Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 658/2014
Kærumál Þinglýsing Umboð
Í hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu dánarbús H um að fella ákvörðun sýslumanns úr gildi og lagt var fyrir hann að afmá úr þinglýsingabók tryggingarbréf á fasteign úr dánarbúi H. Tryggingarbréfið var undirritað af A um samþykki þinglýstra eigenda eftir umboði sem laut að lögskiptum vegna kaupa þeirra á fasteigninni. Talið var að samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 hafi sýslumanni borið að hafna þinglýsingu tryggingarbréfsins í öndverðu þar sem ljóst mátti vera af skýru orðalagi umboðsins að það gat ekki falið í sér þær ráðstafanir sem tryggingarbréfið bar með sér. Þá var talið ósannað að annað umboð hafi legið fyrir við þinglýsingu tryggingarbréfsins. Hinn kærði úrskurður var staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2014 þar sem lagt var fyrir sýslumanninn í Reykjavík að afmá úr þinglýsingabók tryggingarbréf, sem móttekið var til þinglýsingar 5. júlí 2007 og innfært í þinglýsingabók 6. sama mánaðar á fasteign varnaraðila Hvassaleiti 56-58 í Reykjavík. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að staðfest verði ákvörðun sýslumanns 30. desember 2013 um að synja því að afmá bréfið úr þinglýsingabók. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Íslandsbanki hf., greiði varnaraðila, dánarbúi Hrefnu Lárusdóttur, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 509/2010
Kynferðisbrot
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því hafa berað á sér kynfærin fyrir framan fimm ára stúlku og látið hana afklæðast að hluta og káfað á líkama hennar, þar með talið á kynfærum hennar og rassi utan klæða. Í héraðsdómi var talið að meðferð málsins fram að skýrslugjöf meints brotaþola fyrir dómi hefði verið til þess fallin að rýra sönnunargildi þess vitnisburðar og varð því ekki byggt á honum við sönnunarmat í málinu. Vísað var til þess að þrátt fyrir aldur meints brotaþola hefði ekki verið hlutast til um að hún gæfi skýrslu fyrir dómi í samræmi við a-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 fyrr en rúmum mánuði eftir samskipti barnsins við X. Hafði meintur brotaþoli þá ítrekað verið yfirheyrð um atvik málsins hjá sálfræðingi og hafði móðir hennar látið hana taka þátt í sérstökum leik í þeim tilgangi að fá fram frásögn um það sem gerst hafði. Dómskýrsla meints brotaþola bar þess merki að í einhverjum tilvikum hefði framburður hennar litast af því sem móðir hennar hafði tjáð henni. Þar sem engum öðrum sönnunargögnum var til að dreifa sem sýndu fram á sekt X var hann sýknaður og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti með vísan til forsendna héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2010. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og hann dæmdur til refsingar, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Hvorki eru efni til að fallast á með ákæruvaldinu að rökstuðningi fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms sé áfátt né að líkur séu á að mat fjölskipaðs héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að vera rangt þannig að ómerkingu dómsins geti varðað. Að því athuguðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, X, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. júlí 2010. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 8. apríl sl. á hendur ákærða, X, kt. [...], til heimilis að [...], [...]. „fyrir kynferðisbrot, fimmtudaginn 7. maí 2009, að [...], [...], með því að hafa berað á sér kynfærin fyrir framan stúlkuna A, fædda [...], og látið hana afklæðast að hluta og káfað á líkama hennar, þar með talið á kynfærum hennar og rassi utan klæða. Telst þetta varða við 2.mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi umræddan dag verið heima hjá sér milli hálf fimm og fimm að tálga úti í sólhýsi er síminn hafi hringt. Hafi G nágranni hans verið í símanum en þeir eigi sláttuvél saman og hafi hann talað um að best væri að hún væri hjá ákærða meðan nágranninn væri í útlöndum. Brotaþoli hafi þá komið og hafi hún verið í einhvers konar Zorro búningi og þá hafi hún verið prik milli fótanna og hafi verið hesthaus á endanum. Hún hafi sýnt honum þetta og þá hafi hann sagst eiga hest líka og spurt hana hvort hún vildi ekki koma inn og sjá hann. Hún hafi játað því í fyrstu en þegar hún hafi verið komin í gættina þá hafi hún stöðvað og sagt að mamma hennar vildi ekki að hún væri inni hjá ókunnugu fólki. Hann hafi sagt henni að fara eftir því sem mamma hennar segði og hafi hann þá sótt hestinn og sýnt henni. Hafi þetta allt tekið u.þ.b. 1 til 2 mínútur og hafi hún þá farið en ákærði haldið áfram að tálga. Annað hafi ekki gerst að sögn ákærða. Ákærði kvaðst einu sinni áður hafa rætt við brotaþola, hann hafi verið að dunda með tré norðan við húsið, þ.e.a.s. fyrir framan gluggann þar sem hún eigi heima, og kvaðst hann hafa verið að höggva með flugbeittri exi. Hún hafi fært sig nær honum og hafi honum ekki verið vel við það því að hún hafi verið kvik. Hún hafi séð að hurðin í kjallarann hafi verið opin og hafi hún spurt hvort hún mætti kíkja niður í kjallarann. Ákærði kvaðst hafa játað því og verið feginn að vera laus við hana. Hún hafi dvalið þar í nokkrar mínútur, komið síðan og kvatt. Hann kvaðst ekki hafa haft önnur samskipti við brotaþola og neitaði því að hafa sýnt henni typpið á sér eða haft í frammi einhverja kynferðislega tilburði gagnvart henni. Hann kannaðist ekki við að hafa talað um að eitthvað ætti að vera leyndamál milli þeirra. Vitnið K, amma brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi umræddan dag verið stödd í Reykjavík. Hún hafi hitt brotaþola daginn eftir en seinna hafi hún tekið eftir því að brotaþoli hafi farið að verða grátgjörn, sótt meira í að sofa hjá þeim og pissað meira undir, en hún hafi nánast verið hætt því. Hún kvað hana hafa forðast að horfa út um gluggann hjá sér þar sem hús ákærða blasti við og hafi hún viljað vera annars staðar í herberginu en við gluggann. Hún kvað líðan brotaþola hafa batnað, einkum eftir skýrslutöku í Barnahúsi og hafi verið eins og hún hafi létt á sér. Vitnið C, faðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að móðir brotaþola hafi hringt og sagt að brotaþoli væri í húsi ákærða. Hann kvaðst hafa sagt henni að drífa sig bara á staðinn og ná í hana. Hann hafi hlaupið af stað, komið yngri dóttur sinni í pössun og hitt móður brotaþola. Hann kvaðst hafa séð brotaþola á gangi og spurt hana hvar hún hafi verið og hvað hún hafi verið að gera. Hún hafi sagt að hún hafi verið hjá einhverjum vini sínum og er hann hafi spurt nánar út í það hafi hún orðið flóttaleg. Hún hafi bent á húsið sem hún hafi verið í og hafi þar verið staðfest að hún hafi verið þar fyrr um daginn. Hann kvaðst einnig hafa fengið það upp úr henni að hún hafi verið í húsi ákærða, hún hafi gefið honum steina og hann hafi sýnt henni hest. Hann kvaðst þá hafa hringt á lögregluna. Ekki hafi komið alveg skýrt frá henni hvort hún hafi verið inni en hann kvaðst hafa skilið hana með þeim hætti. Um kvöldið hafi hún komið til vitnisins og sagst eiga leyndarmál sem hún mætti ekki segja neinum eða hún mætti ekki segja mömmu sinni og er hann hafi spurt hvort hún mætti segja honum það, þá hafi hún sagt að hún myndi það ekki. Hann kvað ekki hafa komið fram hjá henni hvert leyndarmálið væri en hegðun hennar hafi orðið mjög skrýtin. Eftir að hún hafi verið í baði hafi hún rúllað upp handklæðinu eða tekið það og sett á milli fóta sér. Er hann hafi spurt hana hvað hún væri að gera hafi hún orðið mjög vandræðaleg og hafi það endað með því að hún hafi sett það aftur fyrir sig og sagt að þetta væri skott. Hún hafi spurt hvort ákærði væri vondur við börn, hvort hendurnar hans væru hættulegar og hvort hann mætti snerta hana. Hann kvað ekki hafa komið fram að ákærði hafi snert hana en tók fram að hann hafi ekki viljað spyrja hana of mikið um það. Vitnið L, eiginkona ákærða, skýrði svo frá fyrir dómi að hún myndi ekkert sérstaklega eftir umræddum degi. Hún kvaðst ekki vita hver brotaþoli væri og vissi ekki til þess að hún hafi komið á heimili vitnisins. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt óvenjulegt í fari ákærða um þessar mundir en þau hafi fljótlega farið til útlanda og hafi ekkert virst íþyngja honum. Hún kvaðst trúa á sakleysi ákærða og benti á að þau væru búin að vera gift í 50 ár og kvaðst hún vita svona nokkurn veginn hvenær hann væri að skrökva og hvenær ekki. Hún kvað ákærða hafa fengið mikið áfall þegar kæran kom fram eftir að þau hafi komið heim. Vitnið F sálfræðingur gaf símaskýrslu fyrir dómi og staðfesti sálfræðiskýrslu sína. Hann kvaðst hafa greint ákærða með barnahneigð sérstaklega í ljósi þeirra gagna sem hann hafði undir höndum, en um hafi verið að ræða ítrekaðar kærur og virtist honum allt benda til að hann hafi kynferðislegan áhuga á stúlkubörnum. Vitnið D skýrði svo frá fyrir dómi að móðir hennar hafi tjáð sér að sést hafi til brotaþola þar sem hún hafi farið inn til ákærða. Hún kvaðst hafa reynt að ná sambandi við móður brotaþola en ekki náð í hana fyrr en um einum og hálfum tíma eftir að sést hafi til brotaþola. Hún kvaðst á þessum tíma hafa verið búin að vera að kíkja inn í sólhús ákærða en ekki séð brotaþola þar. Hún kvaðst hafa séð þegar faðir brotaþola kom og sótti hana, en þá hafi hún verið í garði ákærða. Vitnið tók fram að hún hafi „lent í“ ákærða þegar hún hafi verið lítil og kvaðst hún hafa tekið á móti foreldrum brotaþola daginn eftir í fyrsta viðtal sem starfsmaður Barnaverndar en ekkert komið að málinu eftir það. Vitnið M skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi verið að koma úr vinnunni milli hálf fimm og fimm er hún sá brotaþola á tröppunum að tala við ákærða. Hún kvað sér hafa brugðið vegna þess að dóttir hennar hafi lent í atviki þegar hún hafi verið um 5 ára. Hún hafi ekki vitað hvar stúlkan átti heima og hafi hún þá reynt að hringja í D dóttur sína en hún hafi ekki svarað. Eftir nokkurn tíma hafi hún náð í D og taldi hún að D hafi náð sambandi við foreldra brotaþola. Hún kvaðst ekki hafa séð brotaþola fara inn í hús ákærða. Vitnið N lögregluvarðstjóri skýrði svo frá fyrir dómi að M eiginkona hans hafi sagt honum frá því að hún hafi séð barn banka á [...], hjá ákærða og hafi hún haft áhyggjur af því. Er hann hafi verið mættur til vinnu hafi faðir brotaþola hringt og sagt að eitthvað hafi örugglega komið fyrir dóttur hans. Móðir brotaþola hafi ekki virst hafa eins miklar áhyggjur og kvaðst hann hafa bent henni á að ef henni fyndist eitthvað hafa komið fyrir hana væri henni velkomið að hafa samband ef þau vildu að eitthvað yrði gert frekar í málinu. Vitnið O skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi komið heim til sín úr vinnu um hálf sex leytið og hafi hann þá séð brotaþola úti í garði hjá honum. Hann minntist þess að nokkrum dögum áður hafi sonur hans boðið brotaþola að koma inn til þeirra að leika en hún hafi sagt að hún mætti það ekki. Hún hafi umrætt sinn komið nokkrum mínútum seinna og sagt að hún væri búin að tala við mömmu sína og að hún ætti að koma heim klukkan hálfsjö aftur. Hún hafi verið uppi í herbergi að leika með syni vitnisins og hafi hún verið látin fara heim á tilsettum tíma. Örfáum mínútum síðar hafi foreldrar hennar komið og spurt hvort hún hafi verið hjá þeim. Hann varð ekki var við ákærða við þetta tækifæri. Vitnið P leikskólakennari skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi verið á deildinni hjá henni og kvaðst hún hafa tekið eftir breyttri hegðun hjá henni stuttu eftir umrætt atvik, hún hafi verið þögul, meira inni í sér, lokuð og ekki eins og hún átti að sér að vera. Foreldrar hennar hafi komið að máli við vitnið og beðið um aðstoð, hvernig þau ættu að koma sem eðlilegast fram við hana og hvað þau ættu að gera og hafi þau rætt það. Hún kvaðst hafa ráðlagt þeim að leita til E og fá þá hjálp sem væri í boði. Hún kvaðst ekki hafa rætt við brotaþola um atvikið. Hún kvað brotaþola hafa verið tápmikla, hressa og hvatvísa, en allt í einu hafi hún farið að verða lokuð og alvarleg. Hafi þessi mikla breyting sést strax. Hún kvað brotaþola vera mjög einlæga stúlku og kvaðst ekki hafa orðið vör við að hún væri ósannsögul. Vitnið E sálfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi sem starfsmaður barnaverndarnefndar [...] verið fengin til þess að ræða við stúlkuna eftir grunur hafi vaknað um að hún hafi orðið fyrir einhvers konar áreitni . Hún kvaðst hafa rætt við hana í fjögur skipti á leikskólanum og síðan í eitt skipti á skrifstofu. Hún kvaðst eftir það hafa vísað málinu í Barnahús og tekið nokkur meðferðarviðtöl við hana að því loknu. Hún kvað brotaþola ekki hafa átt sérstaklega auðvelt með að ræða þessa hluti, hún hafi átt auðvelt með að ræða allt annað og hafi þurft að hafa svolítið fyrir því að fá hana til að segja hvað hafi gerst og þess vegna hafi hún tekið svona mörg viðtöl. Stúlkan hafi verið svolítið óstýrilát og misst athyglina fljótt ef umræðunni hafi verið beint að umræddu atviki. Hún hafi sagt að hún hafi farið inn í [...] húsið eins og hún kallaði það, lýst þar einhverjum herbergjum og sagst hafa farið inn á baðherbergi. Hún hafi fyrst sagt að hún hafi ekkert hafa farið þarna inn, síðan einu sinni, síðan margoft. Hún hafi greint frá því að hún hafi farið inn á baðherbergi og þar hafi verið læst af því að hann hafi viljað segja henni frá leyndarmáli . Vitnið tók fram að hún hafi ekki sagt frá þessu fyrr en hún hafi verið spurð beint. Hún hafi greint móður sinni frá því að hún hafi fengið að sjá typpið á manninum, hann hafi gyrt niður um sig og hafi hún aðspurð játað því. Hafi þetta komið fram í síðasta viðtalinu á leikskólanum en fram að því hafi hún sagt að hún hafi bara átt leyndarmál sem hún hafi ekki viljað segja frá, það væri leiðinlegt en hún hafi farið þarna inn á bað og þau hafi lokað svo enginn myndi heyra leyndarmálið. Hafi komið skýrt fram að leyndarmálið væri á milli hennar og ákærða. Vitnið kvað þessa frásögn barnsins hafa komið fram eftir að það hafi farið í svokallaðan ritaraleik með móður sinni. Vitnið kvað könnunarviðtölin hafa tekið um 20-30 mínútur og hafi enginn annar verið viðstaddur. Í síðasta viðtalinu á skrifstofu vitnisins hafi móðir hennar verið viðstödd og þá hafi þetta ekkert verið rætt og hafi hún virst leið á þessu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð nein merki þess að barnið þekkti ekki muninn á réttu og röngu en hún hafi átt það til að bulla og hafi hún þá þurft að stöðva hana. Þegar hún hafi ekki viljað ræða atvikið hafi hún orðið svolítið kjánaleg, falið sig eða beint umræðunni annað. Hún hafi alltaf verið svolítið jákvæð gagnvart ákærða, hún hafi sagt að hann væri góður og hann væri góður við hana og gæfi henni ís. Vitnið kvaðst hafa tekið umrædd viðtöl í samráði við lögreglu og Barnahús og hún skýrði fjölda viðtalanna með þeim hætti að þeim hafi fundist að þau væru ekki með mikið í höndunum, stúlkan hafi alltaf verið að segja að hún ætlaði að segja frá á morgun. Að því leyti hafi þetta mál verið ólíkt öðrum málum. Vitnið G skýrði svo frá fyrir dómi að hann og ákærði ættu sláttuvél saman en lóðir þeirra liggi saman. Vitnið hafi verið að fara til útlanda og kvaðst hann hafa rætt við ákærða í síma til þess að fá að vita hvort hann þyrfti á sláttuvélinni að halda á meðan. Hann mundi ekki eftir því að komið hafi fram að einhver væri kominn inn á lóðina hjá ákærða en hann kvaðst skömmu eftir samtalið hafa farið með sláttuvélina til ákærða og skilið hana eftir við bílskúrinn hjá honum. Hann kvaðst ekki hafa talað við ákærða þá og ekki hafa orðið var við mannaferðir á lóðinni, húsinu eða garðskála ákærða. Vitnið R lögregluvarðstjóri skýrði svo frá fyrir dómi að eftir að ákærði hafi verið kominn heim frá [...] hafi honum verið kynnt að komin væri fram kæra á hendur honum fyrir kynferðisbrot. Hann hafi virst vera hissa á því en hann hafi kannast við að stúlka hafi komið til hans en ekki að hún hafi komið inn til hans. Hann hafi spjallað við hana fyrir utan, hún hafi ekki komið inn í húsið. Vitnið hafi þá sagt ákærða að stúlkan hafi talað um hest sem hún hafi skoðað og hafi ákærða þá helst dottið í hug að hann hafi verið að sýna henni tréhest sem hann hafi skorið út og hafi verið inni í sólhúsi. Ákærði hafi neitað sakargiftum og ekki mundi vitnið eftir misræmi í frásögn hans. Eftir að rannsókn málsins hófst hafi fjöldi kvenna gefið sig fram og talið ákærða hafa brotið gegn sér kynferðislega fyrir mörgum árum. Hafi þetta haft áhrif á þann tíma sem rannsókn málsins hafi tekið. Vitnið S rannsóknarlögreglumaður gaf símaskýrslu fyrir dómi. Hann skýrði ástæður þess að rannsókn málsins hafi tekið svo langan tíma sem raun bar vitni með þeim hætti að borist hafi kærur á hendur ákærða frá miklum fjölda kvenna vegna ætlaðra kynferðisbrota. Hafi málið dregist sökum þess að ákveðið hafi verið að rannsaka þau mál. Ákærða er gefið að sök að hafa umræddan dag berað á sér kynfærin fyrir framan brotaþola, látið hana afklæðast að hluta og káfað á líkama hennar, þar með talið á kynfærum hennar og rassi utan klæða. Ákærði neitar sök en hefur kannast við að hafa rætt við brotaþola í gættinni hjá sér og sýnt henni hest sem hann hafi tálgað en hún hafi ekki komið inn til hans þá. Hafi hún sagt að móðir hennar vildi ekki að hún væri inni hjá ókunnugu fólki. Ákærði kannast við að hafa áður talað við brotaþola, hann hafi þá verið að höggva í tré með flugbeittri exi er hún hafi komið til hans og fengið leyfi hans til að fara niður í kjallara og hafi hún dvalið þar í nokkrar mínútur. Vitnið M hefur borið að hún hafi séð brotaþola við útidyrahurð ákærða og samkvæmt gögnum málsins virðist það hafa verið um kl. 16:47. Henni var þá kunnugt um að D dóttir hennar hafi borið á ákærða að hann hafi leitað á hana þegar hún var barn að aldri og virðist það ástæða þess að hún reynir að hringja í hana til að tilkynna um ferðir brotaþola. Ekkert þeirra vitna sem gefið hafa skýrslu í máli þessu virðist hafa séð brotaþola fara inn í hús ákærða. Vitnið O hefur borið að hann hafi komið heim til sín úr vinnu um hálf sex leytið og hafi hann þá séð brotaþola úti í garði hjá sér. Hún hafi komið nokkrum mínútum síðar og fengið að leika við son vitnisins og hafi hún verið þar, sennilega til kl. 18:21. Samkvæmt framansögðu eru ákærði og brotaþoli ein til frásagnar um ferðir brotaþola frá kl. 16:47 til kl. 17:30. Eins og rakið hefur verið gaf brotaþoli ekki skýrslu í Barnahúsi fyrr en 11. júní 2009, en þá var liðinn rúmur mánuður frá atburðum. Fram að þeim tíma fór hún í fimm viðtöl hjá E sálfræðingi. Þá hefur einnig komið fram að móðir brotaþola gerði sér far um að fá brotaþola til þess að skýra frá atvikum og í þeim tilgangi fóru þær í svokallaðan ritaraleik þar sem brotaþoli virðist fyrst skýra frá því að ákærði hafi sýnt henni typpið á sér. E og móður brotaþola greinir á um það hvenær umræddur ritaraleikur fór fram, móðirin sagði leikinn hafa farið fram 2-3 dögum eftir atburðinn en samkvæmt skýrslu E skýrði móðir brotaþola henni frá því að brotaþoli hafi greint sér frá því að ákærði hafi sýnt henni typpið á sér áður en fjórða viðtalið fór fram, en það var þann 20. maí 2009. Þá segir í skýrslunni að móðirin hafi sagt leikinn hafa farið fram eftir fimmta viðtalið, en það mun hafa verið 22. maí sama ár.
