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns. Stefnda skýrði svo frá m.a., að þegar gagntilboði hennar hefði verið hafnað, hefði hún hringt í föður sinn, sem var erlendis, og hefði hann ráðlagt henni að taka upphaflegu tilboði, en samkvæmt tilboðinu hefði hún átt að fá allt útborgað fyrir afhendingu íbúðarinnar, þ.e. kr. 600.000 í peningum og eftirstöðvarnar í húsbréfum. Hún kvað sér aldrei hafa verið tilkynnt um, að engin greiðsla færi fram 1. ágúst. Hún kvað fasteignasalann, Þór, hafa sagt sér, að greiðslan yrði á næstunni, svo hún hefði reiknað með 2-3 þremur vikum, þ.e. að stefnandi færi gegnum greiðslumat og síðan kæmu peningarnir. Þór hafi sagt, að greiðslumatið tæki í mesta lagi 3 vikur. Hún kvaðst ekki hafa tjáð kaupanda, eða Magnúsi Tryggvasyni, umboðsmanni kaupanda, að hún þyrfti að fá greiðslur fyrir ákveðinn tíma, eða að það væri forsenda hennar fyrir því að taka tilboðinu. Það hefði hún ekki gert, fyrr en Magnús hringdi í hana, eftir að hún var búin að samþykkja kauptilboðið. Hún kvaðst þó ekki muna alveg, hvað hún hefði sagt, en Magnús hefði beðið hana um að bíða eftir því, að stefnandi færi gegnum greiðslumat. Magnús Tryggvason skýrði svo frá, að stefnandi hefði ekkert sagt um, að það þyrfti að ganga frá kaupsamningi í júlí, þegar hann skoðaði íbúðina. Hann kvaðst aldrei hafa fullyrt við kaupanda, að umsókn stefnanda um viðbótarlán fengi afgreiðslu hjá húsnæðisnefnd á fundi nefndarinnar þann 6. júlí. Hann kvaðst hafa vitað, að næsti fundur nefndarinnar yrði þá, en ekki hafa vitað á þeim tíma, hvenær þar næsti fundur yrði. Hann kvað sér fyrst hafa orðið ljóst, að það hefði verið ákvörðunarástæða fyrir samþykki tilboðsins af hálfu stefndu, að greiðslur bærust fyrir 1. ágúst, þegar stefnanda barst bréf föður stefndu, Björgvins Þorsteinssonar hrl., sem dags. er 20. júlí 1999. Hann kvaðst hafa sótt gögnin á fasteignasöluna föstudaginn 1. júlí og farið síðan á mánudeginum 5. júlí í húsnæðisnefndina, en þá hefði honum verið tjáð, að hann kæmi of seint með gögnin fyrir fundinn 6. júlí, lokafrestur til að skila þeim inn hefði verið 1. júlí. Hann kvað sér enn fremur hafa verið tjáð, að hann þyrfti að taka gögnin og fara með þau í endanlegt greiðslumat, áður en umsókn yrði skilað inn. Þá hafi honum verið tjáð, að næsti fundur yrði 24. ágúst. Hann hafi því farið með gögnin í endanlegt greiðslumat og skilað þeim síðan inn til húsnæðisnefndar fyrir 19. ágúst. Hann kvaðst hafa látið fasteignasöluna vita af þessu strax. Hann kvaðst fyrst hafa farið með kauptilboðið í Íslandsbanka þann 5. júlí, en þá hafi þjónustufulltrúi tjáð honum, að það vantaði í gögnin staðfestingu á því, að stefnandi ætti þessar 600.000 krónur í útborgunina. Hann hafi þá tekið gögnin og farið með þau í viðskiptabanka stefnanda, Landsbankann. Hann hafi farið með þau í Landsbankann þann 16. júlí í endanlegt greiðslumat, enda hefði hann hvort eð er verið of seinn fyrir fundinn þann 6. júlí. Stefnandi hafi síðan sótt gögnin nokkrum dögum síðar og farið með þau niður í húsnæðisnefnd. Hann kvað afhendingardaginn, 1. ágúst, hafa komið til af því, að stefnandi hafi verið farin að pakka niður, og sá dagur myndi henta henni vel. Hann kvaðst hafa hringt í stefndu, þegar stefnanda barst bréf Björgvins Þorsteinssonar, dags. 20. júlí. Síðan hafi hann reynt að hringja í Björgvin Þorsteinsson en ekki náð sambandi. Björgvin hafi síðan hringt í hann. Hann kvaðst hafa farið yfir stöðuna með þeim stefndu og Björgvini, en því næst hafi hann kannað stöðuna í húsnæðisnefnd og verið tjáð þar, að Björgvin hefði haft samband við nefndina, og hefði honum verið sagt, að öll gögn frá stefnanda væru í lagi, og hann yrði bara að bíða. Því næst hafi hann farið í íbúðalánasjóð, og verið tjáð þar, að með undirskrift undir kauptilboðið væri kominn á bindandi samningur, og seljandi þyrfti bara að bíða eins og aðrir. Þegar bréf Björgvins Þorsteinssonar, dags. 9. ágúst 1999, barst, hafi hann haft samband við fasteignasöluna, og þar hefði Sverrir aðstoðað hann við að svara því bréfi. Þór Þorsteinsson, sölumaður á fasteignasölunni, skýrði svo frá, að tilboð stefnanda hefði verið samþykkt af stefndu rétt fyrir kl. 5, föstudaginn 1. júlí. Hann kvaðst aldrei hafa sagt, að það væri öruggt, að umsókn stefnanda um viðbótarlán myndi komast fyrir fund húsnæðisnefndar þann 6. júlí, en Magnús myndi ætla að reyna að koma því fyrir fundinn. Hann kvaðst ekki hafa rætt það í viðurvist stefndu, heldur hefði hann haft mest samband við Björgvin, föður hennar. Hann kvaðst hafa tjáð honum, að það yrði reynt að koma umsókninni fyrir umræddan fund. Hann kvaðst geta fullyrt, að hvorki stefnda né Björgvin hafi talað um það, að stefnda yrði að fá greitt kaupverðið í júlí, eða fyrir ákveðinn dag. Hann kvaðst hafa sagt stefndu, að hún fengi greitt við undirritun kaupsamnings. Hann kvað Magnús Tryggvason hafa farið fram á afhendingardag þann 1.ágúst, og stefnda hafi sagt, að hún skyldi losa fyrir þennan dag og ekkert annað. Hann kvaðst hafa látið Björgvin vita, strax og ljóst var, að umsóknin kæmist ekki fyrir fund fyrr en þann 24. ágúst. Það hafi verið strax í vikunni, sem fundurinn 6. júlí var. Björgvin hafi verið mjög ósáttur. Það hafi verið fundir á hálfs mánaðar fresti hjá húsnæðisnefnd, svo þessi dráttur um sumarið hafi verið mjög óvenjulegur. Venjulegur afgreiðslutími eftir fund í húsnæðisnefnd hafi verið u.þ.b. 2 vikur. Eftir fundinn þyrfti umsókn að fara fyrir Íbúðalánasjóð, síðan þyrfti að gefa út bréfið og því næst þyrfti að gefa út lánið frá Íbúðalánasjóði. Hann kvaðst ekki hafa skýringu á þessum drætti. Hann kvað almennt gilda þá reglu í fasteignaviðskiptum, þegar greiðsla dregst umfram umsaminn afhendingardag, að afhendingin dragist þá einnig fram að greiðslu. Hann kvað fasteignasölu ekki mega standa að gerð kaupsamnings, fyrr en samþykki húsnæðisnefndar og Íbúðalánasjóðs liggi fyrir. Björgvin Þorsteinsson skýrði svo frá, að hann hefði ráðlagt stefndu að taka kauptilboði stefnanda, þar sem greiðslur hefðu átt að berast strax, en stefnda hefði á þessum tíma verið búin að festa kaup á annarri eign, þar sem hún hefði átt að inna af hendi greiðslur 9. júlí. Hann kvað stefndu hafa orðað það þannig við hann í síma, að fasteignasalinn hefði sagt, að greiðslurnar kæmu strax, Hann kvaðst ekki hafa rætt tilboðið nánar, svo sem afhendingu. Hann kvaðst hafa komið til landsins 8. júlí, og þá hefði hann haft samband við fasteignasöluna til að spyrjast fyrir um, hvenær greiðslur kæmu og hvenær hægt yrði að ganga frá samningi. Þeir hafi ekkert vitað, en Þór hefði tjáð sér, að þetta hefði átt að fara fyrir fund í fyrstu viku júlí í húsnæðisnefnd. Hann hafi þá hringt í húsnæðisnefnd og verið sagt, að beiðni stefnanda hefði ekki verið fyrir á þeim fundi, og næsti fundur yrði ekki fyrr en 24. ágúst. Hann kvaðst hafa sent bréfið til stefnanda upp úr miðjum júlí, þar sem hann hefði vitað, að ekki yrði hægt að ganga frá þessum samningi, eins og til hafði staðið, og hafi hann skorað á stefnanda að gera þetta með einhverjum öðrum hætti, þ.e. að tryggja sér greiðslur, ella lýsti hann stefndu óbundna af samþykki tilboðsins. Hann kvaðst engin viðbrögð hafa fengið við bréfinu. Í byrjun ágúst hafi hann haft samband við Magnús Tryggvason, sem hafi sagt, að það væri ekkert hægt að gera í þessu, en beðið hann um að bíða með að selja eignina til næsta fundar í húsnæðisnefnd. Hann hafi hafnað því og tjáð Magnúsi, að stefnda væri illa stödd út af þessu og gæti ekkert beðið. Í framhaldi af þessu samtali hafi hann ritað bréf á dskj. nr. 5. Það liggur fyrir, að stefnda samþykkti kauptilboð stefnanda með undirskrift sinni á fasteignamiðluninni Felli ehf., skömmu fyrir kl. 5 föstudaginn 1. júlí. Afhendingardagur eignarinnar skyldi vera 1. ágúst 1999, og greiðslur skyldu fara fram við undirritun kaupsamnings, eins og nánar greinir í tilboðinu. Í kauptilboðinu er svohljóðandi fyrirvari: “Aðilar gera og samþykkja tilboð þetta með fyrirvara um skuldabréfaskipti við íbúðalánasjóð, lán frá lánastofnun, eða samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni ef við á.” Enginn tímafrestur er í fyrirvara þessum, en hins vegar verður að telja eðlilegt, að tilboðsgjafa hafi borið að leita tafarlausrar fyrirgreiðslu umræddra lánastofnana, einkum með tilliti til skamms afhendingartíma íbúðarinnar í kauptilboðinu. Því er ómótmælt af hálfu stefndu, að lokafrestur til að skila inn gögnum til húsnæðisnefndar rann út föstudaginn 1. júlí, svo lánsumsókn stefnanda yrði tekin fyrir á næsta fundi nefndarinnar þann 6. júlí. Það var því þegar orðið of seint, þegar stefnda undirritaði tilboðið. Verður stefnanda því ekki um það kennt, að ekki skyldi takast að leggja inn umsókn í tæka tíð. Þá er ósannað, að stefnandi eða umboðsmaður hennar, Magnús Tryggvason, hafi á einhvern hátt gefið stefndu til kynna, eða ábyrgzt gagnvart henni, að umsóknin yrði tekin fyrir á framangreindum fundi. Með hliðsjón af framburði Magnúsar Tryggvasonar fyrir dómi, sem var trúverðugur í alla staði, og fær enn fremur stoð í framburði Þórs Þorgrímssonar, má telja sannað, að af hálfu stefnanda var allt gert til að unnt yrði að afgreiða umsókn stefnanda um lánafyrirgreiðslu við fyrsta mögulega tækifæri. Dráttur sá, sem varð á næsta fundi húsnæðisnefndar eftir 6. júlí, varð án atbeina eða ábyrgðar stefnanda, og liggur fyrir, að umsókn stefnanda fékk eins skjóta afgreiðslu og unnt var, með hliðsjón af aðstæðum. Þá bar Þór Þorgrímsson fyrir dómi, að venjulegt sé, að afhendingardagur dragist, ef greiðslur berast ekki á réttum tíma. Sá dráttur, sem varð á afgreiðslu lánaumsóknar stefnanda, telst rúmast innan þess fyrirvara, sem settur var í kauptilboðið þar að lútandi. Stefnandi lýsti því yfir fyrir dómi, að hún hefði ekki skýrt stefnanda eða umboðsmanni hennar frá því, að það væri forsenda af hennar hálfu fyrir því að hún samþykkti kauptilboð stefnanda, að greiðslur bærust fyrir 1. ágúst, og bar hún, að hún hefði fyrst tjáð þeim það, eftir að búið var að samþykkja tilboðið. Er ósannað, að stefnandi hafi fengið um það vitneskju, fyrr en með bréfi Björgvins Þorsteinssonar hrl., dags. 20. júlí 1999. Þá er ekki fallizt á, að stefnanda hafi mátt vera ljóst, að tilgreindur afhendingardagur í kauptilboði, hafi verið forsenda stefndu fyrir því að ganga til samninga við stefnanda, en fyrir liggur, að stefnandi ákvað þessa dagsetningu, með tilliti til eigin þarfa, og kom ekkert fram í samskiptum aðila um mikilvægi stefndu fyrir því, að sú dagsetning stæði. Samkvæmt framansögðu er stefnandi óbundin af forsendum stefndu, sem henni mátti ekki vera kunnugt um. Ekki er fallizt á, að stefndu hafi verið heimilt að rifta kaupunum á þann hátt sem hún gerði, eða setja stefnanda þau skilyrði, sem fram koma í bréfi lögmanns hennar, enda lá ekki fyrir á þeim tíma, að um vanefndir af hálfu stefnanda væri að ræða eða væru yfirvofandi. Það liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi verið reiðubúin að standa við sínar skuldbindingar samkvæmt kauptilboði, innan eðlilegs tíma frá fundi húsnæðisnefndar þann 24. ágúst, en þá var umsókn hennar samþykkt í nefndinni. Með hliðsjón af öllu framansögðu ber að taka fyrstu tvo kröfuliði stefnanda til greina. Dagsektir þykja hæfilega ákveðnar kr. 3.000. Stefnandi krefst enn fremur viðurkenningar á bótakröfu vegna meints tjóns hennar vegna vanefnda stefndu. Krafa þessi er lítt sem ekki rökstudd í málsreifun stefnanda, og ber að vísa henni frá dómi ex officio. Aðilar hafa báðir gjafsókn fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður hvors aðila um sig ákveðst kr. 150.000 og greiðist úr ríkissjóði. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu til að greiða málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 150.000 og rennur í ríkissjóð. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ : Kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótakröfu er vísað frá dómi ex officio. Samþykkt kauptilboð stefnanda, Maríu José Valdez, dags. 30. júní 1999, í íbúð í kjallara í húsinu nr. 82 að Miklubraut í Reykjavík, sem samþykkt var af stefndu, Steinu Rósu Björgvinsdóttur, 1. júlí 1999, er gildur og skuldbindandi kaupsamningur milli stefnanda og stefndu. Stefnda skal, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð kr. 3.000 fyrir hvern dag frá uppkvaðningu dóms þessa, gera endanlegan kaupsamning við stefnanda og afhenda henni framangreinda íbúð, ásamt því sem henni fylgir, allt gegn greiðslu á kr. 600.000, auk greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs, þ.e. með afhendingu fasteignaveðbréfs, skiptanlegu fyrir húsbréf, að fjárhæð kr. 4.200.000, og greiðslu með viðbótarláni, að fjárhæð kr. 1.200.000. Stefnda greiði kr. 150.000 í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 150.000, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, kr. 150.000, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 502/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann sæti farbanni í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Enginn hinna grunuðu manna hefur játað aðild sína að þessum brotum. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 32/2003
|
Kærumál Málskostnaðartrygging
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu F um að G yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli, sem hann höfðaði gegn F. Samkvæmt gögnum málsins var þrisvar sinnum í september og desember 2002 gert árangurslaust fjárnám hjá G. Var ekki talið að hann hafi hnekkt líkum, sem þessi fjárnám veittu fyrir því að hann væri ófær um að greiða málskostnað, yrði sá kostnaður felldur á hann í máli aðilanna. Var G því gert að setja málskostnaðartryggingu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. desember 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli, sem hann höfðaði gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í málinu. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í málinu krefst varnaraðili þess að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 523.558 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt reikningi, sem varnaraðili gaf út í febrúar 2001 fyrir verklaunum úr hendi sóknaraðila. Samkvæmt gögnum málsins var þrisvar sinnum í september og desember 2002 gert árangurslaust fjárnám hjá varnaraðila. Hann hefur ekki hnekkt líkum, sem þessi fjárnám veita fyrir því að hann sé ófær um að greiða málskostnað, verði sá kostnaður felldur á hann í máli aðilanna. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 verður varnaraðila því gert að setja innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 200.000 krónur í því formi, sem héraðsdómari metur gilt. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Varnaraðila, Guðbrandi Jónatanssyni, ber innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms að setja tryggingu að fjárhæð 200.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur sóknaraðila, Fasteignafélaginu Stoðum hf. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 301/2007
|
Lóðarsamningur Ábúð Uppsögn
|
Ágreiningur aðila snerist um heimild ÞH til að segja upp leigusamningi aðila um landspildu undir smábýli að Elliðahvammi. Var uppsögn ÞH byggð á vanskilum á leigugjaldi. Þar sem svo mikill vafi lék á um greiðsluskyldu ÞS að ekki varð leyst úr nema fyrir dómstólum var ekki fallist á að ÞH gæti byggt uppsögn sína á vanskilum, meðan málinu var ekki endanlega lokið fyrir dómi. Þar sem ÞS greiddi leigugjaldið án tafar, eftir að dómur varð endanlegur, var ekki fallist á að uppsögn ÞH hefði verið lögmæt. Var ÞS sýknaður af kröfu ÞH.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2007. Hann krefst þess að viðurkennt verði gildi uppsagnar hans 27. febrúar 2004 til gagnáfrýjanda á lóðarleigusamningi á landi úr jörðinni Vatnsenda frá júlí 1931 með breytingum 12. desember 1974 og 14. febrúar 1988. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. júlí 2007. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti. Fallist verður á með héraðsdómi að aðaláfrýjanda hafi eins og á stóð ekki verið réttmætt að beina 27. febrúar 2004 uppsögn til gagnáfrýjanda á samningi um leigu á spildu úr landi Vatnsenda, sem hlotið hafði nafnið Elliðahvammur. Í því ljósi reynir þá ekki sérstaklega á hvort uppsögn þessi hafi fengið staðist ákvæði áðurgildandi ábúðarlaga nr. 36/1961 og 64/1976, en fyrir liggur að með bréfi Landnáms ríkisins 17. apríl 1975 var samþykkt umsókn gagnáfrýjanda „um viðurkenningu á Elliðahvammi sem smábýli“, sem felldi réttarstöðu aðila þar með undir þau lög. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans, þar á meðal ákvæði um málskostnað. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Þorsteinn Hjaltested, greiði gagnáfrýjanda, Þorsteini Sigmundssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2007. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 16. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þorsteini Hjaltested, kt. 220760-5619, Vatnsenda, Kópavogi, með stefnu birtri 24. júní 2005 á hendur Þorsteini Sigmundssyni, kt. 100543-2739, til heimilis að Elliðahvammi, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi, að uppsögn stefnanda, með tilkynningu dags. 27. febrúar, birt stefnda 28. febrúar 2004, á lóðaleigusamningi við stefnda frá 1931 með síðari breytingum, dags. 12. desember 1974 og 14. febrúar 1988, sé lögmæt. Þá er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður að skaðlausu að mati dómsins. II Málavextir Með samningi, dags. í júlí 1931, seldi Magnús Hjaltested Félagi íslenzkra símamanna á leigu 10.000 m2 spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda. Er fasteign þessi nefnd Elliðahvammur. Endurgjald skyldi vera 150 krónur á ári með gjalddaga 1. október ár hvert. Í samningnum var kveðið á um, að stæði leigutaki ekki skil á afgjaldinu á réttum gjalddaga, eða innan 15 daga frá honum, að ítrekaðri greiðslukröfu eiganda jarðarinnar, gæti eigandi hennar sagt samningnum upp, en ella væri hann óuppsegjanlegur. Félagið framseldi síðar leiguréttinn til Péturs V. Snædal sem aftur framseldi hann menntamálaráðuneytinu, sem framseldi hann stefnda, Þorsteini Sigmundssyni, þann 6. janúar 1966. Þann 21. desember 1999 andaðist Magnús Hjaltested og á grundvelli ákvæða í erfðaskrá hans, var jörðin færð yfir á nafn stefnanda. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja uppsagnarheimild sína á uppsagnarákvæði upprunalega leigusamningsins frá árinu 1931, sem ítrekað hafi verið í samningsviðauka frá 14. febrúar 1988. Þar segi: Standi leigutaki ekki í skilum með afgjaldið á réttum gjalddaga eða innan 15 daga frá honum að ítrekaðri greiðslukröfu eiganda jarðarinnar, getur eigandi sagt upp samningi þessum. Annars er hann óuppsegjanlegur af hendi eiganda jarðarinnar og er kvöð á jörðinni, þó seld sé öðrum. Samkvæmt samningsviðaukanum frá árinu 1988 skuli leigan greidd 1. apríl fyrir yfirstandandi almanaksár. Sé ljóst, að sérhver vanefnd á afgjaldsskyldu umfram tímamörk, sem getið sé í samningnum, sé veruleg vanefnd og nægilegur grundvöllur uppsagnar. Vanefnd stefnda varðandi leiguskuld. Í maí 2001 hafi stefnandi beint áskorun til stefnda varðandi efndir. Hafi sú krafa verið ítrekuð með innheimtubréfi, dags. 8. marz 2002, og með áskorun um efndir og ábendingu um áhrif áframhaldandi vanefnda hinn 9. september 2003. Hafi greiðsluskylda stefnda í þessu máli vegna áranna 2000-2002 verið staðfest með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 2. desember 2003. Hinn 27. febrúar 2004 hafi stefnandi sagt upp samningnum vegna verulegra vanefnda stefnda, enda hafi ekkert verið greitt upp í leiguskuld fyrir árin 2000-2003. Stefndi hafi ekki greitt fyrr en 19. marz sama ár. Sú síðbúna greiðsla haggi ekki uppsagnarrétti stefnanda, enda hafi hann tilkynnt stefnda strax 22. marz, að hann hygðist halda sig við uppsagnarfrestinn, og hafi hann ítrekað þá afstöðu sína í bréfi, dags. 3. maí 2004 og aftur 12. janúar og 1. apríl 2005. Vanefnd leiguskuldar 2003 Hvað varði leigugjald fyrir árið 2003 sérstaklega, þá hafi stefndi fengið, í apríl 2003, greiðsluseðil með gjalddaga 14. apríl sama ár. Hafi leigugjaldið vegna ársins 2003 ekki verið borið undir dómstóla. Þann 9. september 2003 hafi stefnda verið afhent greiðsluáskorun og honum bent á hugsanlega uppsögn, ef ekki yrði greitt. Hafi hann ekki orðið við því, og hafi stefnanda því verið heimil uppsögn samningsins þann 27. febrúar 2004, á grundvelli ofangreindra vanefnda og ákvæða samningsins í samræmi við meginreglur kröfuréttar. Greiðsla stefnda 19. marz 2004 haggi ekki uppsagnarheimild stefnanda, enda slík túlkun í ósamræmi við þröngt uppsagnarákvæði samningsins og meginreglur kröfuréttarins. Ákvæði samningsins um uppsögn sé skýrt. Hafa verði í huga, að réttur landeiganda sé takmarkaður við það tilvik, að greiðandi greiði ekki landskuld sína. Það sé ólíðandi, að skuldari geti með fyrirslætti komið í veg fyrir, að landeigandi fái beitt þeim vanefndaúrræðum, sem honum standi til boða. Afstaða stefnanda gagnvart ábúðarlögum nr. 64/1976 Stefnandi hafni því alfarið, að ákvæði ábúðarlaga eigi við um samning aðila í máli þessu. Sé því hafnað, að Elliðahvammur teljist lögbýli í skilningi ábúðarlaga nr. 64/1976. Um sé að ræða jarðarspildu, sem leigð hafi verið úr landi Vatnsenda. Enda verði ekki séð, að Elliðahvammur hafi uppfyllt skilyrði 1. gr. jarðalaga til að teljast lögbýli. Stefnandi byggi einnig á því, að heimild stefnda til Elliðahvamms sé byggð á lóðaleigusamningi, upphaflega við félag símamanna, sem hafi verið yfirtekinn af stefnda árið 1966, en ekki sérstöku byggingarbréfi í samræmi við ákvæði laga nr. 64/1976. Vegna þess komi ákvæði ábúðarlaga ekki til álita, þegar landeigandi beri fyrir sig skýr ákvæði lóðaleigusamnings um uppsögn vegna vanskila á greiðslu lóðaleigu. Stefndi hafi yfirtekið skyldur samkvæmt leigusamningnum löngu áður en hann hafi fengið Elliðahvamm samþykktan sem smábýli í tengslum við lánafyrirgreiðslu til hans á árinu 1975. Sé þeirri málsástæðu, að ákvæði ábúðarlaga eigi ekki við, hafnað, telji stefnandi engu að síður, að skilyrði ábúðarlaganna nr. 64/1976 fyrir uppsögn samningsins séu uppfyllt. Ábúð stefnda byggist þá á ótímabundnum samningi aðila, sem sé uppsegjanlegur samkvæmt efni sínu. Uppsagnarákvæði hins upprunalega samnings frá 1931 hafi verið áréttað í samningsviðauka frá 1988, eins og rakið sé hér að framan. Samkvæmt ákvæði 30. gr. laga nr. 64/1976 sé landeiganda heimil uppsögn ábúðar, sé um verulegar vanefndir leiguliða að ræða. Vanefndir leiguliða á ákvæðum samningsins hér séu verulegar, eins og áður sé rakið, og verður í því tilliti að líta til þess, að uppsagnarákvæði samningsins séu skýrlega orðuð, og heimild landeiganda til uppsagnar sé mjög þröng. Stefnandi bendi einnig á, að stefndi hafi neitað að greiða leigu á þeirri forsendu, að hann hefði hefðað hið leigða land. Stefndi hafi þannig ásælzt 2 hektara af föðurarfleifð stefnanda án endurgjalds. Vanefndir stefnda á greiðslu leigugjaldsins séu því augljósar. Ákvæðið um úttektarmenn vísi til misnotkunar eða vanrækslu á landi. Ekki sé þörf á sérstakri úttekt á vanskilum stefnda, því hann hafi aldrei þrætt fyrir þau. Þvert á móti hafi hann stært sig af þeim og talið sig hafa hefðað hluta föðurarfleifðar stefnanda. Stefnandi byggi á meginreglum kröfuréttarins um uppsögn viðvarandi samninga og sjónarmiðum um verulega vanefnd, svo og 30. gr. ábúðarlaga nr. 65/1976. Varnarþing styðjist við 3. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og leigusamning frá 1931. Krafa um málskostnað styðjist aðallega við 1. mgr. 130. gr. 1. nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi kveðst mótmæla þeirri staðhæfingu stefnanda í stefnu sem rangri, að stefndi hafi ekki greitt leigu vegna áranna 2000-2003, þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Stefndi kveður stefnanda byggja málatilbúnað sinn á því, að því er virðist, að stefndi hafi komist í veruleg vanskil með greiðslu leigulóðargjalds. Staðreyndin sé sú, að stefndi hafi ekki talið sér skylt að greiða lóðarleigugjald, enda hafi hann ekki greitt lóðarleigu frá þeim tíma, sem hann keypti Elliðahvamminn árið 1965, og hafi hann þannig ekki verið krafinn um lóðarleigugjald í tæp 40 ár. Þessum sjónarmiðum hafi lögmaður stefnda ítrekað komið á framfæri við lögmann stefnanda og ítrekað þessi sjónarmið stefnda í tilefni af innheimtubréfi vegna landsskuldar, sbr. dskj. nr. 10, sem hafi leitt til þess, að samkomulag hafi orðið milli lögmanna málsaðila um að bera ágreining um greiðsluskyldu stefnda á lóðarleigu fyrir dómstóla og fá úr því skorið hvort greiðsluskylda væri fyrir hendi eða ekki, jafnframt því sem samkomulag hafi orðið um það að reka það mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Mál til innheimtu lóðarleigu vegna áranna 19992002 hafi síðar verið þingfest hinn 18.03. 