Mál nr. 419/2003
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Einkaskipti
Mál þetta var þingfest 7. júní 2002 og tekið til úrskurðar 10. sama mánaðar. Úrskurði héraðsdóms var skotið til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2002 og var málinu vísað þar frá dómi 3. september sama ár. Með bréfi, sem móttekið var í héraðsdómi 2. október 2002 fór B fram á að málið yrði endurupptekið og með bréfi, sem móttekið var í héraðsdómi 21. sama mánaðar, var beiðni um endurupptöku ítrekuð og rökstudd. Þann 6. nóvember sama ár var beiðninni hafnað af héraðsdómara.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. október 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú X og Z yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að umrætt dánarbú verði tekið til opinberra skipta. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða honum kærumálskostnað. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði lést X [...] febrúar 2002, en hún sat í óskiptu búi eftir að eiginmaður hennar, Z, lést [...] 1973. Z var fæddur á árinu 1909, en X 1919. Aðilar málsins eru börn þeirra hjóna. Hálfsystir þeirra samfeðra, C, tekur einnig lögarf. Samkvæmt gögnum málsins veitti sóknaraðili lögmanni sínum 14. mars 2002 fullt og ótakmarkað umboð til að gæta hagsmuna sinna við skipti á dánarbúi foreldra sinna. Tveimur dögum síðar undirritaði sóknaraðili ásamt varnaraðila og hálfsystur þeirra beiðni um leyfi til einkaskipta, þar sem varnaraðila var veitt umboð til að koma fram af þeirra hálfu og í nafni dánarbúsins. Með áritun sýslumannsins í Reykjavík 18. mars 2002 á beiðnina var erfingjunum veitt leyfi til einkaskipta. Tæpum tveimur mánuðum síðar, eða 16. maí 2002, lagði sóknaraðili kröfu fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur um að dánarbú foreldra hans yrði tekið til opinberra skipta. Meðfylgjandi kröfunni var afrit af skattframtali X 2001. Héraðsdómari tók þessa kröfu fyrir á dómþingi 7. júní 2002. Var þá sótt þing af hálfu sóknaraðila, en að því er varðar varnaraðila og hálfsystur aðila, sem hlut áttu að málinu, færði héraðsdómari eftirfarandi í þingbók: „Tilraun var gerð til að boða [B] og [C] til þessa þinghalds. Ekki tókst að birta [C] fyrirkall en óupplýst er hvort tókst að birta [B] fyrirkall.“ Að kröfu sóknaraðila var krafa hans um opinber skipti tekin þá þegar til úrskurðar. Með úrskurði 10. júní 2002 var með vísan til 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 fallist á að dánarbúið yrði tekið til opinberra skipta. Varnaraðili kærði úrskurðinn tvívegis til Hæstaréttar, sem vísaði málinu í bæði skiptin frá Hæstarétti, með dómum 3. september 2002 í máli nr. 325/2002 og 3. desember sama árs í máli nr. 531/2002. Með beiðni 9. desember 2002 óskaði varnaraðili eftir því við Hæstarétt að fyrrnefndur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur yrði endurupptekinn. Hæstiréttur varð við beiðni varnaraðila 22. maí 2003 og var málið endurupptekið fyrir héraðsdómi 30. sama mánaðar. Í málinu krefst sóknaraðili sem fyrr að dánarbú X og Z verði tekið til opinberra skipta. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði afhenti varnaraðili sýslumanni erfðafjárskýrslu vegna dánarbúsins 7. júní 2002, sem var árituð 14. sama mánaðar um staðfestingu hans. Fyrir héraðsdóm var lagt bréf sýslumanns til varnaraðila 14. mars 2003 þar sem fram kom að embættinu hafi fyrst 20. júní 2002 borist upplýsingar frá Héraðsdómi Reykjavíkur um að dánarbúið hefði verið tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 10. júní 2002. Svo sem áður var getið var kröfu sóknaraðila hafnað með úrskurði héraðsdóms 2. október 2003. II. Í máli því, sem hér er til umfjöllunar, krefst sóknaraðili eins og áður greinir að dánarbú X og Z verði tekið til opinberra skipta. Upphafleg krafa sóknaraðila þessa efnis var lögð fyrir héraðsdóm 16. maí 2002. Í þeirri kröfu sóknaraðila var í engu getið að erfingjum hefði áður verið veitt leyfi til einkaskipta, sbr. skilyrði 1. töluliðar 1. mgr. 42. gr. laga nr. 20/1991. Auk þessa lét sóknaraðili hjá líða að senda sýslumanni samrit kröfunnar eins og gert er skylt í 3. mgr. 42. gr. sömu laga. Hvorki varnaraðili né hálfsystir aðilanna voru boðaðar til þinghalds, þar sem beiðni sóknaraðila var tekin fyrir, með þeim hætti sem áskilið er í 43. gr. laga nr. 20/1991. Sýslumanni var fyrst tilkynnt um að dánarbúið hefði verið tekið til opinberra skipta 20. júní 2002 eða sex dögum eftir að hann áritaði erfðafjárskýrsluna um staðfestingu sína. Var sýslumanni því hvorki kunnugt um kröfu sóknaraðila um opinber skipti þegar hann móttók umrædda erfðafjárskýrslu né þegar hann áritaði hana um staðfestingu. Ljóst er af gögnum málsins að sýslumaður hefur talið skilyrði vera uppfyllt til að ljúka skiptum án þess að krefja erfingja um einkaskiptagerð, sbr. 4. mgr. 93. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt framangreindu verður að telja að með áritun sýslumanns 14. júní 2002 hafi skiptum á dánarbúi X og Z lokið, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991. Með vísan til þessa verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um opinber skipti á dánarbúi X og Z. Samkvæmt öllu framanröktu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 608/2012
Sjómaður Líkamstjón Þjáningarbætur Örorkumat
A krafði V hf. um bætur vegna líkamstjóns sem hann hlaut í sjóvinnuslysi. Deildu aðilar um það hvort A ætti rétt á þjáningabótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga og hvernig bæta skyldi varanlegan miska og varanlega örorku vegna tjónsins. Snérist ágreiningurinn um það hvort leggja ætti til grundvallar niðurstöður í álitsgerð örorkunefndar eða niðurstöður dómkvaddra matsmanna. Hæstiréttur taldi að A hefði ekki sýnt fram á að hann fullnægði skilyrðum 3. gr. skaðabótalaga til þess að eiga rétt til þjáningabóta, en hann hefði ekki verið óvinnufær vegna afleiðinga líkamstjónsins. Þá var talið að leggja bæri til grundvallar niðurstöðu örorkunefndar um varanlegan miska A þar sem dómkvaddir matsmenn hefðu m.a. byggt mat sitt á bandarískri miskatöflu. Loks var fallist á að leggja bæri niðurstöðu dómkvaddra matsmanna til grundvallar bótum fyrir varanlega örorku þar sem lýsing í matsgerðinni á aðferð við matið og rökstuðningur fyrir niðurstöðu þess hefði verið vandaðri og ítarlegri en í álitsgerð örorkunefndar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 6.064.411 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. júní 2007 til 8. ágúst 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags allt, að frádregnum 1.972.912 krónum, sem greiddar voru 19. júní 2012 að gengnum héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Í málinu voru dómkvaddir til að meta tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins fyrir áfrýjanda þeir B og C, en báðir eru þeir sérfræðingar í bæklunarskurðlækningum. B hafði á tólf ára tímabili þegið ýmsar greiðslur frá stefnda, sem nema rúmlega 4.500.000 krónum. Greiðslur þessar hafði hann ýmist þegið vegna starfa sinna sem dómkvaddur matsmaður, matsmaður án dómkvaðningar eða fyrir ritun læknisvottorða vegna þeirra sem gert höfðu kröfur um vátryggingabætur á hendur stefnda. B hefur hvorki verið trúnaðarlæknir stefnda né í föstu starfsambandi við hann. Þau verkefni sem hann hefur unnið fyrir stefnda, önnur en sem dómkvaddur matsmaður, hefur hann tekið að sér samkvæmt beiðni hverju sinni gegn endurgjaldi. Að teknu tilliti til þess að B er sjálfstætt starfandi læknir og umfangs þeirra verkefna, sem um ræðir, verður ekki litið svo á að slík starfstengsl séu milli hans og stefnda að B verði ekki talinn hafa uppfyllt kröfu 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að vera dómkvaddur matsmaður, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 5. febrúar 2009 í máli nr. 223/2008 og 7. október 2010 í máli nr. 524/2009. Verður fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að hafna beri því að ekki verði byggt á matsgerð dómkvaddra manna í málinu vegna starfstengsla B við stefnda. II Fyrir Hæstarétti er deilt um hvort áfrýjandi eigi rétt á þjáningabótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og hvernig bæta skuli varanlegan miska og varanlega örorku vegna líkamstjóns, sem hann hlaut í sjóvinnuslysi 27. ágúst 2006. Snýst ágreiningur aðila um hvort leggja beri til grundvallar niðurstöður í álitsgerð örorkunefndar 30. júní 2009, sbr. 10. gr. skaðabótalaga, eða niðurstöður dómkvaddra manna í matsgerð þeirra frá desember 2010. Við mat á þýðingu sönnunargagna, sem lögð eru fram í málinu um afleiðingar vinnuslyssins fyrir áfrýjanda, gildir meginregla 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Verður að meta sjálfstætt vegna hvers hinna þriggja kröfuliða, sem áfrýjandi hefur uppi, hvað sannað sé með framlögðum gögnum og skýrslum fyrir dómi um afleiðingar slyssins. Krafa áfrýjanda um þjáningabætur, eins og henni hefur verið breytt fyrir Hæstarétti, er á þann veg að hann eigi rétt til slíkra bóta í 17 í stað 97 daga, eins og hann gerði kröfu um í héraði. Áfrýjandi kveðst hafa verið frá vinnu í 17 daga eftir að í land var komið 4. september 2006 þar til hann fór til sjós á ný 21. sama mánaðar. Telur hann sig hafa verið veikan, án þess að vera rúmliggjandi, á þessu tímabili. Í álitsgerð örorkunefndar er áfrýjandi talinn hafa verið veikur vegna afleiðinga slyssins frá slysdegi 27. ágúst til 1. desember 2006. Í matsgerð dómkvaddra manna er hann ekki talinn uppfylla skilyrði 3. gr. skaðabótalaga um rétt til þjáningabóta eftir slysið. Í tilkynningu um slysið til Tryggingastofnunar ríkisins og útgerðar skipsins, […], sem áfrýjandi undirritaði 21. september 2006, kom fram að hann hafi fyrst leitað læknis 11. september sama ár. Í vottorði heilsugæslulæknis á […] 24. ágúst 2007 kom fram að áfrýjandi hafi ekki verið óvinnufær vegna slyssins. Af 3. gr. skaðabótalaga verður ráðið að það sé skilyrði réttar til þjáningabóta að tjónþoli hafi verið veikur. Hefur það almennt verði skýrt svo að það jafngildi því að vera óvinnufær vegna afleiðinga líkamstjónsins. Áfrýjandi hefur ekki sannað með læknisvottorðum eða öðrum hætti að hann fullnægi framangreindum skilyrðum til þess að eiga rétt til þjáningabóta. Ekki eru heldur forsendur til þess að dæma honum þjáningabætur á meðan hann var vinnufær samkvæmt undantekningarreglu í 2. málslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Verður þessum kröfulið hans því hafnað. Í álitsgerð örorkunefndar var varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins metinn sjö stig. Var það ekki rökstutt á annan hátt en með tilvísun til allra gagna málsins. Einn nefndarmanna í örorkunefnd skýrði matið nánar í skýrslu fyrir dómi. Hann gat þess að hefðbundið væri að meta liðþófaröskun í hné til fimm miskastiga en áfrýjandi hefði bæði fengið rifu á liðpokann, auk þess sem ekki hafi verið gert við liðþófann og því hafi verið talin meiri hætta á slitbreytingum síðar á ævinni. Hafi það verið ástæða þess að niðurstaðan hafi orðið að meta varanlegan miska til sjö stiga. Í matsgerð dómkvaddra manna var varanlegur miski metinn fimm stig. Er það rökstutt í matsgerðinni með því að um læknisfræðilegt mat sé að ræða og við það hafi fyrst og fremst verið höfð til hliðsjónar miskatafla örorkunefndar frá 21. febrúar 2006 ,,en einnig bandaríska miskataflan (Guides to the evaluation of permanent impairment, 5. útgáfa útgefin af bandarísku læknasamtökunum árið 2000) og danska miskataflan Méntabel arbejdsskader útgefin 1. janúar 2004. ... Með hliðsjón af miskatöflum örorkunefndar telst varanlegur miski hæfilega metinn 5 stig.“ Í 3. mgr. 10. gr. skaðabótalaga er kveðið á um að eitt hinna lögbundnu hlutverka örorkunefndar sé að semja töflur um miskastig. Reglur skaðabótalaga um varanlegan miska vegna líkamstjóns eiga sér fyrirmynd í dönskum lagareglum um sama efni. Miskatafla örorkunefndar hefur í stórum dráttum svarað til danskrar töflu um mat á varanlegum miska, sem þó hefur í ýmsum efnum verið ítarlegri. Í framkvæmd hefur verið litið til mats á varanlegum miska samkvæmt dönsku miskatöflunni þegar hinni íslensku sleppir. Þessi framkvæmd hefur stoð í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til skaðabótalaga þegar það var lagt fram á Alþingi. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir að unnt sé að styðjast við þá bandarísku töflu um mat á varanlegri örorku (permanent impairment), sem dómkvaddir menn vísa til í matsgerð sinni, enda ekkert upplýst um hvort sömu forsendur liggi henni til grundvallar og miskatöflu örorkunefndar. Tilvísun til hinnar bandarísku örorkutöflu í matsgerðinni verður, þrátt fyrir vísan matsmanna til þess að niðurstaða þeirra sé fengin með hliðsjón af miskatöflu örorkunefndar, ekki skilin á annan veg en þann að fyrrnefnda taflan hafi haft áhrif á matið. Þegar af þessari ástæðu er ekki unnt að byggja á matsgerð dómkvaddra manna við mat á sönnun um varanlegan miska áfrýjanda vegna líkamstjónsins. Skiptir í því sambandi ekki máli þótt annar matsmanna hafi í skýrslu fyrir dómi dregið úr því að bandaríska örorkutaflan hafi skipt máli við matið. Er því ekki við annað að styðjast en álit örorkunefndar um sjö stiga varanlegan miska áfrýjanda vegna líkamstjónsins. Fallist er á forsendur hins áfrýjaða dóms um að leggja beri niðurstöðu dómkvaddra manna til grundvallar bótum fyrir varanlega örorku, enda er lýsing í matsgerðinni á aðferð matsmanna við matið og rökstuðningur fyrir niðurstöðu þar vandaðri og ítarlegri en í álitsgerð örorkunefndar. Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda skaðabætur vegna varanlegs miska sem svara til sjö stiga, 572.371 króna og 2% varanlegrar örorku 1.093.567 krónur, auk 4.5% vaxta samkvæmt fyrirmælum 16. gr. skaðabótalaga, frá þeim tíma sem áfrýjandi gerir kröfu um, og dráttarvaxta allt eins og greinir í dómsorði. Við mat á upphafstíma dráttarvaxta verður með stoð í 9. gr. laga nr. 38/2001 tekið tillit til þess að greiðslutilboði stefnda, sem miðaðist við matsgerð dómkvaddra manna, var hafnað af hálfu áfrýjanda, sem ekki tók við hlutagreiðslu fyrr en að gengnum héraðsdómi í málinu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða hluta málskostnaðar áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, A, 1.665.938 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. júní 2007 til 22. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.972.912 krónum miðað við 19. júlí 2012. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 29. maí sl., var höfðað 21. júní 2011. Stefnandi er A, […]. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 6.178.885 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 21. júní 2007 til 8. ágúst 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda í málinu gegn greiðslu á 1.826.537 krónum, með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 9. desember 2010. Til vara er þess krafist að tildæmd bótafjárhæð verði lækkuð. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I Stefnandi, sem er menntaður skipstjórnarmaður, slasaðist við vinnu sína um borð í frystitogaranum […] þann 27. ágúst 2006. Hann var á leið frá dekki upp í brú skipsins er hann féll í stiga og fékk við það snúningsáverka á hægra hné. Hnéð bólgnaði og vökvi myndaðist í hnésbót. Stefnandi leitaði til heilsugæslulæknis á […], þegar skipið kom í land nokkrum dögum síðar, sem vísaði honum til D, bæklunarlæknis á […]. Í framhaldinu var gerð segulómskoðun þar sem sást aukinn vökvi í hnéliðnum, auk þess sem væri að sjá „Baker´s cystu“ í hnésbótinni sem virtist hafa sprungið. Einnig var að sjá skemmd í afturhorni miðlæga liðþófans. Læknirinn taldi líklegt að meiðslin yllu vandræðum í framtíðinni og að komið gæti til speglunaraðgerðar. Við læknisskoðun hjá E á heilsugæslustöðinni á […] 2. október 2008 var stefnanda ráðlagt að leita sjúkraþjálfunar og nota spelku með hliðarstyrkingarjárni, en hnéspeglun var frestað þar sem óvíst var talið um árangur af henni. Líkamstjón stefnanda vegna slyssins reyndist varanlegt. Áhöfn […] var á slysdegi slysatryggð samkvæmt kjarasamningi hjá stefnda. Bótaskylda stefnda er óumdeild, en bætur ákvarðast samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, með áorðnum breytingum. Málsaðilar óskuðu í sameiningu eftir áliti örorkunefndar á afleiðingum vinnuslyss stefnanda. Í álitsgerð nefndarinnar, dags. 30. júní 2009, segir að stefnandi hafi í vinnuslysinu hlotið áverka á hægra hné. Hafi segulómskoðun sýnt miðlæga liðþófaröskun í hægra hné, svo og að því er virðist sprungna Baker´s cystu og vökvaaukningu í liðnum. Hafi hann verið meðhöndlaður með bólgueyðandi lyfjum og síðar einnig með spelku til stuðnings. Eftir að skip hans […] hafi verið selt í mars 2007 hafi hann starfað sem 2. stýrimaður á nótaveiðiskipum. Í því starfi þurfi hann að vinna mikið á dekki og hafi einkenni hans frá hægra hné aukist verulega eftir það. Leiði skoðun í ljós stöðugan hægri hnélið, óbólginn, en eymsli yfir miðlægri liðglufu í hægra hné svo og jákvæð próf fyrir liðþófaröskun miðlægt í hægra hné. Taldi örorkunefnd að eftir 1. desember 2006 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins. Hann hafi verið veikur frá slysdegi, 27. ágúst 2006, til 1. desember 2006. Ekki væri um tímabundið atvinnutjón að ræða. Varanlegur miski vegna slyssins var metinn 7 stig og varanleg örorka 10%. Stefndi sætti sig ekki við niðurstöðu örorkunefndar og óskaði 8. september 2009 eftir dómkvaðningu matsmanna, til að meta afleiðingar slyss stefnanda. Voru bæklunarlæknarnir B og C dómkvaddir til verksins 11. desember 2009. Í matsgerð þeirra frá því í desember 2010, segir að stefnandi hafi í slysinu 27. ágúst 2006 fengið snúningsáverka á hægra hné. Hafi segulómskoðun sýnt liðþófaröskun í hægra hné. Matsmennirnir töldu að þar sem stefnandi hafi ekki verið óvinnufær eftir slysið væru ekki forsendur til að meta honum þjáningabætur. Við mat á varanlegum miska miðuðu matsmenn við miskatöflu örorkunefndar og bandaríska og danska miskatöflu. Litu matsmenn til þess að stefnandi hefði enga fyrri sögu frá stoðkerfi og að afleiðingar slyssins væru tognunaráverki og liðþófaröskun. Með hliðsjón af miskatöflum örorkunefndar væri varanlegur miski hæfilega ákveðinn 5 stig. Matsmenn töldu að ætla mætti að slysið gæti í framtíðinni eitthvað takmarkað vinnugetu stefnanda. Töldu þeir hann hafa orðið fyrir nokkurri skerðingu vegna slyssins og mátu varanlega örorku 2%. Stefndi bauð fram greiðslu bóta til stefnanda í samræmi við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Stefndi hafnaði því þar sem hann teldi álitsgerð örorkunefndar mun betur rökstudda og gefa réttari mynd af varanlegum afleiðingum slyss hans. Snýst ágreiningur aðila um við hvora niðurstöðuna skuli miðað. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu ásamt F, formanni örorkunefndar, G, lækni hjá örorkunefnd, og matsmönnunum C og B. II Stefnandi byggir kröfu sína á álitsgerð örorkunefndar. Telur hann að leggja verði hana til grundvallar þar sem hún gefi réttari og sanngjarnari mynd af afleiðingum slyss hans en matsgerð dómkvaddra matsmanna, sérstaklega af skertu tekjuöflunarhæfi hans. Álitsgerðin sé faglega unnin og vel rökstudd. Eðlilegt samhengi og samræmi sé á milli þeirra áverka sem stefnandi hafi hlotið í slysinu og niðurstöðu nefndarinnar um varanlegar afleiðingar slyss hans. Hið sama verði ekki sagt um matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Krafa stefnanda um þjáningabætur, án rúmlegu í 97 daga, og miskabætur sé byggð á álitsgerð örorkunefndar og 3. og 4. gr. skaðabótalaga. Um varanlega örorku stefnanda segi í álitsgerð örorkunefndar, að eftir slysið gegni stefnandi öðruvísi störfum en áður og vinni töluvert á dekki. Nefndin hafi talið að afleiðingar slyssins muni draga úr möguleikum stefnanda til að afla sér atvinnutekna og megi einkum reikna með því þegar lengra komi fram á starfsævi hans. Í ljósi þessa hafi nefndin talið varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins vera 10%. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna segi um varanlega örorku stefnanda, að sjómannsstörf reyni töluvert líkamlega á fólk og ætla megi að umrætt slys geti í framtíðinni takmarkað vinnugetu stefnanda. Að öllum gögnum virtum hafi matsmenn talið að stefnandi „hafi orðið fyrir nokkurri skerðingu vegna slyssins þann 27. ágúst 2006“. Hafi þeir talið varanlega örorku hæfilega metna 2%. Að mati stefnanda skorti algjörlega samræmi og rökrétt samhengi milli forsendna hinna dómkvöddu matsmanna, um takmörkun á vinnugetu og nokkra skerðingu vegna slyssins og svo niðurstöðu þeirra um varanlega örorku hans, sem einungis hafi verið metin 2%. Skerðing á tekjuöflunarhæfi um einvörðungu tvö prósentustig af hundraði, samkvæmt almennum málskilningi, samræmist ekki lýsingu matsmannanna á takmarkaðri vinnugetu stefnanda til sjómannsstarfa og nokkurri skerðingu vegna slyssins. Varanleg 2% örorka endurspegli hvorki þá áverka sem stefnandi hafi sannanlega hlotið í slysinu, tognunaráverka á hné og liðþófaröskun, né áhrif þeirra á vinnugetu stefnanda. Þá falli 2% varanleg örorka heldur ekki saman við rökstuðning og niðurstöður örorkunefndar um varanlega örorku stefnanda. Dómkvaddir matsmenn hafi tekið undir þá niðurstöðu örorkunefndar að afleiðingar slyssins muni einkum draga úr tekjuöflunarhæfi stefnanda þegar lengra komi fram á starfsævina. Alkunna sé að sjómennska sé erfiðisvinna og mikið líkamlegt álag fylgi starfinu, einkum og sér í lagi á fætur, við að standa ölduna og þola velting og langar stöður við þröngar og erfiðar aðstæður. Stefnandi hafi starfað á dekki skipa sinna frá hausti 2007. Það sé ljóst að hljóti sjómaður varanlegan miska vegna slyss sé miskinn mun líklegri en hjá almennum launþega sem ekki vinni erfiðisvinnu til þess að há honum í vinnu og valda honum vandkvæðum í framtíðinni. Mat dómkvaddra matsmanna á 2% varanlegri örorku sé í ljósi þessa allt of lágt metin, þar sem hún endurspegli ekki þau óþægindi og erfiðleika sem afleiðingar vinnuslyssins valdi stefnanda við vinnu hans á sjónum og komi í auknum mæli til með að valda honum út starfsævi hans. Að mati stefnanda hljóti framangreint ósamræmi og takmarkaður rökstuðningur á varanlegri örorku stefnanda að draga verulega úr gildi matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Eiginlegur rökstuðningur sé einungis örfáar línur og ekki verði með góðu móti séð í ljósi framangreindra forsendna matsgerðarinnar hvers vegna varanleg örorka sé metin 2% en ekki til dæmis 1%. Rökstuðningur álitsgerðar örorkunefndar sé hins vegar mun betri og skýrari og þar sé rökrétt samhengi milli forsendna og niðurstöðu. Eftir að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi legið fyrir hafi stefnandi fengið spurnir af því að B bæklunarlæknir hafi til margra ára unnið umtalsvert fyrir stefnda í matsmálum og við aðra læknisfræðilega ráðgjöf. Að mati stefnanda séu þessi tengsl matsmannsins við félagið til þess fallin að draga úr trúverðugleika matsvinnu hans og um leið gildi matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Vísist hér til 59. gr. og 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Það sé mat stefnanda að í ljósi tengsla matsmannsins við félagið og þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem þar séu í húfi, verði ekki byggt á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna við úrlausn máls þessa. Vísi stefnandi þessari málsástæðu til stuðnings til dóma Hæstaréttar nr. 223/2008 og nr. 679/2008. Við mat á gildi matsgerðanna tveggja verði að horfa til þess að örorkunefnd starfi samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og sé skipuð þremur óvilhöllum matsmönnum, sem ekki hafi starfað fyrir stefnda við matsstörf eða aðra læknisfræðilega ráðgjöf. Með vísan til þessa, sem og annars framangreinds, telji stefnandi að vægi álitsgerðar örorkunefndar sé mun meira en matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna, þannig að engar forsendur séu til annars en að leggja álitsgerð nefndarinnar til grundvallar við uppgjör á slysabótum stefnanda. Samkvæmt álitsgerð örorkunefndar sé stöðugleikatímapunktur 1. desember 2006. Þjáningatímabil sé frá slysdegi í 97 daga, án rúmlegu. Varanlegur miski hafi verið metinn 7 stig og varanleg örorka 10%. Árslaun séu hámarkslaun á stöðugleikatímapunkti 7.204.000 krónur. Með vísan til þessa og ákvæða skaðabótalaga með áorðnum breytingum sundurliðist krafa stefnanda á eftirfarandi hátt: Krafan beri almenna vexti til samræmis við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Miði upphafstími þeirra við fjögur ár fyrir höfðun þessa máls, enda séu eldri vextir fyrndir. Krafan beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá og með 8. ágúst 2009, en þá hafi verið liðinn mánuður frá þeim tíma er stefndi hafi verið krafinn um greiðslu bótanna á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar. Kröfur stefnanda séu reistar á álitsgerð örorkunefndar og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, með áorðnum breytingum, sbr. vátryggingarsamning þann sem hafi verið í gildi hjá stefnda á slysdegi. Einnig vísist hér til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Jafnframt vísist til VIII. og IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um vexti og dráttarvexti vísist til laga nr. 50/1993 og III. kafla laga nr. 38/2001. Um málskostnað vísist til laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað vísist til laga nr. 50/1988. III Stefndi reisir kröfur sínar á því að rétt sé að miða bótagreiðslu við mat hinna dómkvöddu matsmanna og bæta stefnanda tjón hans miðað við forsendur þess, þ.e. mat á 5 stiga miska og 2% varanlegri örorku. Hann hafni jafnframt greiðslu þjáningabóta, samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem tímabil þjáninga samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga sé ekkert, samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna. Stefnandi virðist reisa kröfu sína, um að álit örorkunefndar verði lagt til grundvallar útreikningi bóta, annars vegar á því að álit örorkunefndar sé betur rökstutt og unnið með faglegri hætti en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og hins vegar á því að matsmaðurinn B, sem dómkvaddur hafi verið í málinu, hafi einhver sérstök tengsl við hið stefnda félag, sem séu fallin til þess að draga trúverðugleika matsstarfa hans í efa. Stefnandi hafi í stefnu með vísan til 2. mgr. 67. gr., sbr. 70. gr. laga nr. 91/1991, skorað á stefnda að upplýsa um „hversu lengi matsmaðurinn [B] hefur starfað fyrir félagið, í verktöku eða á annan máta, í hversu mörgum málum hann hefur starfað fyrir félagið við læknisfræðilega ráðgjöf, svo sem við mat á líkamstjónum, o.s.frv. og hversu háa þóknun hann hefur fengið frá stefnda vegna þessarar vinnu“. Fyrst sé því til að svara að B hafi aldrei starfað sérstaklega fyrir stefnda í verktöku eða á annan máta, né starfað við læknisfræðilega ráðgjöf við mat á líkamstjónum fyrir félagið. Annar læknir, Ragnar Jónsson, sé í slíku starfi fyrir félagið. B hafi hins vegar, líkt og margir aðrir, verið dómkvaddur matsmaður vegna mats á afleiðingum líkamstjóna, sem og verið fenginn til að meta afleiðingar líkamstjóna utan réttar. Oftast sé um að ræða samkomulag með félaginu og lögmanni tjónþola um að fá hann til starfans og oft ásamt öðrum matsmanni. B hafi verið fenginn til slíkra starfa jafnt að frumkvæði tjónþola sem og stefnda, líkt og um aðra matsmenn. Ljóst sé að hann hafi ekki verið fenginn oftar til þessara verkefna en aðrir sem stundi matsstörf, en í þeim hópi manna sem oftast taki að sér slík verkefni séu að minnsta kosti 40 læknar og lögmenn, auk fleiri sem sjaldnar séu fengnir til þess starfs. Þá hafi B gefið út læknisvottorð vegna sjúklinga sem hafi tilkynnt tjón til félagsins líkt og fjölmargir aðrir læknar, enda sé það eðlilegur hluti af starfi þeirra og vart til sá læknir í landinu sem ekki hafi gefið út læknisvottorð vegna sjúklings sem hafi lagt fram bótakröfu á hendur félaginu. Stefndi hafi kallað fram úr tölvukerfi sínu upplýsingar um það fyrir hvaða verkefni B hafi fengið greitt á árunum 2000-2009. Þar sé um að ræða 22 möt utan réttar þar sem aðilar hafi komið sér saman um matsmenn, fjögur möt þar sem hann hafi verið dómkvaddur matsmaður, fjögur möt utan réttar þar sem hann hafi einn verið matsmaður (slysamál þar sem eingöngu sé metin læknisfræðileg örorka) og útgáfu 17 læknisvottorða sem hafi verið aflað eða legið fyrir frá honum vegna meðferðar slysamála. Á þessu árabili hafi B fengið greiddar 3.717.450 krónur frá félaginu vegna allra þessara verkefna, að jafnaði 413.050 krónur á ári, eða 34.420 krónur á mánuði. Greiðslur frá ársbyrjun 2010 séu skráðar í öðru tölvukerfi og hafi sérstaklega verið kallað eftir upplýsingum um greiðslur til B vegna áðurnefndra starfa frá þeim tíma. Komi fram ein greiðsla upp á 35.000 krónur sem hafi verið vegna læknisvottorðs. Til samanburðar sé nauðsynlegt að geta þess að stefndi greiði að jafnaði árlega fyrir um 700-800 matsgerðir vegna meðferðar slysamála. Á sama árabili og getið sé um hér að framan, árin 2000-2009, sé því um að ræða um það bil 7500 matsgerðir. Þar af hafi B átt þátt í samtals 30 matsgerðum, sem sé um 0,4% af öllum matsgerðum sem félagið hafi greitt fyrir á þessu árabili. Megi ljóst vera af þessum upplýsingum að B sé ekki vanhæfur til að gegna matsstörfum fyrir félagið, nema síður sé. Ef talið yrði að hann væri ekki hæfur til að gegna starfi sem matsmaður í þessu máli myndi það sama gilda í öðrum málum um alla aðra matsmenn sem að jafnaði stundi matsstörf. Augljóst sé að sú niðurstaða gangi ekki upp, auk þess sem slík niðurstaða eigi ekki við nein rök að styðjast. Með vísan til alls framangreinds hafni stefndi því alfarið að B hafi verið vanhæfur á nokkurn hátt til að vera dómkvaddur matsmaður með vísan til 59. gr. og 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hitt atriðið sem byggt sé á í stefnu sé að taka beri álitsgerð örorkunefndar fram yfir matsgerð dómkvaddra matsmanna og leggja hana til grundvallar við ákvörðun bóta. Stefndi mótmæli því og telji rétt að leggja matsgerð dómkvaddra matsmanna, þeirra B og C, sem báðir séu bæklunarlæknar og vanir og vandaðir matsmenn, til grundvallar. Álitsgerðir örorkunefndar, sem fengnar séu í samræmi við 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, geti legið til grundvallar ákvörðun bóta í samræmi við sömu lög, en séu langt því frá eina sönnunargagnið sem notast sé við í því sambandi. Benda megi á í því samhengi að álit örorkunefndar liggi sjaldnast fyrir í þeim slysamálum sem gerð séu upp af stefnda á ári hverju, eða aðeins í um það bil 5% tilfella. Langoftast sé byggt á mati sérfræðinga utan réttar, lækna og í sumum tilvikum einnig lögmanna, en aðeins í tiltölulega fáum málum liggi álit örorkunefndar fyrir. Engin heimild sé í lögum til að líta svo á að álitsgerð örorkunefndar sé bindandi við mat á örorku og enn síður til að líta svo á að hún skuli ganga framar mati dómkvaddra matsmanna. Ekkert sé því til fyrirstöðu að afla annarra sönnunargagna, meðal annars um mat á miska og varanlegri örorku, sem oft sé þá mat dómkvaddra matsmanna, sem svo komi til skoðunar hjá dómstólum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Mjög nærtækt sé að líta svo á að mat dómkvaddra matsmanna skuli vega þyngra en álit örorkunefndar af nokkrum ástæðum. Álit örorkunefndar sé fyrst og fremst gagn sem notast megi við þegar samið sé um bótauppgjör utan réttar, enda sé nánast óþekkt að tjónþoli höfði dómsmál, þar sem deilt sé um miska og varanlega örorku, og leggi eingöngu fram álit örorkunefndar máli sínu til stuðnings. Í öllum eða að minnst kosti langflestum tilvikum yrði sá sem ósáttur sé við álit örorkunefndar að afla mats dómkvaddra matsmanna til að hnekkja því áliti. Í því máli sem hér sé til umfjöllunar hafi stefndi óskað eftir mati dómkvaddra matsmanna þar sem álit örorkunefndar hafi að hans mati verið óásættanlegt. Niðurstaða þeirra hafi verið verulega frábrugðin áliti örorkunefndar, líkt og áður greini. Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt hnekkt mati dómkvaddra matsmanna sem verði að teljast mikilvægara sönnunargagn fyrir dómi en álit örorkunefndar, sbr. IX. kafla laga nr. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Því sé alfarið mótmælt að álit örorkunefndar sé betur rökstutt og unnið með faglegri hætti en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og sé þess vegna betra sönnunargagn í málinu. Þessi fullyrðing stefnanda byggist á huglægu mati hans á því sem fram komi í matsgerðinni. Benda megi á að matsgerðin byggist alfarið á sérþekkingu hinna dómkvöddu matsmanna og varði ekki lögfræðileg atriði, svo sem orsakatengsl eða sennilega afleiðingu. Ef vafi væri í þessu máli um orsakatengsl á milli slyssins og hinnar metnu örorku væri ef til vill meira svigrúm fyrir lögmenn og dómstóla að meta og eftir atvikum vefengja niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, en svo sé ekki í þessu máli. Röksemdum stefnanda, um að rökrétt samhengi skorti á milli umfjöllunar matsmanna og niðurstöðu þeirra, sé mótmælt þar sem aðallega sé um að ræða bollaleggingar stefnanda um máltilfinningu og orðalag, svo sem hvað það merki þegar talað sé um „nokkra skerðingu“ á vinnugetu eða „takmarkaða vinnugetu“ til sjómannsstarfa. Niðurstaða matsmanna tali sínu máli þar sem mikilvægasta niðurstaðan sé sú að miski sé metinn 5 stig og varanleg örorka sé talin vera afar lítil, eða 2%. Þegar gögn málsins séu skoðuð verði þessi niðurstaða að teljast rétt, enda séu ekki vísbendingar um að stefnandi muni tapa tekjum í framtíðinni vegna þess áverka sem hann hafi hlotið, nema þá ef til vill að mjög takmörkuðu leyti, þrátt fyrir að hann sé sjómaður. Almennt sé talið að miski sem nái aðeins 5 stigum valdi ekki varanlegri örorku, nema við sérstakar aðstæður. Þó að menn vinni á sjó sé ekki þar með sagt að allir áverkar, stórir sem smáir, valdi varanlegri tekjuskerðingu hjá viðkomandi. Slíkt verði að meta í hverju tilviki. Stefnandi hafi til dæmis í engu tapað tekjum síðan slysið hafi átt sér stað, heldur hafi tekjur hans þvert á móti aukist, líkt og komi fram í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Í því ljósi sé rökstuðningur örorkunefndar fyrir mati á 10% varanlegri örorku ekki fyrirferðamikill, en einungis sé nefnt að nefndin telji að „afleiðingar slyssins muni draga úr möguleikum tjónþola til að afla sér atvinnutekna og megi einkum reikna með því þegar lengra kemur fram á starfsævi hans“. Þessi almenna fullyrðing sé að mati stefnda sett fram án nægilegs samhengis við hagi þess einstaklings sem hafi verið að meta, sem hafi haldið áfram til sjós og aukið tekjur sínar. Stefndi mótmæli kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta og geri almennan fyrirvara við hana. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu beri félaginu að greiða dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn sé mánuður frá því að kröfuhafi hafi sannanlega krafið félagið með réttu um greiðslu. Félagið hafi boðið fram greiðslu að fjárhæð 1.826.537 krónur (höfuðstóll auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993) með tölvupósti 12. desember 2010 til stefnanda í samræmi við niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, en greiðslan hafi ekki verið þegin þar sem stefnandi sé ósáttur við mat þeirra. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu sé mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. niðurlag 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi krefjist aðallega greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins á grundvelli ákvæðis 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Til vara geri stefndi þá kröfu að málskostnaður verði látinn niður falla samkvæmt heimild í ákvæði 3. mgr. sömu greinar. Um lagarök almennt vísist til meginreglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, skaðabótalaga nr. 50/1993, laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, IX. kafla laga nr. 91/1991 og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. IV Í máli þessu er ekki uppi ágreiningur um málsatvik eða bótaskyldu stefnda. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort leggja skuli álitsgerð örorkunefndar eða matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar útreikningi slysabóta stefnanda, vegna afleiðinga vinnuslyss hans 27. ágúst 2006. Stefnandi byggir kröfu sína um að álitsgerð örorkunefndar verði lögð til grundvallar í málinu á því annars vegar að álit örorkunefndar sé betur unnið og rökstutt en matsgerð dómkvaddra matsmanna og hins vegar á því að annar matsmanna hafi verið vanhæfur, sbr. 59. gr. og 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt þykir að fjalla fyrst um þá staðhæfingu stefnanda að tengsl annars dómkvaddra matsmanna, B bæklunarlæknis, við stefnda séu þess eðlis að þau séu til þess fallin að draga úr trúverðugleika matsvinnu hans og matsgerðarinnar og því verði ekki byggt á matsgerðinni í málinu. Stefnandi kveðst hafa fengið upplýsingar um þetta eftir að matsgerð hafi verið lokið. Í 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur meðal annars fram að þann einn megi kveðja til að framkvæma mat sem er að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta. Samkvæmt 59. gr. laganna er afstaða vitnis til aðila máls á meðal þeirra atriða sem geta skipt máli þegar dómari metur sönnunargildi vitnisburðar við úrlausn máls. Stefndi hefur alfarið hafnað því að B hafi starfað fyrir félagið í verktöku, við læknisfræðilega ráðgjöf eða á annan hátt, en annar læknir starfi við slíkt fyrir félagið. B hafi hins vegar verið dómkvaddur matsmaður í málum sem félagið hafi átt í, verið fenginn til að meta afleiðingar líkamstjóna utan réttar og gefið út læknisvottorð vegna sjúklinga sem hafi lagt fram bótakröfu á hendur félaginu. Stefndi hefur lagt fyrir dóminn útprentanir úr tölvukerfum sínum um þau mál félagsins sem B hefur komið að. Fyrir dóminum bar B að hann hafi ekki unnið sérstaklega fyrir stefnda, ef eitthvað væri hefði hann unnið minna fyrir hann en fyrir önnur tryggingafélög. Af framlögðum gögnum og framburði fyrir dómi þykir ekki verða ráðið að B bæklunarlæknir hafi unnið við læknisfræðilega ráðgjöf eða nokkur nokkur önnur störf fyrir stefnda sem valdið geti vanhæfi hans, sbr. 3. mgr. 61. gr., sbr. 59. gr., laga nr. 91/1991. Verður þeirri málsástæðu stefnanda því hafnað að ekki verði byggt á matsgerð dómkvaddra matsmanna sökum tengsla annars matsmannsins við stefnda. Málsaðilar sammæltust um að leita álits örorkunefndar í málinu. Samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 geta tjónþoli og sá sem krafinn er bóta sameiginlega óskað álits örorkunefndar um ákvörðun örorku- og/eða miskastigs. Í nefndinni eiga sæti þrír menn, tveir læknar og einn lögfræðingur, sem skipaðir eru af ráðherra til sex ára í senn. Stefndi sætti sig ekki við niðurstöðu örorkunefndar og óskaði dómkvaðningar tveggja matsmanna. Voru bæklunarlæknarnir B og C dómkvaddir, en ekki er girt fyrir það með lögum að leita megi annarra sönnunargagna um örorku og miska þó leitað sé álits örorkunefndar. Stefnandi telur álitsgerð örorkunefndar gefa réttari og sanngjarnari mynd af tjóni hans, enda sé hún faglega unnin og vel rökstudd og þar sé eðlilegt samhengi og samræmi á milli áverka og niðurstaðna. Aftur á móti skorti á samræmi og rökrétt samhengi í matsgerð dómkvaddra matsmanna og rökstuðningur þeirra sé takmarkaður. Þá telur hann orðalagið „nokkur skerðing“ í matsgerðinni ekki samræmast niðurstöðu um 2% varanlega örorku. Þar sem í málinu liggja fyrir bæði álitsgerð örorkunefndar og matsgerð dómkvaddra matsmanna verður að skera úr um sönnunargildi þeirra eftir almennum reglum. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur dómari frjálst sönnunarmat á þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. sömu laga leggur dómari mat á sönnunargildi matsgerðar þegar leyst er að öðru leyti úr máli. Ljóst er að bæði álitsgerðin og matsgerðin teljast verulega sterk sönnunargögn um þau atriði sem þær ná til, ef réttra aðferða hefur verið gætt við framkvæmd mats og þær eru ekki sýnilega byggðar á röngum forsendum. Ekkert er komið fram í málinu sem bendir til annars en að faglega hafi verið staðið að bæði álitsgerðinni og matsgerðinni. Samkvæmt álitsgerð örorkunefndar var þjáningatímabil frá slysdegi í 97 daga, án rúmlegu, og er krafa stefnanda vegna þessa liðar 138.800 krónur. Matsmenn töldu ekki forsendur til að meta þjáningabætur þar sem stefnandi hafi ekki verið óvinnufær eftir slysið. Með hliðsjón af framburði F, hæstaréttarlögmanns og formanns örorkunefndar, fyrir dóminum um breytta framkvæmd að þessu leyti þykir ekki unnt að fallast á þennan lið kröfu stefnanda og verður stefndi því sýknaður af honum. Niðurstaða örorkunefndar varðandi varanlegan miska stefnanda var sú, að öllum gögnum virtum, að hann væri hæfilega metinn 7 stig. Í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna varðandi þennan lið kemur fram að litið sé til þess stefnandi hafi enga fyrri sögu frá stoðkerfi og afleiðingar slyssins séu tognunaráverki og liðþófaröskun á hægra hné. Höfð sé hliðsjón af miskatöflum örorkunefndar, en einnig bandarískri og danskri miskatöflu. Með hliðsjón af þessu teljist varanlegur miski metinn 5 stig. G, læknir í örorkunefnd, greindi frá því fyrir dóminum að hefðbundið mat á liðþófaröskun væri um 5 stig, en stefnandi hafi fengið rifu á liðpokanum, auk þess sem ekki hafi verið gert við liðþófann og því hafi verið talin ífið meiri hætta á slitbreytingum síðar á ævinni, en ella hefði orðið. Því hafi hann verið metinn 7%. Dómkvaddir matsmenn vísuðu báðir til liðar í miskatöflu örorkumatsnefndar þar sem segi að liðþófarifa með vöðvarýrnun og hreyfiskerðingu sé metin 5%. Matið hafi alfarið byggst á töflunni og skoðun á matsþola. B sagði reynsluna sýna að þegar fullorðið fólk rifi liðþófa væri það yfirleitt komið með slit í hné. Þá sé í töflunni einnig gert ráð fyrir að um hreyfiskerðingu geti verið að ræða, en svo hafi ekki verið hjá stefnanda. Í máli C kom fram að matsmönnum hafi þótt eðlilegt að halda sig við 5 miskastig, þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki haft vöðvarýrnun og hreyfiskerðingu, sérstaklega í ljósi þess að um lækkun frá áliti örorkunefndar hafi verið að ræða. Eitthvað verulegt þyrfti að koma til viðbótar til þess að auka við miskastigin. Ekki hafi verið um slíkt að ræða í tilfelli stefnanda. Þá taldi hann ekki hægt að fullyrða að meiri hætta væri á sliti í tilvikum þar sem ekki væri gerð aðgerð vegna liðþófarifu. Varanleg örorka stefnanda var metin 10% af örorkunefnd, en 2% af dómkvöddum matsmönnum. Örorkunefnd taldi afleiðingar slyssins myndu draga úr möguleikum stefnanda til að afla sér tekna og megi einkum reikna með því þegar lengra komi fram á starfsævi hans. Þá kom fram að stefnandi hafi haldið áfram vinnu til sjós, en sinni nú öðruvísi störfum en áður, en fram hefur komið í málinu að sú breyting tengist ekki afleiðingum slyss stefnanda. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna kemur fram að sjómannsstörf reyni töluvert líkamlega á fólk og ætla megi að slys stefnanda geti í framtíðinni eitthvað takmarkað vinnugetu hans. Telji þeir að stefnandi hafi orðið fyrir nokkurri skerðingu vegna slyssins. F skýrði frá því fyrir dóminum að örorkunefnd hafi talið, þrátt fyrir að laun stefnanda hafi ekki lækkað, að til lengri tíma litið væru yfirgnæfandi líkur á að hann þyrfti að draga úr störfum sínum og því hafi niðurstaða þeirra orðið sú að varanleg örorka teldist 10%. G greindi frá því að nefndin hafi talið áverkana þess eðlis að reikna megi með að afleiðinga þeirra gæti síðar á lífsleiðinni. Þegar stefnandi hafi unnið sem skipstjóri hafi hann verið tiltölulega einkennalaus, en þegar hann hafi farið að vinna sem 2. stýrimaður hafi hann þurft að fara á dekk og einkenni frá hnénu þá aukist. B gerði grein fyrir því að litið hefði verið til þess að stefnandi hefði ekki verið óvinnufær. Samkvæmt upplýsingum um tekjur hans árin 2007 til 2009 hafi þær aukist verulega. Hann benti á að sjómenn væru oft ekki mikið í vinnu eftir sextugsaldur. Stefnandi hafi ekki haft mikil einkenni, hann hafi ekki þurft að vera frá vinnu og hann hafi ekki orðið fyrir tekjuskerðingu. Með tilliti til starfa stefnanda hafi því verið ákveðið að miða við 2%. C skýrði frá því að fyrst hafi verið litið til miskatölu, sem matsmenn hafi talið í efri kantinum. Þá hafi verið litið til þess hvort tjónið truflaði stefnanda í starfi, en því hafi ekki verið til að dreifa í þessu tilviki. Því næst hafi tekjuþróun verið skoðuð. Í ljós hafi komið að tekjur stefnanda hafi farið verulega hækkandi, jafnvel þótt tekið sé tillit til þess að fiskverð hafi áhrif á laun sjómanna. Það hafi því verið erfitt að sjá að miskinn dragi úr getu til að afla tekna. Erfitt hafi verið að sjá að skaðinn væri líklegur til að hafa áhrif á getu til að afla tekna þegar fram í sæki, en þó hafi matsmönnum fundist rétt, í ljósi starfa stefnanda, að það væri eitthvað, en þó lægra en fimm, sérstaklega í ljósi varanlegs miska. Orðalagið nokkur skerðing sé almenns eðlis og matsmenn hafi talið það leyfa að setja einhverja tölu á örorkuna. Í ljósi framangreindra framburða fyrir dómi og rökstuðnings í matsgerð og álitsgerð örorkunefndar verður ekki fallist á að skorti á rökstuðning eða samræmi í matsgerð dómkvaddra matsmanna, þannig að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu, eins og stefnandi reisir kröfur sínar á. Orðalag í matsgerð um „nokkra skerðingu“ er almennt og verður að skoða í ljósi þess sem fyrr greinir um að ætla megi að slysið geti í framtíðinni eitthvað takmarkað vinnugetu stefnanda. Verður því ekki fullyrt að það sé í ósamræmi við niðurstöðu matsmanna um 2% varanlega örorku. Við aðalmeðferð málsins hélt lögmaður stefnanda því fram að stefnandi hefði orðið fyrir tekjutapi vegna fækkunar daga á sjó, svo sem sjá megi á yfirliti um lögskráða daga hans á sjó. Stefnandi upplýsti hins vegar fyrir dóminum að dregið hefði úr sjósókn vegna stuttrar loðnuvertíðar árin 2010 og 2011. Þykir því ekki ljóst að dögum stefnanda á sjó hafi fækkað vegna slyssins og leiðir það því heldur ekki til þess að ekki verði á matsgerðinni byggt. Þykir ekkert hafa komið fram sem rýrt geti sönnunargildi matsgerðarinnar. Þá hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmati eða á annan hátt. Í ljósi alls þess sem að framan er rakið verður matsgerðin lögð til grundvallar niðurstöðu um afleiðingar slyss stefnanda og bótaskyldu stefnda. Verður krafa stefnda um að honum verði gert að greiða stefnanda 1.826.537 krónur, með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 9. desember 2010, því tekin til greina, en rétt þykir að fjárhæðin beri dráttarvexti frá dómsuppsögu. Rétt þykir, eins og atvikum málsins er háttað, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Barbara Björnsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, A, 1.826.537 krónur, ásamt 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 9. desember 2010 til 22. júní 2012, en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 481/2003
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tveimur kröfuliðum af þremur í máli tveggja erlendra fyrirtækja á hendur íslenska ríkinu var vísað frá dómi. Var þess annars vegar krafist að viðurkennt yrði að fyrirtækjunum væri heimilt þrátt fyrir ákvæði 1. töluliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir að miðla tilteknum staðreyndum varðandi tóbaksvörur til tiltekinnar tóbaksverslunar hér á landi og hins vegar að öðru fyrirtækinu yrði með vísan til 3. töluliðar sama ákvæðis heimilað að birta tiltekinn texta í íslenskum fjölmiðlum. Fallist var á að áskilnaður um lögvarða hagsmuni stæði því ekki í vegi að fyrirtækin gætu fengið dóm um fyrstnefnda kröfuliðinn auk þess sem krafan þótti nægilega skýr og afmörkuð til að dómur yrði lagður á hana, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi síðari kröfuliðinn var tekið fram að textinn væri afmarkaður og auðvelt að henda reiður á efni hans. Vafalaust væri að breyting sú, sem um væri fjallað í textanum, gæti haft áhrif á sölu til neytenda. Var fallist á að fyrirtækið gæti haft lögvarða hagsmuni af því að textinn yrði birtur í fjölmiðlum hér á landi. Var úrskurðurinn að því er varðaði þessa tvo kröfuliði því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þá til efnismeðferðar
Dómur Hæstaréttar. Málið dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2003, þar sem öðrum og þriðja kröfulið í máli sóknaraðila og Tóbaksverslunarinnar Bjarkar á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar þessa tvo kröfuliði og lagt fyrir héraðsdómara að taka þá til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Í öðrum lið kröfugerðar fyrir héraðsdómi krefjast báðir sóknaraðilar þess að viðurkennt verði að þeim sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 1. töluliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir að miðla staðreyndum um tjöru- og nikótínmagn, tóbaksblöndun, umbúðir, uppruna, vörumerkjaréttindi, markaðshlutdeild og verð varðandi tóbaksvörur sóknaraðilans JT International S.A. til Tóbaksverslunarinnar Bjarkar. Í þriðja lið kröfugerðarinnar krefst sóknaraðilinn JT International S.A. þess að viðurkennt verði að honum sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 3. töluliðar 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 að birta textann á héraðsdómsskjali nr. 3 í íslenskum fjölmiðlum. Er í hinum kærða úrskurði gerð grein fyrir tengslum sóknaraðilanna innbyrðis og með hvaða hætti hvor þeirra kemur að því að setja á markað hér á landi margs kyns tóbaksvörur, sem seldar eru í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR), sem aftur selur þær smásölum, þar á meðal Tóbaksversluninni Björk. II. Fyrir Hæstarétti mótmæla sóknaraðilar því að þeir eigi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta um annan kröfulið í málinu svo sem héraðsdómur hafi komist að niðurstöðu um. Vísar þeir í því sambandi til samskipta sinna við heildsala og smásala um sölu á tóbaksvörum. Vegna upptalningar í kröfuliðnum benda sóknaraðilar á að þeir hafi sérstaka hagsmuni af því að mega miðla umræddum upplýsingum til smásala í ljósi reglna nr. 796/2002 um innkaup og sölu tóbaks og skilmála í viðskiptum við birgja. Samkvæmt þeim sé ekki unnt að flytja inn og selja nýjar tóbakstegundir nema þær fari áður í svokallaðan reynsluflokk í 24 mánuði. Nái varan ekki 0,2% af heildarsölu vöruflokksins sé hún tekin af söluskrá og sölu hætt. Af þessu leiði að sé sóknaraðilum óheimilt að senda „staðreyndaupplýsingar“ til smásala til að veita þeim upplýsingar um tilvist og eiginleika vörunnar, sé nánast ókleift að öðlast lágmarkshlutdeild í tóbakssölu sem til þarf svo koma megi nýjum tóbaksvörum á markað hérlendis. Án þessara upplýsinga geti smásalar ekki sinnt nauðsynlegri upplýsingaskyldu gagnvart tóbaksneytendum. Þá hafi sóknaraðilar sjálfstæða viðskiptalega hagsmuni af því að mega kynna fyrir tóbakssmásölum t.d. niðurstöður prófana og mælinga á vörum sínum, einum sér eða í samanburði við vörur annarra tóbaksframleiðanda, til að ná forskoti í samkeppni við aðra. Að því er varðar þriðja kröfuliðinn tekur sóknaraðilinn JT International S.A. fram að kröfuliðurinn sé skýr og afmarkaður. Telur sóknaraðilinn að með héraðsdómsskjali nr. 3 séu veittar „staðreyndaupplýsingar um fyrirtæki sóknaraðila sem hann telur rétt að koma á framfæri við neytendur.“ Sé textinn á dómsskjalinu saminn í þeim tilgangi að birta hann í fjölmiðlum í ákveðnum viðskiptalegum tilgangi, það er að geta veitt neytendum upplýsingar um staðreyndir, sem varði vöru hans. Sé augljóst að sóknaraðilinn hafi verulega viðskiptalega hagsmuni af því að mega birta textann í fjölmiðlum. Varnaraðili bendir á að annar kröfuliðurinn sé óskýr og ekki hafi verið bætt úr því fyrir Hæstarétti. Taki krafan til fjölmargra atriða, sem séu ólík innbyrðis og lítt eða ekkert útskýrð, auk þess sem ekkert komi fram um það hvaða „staðreyndir“ það eru sem miðla ætti milli málsaðila. Þá komi ekki nákvæmlega fram hvaða upplýsingar það eru sem sóknaraðilar telja Tóbaksverslunina Björk hugsanlega skorta. Að auki hafi sóknaraðilar ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfuna. Að því er varðar þriðja kröfulið sóknaraðilans JT International S.A. eru rök varnaraðila í meginatriðum rakin í hinum kærða úrskurði. Bendir varnaraðili á að sóknaraðilinn reki ekki fjölmiðil hér á landi. Hljóti að felast í kröfunni „beiðni um lögfræðilegt álit að afla dóms um einhverja þá athöfn sem háð yrði afstöðu stjórnenda þess fjölmiðils sem í hlut kynni að eiga um birtingu á skjali.“ Krafa, sem þannig sé algerlega háð afstöðu eða vilja þriðja manns, sé því ódómhæf vegna ákvæða 25. gr. og 26. gr. laga nr. 91/1991. Skorti sóknaraðilann þannig einnig lögvarða hagsmuni af því að fá fyrirfram viðurkenningardóm um kröfuna þar sem hann hafi ekki þá stöðu að lögum að geta tekið ákvörðun um það upp á sitt eindæmi hvort texti verði birtur í íslenskum fjölmiðlum. III. Í hinum kærða úrskurði eru raktar þær skýringar, sem sóknaraðilar hafa veitt um samskipti sín og umboðsmanns þeirra hér á landi við heildsala og smásala vegna viðskipta með tóbak. Er þannig fram komið að umsvifum sóknaraðila vegna viðskiptanna lýkur ekki með öllu við það að varningur þeirra er seldur ÁTVR. Samkvæmt því og að virtum skýringum sóknaraðila, sem raktar eru í II. kafla að framan, verður fallist á að áskilnaður um lögvarða hagsmuni standi því ekki í vegi að sóknaraðilar geti fengið dóm um annan kröfulið sinn í málinu. Krafan felur í sér að sóknaraðilum verði heimilað að miðla réttum upplýsingum um átta nánar tilgreind atriði til Tóbaksverslunarinnar Bjarkar, en öll varða þau varning frá sóknaraðilum sem seldur er í smásölu í nefndri verslun. Er krafan nægilega skýr og afmörkuð til að dómur verði á hana lagður, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðilinn JT International S.A. krefst þess í þriðja lið kröfugerðar að mega birta texta á héraðsdómsskjali nr. 3 í íslenskum fjölmiðlum. Er um að ræða umfjöllun um breytingu á heiti vöruflokka sóknaraðilans og markaðshlutdeild móðurfyrirtækis þess hér á landi. Texti þessi er afmarkaður og auðvelt að henda reiður á efni hans. Vafalaust er að breyting sú, sem um er fjallað í textanum, geti haft áhrif á sölu til neytenda. Verður því að fallast á að sóknaraðilinn geti haft lögvarða hagsmuni af því að textinn verði birtur í fjölmiðlum hér á landi. Með þessu krefst hann viðurkenningar á tilteknum réttindum sér til handa, sem eru skýr og afmörkuð. Sú málsástæða varnaraðila, sem er á því reist að sóknaraðilinn ráði ekki yfir fjölmiðli, er málinu óviðkomandi og haldlaus með öllu. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að fellt verður úr gildi ákvæði í hinum kærða úrskurði um að vísa frá dómi öðrum og þriðja kröfulið sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdóm að taka þá til efnismeðferðar. Varnaraðili greiði sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Fellt er úr gildi ákvæði í hinum kærða úrskurði um að vísa frá dómi öðrum og þriðja kröfulið sóknaraðila, JT International S.A. og JT International Finland OY. Er lagt fyrir héraðsdóm að taka þá kröfuliði til efnismeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðilum samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2003. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 23. f.m. er höfðað með stefnu útgefinni 18. febrúar 2003 og var málið þingfest sama dag. Stefnendur eru JT International S.A., 14 Chemin Riev, Genf, Sviss, JT International Finland OY, Kauppiasakatu 11E 42, Turku, Finnlandi, og Tóbaksverslunin Björk, kt. 570485-0329, Bankastræti 6, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnenda eru: 1. Að viðurkennt verði með dómi að stefnanda Tóbaksversluninni Björk sé heimilt að hafa tóbaksvörur meðstefnanda, JT International S.A, s.s. Camel, Salem. Winston, Mild Seven og Gold Coast, með lögmæltum varúðarmerkingum, sýnilegar viðskiptavinum Tóbaksverslunarinnar Bjarkar í verslun stefnanda að Bankastræti 6, Reykjavík, þrátt fyrir ákvæði 6. mgr. 7. gr. laga 6/2002; 2. Að viðurkennt verði með dómi að stefnendum JT International S.A. og JT International Finland OY sé heimilt að miðla staðreyndum um tjöru- og nikótínmagn, tóbaksblöndun, umbúðir, uppruna, vörumerkjaréttindi, markaðshlutdeild og verð varðandi tóbaksvörur JT International S.A. til Tóbaksverslunarinnar Bjarkar, þrátt fyrir ákvæði 1.tölul. 3.mgr. 7. gr. laga 6/2002; 3. Að viðurkennt verði með dómi að stefnanda JT International S.A. sé heimilt að birta textann á dskj. nr. 3 í íslenskum fjölmiðlum, þrátt fyrir ákvæði 3. tölul. 3. mgr. 7. gr. laga 6/2002; Dómkröfur stefnda eru aðallega, að málinu verði vísað frá dómi og að stefnendum verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málið var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda að loknum munnlegum málflutning þann 23. f.m. Málavextir: Málavextir eru þeir, að í 1. mgr. 7. gr. laga um tóbaksvarnir, nr. 6/2002 er lagt bann við hvers konar auglýsingum á tóbaki og reykfærum. Þrátt fyrir bannið er Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins heimilt að gefa út verðskrá fyrir tóbak og birta skrá yfir skaðleg efni í tóbaksvörum. Í 2. mgr. 7. gr. laganna segir: „Með auglýsingum er í lögum þessum m.a. átt við: 1. hvers konar tilkynningar til almennings eða sérstakra markhópa, þar á meðal vörukynningar, útstillingar í gluggum verslana, hvers konar skilti og svipaðan búnað, 2. alla notkun hefðbundinna tóbaksvörumerkja (heita og auðkenna) eða hluta þeirra; undanskildar eru þó vörur sem framleiddar eru undir slíkum merkjum, enda gilda auglýsingatakmarkanir laganna um þær að öðru leyti, 3. hvers konar umfjöllun í fjölmiðlum um einstakar vörutegundir til annars en að vara sérstaklega við skaðsemi þeirra, 4. dreifingu vörusýna til neytenda.” Í 6. mgr. 7. gr. laganna segir: „Tóbaki og vörumerkjum tóbaks skal komið þannig fyrir á útsölustöðum að það sé ekki sýnilegt viðskiptavinum.” Eins og fram kemur í kröfulið 1. hér að ofan snýr kröfugerð stefnenda að því að fá hnekkt því banni sem lagt er í 6. mgr. 7. gr. laganna við því að hafa tóbaksvörur stefnenda sýnilegar viðskiptavinum í Tóbaksversluninni Björk. Í 2. kröfulið virðist, eftir því, sem fram kemur í kröfunni, gert ráð fyrir því, að að stefnendum, JT International S.A. og JT International Finland OY sé samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 óheimilt að miðla staðreyndum um tjöru- og nikótínmagn, tóbaksblöndun, umbúðir, uppruna, vörumerkjaréttindi, markaðshlutdeild og verð varðandi tóbaksvörur framleiðsluvörur sínar til stefnandans Tóbaksvöruverslunarinnar Bjarkar og er krafan þá um að dómurinn veiti viðurkenningu þess, að stefnendum, JT International S.A. og JT International Finland OY, verði þrátt fyrir þetta bann heimilað að miðla þessum upplýsingum til stefnanda Tóbaksverslunarinnar Bjarkar. Í 3. kröfulið er þess krafist, að viðurkennt verði með dómi, að JT International S.A. sé heimilt að birta texta, sem fram kemur á dskj. nr. 3 í íslenskum fjölmiðlum, þrátt fyrir ákvæði 3. tl. 3. mgr. 7. gr. laga 6/2002. Á dskj. nr. 3 í máli þessu er að finna eftirfarandi texta: „Blaðagrein til birtingar í íslenskum blöðum: Tóbaksfyrirtækið Japan Tobacco mun skipta út heitum eins og, “Lights”, “Super-Lights” og “Extra Lights” á tóbaksvörumtegundum sínum, en vörurnar sjálfar verða hins vegar óbreyttar. Breyting á vörulínunni (eða lýsingum vörunnar) er í samræmi við hina evrópsku stefnu um endurmerkingar og þróun evrópskra reglna og landsréttar. Japan Tobacco samstæðan hefur notið ríflegrar hlutdeildar á íslenskum markaði. Fyrirtækið framleiðir Camel, Winston, Salem, Mild Seven og Gold Coast sígarettur sem seldar eru á Íslandi. Á árinu 2002 nam hlutdeild þessara tegunda um 65.1% af íslenska markaðnum. Japan Tobacco samstæðan, sem heyrir undir móðurfyrirtækið í Japan, hefur aukið hlutdeild sína á Evrópumarkaði síðan 1999. Í maí 1999 keypti samstæðan alþjóðlegan hluta fyrirtækisins RJR Tobacco International, sem er fyrirtæki í Bandaríkjunum, en með starfsemi í Evrópu, með það í huga að þróa frekar starfsemina í Evrópu. Höfuðstöðvar samstæðunnar í Evrópu eru í Genf í Sviss, og meirihluti sígarettna er framleiddur innan EES, í Þýskalandi og Sviss. Minni hluti framleiðslunnar kemur annars staðar að í Evrópu. Samstæðan hefur ákveðið að breyta um vöruheiti svo sem; “Lights”, “Super Lights” og “Extra Lights” og koma af stað öðru nafnakerfi a tegundir, svo sem “Balanced Flavours”, “Smooth Flavours”, og “Refined Flavours”. Samstæðan vill reyna að aðgreina vörur sínar með því að nota slík auðkenni. Í tengslum við hönnun á umbúðum mun hið nýja nafnakerfi koma fram á pökkunum undir vöruheitinu. Hinn hluti umbúðanna mun verða í aðalatriðum óbreyttur. Umbúðirnar munu að sjálfsögðu einnig bera með sér innihald tjöru, nikotíns og kolsýrings, svo að neytendum fái hlutlægar upplýsingar um magn eiturefna í tóbakinu. Viðvörunarmerkingar munu vera vel sýnilegar á umbúðunum til að undirstrika að það er engin hættulaus sígaretta. Japan Tobacco samstæðan hefur sagt að það komi til með að verða nokkur tími breytinga frá gömlu lýsingunum yfir í nýja nafnakerfið. Japan Tobacco samstæðan hefur lýst yfir að þó að um endurmerkingar á vörum þeirra verði að ræða þá mun innihald varanna vera það sama eftir sem áður. Sama vara mun einfaldlega verða kynnt undir nýju nafnakerfi.” Stefnandi, JT International SA (hér eftir JTI) er skráð hlutafélag samkvæmt lögum Sviss með höfuðstöðvar í Genf. JTI er hluti af fyrirtækjasamstæðu Japan Tobacco en móðurfyrirtæki þess er Japan Tobacco, Inc. (hér eftir JT), þriðji stærsti tóbaksframleiðandi heims, með höfuðstöðvar í Japan. JTI hefur með höndum framleiðslu, markaðssetningu, og sölu á tóbaksvörum JT í 60 löndum, þar á meðal innan allra aðildarríkja Evrópusambandsins. JTI framleiðir m.a. MILD SEVEN sígarettur til sölu innan EES í verksmiðju sinni í TRIER í Þýskalandi. JTI hefur með höndum innflutning á tóbaksvörum JT í gegnum JTI Trading S.A, sem er systurfyrirtæki JTI innan fyrirtækjasamstæðu JT og annast sölu tóbaksvara beint til Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins fyrir hönd JTI, en ÁTVR annast dreifingu vörunnar til útsölustaða. Fjöldi fólks um gjörvallan heim starfar með beinum hætti í tóbaksiðnaðinum fyrir JT. Skattlagning tóbaksvara er gríðarleg; á árinu 2001 voru tekjur íslenska ríkisins af sölu tóbaks u.þ.b. fimm milljarðar. Stefnandi JT International Finland OY (hér eftir JTI-F), er einnig hluti af fyrirtækjasamstæðu JT og sinnir sölu og markaðsmálum JTI á Norðurlöndum, þ.m.t. á Íslandi. JTI-F annast sölumál á tóbaksvörum og hefur með höndum samskipti við smásala á Íslandi fyrir milligöngu umboðsaðila stefnanda, JTI og JTI-F, Rolf Johansen & Co, kt. 550394-2359 (hér eftir RJ). Stefnandi Tóbaksverslunin Björk (hér eftir Björk), kt. 570485-0329, hefur leyfi til sölu á tóbaki í smásölu. Björk er sérverslun með tóbaksvörur sem hefur haft með höndum verslun í u.þ.b. 20 ár. JT og JTI eru skráðir rétthafar að mörgum verðmætum vörumerkjum. JT er skráður eigandi og rétthafi að vörumerkjunum Camel, Winston, Salem, MILD SEVEN og Gold Coast á Íslandi samkvæmt skráningu í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofunnar (sbr. dskj. nr. 5). Stefnandi JTI hefur nytjaleyfi á vörumerkjum JT samkvæmt sérstökum leyfissamningi (sbr. dskj. nr. 6). Málsástæður stefnanda: Framleiðsla, sala og markaðssetning tóbaks er lögleg viðskiptastarfsemi. Stefnendur telja að þrátt fyrir sívaxandi reglusetningu varðandi meðferð tóbaks eigi að vera heimilt að miðla tilteknum staðreyndum til smásala á ábyrgan hátt. Þar sem lög heimila slíkt auglýsir stefnandi JTI af þremur ástæðum: Til að viðhalda vörumerkja tryggð; til að hvetja þá sem reykja tegundir samkeppnisaðila til að skipta yfir í tegundir JTI; til að koma á framfæri upplýsingum til fullorðinna reykingamanna um framleiðsluvörur JTI. Hinsvegar auglýsir JTI hvorki til að hvetja til reykinga né beinir auglýsingum til fólks undir lögaldri. JTI er umhugað um að markaðssetja vörur sínar með ábyrgum hætti og vill sýna þá stefnu í verki. Stefnandi telur að miðlun framleiðsluupplýsinga um tóbaksvörur til smásala falli ekki undir auglýsingar og teljist því fullgildur og lögmætur hluti af viðskiptum stefnanda JTI á alþjóðavísu. Viðurkennt er að tóbak sé skaðleg vara. Er því játað að íslenska ríkið hafi nokkuð svigrúm til þess að setja lög og reglur til að stjórna neyslu á tóbaki enda sé það gert á lögmætan máta. Að mati stefnenda séu bannákvæði 7.gr. l. nr. 6/2002 um tóbaksvarnir hinsvegar ekki sett með þeim hætti sem aðild Íslands að EES samningnum mælir fyrir um þegar um tæknilegar viðskiptahindranir er að ræða og því sé löggjöfin óskuldbindandi. Auk heldur sé ekki gætt meðalhófs við setningu laganna. Er það mat stefnenda að bannákvæði 7. gr. tóbaksvarnarlaganna séu óhófleg og því brot á meginreglu íslensk stjórnskipunarréttar svo og Mannréttindasáttmála Evrópu og EES réttar um að gætt skuli meðalhófs við setningu íþyngjanda löggjafar sem hafi í för með sér skerðingu á grundvallarréttindum sbr: Bann við því að miðla framleiðsluupplýsingum um tóbaksvörur til smásala, sbr. 7gr., 3. mgr. 1. tl. tóbaksvarnarlaganna. Bann við umfjöllun um einstakar tóbaksvörur í fjölmiðum nema til að vara við skaðlegu eiginleikum tóbaks sbr. 7gr., 3. mgr. 3. tl. tóbaksvarnarlaganna. Bann við því að tóbaksvörur og tóbaksvörumerki megi vera sýnileg á sölustöðum; sbr. 6. mgr. 7 gr. tóbaksvarnalaganna Að mati stefnenda séu framangreind bannákvæði tóbaksvarnarlaganna, óhófleg í því skyni að draga úr neyslu á tóbaki og leiði til hindrunar á eðlilegum samskiptum á milli annarsvegar tóbaksframleiðanda, mismununar einstakra tóbaksframleiðenda innbyrðis og röskunar á samkeppni milli einstakra tóbaksvöruframleiðenda um sölu tóbaks á Íslandi með þeim hætti að fari í bága við atvinnufrelsis-, tjáningarfrelsis- og eignaréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, samninginn um Evrópska efnahagssvæðið (“EES”). Stefnendur byggja á því að stefnda sé óheimilt að beita ákvæðum laga nr. 95/2001 gagnvart þeim þar sem stefndi hafi ekki gætt undanfarandi tilkynningar til Eftirlitsstofnunar EFTA skv. tilskipunum 98/34/EB og 98/48/EB, um setningu hindrana af því tagi sem löggjöfin geymir og áður voru ekki leiddar í lög, s.s. um sýnileikabann, vörukynningarbann og bann við umfjöllun um tóbak í fjölmiðlum nema í því skyni að vara við skaðsemi tóbaks. Samkvæmt dómum Evrópudómstólsins er afleiðing þess að tilkynna ekki í samræmi við tilskipun 98/34/EB og 98/48/EB sú að aðildarlandi er óheimilt að beita löggjöfinni gagnvart 3ja aðila. Ágreiningslaust er að hindranir á sölu tóbaks, sem felast í l. 95/2001, teljast til tæknilegra reglugerða í skilningi tilskipananna sbr. sú staðreynd að stefndi kynnti Eftirlitsstofnun EFTA drög að lagabreytingum árið 1996 sem urðu lög nr. 101/1996, breytingarlög við lög um tóbaksvarnir nr. 74/1984. Stefndi kynnti Eftirlitsstofnun EFTA ekki fyrirhugaðar breytingar á tóbaksvarnarlögum sem felast í lögum 95/2001. Af þessum ástæðum er stefnda óheimilt að beita ákvæðum laga nr. 95/2001 gagnvart stefnendum þessa máls og er dóminum rétt, í samræmi við skuldbindingar Íslands skv. EES samningnum, að að verða við öllum kröfum stefnenda. Byggt er á eftirgreindum málsástæðum ef ekki er fallist á aðalmálsástæðuna. Stefnendur byggja á því að tilvitnuð ákvæði 7. gr. l. nr. 95/2001, sbr. l. nr. 6/2002, að því leyti sem þau fela í sér algert upplýsingabann, sýnileikabann og fjölmiðlabann, séu andstæð (a) stjórnarskrá Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995 og (b) skuldbindingum Íslands skv. samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sbr. l. nr. 2/1993 þar sem lagasetningin fullnægi ekki grundvallarreglum um að meðalshófs skuli gætt við setningu íþyngjandi lagafyrirmæla. Eins og fram kemur í umfjöllun hér að framan er tilgangur löggjafans með setningu hinna umdeildu bannákvæða 7. gr. að koma í veg fyrir að tóbaksvörum sé komið á framfæri, annaðhvort beint til neytenda eða til smásala eða óbeint með umfjöllun í fjölmiðlum. Í þeim tilgangi eru settar afar víðtækar sölutakmarkanir á tóbaksvörur sem banna öll samskipti tóbaksframleiðanda við aðra sem tengjast söluferli tóbaks. Stefnendur telja að hin umdeildu bannákvæði séu andstæð ákvæðum 72.gr., 73. gr. og 75 gr. stjórnarskrárinnar þar sem að bannákvæðin skerði með óhóflegum hætti eignaréttindi, frelsi til að stunda atvinnu og frelsi til tjáningar. Í 72.gr., 73. gr. og 75. gr. er löggjafanum heimilað að skerða hin stjórnarskrárvörðu réttindi en þó aðeins í tilteknum afmörkuðum lögmætum tilgangi. Verði að gæta meðalhófs við skerðingu réttindanna, þannig að ekki megi ganga lengra í skerðingunni en nauðsynlegt er til að ná lögmætu markmiði. Skilyrði þau sem löggjafinn þarf að uppfylla til að meðalhófs teljist vera gætt af hans hálfu koma bæði til skoðunar í umfjöllun um íslensku stjórnarskrána og um EES samninginn. Löggjafinn hefur sönnunarbyrðina um að meðalhófs hafi verið gætt við skerðingu hinna borgaralegu réttinda. Í samræmi við framangreint ber íslenska ríkið sönnunarbyrðina fyrir því að sú frelsisskerðing sem felst í lögtöku 7. gr. l. 6/2002 uppfylli skilyrðin um meðalhóf. Málsástæður stefnenda um að heimilt sé að miðla upplýsingum um tóbak til smásala eru þessar: Aðallega, að þrátt fyrir orðalag 7. gr. 3.mgr. 1.tl. ( um að vörukynningar teljist til auglýsinga) sé stefnanda JTI og JTI-F ekki bannað að miðla framleiðsluupplýsingum um tóbaksvörur sínar til smásala, eins og stefnanda Bjarkar. Til vara er byggt á því að bann við því að koma á framfæri nauðsynlegum framleiðsluupplýsingum um löglegar tóbaksvörur til smásala eins og Bjarkar, í því skyni að þeir séu upplýstir um eiginleika þeirra vara sem þeir selja, sé andstætt stjórnarskránni. Fyrir liggur að grundvöllur með setningu tóbaksvarnarlaganna er að draga úr reykingum almennings. Svo sem 73. gr. kveður á um verður sú skerðing á tjáningarfrelsi sem felst í bannákvæðunum því aðeins lögmæt, að gætt hafi verið meðalhófs, þ.e. að skerðingin teljist "nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum" . Þrátt fyrir víðtækt orðalag 7 gr. 3.mgr. 1. tl. er bersýnilegt að löggjafinn hefur ekki ráðgert að banna að miðla megi nauðsynlegum framleiðsluupplýsingum um tóbak til smásala eins og Bjarkar í samræmi við eðlileg viðskipti með tóbak. Benda stefnendur á að sífelldar laga- og reglubreytingar séu á framleiðslu og sölu tóbaks í heiminum. Af þeim sökum sé stefnanda JTI bæði rétt og skylt að upplýsa tóbakssmásala um staðreyndir sem lúta m.a. að slíkum reglubreytingum. Þar sem löggjafinn heimili sölu tóbaks á Íslandi teljist tóbakssalar ekki til þess hóps í 1.tl. 3.mgr. sem ætlunin er að forða frá áreiti. Smásalar með tóbak og starfsfólk þeirra verði að hafa aðgang að upplýsingum um tóbaksvörur, eins og aðrar vörur sem seldar eru með löglegum hætti. Af þeim ástæðum taki bannið um að ekki megi senda vörukynningarefni skv. 1.tl. 3. mgr., eðli málsins samkvæmt, ekki til þess fólks sem starfar við sölu tóbaks. Stefnendur telja því að skýra beri 1.tl. 3.mgr. þröngri lögskýringu í samræmi við tilgang löggjafans. Með tilliti til þessa sé stefnendum JTI og JTI-F heimilt þrátt fyrir ákvæði 1.tl. 3.mgr. að senda framleiðsluupplýsingar af því tagi sem krafist er til Bjarkar. Í 73. gr. stjórnarskrár segir: Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Ákvæði 73 gr. á fyrirmynd sína í 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Hefur MSE lagagildi á Íslandi sbr. l. nr. 62/1994 og eru stjórnskipunarlög nr. nr. 97/1995 sett til þess að lögtaka þau grundvallarmannréttindi sem sáttmálinn fjallar um. Samkvæmt 46 gr. l. 62/1994 er íslenskum stjórnvöldum skylt að hlýta dómum Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) sem þeir eru aðilar að. Í 32. gr. gr. l. 62/1994 m.a: “Lögsaga dómstólsins skal ná til allra málefna varðandi túlkun og framkvæmd samningsins og samningsviðauka við hann, sem vísað er til hans í samræmi við 33., 34. og 47. gr.” Með hliðsjón af fordæmisgildi dóma MDE eru íslensk yfirvöld skuldbundin til þess að virða ákvarðanir dómstólsins í öðrum málum. MDE hefur viðurkennt að miðlun upplýsinga í viðskiptum (commercial communication) njóti verndar skv. 10. gr. MSE. Telji dómurinn að 7.gr.3.mgr.1.tl. feli í sér bann við því að stefnendur JTI og JTI-F megi miðla framleiðsluupplýsingum um vörur sínar til tóbakssmásala, er því fram að slík takmörkun á samskiptum við smásala sé andstæð 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í því ákvæði felist ótvíræður réttur til að eiga viðskiptaleg samskipti við löglega seljendur tóbaks.Sé bannákvæðið því ólögmæt skerðing þeirra réttinda sem stefnendum er veitt í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Heimild 73 gr. stjórnarskrárinnar til löggjafans til þess að skerða frelsi stefnenda til að tjá sig gagnvart viðskiptaaðilum með tóbak er háð því að meðalhófs hafi verið gætt við skerðinguna og slík skerðing á tjáningarfrelsinu hafi verið eina mögulega leiðin til að ná umræddu markmiði. Því skilyrði hefur hinsvegar ekki verið fullnægt að mati stefnenda. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar er við mat á meðalhófsskilyrðinu byggt á sömu lagasjónarmiðum og greinir í gr. 1o (2) í MSE. Málsástæða stefnenda um að bann að sýna tóbak og tóbaksvörumerki á sölustað tóbaks sé ólögmætt er eftirfarandi: Að sýnileikabannið í 7. gr. 6. mgr. tóbaksvarnarlaganna sé andstætt 72.gr. 73.gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í 75. gr. 1.mgr. segir: Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Bann 7.gr. 6.mgr. hefur það markmið að hindra smásala tóbaks eins og Björk í að stilla tóbaksvörum og vörumerkjum upp á sölustað með þeim hætti að neytendur geti virt fyrir sér tegundir og vörumerki tóbaks sem til sölu sé. Slík hindrun hefur áhrif á hvaða tóbakstegundir eru keyptar en ekki áhrif á hvort að tóbak sé keypt. Er samkeppni um sölu á tóbaksvörum því raskað. Áhrif bannsins eru því einvörðungu að skerða stjórnarskrárbundin réttindi stefnanda Bjarkar til stunda þá löglegu atvinnustarfsemi sem hann kýs, sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Heimild 75 gr. stjórnarskrárinnar til löggjafans til þess að skerða frelsi stefnanda Bjarkar til að stunda löglega atvinnustarfsemi er háð því að almenningshagsmunir krefjist þess. Er það lagaskilyrði, eins og í tilviki 73. gr., að meðalhófs hafi verið gætt við skerðinguna og ekki hafi verið unnt að ná umræddu markmiði í þágu hagsmuna almennings nema með að banna alla sýningu á tóbaksvörum á sölustað. Því skilyrði hefur hinsvegar ekki fullnægt. Sýnileikabann 7 gr. 6 mgr. skerðir einnig stjórnarskrárbundið tjáningarfrelsi stefnenda. Bannið skerðir frelsi stefnanda JTI og JTI-F til að eiga samskipti með upplýstum hætti við smásala um tóbaksvörur sínar. Með sýnileikabanninu er stefnendur sviptir síðasta möguleikanum til að geta stundað löglega samkeppni við aðra tóbaksframleiðendur sem selja vörur sínar á Íslandi. Með sýnileikabanninu er samkeppni við önnur vörumerki (inter-brand) í raun gerð að engu. Ákvæði 73.gr. er m.a. ætlað að vernda rétt fyrirtækja til að eiga eðlileg samskipti við smásala. Með sama hætti er stefnandi JTI og JTI-F sviptur frelsi til að eiga nauðsynleg viðskiptaleg samskipti við smásala. Í 72. gr. stjórnarskr. eru lögfest þau grundvallarréttindi að mega hagnýta sér eignir sínar með löglegum hætti og bann sett við ólögmætri skerðingu eignarréttinda. Túlka ber 72. gr. í samræmi við 1. gr. samningsviðauka 1 við MSE þar sem segir: ”Öllum mönnum og lögaðilum ber réttur til að njóta eigna sinna í friði. Skal engan svipta eign sinni, nema hagur almennings bjóði og gætt sé ákvæða í lögum og almennra meginreglna þjóðaréttar.” Er ákvæði þetta augljós fyrirmynd 72. gr. stjórnarskrárinnar með tilliti til ummæla í greinargerð með frumvarpi að stjórnskipunarlögum nr. 97/1995, að við breytingu á mannréttindaákvæðum stjórnarskrár var sérstaklega tekið mið af alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hafði gengist undir með því að gerast aðili að alþjóðlegum sáttmálum til verndar mannréttinda, þ.m.t. MSE. MDE hefur staðfest að vörumerki og einkaleyfi séu eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka 1 við MSE. Á grundvelli sömu sjónarmiða, telst fjárhagslegur ábati sem leiðir af lögmætri viðskiptalegri starfsemi einnig til eignar í skilningi 72. gr. og 1. gr. í samningsviðauka 1. við MSE og nýtur því verndar. Af þessu leiðir að þær takmarkanir sem eru í 7. gr. 6. mgr. fyrir stefnanda JTI til að hagnýta sér eignarréttindi sín á hinum skrásettu vörumerkjum með því að sýna sýna og nota þessi auðkenni sín í frjálsum viðskiptum teljast ótvírætt til skerðinga á stjórnarskrárvernduðum eignaréttindum stefnanda. Af framangreindu leiðir að séu ekki lagaskilyrði uppfyllt til að skerða vörumerkjaréttindi JTI þ.e. að 1) almannaþörf krefji, 2) með lögum, og 3) að fullt verð komi fyrir og jafnframt að séu skilyrðin uppfyllt en skerðingin ekki að fullu bætt er skerðingin ólögmæt Með þingsályktun á Alþingi árið 1994 samþykkti Ísland samninginn um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, World Trade Organization, (WTO). Viðauki 1C er samningur um hugverkarétt í viðskiptum, Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS). Í samningnum er m.a. fjallað um lágmarksvernd hugverkaréttinda og hvernig sú vernd skuli tryggð. Í 8. gr. TRIPS er kveðið á um að aðildarríki að WTO megi í sinni löggjöf kveða á um aðferðir til að vernda heilsu almennings (public health and nutrition) enda séu þær aðferðir í samræmi við ákvæði samningsins að öðru leyti. Í 17. gr. TRIPS segir að aðildarríki WTO megi takmarka eða þrengja vörumerkjaréttindi s.s. vegna eðlilegrar notkunar á lýsandi hugtökum, þó þannig að löglegra hagsmuna vörumerkjarétthafans sé gætt. Í 20 gr. TRIPS er kveðið á um að ekki megi tálma notkun á vörumerki í viðskiptum með sérstökum og íþyngjandi kröfum. Í ljósi framangreinds er 7. gr.6. mgr. brot á hugverkaréttindum stefnanda JTI skv. alþjóðlegum skuldbindingum Íslands skv. samningnum um Alþjóðaviðskipta-stofnunina. Sú ákvörðun löggjafans að banna að fjalla um tóbak í fjölmiðlum nema til að fjalla um skaðlega eiginleika þess er bersýnilegt brot á 73. gr. Þó að í ákvæðinu sé heimilað að takmarka tjáningafrelsi í þágu verndar á lífi og heilsu almennings, er undir engum kringumstæðum heimilt að beita ritskoðun af hálfu yfirvalda. Í ákvæði 7. gr. 3 .mgr. 3. tl. felst bersýnilega ritskoðun og því brot gegn 73. gr. Að öðru leyti halda stefnendur því fram að ákvæðið sé óhóflegt og brot á grundvallarreglunni um meðalhóf. Að mati stefnenda eru bannákvæðin í andstöðu við 11.gr., og 36 gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sbr. l. l. 2/ 1993. Samkvæmt téðum greinum er öll mismunun á grundvelli þjóðernis óheimil og mælt fyrir um frelsi til að stunda viðskipti á efnahagssvæðinu. Í 36 gr. er kveðið á um að “...engin höft [skulu] vera á frelsi ríkisborgara aðildarríkja EB og EFTA-ríkja til að veita þjónustu á yfirráðasvæði samningsaðila enda þótt þeir hafi staðfestu í öðru aðildarríki EB eða EFTA-ríki en sá sem þjónustan er ætluð..”, sbr. ákvæði IX. – XI. í viðauka um frelsi til að veita þjónustu. Aðildarríkin mega takmarka þetta frelsi í tilteknum skilgreindum tilfellum en þó þannig að grundvallar reglunnar um meðalhóf sé gætt í hvívetna. Aðildarríki EES hefur sönnunarbyrðina um að takmörkun á viðskiptafrelsi sé réttlætanleg. Bann við upplýsingamiðlun gerir stefnendum JTI og JTI-F fyrir milligöngu RJ ókleift að veita smásölum eins og Björk viðeigandi þjónustu til viðbótar við tóbakssölu, svo að þeir megi öðlast upplýsingar um vörur JTI í tengslum við samkeppni milli tóbaksvörutegunda (inter-brand). Þá gerir ákvæði 7.gr. 1.mgr. stefnanda JTI og JTI-F ómögulegt að kaupa kynningarplass af útgefendum innlendra tímarita svo unnt sé að dreifa upplýsingum um tóbaksvörur JTI til smásala og annarra fagaðila. Á grundvelli 36 gr. EES-samningsins um frelsi til að veita þjónustu innan EES svæðisins felst réttur til þess að veita þjónustu hvar sem er á svæðinu. Er 36 gr. sambærileg við 49 gr. Rómarsáttmálans (EC) og ber að túlkast með sama hætti sbr. 6. gr. EES samningsins. Skulu dómar og úrskurðir Evrópudómstólsins vera fordæmi við skýringu og beitingu Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA dómstólsins á einstökum ákvæðum EES samningsins. Samkvæmt dómum Evrópudómstólsins nær grundvallarregla 36. gr. (49.gr. EB) einnig til frelsis til þess að fá þjónustu hvar sem er á efnahagssvæðinu. Í þessu felst að aðildarlöndin mega ekki skerða frelsi til að fá þjónustu yfir landamæri. Við skýringu á víðfeðmi þjónustukaflans í Rómarsáttmálanum hefur Evrópudómstóllinn kveðið upp úr að 49 gr. eigi við þegar um sé að ræða "mögulega" (e.potential) kaupendur þjónustu. Á grundvelli þessa leiðir samskiptabann 7. gr. 3. mgr. 1. tl. til þess að stefnendur JTI og JTI-F fá ekki notið þjónustu frá íslenskum fyrirtækjum og skerða því réttindi þeirra skv. 36 gr. EES. Evrópudómstóllinn hefur dæmt að gr. 49 í Rómarsáttmálanum ( sambærileg 36 gr. EES) eigi við þegar landsréttur í aðildarríki takmarkar rétt útgáfufyrirtækis til að bjóða kynningarpláss í útgáfum til mögulegra kaupenda þjónustunnar í öðrum aðildarlöndum. Upplýsingamiðlunarbannið takmarkar því frelsi íslenskra fjölmiðla til að bjóða þjónustu sína til stefnanda JTI og JTI-F og annarra tóbakframleiðenda innan EES. Samkvæmt Evrópudómstólnum telst dreifing upplýsinga í atvinnuskyni jafngilda viðskiptalegri starfsemi ( e. economic activity ). Af því leiðir að miðlun upplýsinga frá tóbaksframleiðanda til smásala, í tengslum við sölu á tóbaki, fellur undir þjónustufrelsi 36 gr. EES-samningsins og bannákvæði 7. gr. 3.mgr., 1.tl. því skerðing á frelsi stefnenda til þess að veita og fá þjónustu á Íslandi. Að mati Evrópudómstólsins skiptir ekki máli að landsréttur geri ekki upp á milli innlendra og erlendra aðila til þess að ákvæði 36 gr. eigi við. Í nýrri óbirtri tilskipun ESB um samræmingu aðildarríkjanna á lögum um auglýsingar og fjárstuðning (sponsorship) vegna tóbaks, sem ætlað er að koma í stað tilskipunar 98/43/EC um sama efni sem var ógilt af Evrópudómstólnum er viðurkennt í 3. gr. að tóbaksframleiðendur þurfi að miðla efni til smásala um vörur sínar. Er þar kveðið á um að auglýsingar og annað opinbert prentefni skuli takmarkað við útgáfu sem sé sérstaklega ætluð starfsfólki í tóbaksiðnaði. Samkvæmt þessu er almennt viðurkennt innan EB að nauðsynlegt sé miðla upplýsingum á milli fagaðila í tóbaksiðnaði eins og Bjarkar. Bann 7. gr. 3. mgr. 1. tl. er því í andstöðu við viðurkennd sjónarmið innan Evrópubandalagsins um upplýsingamiðlun innan tóbaksiðnaðarins. Tilskipun 2001/37/EC EB um samræmingu aðildarríkjanna á lögum og reglum um framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaksvörum gr. 6 (3) gerir ráð fyrir að neytendur skuli vera vel upplýstir um öll innihaldsefni tóbaks og annað sem skiptir máli. Miðlun á framleiðsluupplýsingum um tóbak frá tóbaksframleiðendum til smásala er því fyllilega í samræmi við viðurkennd sjónarmið innan EB um nauðsyn þess að upplýsa neytendur vel um innhald tóbaks. Að mati stefnenda er bann tóbaksvarnarlaganna við miðlun upplýsinga til smásala um innihald tóbaks óhóflegt og í andstöðu við skuldbindingar Íslands skv. EES-samningnum. Sú hindrun á sölu tóbaks sem felst í 7.gr. 6.mgr. er andstæð því viðskiptafrelsi sem er verndað af EES samningnum.Bersýnilegt er að stefnanda JTI og JTI-F er gert erfitt fyrir að selja vöru sína á Íslandi þegar meinuð eru öll samskipti við neytendur á sölustað. Stefnanda JTI og JTI er líka meinað að framleiða og láta af hendi til smásala eins og Bjarkar sér hannaðan búnað til útstillingar á tóbaksvörum stefnenda. Í 7.gr. 6. mgr. hindrar stefnendur JTI og JTI-F að bjóða vörur sínar á markaði á Íslandi. Er bent á að sala áfengis, sem er háð strangari aldursskilyrðum sbr. l. nr. 75/1998, þarf ekki að sæta sambærilegum hindrunum í vörukynningu á sölustað, þó að tilgangur laganna sé sambærilegur og tóbaksvarnarlaganna, þ.e. að vinna gegn misnotkun áfengis. Í nýrri óbirtri tilskipun ESB varðandi tóbaksauglýsingar er, þrátt fyrir að tóbaksauglýsingar beri að takmarka, viðurkennd nauðsyn þess að neytendur fái fullnægjandi upplýsingar um einstakar tóbaksvörur á sölustað sbr. hér að ofan. Bann við sýnileika á sölustað fer þvert gegn framangreindum sjónarmiðum. Að áliti stefnenda er bann tóbaksvarnarlaganna við sýningu tóbaks og tóbaksvörumerkja á sölustað óhóflegt og í andstöðu við skuldbindingar Íslands skv. EES-samningnum. Bannákvæði 7.gr. 3. mgr. 3. tl. skerðir réttindi stefnenda til að fjalla um vörur sínar í fjölmiðlum án þess að geta sérstaklega um skaðsemi þeirra. Bannið girðir fyrir að stefendur geti keypt umfjöllun um sig og vörur sínar í fjölmiðlum, án tillits hvort að útgáfunni sé beint að fagfólki eða almenningi. Að auki leiðir bannið til þess að þeim er óheimilt að kaupa þjónustu fjölmiðla, án tillits til hvort að útgáfunni er beint að fagfólki eða almenningi, til að fjalla um þær vörur sínar sem innihalda minna af skaðlegum efnum en aðrar. Með vísan til umfjöllunar um röksemdir gegn banni við sýnileika á sölustað leiðir ákvæði 7. gr.3.mgr.3.tl. til ólögmætrar skerðingar á frelsi stefnenda til þess að veita og fá þjónustu, svo og til að stunda viðskiptastarfsemi á Íslandi. Er ákvæðið því andstætt skuldbindingum Íslands skv. samningnum um EES. Það er sameiginlegt í málsástæðum stefnenda, hvort heldur hin umdeildu bannákvæði fara gegn íslensku stjórnarskránni eða skuldbindingum Íslands skv. EES-samningnum, að ólögmæti bannákvæðanna felst í því að ekki hefur verið gætt meðalhófs við setningu ákvæðanna. Það er viðurkennt að íslenska ríkið hefur, bæði að landsrétti og EES-rétti heimildir til þess að skerða það frelsi sem stefnendum er annarsvegar fengið í íslensku stjórnarskránni og hinsvegar EES-samningnum. Hinsvegar er ljóst að íslenska ríkið er bundið af meðalhófsreglunni og ber stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að meðalhófs hafi verið gætt við setningu hinna umdeildu bannákvæða. Stefnendur byggja á því að setning bannákvæðanna, hvert og eitt og öll saman, séu brot á meginreglunni um meðalhóf við setningu frelsisskerðandi löggjafar. Hvort heldur sem byggt er á meðalhófsreglunni að íslenskum stjórnskipunarrétti, Mannréttindadómstól Evrópu, EB eða að EES-rétti er inntak reglunnar það sama. Í meðalhófsreglunni skv. íslenskum stjórnskipunar- og stjórnsýslurétti felst í fyrsta lagi, að þegar er um val úrræða að ræða beri að velja vægasta úrræðið sem kemur að gagni. Í öðru lagi felst í henni að hóf verður að vera í beitingu úrræðisins, miðað við þá hagsmuni sem í húfi eru hverju sinni.Því tilfinnanlegri sem skerðingin sé sem leiðir af ákvörðun stjórnvalda, þeim mun strangari kröfur verði að gera til sönnunar á nauðsyn ákvörðunar eða athafnar.Í meðalhófsreglunni felst því takmörkun á "frjálsu mati" stjórnvalda. Í skilgreiningu MDE á meðalhófsreglunni felst að því úrræði ber að beita sem minnst íþyngjandi er í þeim tilgangi að ná þeim markmiðum sem stefnt er að með lögunum; jafnvægi verði að vera á milli krafna í þágu samfélagsins og krafna um verndun grundvallar mannréttinda. Í meðalhófsreglunni skv. EB rétti felst að takmörkun á efnahagslegri starfsemi er háð því að takmörkunin sé hófleg og nauðsynleg til að ná lögmætu markmiði; þegar um sé að ræða val á milli margra kosta verði að velja þann hagfelldasta og takmörkunin má ekki vera meira íþyngjandi en þarf til að ná markmiðinu. Evrópudómstólinn hefur löngum viðurkennt að við túlkun ákvæða sem veita aðildarríkjum EB rétt til að takmarka grundvallarréttindi samkvæmt Sáttmála sambandsins og grundvallar mannréttindi þá beri að beita þröngri lögskýringu á slík undantekningar ákvæði. Því hvílir á íslenska ríkinu að leggja fram sannfærandi sönnunargögn um að hin umdeildu bannákvæði uppfylli skilyrði meðalhólfsreglunnar. Stefnendur JTI og JTI-F telja að bann við því að smásölum eins og Björk séu veittar framleiðsluupplýsingar um söluvörur JTI sé alls ekki hóflegt úrræði af hálfu íslenska löggjafans til að ná því markmiði sem að er stefnt í tóbaksvarnarlögunum. Stefnendur telja að útstillingarbann 6.mgr. 7.gr. sé brot á meðalhófsreglunni þar sem löggjafinn hafi ekki fært sönnur á að óhjákvæmilegt hafi verið að banna útstillingu tóbaksvara og vörumerkja á sölustað. Ísland mun vera eina landið í heiminum þar sem sýnileikabann á tóbak og tóbaksvörumerki hefur verið lögleitt. Í héraðsdómsmálinu nr. E- 11015/2002 hefur íslenska ríkið viðurkennt að ekki hafi legið fyrir kannanir eða rannsóknir á áhrifamætti slíks banns áður en það var lögfest. Þetta sýnir að lögjafinn hefur innleitt ákvæði sem banna útstillingu tóbaksvara og vörumerkja án þess að sýnt hafi verið fram á að slíkt skili árangri. Löggjafinn hefur því ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að bannið hafi verið nauðsynlegt eða hóflegt. Stefnendur telja ákvæðið óhóflegt á grundvelli eftirgreindra raka: Í fyrsta lagi jafngildi útstilling á sölustað ekki auglýsingu á tóbaki. Aðeins sé verið að koma á framfæri hlutlausum upplýsingum um að tiltekin vara sé í boði á sölustaðnum. Það að neytendum er gert ljóst að ákveðin lögleg vara er á boðstólum, felur í sér lágmark þeirra samskipta milli kaupanda og seljanda sem nauðsynleg eru til að stunda viðskipti með tóbak. Bann við grundvallarsamskiptum í viðskiptalegri starfsemi er hvorki nauðsynleg né hófleg þegar um er að ræða löglega starfsemi. Í öðru lagi felst talsvert minna áreiti í útstillingu tóbaksvara og/eða tóbaksvörumerkja á sölustað en t.d. beinum tóbaksauglýsingum í erlendum tímaritum á Íslandi eða reykingum á almannafæri eða í fjölmiðlum, sbr. dskj. 11 og 12. Sé höfð hliðsjón af lagakröfum um áberandi viðvörunarmerkingar á tóbakspökkum má færa gild rök fyrir því að meiri forvörn sé fólgin í útstillingu tóbaks á sölustað en því að fela vöruna á sölustað. Hvað börn og unglinga varðar þá er ljóst að víðtæk fræðsla gegn tóbaksreykingum í skólum og annarsstaðar hefur í för með sér að að fráleitt er að börn og unglingar líti á tóbak sem sjálfsagða neysluvöru. Útstilling tóbaks með viðvörunarmerkingum er þvert á móti áminning um hættueiginleika tóbaks. Bann við útstillingu á tóbaki á sölustöðum hefur fyrst og fremst í för með sér samkeppnisröskun og gerir stefnanda ókleift að keppa við aðrar löglegar tóbaksvörutegundir á jafnréttisgrundvelli, m.a. vegna reglna ÁTVR um skilyrði þess að mega selja tóbakstegund á Íslandi. Neytendum er ekki unnt að ganga úr skugga um úrval tóbaksvörutegunda, eða verð vörunnar, þar sem ekki er unnt að stilla vörunni út. Bannið gerir stefnanda JTI og JTI-F ókleift að veita smásölum þjónustu í formi búnaðar til útstillingar á tóbaksvörum JTI. Bann við sýningu vörunnar á útsölustöðum ( líkt og bann við upplýsingamiðlun til smásala ) hindrar stefnanda JTI og JTI-F í að koma nýjum vörutegundum á markað en leiðir ekki til minnkunar á framboði tóbaks á sölustað. Sýnileikabannið hefur aðeins áhrif á hvaða tegundir tóbaks neytandinn kaupir, en ekki á hvort tóbak sé keypt eða ekki og dregur þessvegna ekki úr reykingum. Bann við útstillingu á sölustöðum leiðir til óhóflegrar íþyngjandi truflunar á hagnýtingu stefnanda JTI á hugverkaréttindum sínum. Tilgangur vörumerkis er að benda á uppruna tiltekinnar vöru. Grafið er undan vörumerkjaréttinum ef neytendur eiga ekki þess kosta að þekkja uppruna vöru af vörumerkinu sjálfu. Augljóst er að aðrir minna íþyngjandi kostir eru fyrir hendi. Þó það sé ekki hlutverk stefnanda er nærtækt að benda á að íslensk stjórnvöld hefðu getað náð markmiði laganna með úrræðum sem skertu ekki rétt stefnenda. Sem dæmi má nefna að stjórnvöld hefðu getað krafist þess (i) að stórum varúðarmerkingum væri komið fyrir á útsölustöðum, (ii) söluaðilum yrði gert skylt að afhenda neytendum bækling þar sem varað væri við skaðsemi reykinga áður en tóbak væri keypt, (iii) heimilað að tóbaksvörur væru listaðar upp, ásamt verði hverrar tegundar á útsölustað, eða (iv) að heimilað að takmörkuðu magni, jafnvel einum pakka af hverju merki væri komið fyrir til sýnis á sölustað. Er ástæða til að benda á að EB löggjöf, sem takmarkar auglýsingar á tóbaki og fjárstuðning við tóbak, hefur ekki að geyma nein álíka ákvæði um bann við sýningu vörunnar á útsölustað. Allt undistrikar þetta að íslensk stjórnvöld hafa ekki gætt meðalhófs í lagasetningu sinni varðandi ákvæðið um bann við sýningu vörunar á útsölustað. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur úrskurðað að takmarkað svigrúm sé til að skerða tjáningarfrelsi á grundvelli sjónarmiða um heilsu almennings og hefur lýst yfir að nauðsynlegt sé að þrengja hin viðurkenndu mörk þegar ekki er í húfi ákveðin “viðskiptaleg” staðhæfing einstaklings, heldur þátttaka í umræðu sem hefur almenna skírskotun, t.d. um almannaheilsu. Mannréttindadómstóllinn hefur á sama hátt úrskurðað að beiting strangra skilyrða í nálgun á málefnum auglýsinga sé ekki samhljóma við tjáningarfrelsi og notkun á slíkum mælikvarða sé líklegur til að hefta blöð í framkvæmd starfa síns sem miðill upplýsinga og varðhundur almennings. Stefnandi JTI leggur fram nokkrar blaðagreinar þar sem fjallað er um einstakar tóbaksvörur í erlendum blöðum til að sýna umfjöllun um JTI í fjölmiðlum einstakra Evrópulanda, sem gengur mun lengra en JTI fer fram á í máli þessu, sbr. dskj. 13. Svo sem kom fram í nefndaráliti heilbrigðisnefndar Alþingis við setningu l. 101/1996 og leiddi til lagabreytinga getur umræða um tóbaksvörur í fjölmiðlum þjónað almannaheill þegar umræðan beinist að þróun minna skaðlegra tóbaksvara. Hið algjöra bann við umfjöllun um tóbak er því óhóflegt m.t.t. þess markmiðs sem ætlað er að ná. Af framangreindu leiðir að útilokun allrar umræðu í fjölmiðlum nema hún beinist eingöngu að skaðlegum afleiðingum tóbaks er ekki samrýmanleg því markmiði að veita neytendum fræðslu og upplýsingar um tóbaksvörur í því skyni að draga úr reykingum. Eigi stefnandi JTI því rétt á að greina frá í fjölmiðlum um vísindalega þróun varðandi tóbak og notkun tóbaks, og skuli ekki sæta takmörkun á miðlun upplýsinga um eiginleika tóbaks. Slíkar frásagnir í blöðum eru fullkomlega í samræmi við þau markmið sem sett hafa verið með auglýsingabanninu, sbr. dskj. 13. Augljóst er að aðrir minna íþyngjandi kostir eru fyrir hendi. Þó það sé ekki hlutverk stefnenda er nærtækt að benda á að íslensk stjórnvöld hefðu getað náð markmiði laganna með úrræðum sem skertu ekki rétt stefnenda. Sem dæmi má nefna að stjórnvöld hefðu getað krafist þess að við umfjöllun um tóbak í fjölmiðlum mætti ljúka með áminningu um skaðsemi tóbaks; að sérhver jákvæð umfjöllun um tóbaksvörur fylgdi umfjöllun um neikvæðar afleiðingar tóbaksneyslu.Þessi úrræðu myndu síður skerða grundvallarréttindi stefnenda til að stunda viðskipti með löglega vöru. Ritskoðun af því tagi sem felst í banni við allri umfjöllun í fjölmiðlum, nema um skaðlega eiginleika tóbaks, er ekki nauðsynleg til að ná markmiðum löggjafans. Hvergi er að finna sambærileg ákvæði í EB löggjöf um að nauðsynlegt sé að skerða frelsi til að fjalla um tóbak í fjölmiðlum til að draga úr reykingum. Af ofangreindum ástæðum telja stefnendur að fjölmiðlabannið sé óhófleg skerðing á réttindum þeirra umfram það sem nauðsyn ber til. Af þessu leiðir að ákvæði 3.tl. 7.gr. brýtur gegn meðalhófsreglunni. Tilvísun til helstu lagaákvæða: Stefnendur vísa til 73.gr.stjórnarskrárinnar sem og 10.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr 62/1994 um tjáningarfrelsið, en til 72.gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og 1.gr. 1 viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er vísað til 75.gr. stjórnarskrárinnar varðandi atvinnufrelsi. Þá er vísað til 7.gr. laga nr. 95/2001 sbr. l. nr. 6/2002. Þá er vísað til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993, gr. 11 og gr. 36 og viðauka II, kafla XIX. Viðeigandi tilskipanir Evrópusambandsins eru: Tilsk. 98/34/EB um reglur um tilhögun upplýsingaskipta vegna tæknilegra staðla og reglugerða, sbr. breytingar með tilsk. 98/48/EB. Tilskipun 89/622/EBE, með síðari breytingum um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi merkingar á tóbaksvörum; tilskipun 90/239/EBE, um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi leyfilegt hámark tjöru sem vindlingar mega gefa frá sér; tilskipun 89/104/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkja um vörumerki; óbirt tilskipun um tóbaksauglýsingar og fjárstuðning (í stað 98/43/EC); tilskipun 2001/37/EC um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaksvörum. Um rétt til þess að krefjast viðurkenningardóms vísast til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um samlagsaðild stefnenda er vísað til 1.mgr. 27.gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafan byggir á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda vísuðu stefnendur til þess, að það sé stjórnarskrárbundinn réttur þeirra og grundvallarréttindi að geta borið ágreining um réttarstöðu sína upp við dómstóla landsins. Þeir vara við því sjónarmiði sem stundum heyrist að vegna þess hversu tóbak sé umdeild vara og skaðleg, eigi réttarstaða þeirra sem höndla með tóbak, af hvaða tagi sem er, að vera lakari en annarra. Lögvarðir hagsmunir verði ekki skilgreindir með einföldum hætti; það fari eftir eðli málsins, sé litið til úrlausna Hæstaréttar, hvort lögvarðir hagsmunir teljist vera fyrir hendi. Í stuttu má draga þá ályktun af úrlausnum Hæstaréttar að lögvarðir hagsmunir séu til staðar ef dómsmáli er ætlað að leiða til lykta tiltekinn ágreining og réttarstaða stefnanda eftir niðurstöðuna., ef krafan er tekin til greina, er önnur en hún var við upphaf málsins. Þá er því mótmælt, að kröfugerð stefnenda feli í sér lögspurningar, enda sé það eðli lögspurninga að leysa ekki úr tilteknum afmörkuðum hagsmunum sem hafa áhrif á réttarstöðu manna. Loks mótmæltu stefnendur því, að kröfur þeirra væru svo óskýrar, að ekki mætti leggja dóm á málið af þeim sökum. Málsástæður stefnda: Frávísunarkrafa stefnda byggist í fyrsta lagi á því að stefnendur hafi ekki gert grein fyrir hverja lögvarða hagsmuni þeir geti haft af úrlausn um dómkröfur málsins. Lítið liggur fyrir um starfsemi hinna erlendu stefnenda, þ.e. hvort fyrirtækin hafi stöðu framleiðanda eða selji fyrir eigin reikning. Nokkuð óljóst er um tengsl stefnenda við fyrirtækjasamstæðuna svonefndu. Með vísan til þessa telur stefndi að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að eiga aðild að þeim hagsmunum sem kynnu að teljast lögvarðir til að afla viðurkenningardóms, sbr. 24. gr., 25. gr. og 1. mgr. 80. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Í þessu sambandi byggir stefndi sérstaklega á því að stefnendur hafa ekki lagt fram nægar útskýringar á réttarstöðu sinni með tilliti til þess hvort þeim geti, einum eða fleirum, verið kleift að byggja kröfur sínar á reglum EES-réttar og með hliðsjón af reglum EB-réttar, þar sem um er að ræða annars vegar svissneskt fyrirtæki og hins vegar finnskt. Hið síðarnefnda kveðst sinna sölu- og markaðsmálum hins fyrrnefnda og að bæði séu þau hluti að fyrrtækjasamstæðu JT hvar móðurfyrirtækið sé japanskt. Hvorki Sviss né Japan eru aðilar að Evrópusambandinu eða Evrópska efnahagssvæðinu. Um það hvort finnska fyrirtækið selur vörur og sinnir markaðsmálum fyrir hönd þess svissneska eða japanska, eða er sjálfstætt, liggja ekki nægjanlega nákvæmar upplýsingar fyrir. Stefnendur hafa meðal annars byggt á því að vörumerkjaréttur sé skertur af völdum 6. mgr. 7. gr. tóbaksvarnalaga. Hins vegar liggur fyrir að þau vörumerki tóbaks sem nefnd eru í stefnu eru samkvæmt gögnum málsins ekki skráð vörumerki stefnenda, heldur Japan Tobacco Inc. í Japan. Kröfur stefnenda að því leyti sem þær eru reistar á vörumerkjarétti eru vanreifaðar, enda liggur fyrir að engir stefnenda eru skráðir eigendur vörumerkjanna sem nefnd eru í stefnu. Nægir að mati stefnda ekki þótt fyrir hendi séu leyfi til að nota vörumerkin (nytjaleyfi) þar sem skráðir eigendur þeirra hljóti að vera einir til þess bærir að ráðstafa hagsmunum í dómsmáli tengdum þeim rétti og inntaki hans, sbr. ákvæði vörumerkjalaga nr. 45/1997, t.d. 25. gr. og V. kafla þeirra, en mál þetta varðar ekki þá réttarvernd vörumerkja sem VII. kafli laganna lýtur að. Þótt svo yrði talið verður ekki séð af gögnum málsins að skilyrði 46. gr. laganna sé uppfyllt, t.d. um tilkynningu. Þá verður ekki ráðið af nytjaleyfissamningum á dskj. nr. 6 að heimild sé til ráðstafana eins og málshöfðunar þessarar. Fyrsti liður dómkrafna veit aðeins á beiðni um lögfræðilega álitsgerð þar sem stefnendur JTI og JTI-F hafa hvorugir með höndum tóbaksútsölu á Íslandi né heildsölu. Engu að síður verður ekki betur séð en allir stefnendur standi að kröfunni undir lið 1.1. Hinir erlendu stefnendur hafa því enga lögvarða hagsmuni eða aðild að lögvörðum hagsmunum um þau atriði sem kröfugerð þessi varðar. Atbeini þeirra stefnenda að því hvernig varan er meðhöndluð á útsölustöðum á Íslandi er því enginn enda ekki um að ræða viðskiptasamband þeirra við íslenska útsölustaði hvorki almennt né gagnvart Björk. Þeir hagsmunir sem felast í ákvæði tóbaksvarnalaga í 6. mgr. 7. gr., og skipta máli eru fyrst og síðast almannahagsmunir og því allsherjar­réttarlegs eðlis, en í þeim samanburði vega einstaklegir hagsmunir stefnenda lítt eða ekki. Engin rök mæla því með því að stefnendum séu játaðir lögvarðir hagsmunir í skilningi 25. gr. laga nr. 91/1991 til að fá efnisdóm um kröfuna. Undir öðrum lið (1.2) er krafist viðurkenningar á því að stefnendum JTI og JT-F sé heimilt að miðla staðeyndum um tjöru- og nikótínmagn, tóbaksblöndun, umbúðir, uppruna, vörumerkjaréttindi, markaðshlutdeild og verð varðandi tóbaksvörur stefnanda JTI til stefnanda Tóbaksverslunarinnar Bjarkar. Ekki er upplýst um viðskiptasamband milli þessara stefnenda og eru engar löglíkur á að það sé fyrir hendi. Af því verður ráðið að samskipti þeirra á milli geti ekki verið annars konar en til kynningar og markaðssetningar á tóbaksvörum. Dómkrafan tekur til nokkurra þátta sem erfitt er að henda reiður á. Ekkert er afmarkað í kröfugerðinni hvaða „staðreyndir“ átt er við um einstök efnisatriði. Að því er varðar tjöru- og nikótínmagn kann að vera átt við magn í einstökum vörutegundum, en á hinn bóginn eru skýr ákvæði um merkingar á sígarettupökkum í lögum og reglugerð þar sem sams konar upplýsingar komast til skila. Hvaða staðreyndir átt er við varðandi tóbaksblöndum, umbúðir eða uppruna kemur ekkert fram um í stefnu, en sitthvað af staðreyndum um það kemur fram á þeim tóbaksvörum JT sem Tóbaksbúðin Björk kann að selja. Alls er því óvíst um inntak þessarar kröfu. Hvað átt er við með að miðla staðeyndum um vörumerkjaréttindi er allt of víðtækt þannig að unnt væri að dæma um. Hvað varðar markaðshlutdeild og verð þá verður með engu móti séð hver geti verið tilgnagurinn með slíkri miðlun. Þegar skoðuð væru almennt einstök atriði í kröfunni er ugglaust svo um sum þeirra að lög standa því ekki í vegi að vissar upplýsingar berist til söluaðila, enda er framleiðendum tóbaks beinlínis skylt að standa straum af kostnaði við að tóbaksvörur séu merktar á tiltekinn hátt sem inniheldur margar af staðreyndum um þau atriði sem kröfugerðin gæti náð til. Vegna óskýrleika hennar og því hver tengsl geta verið milli JTI og JTI-F annars vegar og Tóbaksbúðarinnar Bjarkar hins vegar virðist kröfunni ætlað að ná markmiði sem stríðir gegn ákvæðum 7. gr. tóbaksvarnalaga. Þessi kröfuliður er svo óljós að hann uppfyllir ekki áskilnað 25. gr. og 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýrleika.. Þriðji liður dómkrafna (1.3) geymir tilvísun í dómskjal og uppfyllir að mati stefnda ekki áskilnað 1. og 2. mgr. 25. gr. og 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt greindum ákvæðum verður krafa um viðurkenningu réttinda eða réttarsambands að koma fram og vera orðuð í stefnu. Efnislegt inntak dómkröfu verður að koma fram í stefnu þannig að ljóst sé að krafist sé dóms sem myndi ráða tilteknu sakarefni til fullnaðarlykta á einn veg eða annan. Ekki nægir að vísa til dómskjals. Hvað varðar textann á dskj. nr. 3 þá er hann margvíslegur. Verði ekki fallist á frávísunarkröfu er engu að síður ljóst að birting textans væri skýlaust brot á 7. gr. tóbaksvarnalaga, sbr. skilgreiningu 3. töluliðs 3. mgr. 7. gr. tóbaksvarnalaga. Niðurstaða: Vegna ákvæðis 6. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2002 er þeim, sem selja tóbak, hvorki heimilt að hafa vöruna sýnilega viðskiptavinum né vörumerki tóbaks. Má ganga út frá því, að slíkar hömlur séu líklegar til að hafa áhrif á sölu til neytenda á varningi frá sóknaraðilum, en árangur í sölustarfi smásalans, stefnandans Tóbaksverslunarinnar Bjargar, hefur augljós áhrif á hagsmuni allra stefnenda. Með vísan til þessa og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar þann 29. október sl. í málinu nr. 388/2003, verður fallist á, að stefnendur eigi lögvarða hagsmuni af því, að fá dóm um þessa kröfu. Verður því að hafna kröfu stefnda um frávísun hennar frá dómi. Eins og 2. og 3. kröfuliðir stefnenda eru fram settir, eru þær spurningar um annars vegar, hvort nánar tiltekin tilvik, þ.e. hvort stefnendum JTI og JTIF sé heimilt að miðla nánar tilteknum upplýsingum til stefnanda Tóbaksverslunarinnar Bjarkar, og hvort þeim sé heimilt að birta nánar tiltekinn texta í íslenskum fjölmiðlum, falli undir ákvæði 7. gr. laga nr. 6/2002 um bann við auglýsingum á tóbaki og tóbaksvörum, og hins vegar um það hvort þessi sömu ákvæði í lögunum séu stjórnskipulega gild, þar sem þau fari í bága við ákvæði stjórnarskrár og alþjóðlegra samninga, sem Íslands er aðili að. Verður ekki annað séð, en að stefnendur krefji dóminn álits um hreint lögfræðilegt efni, enda verður að líta svo á, að texti sá, sem skírskotað er til í kröfugerðp og er að finna á dskj. nr. 3, hafi verið saminn í dæmaskyni og til þess eins að láta á hann reyna í máli þessu. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á, að þeir eigi lögvarða hagsmuni af því, að fá viðurkennt með dómi fyrirfram, að þeim sé heimilt að senda meðstefnanda sínum Tóbaksversluninni Björk þær upplýsingar, sem nefndar eru í kröfulið 2, eða aðrar upplýsingar, eða að þeir eigi lögvarða hagsmuni að því, að fá viðurkennt með dómi fyrirfram, að þeim sé heimilt að birta texta þann, sem skírskotað er til í kröfulið 3. Ber með vísun til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að vísa kröfuliðum 2 og 3 frá dómi. Málskostnaður verður ekki úrskurðaður í þessum þætti málsins. Logi Guðbrandsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o ð: Kröfu stefnda, íslenska ríkisins, um að vísað verði frá dómi 1. kröfulið í kröfugerð stefnenda, J.T. International S.A., J.T. International Finland OY., og Tóbaksverslunarinnar Bjarkar, er hafnað. Vísað er frá dómi 2. og 3. kröfulið stefnenda, J.T. International S.A. og J.T. International Finland OY. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 339/2014
Kærumál Gjaldþrotaskipti Fjárnám Greiðsluaðlögun
Kærður varúrskurður héraðsdóms þar sem bú S var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu L hf.á grundvelli árangurslauss fjárnáms. Kröfu sína á hendur S reisti L hf. á sexnánar tilgreindum samningum um fjármögnunarleigu. S hélt því m.a. fram aðsamningarnir væru að efni til lánssamningar og að ákvæði þeirra um tengingugreiðslna við gengi erlendra gjaldmiðla væru ólögmæt í skilningi 13. og 14. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá byggði S á því að með móttökuumboðsmanns skuldara á umsókn hans um greiðsluaðlögun 22. nóvember 2010 hefðihann komist í svokallað greiðsluskjól samkvæmt ákvæðum laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga. Fjárnámsgerðin 9. apríl 2013, sem L hf. reistikröfu um gjaldþrotaskipti á, hefði þannig verið ólögmæt. Í dómi Hæstaréttar varfallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að umræddir samningar umfjármögnunarleigu væru leigusamningar og því hefðu ákvæði laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu ekki girt fyrir að aðilunum hefði verið heimilt að semjaum að leigugjald í viðskiptum þeirra tæki mið af breytingum á gengi erlendragjaldmiðla. Þá var tekið fram að af c. lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010leiddi að óheimilt hefði verið að fá gert fjárnám í eigum S eftir móttökuumsóknar hans um greiðsluaðlögun. Það kæmi hins vegar ekki í veg fyrir að krafaum gjaldþrotaskipti næði fram að ganga. Fjárnámsgerðin væri enda sönnunargagnum ógjaldfærni S og gæti það eitt út af fyrir sig engu breytt um slíktsönnunargildi þess hvort gerðarbeiðanda hafi brostið heimild til að leitafjárnáms. S hefði að öðru leyti í engu hnekkt þeim líkindum fyrir ógjaldfærnisinni, sem leidd yrðu af fjárnámsgerðinni. Var niðurstaða hins kærða úrskurðarþví staðfest.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barsthéraðsdómi 6. maí 2014 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. apríl 2014, þar sem tekin var til greinakrafa varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins beindi varnaraðili 14. maí 2013 til héraðsdómskröfu um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í kröfunni kommeðal annars fram að varnaraðili teldi sóknaraðila standa í skuld við sig aðhöfuðstól samtals 45.050.620 krónur á grundvelli sex nánar tilgreindra samningaum fjármögnunarleigu, svo og að krafan væri sett fram með stoð í 1. tölulið 2.mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 með því að árangurslaust fjárnám hafi verið gerthjá sóknaraðila 9. apríl 2013. Krafa varnaraðila var tekin fyrir á dómþingi 3.júlí 2013 og tók sóknaraðili til varna gegn henni. Svo sem nánar greinir íhinum kærða úrskurði lúta þær í meginatriðum annars vegar að því að óheimilthafi verið að gera fjárnám hjá sóknaraðila á fyrrgreindum tíma vegna ákvæðis IItil bráðabirgða við lög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga og hins vegarað með réttu eigi varnaraðili enga fjárkröfu á hendur sóknaraðila. Í málinu liggur fyrir staðfesting umboðsmanns skuldara 2. júlí 2013 áþví að honum hafi borist 22. nóvember 2010 umsókn frá sóknaraðila umgreiðsluaðlögun eftir ákvæðum laga nr. 101/2010, svo og að tímabundin frestungreiðslna samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða við lögin, sbr. 11. gr. þeirra,sem hófst við móttöku umsóknarinnar, væri ekki fallin niður við ritun þeirrarstaðfestingar. Þegar mál þetta var tekið fyrir í héraðsdómi 13. janúar 2014 varfært til bókar að sóknaraðili hafi upplýst í þinghaldinu að kærunefndgreiðsluaðlögunarmála hafi hafnað umsókn hans um greiðsluaðlögun, en samkvæmt6. mgr. áðurnefnds bráðabirgðaákvæðis við lög nr. 101/2010 féll tímabundinfrestun greiðslna niður þegar þau málalok voru fengin. Af þessu er ljóst aðfjárnámið, sem lokið var án árangurs hjá sóknaraðila 9. apríl 2013 ogvarnaraðili studdi kröfu um gjaldþrotaskipti við, fór fram meðan tímabundinfrestun greiðslna sóknaraðila stóð yfir. Samkvæmt c. lið 1. mgr. 11. gr. laganr. 101/2010 var gerðarbeiðanda, sem í því tilviki var sýslumaðurinn áSelfossi, óheimilt að fá gert fjárnám í eigum sóknaraðila á því tímabili. Aðþví verður á hinn bóginn að gæta að árangurslaust fjárnám, sem krafa umgjaldþrotaskipti er studd við eftir 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr.21/1991, er sönnunargagn um ógjaldfærni skuldara og getur það eitt út af fyrirsig engu breytt um slíkt sönnunargildi þess hvort gerðarbeiðanda hafi með réttubrostið heimild til að leita fjárnáms, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 18.febrúar 2011 í máli nr. 58/2011. Í málatilbúnaði sóknaraðila hefur þvíhvorki verið hreyft að hann sé eða verði innan skamms tíma fær um að greiðakröfu varnaraðila né að fyrir hendi séu eignir, sem benda mætti á ef fjárnámyrði gert fyrir henni. Sóknaraðili hefur því í engu hnekkt þeim líkindum fyrirógjaldfærni sinni, sem leidd verða af fjárnámsgerðinni 9. apríl 2013. Að þvígættu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, sem varða aðrar varnirgegn kröfu sóknaraðila, verður niðurstaða úrskurðarins staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigurjón Ásbjörn Hjartarson, greiði varnaraðila, Lýsinguhf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Ofangreint mál varþingfest þann 3. júlí 2013. Mætt var af hálfu skuldara sem mótmælti kröfunni.Var þá þingfest ágreiningsmál þetta,sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991. Að fenginni staðfestingu þess aðvarnaraðili hefði skotið ákvörðun umboðsmanns skuldara, um að hafna beiðniskuldara um greiðsluaðlögun, til kærunefndar greiðsluaðlögunarmála var málinufrestað þar til niðurstaða kærunefndarinnar lægi fyrir. Með vísan til 3. mgr.102. gr. laga nr. 92/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, og dómsHæstaréttar í málinu nr. 693/2011 var málinu frestað. Í þinghaldi þann 13.janúar 2014 upplýsti varnaraðili að kærunefnd greiðsluaðlögunarmála hafi hafnaðumsókn varnaraðila um greiðsluaðlögun. Varnaraðili, sem ítrekaði mótmæli viðkröfu sóknaraðila, lagði fram greinargerð og var málinu frestað tilframlagningar greinargerðar af hálfu sóknaraðila til 27. janúar sl. Þann daglagði sóknaraðili fram greinargerð. Málinu var aftur frestað meðan beðið vardóms í máli Hæstaréttar nr. 638/2013, en það mál hafði fordæmisgildi varðandimál það sem hér er til meðferðar. Dómur Hæstaréttar í framangreindu máli féllþann 13. mars sl. Munnlegurmálflutningur fór síðan fram þann 28. mars sl., og var málið tekið tilúrskurðar að honum loknum. I. Sóknaraðili, Lýsing hf.,krefst þess að bú varnaraðila, Sigurjóns Ásbjarnar Hjartarsonar, verði tekiðtil gjaldþrotaskipta. Fram kemur í kröfu sóknaraðila að krafan byggi á 65. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kröfu sinni til stuðnings vísarsóknaraðili til þess að þann 9. apríl 2013, hafi verið gert árangurslaustfjárnám hjá varnaraðila og ekkert gefi til kynna að skuldari sé fær um aðstanda í skilum nú þegar eða innan skamms. Þá er því lýst að krafa hans byggi áfjárkröfu að höfuðstól 45.050.620 kr., samkvæmt sex fjármögnunarleigusamningum,um bifreiðar og vinnuvélar, en samningunum hafi öllum verið rift þann 16. mars2011. Umræddir samningar fylgdu kröfu sóknaraðila, sem og afrit af riftunsamninganna, auk annarra gagna. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendivarnaraðila. II. Varnaraðili krefst þessað kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað. Byggir varnaraðili kröfusína á því að hið árangurslausa fjárnám, sem sóknaraðili byggi kröfu sína á,hafi verið ólögmætt auk þess sem sóknaraðili sé ekki lánardrottinn í skilningi65. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að skaðlausu. III. Óumdeilt er að aðilar máls þessa gerðu, á árunum 2004 – 2007,með sér sex samninga sem ýmist bera yfirskriftina „samningur um fjármögnunarleigu“ eða „fjármögnunarleigusamningur“. Þessa samninga kveður sóknaraðilivera í vanskilum og hafi þeim vegna þess verið rift með skeyti dagsettu 16.mars 2011, sem afhent hafi verið varnaraðila næsta dag. Samkvæmt yfirskrift allra samninganna eru þeir gengistryggðir.Samningarnir skiptast í sérstaka skilmála, greinar nr. 1-10, og almennaskilmála, greinar nr. 11-35. Ágreiningur aðila snýr efnislega að því hvortumræddir samningar teljist vera leigusamningar líkt og heiti þeirra gefur tilkynna, eða lánasamningar, líkt og varnaraðili heldur fram. Af þessum sökum errétt að gera grein fyrir efni samninganna. Í öllum samningunum er sóknaraðili tilgreindursem leigusali, varnaraðili sem leigutaki og loks er seljandi, sem í öllumtilvikum er þriðji aðili, tilgreindur í 3. gr., sem ber heitið „seljandi“. 1. gr. samninganna ber heitið„hið leigða“. 2. gr. ber heitið „leigugrunnur“ og er leigugrunnurviðkomandi samnings tilgreindur í íslenskum krónum með og án virðisaukaskatts.Skipting leigugrunns án virðisaukaskatts er síðan tengdur við nánar tilgreindarerlendar myntir, auk þess sem fram koma upplýsingar um gengi og fjárhæð hinnaerlendu mynta. 4. gr. samninganna ber heitið „grunnleigutími“ og þar er tilgreindur grunnleigutími, dagsetningfyrstu greiðslu, fjöldi greiðslna, fjöldi mánaða og greiðsludagsetningar. 5.gr. ber heitið „greiðslutilhögun“ ogþar skal gera grein fyrir skiptingu greiðslna innan árs, tengt viðkomandierlendri mynt. 6. gr. ber heitið „mánaðarlegframhaldsleiga hefst frá lokum grunnleigutíma“. Þar skal tilgreinaupphafsdagsetningu framhaldsleigu auk fjárhæð leigunnar, tengda viðkomandierlendri mynt. 7. gr. ber heitið „vátryggthjá“ og þar skal vátryggingarfélag tilgreint sem og tryggingartegund. 8.gr. ber heitið „greiðslutryggingar“og þar skal ábyrgðarmaður/eigandi veðs tilgreindur. Um slíka tilgreiningu erekki að ræða í þeim samningum sem hér um ræðir. 9. gr. ber heitið „fylgiskjöl með samningi“. Slíkrafylgiskjala er aðeins getið í einum samninganna, samningi nr. 112910-11-12-13,þar sem segir „reikningur“ án nánaritilgreiningar. Loks ber 10. gr. hinna sérstöku skilmála samninganna heitið „sérstakir skilmálar“. Þar skal í fyrstalagi tilgreina fjárhæð hlutaleigu sem leigutaki skal greiða og gjalddaga, íöðru lagi gengi miðað við tiltekinn samningsdag og í þriðja lagi skal tilgreinaprósentu libor vaxta á samningsdegi auk prósentuálags. Eins og áður greinir eru ákvæði hinna almennu skilmála samninganna ígreinum 11-35. Hér verða þau ákvæði rakin sem helst snerta ágreining aðila.Neðangreind ákvæði eiga það sammerkt að vera efnislega samhljóða í öllumsamningunum sex. Í 12. gr. er tekiðfram að leigusamningurinn framlengist ótímabundið að loknum grunnleigutíma skv.6. gr. samningsins. Í sömu grein er tekið fram að leigutaki geti þó sagt hinumframlengda leigusamningi upp skriflega með eins mánaðar fyrirvara enda skilihann hinu leigða. Í 13.-14. gr. segir að leigusala sé heimilt að endurreiknaleiguna miðað við breytingar á gengi og libor vöxtum.Í 15. gr. kemur fram að leigusali sé einn eigandi hins leigða og sé leigutakaóheimilt að stofna til nokkurra löggerninga um hið leigða og það sé ekki giltandlag aðfarar skuldheimtumanna leigutaka. Ákvæði 28. gr., sem ber heitiðriftun, er samhljóða í þremur samninganna, samningum nr. 133-231, 135-783 og142-512. Þar eru tilgreindar sem dæmi fimm riftunarástæður. Samkvæmt því erleigusala m.a. heimilt að rifta samningi ef leigutaki greiðir ekki samningsbundnargreiðslur á umsömdum gjalddaga og eru vanskil eldri en fimmtán dagarriftunarástæða. Í hinum þremur samninganna, samningum nr. 112-910-11-12-13,118-737 og 120-845, eru einnig samhljóða riftunarákvæði í 28. gr., en þar eru tilgreindar sem dæminíu riftunarástæður, m.a samhljóða ákvæði um greiðslufall og rakið er hér aðofan að því undanskildu að ekki er ákvæði um tilskilinn fjölda vanskiladaga. Í29. gr. er fjallað um skil leigumunar. Í öllum samningunum sex er samhljóðaákvæði um það að sé samningi sagt upp samkvæmt 19. gr. (vanefndir seljanda),21. gr. (tjón á leigumun) eða 28. gr. (riftun), skuli leigutaki tafarlaustskila hinu leigða á þann stað er leigutaki tilgreinir. Í 30. gr. er fjallað umuppgjör milli samningsaðila vegna framangreindra loka samnings. Samkvæmt öllumsamningunum skal leigutaki við uppgjör greiða alla ógjaldfallna leigu, skatta,gjöld, vátryggingar og annan kostnað með dráttarvöxtum. Einnig skal leigutakigreiða allar gjaldfallnar leigugreiðslur ásamt vöxtum og kostnaði, auk kostnaðarvegna uppsagnar eða riftunar og vegna innheimtuaðgerða. Frá skuld leigutaka,sbr. hér að framan, skuli m.a. dragast frá verðmæti hins leigða. IV. Sóknaraðili kveðst eiga ógreidda kröfusamkvæmt sex fjármögnunarleigusamningum, og nemur hún samkvæmtgjaldþrotaskiptakröfunni með dráttarvöxtum og kostnaði samtals 54.790.670krónum. Varnaraðilimótmælir kröfunni í fyrsta lagi á þeim grunni að hin árangurslausa fjárnámsgerðhafi verið ólögmæt þar sem varnaraðili hafi verið í svokölluðu greiðsluskjóli. Varnaraðili telur í öðru lagi að samningarþeir sem sóknaraðili byggir kröfu sína á séu lánasamningar og falli undirgildissvið VI. kafla laga nr. 38/2001 ogþví séu ákvæði þeirra um gengistryggingu ólögmæt og óskuldbindandi fyrirvarnaraðila. Þá telur varnaraðili fyrirsjáanlegt að aðila greini á um forsendurendurreiknings samninganna, verði gengistrygging þeirra dæmd ólögmæt. Kveðurvarnaraðili að samkvæmt sínum útreikningum, sem taki mið af dómafordæmum umólögmæta gengistryggingu, gildi fullnaðarkvittana og meginreglum kröfuréttar,sé hann með öllu skuldlaus við sóknaraðila. Kveðst varnaraðili þvert á mótihafa ofgreitt sóknaraðila vegna samninganna. Þá sé til þess að líta að umræddirsamningar hafi verið samdir einhliða af sóknaraðila og innihaldi að meginhlutatil staðlaða samningsskilmála. Af þessu leiði að sóknaraðili geti ekki talistlánardrottinn í skilningi 65. gr. laga nr. 21/1991. Máli sínu til stuðnings vísar varnaraðilitil eftirtaldra sex málsástæðna. Í fyrsta lagi hafivarnaraðili haft frumkvæði að kaupum á samningsandlagi samninganna og komiðfram gagnvart seljanda sem kaupandi. Í öðru lagi hafi leiguverð verið ákvarðaðút frá fjármögnunarkostnaði sóknaraðila, en ekki verðmæti samningsandlagsins. Íþriðja lagi vísar varnaraðili til þess að þar sem greiðslur samkvæmt samningumhafi borið vexti hafi verið um afborganir á láni að ræða, en ekkileigugreiðslur, sem almennt beri ekki vexti. Í fjórða lagi hafi greiðsluskyldavarnaraðila ekki verið tengd afnotum samningsandlaganna. Í fimmta lagi hafisóknaraðili getað krafið varnaraðila um fullar greiðslur til lokasamningstímans og í sjötta lagi hafi eignamyndum á samningstíma tilheyrtvarnaraðila, en ekki sóknaraðila, og bendi það til þess að um lán hafi verið aðræða, enda hefði því verið öfugt farið ef um leigusamning væri að ræða. Varnaraðili byggir í sjöunda lagi á því aðvið lok samnings hafi varnaraðili eignast samningsandlagið á fyrirfram umsömduverði. Vísar varnaraðili í fyrsta lagi til þess að í fyrri viðskiptum aðila,þ.e. tólf af átján fjármögnunarleigusamningum aðila, hafi varnaraðili eignastsamningsandlagið við lok leigutíma. Þá vísar varnaraðili til framburðarGuðríðar Ólafsdóttur starfsmanns sóknaraðila, sem hafi samið alla samningamilli aðila, í skýrslutöku fyrir héraðsdómi í máli Hæstaréttar nr. 638/2013,Suðurverk ehf. gegn Lýsingu hf. Í öðru lagi vísar varnaraðili og til þess aðljóst sé af staðlaðri tilkynningu sóknaraðila til varnaraðila vegna samningsinsnr. 112910 að þrátt fyrir ákvæði 6. og 12. gr. samninganna hafi verið um þaðsamið frá öndverðu að varnaraðili eignaðist tækin gegn fyrirfram ákveðinnigreiðslu í lok samningstíma. Í þriðja lagihafi greiðsluseðlar þeir, er varnaraðili móttók frá sóknaraðila,skilmerkilega borið hverjar eftirstöðvar samningsins voru á hverjum tíma, þ.e. „núvirði ógreiddrar leigu án vsk/lokagjalds“, en eftir dóma þá er féllu á árinu 2010, sóknaraðila í óhag,hafi orðið „lokagjald“ verið felltút. Í fjórða lagi hafi sóknaraðili sent varnaraðila yfirlit yfir stöðusamninga, þar sem nefnt „lokagjald“hafi verið tilgreint, og hafi þessi yfirlit borið yfirskriftina „Samningar og skuldayfirlit“ og „Heildaryfirlit samninga/lána“. Í fimmtalagi hafi upplýsingar á heimasíðu sóknaraðila einnig borið með sér að við loksamningstíma ættu leigutakar þess kost að kaupa hið leigða. Í sjötta lagi hafi varnaraðila, hvenær sem er ásamningstíma, verið unnt að greiða samningana upp ásamt lokagjaldi og fengiðsamningsandlögum afsalað til sín, samkvæmt þjónustugjaldskrá sóknaraðila. Íáttunda lagi vísar varnaraðili til þess að ársreikningar sóknaraðila beri meðsér að út frá því hafi verið gengið að formleg skráning eignarhalds leigumunaværi aðeins til tryggingar á efndum lánasamninga, en ekki væri um raunverulegteignarhald að ræða. Tilstuðnings því að í raun hafi verið um lánasamninga að ræða reifar varnaraðili ígreinargerð sinni einnig viðskipti sóknaraðila við ótengda þriðja aðila, ogákvæði tilboða sóknaraðila til viðskiptavina sinna. Ekki er ástæða til að reifaþá málsástæðu varnaraðila frekar, enda varðar mál þetta eingöngu þá sexsamninga sem krafa sóknaraðila byggir á. V. Einsog áður er rakið var munnlegum málflutningi í máli þessu frestað þar til dómurfélli í Hæstarétti í máli Suðurverks ehf. gegn Lýsingu hf., mál dómsins nr.638/2013. Að dómnum gengnum, en áður en til aðalmeðferðar kom í málinu, sendidómari málsaðilum orðsendingu þann 20. mars sl., þar sem óskað var eftirsamantekt um málsástæður í máli þessu sem fordæmi hafi ekki fengist um meðáðurnefndum dómi Hæstaréttar. Var málið einkum flutt með tilliti til þessa. Sóknaraðiligerir kröfu um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt 65.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og vísar til árangurslausrarfjárnámsgerðar nr. 033-2013-00254, sem óumdeilt er að fór fram hjá varnaraðilaþann 9. apríl 2013, að honum fjarstöddum að uppfylltumskilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Varnaraðilimótmælir kröfunni í fyrsta lagi á þeim grunni að hin árangurslausa fjárnámsgerðhafi verið ólögmæt og vísar í því sambandi til þess að embætti umboðsmannsskuldara hafi móttekið umsókn varnaraðila um greiðsluaðlögun einstaklinga,samkvæmt lögum nr. 101/2010, þann 22. nóvember 2010. Þannig hafi varnaraðili,er ofangreind fjárnámsgerð fór fram, verið í svokölluðu greiðsluskjóli, og þvíhafi á umræddum tíma verið óheimilt að gera fjárnám í eigum hans, sbr. c. – lið1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Þessu hafnar sóknaraðili. Umtímabundna frestun greiðslna samkvæmt lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga nr.101/2010, gilti á þeim tíma sem fjárnámsgerðin fór fram 1. mgr. II. töluliðarbráðabirgðaákvæða áðurnefndra laga. Þar segir að frá gildistöku laganna, þ.e.1. ágúst 2010 til 1. júlí 2011, hefjist tímabundin frestun greiðslna samkvæmt11. gr. laganna við móttöku umboðsmannsskuldara á umsókn um greiðsluaðlögun. Í c-lið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010er kveðið á um að á meðan á frestun greiðslna standi sé lánardrottnum óheimiltað gera fjárnám, kyrrsetningu eða löggeymslu í eigum skuldara eða fá þær seldarnauðungarsölu. Ákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir að gert verði fjárnám íeignum skuldara og er það í samræmi við tilgang laga nr. 101/2010 og annarraskyldra úrræða sem gripið var til í kjölfar efnahagshrunsins sem höfðu það m.a.að markmiði að forða gjaldþrotum og nauðungarsölum íbúða, eins og fram kemur íalmennum athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 101/2010. Meðfjárnámsgerð sýslumannsins á Selfossi nr. 033-2013-00254 var ekki gert fjárnámí eignum varnaraðila og ber endurrit úr gerðabók þess merki að skuldari hafiengar eignir átt sem hægt hafi verið að gera fjárnám í, sbr. 2. tölulið 63. gr.laga nr. 90/1989, sbr. lög nr. 95/2010, sbr. einnig 63. gr. sömu laga. Umræddfjárnámsgerð sem sóknaraðili vísar til kröfu sinni til stuðnings var því lögmætenda tryggja ákvæði d-liðar 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 að úrskurðurgangi ekki um að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta meðan beðið erafdrifa umsókna um greiðsluaðlögun, sbr. og dóm Hæstaréttar í málinu nr.693/2011. Þá gat varnaraðili krafist endurupptöku gerðarinnar, sbr. 1. tölulið1. mgr. 67. gr. laga nr. 90/1989, sbr. lög nr. 95/2010, sem hann gerði ekki. Íöðru lagi mótmælir varnaraðili kröfunni með vísan til þess að sóknaraðili séekki lánardrottinn í skilningi 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Vísar varnaraðili til þess að fjármögnunarleigusamningar nr. 112910,118737, 120848, 133231, 145512 og 135783, sem sóknaraðili kveðst eiga ógreiddakröfu á hendur varnaraðila samkvæmt, séu lánssamningar en ekki leigusamningar ogsamkvæmt útreikningum varnaraðila sé hann skuldlaus við sóknaraðila. Ígreinargerð varnaraðila vísar hann til sjö málsástæðna máli sínu til stuðnings.Við munnlegan flutning málsins snerist málatilbúnaður aðila að mestu leyti umsjöundu málsástæðu varnaraðila, þ.e. að í upphafi viðskipta aðila umfjármögnunarleigusamningana sex hafi verið samið um að varnaraðili yrði aðloknum grunnleigutíma og gegn greiðslu lokagjalds, eigandi þeirra véla og tækjasem samningarnir tóku til, sem leiði til þess að umræddir samningar séulánasamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 en ekki leigusamningareins og sóknaraðili byggi á. Sóknaraðilihafnar öllum málsástæðum varnaraðila. Varðandi fyrstu sex málsástæðurvarnaraðila vísar sóknaraðili til þess að um sé að ræða sömu málsástæður ogáfrýjandinn Suðurverk ehf. hafi haft uppi í sambærilegu máli gegn sóknaraðilaþessa máls, en dómur í því máli féll eins og áður segir í Hæstarétti þann 13.mars 2014, máli dómsins nr. 638/2013, en þeim málsástæðum hafi Hæstirétturhafnað með vísan til niðurstöðu héraðsdóms. Fallist er á með sóknaraðila aðframangreindur dómur Hæstaréttar hafi fordæmisgildi hvað varðar sex fyrsttöldumálsástæður varnaraðila í máli þessu, en talið verður aðfjármögnunarleigusamningar þeir sem um er deilt í þessu máli séu í öllummeginatriðum sama efnis og þeir samningar sem um var deilt í framangreindu hæstaréttarmáli. Sóknaraðilihafnar sjöundu málsástæðu varnaraðila og vísar í því sambandi til þess að viðtúlkun samninga aðila verði fyrst og fremst að horfa til texta þeirra, sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 757/2012. Þá vísar sóknaraðili til fordæmisgildis dómaHæstaréttar í málinum nr. 652/2011 og 638/2013. Ákvæði 12. gr. samningannaaðila um leigutíma sé skýrt og þá verði, samkvæmt 34. gr., engar breytingargerðar á samningunum nema með skriflegum viðauka sem báðir aðilar samþykki. Þásé í samningunum ekki gert ráð fyrir kauprétti og því þurfi að koma tilsérstakt samþykki sóknaraðila eigi til þess að koma. Sóknaraðili hafnar því aðbyggt verði á framburði vitna fyrir héraðsdómi í máli Hæstaréttar nr. 638/2013.Þá vísar sóknaraðili til þess að með dómum í sambærilegum málum hafiHæstiréttur hafnað því að umrætt lokagjald í fjármögnunarsamningum sóknaraðilasé sönnun þess að samið hafi verið um kauprétt, sbr. dóm Hæstaréttar í málinunr. 638/2013. Þá sé færsla fjármögnunarleigusamninga í bókhaldi sóknaraðila ísamræmi við ársreikningalög og kröfur IAS 17, alþjóðlegan reikningsskilastaðal,og bendi það til þess að um leigusamning sé að ræða. Dómur Hæstaréttar í málinu nr.638/2013, sem fjallar um fjármögnunarleigusamninga sem sóknaraðili þessa málsgerði við fyrirtækið Suðurverk ehf., eru að mati dómsins eins og áður segir íöllum meginatriðum sama efnis og þeir samningar sem um er deilt í þessu máli. Í framangreindum dómi Hæstaréttar varsönnunarbyrði um eignayfirfærslu samningsandlaga að loknum samningstíma lögð ástefnanda málsins í héraði, Suðurverk ehf., sem eins og varnaraðili í þessumáli, hélt því fram að samningarnir væru lánssamningar en ekki leigusamningar.Byggði Suðurverk ehf. á sömu málsástæðum í héraði hvað varðar eignayfirfærslu ílok leigutíma og varnaraðili þessa máls. Með vísan til þess fellst dómurinn áþað með sóknaraðila að dómur Hæstaréttar í málinu nr. 638/2013 hafi fordæmisgildium ágreining aðila þessa máls. Ákvæði 12. gr. samninga þeirrasem mál þetta varðar og ber heitið „leigutími“er samhljóða í öllum sex samningunum. Þar segir: „Leigutíminn er tilgreindur í 4. og 6. gr. Leigutaki getur ekki sagtleigusamningi þessum upp nema með eins mánaðar fyrirvara þegar einn mánuður ertil loka grunnleigutíma skv. 4. gr. Segi leigutaki samningum ekki upp meðframangreindum hætti framlengist hann ótímabundið skv. 6. gr. Leigutaki getursagt hinum framlengda leigusamningi upp skriflega með 1 mánaðar fyrirvara. Segileigutaki samningi þessu upp, gilda ákvæði 29. gr. um skil hins leiga ogkostnað af þeim.“ Í 34. gr., sem ber heitið „breytingar“ segir: „Breytingará samningi þessum má einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum afsamningsaðilum.“ Óumdeilt er að þeim sex samningum sem mál þetta varðar,var ekki breytt að því leyti sem hér skiptir máli með þeim hætti sem mælt erfyrir um í 34. gr. Með vísan til þessa, skýrra ákvæða samninganna umgrunnleigutíma samkvæmt. 4. gr., framhaldsleigu að loknum grunnleigutímasamkvæmt 6. gr., texta samninganna sjálfra og dóma Hæstaréttar í málunum nr.638/2013 og 652/2011, hefur varnaraðili að mati dómsins hvorki fært fram sönnurþess að hann hafi átt fyrirvaralausan rétt til að kaupa samningsandlög aðgrunnleigutíma loknum án þess að til þyrfti að koma sérstakt samþykkisóknaraðila né að honum hafi verið skylt að kaupa tækin. Á sama hátt og í máliHæstaréttar nr. 638/2013 ræður það ekki úrslitun um sönnun fyrir þessarimálsástæðu varnaraðila þótt fyrri samningum aðila, allt frá árinu 1997, hafilokið með greiðslu svokallaðs lokagjalds. Þá er fallist á það með sóknaraðilaað framburður Guðríðar Ólafsdóttur fyrir héraðsdómi í máli Suðurverks ehf. gegnsóknaraðila, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 638/2013, sanni ekki að samiðhafi verið um kauprétt við lok grunnleigutíma þeirra samninga sem mál þettafjallar um. Þá þykja staðlaðar tilkynningar, greiðsluseðlar og stöðuyfirlit,sem stafað hafa frá sóknaraðila, upplýsingar á heimasíðu sóknaraðila,ársreikningar og þjónustuskrá sóknaraðila, ekki sönnun þess að við upphafviðskipta með umrædda sex fjármögnunarleigusamninga hafi verið samið umkauprétt varnaraðila, sbr. og margnefndan dóm Hæstaréttar í málinu nr.638/2013. Meðvísan til alls þess sem að framan er rakið er falist á það með sóknaraðila aðsamningar þeir sem mál þetta varðar séu leigusamningar og því hafi ákvæði VI.kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ekki girt fyrir að aðilum hafiverið heimilt að semja um að leigugjald í viðskiptum þeirra tæki mið afbreytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Verði því við það miðað í máli þessu aðvarnaraðili sé í skuld við sóknaraðila vegna viðskipta samkvæmt umræddumfjármögnunarleigusamningum. Samkvæmt2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 getur lánardrottinnkrafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta að uppfylltueinhverju skilyrði 1.-5. töluliðar áðurnefndrar greinar, enda sýni skuldariekki fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingumsínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Varnaraðilihefur enga grein gert fyrir eignum sínum og skuldum og því ekki fært sönnur áað hann sé gjaldfær eða verði það innan skamms tíma. Eru því skilyrði 1.töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 uppfyllt fyrir því að bú varnaraðilaverði tekið til gjaldþrotaskipta og verður því fallist á kröfu sóknaraðila ímáli þessu. Meðvísan til þess og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, skal varnaraðili greiða sóknaraðilamálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Afhálfu sóknaraðila flutti Hjalti S. Mogensen hdl. málið. Afhálfu varnaraðila flutti Almar Þ. Möller hdl. málið. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómarikveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Bú varnaraðila, Sigurjóns Ásbjarnar Hjartarsonar, kt. 200455-2749, Brjánsstöðum. Grímsnes- ogGrafningshreppi, er tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili greiðisóknaraðila 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 1/2020
Kærumál Málsóknarfélag Veiðifélag Stjórnvaldsákvörðun Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur Sératkvæði