2003. Niðurstaða liggi fyrir í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum hinn 2. desember 2003, í málinu nr. E-3694/2003, sbr. dskj. nr. 4. Þar hafi m.a. verið komizt að þeirri niðurstöðu, að samningur hafi verið milli stefnda og fyrrverandi tilsjónarmanns Vatnsenda, föður stefnanda, um að stefndi greiddi ekki leigu fyrir landið. Stefnandi hafi ekki verið talinn bundinn af samningi þessum, og hafi stefndi því verið dæmdur til þess að greiða stefnanda lóðarleigu vegna áranna 2000 til 2002, þ.e. ekki vegna ársins 1999. Lögm. stefnda hafi strax tjáð lögmanni stefnanda, að dómi þessum yrði áfrýjað til Hæstaréttar Íslands að fengnu áfrýjunarleyfi, þar sem stefnufjárhæð náði ekki áfrýjunarfjárhæð. Samskiptum lögmanna málsaðila, eftir að dómur héraðsdóms lá fyrir, sé ítarlega lýst í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 29. apríl 2004, sbr. dskj. nr. 19. Í þessu sambandi sé rétt að árétta eftirfarandi: Lögm. stefnanda hafi sent stefnda greiðsluáskorun og áskilnað um uppsögn hinn 9. september 2003, sbr. dskj. nr. 11, tæpum 3 mánuðum áður en dómur gekk í málinu, sem greiðsluáskorunin lúti að. Með bréfi, dags. 27. febrúar 2004, hafi lögmaður stefnanda sent uppsögn lóðarleigusamnings, þ.e. deginum eftir að lögmaður stefnanda lagði fram beiðni um áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar Íslands, að höfðu samráði við lögmanninn og með samþykki hans og sama dag og Hæstiréttur Íslands óskaði eftir afstöðu lögmannsins til beiðninnar. M.a. með hliðsjón af framansögðu megi ljóst vera, að stefndi hafi aldrei komizt í vanskil með greiðslu lóðarleigugjalda í skilningi kröfuréttar. Ekki séu forsendur fyrir uppsögninni. Í þessu sambandi skuli áréttað, að strax eftir að Hæstiréttur Íslands hafnaði umsókn stefnda um áfrýjunarleyfi samkvæmt framansögðu, hafi stefndi greitt dómskuldina samkvæmt dómi héraðsdóms, ásamt lóðarleigu fyrir árið 2003, auk þess sem stefndi hafi geymslugreitt (deponerað) leiguna vegna ársins 2004 og 2005. Með því móti hafi stefndi innt af hendi leigugreiðslur samkvæmt leigusamningnum og staðfest greiðsluvilja og greiðslugetu sína. Uppsögnin sé í andstöðu við uppsagnarákvæði leigusamningsins, sem hafi að geyma svofellt ákvæði, sbr. dskj. nr. 3 (neðsta málsgr. bls.2): „Standi leigutaki ekki í skilum með afgjaldið á réttum gjalddaga, eða innan við 15 daga frá honum að ítrekaðri greiðslukröfu eiganda jarðarinnar, getur eigandi sagt upp samningi þessum. Annars er hann óuppsegjanlegur af hendi eiganda jarðarinnar og er kvöð á jörðinni, þó seld sé öðrum.“ Sé litið til málsatvika og ofangreinds ákvæðis hafi stefnandi ekki staðið rétt að meintri uppsögn samningsins. Hvorki hafi verið fyrir hendi vanskil af hálfu stefnda né hafi greiðslukrafan verið ítrekuð, svo sem samningurinn áskilji. Leigusamningurinn sé „annars óuppsegjanlegur af hendi eiganda jarðarinnar“ og sé í raun ígildi eignarréttar. Uppsagnarákvæðið verði því að túlka svo, að til uppsagnar geti ekki komið nema vanskilin teljist veruleg, en í því tilviki, sem hér um ræði, verði ekki fallizt á, að svo sé. Hafi vanskil verið til staðar hjá stefnda, geti þau aldrei talizt veruleg, eins og málum sé háttað. Líta verði á mál þetta í ljósi þeirrar uppbyggingar á jörðinni og þeirrar umfangsmiklu starfsemi stefnda á jörðinni, sem stefnandi sé vel meðvitaður um og hafi samþykkt fyrir sitt leyti, þeirrar réttarstöðu, sem arfleiðsluskráin frá árinu 1938, sbr. dskj. nr. 67 og 68, marki stefnanda og stefnandi leiði rétt sinn af sem tilsjónarmaður Vatnsenda, og þeirrar réttarstöðu, sem ákvæði jarða- og ábúðarlaga marki málsaðilum. Meint uppsögn sé í andstöðu við arfleiðsluskrána, sem geri ráð fyrir því, að stefnandi stundi búskap að Vatnsenda og sé heimilt að leigja út lóðir gegn hæfilegu árgjaldi. Ljóst sé, að verði fallizt á kröfu stefnanda í máli þessu, verði hann skyldur til innlausnar á öllum eignum stefnda, sem gætu numið yfir 300 milljónum króna, ef allt sé talið. Ekki sé um það deilt, að stefndi sé ábúandi á Lögbýlinu Elliðahvammi, svo sem rakið hafi verið og fyrirrennari stefnanda staðfesti í Morgunblaðsgreinum á dskj. nr. 65 og 66. Stefnandi hafi ekki gætt ákvæða jarða- og ábúðarlaga við uppsögn sína og uppsögnin þegar af þeirri ástæðu ólögmæt og marklaus. Stefnandi fjalli í stefnu sinni m.a. um ákvæði ábúðarlaga nr. 64/1976. Í gildi séu hins vegar ábúðarlög nr. 80/2004, er tóku gildi 28. maí 2004. Samkvæmt gildandi jarðalögum nr. 81/2004 merki lögbýli í lögunum sérhverja jörð, sem hefur þann húsakost og það landrými eða aðstöðu, að unnt sé að stunda þar landbúnað eða aðra atvinnustarfsemi og hafi verið skráð í jarðaskrá landbúnaðarráðuneytisins 1. desember 2003, sbr. 2. gr. laganna, jafnframt sem kveðið sé á um það í niðurlagsákvæði laganna, að greindar jarðir skuli teljast lögbýli, án tillits til þess hvort þær uppfylli skilyrði 2. gr. um skilgreiningu á hugtakinu lögbýli. Ekki hafi verið gert byggingarbréf í samræmi við 8. gr. ábúðarlaga, en ekki sé um það deilt, að stefndi hefur öðlazt rétt til lífstíðarábúðar, en samkvæmt niðurlagsákvæði ábúðarlaga skuli þeir ábúendur, sem öðlazt hafi lífstíðarábúð á grundvelli 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, með síðari breytingum, halda þeim réttindum. Hafa beri hugfast, að samkvæmt 29. gr. ábúðarlaga sé óheimilt að semja um, að ábúandi taki á sig meiri skyldur eða öðlist minni réttindi en lögin mæli fyrir um. Ef ábúandi vanefni verulega skyldur sínar samkvæmt ábúðarlögum, sé jarðareiganda heimilt að segja upp samningi um ábúð, sbr. 37. gr. ábúðarlaga. Um verulega vanefnd þurfi að vera að ræða, en miðað sé við það í öllum tilvikum, að jarðareigandi þurfi að leita umsagnar viðkomandi sveitarstjórnar, í þessu tilviki Kópavogsbæjar, sem stefnandi hafi ekki gert. Verði ekki fallizt á sjónarmið stefnda samkvæmt framansögðu, sé á því byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að fylgja uppsögn sinni ekki eftir og geti ekki, af þeirri ástæðu, byggt rétt sinn til hinnar umdeildu uppsagnar. Til þrautavara byggi stefndi sýknukröfu sína á 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, með síðari breytingum, þar sem m.a. sé kveðið á um það, að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Með vísan til þess, sem hér hafi verið rakið sé enginn vafi á því, að eins og málsatvikum sé háttað, væri ósanngjarnt, að stefnda yrði vikið af jörð sinni og látinn yfirgefa lífsstarf sitt og fjölskyldu sinnar, sem sjá megi á meðfylgjandi mynd af Elliðahvammi á dskj. nr. 78. Stefndi vísar m.a. til meginreglna samninga- og kröfuréttar, svo og til laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. Jafnframt vísar stefndi til ákvæða ábúðar- og jarðalaga. Um réttarfar og málskostnað vísar stefndi m.a. til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Forsendur og niðurstaða Stefndi, Þorsteinn Sigmundsson, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Þorsteins Hjaltested, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 630/2012
|
Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Samningur
|
B ehf. hóf verðbréfaviðskipti hjá forvera L hf. vorið 2007 og fólust þau m.a. í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. L hf. höfðaði mál gegn B ehf. til heimtu skuldar vegna viðskiptanna. B ehf. taldi L hf. hafa vanefnt samningana með því að bjóða ekki fram efndir af sinni hálfu en á það féllst Hæstiréttur ekki. B ehf. hafi borið að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu samningsverðsins og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá hafi L hf. borið að hafa bréfin tiltæk og var bankanum því heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi B ehf. og gera kröfu sína úr garði eins og greindi í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sýknukröfu sína byggði B ehf. jafnframt á því að L hf. hafi í ráðgjöf sinni gagnvart félaginu ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Þannig hafi L hf. ekki lagt neitt mat á hæfi B ehf. til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns B ehf. af slíkum viðskiptum. Ekki var talið að L hf. hefði í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem giltu um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar. B ehf. hafi á hinn bóginn mátt vera ljós sú áhætta er félagið tók með viðskiptunum. Fyrirsvarsmaður félagsins hafi undirritað alla þá samninga sem málið tók til en í þeim var tekið fram að hann hafi kynnt sé eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan bankans. Þá hafi fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við L hf. um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá L hf. B ehf. var því hvorki talið hafa leitt í ljóst hvernig sú ráðgjöf sem því hafi verið látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Væru ekki efni að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu B ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2012. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda en að því frágengnu að krafa hans verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Vorið 2007 hóf áfrýjandi verðbréfaviðskipti hjá stefnda, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., og fólust þau meðal annars í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. Fyrsti samningur af því tagi var gerður 17. apríl það ár, en samtals gerðu aðilar 153 slíka samninga til 30. september 2008. Stefndi hefur krafið áfrýjanda efnda samkvæmt 24 af þeim samningum í fimm dómsmálum sem rekin eru samhliða. Þetta mál tekur til átta samninga, sem gerðir voru á tímabilinu 8. júlí til 30. september 2008. Þar af höfðu fimm samningar verið framlengdir og voru þeir upphaflega gerðir á tímabilinu 25. júní til 27. september 2007. Í hinum áfrýjaða dómi koma fram nánari upplýsingar um þessa samninga, þar á meðal fjárhæðir og viðmiðunargengi, gjalddagar og í hvaða félögum hlutir voru keyptir. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem á reynir í málinu höfðu að geyma samhljóða skilmála. Samkvæmt þeim skuldbatt stefndi sig til að selja og afhenda áfrýjanda nánar tiltekin hlutabréf á gjalddaga samninganna, en þann sama dag bar áfrýjanda að leggja samningsfjárhæðina inn á viðskiptareikning stefnda. Uppgjör samkvæmt samningunum átti að fara fram á gjalddaga fyrir klukkan 16, en annars reiknuðust dráttarvextir á samningsfjárhæðina miðað við auglýsta dráttarvexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Þá var tekið fram að semja þyrfti sérstaklega með tveggja daga fyrirvara um framlengingu samnings ef þess væri farið á leit. Enn fremur voru ákvæði um hvernig fara ætti með arð af hlutafjáreign á samningstímanum og jöfnunarhlutabréf sem gefin yrðu út á því tímabili. Um vanefndir var tekið fram að hvorum aðila væri óskylt að efna skyldur sínar að því leyti sem næmi vanefnd gagnaðila. Jafnframt sagði að veruleg vanefnd samningsaðila heimilaði gagnaðila að rifta samningi einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd hefði varað í tvo bankadaga. Loks var tekið fram í niðurlagi samninganna að gagnaðili stefnda hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiaðstoðar utan bankans áður en hann undirritaði þá. Með yfirlýsingu 13. mars 2007 setti áfrýjandi að handveði fjármálagerninga á tilgreindum vörslureikningi í umsjón stefnda hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf. til tryggingar á skuldum áfrýjanda við stefnda. Einnig setti áfrýjandi að veði fasteignina Miðbæ 3 á Akranesi með tryggingarbréfi 17. ágúst 2007 að fjárhæð 120.000.000 krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs, auk vaxta, verðbóta og innheimtukostnaðar. Í tilefni af verðbréfaviðskiptum áfrýjanda hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í skilmálum samningsins kom fram að stefnda væri óheimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau kæmu frá honum. Einnig sagði að við ráðgjöf sína tæki stefndi mið af eignum viðskiptavinar og aðstæðum hans að öðru leyti, en með því væri meðal annars átt við aldur, áætlaða fjárþörf, áætlaðar fjárfestingar í fastafjármunum, viðhorf viðskiptavinar til áhættu og þess hvort um væri að ræða langtíma- eða skammtímafjárfestingu. Jafnframt sagði að við ráðgjöfina væri tekið mið af ytri aðstæðum, en með því væri átt við markaðsaðstæður á hverjum tíma og spár bankans og opinberra aðila um framtíðarþróun fjármálamarkaða. Þá var tekið fram að í þeim tilvikum sem bein fyrirmæli kæmu frá viðskiptavini að hans eigin frumkvæði liti stefndi svo á að viðskiptavinur vænti ekki ráðgjafar og yrðu fyrirmælin framkvæmd á þeim grundvelli. Enn fremur sagði að viðskiptavini væri ljóst að til þess að stefndi gæti sinnt hlutverki sínu samkvæmt samningnum væri nauðsynlegt að viðskiptavinur veitti bankanum sem ítarlegastar upplýsingar um aðstæður sínar, svo sem þekkingu og reynslu í viðskiptum með fjármálagerninga, fjárhagslegar upplýsingar, viðhorf viðskiptavinar til áhættu, fjárfestingarmarkmið og fleira sem máli kynni að skipta. Um bótaábyrgð stefnda kom fram að hún næði ekki til tjóns sem viðskiptavinur yrði fyrir í beinum eða óbeinum tengslum við efni samningsins, til dæmis vegna verðfalls verðbréfa eða veitingu bankans á þjónustu sinni samkvæmt samningnum nema að því leyti sem slíkt kynni að leiða af vanefndum sem rekja mætti til stórfellds gáleysis eða ásetnings starfsmanna stefnda. Í niðurlagi samningsins sagði að viðskiptavinur staðfesti að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga og jafnframt að honum hefði verið gerð grein fyrir því að ávöxtun gæti sveiflast mjög frá einum tíma til annars og að ávöxtun í fortíð gæfi ekki endilega vísbendingu um ávöxtun í framtíð. Einnig kom fram að viðskiptavini væri ljóst að eignasafn hans gæti rýrnað á samningstímanum. Hinn 16. janúar 2008 samþykkti áfrýjandi almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnda. Þar sagði að gerðir skyldu skriflegir samningar um einstök viðskipti á grundvelli skilmálanna. Auk þess voru í skilmálunum ákvæði um tryggingar stefnda og var honum heimilt að krefjast viðbótartrygginga ef tap viðskiptamanns færi yfir 50% af markaðsverðmæti trygginga. Þá sagði í skilmálunum að með undirritun sinni lýsti viðskiptamaður því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við stefnda gætu verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Einnig var áréttað að álit starfsmanna stefnda á einstökum viðskiptum væri eingöngu byggt á skoðun þeirra á þeim tíma og gæti breyst án fyrirvara. II Á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim hafði verið breytt með lögum nr. 125/2008, var stjórn stefnda vikið frá 7. október 2008 og honum skipuð skilanefnd. Stefnda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008 og var hann tekinn til slita 22. apríl 2009 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Hinn 29. þess mánaðar skipaði héraðsdómari stefnda slitastjórn. Hinn 1. janúar 2012 tók slitastjórn við öllum verkefnum skilanefndar í samræmi við 3. tölulið V. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 161/2002, svo sem því var breytt með lögum nr. 78/2011. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til féllu í gjalddaga 9., 10. og 23. október og 19. nóvember 2008 og 5. janúar 2009. Á gjalddögum innti áfrýjandi ekki af hendi greiðslur samkvæmt samningunum, en samtals nema þær 199.823 evrum. Með tilkynningu stefnda 2. febrúar 2009 var áfrýjanda veittur 14 daga frestur til að gera upp samningana eða semja um greiðslu skuldarinnar. Í kjölfarið var áfrýjanda send greiðsluáskorun 17. mars sama ár og síðan innheimtubréf 20. október það ár. Í innheimtubréfinu var tekið fram að gefið yrði út afsal fyrir undirliggjandi verðmætum og þau afhent gegn greiðslu skuldarinnar. III Með úrskurði 14. mars 2011 hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjanda um að málinu yrði vísað frá dómi. Með áfrýjuninni er leitað endurskoðunar á úrskurðinum með þeim rökum að stefna til héraðsdóms fullnægi ekki áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna vanreifunar. Því til stuðnings er bent á að ekki sé í stefnunni viðhlítandi lýsing á viðskiptasambandi aðila og grundvelli þess með samningi 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Einnig skorti á að lýst sé öðrum samningum aðila sem skipti máli í lögskiptum þeirra. Svo sem áður er rakið höfðaði stefndi mál þetta til heimtu samningsverðs samkvæmt átta samningum um framvirk kaup á hlutabréfum. Þessum málatilbúnaði stefnda er gerð nægjanleg skil í stefnunni, þótt hann sé ekki svo ítarlegur sem skyldi. Þá verður ekki séð að rýr reifun á málatilbúnaði stefnda hafi gert áfrýjanda erfitt fyrir um að taka til efnisvarna í málinu. Frávísunarkröfu áfrýjanda verður því hafnað. IV Samkvæmt þeim framvirku samningum um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til skuldbatt stefndi sig á gjalddaga hvers samnings til að selja og afhenda nánar tilgreind hlutabréf. Þann dag bar áfrýjanda að leggja samningsverðið inn á viðskiptareikning stefnda og átti uppgjör samninganna að fara fram samdægurs fyrir klukkan 16. Í samræmi við þetta og að virtum lögskiptum aðila bar áfrýjanda sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá bar stefnda að hafa bréfin tiltæk og var honum heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi áfrýjanda og gera kröfu sína úr garði eins og greinir í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 með því að krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum ber að láta af hendi. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi fyrir sitt leyti vanefnt samningana. Krafa áfrýjanda um sýknu er jafnframt reist á því að stefndi hafi í ráðgjöf sinni gagnvart áfrýjanda ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Til stuðnings þessu er meðal annars bent á að stefndi hafi ekki lagt mat á hæfi áfrýjanda til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda af slíkum viðskiptum. Skömmu eftir að áfrýjandi hóf verðbréfaviðskipti hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf vegna viðskiptanna í samræmi við fyrirmæli 7. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, sbr. nú 9. gr. laga nr. 108/2007. Eftir að síðarnefndu lögin tóku gildi 1. nóvember 2007 er vafalaust að áfrýjandi taldist í flokki almennra fjárfesta þótt ekki liggi fyrir að honum hafi verið send tilkynning þess efnis, sbr. 1. mgr. 21. gr. laganna og 1. mgr. 25. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til falla undir ákvæði laga nr. 108/2007, sbr. d. lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Afleiðusamningar af því tagi fela það í sér að með þeim gengst samningsaðili undir að kaupa eða selja tiltekin verðmæti á fyrirfram ákveðnu verði og tíma, meðal annars til að eyða áhættu í viðskiptum eða til spákaupmennsku, þar sem veðjað er á tiltekna verðþróun fram að gjalddaga. Umræddir samningar málsaðila fólu það í sér að áfrýjandi keypti með evrum hlutabréf í erlendum félögum sem skráð voru í kauphöll. Með þessu tók áfrýjandi áhættu af þróun markaðsverðs hlutabréfa í þessum félögum í von um hagstæða framvindu fram að gjalddaga. Að þessu leyti er áhættan sú sama og við kaup á hlutabréfum endranær, en með framvirkum samningum komst áfrýjandi hjá því að þurfa að fjármagna hlutabréfakaup með lántöku. Þegar viðskipti aðila fóru fram lágu fyrir upplýsingar um eigna- og skuldastöðu áfrýjanda, auk þess sem stefnda var kunnugt um að fyrirsvarsmaður áfrýjanda sem undirritaði samningana hafði um árabil stundað sjálfstæða atvinnustarfsemi og rekið fyrirtæki. Einnig er þess að gæta að hann hafði í nokkrum mæli stundað verðbréfaviðskipti og meðal annars gert fjölda framvirkra samninga af því tagi sem fjallað er um í þessu máli, en þeir verða ekki taldir til flókinna fjármálagerninga. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir hvort aflað var upplýsinga um fjárfestingarmarkmið áfrýjanda þannig að lagt verði mat á hvort viðskiptin fullnægðu þeim markmiðum. Verður því ekki talið að stefndi hafi í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem gilda um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 og 1. mgr. 36. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Í lögunum eru aftur á móti engar reglur um ógildi samninga vegna annmarka af þeim toga og því verður sú málsástæða áfrýjanda að samningarnir hafi verið óskuldbindandi fyrir hann ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi. Við úrlausn um málsástæður áfrýjanda sem lúta að gildi samninganna er þess að gæta að honum mátti vera ljós sú áhætta sem hann tók með viðskiptunum. Í því efni er til þess að líta að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafði undirritað alla þá samninga sem mál þetta tekur til, en í þeim var tekið fram „að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn.“ Þá hafði fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við stefnda um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá stefnda. Þegar þetta er haft í huga verður hvorki talið að áfrýjandi hafi leitt í ljós hvernig sú ráðgjöf sem honum var látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Samkvæmt þessu standa ekki efni til að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þeim samningum sem áfrýjandi gerði við stefnda. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að gerður hafi verið sá áskilnaður af hans hálfu að honum stæði til boða lánafyrirgreiðsla hjá stefnda ef hann tapaði fjármunum á framvirkum samningum um kaup á hlutabréfum. Enn fremur verður fallist á það með héraðsdómi að fall bankanna haustið 2008 hafi ekki falið í sér forsendubrest sem leyst geti áfrýjanda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnda. Loks hefur ekki verið leitt í ljós af hálfu áfrýjanda að stefndi hafi beitt blekkingum með því að miða við hærra gengi hlutabréfa í samningunum en nam verðmæti þeirra. Er þess þá að gæta að fimm af þeim átta samningum sem málið tekur til höfðu ítrekað verið framlengdir en verðmæti hlutabréfanna var miðað við upphaflegan samning um kaupin. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talin niðurstaða hans um að áfrýjandi greiði dráttarvexti frá gjalddaga í samræmi við samninga aðila, en ekki er byggt á því af hálfu áfrýjanda að þeir skilmálar séu ógildir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti og er hann ákveðinn að teknu tilliti til 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Byggingahúsið ehf., greiði stefnda, LBI hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl., var höfðað 28. október 2009. Dómkröfur Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar á öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Hinn 14. mars sl. var kveðinn upp í málinu úrskurður þar sem frávísunarkröfu stefnda var hafnað. Málavextir Í neðangreindri töflu megi sjá yfirlit þeirra samninga sem um sé deilt í þessu máli: Ekkert komi fram um það í málsatvikalýsingu stefnanda að hinir umstefndu samningar höfðu ítrekað verið framlengdir án tillits til umsaminna gjalddaga eða stöðu þeirra að öðru leyti. Forsendur hafi verið þær að keypt yrðu bréf í niðursveiflu og seld í uppsveiflu en samkvæmt þeim upplýsingum sem stefndi fékk frá starfsmönnum stefnanda hafi staðið til boða að framlengja samningana, eða gera nýja samninga, svo lengi sem stefndi tryggði að nægar tryggingar væru til staðar. Eins og fyrr greini hafi stefndi átt umtalsverðar eignir í formi verðbréfa við upphaf viðskiptanna auk þess sem stefndi hafi gefið út til viðbótar tryggingarbréf að fjárhæð 120.000.000 króna til stefnanda. Þar hafi eignir stefnda að mestu verið taldar og að þeim undanskildum hafi lausafjárstaða stefnda verið veik. Ljóst hafi verið, allt frá upphafi þess að stefnandi hóf að ráðleggja stefnda að kaupa framvirka samninga með hlutabréf, að ef til þess kæmi að slíkum samningum yrði lokað á gjalddaga í tapi, væri fjárhagsstaða stefnda ekki þess eðlis að hann gæti staðið undir slíkum skuldbindingum án þess að til kæmi lánsfjármögnun. Stefndi hafi hins vegar átt von á fjármunum vegna uppgjörs í tengslum við önnur lögskipti sem voru þessum gerningum óviðkomandi en stefnanda hafi þó verið fullkunnugt um, og stefndi hafði ítrekað lýst yfir, að þeir fjármunir yrðu notaðir til þess að fjármagna frekari verðbréfaviðskipti eða hugsanlegt tap sem leiða kynni af slíkum samningum. Hinn 7. október 2008, hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda, víkja félagsstjórn frá störfum og skipa stefnanda skilanefnd. Í kjölfarið hafi verið stofnaður nýr banki, NBI hf., þar sem innlendar eignir stefnanda og helstu eignir sem tengdust innlendri starfsemi stefnanda fluttust yfir til NBI hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Þeirri ákvörðun hafi svo verið breytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 12. október 2008, þar sem kveðið hafi verið á um að NBI hf. tæki ekki við réttindum og skyldum stefnanda samkvæmt afleiðusamningum og með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 19. október 2008, hafi verið kveðið á um að NBI hf. skyldi standa stefnanda skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flyttust yfir til NBI hf. Af þessum ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins leiði að þeir afleiðusamningar sem stefndi hafði gert við stefnanda urðu eftir hjá stefnanda, en ádráttarlánið og tryggingarbréfið fluttust yfir til NBI hf. Þrátt fyrir að ádráttarlánið og tryggingarbréfið hafi tilheyrt NBI hf., og stefnanda því óviðkomandi, sé mikilvægt að gefa greinargóða mynd af því hvernig staðið var að viðskiptum aðila í upphafi. Starfsmenn stefnanda hafi gengið á ádráttarlánið m.a. til þess að fjármagna hluta þeirra verðbréfaviðskipta sem þeir áttu í fyrir reikning stefnda og sé staða fyrrgreinds myntveltureiknings neikvæð án þess að stefnandi hafi gefið nokkrar skýringar á því með hvaða hætti sú neikvæða staða myndaðist. Hins vegar sé ljóst að þessa neikvæðu stöðu megi að einhverju leyti rekja til þeirra viðskipta með fjármálagerninga sem starfsmenn stefnanda stóðu í fyrir reikning stefnda og jafnvel að eigin frumkvæði án samráðs við stefnda. Af þeim sökum sem að framan er lýst hafi stefnda reynst ómögulegt að semja með heildstæðum hætti um sín mál sem þó megi upphaflega rekja til sömu rótar, þar sem hagsmunir stefnda hafi nú verið aðskildir með þeim hætti sem fyrr greini. Þegar bankahrunið varð staðreynd í október 2008 hafi stefndi ekki hlaupist undan merkjum, heldur hafi hann þvert á móti boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda áfram með viðskipti aðila. Aldrei hafi staðið á stefnda að efna hina umstefndu samninga í samræmi við þá venju sem hafði skapast í samskiptum aðilanna, þ.e. annaðhvort að samningarnir yrðu framlengdir, eða að stefnandi veitti lán til þess að hægt væri að gera upp hugsanlegt tap sem af samningnum kynni að leiða. Þá sé mótmælt þeirri fullyrðingu sem sett sé fram í málsatvikalýsingu stefnanda að stefndi hafi einhliða brotið gegn skilmálum samninganna á gjalddaga þeirra með því að standa ekki skil á samningsfjárhæðinni. Hið rétta sé að það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt sínar skyldur samkvæmt samningnum. Stefndi hafi boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að framlengja samninginn eða setja mismuninn á lán eins og tíðkast hafði í viðskiptum aðila fram til þessa. Slíkt hugnaðist ekki stefnanda því vegna þeirra aðstæðna sem myndast höfðu í bankakerfinu hafi stefnanda verið ómögulegt að efna skyldur sínar samkvæmt samningnum, þ.e. að afhenda hlutabréfin. Hafi stefnandi ekki fært nein rök fyrir því hvers vegna hann vanefndi skyldur sínar og hvort ástæðan hafi verið að stefnandi hafi ekki átt hlutabréf þau sem tilgreind voru í samningunum til afhendingar eða hvort aðstæður á fjármálamarkaði hafi komið í veg fyrir að stefnanda væri mögulegt að efna samningana. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi boðið stefnanda auknar tryggingar og sýnt vilja til þess að halda viðskiptasambandi aðila áfram en það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt hinum umstefndu samningum. Hinn 11. október 2008 hafi fyrirsvarsmaður stefnda sent tölvupóst til Búa Örlygssonar, en hann hafi verið sá starfsmaður stefnanda sem hafi haft umsjón með einkabankaþjónustu stefnanda við stefnda. Í fyrrgreindum tölvupósti hafi stefndi sett fram tillögu að því hvernig væri hægt að leysa úr málum stefnda hjá stefnanda. Hluti af þeirri lausn var að boðnar yrðu fram umtalsverðar tryggingar til viðbótar þeim tryggingum sem stefndi hafði þegar veitt stefnanda. Þrátt fyrir tilraunir stefnda til þess að leysa þau mál sem stefndi stóð frammi fyrir hafi verið fátt um svör hjá stefnanda. Ekki hafi verið staðið við það sem upphaflega hafi verið gengið út frá, þ.e. að framvirkir samningar stefnda væru opnir svo lengi sem veðhæfi væri til staðar. Hins vegar sé ljóst að slíkt veðhæfi hafi ávallt verið til staðar af hálfu stefnda, jafnvel strax eftir bankahrun þegar stefndi hafði sérstaklega samband til þess að bjóða fram auknar tryggingar. Þær afleiðingar sem dráttur stefnanda á því að veita svör um stöðu stefnda og taka afstöðu til þeirra tillagna sem stefndi hafði fram að færa, til þess að greiða úr málum, hafi leitt til þess að hinum umstefndu samningum var lokað, verðbréfasafn stefnda, sem sett hafði verið að handveði var frosið, þ.e. ráðstöfunarréttur stefnda hafi verið takmarkaður vegna veðsetningarinnar, ádráttarlánið sem hluti verðbréfasafnsins hafi verið fjármagnaður með hafi margfaldast og stefndi hafi orðið fyrir gífurlegu tjóni vegna aðgerðaleysis stefnanda. Hinn 17. mars 2009 hafi stefnda borist greiðsluáskorun frá stefnanda þar sem vísað hafi verið til þess að afleiðusamningar stefnda við stefnanda hafi verið gjaldfelldir. Samkvæmt greiðsluáskoruninni nam heildarskuld stefnda við stefnanda þann dag sem greiðsluáskorunin var rituð 41.531.827 krónum auk áfallinna dráttarvaxta. Það skjóti því vissulega skökku við að stefnandi krefjist nú greiðslu í evrum sem leiði til þess að höfuðstóll hinnar meintu skuldar sé ekki sá sami og komi fram í greiðsluáskorun. Einhverjar samningaviðræður hafi farið fram milli aðila en ekkert sem hönd sé á festandi enda hafi enginn árangur orðið af þeim. Hinn 5. nóvember 2009 hafi stefnandi þingfest þetta mál nr. E-12440/2009, auk þess sem þingfest hafi verið fjögur sambærileg mál milli sömu aðila, þ.e. mál E-12441/2009, E-12442/2009, E-12443/2009 og E-12444/2009. Fyrir misgáning hafi fyrirsvarsmanni stefnda láðst að mæta við þingfestingu þessara mála, enda höfðu starfsmenn stefnanda gefið munnleg fyrirheit þess efnis að málin yrðu ekki þingfest þar sem sáttaviðræður voru í gangi milli aðila á þessum tíma. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi sleit þeim viðræðum einhliða og þingfesti málin þvert ofan í þau fyrirheit sem gefin höfðu verið. Þar sem stefndi hafi ekki mætt við þingfestingu málanna voru þau dómtekin og stefnur í fyrrgreindum málum áritaðar um aðfararhæfi þann 3. september 2010. Lögmaður stefnda óskaði þess formlega að málin yrðu endurupptekin, sbr. erindi þess efnis dags. 21. september 2010. Þar sem skilyrði fyrir endurupptöku voru uppfyllt var fallist á beiðni stefnda. Jafnframt voru réttaráhrif dóma í málunum sem kveðnir voru upp 3. september 2010 felld niður að öllu leyti, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. Ö-13/2010, þar til þessum fyrrgreindum málum yrði lokið á ný í héraði. Stefnda hafi verið veittur frestur til þess að skila greinargerðum í málunum til 16. nóvember 2010. Frá þeim tíma hafa staðið yfir samningaviðræður milli málsaðila og hafa aðilar samþykkt að fresta málinu vegna þess. Hins vegar hefði verið útséð að kvöldi mánudagsins 13. desember 2010 að ekki næðust sættir í málinu og stefnda því nauðugur einn sá kostur að taka til varna í málinu. „Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sínar að hluta eða öllu leyti er hinum óskylt að efna efndaskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti er hinum heimilt að rifta samningi þessum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í 2 bankadaga. Sá aðili sem dregur greiðslur að hluta eða verulegu leyti ber einn ábyrgð á þeim kostnaði sem rís vegna þeirra vanefnda.“ Það liggi ekkert fyrir um það í þessu máli að stefnandi hafi getað efnt umrædda samninga fyrir sitt leyti á umsömdum gjalddögum með afhendingu á undirliggjandi verðmætum í formi hlutabréfa, eins og samið hafði verið um. Meginregla kauparéttar sé sú að hönd selur hendi. Stefnda hafi því verið óskylt að inna af hendi greiðslu á umsömdum gjalddögum nema gegn því að fá endurgjaldið, þ.e. hlutabréfin, afhent. Samkvæmt því sem komi fram í ákvæði (ix) í hinum umstefndu samningum sé ljóst að efndaskylda getur fallið niður ef gagnaðili vanefnir samningsskyldur sínar að hluta eða öllu leyti. Samkvæmt ákvæði (viii) í hinum umstefndu samningum sé vísað til Rammasamnings um markaðsviðskipti útgefinn af stefnanda (almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti), auk þess sem vísað sé til þess að um viðskiptin gildi ákvæði almennra skilmála um vaxta- og gjaldmiðlaskipti, sem útgefnir hafi verið af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sparisjóða í febrúar 1998. Þessum almennu skilmálum sé skipt í tvo hluta, annars vegar almenna skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, þar sem komi fram ákvæði um vanefndir, og hins vegar almenna skilmála fyrir skiptasamninga. Þar komi skýrt fram í ákvæði 1.4 að litið sé á þess konar afleiðusamninga sem gagnkvæma samninga sem hafi í för með sér gagnkvæmar greiðsluskyldur. Kafli 9 fjalli um vanefndir. Þegar ákvæði beggja þessara almennu skilmála séu skoðuð komi í ljós að sama meginregla sé lögð til grundvallar; hönd selur hendi, þ.e. aðila sé aðeins skylt að efna gagnkvæman samning gegn samhliða efndum viðsemjanda síns. Stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir því að umrædd hlutabréf hafi verið í eigu stefnanda á umsömdum gjalddögum og að stefnanda hafi verið heimilt, og mögulegt, að afhenda hlutabréfin. Þegar staðreyndir málsins séu skoðaðar komi í ljós að stefnandi bauð aldrei fram efndir af sinni hálfu og verði því að gera þá kröfu til stefnanda að hann útskýri hvers vegna efndir voru ekki boðnar og hvort hlutabréfin hafi yfirhöfuð verið til staðar og tæk til afhendingar. Engar útskýringar eða sönnun hvað þetta varðar hafi verið færðar fram af stefnanda. Þar sem hinir umstefndu samningar hafi ekki verið efndir og engin tilraun gerð til efnda þeirra af stefnanda hálfu krefjist stefndi þess að greiðsluskylda stefnda samkvæmt samningunum teljist niður fallin, samkvæmt ákvæði (ix) í samningum aðila, meginreglum kaupa- og kröfuréttar og með hliðsjón af dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp 30. júní 2010 í máli nr. E8546/2009 (Landsbanki Íslands hf. gegn Gift fjárfestingarfélagi ehf.). Takist stefnanda ekki að sýna fram á að hann hafi átt þau undirliggjandi verðmæti í formi hlutabréfa á umsömdum gjalddögum sé ljóst að sú tilraun stefnanda til þess að bera fyrir sig það ákvæði samningsins sem mæli fyrir um að stefndi efni skyldur sínar án þess að stefnanda sé mögulegt að efna sínar skyldur samkvæmt samningnum sé bersýnilega ósanngjarnt. Jafnframt telji stefndi það andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri samninginn fyrir sig eins og málum er fyrirkomið í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Því krefjist stefndi þess að hinum umstefndu samningum verði, hvað sem öðru líður, vikið til hliðar í heild samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Segi í 2. mgr. sömu greinar að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efni samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningagerðina og atvika sem síðar komu til. Nánar verði fjallað um viðskiptasögu málsaðila heildstætt hér fyrir neðan. Í þriðja lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti sem hafi leitt til þess að ráðgjöf stefnanda var ekki í samræmi við stöðu stefnda þegar hliðsjón er höfð af öllum atvikum málsins. Það liggi fyrir að stefnandi framkvæmdi ekki mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta með hina umstefndu afleiðusamninga kom. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að flokka viðskiptavini sína í viðurkennda gagnaðila, fagfjárfesta og almenna fjárfesta. Að því er stefndi best veit hafi aldrei farið fram neitt sjálfstætt mat á stöðu stefnda og hafi stefnda aldrei verið tilkynnt um hvaða flokki hann tilheyrði, sbr. 21. gr. laganna. Þá hafi stefnanda borið samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 að afla nauðsynlegra upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnda. Í þeim tilvikum sem þessari skyldu sé ekki sinnt af hálfu fjármálafyrirtækis sé því óheimilt að láta viðskiptavini í té ráðleggingar um verðbréfaviðskipti, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007. Þegar af þeirri ástæðu verði að telja hina umstefndu samninga ólögmæta og óskuldbindandi fyrir stefnda. Þegar hinir umstefndu samningar séu skoðaðir sé enn fremur ljóst að um flókna fjármálaafurð sé að ræða. Um sé að ræða framvirka samninga, með hlutabréf erlendra fyrirtækja sem skráð eru í erlendum gjaldmiðlum. Ríkar kröfur séu á fjármálafyrirtækjum að afla upplýsinga um viðskiptavini sína til þess að geta metið með sjálfstæðum hætti hvort viðkomandi viðskiptavinur sé hæfur til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Það liggi algjörlega í augum uppi að stefndi hafði hvorki næga reynslu né þekkingu til þess að eiga viðskipti með svo flókna og áhættusama fjármálagerninga sem hinir umstefndu samningar eru í raun. Af málsatvikum verði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti án þess að nokkurt mat færi fram á því hvort stefndi uppfyllti skilyrði þess að geta orðið fagfjárfestir. Með þeim hætti hafi stefnandi gengið á svig við afdráttarlaus ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Svo virðist sem eini mælikvarði stefnanda hafi verið verðmæti eignasafns stefnda við upphaf viðskiptanna. Afstaða stefnanda virðist því hafa verið sú að ef viðkomandi viðskiptamaður á nógu mikið af peningum þá hljóti hann að vera mjög hæfur til að standa í viðskiptum með flókna fjármálagerninga. Ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, um skyldu fjármálafyrirtækja til þess að afla upplýsinga um viðskiptavini sína og framkvæma sjálfstætt mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu sérhvers viðskiptamanns sé einmitt til þess að koma í veg fyrir sams konar vinnubrögð og stefnandi viðhafði í þessu máli. Stefndi sé ekki fagfjárfestir og hefði stefnandi gefið sér tíma til þess að sinna lögbundnu hlutverki sínu, og framkvæmt mat á stefnda, hefði bersýnilega komið í ljós að stefndi hafi ekki verið hæfur til þess að eiga í viðskiptum um framvirk kaup á hlutabréfum erlendra fyrirtækja sem skráð voru á skipulegum verðbréfamarkaði erlendis. Átelja verði vinnubrögð stefnanda í þessu máli allt frá öndverðu en telja verður líklegt að hefði stefnandi sinnt lögákveðnu hlutverki sínu og gætt hagsmuna stefnda, eins og stefnanda hafi verið skylt, hefði ráðgjöfin tekið mið af stöðu stefnda og aldrei hefði verið ráðist í hina umstefndu samninga þar sem takmörk séu fyrir því hversu flóknar fjármálaafurðir er hægt að bjóða almennum fjárfestum án undangenginnar ítarlegrar upplýsingaöflunar, sbr. ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Af nýlegum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. X-9/2010 sem kveðinn var upp 20. október 2010 (Njála ehf. gegn Landsbanka Íslands hf.) megi ráða að fjármálafyrirtæki verði sjálf að bera hallann af því ef ekki er sinnt þeirri skyldu að framkvæma fullnægjandi mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu viðskiptavinarins. Niðurstaða dómsins hafi verið sú að samningar sem gerðir voru á grundvelli rangrar flokkunar sem ekki var í samræmi við ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti voru taldir ólögmætir og óskuldbindandi. Með hliðsjón af framansögðu byggi stefndi á því að háttsemi og vinnubrögð stefnda frá öndverðu þeirra viðskiptasambands hafi ekki verið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum og telur stefndi að stefnandi hafi ekki starfað með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi eins og stefnanda hafi verið skylt samkvæmt 5. gr. laga nr. 108/2007. Þannig krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verði lýstir ólögmætir og óskuldbindandi fyrir stefnda og því geti þeir ekki skapað grundvöll nokkurs konar greiðsluskyldu af stefnda hálfu. Verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í fjórða lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að nauðsynlegt sé að skoða tilurð, framkvæmd og umfang viðskipta málsaðila heildstætt. Allar forsendur sem legið hafi til grundvallar samningagerðinni í upphafi séu nú breyttar og hafi staða aðila breyst í verulegum mæli frá því að hinir umstefndu samningar voru gerðir. Eins og komið hafi fram hafi málsaðilar gert með sér samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, þ.e. stefndi var í svokallaðri einkabankaþjónustu hjá stefnanda. Það þýddi með öðrum orðum að stefnandi hafi veitt ráðgjöf um hvað skyldi kaupa, og hvenær skyldi kaupa og selja og hafi stefnandi veitt ráðgjöf um gerð framvirkra afleiðusamninga. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi verið algjörlega háður ráðgjöf stefnanda og raunar hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Til viðbótar við framangreindan samning og efni hinna umstefndu samninga, hafi gilt almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Samkvæmt 3. gr. þessara almennu skilmála beri stefnanda að krefjast trygginga þegar stofnað sé til viðskipta. Þá sé stefnanda heimilt að krefjast viðbótartrygginga við ákveðnar kringumstæður. Stefndi hafi lagt fram fullnægjandi tryggingar þegar til viðskiptanna var stofnað og aldrei hafi staðið á stefnda að leggja fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda viðskiptum málsaðila áfram. Í þessu sambandi sé nauðsynlegt að átta sig á því hvaða forsendur lágu til grundvallar þessum lögskiptum aðilanna. Forsendurnar, eins og þær hafi verið kynntar fyrir stefnda voru að kaupa átti hlutabréf í niðursveiflu og selja í uppsveiflu. Starfsmenn stefnanda höfðu gefið þau fyrirheit að svo lengi sem nægar tryggingar væru til staðar væri hægt að framlengja samningana eða gera nýja í þeirra stað. Stefnda hafi því verið talin trú um að samningarnir yrði opnir svo lengi sem nægjanlegt veðhæfi væri til staðar. Eignastaða stefnda við upphaf viðskiptanna var, sem fyrr greinir, góð og hafi þær tryggingar sem stefndi lagði fram verið metnar fullnægjandi af stefnanda. Lausafjárstaða og tekjustreymi félagsins hafi hins vegar verið veik í samanburði við eignastöðu stefnda og ekki þess eðlis að stefndi gæti greitt umtalsverða fjármuni yrði hinum framvirku samningum sem teknir voru í samræmi við ráðgjöf starfsmanna stefnanda lokað í tapi. Staðreynd málsins sé sú að fjárhagsstaða stefnda hafi legið ljós fyrir við upphaf viðskiptanna og stefnanda hafi verið kunnugt um, eða mátt vera kunnugt um, fjárhagsstöðu stefnda þegar starfsmenn stefnanda hófu að veita sérhæfða ráðgjöf um kaup á framvirkum samningum með erlend hlutabréf. Raunar hafi það verið forsenda sem gengið hafi verið út frá í upphafi að ef samningum yrði lokað í tapi, og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir, gerðu báðir aðilar sér grein fyrir því að fjárhagsstaða stefnda væri ekki þess eðlis að stefndi gæti staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Sá háttur hafi verið hafður á, m.a. í þeim tilvikum þegar stefnandi hafði dregið á ádráttarreikning stefnda, en stefnandi hafi ekki fært fram neinar skýringar á því hvernig sú neikvæða staða myndaðist. Eftir að bankahrunið varð staðreynd og hagsmunum stefnda, án hans samþykkis, hafi verið skipt upp og hluti þeirra færður til NBI hf., og hluti þeirra skilinn eftir hjá stefnanda, virðist forsendur þær, sem gengið hafi verið út frá í viðskiptasambandi málsaðilanna fram til þessa, hafa brostið. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að afla upplýsinga um stefnda, auk þess sem stefnanda hafi borið að framkvæma sjálfstætt mat á hæfi stefnda til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti þetta var gert. Raunar sé ljóst miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir á þeim tíma þegar samningarnir voru gerðir að stefndi hafði enga fjárhagslega burði til þess að efna samningana ef þeim yrði lokað í tapi á gjalddögum án þess að til kæmi lánafyrirgreiðsla frá stefnanda. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að forsenda þess að ráðist var í gerð hinna umstefndu samninga hafi verið sú að stefndi fengi fyrirgreiðslu frá stefnanda ef svo færi að uppgjör vegna samninganna yrði neikvætt þegar hin undirliggjandi hlutabréf yrðu afhent stefnda. Í rúm tvö ár hafi stefndi viljað efna samningana samkvæmt efni sínu og fá hin undirliggjandi hlutabréf gegn því að stefndi útvegaði lánsfjármagn til þess að gera slíkar efndir mögulegar. Þessi tillaga stefnda að lausn í málinu hafi ítrekað komið fram í samskiptum við starfsmenn stefnanda. Í þessu samhengi skuli það jafnframt tekið fram að stefndi hafi boðið fram umtalsverðar auknar tryggingar til þess að tryggja að viðskipti aðila gætu haldið áfram. Öllum tillögum stefnda að lausn í málinu hafi verið hafnað af stefnanda. Þá hafi aðgerða- og ráðaleysi stefnanda valdið stefnda umtalsverðu tjóni síðastliðin tvö ár. Stefndi hafi aldrei fengið afhent þau hlutabréf sem honum bar samkvæmt hinum umstefndu framvirku samningum og hafi stefnda því verið ómögulegt að gæta hagsmuna sinna hvað þau bréf varðar. Enn fremur sé verðbréfasafn það sem stefndi átti og sett hafði verið til tryggingar viðskiptum stefnda við stefnanda verið frosið þar til úr þessum ágreiningi sem hér er til umfjöllunar hefur verið leyst. Þannig hafi ráðstöfunarréttur stefnda og möguleikar hans á að eiga viðskipti með bréfin til þess að takmarka frekara tjón verið útilokaðir vegna þeirra takmarkana sem stefnda voru settar í þessu sambandi. Þess megi geta að í byrjun október 2008 hafi verðmæti umrædds verðbréfasafns verið tæpar 40.000.000 króna að markaðsvirði, en það hafi rýrnað um tæplega helming á þessu tímabili sem stefndi hafi árangurslaust reynt að fá heildstæða lausn á sínum málum. Telji stefndi það því bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera ákvæði hinna umstefndu samninga fyrir sig vegna þeirra breytinga í viðskiptasambandi aðila sem síðar komu til, og sem hafi leitt til þess að forsendur hafi brostið og verulega halli nú á stefnda hvað þetta varðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og meginreglur kröfuréttar um brostnar forsendur. Séu hinir umstefndu samningar þegar af þessum ástæðum óskuldbindandi fyrir stefnda og beri því að sýkna stefnda af greiðslukröfu stefnanda. Í fimmta lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið gegn þeim trúnaðarskyldum sem lög um verðbréfaviðskipti lögðu stefnanda á herðar auk þess sem stefnandi hafi ekki gætt hagsmuna stefnda í hvívetna við veitingu ráðgjafar sem falist hafi í einkabankaþjónustu þeirri sem stefnandi veitti stefnda. Komið hafi fram verulegt ósamræmi í nokkrum tilvikum á viðmiðunargengi því sem ráðgjöf stefnanda miðaðist við og hafi verið gefið upp á hinum umstefndu samningum og því gengi sem hlutabréf umræddra fyrirtækja hafi verið skráð á í viðkomandi kauphöll á samningsdegi. Með öðrum orðum virðist stefnandi í flestum tilvikum hafa miðað við hærra viðmiðunargengi en raunverulegt gengi hlutabréfanna var á samningsdegi. Ráðgjöf stefnanda hafi gengið út frá þeirri forsendu að viðmiðunargengi væri gengi hlutabréfanna á samningsdegi og þegar viðmiðunargengi hafi verið borið saman við framvirkt gengi hafi verið hægt að gera sér grein fyrir því hvernig hlutabréfaverð þyrfti að þróast til þess að hagnaður yrði af samningnum. Þar sem viðmiðunarverð stefnanda, eins og það sé gefið upp í hinum umstefndu samningum, virðist vera hærra en raunverulegt markaðsgengi umræddra hlutabréfa þá vakni upp spurningar hvers vegna það var og hvað hafi orðið af mismuninum. Voru þau hlutabréf sem hinir umstefndu samningar taki til í eigu stefnanda á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir og hefur stefnandi með þessum hætti verið að tryggja sér hærra verð fyrir bréfin en raunverulegt markaðsverð? Þessi staðreynd veki óneitanlega upp þá spurningu hvort stefnandi hafi með þessum hætti vísvitandi verið að hagnast á kostnað stefnda? Ljóst er að þessi staðreynd vekur upp fjölmargar spurningar, en telja verður að það standi stefnanda næst að útskýra af hverju þessi munur stafar, auk þess sem stefnandi sé fjármálafyrirtæki, eða hafi a.m.k. verið fjármálafyrirtæki þegar hinir umstefndu samningar voru gerðir við stefnda. Þá sé þess jafnframt óskað að stefnandi útvegi samanburðarhæfar upplýsingar um annars vegar á hverju viðmiðunargengi stefnanda byggðist og hins vegar hvert raunverulegt skráð markaðsgengi viðkomandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi hvers samnings. Hverjar sem útskýringar stefnanda kunni að vera sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið að gæta hagsmuna stefnda eins og hann hafði tekið að sér og bar samkvæmt lögum að tryggja. Þvert á móti virðist stefnandi hafa verið að gæta eigin hagsmuna á kostnað hagsmuna stefnda. Þá sé ljóst að stefnandi hafi með vísvitandi hætti blekkt stefnda með því að tilgreina annað viðmiðunargengi en raunverulegt markaðsgengi hinna undirliggjandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi. Þessar blekkingar stefnanda hafi haft það í för með sér að stefndi gat ekki með nokkru móti gert sér grein fyrir áhættunni sem í samningunum fólst. Það sé augljóst að ef raungengi sé allt annað og lægra en það sem stefnandi gaf upp sem viðmiðunargengi þá þurfi þróun hlutabréfaverðs að vera allt önnur til þess að hagnaður verði af samningnum. Telji stefndi að háttsemi stefnanda í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum og venjum í verðbréfaviðskiptum, auk þess sem háttsemi stefnanda hafi ekki verið til þess fallin að standa vörð um trúverðugleika fjármálamarkaðarins eða hagsmuni viðskiptavina, sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Auk þess sé einnig á því byggt að stefnandi hafi í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda um kaup á framvirkum samningum um hlutabréf brotið gegn 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007 um bestu framkvæmd, en stefnanda hafi borið að leita allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína með tilliti til verðs, umfangs, eðlis og annarra þátta sem máli skipti. Með hliðsjón af framangreindu telji stefndi að hinir umstefndu samningar séu ólögmætir og gangi gegn heilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaði, samkvæmt 5. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og því krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verið dæmdir óskuldbindandi fyrir stefnda. Í ljósi þeirrar blekkingar sem stefnandi virðist hafa stundað hvað gengi hlutabréfanna varðar þá telji stefndi það bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera efni þeirra fyrir sig og því eigi að víkja hinum umstefndu samningum til hliðar í heild sinni á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hvað sem öllu öðru líði sé í sjötta lagi byggt á því að ómögulegt hafi verið fyrir stefnda að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Stefndi byggi á því að hagsmunir hans hafi með ólögmætum hætti verið settir í hendur starfsmanna einkabankaþjónustu stefnanda sem hafi átt að teljast veita sérhæfða fjármálaþjónustu sniðna að þörfum og aðstæðum stefnda. Nú hafi hins vegar komið í ljós að stefnandi hafi ráðlagt stefnda að eiga viðskipti með flókna fjármálagerninga sem hafi ekki hæft stöðu hans m.t.t. þekkingar og reynslu. Í ljósi þess hvernig stefnandi hafi staðið að málum frá upphafi viðskiptasambands málsaðila, þar sem þess hafi ekki verið gætt að skilyrði laga væru uppfyllt, ráðgjöf hafi ekki verið í samræmi við stöðu stefnda og ekki síst með hliðsjón af þeim efnahagslega stormi sem gekk yfir landið og hafi vart lægt síðastliðin tvö ár, sem stefndi gat á engan hátt séð fyrir, sé efndaskylda samkvæmt hinum umstefndu samningum niður fallin enda sé um ólögmæta og óskuldbindandi samninga að ræða. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er þess krafist til vara að fjárhæð dómkrafna stefnanda verði lækkaðar stórkostlega. Til stuðnings varakröfu sinni byggi stefndi á sömu málsástæðum og byggt sé á varðandi aðalkröfu. Um lagarök er vísað til laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti með síðari breytingum, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, ásamt síðari breytingum, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. og meginreglna kröfuréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Auk þess sé vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála með síðari breytingum. Þá sé einnig vísað til reglugerðar nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá sé vísað til almennra meginreglna kröfu- og kauparéttar, auk meginreglna samningaréttarins. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að teknu tilliti til virðisaukaskatts í samræmi við lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Niðurstaða Samkvæmt framburði Búa Örlygssonar, sérfræðings hjá stefnanda, fyrir dómi óskaði forsvarsmaður stefnda, Sveinn Arnar Knútsson, stjórnarmaður stefnda, eftir viðskiptum við stefnanda. Óskaði stefndi eftir því að geta keypt hlutafé fyrir lánsfé. Samkvæmt framburði Sveins Arnars fyrir dóminum var hugmyndin með því að mynda stofn til þess að byggja framtíð fyrirtækisins á. Búi kvað Landsbankann hafa boðið þá leið að fjárfesta með þeim hætti að gera framvirka kaupsamninga um hlutabréf, sem sé í raun lántaka til hlutabréfakaupa. Liggur fyrir að slík viðskipti hófust með aðilum. Í upphafi viðskiptanna undirrituðu aðilar samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í 1. gr. þess samnings segir að Landsbanki Íslands hf. taki að sér að veita viðskiptavini ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra. Bankanum sé ekki heimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau viðskipti komi frá viðskiptavini. Í 16. gr. samningsins segir að viðskiptavinur staðfesti að honum sé ljós sú áhætta sem felist í viðskiptum með fjármálagerninga. Þá er nánar útlistuð sú áhætta sem fyrir hendi kann að vera. Hinn 16. janúar 2008 undirritaði Sveinn Arnar fyrir hönd stefnda almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. Í 8. grein þeirra segir að með undirritun sinni lýsi viðskiptamaður því yfir að honum sé ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga við Fjárfestingabanka LÍ geti verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni beri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga telji hann hennar þörf. Í máli þessu krefst stefnandi greiðslu samkvæmt átta samningum sem gerðir voru við stefnda um framvirk kaup á hlutabréfum eins og áður er lýst. Voru samningarnir gerðir í júlí og ágúst 2008 og ágúst og september 2008. Samkvæmt samningunum skuldbindur seljandi (Landsbankinn) sig til að selja kaupanda (stefnda) tiltekin hlutabréf á gjalddaga. Jafnframt skuldbindur seljandi sig til að afhenda kaupanda tiltekin nafnverð hlutabréfa. Á gjalddaga skal kaupandi leggja inn á viðskiptareikning seljanda tiltekna fjárhæð sem tilgreind er í samningi. Um vanefndir segir í samningunum að vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sína að hluta eða öllu leyti sé hinum óskylt að efna samningsskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti sé hinum heimilt að rifta samningnum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í tvo bankadaga. Í síðasta ákvæði samninganna segir að jafnframt staðfesti mótaðili LÍ að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn. Fyrir liggur að engin greiðsla barst frá stefnda á gjalddögum samninganna sem voru í október og nóvember 2008 og janúar 2009 en uppgjör þeirra skyldi fara fram á gjalddaga þeirra fyrir kl. 16:00. Greiðsluáskorun var send stefnda 17. mars 2009. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi ekki haft hlutabréfin undir höndum og geti ekki afhent þau. Því er alfarið mótmælt af hálfu stefnanda. Ber í því sambandi að líta til kröfugerðar stefnanda sem tekur mið af því að stefnda verði gert að greiða umkrafða fjárhæð gegn afhendingu á tilteknum hlutum í þeim félögum sem tilgreind eru í kröfugerð. Samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að verða við slíkri kröfu. Framvirkir samningar eru ein tegund afleiða þar sem einn aðili gerir samning við annan um skylduna til þess að eiga viðskipti um einhverja tiltekna eign, í þessu tilviki hlutabréf í ýmsum félögum, á ákveðnum degi í framtíðinni við fyrir fram ákveðnu verði. Er með samningum þessum veðjað á tiltekna þróun fram að gjalddaga. Við úrlausn um málsástæður stefnda er lúta að brostnum forsendum og eiginleikum greiðslu stefnanda á gjalddaga verður einkum að líta til eðlis samninga þeirra, að með þeim tók stefndi áhættu af gengi hlutabréfa í þeim félögum sem um ræðir. Verður að telja að stefnda hafi verið þessi áhætta ljós enda gekkst hann við því með undirritun sinni á þá samninga sem áður getur. Skylda stefnda samkvæmt samningnum er skýr, en í honum segir að á gjalddaga leggi kaupandi inn á viðskiptareikning seljanda tilgreinda samningsfjárhæð. Framangreindar málsástæður stefnda leiða ekki til þess að hann losni undan skyldu til að efna samninginn af sinni hálfu. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Á því er byggt að stefnandi hafi ekki framkvæmt mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta kom með hina umstefndu afleiðusamninga í samræmi við 21. gr. laganna. Telur stefndi ljóst af atvikum málsins að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti. Þá er á því byggt að stefndi hafi verið algerlega háður ráðgjöf stefnanda og hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki haft hagsmuni stefnda að leiðarljósi. Lög nr. 108/2007 tóku gildi 1. nóvember 2007 en viðskipti aðila hófust fyrir þann tíma, sbr. eldri samninga aðila er liggja frammi í málinu. Búi Örlygsson sérfræðingur hjá stefnanda var ráðgjafi og tengiliður stefnda við bankann. Bar hann fyrir dómi að honum hefði verið kunnugt um eigna- og skuldastöðu stefnda. Kvað hann ekkert í verklagi bankans á umræddum tíma hafa komið í veg fyrir að umrædd viðskipti gætu átt sér stað. Stefndi hafi verið almennur fjárfestir og hafi einkum fjárfest í stórum félögum sem voru með takmarkaðri áhættu en minni félög. Hafi tilgangur stefnda verið að hagnast á þessum viðskiptum. Kvað hann fyrirsvarsmann stefnda hafa tekið allar ákvarðanir um gerð samninga og kaup á hlutabréfum. Sveinn Arnar Knútsson, fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að hann hefði treyst ráðgjöf bankans og að honum hefðu ekki alltaf verið kynntir fjárfestingarkostir í hverju tilviki. Kvað hann alla samninga hafa komist á að frumkvæði bankans. Stefndi telur ljóst af atvikum máls að stefndi hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir. Ekkert í gögnum málsins styður þessa fullyrðingu stefnda. Þá hefur ekkert það fram komið í málinu er styður fullyrðingar stefnda um að hann hafi engu ráðið um kaup á umræddum hlutabréfum. Samkvæmt 1. gr. samnings aðila um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga var það hlutverk stefnanda að upplýsa um fjárfestingarkosti. Verður hins vegar að telja að það hafi verið undir stefnda komið hvort hann þáði þá ráðgjöf eða ekki, en fyrir liggur að Sveinn Arnar undirritaði þá samninga sem mál þetta lýtur að og samþykkti kaupin með undirritun sinni. Þá þykir stefndi ekki hafa gert neina grein fyrir því í málatilbúnaði sínum að hvaða leyti ráðgjöf stefnanda hafi verið röng eða ófullnægjandi. Að þessu virtu þykir ekkert það fram komið er sýni fram á að brotið hafi verið gegn lögum um verðbréfaviðskipti. Stefndi ber fyrir sig að forsendur hafi brostið þar sem báðum samningsaðilum hafi verið ljóst við upphaf viðskiptanna að ef samningum yrði lokað í tapi og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir gæti stefndi ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Þá ber stefndi fyrir sig að ómögulegt hafi verið fyrir hann að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Búi Örlygsson bar fyrir dómi að þegar komið sé að gjalddaga samnings sé hægt að loka samningnum í hagnaði eða tapi og sé hann þá gerður upp. Ef viðskiptamaður óskar að framlengja samninginn sé það hans viðskiptaákvörðun. Hins vegar fari það eftir tryggingastöðu viðkomandi hvort bankinn fallist á það. Búi kvaðst á öllum stigum viðskiptanna hafa metið áhættuna með Sveini Arnari. Hann hafi ekki viljað loka samningum í tapi heldur framlengja og auka þannig áhættuna. Umræddir samningar hafi verið á gjalddaga í október og nóvember 2008 og ekki hafi verið hægt að framkvæma nein viðskipti eftir hrun bankanna. Á þessum tíma hafi sjálfkrafa verið komið veðkall sem fór af stað og ekki hafi verið hægt að verða við auknum tryggingum. Ekki hafi verið unnt að framlengja samninga við gamla bankann þar sem hann hafi ekki verið í neinum rekstri. Eins og rakið hefur verið lýsti stefndi því yfir, með undirritun sinni á fyrrgreinda samninga, að hann gerði sér grein fyrir því að umrædd viðskipti væru áhættusöm og jafnframt lýsti hann því yfir að hann hefði aflað sér sérfræðiráðgjafar utan Landsbankans áður en hann undirritaði samningana. Ósannað er að stefnandi hafi skuldbundið sig til þess að fjármagna öll kaup stefnda á hlutabréfum eða að á slíkum forsendum hafi verið byggt við upphaf viðskipta aðila. Er því ekki fallist á að um forsendubrest hafi verið að ræða í viðskiptum aðila að þessu leyti. Þá er ekki fallist á að hrun bankanna í október 2008 eitt og sér leysi stefnda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnanda. Þegar framanritað er virt þykja engin skilyrði vera fyrir hendi til þess að víkja samningum aðila til hliðar í heild sinni eða að hluta á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Hugleiðingar stefnda í greinargerð um að stefnandi hafi í viðskiptum aðila virst miða við hærra viðmiðunargengi en nam raunverulegu gengi hlutabréfanna á samningsdegi og með þeim hætti beitt stefnda blekkingum eiga ekki við nein rök að styðjast og er þeim alfarið hafnað. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnanda í máli þessu teknar til greina. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til flutnings um frávísunarkröfu og jafnframt litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur mál milli sömu aðila um samskonar kröfur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 185/2006
|
Kærumál Framlagning skjals Vitni
|
3. Á tímabilinu júlí til september 2004 í svefnherbergi Y á heimili þeirra í [...], lagst nakinn að neðan ofan á Z og strokið getnaðarlim sínum við nakin kynfæri hennar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2006, þar sem fallist var á kröfur sóknaraðila, annars vegar um að honum teldist heimilt að leggja fram í opinberu máli á hendur varnaraðila tvö vottorð Vigdísar Erlendsdóttur, sálfræðings, og hins vegar að heimilt væri að leiða hana sem vitni fyrir dóminn til að staðfesta vottorðin. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreindri kröfu sóknaraðila verði hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 514/2010
|
Bifreið Umferðarlög Sakarskipting Árekstur
|
Á krafðist skaðabóta úr hendi S hf. og Í vegna tjóns sem hann varð fyrir í árekstri á Reykjanesbraut 23. maí 2008 milli jeppabifreiðar Á og fólksflutningabifreiðar sem báðum var ekið í suðurátt. Þegar áreksturinn varð hafði ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar beygt út á vinstri akrein með það fyrir augum að aka fram úr jeppabifreiðinni, en á sama tíma beygði ökumaður jeppabifreiðarinnar henni inn á vinstri akrein þar sem hann hugðist aka inn á Nickel-svæðisveginn. Í héraði voru S hf. og Í taldir bera bótaábyrgð á helmingi tjóns Á. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að á þeim stað þar sem ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar ákvað að aka fram úr jeppabifreiðinni var vegurinn merktur hálfbrotinni línu auk þess sem þar voru gatnamót. Ríkar kröfur hvíldu því á ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar og bar honum að fullvissa sig um að skilyrðum væri örugglega fullnægt svo að aka mætti fram úr á eða við vegamót. Var héraðsdómur því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi varð árekstur á milli jeppabifreiðarinnar VB 347 og fólksflutningabifreiðarinnar ZK N06 á Reykjanesbraut 23. maí 2008 við vegamót svokallaðs Nickel-svæðisvegar. Báðum bifreiðunum var ekið suður Reykjanesbraut í átt til Reykjavíkur og var jeppabifreiðin á undan. Þegar ökumaður jeppabifreiðarinnar tók vinstri beygju til norðurs og hugðist aka inn á Nickel-svæðisveginn til Keflavíkur í Reykjanesbæ var fólksflutningabifreiðinni ekið í sömu mund yfir á vinstri vegarhelming, þar sem ætlun ökumannsins var að aka fram úr jeppabifreiðinni og varð þá árekstur á milli bifreiðanna. Stefndi reisir kröfu sína á því að ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hafi ekki sýnt af sér nægilega aðgæslu í akstri og eigi því sök á árekstrinum. Hann hafi brotið ákvæði 1. mgr. 20. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem honum hafi borið að aka hægra megin fram úr jeppabifreiðinni í umrætt sinn þar sem ökumaður jeppabifreiðarinnar hafi greinilega undirbúið vinstri beygju. Þá hafi ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar ekki sýnt þá aðgæslu sem honum hafi borið við framúraksturinn, en leyfilegur hámarkshraði á veginum sé 90 km á klukkustund og vegurinn hafi verið merktur hálfbrotinni línu þar sem áreksturinn varð, en samkvæmt 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra gefi slík merking til kynna að varhugavert sé að aka yfir hana og óheimilt nema með sérstakri varúð. Loks hafi ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar farið fram úr jeppabifreiðinni við vegamót og brotið með því 22. gr. umferðarlaga. Þá hafi hann heldur ekki sýnt sérstaka aðgát við vegamótin eins og honum hafi borið samkvæmt 1. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Stefndi byggir á því að Nickel-svæðisvegurinn hafi á þeim tíma verið notaður til að aka frá Reykjanesbraut niður í Keflavík og þá ekki síst að Reykjaneshöll og vísar í því sambandi til loftmyndar sem sýni að endinn á Nickel-svæðisveginum tengdist vegakerfi Keflavíkur við Reykjaneshöll. Áfrýjendur reisa kröfu sína á því að ökumaður jeppabifreiðarinnar eigi alla sök á árekstrinum þar sem hann hafi beygt í veg fyrir fólksflutningabifreiðina með villandi aksturslagi og án þess að gefa stefnumerki. Ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar hafi verið heimilt að taka fram úr á umræddum stað þar sem bann 22. gr. umferðarlaga um framúrakstur á vegamótum hafi ekki átt við þar sem ekki hafi verið um að ræða vegamót í skilningi ákvæðisins. Áfrýjendur vísa í því sambandi til tölvupósts frá Vegagerðinni 4. desember 2009 þar sem fram kemur að neðri hluti Nickel-svæðisvegarins hafi orðið hluti af gatnakerfi Keflavíkur rétt fyrir 1960 en það sé sá hluti Keflavíkurvegar sem liggi frá Reykjaneshöll að Hafnargötu. Efri hluti Nickel-svæðisvegarins liggi að því svæði sem nafngreint fyrirtæki eigi og að verið sé að leggja nýjan Keflavíkurveg. Upplýst sé að Nickel-svæðisvegurinn, þar sem hann tengist Reykjanesbraut, sé ekki þjóðvegur. Ennfremur vísa áfrýjendur til tölvubréfs frá framkvæmdastjóra umhverfis- og skipulagssviðs Reykjanesbæjar 1. september 2009 þar sem fram kemur að vegurinn hafi verið lagður vegna viðhalds hersins á olíusvæði hans á svokölluðu Nickel-svæði. Sá hluti vegarins, sem komi upp á Reykjanesbraut, sé í eigu ríkisins, það er 30 metra helgunarsvæði frá Reykjanesbraut. Neðra Nickel-svæðið sé í eigu fyrrgreinds fyrirtækis, sem ætli að byggja upp hverfi á þessum stað. Ekki sé gert ráð fyrir því að þessi vegur tengist því hverfi. Vegurinn sé ekki hluti af vegakerfi Reykjanesbæjar. II Í 2. gr. umferðarlaga er vegur skilgreindur sem vegur, gata, götuslóði, stígur, húsasund, brú, torg, bifreiðastæði eða þess háttar, sem notað er til almennrar umferðar. Skilgreining vegamóta er þar sem vegir mætast eða skerast eða vegur greinist. Samkvæmt myndum sem lagðar hafa verið fram er Nickel-svæðisvegurinn með bundnu slitlagi þar sem hann tengist Reykjanesbraut og frágangur vegamóta með hefðbundnu sniði. Á þessum vegamótum er stöðvunarmerki á Nickel-svæðisveginum. Samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 289/1995 skal setja slík merki um stöðvunarskyldu við vegamót þar sem ökumönnum ber skilyrðislaust að nema staðar og veita umferð á vegi sem ekið er inn á eða yfir forgang. Stefndi hefur haldið því fram að á þeim tíma er áreksturinn varð hafi vegurinn verið notaður til almennrar umferðar frá Reykjanesbraut og til Keflavíkur í Reykjanesbæ. Ekki verður annað séð af framlagðri loftmynd en að hindrunarlaust hafi verið unnt að aka veginn niður að Reykjaneshöll og út á Flugvallarveg. Að þessu athuguðu verður lagt til grundvallar að Nickel-svæðisvegurinn hafi verið notaður til almennrar umferðar á þeim tíma er áreksturinn varð og að mót hans og Reykjanesbrautar hafi talist vegamót í skilningi 2. gr. umferðarlaga. Í ljósi tenginga vegarins við gatnakerfi Reykjanesbæjar verður ekki talið að um heimreið eða svipaðan veg hafi verið að ræða. Eins og áður segir var stöðvunarmerki á Nickel-svæðisveginum á vegamótum við Reykjanesbraut. Um umferð af Nickel-svæðisvegi yfir á Reykjanesbraut giltu því ákvæði 2. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Af því leiðir að undantekning d. liðar 1. mgr. 22. gr. gilti frá bannreglu greinarinnar um framúrakstur við vegamótin. III Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. umferðarlaga skal aka vinstra megin fram úr ökutæki. Þó skal aka fram úr ökutæki hægra megin, ef ökumaður þess beygir til vinstri eða undirbýr greinilega vinstri beygju. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laganna gildir sú meginregla að óheimilt er að aka fram úr öðru ökutæki rétt áður en komið er að vegamótum eða á þeim. Frá þeirri meginreglu er í sömu málsgrein að finna undantekningarheimildir. Ekki má nýta þessar undantekningarheimildir nema skilyrði til framúraksturs hafi verið fyrir hendi. Þá skal ökumaður að öðru leyti viðhafa sérstaka aðgát við vegamót, sbr. 1. mgr. 25. gr. sömu laga. Af þessu leiðir, að ríkar varúðarkröfur verða gerðar til þess, sem nýta vill sér undantekningarheimild frá hinni skýru meginreglu. Ber honum að fullvissa sig um, að skilyrði séu örugglega uppfyllt, svo að framúrakstur á eða við vegamót megi eiga sér stað, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 15. desember 1994 í máli nr. 280/1992, sem birtur er í dómasafni réttarins 1994 á bls. 2787, og frá 28. nóvember 1996 í máli nr. 80/1996, sem birtur er í dómasafni réttarins sama ár á bls. 3781. Reykjanesbraut, þar sem slysið varð, er fjölfarinn vegur og er leyfilegur hámarkshraði 90 km á klukkustund. Á þeim stað sem ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar ákvað að aka fram úr jeppabifreiðinni var vegurinn samkvæmt framlögðum ljósmyndum merktur hálfbrotinni línu, en slík merking gefur til kynna að varhugavert sé að aka yfir hana og óheimilt nema með sérstakri varúð, sbr. 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995. Eins og áður segir voru þar að auki vegamót þar sem ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar reyndi að aka fram úr jeppabifreiðinni. Ríkar varúðarkröfur hvíldu því samkvæmt framansögðu á ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar og bar honum að fullvissa sig um, að skilyrðum væri örugglega fullnægt, svo að aka mætti fram úr á eða við vegamótin. Þegar áreksturinn varð hafði ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar beygt út á vinstri akrein Reykjanesbrautar þar sem ætlun hans var að taka fram úr jeppabifreiðinni við vegamótin. Í sömu mund beygði ökumaður jeppabifreiðarinnar henni inn á vinstri akrein þar sem ætlun hans var að aka inn á Nickel-svæðisveg. Í skýrslu rannsóknardeildar lögreglustjórans á Suðurnesjum 30. júní 2008 kemur fram að ummerki á vettvangi gefi til kynna að árekstur hafi orðið með ökutækjunum við miðlínu vegarins og að jeppabifreiðin hafi verið að hálfu á hvorri akrein en fólksflutningabifreiðin hafi að mestu eða öllu leyti verið á þeirri akrein sem ætluð sé umferð í gagnstæða átt. Ákomustaður á jeppabifreiðinni svo og hemlaför og önnur ummerki, sem sjást á ljósmyndum af vettvangi, styðja þessa niðurstöðu. Þegar framangreint er virt ásamt forsendum hins áfrýjaða dóms verður að telja að báðir ökumenn hafi með aksturslagi sínu átt sök á árekstrinum. Verður því ekki fallist á kröfur áfrýjenda en aðalkrafa stefnda um staðfestingu hins áfrýjaða dóms tekin til greina. Eftir þessum úrslitum verða áfrýjendur dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjendur, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Íslandsbanki fjármögnun, greiði óskipt stefnda, Áhugamannafélaginu Golíat, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 11. maí sl., er höfðað 18. ágúst 2009. Stefnandi er Áhugamannafélagið Golíat, Sjávargötu 29, Reykjanesbæ. Stefndu eru Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík og Íslandsbanki fjármögnun, Kirkjusandi 2, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu séu skaðabótaskyldir insolidum vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi á Reykjanesbraut þann 23. maí 2008. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Enn fremur krefst stefnandi þess að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefndu verði dæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er þess krafist að sök verði skipt í málinu og málskostnaður falli niður. Málavextir Laugardaginn 24. maí 2008 um kl. 16.13 varð harður árekstur milli fólksflutningabifreiðarinnar ZK-N06 og jeppabifreiðarinnar VB-347. Áreksturinn varð á Reykjanesbraut við afleggjara að svokölluðu Nikkelsvæði. Fólksflutningabifreiðinni ZK-N06 var ekið suðvestur Reykjanesbraut (í átt til Reykjavíkur) á eftir jeppabifreiðinni VB-347. Áreksturinn varð á mótum afleggjarans að Nikkelsvæðinu til norðurs, í átt að Keflavík. Fólksflutningabifreiðin var að aka fram úr jeppabifreiðinni þegar bifreiðarnar lentu saman. Jeppabifreiðin skemmdist mikið og kastaðist áfram og út á hægri vegaröxlina. Fólksflutningabifreiðin hafnaði utan vegar nokkru frá árekstursstað. Þegar áreksturinn varð var bjart og þurrt veður og umferð í meðallagi. Akbrautin var malbikuð. Bifreiðin ZK-N06 var tryggð lögmæltri ökutækjatryggingu hjá stefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf. og var í varanlegum umráðum Kynnisferða en kaupleigueigandi er Íslandsbanki fjármögnun. Ökumaður jeppabifreiðarinnar slasaðist en börn hennar, sem voru farþegar í bifreiðinni, slösuðust ekki. Í frumskýrslu lögreglu vegna slyssins kemur fram að ökumaður VB-347, Anna Bára Reinaldsdóttir, sem er fyrirsvarsmaður stefnanda, sagðist hafa ekið suður Reykjanesbraut á leið til Reykjavíkur er hún uppgötvaði að hún var ekki með þrífót meðferðis sem hún ætlaði að nota til að taka ljósmyndir. Hún hafi ætlað að beygja inn á afleggjarann sem liggur að Nikkelsvæðinu til að fara heim til sín og sækja umræddan þrífót. Sagðist Anna hafa gefið stefnumerki til vinstri. Hún kvaðst hafa séð bifreiðina ZKN-06 í baksýnisspegli og talið að langt væri í hana. Því hafi hún beygt til vinstri með þeim afleiðingum að bifreiðarnar rákust saman. Þá hafi hún ekki verið með bílbeltið spennt og hafi því kastast út úr bifreiðinni við áreksturinn. Ökumaður ZK-N06 sagðist hafa ekið fólksflutningabifreiðinni á eftir VB-347 suður Reykjanesbraut. Sagði hann ökumann VB-347 hafa hægt verulega á sér og ekið út í hægri vegaröxl Reykjanesbrautarinnar eins og hann væri að fara út af veginum. Skyndilega hafi bifreiðinni verið beygt til vinstri og í veg fyrir fólksflutningabifreiðina með þeim afleiðingum að árekstur varð. Sagðist ökumaðurinn hafa beygt til vinstri og út af akbrautinni til að reyna að forðast árekstur en hægra framhorn fólksflutningabifreiðarinnar hafi farið í vinstri hlið VB-347. Kvaðst hann hafa verið á um 60 km hraða þegar áreksturinn varð. Stefnandi telur ökumann fólksflutningabifreiðarinnar ZK-N06 eiga alla sök á slysinu að fullu þar sem hann hafi ekki sýnt nægilega aðgæslu í akstri miðað við aðstæður umrætt sinn. Stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafnaði alfarið bótaskyldu í málinu og leit svo á að stefnandi bæri óskipta sök á árekstrinum. Stefnandi kvartaði yfir þeirri ákvörðun til tjónanefndar vátryggingafélaganna sem komst að þeirri niðurstöðu að skipta bæri sök þannig að ökumaður ZK-N06 bæri helming sakar og ökumaður VB-347 helming sakar. Eigandi bifreiðarinnar ZK-N06 áfrýjaði málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Í niðurstöðu nefndarinnar segir að ökumaður VB-347 beri ábyrgð á þessu umferðaróhappi. Stefnandi höfðaði síðan mál þetta og krefst viðurkenningar á því að stefndu séu skaðabótaskyldir vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í þessu umrædda slysi. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar í fyrsta lagi á því að ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hafi ekki sýnt af sér nægilega aðgæslu miðað við aðstæður þegar slysið varð. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi vitni borið um að ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hefði hafið framúrakstur rétt áður en bifreiðarnar rákust saman. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 (hér eftir nefnd umferðarlög eða umfl.) sé meginreglan sú að aka skuli vinstra megin fram úr ökutæki. Frá þeirri reglu sé þó sú undantekning að aka skuli hægra megin fram úr ökutæki, ef ökumaður þess beygir til vinstri eða undirbýr greinilega vinstri beygju. Í máli þessu hafi einmitt þessar aðstæður verið uppi, þ.e. ökumaður bifreiðar stefnanda hafi gefið stefnuljós til vinstri og hafi verið kominn að hluta yfir á gagnstæða akrein þegar fólksflutningabifreiðinni var ekið inn í hliðina á bifreið stefnanda. Við framúrakstur við þessar aðstæður hefði ökumaður hópferðabifreiðarinnar því átt að fara hægra megin fram úr bifreið stefnanda, sbr. fyrrnefnt ákvæði umferðarlaga. Þá hafi ökumanni hópferðabifreiðarinnar borið að sýna fyllstu aðgæslu við framúraksturinn, sbr. 2. mgr. 20. gr. umferðarlaga, þar sem segi að ökumaður, sem ætli fram úr ökutæki, skuli ganga úr skugga um að það sé unnt án hættu. Þessari skyldu sinnti hafi ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hins vegar ekki sinnt með fyrrgreindum afleiðingum. Enn fremur hafi ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar brotið gegn skýru banni við framúrakstri, sbr. 22. gr. umferðarlaga, þar sem segi að eigi megi aka fram úr öðru ökutæki rétt áður en komið sé að vegamótum eða á þeim. Eins og sjáist á afstöðuteikningu af vettvangi slyssins, hafi slysið átt sér stað rétt við gatnamót þar sem vegur liggi til vinstri niður á fyrrnefnt Nikkelsvæði en þangað hafi för ökumanns VB-347 einmitt verið heitið. Samkvæmt framburði Önnu Báru, ökumanns VB-347, á vettvangi, hafi hún gefið stefnumerki til vinstri þegar hún kom að Nikkelsvæðinu. Hún hafi borið að hún hefði séð fólksflutningabifreiðina ZK-N06 í baksýnisspeglinum en talið að langt væri í hana. Hún hafi því næst beygt til vinstri í átt að afleggjara inn á Nikkelsvæði en þá hafi fólksflutningabifreiðin keyrt inn í hliðina á bifreið hennar. Á sama hátt hafi Anna Bára borið við skýrslutöku hjá lögreglu þann 28. maí 2008. Vert sé að taka fram að í lögregluskýrslu sé tjóni á bifreið stefnanda ranglega lýst en þar segi að einkum sé um tjón að ræða framan á bifreiðinni. Hins vegar megi sjá af myndum sem teknar voru af bifreiðinni á vettvangi að tjónið sé aðallega á vinstri hlið bifreiðarinnar, einkum á framhurð. Ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hafi gefið skýrslu á vettvangi, sbr. lögregluskýrslu lögreglu, þar sem segi: Guðni sagðist hafa ekið hópbifreiðinni á eftir VB-347 suður Reykjanesbraut. Sagði hann ökumann VB-347 hafa hægt verulega á sér og ekið út í hægri vegöxl Reykjanesbrautarinnar eins og hann væri að fara út af veginum. Skyndilega hafi bifreiðinni verið beygt til vinstri og í veg fyrir hópbifreiðina með þeim afleiðingum að árekstur varð. Við skýrslugjöf hjá lögreglu hinn 18. júní 2008 hafi ökumaður hópferðabifreiðarinnar borið að hann hefði séð hvar bifreiðin á undan honum sveigir að hluta til út fyrir veginn, bara lítið, og hann þá ætlað að aka framúr enda tekið hegðan ökumanns eins og hann væri að bjóða honum að aka framúr. Ökumaður VB-347 hafi allt frá upphafi hafnað þeirri fullyrðingu ökumanns fólksflutningabifreiðarinnar að hún hafi ekið út í vegkantinn hægra megin áður en hún tók beygjuna til vinstri í átt að Nikkelsvæðisveginum. Þegar hún hafi verið spurð að því við skýrslutöku hjá lögreglu sagðist hún ekki hafa gert neitt slíkt þó hún hafi heyrt að rútubílstjórinn hafi haldið því fram. Hún segist ekki sjá hvers vegna hún ætti að hafa gert það. Telja verði framburð Önnu Báru trúverðugan enda erfitt að sjá hvaða tilgangi það hefði þjónað fyrir hana að aka út í vegkant hægra megin þegar leið hennar var heitið út á veg sem liggur í þveröfuga átt. Enn fremur hafi Anna Bára sagt við skýrslutöku að fólksflutningabifreiðinni hefði verið ekið í hliðina á bifreið hennar þar sem hún var staðsett á akreininni sem ætluð er til aksturs í gagnstæða átt. Hún segir alveg ljóst að rútubílstjórinn var á röngum vegarhelmingi þegar áreksturinn varð. Sé það í samræmi við framburð vitna á vettvangi sem sögðu ökumann fólksflutningabifreiðarinnar hafa hafið framúrakstur rétt áður en bifreiðarnar rákust saman. Það sé því ljóst að ökumaður fólksflutningabifreiðarinnar hafi verið í framúrakstri þegar slysið varð. Lögregla hafi rætt við fjögur vitni á vettvangi en tvö þeirra hafi síðar gefið skýrslu um slysið hjá lögreglu. Vitnið Elfa Hlín kvaðst við skýrslutöku hjá lögreglu, ekki muna eftir því hvort ökumaður VB-347 hafi gefið stefnuljós og því gæti hún ekki fullyrt neitt um það. Aðspurð við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst vitnið Ríkey ekki hafa tekið eftir neinum stefnuljósum á VB-347, en kvaðst hafa tekið eftir bremsuljósum á bílnum. Hún hafi heldur ekki munað eftir VB-347 í akstri fyrir framan rútuna, en hún kvaðst nokkuð viss um að bíllinn [VB-347] hafi verið á veginum að hluta til. Enn fremur komi fram við skýrslutöku að Ríkey hefði verið að tala í símann á meðan á atburðarásinni stóð. Af þeirri ástæðu telji stefnandi vitnisburð Ríkeyjar ekki geta talist áreiðanlegan enda hafi athygli hennar að öllum líkindum frekar verið við símtalið en aðstæður á veginum. Því skuli ekki taka framburð hennar til greina við ákvörðun sakar í málinu. Vitnið Jóhann Ingi Sigtryggsson, sem hafi verið farþegi í fólksflutningabifreiðinni umrætt sinn, hafi lýst atvikum þannig í tölvupósti sem hann sendi Sveinbirni Halldórssyni hjá lögreglunni á Suðurnesjum. Ég var farþegi í rútunni sem lenti í árekstri við jeppabifreið föstudaginn 23. maí á Reykjanesbraut skammt frá Keflavíkurflugvelli. Við vorum þrír saman flugmenn hjá Flugfélagi Íslands að koma frá Osló. Ég tel mig hafa séð nokkuð vel atburðarásina þrátt fyrir að ég hafi setið á aftasta bekk í miðjunni. Miðjusætið gaf mér gott útsýni fram eftir gangi rútunnar og út um framrúðu hennar. Ég sá jeppabifreiðina í fjarlægð fyrir framan rútuna byrja að hægja á sér (bremsuljós loguðu) og síðan gefa stefnuljós til vinstri eins og viðkomandi ætlaði að beygja út á malarveginn sem var vinstra megin við götuna (í átt að Reykjanesbæ) eða taka U beygju. Rútan nálgaðist jeppann og byrjaði að beygja yfir á öfugan vegarhelming og ætlaði sér fram úr jeppanum. Á þessari stundu rann mér kalt vatn milli skinns og hörunds og beið ég eftir skellinum. Rútan var komin yfir á vinstri akreinina þegar það skall í rútunni og bílstjórinn öskraði. Síðan náði bílstjórinn að stýra rútunni listavel útaf á milli staura og uppá hálfgerðan hrygg utan við veginn og kom í veg fyrir að rútan ylti. Ég sá greinilega þegar jeppabifreiðin gaf stefnuljós enda leist mér ekki á það þegar rútan ætlaði framúr...Finnst það mikilvægt að koma þessu frá mér því bílstjórinn sagði jeppann ekki hafa gefið stefnuljós. Þetta hafi vitnið Guðlaug, sem var farþegi í bifreið stefnanda þegar slysið varð, enn fremur staðfest við skýrslutöku hjá lögreglu. Þar hafi hún sagst fullviss um að ökumaður VB-347 hafi gefið stefnuljós áður en hún hægði ferðina og hugðist beygja inn á Nikkelsvæðið. Ennfremur að ökumaðurinn hefði ekki ekið út í vegkantinn áður en hún beygði inn á Nikkelsvæðið. Ljóst sé að ágreiningur sé um hvort ökumaður VB-347 hafi ekið út í vegkantinn hægra megin áður en hún hóf vinstri beygju inn á Nikkelsvæðið. Enn fremur sé ósamræmi í staðsetningu lögreglumanns á árekstrarstað samkvæmt skýrslu rannsóknardeildar Lögreglustjórans á Suðurnesjum, dags. 30. júní 2008, annars vegar, og svonefnds PC-Crash forrits, hins vegar. Þar af leiðandi séu atvik þau sem leiddu til slyssins nokkuð óljós. Að hafðri hliðsjón af skýrum framburði ökumanns VB-347 frá upphafi, vitnisburði vitnanna Guðlaugar og Jóhanns Inga, sem og aðstæðna á slysstað, sé ljóst að ökumaður bifreiðar stefnanda hafi hagað akstri sínum með eðlilegum og skynsamlegum hætti allt frá því að hún hægði ferðina, gaf stefnuljós og beygði síðan til vinstri í átt að Nikkelsvæðinu. Telji dómurinn sannað að ökumaður VB-347 hafi ekið lítillega yfir á hægri vegaröxl áður en hún beygði til vinstri í átt að Nikkelsvæði telur stefnandi það samt sem áður ekki nægja til þess að öll sök á slysinu verði lögð á hann. Þvert á móti telji stefnandi aðgæsluskyldu ökumanns fólksflutningabifreiðarinnar við framúrakstur vega svo þungt að það að virða þá skyldu að vettugi geri það að verkum að sök á slysinu verði lögð á hann. Að teknu tilliti til framangreinds telji stefnandi sakarmat stefnda rangt og ekki í samræmi við atvik málsins og aðstæður á vettvangi. Þá sé sakarmatið með öllu órökstutt og vísi stefndi ekki til neinna lagareglna því til stuðnings. Samkvæmt öllu framansögðu telji stefnandi ljóst að ökumaður bifreiðarinnar ZK-N06 beri alla sök á umræddu slysi og því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna þess. Bifreiðin ZK-N06 hafi verið með lögbundna ábyrgðartryggingu hjá stefnda í samræmi við ákvæði 91. gr. umferðarlaga og sé kröfum stefnanda því réttilega beint að stefnda sem vátryggjanda bifreiðarinnar á slysdegi. Stefnda beri því að greiða stefnanda bætur samkvæmt 1. mgr. 88. gr., 89. gr. og 1. mgr. 95. gr. sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga. Um bótaábyrgð vísi stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar svo og almennu sakarreglunnar. Þá vísi stefnandi til laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga og ákvæða umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 20., 22., 88., 89., 91. og 95. gr. Varðandi dómkröfu stefnanda, sem sé viðurkenningarkrafa, sé vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til 129. og 130. gr. sömu laga. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga um meðferð einkamála og um aðild vísist til 17. gr. sömu laga sem og 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988. Málsástæður stefndu og lagarök Krafa stefndu um sýknu byggist í fyrsta lagi á því að ökumaður jeppabifreiðarinnar VB-347 hafi með villandi aksturslagi gefið til kynna að hann hafi ætlað að aka bifreiðinni hægra megin út af Reykjanesbraut og/eða stöðva bifreiðina og með því gefið ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar ZK-N06 til kynna að óhætt væri að aka fram hjá bifreiðinni VB-347. Ökumaður VB-347 hafi síðan sveigt til vinstri án þess að gefa stefnumerki. Hafi þetta ótvíræðan stuðning í framburði fjögurra vitna og ummerkjum á vettvangi. Vitnin hafi setið í fremstu röð og hafi öll séð vel yfir ökumann ZK-N06 sem hafi setið um hálfum metra lægra en vitnin. Af málsatvikum megi ráða að ökumaður VB-347 hafi verið að taka u-beygju og það þvert í veg fyrir aðvífandi bifreið sem hafi verið í lögmætum framúrakstri. Málsatvik bendi til þess að VB-347 hafi verið nánast þverstæður á veginum þegar fólksflutningabifreiðin lenti á VB-347 en þetta megi ráða af framburði vitna og skýrslu vegna útreinings í PC Crash, skýringarmynd 2. Aksturslag sem þetta sé andstætt mörgum ákvæðum umferðarlaga og því beri samkvæmt 89. grein umferðarlaga nr. 50/1987 að leggja alla sök á ökumann og eiganda bifreiðarinnar VB-347. Í öðru lagi sé á því byggt, teljist ósannað að bifreiðinni VB-347 hafi verið sveigt til hægri áður en henni var beygt til vinstri, að allt að einu eigi að leggja alla sök á ökumann og eiganda VB-347. Óumdeilt sé í málinu að fólksflutningabifreiðin ZK-N06 hafi verið í framúrakstri og/eða framhjáakstri þegar áreksturinn varð og sé því haldið fram af hálfu stefndu að framúrakstur hafi verið heimill. Brotin (hálfbrotin) lína skilji að akreinar Reykjanesbrautar á umræddum stað og gefi sú merking ótvírætt til kynna að heimilt sé að aka fram úr sbr. b-lið 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra og 1. mgr. 20. greinar umferðarlaga nr. 50/1987. Bann 22. greinar um framúrakstur á vegamótum eigi ekki við þar sem ekki hafi verið um vegamót að ræða í skilningi 22. greinar umferðarlaga. Öll skilyrði til framúraksturs hafi verið fyrir hendi og jafnvel þótt stefnumerkjagjöf af hálfu ökumanns teljist hafa verið sönnuð leysi það ökumann VB-347 ekki undan varúðarskyldu, sbr. Hrd. 1986.396 (Spyrnudómur). Aðgæsluskortur ökumanns VB-347 sé sérstaklega ámælisverður í þessu sambandi þar sem hann hafi vitað af fólksflutningabifreiðinni á eftir sér og hafði þar fyrir utan ,,svínað“ í veg fyrir fólksflutningabifreiðina skömmu áður. Í þessu sambandi sé tekið fram að ökumanni ZK-N06 hafi verið óheimilt að gefa merki um framúrakstur með hljóðmerki þar sem ekið var í þéttbýli en ökumaður hafi í þess stað gefið merki með stefnuljósum. Varhugavert hefði og verið að gefa hljóðmerki þar sem það hefði getað truflað ökumann VB-347. Hvað varðar 22. grein umferðarlaga og það álitaefni hvort um vegamót hafi verið að ræða skuli bent á eftirfarandi. Löng hefð sé fyrir því að greint sé á milli vega við mat á umferðarrétti samkvæmt umferðarlögum og megi um það m.a. vitna til Hrd. 1986.396 og 1995.662. Samkvæmt Hrd. 1986.396 hafi t.d. verið talið heimilt að taka fram úr á vegamótum við bæinn Spyrnu við Hörgárbraut og það þrátt fyrir bann eldri umferðarlaga við framúrakstri á gatnamótum, en hnykkt hafi verið á því banni með 22. grein núgildandi umferðarlaga. Minna megi og á 3. mgr. 25. grein umferðarlaga í þessu sambandi sem geri upp á milli vega í sambandi við umferðarrétt, þ.e. sumir vegir eiga að víkja fyrir öðrum vegum en skýrt hafi verið hnykkt á þessu með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 410/2004. Skipti í þessu sambandi ekki máli hvort viðkomandi vegur sé opinn til almennrar umferðar. Í þessu máli hafi verið um aflagðan veg að ræða sem hafi ekki verið opinn fyrir almennri umferð. Vegur þessi hafi ekki verið, og sé ekki, hluti af gatnakerfi Reykjanesbæjar, sbr. bréf framkvæmdastjóra umhverfis- og skipulagssviðs Reykjanesbæjar, dags. 1. september 2009, til lögmanns stefndu, og sé því með engu móti unnt að líta svo á að um sé að ræða vegamót í merkingu 22. greinar umferðarlaga. Þegar vegur þessi var í notkun hafi ekki verið um að ræða veg til almennrar umferðar, en umræddur vegur, eða öllu heldur slóði, hafi eingöngu verið notaður af varnarliðsmönnum í sérstökum tilgangi. Það sé því fráleitt að halda því fram að um sé að ræða vegamót í merkingu 22. greinar umferðaralaga. Framburði vitnisins Jóhanns Inga Sigtryggssonar sé mótmælt en meint vitni hafi ekki gefið skýrslu hjá lögreglu. Bent sé og á að vitnið muni, samkvæmt framburði þess, hafa setið aftast í fólksflutningabifreiðinni ZK-N06 og sé því fremur ósennilegt að hann hafi getað séð aðdraganda árekstursins með sama hætti og þau fjögur vitni sem sátu fremst í fólksflutningabifreiðinni. Fólksflutningabifreiðin ZK-N06 sé 13.5 metrar að lengd og hafi öll sæti verið skipuð í umrætt sinn. Afar hæpið sé að vitni í öftustu röð hafi getað séð aðdraganda árekstursins með öruggum hætti en sjónarhorn vitnisins sé fram þröngan gang í rútunni. Framburðarskýrslum ökumanns VB-347 og dóttur hennar sé og mótmælt að því leyti sem framburður þeirra sé í andstöðu við framburði þeirra fjögra vitna sem áður séu greind. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið varð árekstur með jeppabifreiðinni VB-347 og fólksflutningabifreiðinni ZK-N06 á Reykjanesbraut hinn 23. maí 2008. Var báðum bifreiðunum ekið suður Reykjanesbraut í átt til Reykjavíkur. Á mótum svonefnds Nikkelsvæðisvegar hugðist ökumaður jeppabifreiðarinnar taka vinstri beygju inn á svæðið. Í sömu mund var fólksflutningabifreiðinni ekið fram úr jeppabifreiðinni. Af hálfu stefndu er því haldið fram að ökumaður jeppabifreiðarinnar hafi með villandi aksturslagi gefið til kynna að hann ætlaði að aka bifreiðinni hægra megin út af Reykjanesbrautinni og/eða stöðva bifreiðina og með því gefið til kynna að óhætt væri að aka fram hjá bifreiðinni. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir ökumanni jeppabifreiðarinnar VB-347 að hún hafi ætlað að beygja inn á afleggjara sem liggi að Nikkelsvæðinu. Hún hafi gefið stefnumerki til vinstri. Hún kvaðst hafa séð bifreiðina ZK-N06 í baksýnisspegli bifreiðarinnar og hafi talið að langt væri í hana. Því hafi hún beygt. Í skýrslu sinni hjá lögreglu hinn 28. maí 2008 segist hún hafa gefið stefnuljós löngu áður en hún kom að veginum inn á Nikkelsvæðið og hægt á sér þegar hún sá veginn framundan. Aðspurð neitaði hún því að hafa ekið út í vegkantinn hægra megin áður en hún sveigði til vinstri. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar að hann hafi ekið á eftir bifreiðinni VB-347. Sagði hann ökumann VB-347 hafa hægt verulega á sér og ekið út á hægri vegaröxl Reykjanesbrautarinnar eins og hann væri að fara út af veginum. Skyndilega hafi bifreiðinni verið beygt til vinstri og í veg fyrir fólksflutningabifreiðina með þeim afleiðingum að árekstur varð. Í framburði hans hjá lögreglu 18. júní 2008 kemur fram að í bifreiðinni hafi verið 57 farþegar og hvert sæti skipað. Hann kvað bifreiðina VB-347 hafa sveigt lítillega út fyrir veginn og hann þá ætlað að aka fram úr enda tekið hegðun ökumanns sem boð um að aka fram úr. Hann kvaðst hafa sett upp stefnuljós og ætlað að aka fram úr enda hafi þarna verið brotin lína og honum það heimilt. Hann kvaðst ekki hafa vitað fyrr en bifreiðinni VB-347 hafi verið klossbeygt í veg fyrir rútu hans. Hann kvaðst hafa heyrt farþegana fyrir aftan sig hrópa „Hann beygir fyrir þig.“ og á sama tíma séð bifreiðarnar skella saman. Hann hafi því næst einbeitt sér að því að reyna að ná stjórn á bifreiðinni. Hann kvaðst að jafnaði aka þarna á 70-80 km hraða. Aðspurður kvað hann bifreiðina á undan hafa eitthvað hægt á sér en ekki mikið. Hann kvaðst ekki hafa séð stefnumerki á bifreiðinni VB-347. Taldi ökumaðurinn áreksturinn hafa orðið á vinstri akreininni, þeirri ætlaðri bifreiðum á leið í hina áttina. Hann hafi verið í hefðbundnum framúrakstri og rútan verið á vinstri akreininni rétt við línuna sem skilur á milli akreinanna þegar bifreiðinni VB-347 hafi verið klossbeygt í veg fyrir rútuna. Aðspurður um það hve langt út fyrir akbrautina bifreiðin VB-347 hafi verið komin áður en hann hóf framúrakstur kvað hann bifreiðinni hafa verið ekið u.þ.b. metra út fyrir, þ.e.a.s. annar hjólagangurinn hafi verið kominn þetta langt út fyrir. Kvað hann ökumenn sem aka hægt, hægar en efni og aðstæður bjóði upp á, eiga það til að aka út í vegkantinn og hleypa þeim sem vilja aka á eðlilegum hraða framúr. Taldi hann ökumann VB-347 vera að gefa honum vísbendinu um að aka framúr. Guðlaug Helga Kolbeinsdóttir, dóttir ökumanns bifreiðarinnar VB-347, var farþegi í bifreiðinni þegar árekstur varð. Aðspurð um aðdraganda árekstursins hjá lögreglu 26. júní 2008 sagði hún móður sína hafa hægt á akstrinum niður í 20 km á klst. og síðan beygt inn á Nikkelveginn og gefið stefnuljós. Hún sagði bifreiðina næstum hafa verið komna yfir veginn þegar rútan keyrði inn í hliðina á bifreið þeirra. Aðspurð kvað hún móður sína ekki hafa ekið út í vegkantinn áður en hún beygði inn á Nikkelsvæðið. Í frumskýrslu lögreglu er getið þriggja vitna, Elfu Hlínar Pétursdóttur, Ríkeyjar Kristjánsdóttur og Thony, sem voru farþegar í fólksflutningabifreiðinni. Segir í skýrslunni að framburður þeirra hafi allur verið á sama veg. Vitnin hafi setið í sætaröðinni fyrir aftan ökumann ZK-N06. Hafi þau sagt að bifreiðinni hefði verið ekið á eftir bifreiðinni VB-347 suður Reykjanesbrautina. Skyndilega hafi verulega hægt á akstri VB-347 og hafi henni verið ekið út í hægri vegaröxl Reykjanesbrautarinnar. Kváðust þau hafa séð þegar ökumaður ZK-N06 gaf stefnumerki til vinstri og hóf framúrakstur. Þegar framúrakstur var hafinn hafi VB-347 verið beygt til vinstri og í veg fyrir fólksflutningabifreiðina með þeim afleiðingum að árekstur varð. Sögðu þau ökumann ZK-N06 hafa beygt til vinstri og út af akbrautinni til að reyna að forðast árekstur. Sögðu þau að bifreiðinni hefði verkið ekið á um 60 til 70 km á klst. þegar áreksturinn varð. Elfa Hlín gaf skýrslu hjá lögreglu 20. júní 2008. Sagðist hún þá hafa setið í fremstu sætaröðinni í rútunni, fyrir aftan ökumann við ganginn í miðju rútunnar við hlið Ríkeyjar. Hún kvað Ríkeyju hafa verið í símanum en hún hafi verið að horfa út um framrúðuna. Hún kvaðst hafa tekið eftir þessum bíl sem henni fannst vera ekið frekar undarlega. Hún kvaðst hafa tekið eftir því að ökumaður ók frekar hægt og virtist sem ökumaður væri óviss hvort hann ætlaði áfram eða út í kant eða snúa við. Hún kvaðst hafa tekið eftir því þegar ökumaður VB-347 fór út í kant og hægði á hraðanum. Hún kveðst ekki viss hvort ökumaður VB-347 hafi stoppað alveg, en kvaðst viss um að hann hafi verið kominn á litla ferð. Hún kvaðst hafa tekið eftir því að ökumaður rútunnar hefði gefið aðeins í og byrjað framúrakstur en ökumaður rútunnar hafði hægt verulega á hraða sínum út af bílnum fyrir framan. Hún kvaðst ekki geta munað hvort VB-347 gaf stefnumerki. Ríkey gaf skýrslu hjá lögreglu 20. júní 2008. Hún kvaðst hafa setið í fremstu sætaröðinni í rútunni beint fyrir aftan ökumann. Hún kvaðst hafa haft góða útsýn út um framrúðu rútunnar þar sem ökumannssætið var mun neðar í rútunni en sætin þar fyrir aftan. Aðspurð kvaðst Ríkey ekki hafa tekið eftir neinum stefnuljósum á VB-347 en kvaðst hafa tekið eftir bremsuljósum á bílnum. Ríkey kvaðst hafa verið að tala í síma og hafi fyrst tekið eftir bifreiðinni VB-347 þegar bifreiðin var komin út í kant og henni hafi fundist sem VB-347 væri kyrrstæður. Hún kvaðst hafa upplifað það þannig að VB-347 hefði verið ekið úr kyrrstöðu í vegarkantinum inn á Reykjanesbrautina í veg fyrir rútuna. Hún kvað ökumann rútunnar hafa reynt að beygja frá og þess vegna hafi rútan farið út af veginum eftir að hafa farið yfir akreinina fyrir umferð á móti. Hún kvaðst nokkuð viss um að bíllinn hafi verið á veginum að hluta til en alveg í vegarkantinum út við stikurnar. Hún kvaðst ekki hafa tekið eftir stefnuljósum á VB-347 áður en bílnum var ekið inn á Reykjanesbrautina í veg fyrir rútuna. Aðspurð kvaðst hún hafa tekið eftir bremsuljósum á bifreiðinni VB-347 þegar rútan nálgaðist bifreiðina. Hafi bifreiðin verið á dóli úr kyrrstöðu og allt í einu hafi bílnum verið ekið inn á veginn, eins og ökumaður hefði ekki verið að fylgjast með í baksýnisspegli. Aðspurð um viðbrögð ökumanns fólksflutningabifreiðarinnar kvað hún hann hafa verið einbeittan að halda rútunni frá því að velta og reyna að komast frá þessu án þess að meira slys hlytist af. Aðspurð kvað hún bifreiðina VB-347 hafa verið nánast þversum á veginum þegar árekstur varð. Hún kvaðst hafa upplifað það þannig að annað hvort hefði ökumaður VB-347 verið að taka U beygju eða að beygja inn á afleggjara til vinstri. Hún kvaðst telja að áreksturinn hefði orðið nálægt miðlínu vegarins. Framangreind vitni hafa ekki komið fyrir dóm til skýrslugjafar. Lögmenn aðila lýstu því yfir við aðalmeðferð málsins að þeir væru sammála um að leggja til grundvallar framburði vitna eins og þeir koma fram í lögregluskýrslum. Jóhann Ingi Sigtryggsson sendi lögreglunni á Suðurnesjum tölvubréf og lýsti því að hann hefði verið vitni að árekstrinum. Lögregluskýrsla var ekki tekin af honum en hann kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Jóhann Ingi bar fyrir dómi að hann hefði verið farþegi í fólksflutningabifreiðinni þegar áreksturinn varð. Hann kvaðst hafa setið í aftasta sæti fyrir miðju og hafi hann horft fram eftir ganginum og út um framrúðuna. Hann kvaðst hafa séð jeppabifreiðina fyrir framan rútuna. Hann hafi séð jeppabifreiðina hægja á sér. Um leið og hún hægði á sér hafi verið gefið stefnuljós til vinstri. Hann hafi tekið eftir að rútan dró ekkert úr hraðanum en sveigði yfir á öfugan vegarhelming og þá hafi hann séð hvað verða vildi og hafi gripið um sætisbökin fyrir framan sig í þann mund sem bifreiðarnar skullu saman. Hann kvaðst fyrst hafa veitt jeppanum athygli er hann sá hann hægja ferðina og sá bremsuljósin. Eins og rakið hefur verið kvaðst ökumaður jeppabifreiðarinnar VB-347 hafa ætlað að aka af Reykjanesbrautinni inn á veg sem liggur að svonefndu Nikkelsvæði. Samkvæmt bréfi Guðlaugs H. Sigurjónssonar, framkvæmdastjóra umhverfis- og skipulagssviðs Reykjanesbæjar, er þessi vegur ekki hluti af vegakerfi Reykjanesbæjar og einungis gamlar leifar frá því að herinn var hér. Á þeim stað, sem áreksturinn varð, var því ekki um eiginleg vegamót að ræða, sbr. 22. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Fram kemur í gögnum málsins að lína sem skildi að akreinar var hálfbrotin. Samkvæmt b-lið 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995 gefur hálfbrotin lína til kynna að varhugavert sé að aka yfir hana og óheimilt nema með sérstakri varúð. Á grundvelli þeirra vitnisburða er fyrir liggja verður að telja sannað að ökumaður jeppabifreiðarinnar VB-347 hafi dregið úr hraða bifreiðarinnar er hún nálgaðist veg sem lá inn á svonefnt Nikkelsvæði. Með hliðsjón af vitnisburði Elfu Hlínar og Ríkeyjar, sem gátu óhindrað séð út um framrúðu fólksflutningabifreiðarinnar, telst einnig sannað að jeppabifreiðinni hafi verið ekið út í vegkantinn hægra megin. Framburður Jóhanns Inga fyrir dómi styður fullyrðingu ökumanns jeppans um að hún hafi gefið stefnuljós til vinstri. Ökumaður rútunnar kvaðst ekki hafa séð stefnumerki á bifreiðinni VB-347. Sömuleiðis kvaðst Ríkey ekki hafa tekið eftir stefnuljósum á VB-347. Vegna tengsla Guðlaugar Helgu við ökumann VB-347 þykir ekki verða byggt að framburði hennar um þetta atriði. Samkvæmt framansögðu telst því ósannað að ökumaður jeppans hafi gefið stefnumerki til vinstri. Hins vegar liggur ekki fyrir að ökumaður jeppabifreiðarinnar hafi með stefnuljósum gefið merki um að hún hygðist aka út í vegkantinn hægra megin eða stöðva bifreiðina þar. Fallast má á að aksturslag ökumanns jeppabifreiðarinnar hafi gefið ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar villandi skilaboð en þar sem engin merki voru gefin um að jeppabifreiðinni yrði ekið út í hægri vegarkant bar ökumanni fólksflutningabifreiðarinnar að sýna varúð. Þar sem hálfbrotin lína aðskildi akreinar bar honum einnig að sýna sérstaka varúð, sbr. fyrrgreint ákvæði b-liðar 23. gr. reglugerðar nr. 289/1995. Þegar virt eru öll atvik málsins er það niðurstaða dómsins að ökumenn beggja bifreiðanna eigi sök á árekstrinum. Skulu þeir hvor um sig bera helming sakar. Samkvæmt framansögðu teljast stefndu skaðabótaskyldir fyrir helmingi þess tjóns er stefnandi varð fyrir í árekstrinum. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda 350.000 krónur upp í málskostnað, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Viðurkennt er að stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Íslandsbanki fjármögnun, beri bótaábyrgð á helmingi þess tjóns er stefnandi, Áhugamannafélagið Golíat, varð fyrir er árekstur varð með bifreiðunum ZK-N06 og VB-347 á Reykjanesbraut hinn 23. maí 2008. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 484/2015
|
Kærumál Flýtimeðferð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu F um að mál, sem félagið hugðist höfða á hendur Í og varðaði meðal annars bann við verkfalli F, sætti flýtimeðferð. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar á því reist að dómkröfur F væru að efni til þær sömu og í öðru máli sem dæmt hafði verið í héraði og áfrýjað til Hæstaréttar. Því væri hvorki brýn þörf á skjótri úrlausn málsins né hefði það almenna þýðingu í skilningi 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hæstiréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu og taldi að málið varðaði stórfellda hagsmuni F og brýn þörf væri á skjótri úrlausn þess, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Tekið var fram í því sambandi að ekki hefði þýðingu þótt kveðinn hefði verið upp héraðsdómur í sambærilegu máli og þeim dómi verið áfrýjað, enda ætti F ekki aðild að því. Dómur í því máli væri því ekki skuldbindandi fyrir aðila þessa máls hvorn gagnvart hinum. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 2015 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð máls sem hann hyggst höfða gegn varnaraðila. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í málinu. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er önnur krafa sóknaraðila í fyrirhuguðu máli hans á hendur varnaraðila sú að honum sé, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð málsins er meðal annars rökstudd með því að allar verkfallsaðgerðir hans séu óheimilar samkvæmt 1. gr. laga nr. 31/2015. Það gangi gegn hinum almenna verkfallsrétti er sóknaraðila sé játaður í stjórnarskrá. Þegar af þeirri ástæðu sé afar brýnt fyrir sóknaraðila og félagsmenn hans, sem starfa hjá varnaraðila, alls um 2100 talsins, að fá nú þegar skorið úr því fyrir dómstólum hvort þeim sé unnt að nýta stjórnarskrárvarinn verkfallsrétt sinn þrátt fyrir umrædda lagasetningu. Hagsmunir þeirra felist einnig í því að þeir geti í tengslum við yfirstandandi kjaradeilu knúið á um kröfur sínar með verkfallsaðgerðum. Samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 er það meðal skilyrða þess að unnt sé að krefjast flýtimeðferðar á máli að það varði verkfall eða aðrar aðgerðir sem tengjast vinnudeilu. Svo sem fram kemur í síðari málslið málsgreinarinnar getur aðili sem hyggst höfða slíkt mál óskað eftir því að málið sæti meðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laganna ef brýn þörf er á skjótri úrlausn, enda hafi hún almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuni hans. Ekki fer milli mála að mál það, sem sóknaraðili hyggst höfða gegn varnaraðila, fullnægir skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991. Með skírskotun til þeirra röksemda sóknaraðila fyrir beiðni sinni um flýtimeðferð, sem að framan greinir, verður jafnframt fallist á að honum sé brýn þörf á skjótri úrlausn málsins og það varði stórfellda hagsmuni hans og félagsmanna hans þannig að uppfyllt séu skilyrði síðari málsliðar málsgreinarinnar. Í því sambandi hefur ekki þýðingu þótt kveðinn hafi verið upp héraðsdómur í máli, sem Bandalag háskólamanna hefur höfðað gegn varnaraðila, og þeim dómi verið áfrýjað til Hæstaréttar þar sem sóknaraðili á ekki aðild að því. Af þeim sökum er dómur í því máli ekki skuldbindandi fyrir aðila þessa máls hvorn gagnvart hinum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í málinu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í máli því sem sóknaraðili, Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, hyggst höfða á hendur varnaraðila, íslenska ríkinu.
|
Mál nr. 486/2009
|
Útivist Frávísun frá héraðsdómi
|
Á og G áfrýjuðu dómi héraðsdóms þar sem þeim var gert að greiða K ehf. rúmlega þrjár milljónir króna. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem skilyrði skorti til málskots. Talið var að þar sem þingsókn af þeirra hálfu féll niður í héraði eftir þau skiluðu greinargerð væri þeim ekki heimilt, samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, að áfrýja dómi héraðsdóms nema með gagnáfrýjun, ef slík aðstaða hefði verið uppi. Þess í stað hefðu þau getað leitað eftir endurskoðunar á dóminum með beiðni um endurupptöku málins í héraði eftir ákvæðum XXIII. kafla laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2009. Þau krefjast aðallega sýknu en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Að því frágengnu krefjast þau lækkunar á kröfu stefndu. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til vara „að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti.“ Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var málsaðilum gefinn kostur á að tjá sig munnlega fyrir Hæstarétti um hvort vísa bæri málinu frá réttinum á grundvelli 4. mgr. 96. gr. sömu laga. Stefndi höfðaði mál þetta með stefnu birtri 14. febrúar 2008 og krafðist þess að áfrýjendur yrðu dæmd til að greiða honum 7.179.620 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Var málið þingfest fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra 20. febrúar 2008. Áfrýjendur tóku til varna með greinargerð, sem lögð var fram í héraði 2. apríl 2008. Þau kröfðust aðallega sýknu, en til vara lækkunar á fjárhæð kröfu stefnda. Á dómþingi 7. maí 2008 var dómkvaddur maður til að láta í té álit um nánar tilgreind atriði. Matsgerðin var síðan lögð fram í þinghaldi 18. febrúar 2009 þar sem aðeins var mætt af hálfu stefnda, en lögmaður hans upplýsti að lögmaður áfrýjenda væri forfallaður. Í þingbókina var bókað að í næsta þinghaldi myndi dómari leita sátta „og því er lögð áhersla á að af hálfu stefndu [áfrýjenda] verði sótt þing í málinu.“ Ákveðið var að taka málið fyrir næst 4. mars 2009. Í það þinghald var ekki mætt af hálfu áfrýjenda og ekki heldur á síðari dómþing 1. og 14. apríl 2009 en á því síðarnefnda var málið tekið til dóms. Með hinum áfrýjaða dómi sem kveðinn var upp 29. maí 2009 voru áfrýjendur dæmd til að greiða stefnda óskipt 3.470.175 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum og 450.000 krónur í málskostnað. Eins og að framan greinir féll niður þingsókn af hálfu áfrýjenda fyrir héraðsdómi eftir að þau höfðu skilað greinargerð sinni. Af tölvupóstsamskiptum þáverandi lögmanns áfrýjenda og héraðsdómara máttu þau ætla að málinu hefði verið frestað utan réttar til sáttameðferðar. Það fær því þó ekki breytt að samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 gátu áfrýjendur eftir að héraðsdómur gekk ekki áfrýjað honum nema með gagnáfrýjun ef slík aðstaða hefði verið uppi. Þess í stað gátu þau leitað endurupptöku málins í héraði eftir ákvæðum XXIII. kafla laganna. Samkvæmt þessu brestur skilyrði til málskots áfrýjenda og verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjendur, Árni Sigurjón Sveinbjörnsson og Guðrún Sveinbjörnsdóttir, greiði óskipt stefnda, Kráki ehf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 29. maí 2009. Mál þetta var þingfest 20. febrúar 2008 en tekið til dóms 14. apríl sl. Stefnandi er Krákur ehf., Melabraut 21, Blönduósi. Stefndu eru Árni Sigurjón Sveinbjörnsson og Guðrún Sveinbjörnsdóttir, bæði til heimilis að Króksseli, Sveitarfélaginu Skagaströnd. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða honum 7.179.620 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III.kafla laga nr. 38/2000 um vexti og verðtryggingu af 7.042.620 krónum frá 1. febrúar 2007 til 1. júní 2007 en af 7.179.620 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess einnig að stefndu verði gert að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefjast þau málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnanda. II Atvik máls Aðila greinir verulega á um málsatvik. Stefnandi lýsir þeim þannig að Soffía Jónsdóttir, dóttir stefndu Guðrúnar, hafi komið að máli við Lárus Jónsson, forsvarsmann stefnanda, í júní 2006 og spurt hvort hann gæti flutt veiðihús frá Straumfjarðará að heimili stefndu. Hún hafi lýst því að búið væri að fá aðila til að sjá um flutninginn og hífingu á húsinu. Mikið hafi legið á og helst hefði verkinu þurft að vera lokið seinni partinn í júlí það ár. Soffía hafi beðið Lárus um að nefna hvað það gæti kostað að gera húsið, sem í raun var tvær byggingar með tengibyggingu á milli, alls um 200 fermetrar, flutningshæft frá Straumfirði. Lárus hafi rissað á blað kostnað við að rífa millibygginguna og kostnað við að gera undirstöður undir húsið að Króksseli. Sérstaklega hafi verið tekið fram að kostnaður vegna aksturs og tækja væri óviss. Ekkert hafi síðan gerst í málinu nokkurn í tíma. Þá hafi Lárus hringt til stefndu og ákveðið hafi verið að fresta málinu fram yfir slátt. Þegar liðið var að hausti 2006 hafi stefnda Guðrún komið til Lárusar og viljað koma verkinu af stað og sagt allt tilbúið varðandi flutning og hífingu hússins. Guðrún hafi ekki leitað eftir tilboði frá stefnanda en ákveðið hafi verið að stefnandi tæki það að sér. Þegar stefnandi ætlaði að hefja verkið hafi komi í ljós að verktakinn sem ætlaði að annast flutninginn hafi ekki getað sinnt því. Að endingu hafi stefndu falið stefnanda að leita tilboða í flutninginn og hífingu. Stefnandi hafi eytt miklum tíma og kostnaði í þessa þætti og samhæfingu þeirra. Þá hafi þurft að fylgjast með veðurspám en ekki hafi verið unnt að flytja húsin nema veður væri skaplegt. Flutningurinn sjálfur hafi síðan tekið nær tvo sólarhringa og nauðsynlegt hafi verið að fá lögreglufylgd úr þremur lögregluumdæmum og taka niður skilti á vegum og einbreiðum brúm. Veður hafi einnig tafið ferðalagið og þá hafi vont veður einnig tafið verkið þegar komið var að heimili stefndu. Húsin hafi verið tekin upp hinn 8. nóvember 2006 og verið komin að Króksseli degi síðar. Stefnandi heldur því fram að Lárus Jónsson hafi farið tvær ferðir vestur í Straumfjörð til að skoða aðstæður og mæla húsið. Nokkru áður en flutningurinn átti sér stað hafi nokkrir menn frá stefnanda farið vestur til þess að rífa millibygginguna og loka sárum á einingunum tveimur. Veður hafi síðan valdið því að menn frá stefnanda urðu að fara aukaferð vestur til að loka húsinu betur og þá hafi einnig þurft að leita til heimamanna við það verk. Þá hafi mikil vinna farið í að taka saman innanstokksmuni, húsgögn og smáhluti sem ekki var reiknað með í upphafi. Vegna lélegrar festingar á ull undir húsinu hafi hún gengið mikið úr skorðum við flutninginn en það hafi þurft að laga og í það hafi farið mikill tími á áfangastað. Stefnandi segir að fleira hafi komið til sem hafi haft í för með sér aukinn kostnað. Stefnandi lýsir því einnig að Lárus Jónsson hafi farið nokkrar ferðir að heimili stefndu til að mæla fyrir húsinu og staðsetja það. Þegar vinna hafi hafist við að festa húsin niður á festingar sem áður höfðu verið steyptar hafi verið kominn vetur. Sökum veðurs hafi oft verið erfitt að ferðast á milli heimilis stefndu og starfsstöðvar stefnanda en ekki hafi verið aðstaða til gistingar á heimili stefndu auk þess sem aðstaða fyrir starfsmenn hafi verið slæm. Í lýsingu málavaxta gerir stefnandi grein fyrir kröfu sinni. Hann kveðst hafa samið við stefndu um flutning húsanna og verkið í heild sinni. Stefndi Árni sé skráður fyrir jörðinni Króksseli en bæði stefndu séu nú ásamt Soffíu Jónsdóttur skráð eigendur hins nýja húss á Króksseli. Að ósk stefndu hafi reikningum verið skipt á milli þeirra með ákveðnum hætti og það skýri hvers vegna sumir reikninganna séu stílaðir á stefnda Árna en aðrir á stefndu Guðrúnu. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af þeirra hálfu í framhaldi af útgáfu reikninganna en þau hafi viðurkennt með greinargerðum sínum til dómsins, vegna eldra máls sem höfðað var á hendur þeim, að þau bæru sameiginlega ábyrgð á öllu verkinu. Reikningar sem beint var til stefnda Árna séu alls að fjárhæð 6.183.109 krónur en síðasti reikningurinn á hann hafi verið gerður 30. desember 2006. Stefndi Árni hafi samtals greitt 3.475.171 krónu. Afsláttur sem gert var ráð fyrir, að fjárhæð 69.064 krónur, hafi fallið niður þegar ekki var staðið í skilum en það hafi verið forsenda afsláttarins. Krafa á hendur stefnda Árna sundurliðist því þannig: 6.183.109+69.0643.475.171, samtals 2.777.002 krónur. Hér sé búið að taka út þrjá reikninga sem séu á framlögðu viðskiptayfirliti þar sem þeir tengist ekki máli þessu. Reikningar þessir séu frá 15. nóvember 2006 að fjárhæð 1.150 krónur, reikningur frá 12. desember 2006 að fjárhæð 3.990 krónur og reikningur frá 20. desember 2006 að fjárhæð 3.220 krónur. Reikningar sem stílaðir eru á stefndu Guðrúnu eru samtals að fjárhæð 7.127.052 krónur en hinn síðasti er frá 17. apríl 2007. Innborganir sem stafa frá stefndu Guðrúnu nema samtals 2.793.498 krónum. Í tilfelli Guðrúnar falli afsláttur niður líkt og hjá stefnda Árna, alls 69.064. krónur. Krafan sundurliðist því þannig: 7.127.052+69.0642.793.498, samtals 4.402.618 krónur. Stefnandi kveðst bera búinn að taka út reikninga sem eru á framlögðu viðskiptayfirliti sem ekki varða mál þetta. Þeir reikningar séu samtals að fjárhæð 268.948 krónur og færðir sem innborgun 3. nóvember 2006. Allir reikningar á stefndu Guðrúnu hafi verið gerðir fyrir 30. desember 2006 utan tveir sem samtals nema 137.000 krónum en þeir voru gefnir út 16. og 17 apríl 2007. Stefndu lýsa málavöxtum þannig að í febrúar 2006 hafi þau keypt veiðihús við Straumfjarðará á Snæfellsnesi. Þau hafi þurft að láta flytja húsið að Króksseli og koma því fyrir þar. Stefnandi hafi gert tilboð í verkið og boðist til að vinna það fyrir 1.200.000 til 1.350.000 krónur. Stefndu hafi tekið tilboðinu en stefnandi hafi hins vegar ekki byrjað á verkinu fyrr en í nóvember 2006 og skilað verkinu allt of seint. Stefndu segja að skipta megi verkinu í fjóra verkþætti. Í fyrsta lagi hafi þurft að gera klárt í Króksseli til að unnt væri að taka við húsunum. Í öðru lagi hafi þurft að rífa húsin við Straumfjarðará. Í þriðja lagi þurfti að flytja húsin og í fjórða lagi þurfti að vinna við millihús að loknum flutningi. Varðandi fyrsta þáttinn segja stefndu að þurft hafi að steypa undirstöður fyrir húsin að Króksseli og mæla fyrir þeim. Samkvæmt tilboði og verkáætlun stefnanda hafi sá þáttur átt að kosta 350.000 til 450.000 krónur. Annar verkþátturinn hafi falist í því að rífa veiðihúsin í sundur og gera þau klár fyrir flutning. Aðilar hafi samið sérstaklega um þennan þátt og áttu stefndu að greiða stefnanda 850.000 til 900.000 krónur fyrir þennan þátt. Þriðji verkþátturinn hafi falist í flutningi húsanna frá Straumfirði að Króksseli.Húsin hafi verið tekin upp 8. nóvember 2006 og flutt daginn eftir. Stefndu gera ekki athugasemd við reikning vegna hífingar af og á bifreið ásamt vinnu að fjárhæð 803.958 krónur. Stefndu halda því fram að húsin hafi skemmst mikið vegna vanrækslu starfsmanna stefnanda við flutning þeirra. Stefndi hafi t.d. rifið húsin í sundur og látið þau standa opin í u.þ.b. þrjár vikur. Í dag sé þakið farið að síga og gólfið skemmt, enda hafi rignt og blásið inn í húsin meðan á þessu stóð. Fjórði verkþátturinn hafi falist í smíði millihúss en ráð hafi verið fyrir því gert að húsið yrði byggt upp með líkum hætti og var í Straumfirði en þar hafi verið 46 fermetra millihús. Stefndu segja stefnanda hafa tekið mikið af efni úr eldra millihúsi og flutt að Króksseli og notað aftur. Hinn 15. nóvember 2006 hafi stefnandi byrjað á smíði millihússins en um þennan verkþátt hafi ekki verið samið sérstaklega og snúist ágreiningur aðila að miklu leyti um uppgjör vegna þessa þáttar. Stefndu eru ekki sátt við vinnu stefnanda við smíði millihússins og telja það að mörgu leyti óklárað. Nefna sem dæmi að niðurföll séu í ólagi, húsið án gólfefnis, hurðir passi ekki og ýmislegt annað sé illa unnið. Þá mótmæla stefndu sérstaklega lýsingu í stefnu þess efnis að stefnandi hafi tekið verkið að sér í heild. Þetta sé ekki rétt, t.d. hafi stefnandi unnið litla jarðvinnu að Króksseli. Þá sé rangt að reikningum hafi ekki verið mótmælt en stefnanda hafi strax í byrjun árs 2007 verið sagt að reikningar væru óhóflega háir. III Málsástæður og lagarök Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en regla þessi fái m.a. stoð í 5., 6. og 28. gr. eldri laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 og í 45., 46. og 47. gr. núgildandi laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Varðandi gjalddaga kröfunnar vísar stefnandi til meginreglu 12. gr. nefndra laga nr. 39/1922 og til 48. og 49. gr. laga nr. 50/2000. Stefnandi segir að ekki hafi verið samið um sérstakt verð fyrir verkið og heldur því fram að það endurgjald sem hann krefur stefndu um sé sanngjarnt og eðlilegt, enda hafi stefndu ekki gert athugasemdir við verðið fyrr en með greinargerð sinni til dómsins í máli sem áður var höfðað vegna sömu kröfu. Stefnandi reisir kröfur sínar einnig á ákvæðum laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, einkum ákvæðum 17., 24. og 28. greina laganna. Stefndu hafi ekki borið fyrir sig galla á þeirri þjónustu sem þau fengu né hafi þau kvartað undan því að dráttur hafi orðið á verkinu. Stefnandi byggir á því að uppgefið verð samkvæmt framlögðum reikningum sé sanngjarnt. Stefnandi vísar ennfremur kröfum sínum til stuðnings til almennra reglna nefndra laga um lausafjárkaup. Varðandi samaðild stefndu vísar stefnandi til 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um dráttarvexti er reist á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Vísar stefnandi einkum til 3. mgr. 5.gr. laganna varðandi upphafstíma dráttarvaxta og til 1. mgr. 6. gr. varðandi prósentutölu dráttarvaxta. Loks vísar stefnandi til XXI.kafla laga nr. 91/1991 varðandi kröfu sína um málskostnað úr hendi stefndu. Stefndu reisa aðalkröfu sína á því að krafa stefnanda sé að fullu greidd. Þau hafi þegar greitt 6.488.897 krónur fyrir verkið sem þau telji fullnaðargreiðslu. Stefndu vísa til laga um þjónustukaup nr. 42/2000 en í 4. gr. þeirra laga segi að útseld vinna skuli byggð á fagþekkingu og vera í samræmi við góða viðskiptahætti. Í 6.gr. laganna sé mælt fyrir um að seljanda þjónustu sé skylt að veita upplýsingar um hvort fyrirhuguð kaup á þjónustu séu óhagkvæm fyrir neytanda að teknu tilliti til kostnaðar og annars. Við mat á kröfum stefnanda verði að líta til þess að stefnandi sé verktakafyrirtæki sem sérhæfi sig í verkum eins og því sem hann tók að sér fyrir stefndu. Stefnanda hafi því borið að gera skriflegan samning um jafnháa kröfu og stefnukrafan er ef hann vildi eyða allri óvissu varðandi verksamninginn. Það sé meginregla í samninga- og verktakarétti að umdeilanlega samninga beri að skýra þeim aðila í óhag sem hefði getað hlutast til um skýrara form samnings, einkum ef hann hefði haft yfirburði við samningsgerðina í skjóli sérþekkingar sinnar. Tilgangurinn með starfsemi stefnanda sé byggingarstarfsemi, verktakastarfsemi og skyldur rekstur og því sé með ólíkindum að hann hafi ekki gert hefðbundinn verktakasamning um verkið. Í þessu sambandi benda stefndu á ákvæði 29. gr. laga um þjónustukaup nr. 42/2000 en þar komi fram að verð megi ekki fara verulega fram úr þeirri verðáætlun sem seljandi þjónustu láti neytanda fá en stefnandi hafi látið stefndu hafa verðáætlun upp á 1.200.000 til 1.350.000 krónur. Stefnandi krefji stefndu um fjárhæð sem nemi rúmum 12.000.000 króna umfram efri mörk verkáætlunarinnar en slíkt sé ekki í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu til verktaka. Stefndu reisa varakröfu sína á því að miðað við umfang þeirra reikninga sem stefnt er fyrir hefði verið nauðsynlegt að útskýra ýmislegt betur. Nefna þeir sem dæmi að erfitt sé að átta sig á hvernig reikningar vegna aksturs, fæðis, alhliðablöndu, spónabagga o.fl. tengist flutningi húsanna. Stefndu mótmæla öllum reikningum sem röngum og ósönnuðum og benda á að engin fylgiskjöl hefðu fylgt og því hafi þau ekki haft möguleika á að staðreyna upphæðir sem þar koma fram. Einnig sé ógerlegt fyrir þau að staðreyna útlagðan kostnað stefnanda sem fram kemur á reikningunum en stefnanda hafi verið í lófa lagið að láta gögn frá sínum viðskiptavinum fylgja reikningunum þannig að stefndu hefðu getað lagt mat á reikningana. Stefndu skora í greinargerð sinni á stefnanda að leggja fram reikninga og/eða kvittanir varðandi allan útlagðan kostnað. Stefndu mótmæla sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og segja að af fordæmum Hæstaréttar Íslands megi ráða að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema vaxtafótur sé tilgreindur í stefnu. Stefnandi tilgreini ekki vaxtafót og vísi ekki til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og því sé ekki lagaheimild til að fallast á kröfu hans um dráttarvexti. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til ákvæða laga nr. 42/2002 um þjónustukaup, laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og meginreglna kröfu-, samninga- og verktakaréttar. Krafa um málskostnað úr hendi stefnanda er reist á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Þá er krafa um sýknu af dráttarvaxtakröfu stefnanda studd við lög nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. IV Niðurstaða Undir rekstri málsins óskuðu stefndu eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að leggja mat á hvað væri hæfilegt endurgjald fyrir vinnu stefnanda. Matsgerð var lögð fram í þinghaldi hinn 18. febrúar sl. Eftir það munu einhverjar viðræður hafa farið fram milli aðila um hugsanlega sátt í málinu. Málið var síðan tekið fyrir 4. mars 2009 en þá var óskað eftir fresti til að reyna að ljúka málinu með sátt. Við fyrirtöku málsins hinn 1. apríl sl. óskaði lögmaður stefnanda eftir fresti til að skila sókn í málinu en útivist varð af hálfu stefndu. Stefnandi skilaði síðan sókn í þinghaldi hinn 14. apríl sl. og þann dag var málið tekið til dóms. Í sókn stefnanda eru gerðar sömu dómkröfur og í stefnu. Stefnandi telur að framkomnar varnir stefndu leiði ekki til þess að lækka beri kröfur hans. Stefnandi bendir á að í matsgerð sé sérstaklega tekið fram að gerð kostnaðaráætlunar hafi verið erfið vegna eðlis málsins og þá hafi matsmaður tekið fram að niðurstöður hans séu nálgun þar sem upplýsingar um einstaka liði matsgerðarinnar hafi verið misgóðar. Þá rekur stefnandi sjónarmið sín varðandi þá þætti matsins sem hann telur ekki rétta. Stefndu reisa sýknukröfu sína á því að þau hafi að fullu greitt stefnanda fyrir verkið.Fallast má á með stefndu að lög um þjónustukaup nr. 42/2000 gildi um viðskipti aðila og því hafi stefnanda borið að sinna leiðbeiningarskyldu þeirri sem fram kemur í 6. gr. laganna. Hins vegar bar stefnanda ekki að sjá til þess að gerður yrði skriflegur samningur um verkið þótt það hefði vissulega verið betra fyrir báða aðila. Skjal það sem stefndu nefna tilboð í verkið verður ekki með nokkru móti skilið þannig að þar sé um að ræða heildarverð fyrir allt verkið. Raunar er blaðið eingöngu rissað upp og verður ekki skilið sem tilboð í ákveðið verk. Verða stefndu því ekki sýknuð með þeim rökum að þau hafi að fullu staðið skil á greiðslum til stefnanda. Kröfu um lækkun á kröfum stefnanda rökstyðja stefndu einkum með því að erfitt hafi verið fyrir þau að átta sig á reikningum stefnanda og að fylgigögn hafi vantað, auk þess sem því er haldið fram að stefnandi geri kröfu um greiðslu fyrir hluti sem ekki tengist verkinu. Stefnandi hefur lagt fram sundurliðaða reikninga og tekið frá reikninga sem ekki varða verk þetta beint. Eru því ekki efni til að lækka dómkröfu stefnanda af þessum sökum, enda hefði óskýrleiki kröfugerðar leitt til frávísunar en ekki sýknu. Eins og áður er getið var, að ósk stefndu, dómkvaddur matsmaður til að leggja mat á hæfilegt endurgjald til stefnanda. Líkt og fram kemur í matsgerð eru kostnaðaráætlanir og kostnaðarmat í eðli sínu ávallt nálgun að réttri niðurstöðu. Í matinu er verkinu skipt upp í sex þætti. Í fyrsta lagi er vinna við Straumfjarðará samtals 1.383.830 krónur. Í annan stað er kostnaður við flutning húsanna 1.444.280 krónur. Í þriðja lagi er standsetning húsanna og smíði tengibyggingar að Króksseli samtals 6.900.638 krónur. Í fjórða lagi lagfæring á austara húsi 370.831 króna. Í fimmta lagi lagfæring á vestara húsi 888.884 krónur og í sjötta lagi lagfæring vegna skilagalla alls 360.735 krónur. Þætti eitt til fjögur hefur stefnandi þegar unnið og skilað af sér. Samtals nema þeir liðir 10.099.579 krónum. Niðurstaða matsmanns er því sú að hæfilegt endurgjald fyrir vinnu þá sem stefnandi innti af hendi sé 10.099.579 krónur. Þá telur matsmaður rétt að stefndu fái 360.735 króna afslátt vegna galla. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt með gögnum og þykir rétt að leggja hana til grundvallar við úrlausn máls þessa. Frá þeirri fjárhæð er rétt að draga kostnað vegna galla að fjárhæð 360.735 krónur. Af gögnum málsins má ráða að stefndu hafa fengið samkomulagsbætur frá tryggingafélagi sínu vegna vatnstjóns (liðir 4 og 5 í matsgerð) en ætla verður að þeir hafi sætt sig við þá fjárhæð sem tryggingafélagið vildi greiða vegna tjónsins. Stefnandi átti ekki þátt í samningum vegna þessa og ber því ekki að draga frá stefnukröfum hans tjón sem getið er í fimmta lið matsgerðarinnar. Hið sama gildir um fjórða lið matsgerðarinnar sem er kostnaður við úrbætur á tjóni vegna raka. Það verk vann stefnandi. Hins vegar liggur ekki fyrir hvenær mat á tjóninu fór fram og því ekki vitað hvort það var fyrir eða eftir að stefnandi lagfærði tjónið sem metið er í fjórða lið matsgerðarinnar. Af þessu verða stefndu að bera hallann og ber stefndu því að greiða stefnanda fyrir þá vinnu. Samkvæmt þessu ber stefndu að greiða stefnanda samtals 9.738.844 krónur fyrir verkið. Inn á skuldina hafa verið greiddar alls 6.268.669 krónur og nemur skuld stefndu við stefnanda því 3.470.175 krónum. Að framan er rakin krafa stefnanda um dráttarvexti. Stefndu hafa sérstaklega mótmælt kröfu um dráttarvexti og halda því fram að vaxtafót vanti í kröfu stefnanda og þá vanti einnig tilvísun til 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Í kröfugerð vísar stefnandi til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þá vísar hann í lagarökum til 1.mgr. 6. gr. nefndra laga. Verður því ekki fallist á þá kröfu stefndu að ekki beri að reikna dráttarvexti á kröfu stefnanda og skulu þeir greiddir eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins þykir hæfilegt að stefndu greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndu, Árni Sigurjón Sveinbjörnsson og Guðrún Sveinbjörnsdóttir, greiði óskipt stefnanda, Kráki ehf., 3.470.175 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 3.333.175 krónum frá 1. febrúar 2007 til 1. júlí 2007 en af 3.470.175 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 450.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 413/2007
|
Líkamsárás Ávana- og fíkniefni Umferðarlagabrot Þjófnaður
|
S var sakfelldur fyrir þjófnað, fíkniefna- og umferðarlagabrot. Þá var hann einnig sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið A hnefahögg í andlitið. Féll A við það aftur fyrir sig og skall með hnakka í jörðina og fékk við það glóðarauga og dreift heilamar. Í framhaldinu stappaði S með fæti ofan á líkama A. Með hliðsjón af því hversu alvarlegur verknaður ákærða var, vísan til 1., 3. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og því að ákærða var einnig ákveðin refsing vegna skilorðsrofs var refsing hans ákveðin fangelsi í 14 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. júlí 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar refsingar. Ákærði krefst aðallega að hann verði sýknaður af ákæru 20. mars 2007 og honum gerð vægari refsing en samkvæmt héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð. Í niðurstöðu héraðsdóms um sakargiftir á hendur ákærða samkvæmt ákæru 20. mars 2007 er meðal annars á því byggt að nafngreindur lögreglumaður hafi borið að ákærði hafi í sjálfstæðri frásögn tjáð sér undir rannsókn málsins að hann hafi barið A í andlitið. Þegar samtal þetta hafi átt sér stað hafi ákærða verið ljós réttarstaða sín. Er þessi framburður lögreglumannsins í samræmi við upplýsingaskýrslu hans 11. júní 2006. Sakfelling ákærða verður ekki reist á því sem skráð er eftir honum í skýrslu um samtal við hann og breytir engu þótt lögreglumaðurinn hafi staðfest efni þess fyrir dómi. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 359.127 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 11. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 20. mars 2007 á hendur Sadun Lankathilaka, kennitala 091085-3059, Snorrabraut 22, Reykjavík, fyrir stórfellda líkamsárás með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 10. júní 2006, á veitingahúsinu Rauða ljóninu við Eiðistorg, Seltjarnarnesi, í átökum við A, kennitala [...], slegið hann hnefahögg í höfuð svo að hann féll í gólfið, og sparkað í og stigið á höfuð hans og líkama, með þeim afleiðingum að hann hlaut dreift heilamar, auk þess sem hann bólgnaði aftan á höfði hægra megin og marðist um hægra auga og á vinstri öxl. Þetta er talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981 og lög nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist skaðabóta að fjárhæð 2.883.176 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 eða af 2.000.000 króna frá 11. júní 2006 til 30. júní 2006, en þá af 2.146.386 krónum frá 31. júlí 2006, en þá af 2.492.430 krónum frá 31. júlí 2006 til 31. ágúst 2006, en þá 2.708.726 krónum frá 31. ágúst 2006 til 12. nóvember 2006, en þá af 2.883.176 krónum til greiðsludags, auk þess sem krafist er vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Hinn 24. apríl sl. var sakamálið nr. 504/2007 sameinað þessu máli en þar er ákærða gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 28. mars 2007, eftirtalin brot framin á árinu 2006: 1. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985, sbr. lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og jafnframt að gerð verði upptæk 9,34 g af maríhúana, sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Hinn 6. júní sl. var sakamálið nr. 741/2007 sameinað þessu máli en þar er ákærða gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 21. maí 2007 umferðarlagabrot, með því að hafa ekið bifreiðinni LZ-556, mánudaginn 4. desember 2006, sviptur ökurétti um götur í Reykjavík uns lögregla stöðvaði aksturinn við Kirkjusand. Þetta er talið varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst sýknu af ákærum 20. mars og 21. maí 2007, en að öðru leyti vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Loks krefst verjandinn þess að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði felldur á ríkissjóð. Ákæra 20. mars 2007. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá laugardeginum 10. júní 2006 fékk lögregla þann dag kl. 00.55 boð um að fara að veitingahúsinu Rauða ljóninu við Eiðistorg en tilkynnt hafði verið um mann sem lægi niðri eftir slagsmál, væri hann meðvitundarlaus og hættur að anda. Samkvæmt frumskýrslu var lögregla kominn á staðinn kl. 01.00. Var sjúkralið þá komið á vettvang og farið að hlúa að A þar sem hann lá inni í húsinu á stétt fyrir framan vængjahurð inn á veitingahúsið Rauða ljónið. Hafi A verið fluttur með sjúkrabifreið á slys- og bráðamóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss. Fram kemur að mikið af ungu fólki hafi verið inni á Rauða ljóninu og fyrir utan í húsinu og hafi verið ,,mikill æsingur í mannskapnum” og fólk í uppnámi. Lögreglumenn hafi á staðnum rætt við B, C, D, E og F, sem öll hafi verið að skemmta sér. Auk þess hafi verið rætt við G, barþjón á staðnum. Erfitt hafi verið að taka niður upplýsingar hjá vitnum á vettvangi. Ákærði var handtekinn þessa nótt kl. 01.34 við veitingahúsið Rauða ljónið. H lögreglumaður hefur ritað skýrslu eftir samtal hans við ákærða sem fram fór í fangageymslu. Í skýrslu Kristins kemur fram að ákærði hafi í sjálfstæðri frásögn greint frá því að íslenskur karlmaður hafi komið til ákærða þar sem ákærði hafi setið ásamt vinum sínum inni á Rauða ljóninu. Drengurinn hafi í framhaldi ráðist á ákærða og m.a. sparkað í hann. Hafi ákærði varist yfirgangi þessa drengs með því að berja hann einu hnefahöggi í andlitið. I heila- og taugaskurðlæknir á Landspítala háskólasjúkrahúsi hefur 10. október 2006 ritað vottorð vegna innlagnar A 10. júní 2006. Í vottorðinu kemur fram að A hafi verið fluttur á bráðamóttöku í sjúkrabifreið en kastað upp á leiðinni. Við komu á bráðamóttöku hafi hann verið djúpt meðvitundarlaus. Hann hafi þó hreyft útlimi við sársaukavörn og umlað. Sneiðmynd af höfði hafi sýnt a.m.k. fimm afmarkaða skaða í heila. Hafi hann verið með kúlu aftan á höfði hægra megin hátt uppi. Ljóst hafi verið að skaðar í heila hafi fyrst og fremst verið mar þannig að ekki hafi um eiginlega blæðingu verið að ræða. A hafi útskrifast 13. júní 2006 og verið fluttur niður á Barnadeild. Í samantekt I kemur fram að án þess að hafa fleiri gögn en sjúkraskrá undir höndum sé eðlilegast að álykta sem svo að áverki á hnakka hægra megin hafi valdið mestu um áverkana en hvort þetta sé vegna falls aftur á bak á hart gólf eða vegna beins áverka geti I ekki tjáð sig um. J taugalæknir hefur 20. október 2006 ritað áverkavottorð vegna A. Í vottorðinu kemur fram að A hafi 13. júní 2006 verið fluttur á Barnaspítala Hringsins til áframhaldandi meðferðar eftir alvarlega líkamsárás við veitingahúsið Rauða ljónið, sem átt hafi sér stað þrem dögum áður. Hafi hann upphaflega verið fluttur á slysadeild í Fossvogi og þá reynst meðvitundarlaus. Framkvæmd hafi verið tölvusneiðmynd sem sýnt hafi mar og blæðingar í heilavef. Drengurinn hafi verið hafður innliggjandi á heilaskurðdeild en ekki hafi þótt ástæða til aðgerðar. Þegar sýnt hafi verið að ekki kæmi til aðgerðar hafi hann verið fluttur til frekari meðferðar og eftirlits á Barnaspítalann. Við skoðun við innlögn á Barnaspítalann 13. júní 2006 hafi drengurinn verið með glóðarauga við hægra auga, mar neðarlega á vinstri kinn en önnur ytri áverkamerki ekki verið áberandi. Við taugaskoðun hafi A verið áberandi syfjaður. Hann hafi þó vaknað þegar talað hafi verið til hans. Hann hafi verið áttaður á nafni en ekki stað og stund. Hafi hann haft mjög skert skammtímaminni en gott minni á eldri atburði. Hafi A haft mikinn orðarugling og uppsetning orða verið óeðlileg. Hafi A verið innliggjandi til eftirlits í 13 daga og útskrifast heim 26. júní 2006. Þar sem einkenni A hafi enn verið veruleg þegar liðið hafi verið á þriðju viku frá áverka hafi verið ákveðið að leggja A inn í endurhæfingu á Grensás enda ljóst að til langtíma endurhæfingar þyrfti að koma. Hafi hann verið lagður inn á Grensás 10. júlí 2006. Á fyrstu tölvusneiðmynd sem framkvæmd hafi verið þegar drengurinn hafi komið inn hafi sést yfirborðsmarblæðingar aftan til í framheila vinstra megin og lítil blæðing miðlægt framan til vinstra megin og í vinstri temporal lappa. Þá hafi verið marblæðingar hliðlægt í hægri framheila lappa aftanverðum og smá blæðingar framan til í hægri temporal lappa. Þá hafi verið litlar marblæðingar aftan til í parietal lappa hægra megin. Það hafi sést stór bólga í höfuðleðri ofan við þá blæðingu. Tölvusneiðmynd hafi verið endurtekin um 12 klukkustundum síðar og þá sést að blæðingar hafi vaxið talsvert frá síðustu rannsókn og hafi marblæðing í vinstri temporal lappa verið sýnu stærst með 3.5 cm í stærsta þvermáli. Í heild hafi sést fimm svæði sem dreift hafi sér um vinstri og hægri heilahvel og samtals fimm heila lappa. Ekki hafi sést merki um heilabjúg við myndatökur. Síðasta tölvusneiðmynd hafi verið tekin 21. júlí 2006 og þá sést vefjaeyður þar sem áður hafi verið blæðingar en annars engin frávik frá eðlilegri gerð. Ljóst sé að A hafi orðið fyrir talsverðum skaða af líkamsárásinni og muni þurfa á langtíma endurhæfingu að halda. Á þeim tíma sem vottorðið sé ritað sé erfitt að segja til um hvort A nái fullum bata þó líklegt sé að hann muni eiga við einhverja minniserfiðleika að stríða. K sálfræðingur, sérfræðingur í klínískri taugasálfræði og fötlun, hefur framkvæmt taugasálfræðilegt mat á A, en skýrslan er dagsett 31. júlí 2006. Í niðurstöðu og áliti kemur fram að A hafi verið nemi í Verslunarskóla Íslands. Hafi hann hlotið heilaskaða vegna líkamsárásar. Greindarprófun sýni greindarvísitölu í meðallagi. Markverð hækkun hafi orðið á munnlegri greindarvísitölu frá fyrri mælingu. Miðað við námsárangur A á samræmdum lokaprófum í grunnskóla megi þó ætla að greindarvísitölur séu lægri en þær hefðu mælst fyrir áverka og almenn hugræn skerðing sé því enn til staðar. Þrátt fyrir framfarir á flestum prófum megi enn sjá merki um áunna taugasálfræðilega veikleika, m.a. hvað snerti hraða í máltjáningu, sjónræna úrvinnslu- og formskynjun, heyrnrænt orðminni og hraða og úthald í hugarstarfi. Viðbragðshraði sé innan eðlilegra marka, en hægari en búast megi við miðað við forsögu. Merki um þrálæti og skipulagserfiðleika séu að mestu horfin í niðurstöðum prófa. Ljóst sé að ofangreindir taugasálfræðilegir veikleikar og einkenni, afleiðingar heilaskaða sem A hafi orðið fyrir 10. júní 2006 geti haft umtalsverð áhrif á líf A, nám, störf og áhugamál og aðlögun, atferli og líðan. A þarfnist því áfram sérhæfðrar eftirfylgdar og íhlutunar eftir þörfum, ekki síst nú þegar skólinn hefjist og hann takist á við flókið bóklegt nám að nýju. A mætti á lögreglustöð miðvikudaginn 28. júní 2006 og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás. Í kæru kemur fram að A hafi hlotið töluverða áverka á höfði vegna líkamsárásar og hafi hann verið í rannsókn á Landspítala háskólasjúkrahúsi. Hafi hann ekki verið hæfur til skýrslutöku fyrr en þennan dag að mati lækna og forráðamanna. Í skýrslunni kemur fram að A muni ekki neitt frá umræddum atburði. Myndi hann það eitt að hafa verið að fara í afmælisveislu til kunningja síns í Vesturbænum. Hafi hann síðan rankað við sér á Landspítala háskólasjúkrahúsi og þá verið búinn að vera þar í einhverja daga. Hafi hann fengið upplýsingar um það sem gerst hafi hjá kunningja sínum sem hafi verið með A á staðnum. Ákærði var yfirheyrður um atvik hjá lögreglu laugardaginn 10. júní 2006. Kvaðst ákærði hafa setið við áfengisdrykkju á veitingahúsinu Rauða ljóninu aðfaranótt laugardagsins 10. júní 2006. Með honum hafi verið L, M og N. Hafi ákærði komið á staðinn um miðnættið. Er hann hafi verið búinn að vera á staðnum í um 20 mínútur hafi tæplega tvítugur drengur ráðist að honum með höggum og spörkum þannig að ákærði hafi fallið í gólfið. Eftir að ákærði hafi fallið í gólfið hafi einhverjir fleiri sparkað í hann. Ákærði hafi hrakist undan höggum og spörkum og dottið út um hurð á veitingastaðnum inn á yfirbyggða torgið. Ungi maðurinn sem ráðist hafi á ákærða hafi einnig fallið. Hafi ákærði sparkað einu sinni í unga manninn þar sem drengurinn hafi legið og hafi sparkið komið í efri hluta líkama hans. Kvaðst ákærði öruggur um að hafa ekki sparkað í höfuð drengsins. Eftir þetta hafi ákærði forðað sér þar sem hann hafi óttast að vera laminn meira og hafi veitingamaður á Rauða ljóninu hleypt honum út úr veitingastaðnum bakdyramegin inn í einhverskonar anddyri. Þar hafi hann beðið milli vonar og ótta og gripið rörskera sem þar hafi verið til að verja sig ef einhverjir skyldu koma og ráðast á hann. Lögregla hafi komið skömmu síðar og handtekið ákærða. Ákærði kvaðst kenna til eymsla í hægra handarbaki, mjóbaki og nefi eftir barsmíðar þær sem hann hafi orðið fyrir. Ákærði kvaðst hafa verið undir smávægilegum áhrifum áfengis um nóttina. Kvaðst hann vilja ítreka að hann hafi ekki átt upptök átakanna og hafi það ekki verið ætlun hans að skaða nokkurn mann heldur hafi hann einungis verið að verjast árás. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 16. nóvember 2006. Kvaðst ákærði ekki hafa byrjað umrædd slagsmál. Hafi hann verið ásamt tveim eða þrem öðrum sitjandi við borð á Rauða ljóninu og það næsta sem ákærði hafi vitað hafi verið að umræddur drengur hafi komið til ákærða og án þess að segja nokkuð hafi hann sparkað með skó í andlit ákærða. Hafi ákærði setið við borð við útidyrahurð út af veitingastaðnum. Er drengurinn hafi sparkað í ákærða hafi ákærði fallið aftur fyrir sig og út fyrir dyrnar. Síðan hafi hann séð fullt af fólki vera að slást. Hafi ákærði staðið upp og sparkað í drenginn til að vernda sjálfan sig og síðan látið sig hverfa. Hafi barþjónn hleypt ákærða inn í eldhús. Hafi ákærði farið þar inn um hurð og beðið þar uns lögregla hafi komið og handtekið ákærða. Að því er atlöguna varðaði kvað ákærði drenginn hafa sparkað í ákærða og hafi ákærði við það fallið í gólfið og drengurinn einhvernvegin fallið yfir ákærða. Hafi ákærði staðið strax á fætur og sparkað í drenginn. Kvaðst ákærði telja að drengurinn hafi legið á bakinu er hann hafi sparkað í hann. Fyrir dómi greindi ákærði frá atvikum þannig að hann hafi verið á Rauða ljóninu með vinum sínum. Hafi þau setið við borð. Þar hafi þau drukkið og spjallað saman. Skyndilega hafi drengur komið og sett fótinn í andlit ákærða. Hafi drengurinn sparkað og ákærði dottið aftur fyrir sig. Hafi hann fallið út um hurð á staðnum og drengurinn dottið yfir ákærða. Hafi ákærði staðið upp og sparkað í drenginn. Því næst hafi hann farið á brott. Spark ákærða hafi lent ofarlega á brjóstkassa drengsins að öxl. Hafi ákærði verið hræddur og sparkið eiginlega ósjálfráð viðbrögð. Allt hafi gerst mjög hratt. Ekki kvaðst ákærði vita hvort drengurinn hafi verið meðvitundarlaus er hann hafi sparkað í hann. Maður á bar staðarins hafi hleypt ákærða á bak við barinn. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt drenginn er þetta hafi gerst. Ákærði kvaðst sjálfur hafa fengið einhverja áverka þessa nótt. Hafi þeir ekki verið sýnilegir en hann hafi verkjað í andlit og bak. Hafi hann sennilega ekki farið til læknis vegna þeirra þar sem þeir hafi ekki verið það alvarlegir. Þetta kvöld kvaðst ákærði hafa drukkið einn bjór og tvö ,,skot”. Hafi hann fundið til áfengisáhrifa en þó myndi hann atvik vel. Ákærði kvaðst ekki hafa slegið drenginn hnefahögg. Ákærði kvað sér og fjölskyldu sinni hafa verið hótað eftir þessa atburði. Fyrir dóminn kom A Greindi hann frá því að hann myndi ekkert eftir atburðum þessa nótt. Gæti hann því að engu leyti borið um atvik. D kvaðst hafa verið á veitingahúsinu Rauða ljóninu umrætt kvöld og hafi D komið þangað ásamt vini sínum C. Á staðinn hafi D komið um kl. 00.30 og verið allsgáður. D kvaðst kannast við A úr Verslunarskóla Íslands en þeir hafi þó ekki verið eiginlegir vinir. D kvaðst hafa veitt A athygli inni á veitingahúsinu. Hafi hann ekki verið sérstaklega að fylgjast með honum fyrr en hann hafi veitt því eftirtekt að A hafi verið kominn í slagsmál við ákærða og einhvern með honum. Hafi D staðið í um 5 metra fjarlægð frá þeim. Hafi hann snúið baki í ákærða og A en heyrt slagsmálin fara af stað og þá snúið sér við. Kvaðst D ekki vita hver hafi átt upptökin en átökin hafi blossað snögglega upp enda hafi ákærði, tveir ungir menn og stúlka er setið hafi með honum setið róleg er D hafi tekið eftir þeim síðast. Ákærði og samferðafólk hans hafi setið mjög nálægt útidyrahurð veitingahússins og í þeim átökum er hafi blossað upp hafi ákærði, A og félagi ákærða allir dottið á útidyrnar sem hafi opnast og þeir þar með farið út á yfirbyggða torgið fyrir utan staðinn. Hafi D virst sem ákærði og félagi hans næðu að standa í fæturna en A hafi fallið aftur fyrir sig. Hafi D misst sjónar af þeim er þeir hafi fallið út um dyrnar en það næsta sem hann hafi séð hafi verið að A hafi legið hreyfingalaus á bakinu á jörðinni og verið meðvitundarlaus. C og annar drengur hafi reynt að ganga á milli, auk þess sem þriðju drengurinn hafi blandað sér í málið og reynt það sama. Á meðan á þessu stóð hafi ákærði snúið sér að A þar sem A hafi legið hreyfingalaus og stappað einu sinni með vinstri fæti ofarlega ofan á brjóstkassa A, en A hafi engin viðbrögð sýnt við því. Hafi hann verið meðvitundarlaus á þeim tíma. Eftir þetta hafi ákærði látið sig hverfa. Kvaðst D hafa verið í innan við tveggja metra fjarlægð frá ákærða er hann hafi stappað á brjóstkassa A. C kvaðst hafa séð A ganga að þrem drengjum og einni stúlku er setið hafi við borð inni á veitingahúsinu Rauða ljóninu. Hafi A einungis verið kunningi C á þeim tíma, en þeir hafi átt sameiginlega kunningja og því stundum talað saman. Hafi C staðið rétt hjá þeim. Einhverjar orðalengingar hafi orðið á milli A og ákærða. Stuttu síðar hafi ákærði og annar drengur staðið upp frá borðinu þeir og byrjað að lemja A í andlit og hnakka. A hafi ekki annað gert en að verja sig gegn barsmíðunum. Hafi C séð að A hafi verið kominn í óefni og viljað reyna að hjálpa A að komast frá drengjunum. Hafi C hlaupið að þeim og ýtt við þeim, en við það hafi A og drengirnir tveir farið að vængjahurð rétt við aðalinnganginn. Slagsmálin hafi haldið áfram og hafi C séð ákærða slá A með hnefa í andlitið þannig að A hafi dottið aftur fyrir sig í gangstéttina með þeim afleiðingum að hann hafi legið hreyfingalaus á eftir. Hinn drengurinn hafi þá veist að C og slegið hann í hnakkann. Hafi C litið strax við og séð ákærða ganga í átt frá A. Hafi hann fljótlega snúið við og stappað á andliti hans þar sem A hafi legið. Hafi hann sennilega stappað með hægri fæti ofan á andlit A og fóturinn numið við nef A. Í lögregluskýrslu bar C að hann hafi séð ákærða stappa á andliti A einu sinni, en þetta hafi ákærði gert með áberandi miklum þunga eða afli. Fyrir dómi taldi hann það hafa verið tvisvar til þrisvar sinnum. Mikinn fjölda fólks hafi borið að og ákærði og hinn drengurinn horfið á brott. Ákærði hafi hlaupið inn á veitingastaðinn. Eftir þetta hafi lögregla komið á staðinn. C kvaðst hafa drukkið áfengi þetta kvöld en ekki fundið til mikilla áhrifa. Kvaðst hann ekki hafa séð A stofna til ófriðar þetta kvöld. E kvaðst hafa verið á veitingahúsinu Rauða ljóninu þetta kvöld. Hafi hann verið að koma af salerni staðarins er hann hafi orðið var við einhver læti við barinn. Hafi hann talið slagsmál vera í gangi. Hafi hann séð ákærða vera hoppandi líkt og hann væri að hoppa ofan á einhverjum og/eða sparka í einhvern. Hafi þetta gerst tvisvar til þrisvar sinnum. Átökin hafi verið rétt við vængjahurð. Með ákærða hafi verið annar drengur lægri og dökkur á hörund. Eftir stutta stund hafi einhverjir komið að og reynt að skilja að ákærða og dreng sem legið hafi á gólfinu. Síðan hafi það gerst að ákærði og drengurinn með honum hafi komið hlaupandi út úr hópnum og hafi ákærði hlaupið að barnum þar sem barþjónninn hafi tekið á móti honum og vísað honum inn í bakherbergi. Sá drengur sem fallið hafi í gólfið hafi ekki staðið upp aftur. Ekki kvaðst E hafa séð ákærða slá drenginn sem féll. O kvaðst hafa verið á veitingahúsinu Rauða ljóninu þetta kvöld. Hafi hann ásamt öðrum verið í hliðarsal veitingahússins í afmælisveislu. Talsvert af fólki hafi verið á staðnum. Skömmu eftir miðnættið hafi hann ásamt öðru fólki verið á yfirbyggða torginu fyrir framan veitingahúsið. Allt í einu hafi hurð á Rauða ljóninu opnast harkalega og nokkrir menn ruðst fram líkt og þeir væru í átökum eða ryskingum. Einn þeirra hafi fallið strax í jörðina við ryskingarnar. Hafi hann legið alveg hreyfingalaus eftir á jörðinni. Mikið af fólki hafi fylgt eftir fram á torgið og mikil reiði verið á meðal fólksins. Nokkrum andartökum eftir að A hafi fallið hafi O séð mann stíga harkalega niður á höfuð A þar sem A hafi legið hreyfingalaus. Fóturinn hafi komið á neðri hluta andlitsins, þ.e. við höku og kjálka. Þetta hafi gerst einu sinni og sá sem það hafi gert forðað sér aftur inn á veitingahúsið. Á staðnum hafi O verið sagt að árásarmaðurinn héti Sadun. Ekki kvaðst O hafa séð upphaf átakanna. M kvaðst hafa verið á Rauða ljóninu aðfaranótt laugardagsins 10. júní 2006. Hafi hann verið með ákærða, N og L. Þau hafi verið að drekka og setið saman við borð inni á staðnum. Skyndilega hafi drengur komið aðvífandi og sparkað í andlit ákærða þar sem ákærði hafi setið við borðið. Hafi ákærði dottið við það í gólfið. Árásin hafi verið fyrirvaralaus og mjög skyndileg en M kvaðst ekki telja að neitt samband hafi verið haft við drenginn áður. Drengurinn hafi ráðist á ákærða þar sem ákærði hafi legið í gólfinu og barið á honum með hnefum. Hafi M reynt að draga drenginn af ákærða en það gengið illa. Hópur drengja hafi síðan ráðist á M með höggum og spörkum. Allur hópurinn hafi borist fram á pall fyrir utan veitingastaðinn. Hafi hópurinn hent upp hurð í látunum og mannskapurinn því borist út af staðnum. Í látunum hafi M verið tekinn hálstaki en sleppt nokkru síðar. Hann hafi séð dreng liggjandi í gólfinu og talið það vera drenginn sem ráðist hafi á ákærða skömmu áður. Hafi M séð ákærða sparka í öxl eða bringu drengsins. Síðan hafi ákærði horfið á brott. Lögregla og sjúkralið hafi komið að skömmu síðar. L kvaðst hafa verið inni á Rauða ljóninu ásamt ákærða, M og N. Þau hafi verið að spjalla saman. Skammt frá þeim hafi verið hópur drengja og stúlkna við biljardborð. Einhverjir í hópnum hafi verið að ,,pískra” og gjóa augum yfir á borð til þeirra. Allt í einu hafi drengur komið gangandi yfirvegað til þeirra. Hafi hann sparkað í hægri hlið ákærða. Við höggið hafi ákærði fallið í gólfið og strákurinn fylgt á eftir með höggum og spörkum. Einhver hnefahögg hafi orðið. Skyndilega hafi fjöldi manns verið kominn í átök við borðið og hópurinn fallið á hurð sem henst hafi upp. Hópurinn hafi þá allur meira eða minna fallið í gólfið frammi á torginu fyrir framan veitingahúsið. Hafi hún séð dreng liggja í gólfinu en ekki séð hvernig það hafi borið að. Hafi L komið sér undan. Hafi hún heyrt síðar að drengur hafi slasast í átökunum en hún hafi ekki orðið vitni að því. N kvaðst hafa verið á Rauða ljóninu ásamt ákærða, M og L. Skyndilega hafi drengur, sem verið hafi við biljardborð á staðnum, gengið yfir til þeirra og sparkað fyrirvaralaust í ákærða, sem við það hafi dottið í gólfið. Sparkið hafi komið ofarlega í skrokk ákærða og hugsanlega höfuð hans. Árásin hafi verið skyndileg og tilefnislaus. Þeir hafi tekist á, stimpast og dottið niður. Skyndilega hafi verið kominn hópur af fólki í mikil átök sem borist hafi í gegnum hurð inn á staðnum. Átökin hafi borist fram á gang fyrir utan veitingahúsið. Hafi N náð að koma sér undan og ekki tekið þátt í átökunum. Hafi hann eftir átökin sennilega séð þann dreng sem ráðist hafi á ákærða liggja meðvitundarlausan eftir átökin. Ekki kvaðst N hafa séð ákærða slá drenginn í höfuðið. G kvaðst hafa verið að vinna á barnum á Rauða ljóninu þetta kvöld. Hafi hann orðið var við átök inni á staðnum en ekki getað farið frá barnum. Hafi hann því ekki séð hverjir hafi verið í átökum né hvernig þau hafi borið að. Ákærði hafi komið til G skömmu síðar og hafi G hleypt honum á bak við barinn því einhverjir drengir hafi elt ákærða. Ekki kvaðst G hafa séð þann sem hafi slasast. B gaf skýrslu hjá lögreglu 11. júní 2006. Við aðalmeðferð málsins kom B ekki fyrir dóminn þar sem hún var stödd í útlöndum. Þótti ekki ástæða til að fresta aðalmeðferð málsins af þeim sökum. Í lögregluskýrslu greindi hún frá því að hún hafi verið nýkomin inn á yfirbyggða torgið við Eiðistorg og verið á leið í átt að veitingahúsinu Rauða ljóninu. Hurð á neyðarútgangi hafi opnast og út hafi komið A sem fallið hafi aftur fyrir sig. Tveir ungir menn af erlendum uppruna og tveir íslendingar hafi fylgt á eftir í átökum. A hafi skollið með hnakka í gangstéttina og legið hreyfingalaus á eftir. Átök hafi staðið yfir í skamma stund og íslensku drengirnir reynt að halda einum hinna frá A þar sem A hafi legið. Skyndilega hafi drengurinn sparkað í A þar sem A hafi legið hreyfingalaus. Sparkið hafi lent í brjóstkassa eða höfði A. Eftir þetta hafi árásarmaðurinn látið sig hverfa. Hafi B farið að hlúa að A og aðstoðað við að snúa honum yfir á hliðina til að tryggja öndun. Rannsóknarlögreglumennirnir H, Ó og P staðfestu þátt sinn í rannsókn málsins. H kvaðst hafa rætt við ákærða í fangaklefa eftir handtöku. Þar sem skýrslur hafi ekki legið fyrir hafi hann reynt að átta sig á málavöxtum. Ákærði hafi skýrt frá sinni hlið í sjálfstæðri frásögn. Komið hafi fram hjá ákærða að drengur hafi veist að honum og að ákærði hafi slegið drenginn. Fram hafi komið að um hafi verið að ræða hnefahögg í andlitið. Ákærði og H hafi rætt saman á íslensku. Ó kvaðst hafa tekið skýrslu af ákærða laugardaginn 10. júní 2006. Ekki hafi hann séð neina áverka á ákærða. Hafi Ó því ekki haft frumkvæði að því að ákærði færi í læknishendur. Þá staðfesti Q sérfræðingur tæknideildar lögreglu sérfræðilega aðkomu sína að rannsókn málsins. J taugalæknir staðfesti að hafa annast A á Barnaspítala Hringsins. Staðfesti hún að hafa ritað vottorð vegna hans og gerði grein fyrir einstökum atriðum í vottorðinu. Kvað hún A hafa verið í lífshættu er hann hafi komið á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss. Útprentun úr heilaskanna hafi leitt í ljós fimm dreifðar blæðingar í báðum heilahvelum. Ein stór heilablæðing hafi verið aftanvert á höfðinu þar sem A hafi verið með kúlu er hann hafi komið á slysadeild. Önnur hafi verið skáhallt á móti. Það sé þekkt að þegar höfuð verði fyrir miklu höggi þá kastist heilinn í gagnstæða átt við höggið og verði við það blæðing í gagnstæðum hluta heilans. J kvað ekki hægt að fullyrða um hvort A hafi verið með meðvitund er hann hafi fallið í gólfið en líklegt væri þó að hann hafi verið meðvitundarlaus í ljósi þess að hann hafi ekki borið hendur fyrir sig. I heila- og taugaskurðlæknir staðfesti vottorð sitt í rannsóknargögnum málsins. Kvaðst I hafa haft afskipti af A um leið og A hafi komið á deildina 10. júní 2006. Hafi A verið í umsjá hans í þrjá daga, áður en hann hafi verið fluttur um deild. A hafi verið með verulega skerta meðvitund við komu vegna dreifðra höfuðáverka. Hafi hann strax verið sendur í sneiðmyndatöku sem sýnt hafi áverkana. Hafi verið um að ræða heilamar, dreifðar smáblæðingar sem hafi verið undir höggstað og vegna slátta á heila. Kvaðst I hafa fengið upplýst að A hafi verið sleginn, hann dottið á hnakka og ef til vill verið sleginn aftur eftir það. Kvaðst hann telja eðlilegast að álykta að A hafi fengið áverkana við að falla í gólfið. K staðfesti taugasálfræðilegt mat á A. Ýmsir veikleikar hafi háð A eftir áverkann. Hafi þeir háð honum mikið í sambandi við nám. A hafi haldið áfram námi í Verslunarskóla Íslands haustið eftir atburðinn. Hann hafi ekki náð tilskyldum árangri og orðið að hverfa frá skólavist þar. Hafi hann í framhaldi orðið að fara í léttara nám þar sem hann hafi skort einbeitingu, úthald og minni til að geta náð árangri í skóla. Niðurstaða: Um upphaf þess atburðar er A slasaðist aðfaranótt laugardagsins 10. júní 2006 á veitingahúsinu Rauða ljóninu eru atvik ekki að fullu ljós. Skiptast framburðir nokkuð eftir því hvort vitni hafi verið í för með ákærða eða A þetta kvöld. Ákærði kveður A fyrirvaralaust hafa veist að sér þar sem ákærði hafi setið við borð á veitingahúsinu. Hafi A lamið og sparkað í ákærða, sem við það hafi fallið í gólfið á veitingahúsinu. Hafi þetta verið upphaf átakanna. Þennan framburð ákærða hafa M, N og L stutt, en þau voru öll með ákærða í för þetta kvöld. Hafa þau öll staðhæft að A hafi fyrirvaralaust og án nokkurs aðdraganda gengið að ákærða og sparkað í hann og slegið. A hefur sjálfur ekkert getað borið um þetta þar sem hann man ekkert af atburðum næturinnar. Í vinahópi með A þetta kvöld var C. C hefur staðhæft að A hafi gengið að borði ákærða og félaga hans og átt einhver orðaskipti við ákærða. Í framhaldi hafi ákærði og drengur með honum veist að A með hnefahöggum og hafi A þurft að verjast. Hafi C séð að í óefni var komið og ætlað að hjálpa A. Fullyrti C að A hafi ekki stofnað til ófriðar þetta kvöld. Önnur vitni hafa ekki getað borið um upphaf átaka. Um átökin sjálf milli ákærða og A áður en A féll í gólfið ríkir einnig nokkur óvissa. Ákærði hefur sjálfur staðhæft að hann hafi ekki slegið A hnefahögg í andlitið. A hafi hins vegar látið höggin dynja á ákærða eftir að ákærði féll í gólfið. Ákærði hafi einfaldlega varið sig. Hafi orðið mikill æsingur og hópur drengja sótt að ákærða og vinum hans. M og N hafa einnig staðhæft að A hafi látið höggin dynja á ákærða, en hafa í raun ekki getað borið um atganginn eftir það þar sem M kvaðst hafa verið tekinn hálstaki og sjálfur lent í átökum. N kvaðst hins vegar hafa látið sig hverfa. C hefur í þessum þætti fullyrt að ákærði hafi lamið A hnefahögg í andlitið og hafi A við það fallið aftur fyrir sig í gólfið. Önnur vitni í málinu hafa einungis getað borið um að A hafi fallið aftur fyrir sig út um dyr veitingahússins og legið eftir það hreyfingalaus. Bera flest vitnin að hann hafi virst meðvitundarlaus eftir að hann hafnaði í gólfinu. Um framferði ákærða eftir að A hafnaði í gólfinu liggja aftur á móti fyrir nokkuð greinargóðir framburðir. Ber ákærða og vitnum saman um að ákærði hafi hlaupið að A, þar sem A hafi legið á bakinu og að ákærði hafi sett fót sinn í A. Ákærði staðhæfir að hann hafi stappað ofan á brjóst A. Þann framburð hafa vitnin D og C stutt, þó svo C miði við að fótur ákærða hafi lent ofan á nefi eða kjálka A. O kveður ákærða hafa stigið ofan á höfuð A. B bar hjá lögreglu að ákærði hafi sparkað í höfuð A. Vitni þessu eru nánast samhljóða um að A hafi ekki hreyft sig eftir að hann féll í jörðina og því legið hreyfingalaus er ákærði hafi stappað ofan á A. Svo sem hér var rakið er atburðarásin umrædda nótt ekki fyllilega skýr, enda virðist talsvert stór hópur ungs fólks hafa verið á staðnum, margir nokkuð undir áhrifum áfengis og vel flestir æstir. Við mat á niðurstöðu situr það þó eftir að myndir og læknisvottorð sýna, svo ekki verður um villst, að A var með slæmt glóðarauga á hægra auga við komu á slysadeild. Alvarlegastur áverka A var dreift heilamar er hann hlaut þessa nótt, en áverkar á heila urðu honum næstum að bana. Sneiðmyndataka sýndi fram á að A var með stórt heilamar aftanvert ofarlega á höfði. Var A með stóra kúlu utanvert á höfði við komu á slysadeild sem samrýmist því að hann hafi hlotið heilamarið við fall aftur á bak á hnakkann. Þá var hann með annað stórt heilamar á gagnstæðum hluta heilans. Læknisfræðileg gögn og framburðir lækna benda ótvírætt til að sá áverki hafi orsakast við það að heilinn hafi kastast fram við höggið sem kom aftanvert á höfuðið. Þá voru þrjár aðrar blæðingar í höfði. Þykir dóminum sennilegast að A hafi fengið þungt högg á vinstra auga sem hafi leitt til þess að hann féll aftur fyrir sig og á hnakkann. Í ljósi þess að framburðir í málinu veita ekki afdráttarlausa vísbendingu um að ákærði hafi sparkað í höfuð A eftir fallið verður ekki við annað miðað en að þeir áverkar sem A hlaut á höfði hafi alfarið komið við fallið. Þó svo erfitt sé að slá föstu hvað teljist sannað um upphaf átaka þessa nótt eða einstök atriði í framvindu þeirra stendur það þó uppúr og skiptir sköpum að A var ekki í átökum við aðra en ákærða þessa nótt. Þá verður ekki fram hjá því litið að H rannsóknarlögreglumaður ber að ákærði hafi í sjálfstæðri frásögn tjáð sér að hann hafi lamið A í andlitið þessa nótt. Samtal þeirra hafi farið fram á íslensku og hafi ákærða verið ljós réttarstaða sín. Að þessu gættu og í ljósi þess að A var með slæmt glóðarauga á hægra auga og með vísan til framburðar C þykir dóminum hafi yfir skynsamlegan vafa að atvik hafi verið með þeim hætti að ákærði hafi slegið A hnefahögg í andlitið og hafi höggið komið á hægra auga A. A hafi við það fallið aftur fyrir sig og skollið með hnakka í gólfið. Við það hafi A fengið dreift heilamar. Í framhaldinu hafi ákærði stappað með fæti ofan á líkama A. Ákærði ber við neyðarvörn verði talið sannað að hann hafi slegið A. Á hana verður ekki fallist enda voru viðbrögð ákærða langt umfram þá hættu er hann gat talið að sér steðja. Árás ákærða á A var sérlega hættuleg en A hlaut lífsógnandi áverka, sem hefðu getað leitt hann til dauða. Með hliðsjón af þessu, sbr. og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 365/2006, verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákæra 28. mars 2007. Ákærði játar sök samkvæmt ákæru. Með vísan til þeirrar skýlausu játningar hans, sem samrýmist gögnum málsins, er sannað að ákærði hafi framið þau brot sem honum eru gefin að sök og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæra 21. maí 2007. Ákærði kvaðst fyrir dómi ekki hafa verið á bifreiðinni LZ-556 umrætt sinn. Þá kvaðst hann ekki hafa ritað undir vettvangsskýrslu fyrir umferðarlagabrot í gögnum málsins. Er undir ákærða var borið að lögreglumenn er afskipti hefðu haft af ökumanni bifreiðarinnar LZ-556 hafi fengið að sjá vegabréf ökumanns kvaðst ákærði aldrei ganga með vegabréf sitt á sér. Bifreiðin LZ-556 væri innan fjölskyldu ákærða og hefði ákærði t.a.m. ekið henni þetta sama kvöld. Hafi hann fengið viðurlög vegna þeirrar háttsemi sinnar. Fyrir utan ákærða væru bræður ákærða stundum ökumenn bifreiðarinnar og hefði ákærði tekið eftir því að lögreglumenn rugluðust stundum á ákærða og bróður hans en þeir væru mjög líkir í útliti. Ákærði kvað allar upplýsingar í vettvangsskýrslu fyrir umferðarlagabrot eiga við sig fyrir utan að gsm farsími væri rangur. S lögreglumaður kvaðst hafa stöðvað akstur ákærða greint sinn. Lögreglumenn hafi stöðvað umrædda bifreið þar sem bifreiðin hafi verið óskoðuð. Ökumaður hafi verið beðinn um að koma yfir í lögreglubifreiðina. R lögreglumaður hafi þar kannast við ökumann sem ákærða og ávarpað hann með nafni í lögreglubifreiðinni. Fjarskiptamiðstöð lögreglu hafi gefið upp að ökumaður væri sviptur ökuréttindum. Af þeim ástæðum hafi verið farið með bifreiðina á lögreglustöð. Þar hafi ökumaður munað eftir að hann væri með vegabréf meðferðis og hafi hann framvísað því. Niðurstaða: Ákærði er fæddur í október 1985. Hann gekkst undir sátt hjá lögreglustjóra 12. maí 2005 fyrir fíkniefnalagabrot. Hann gekkst undir sátt 9. desember 2005 fyrir ölvunar- og réttindaleysisakstur. Hann var dæmdur í sekt 26. apríl 2006 fyrir hraðakstur og réttindaleysisakstur. Hann gekkst undir viðurlagaákvörðun 6. september 2006 fyrir brot gegn umferðarlögum, þ.á m. vegna réttindaleysisaksturs og vegna brota gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hann gekkst undir tvær sáttir í september 2006 fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni annars vegar og umferðarlögum hins vegar. Ákvörðun refsingar var frestað skilorðsbundið í tvö ár í dómi 5. desember 2006 vegna þjófnaðar og tilraunar til þjófnaðar. Á árinu 2007 hefur ákærði gengist undir fjórar sáttir. Tvær fyrstu eru frá í janúar fyrir þjófnað og réttindaleysisakstur. Sú þriðja er frá í apríl og er fyrir hraðakstur. Sú síðasta er frá í maí 2007 og er fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Brot ákærða í þessu máli samkvæmt ákæru 20. mars 2007 er framið fyrir viðurlagaákvörðunina 6. september 2006 og allar refsiákvarðanir eftir það. Þá eru brot ákærða samkvæmt ákæru 28. mars 2007 og 21. maí 2007 framin fyrir refsidóminn 5. desember 2006 og refsiákvarðanir þar á eftir. Ber því að tiltaka refsingu eftir 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. Fella verður hina skilorðsbundnu refsiákvörðun frá 5. desember 2006 inn í þá refsingu er ákærði nú hlýtur. Brot ákærða samkvæmt ákæru 20. mars 2007 eru sérlega alvarleg. Með hliðsjón af því, sbr. og 1., 3. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 14 mánuði. Í ljósi alvarleika háttsemi ákærða og sakaferils hans er ekki unnt að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. Í ákæru hefur verið tekin upp skaðabótakrafa A að fjárhæð 2.883.176 krónur, auk vaxta. Við aðalmeðferð málsins lagði réttargæslumaður A fram breytta kröfugerð og krafðist þá skaðabóta að fjárhæð 5.012.260 krónur. Hefur verjandi ákærða sérstaklega mótmælt hækkun á bótakröfunni frá því sem um getur í ákæru. Krafan sundurliðast með þessum hætti: - Miskabætur 2.000.000 krónur - Tímabundið atvinnutjón 708.724 krónur - Atvinnutjón í eitt ár, sbr. 3. mgr. 7. gr. skbl. 1.956.500 krónur - Málskostnaður 317.036 krónur Fyrir liggur að A varð fyrir alvarlegu líkamstjóni sem ákærði ber skaðabótaábyrgð á. Læknisfræðileg gögn og taugasálfræðilegt mat sýna fram á alvarlegar afleiðingar árásarinnar. Við viðlíka tjón og A hefur orðið fyrir hefur jafnan verið lagt mat á tjón tjónþola í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt lögunum skal sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, þjáningabætur, miska og örorku. Miðað við gögn málsins væri helst unnt að dæma A miskabætur eftir 26. gr. laganna. Hér er hins vegar til þess að líta að afleiðingar árásarinnar fyrir A eru óvenjulega miklar til framtíðar litið og meiri en almennt gengur og gerist í líkamsárásarmálum. Í því ljósi eru gögn til stuðnings skaðabótakröfunni of rýr til að miskabætur verði dæmdar. Er skaðabótakrafan vanreifuð að mati dómsins og verður henni þar með vísað frá dómi, sbr. 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Með því móti á A færi á að leggja betri grundvöll að útreikningi á tjóni sínu eftir reglum laga nr. 50/1993. Með vísan til lagaákvæða í ákæru skulu upptæk gerð til ríkissjóðs 9,34 g af maríhúana, sem hald var lagt á við rannsókn málsins. Í gögnum málsins liggur fyrir yfirlit um sakarkostnað að fjárhæð 44.821 króna. Um er að ræða reikninga vegna starfa túlks fyrir ákærða hjá lögreglu. Kostnaður vegna starfa túlks greiðist úr ríkissjóði og verður ekki sakarkostnaður í máli. Ákærði greiði þóknun til Jóns Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns vegna verjandastarfa á rannsóknarstigi málsins, 64.740 krónur. Þá greiði ákærði tildæmd málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Jón H B Snorrason saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Ákærði, Sadun Lankathilaka, sæti fangelsi í 14 mánuði. Skaðabótakröfu A er vísað frá dómi. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 9,34 g af maríhúana, sem hald var lagt á við rannsókn málsins. Ákærði greiði 906.360 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gríms Sigurðarsonar héraðsdómslögmanns, 582.660 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Sveins Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, 258.960 krónur.
|
Mál nr. 507/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 8. nóvember 2012 klukkan 17. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurðar er staðfestur.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.