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist N ógildingar á rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að N væri málsóknarfélag samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og að því stæðu tilgreind veiðifélög. Hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda tilheyrðu ekki veiðifélögum heldur félagsmönnum þeirra samkvæmt 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Í ljósi markmiða síðastnefndra laga og að því gættu að veiðiréttarhöfum væri skylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum yrði náð, yrði að leggja til grundvallar að veiðifélög gætu í skjóli umboðs sótt fyrir dómstólum kröfur sem lytu að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hefðu lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Væri slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né, í því tilviki sem væri til úrlausnar, öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem stæðu að N. Í dóminum var vísað til þess að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum né félögin sem slík hefðu átt aðild að stjórnsýslumáli um útgáfu umrædds rekstrarleyfis. Réttur N til að bera undir dómstóla hvort farið hefði verið að lögum við útgáfu rekstrarleyfisins yrði því ekki reistur á aðild þeirra að stjórnsýslumálinu. Þegar metið væri hvort sá sem hefði óbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls gæti borið lögmæti stjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla yrði að taka mið af því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni væru verulegir og meiri en hvers annars í samfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðun stjórnvaldsins heimilar. Benti rétturinn á að þegar ekki færu saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og þeirra sem veiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefði löggjafinn metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skyldu víkja með þeim hætti sem nánar væri mælt fyrir um í lögum. Þegar litið til þess hversu langt laxveiðiár þær sem um ræddi í málinu væru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæði reglugerðar nr. 105/2000, fengi fyrrnefnt hagsmunamat því ekki breytt að N gæti ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar á umræddu starfsleyfi á reglum grenndarréttar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní 2004 í máli nr. 171/2004. Loks kom fram að til þess að fullnægt væri skilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 yrði N að sýna fram á eða gera líklegt að félagsmenn hans hefðu orðið fyrir tjóni vegna umræddrar starfsemi en það hefði hann ekki gert. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar 30. desember 2019 en kærumálsgögn höfðu áður borist réttinum 29.október sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 20. desember 2019 þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a.lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttarvar málið munnlega flutt 16. mars 2020.IÍ efnisþætti málsins greiniraðila á um hvort leyfi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. 15. mars 2012 tilreksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði sé haldið annmörkum semleiða eigi til ógildingar þess en að því lýtur dómkrafa sóknaraðila. Undirrekstri málsins í héraði kröfðust varnaraðilar þess að því yrði vísað frá dómi,þar sem sóknaraðila skorti lögvarða hagsmuni af úrslausn dómstóla um dómkröfusína, auk þess sem málið væri vanreifað. Héraðsdómur hafnaði kröfu varnaraðilaum frávísun málsins, lagði á það efnisdóm og sýknaði varnaraðila afógildingarkröfu sóknaraðila. Við áfrýjun héraðsdóms til Landsréttar kröfðustvarnaraðilar þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi með sömu rökum og áður. Meðhinum kærða úrskurði féllst Landsréttur á þá kröfu og er sú úrlausn tilendurskoðunar hér fyrir dómi.IISóknaraðili höfðaði mál þetta áhendur varnaraðilum 4. apríl 2017 til ógildingar á rekstrarleyfi nr. IS-36096sem Fiskistofa veitti varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. 15. mars 2012 tilreksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Með héraðsdómi 12.desember 2018 voru varnaraðilar sýknaðir af kröfu sóknaraðila en málskostnaðurfelldur niður. Sóknaraðili áfrýjaði málinu til Landsréttar 7. janúar 2019. Þvívar gagnáfrýjað 19. mars sama ár af hálfu varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. semkrafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi en til vara aðhéraðsdómur yrði staðfestur. Í báðum tilvikum var þess krafist aðvarnaraðilanum yrði dæmdur kostnaður vegna meðferðar málsins í héraði og fyrirLandsrétti. Málinu var ekki gagnáfrýjað af hálfu varnaraðilans Matvælastofnunarsem fyrir Landsrétti krafðist þess aðallega að því yrði vísað frá héraðsdómi entil vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í báðum tilvikum krafðistvarnaraðilinn málskostnaðar fyrir Landsrétti úr hendi sóknaraðila. Með úrskurðiLandsréttar 11. október 2019 var málinu vísað frá héraðsdómi og sóknaraðilagert að greiða varnaraðilum hvorum um sig 2.000.000 króna í málskostnað í héraðiog fyrir Landsrétti.Sóknaraðili kærði úrskurðLandsréttar til Hæstaréttar sem með dómi 18. nóvember 2019 í máli nr. 47/2019ómerkti úrskurðinn þar sem Landsréttur hefði farið út fyrir kröfurvarnaraðilans Matvælastofnunar um málskostnað. Auk þess hefði ekki getað komiðtil álita að dæma þeim varnaraðila málskostnað í héraði þar sem málinu hefðiekki verið gagnáfrýjað af hans hálfu. Var málinu því vísaði á ný tilLandsréttar til löglegrar meðferðar. Með úrskurði 20. desember 2019 vísaðiLandsréttur málinu frá héraðsdómi og var sóknaraðila gert að greiðavarnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. samtals 2.000.000 króna í málskostnað íhéraði og fyrir Landsrétti og varnaraðilanum Matvælastofnun 400.000 krónur ímálskostnað fyrir Landsrétti.IIIAtvikum málsins er lýst í héraðsdómi.Samkvæmt því sem þar kemur fram var varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. stofnaðurí desember 2005 í þeim tilgangi að hefja undirbúning að rekstri laxeldis ísjókvíum hér við land. Skipulagsstofnun barst 12. apríl 2011 tilkynning félagsinsum fyrirhugað eldi á 6.000 tonnum af laxi í sjókvíum í Reyðarfirði. Fram kom þaðmat félagsins að fyrirhuguð framkvæmd myndi ekki hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif, notaður yrði Sagalax sem ræktaður hefði verið hér á landi frá árinu1984 og ráðgert væri að eldisstöðin yrði komin í fulla nýtingu árið 2018. Íákvörðun Skipulagsstofnunar 8. júní 2011 var talið að umrædd framleiðsla ísjókvíum varnaraðilans væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif íför með sér og væri hún ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Í kjölfar ákvörðunar Skipulagsstofnunarsótti varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. um rekstrarleyfi til Fiskistofu sem 15.mars 2012 gaf út leyfi það sem deilt er um í málinu. VarnaraðilinnMatvælastofnun tók við hlutverki Fiskistofu 1. janúar 2015 og sendi 11. maí2016 varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. bréf þar sem athygli var vakin á því aðsamkvæmt V. kafla laga nr. 71/2008 um fiskeldi skyldi stofnunin fellarekstrarleyfi úr gildi yrði starfsemi ekki hafin innan þriggja ára frá útgáfuleyfis. Hygðist stofnunin samkvæmt því fella rekstrarleyfi félagsins úr gildiyrði starfsemi þess ekki hafin 29. maí 2017.Varnaraðilinn Matvælastofnun gaf7. apríl 2016 út vottorð þar sem fram kom að varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf.hefði fengið laxaseiði frá Stofnfiski ehf. og að flutningur í sjókvíar væriráðgerður degi síðar. Varnaraðilinn Matvælastofnun gerði 23. júní 2017 úttekt hjávarnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. í starfsstöð félagsins við Gripalda enstarfsstöðvar höfðu þá ekki verið settar upp á öðrum eldissvæðum sem voru tilgreindí rekstrarleyfinu. Degi síðar staðfesti varnaraðilinn Matvælastofnun gildistökurekstrarleyfis varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í samræmi við 15. gr. reglugerðarnr. 1170/2015 um fiskeldi og 25. júní 2017 voru seiði sett í sjóeldiskvífélagsins við Gripalda.Þegar mál þetta var höfðað 4.apríl 2017 hafði varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. ekki hafið starfsemi ísjókvíum í Reyðarfirði. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti upplýsti varnaraðilinnað starfsemi hans væri í fullum gangi. Seiðaframleiðsla færi fram í þremurstöðvum í Ölfusi, áframeldi væri í Reyðarfirði og slátrað væri hjá Búlandstindií Djúpavogi. Félagið hefði slátrað 4500 tonnum af laxi á árinu 2019 og ráðgertværi að fullnýta 6000 tonna starfs- og rekstrarleyfi á árinu 2020.Heildarfjárfesting félagsins í fasteignum, tækjum og búnaði hefði í lok árs2019 numið 32.000.000 evra, tryggingarverðmæti lífmassa 38.000.000 evra og tekjurfélagsins 27.000.000 evra á árinu. Þá var upplýst að starfsmenn félagsins væru42 og að það ætti hlut í Búlandstindi sem ynni úr og pakkaði afurðum félagsinsen þar væru 62 starfsmenn.Undir rekstri málsins í héraðikröfðust varnaraðilar frávísunar þess, meðal annars á þeim grunni að þeir semstæðu að sóknaðila hefðu ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfursínar. Í úrskurði héraðsdóms 8. mars 2018 sagði að málið væri af sóknaraðilahálfu höfðað til að fá fellt úr gildi rekstrarleyfi varnaraðilans Laxa fiskeldisehf. til sjókvíaeldis í Reyðarfirði. Sóknaraðili héldi því fram að hlunnindiþeirra veiðifélaga sem ættu aðild að honum myndu skerðast ef laxeldi samkvæmtstarfsleyfinu næði fram að ganga. Í forsendum úrskurðar héraðsdóms sagði aðekki væri hægt að útiloka að svo stöddu að veiðifélögin gætu átt lögvarinnahagsmuna að gæta af úrlausn málsins. Málsástæður þeirra væru samhljóða ogkröfur þeirra ættu rót að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings.Félögin gætu haft lögvarða hagsmuni af málinu þótt þau hefðu enn ekki orðiðfyrir tjóni af völdum laxeldis varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. Ágreiningur umtjón sem kynni að verða vegna laxeldisins og hvaða þýðingu fjarlægðir milli ánnaog laxeldisstöðvarinnar hefðu í því sambandi vörðuðu efni máls ogsönnunarfærslu væri ekki lokið. Væri kröfu varnaraðila um frávísun málsins þvíhafnað. IVEins og áður er fram komiðkrefst sóknaraðili þess í efnisþætti málsins að ógilt verði rekstrarleyfi það semFiskistofa veitti varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. 15. mars 2012 til rekstursstöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Teflir sóknaraðili frammálsástæðum í sjö liðum til stuðnings dómkröfu sinni. Í fyrsta lagi sérekstrarleyfið gefið út án tilgreiningar um leyfilegan eldisstofn eins og fyrirsé mælt í 10. gr. laga nr. 71/2008. Í öðru lagi hafi leyfið runnið út og þvíeigi að fella það úr gildi. Í þriðja lagi hafi málsmeðferð við útgáfu ogframlengingu rekstrarleyfisins verið háð annmörkum og eigi það eitt og sér aðvalda ógildingu leyfisins. Í fjórða lagi hafi lagaheimild skort til að afhendavarnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. afnot af því hafsvæði þar sem starfsemifélagsins fari fram. Í fimmta lagi fari starfsemi rekstrarleyfishafans gegn ákvæðumlaga og valdi það eitt og sér ógildingu leyfisins. Í sjötta lagi fari rekstursjókvíaeldisstöðvarinnar í bága við einkaréttarlega hagsmuni þeirra sem aðildeigi að sóknaraðila og standi að málsókninni. Í sjöunda lagi hafi tiltekinnstarfsmaður varnaraðilans Matvælastofnunar verið vanhæfur til meðferðar árekstrarleyfisumsókninni og valdi það ógildingu leyfisins. Um lögvarða hagsmuni sína af þvíað fá úrlausn um ógildingarkröfuna segir sóknaraðili í stefnu til héraðsdóms aðkröfur hans séu reistar á því að fyrirhugaður rekstur umræddrarsjókvíaeldisstöðvar fari í bága við einkaréttarlega hagsmuni þeirra sem aðildeigi að sóknaraðila og standi að málsókninni. Nái fram að ganga sú starfsemisem rekstrarleyfið taki til sé innan fárra ára svo gott sem vissa fyrireyðileggingu villtra laxastofna í ám á Íslandi og þar með töldum þeimlaxveiðiám sem séu í eigu þeirra sem standi að sóknaraðila. Sóknaraðili telji afarsterkar líkur standa til þess að starfsemin í Reyðarfirði muni skaða varanlegahagsmuni þeirra sem standi að sóknaraðila af nýtingu laxveiðihlunninda sinna. Starfseminmuni skaða hagsmuni aðila málsóknarfélagsins á grundvelli grenndarréttar og upplýsingarfrá Noregi bendi til að þetta megi telja nánast öruggt. Málsóknin sé meðalannars á því reist að varnaraðilanum Löxum fiskeldi ehf. sé óheimilt að stundastarfsemi sem líklegt sé að valdi slíku tjóni. Að mati sóknaraðila standi máliðþegar til frambúðar sé litið um val á milli þess að stunda annað hvort þástarfsemi, sem varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. fyrirhugi og verði stunduðvíðar um landið, eða að viðhalda nýtingu laxveiðihlunninda í íslenskum veiðiámmeð náttúrulegum stofnum. Sóknaraðili telji aðallega að með öllu sé óheimilt aðfremja þetta strandhögg í hagnýtingu þeirra hlunninda sem hér um ræði. Verði varnaraðilanumá annað borð talin starfsemin heimil, með þeim afleiðingum sem af muni hljótast,sé til vara bent á að því hljóti að fylgja full bótaskylda gagnvart öllum þeimaðilum sem verði að láta af eða draga verulega úr hagnýtingu fasteignaréttindasinna. Ekkert hafi verið hugað að þessu við útgáfu og framlengingu hinsumstefnda leyfis og ætti það eitt og sér að valda ógildingu þess.Í kæru til Hæstaréttar áréttarsóknaraðili enn frekar framangreindan grundvöll málsóknar sinnar. Þar segirmeðal annars að málsaðilar deili aðallega um hvort starfsemi varnaraðilans Laxafiskeldis ehf. valdi hættu á að veiðiréttindi í ám þeirra sem standi aðmálsóknarfélaginu spillist vegna starfseminnar. Sóknaraðilar telji þessa hættuaðallega felast í því að eldislaxar, sem vissa sé fyrir að muni sleppa úrsjókvíum varnaraðilans, spilli viðgangi og tilvist hinna villtu laxastofna ánna.Alveg sé ljóst af málatilbúnaði sóknaraðila að málsókn hans byggist á því aðhann eigi stjórnarskrárvarin eignarréttindi í laxveiðirétti sínum í viðkomandi veiðiámog að hann sé að bera undir dómstóla spurninguna um hvort hann þurfi að unaþeirri skerðingu eignarréttinda sinna sem af muni hljótast. Í þessu sambanditekur sóknaraðili fram að félagar í málsóknarfélaginu séu veiðifélög um laxveiðiárá Austurlandi. Með stofnun félagsins og þeim málsóknarháttum sem uppi séu hafiþeir ákveðið að byggja að öllu leyti á sömu málsástæðum og fram komi í stefnu.Í því felist meðal annars að þeir byggi ekki á því að til greina komi að geramun á réttarstöðu þeirra vegna mismunandi fjarlægðar frá fiskeldisstöðinni íReyðarfirði. Ef dómur kæmist til dæmis að þeirri niðurstöðu að ekki stafaðihætta af laxveiði í þeirri laxveiðiá semfjærst sé eldisstöðinni telji þeir sig allir hafa selt sig undir þá niðurstöðudómsmálsins sem af því leiddi.Sóknaraðili áréttar í kæru sinnitil Hæstaréttar að dómkrafa hans í málinu sé ekki viðurkenningarkrafa samkvæmt2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, heldur aðfararkrafa um ógildingu leyfis. Verðikrafan tekin til greina muni henni verða fullnægt með þeim hætti sem kveðið séá um í 11. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Verði málinu vísað frá dómi sésóknaraðili hindraður í að bera undirdómstóla hvort hann verði að sæta því að varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. fáiað stunda starfsemi sem sóknaraðili telji að muni spilla eignarréttindum hans. Útgáfarekstrarleyfisins feli í sér sjálfstætt réttarbrot gagnvart sóknaraðila, húnvarði sóknaraðila beint og sérstaklega og sé þannig til þess fallin að valdahonum tjóni. Við þessar aðstæður hljóti sóknaraðili að eiga rétt á að fá úr þvískorið efnislega hvort brotinn hafi verið réttur á honum með þeim hætti semhann fullyrði. Í þessu samhengi skipti ekki máli hvort sóknaraðili setji framkröfu sína sem viðurkenningarkröfu eða aðfararkröfu.2Varnaraðilinn Matvælastofnunreisir kröfu sína um að vísa beri málinu frá dómi á því að sóknaraðili og þeirsem að honum standi hafi ekki beinna, einstaklegra og lögvarinna hagsmuna aðgæta af úrlausn málsins, eins og áskilið sé í 25. gr. laga nr. 91/1991, heldurséu hagsmunir þeirra almenns eðlis. Sóknaraðili hafi hvorki verið aðili aðþeirri stjórnvaldsákvörðun sem fólst í útgáfu rekstrarleyfis varnaraðilans Laxafiskeldis ehf. né hafi hann sýnt fram á eða leitt líkur að því að réttindiþeirra sem að honum standi muni skerðast vegna laxeldisins í Reyðarfirði.Fullyrðingar sóknaraðila um meinta skerðingu hagsmuna séu ósannaðar með öllu oghann hafi ekki sýnt fram á beina og sérstaka hagsmuni sína af því að fá efnisdómí málinu. Þar sem sóknaraðili krefjist ekki viðurkenningar á bótaskyldu á þeimgrundvelli sem málatilbúnaður hans sé reistur á feli dómkrafan í sérlögspurningu sem fari í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Óumdeilt séað aðilar að sóknaraðila hafi ekki orðið fyrir nokkru tjóni af völdumlaxeldisins í Reyðarfirði enda röksemdir hans á því byggðar að sú starfsemi munihugsanlega valda þeim tjóni. Fullnægi málatilbúnaður sóknaraðila því ekki þeimáskilnaði sem gerður sé til málatilbúnaðar af hálfu málsóknarfélaga, sbr. dómHæstaréttar 22. ágúst 2017 í máli nr. 449/2017.Varnaraðilinn bendir á aðraunverulegt markmið og tilgangur málsóknar sóknaraðila sé að stöðvauppbyggingu fiskeldis í sjókvíum við Ísland og þar með að stöðvaatvinnustarfsemi sem sóknaraðili telji ógna öllu náttúrulegu lífríki villtralaxastofna við landið. Slík kröfugerð brjóti í bága við 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991. Þá sé einnig til þess að líta að pólitísk stefnumótum stjórnvaldasem birtist í lögum og reglum um fiskeldi verði ekki breytt með þessarimálsókn. Með öllu sé vanreifuð sú málsástæða sóknaraðila að hann njótilögvarinna hagsmuna á grundvelli grenndarréttar og beri því að vísa málinu frádómi vegna vanreifunar. Þótt umrætt rekstrarleyfi til laxeldis í Reyðarfirðiyrði fellt úr gildi myndi fiskeldi halda áfram við Íslandsstrendur. Því skiptiniðurstaða málsins engu fyrir þá sem aðild eigi að sóknaraðila þar sem ógildingrekstrarleyfisins í Reyðarfirði breyti ekki þeirri staðreynd að fiskeldi verðisamt sem áður stundað á Austfjörðum og Vestfjörðum með tilheyrandi áhættu.Verði því að vísa málinu frá dómi á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991. Þá telur varnaraðilinn að einnigsé til þess að líta að enginn aðili að sóknaraðila geti átt lögvarinna hagsmunaað gæta vegna mikillar vegalengdar frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, sbr.reglugerð nr. 105/2000 um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegnfisksjúkdómum og blöndun laxastofna. Í 4. gr. reglugerðarinnar komi fram að viðleyfisveitingar fyrir hafbeitar- og sjókvíastöðvar skuli fjarlægð stöðvanna frálaxveiðiám með yfir 500 laxa meðalveiði vera 15 km. Sjókvíaeldið í Reyðarfirðisé fjarri þeim ám sem málið varði. Það sé í að minnsta kosti 70 km fjarlægð fráBreiðdalsvík þar sem Breiðdalsá falli til sjávar og að minnsta kosti 150 km fráVopnafirði þar sem Selá, Vesturdalsá og Hofsá falla til sjávar en Sunnudalsáfalli í Hofsá. Því geti ekki verið um einstaklega, beina og lögvarða hagsmuniað ræða hjá þeim aðilum sem standi að sóknaraðila. Málatilbúnaður sóknaraðilalúti að meintum annmörkum á málsmeðferð stjórnvalda við veitingu rekstrarleyfisinsí Reyðarfirði. Þeir sem standi að sóknaraðila hafi ekki verið aðilar aðstjórnsýslumáli um útgáfu rekstrarleyfisins en miðað sé við að viðkomandi hafieinstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta. Þá hafi þeir ekki áttlögbundinn rétt til að skila inn umsögnum um fyrirhugaða leyfisveitingu, sbr.2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008.Loks byggir varnaraðilinn á þvíað samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 þurfi hver og einn aðilimálsóknarfélags að geta sýnt fram á lögvarða hagsmuni af úrlausn sakarefnisinsen þannig hagi ekki til í þessu máli. Ef einn aðila málsóknarfélags skortilögvarða hagsmuni hljóti að þurfa að vísa málinu frá í heild sinni. Þá getiveiðifélögin ekki átt lögvarða hagsmuni af úrlausn sakarefnisins heldur aðeinshandhafar veiðiréttarins, landeigendurnir. Því hefðu þeir þurft að standa aðmálsóknarfélaginu en ekki veiðifélögin, sbr. meginreglu 1. mgr. 5. gr. laga nr.61/2006 um lax- og silungsveiði, sbr. einnig 2. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008,þar sem vísað sé til tjóns veiðiréttarhafa. Höfðun dómsmáls sem þessa séandstæð hlutverki veiðifélaga að lögum, sbr. 37. gr. laga nr. 61/2006, og ýtiþetta enn frekar undir það að veiðifélögin geti ekki átt nokkra hagsmuni afúrlausn málsins.3Krafa varnaraðilans Laxafiskeldis ehf. um að vísa beri málinu frá héraðsdómi er á því reist annarsvegar að félagsmenn sóknaraðila og þar með sóknaraðila sjálfan skorti lögvarðahagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar. Hins vegar er krafan á því reist aðmálið sé vanreifað af hálfu sóknaraðila. Hvað lögvarða hagsmuni varðartelur varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. að þótt skerðing einkaréttarlegrahagsmuna í formi veiðiréttinda geti skapað rétt til höfðunar máls um ógildingustjórnvaldsákvörðunar verði að gera þá kröfu til málatilbúnaðar sóknaraðila aðhann sýni fram á eða leiði nægar líkur að því að réttindi félagsmanna hansskerðist í raun vegna laxeldisins í Reyðarfirði. Til þess að verða talinn hafalögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm á grundvelli einkaréttarlegra hagsmunaþurfi sóknaraðili að sýna fram á að lax úr sjókvíunum í Reyðarfirði munisleppa, hann muni synda upp í þær veiðiár sem félagsmenn sóknaraðila njótiveiðiréttar í, valda þar óafturkræfri erfðablöndun og eða dreifingu sjúkdóma ogað þessi ætlaða erfðablöndun og eða dreifing sjúkdóma muni skaða hagsmunifélagsmanna sóknaraðila og valda þeim tjóni. Ekkert af þessu hafi sóknaraðilatekist að sýna fram á. Í sambandi við framangreintvísar varnaraðilinn meðal annars til þess að fyrir liggi ákvörðun Skipulagsstofnunar8. júní 2011. Hún grundvallist á því að laxeldið í Reyðarfirði sé ekki líklegttil að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, auk þess sem reistar hafiverið skorður við sjókvíaeldi við landið í þeim tilgangi að koma í veg fyrirerfðablöndun milli eldislax og villtra laxastofna, komi til óhappa eða slysavið sleppingu við sjókvíaeldi. Fullyrðingar sóknaraðila um að almennt séviðurkennt að eldislax sleppi úr eldiskvíum séu alls ósannaðar og jafnvel þóttþær teldust sannaðar sýni þær þvert á móti að ekkert sé fast í hendi um aðlaxeldið í Reyðarfirði muni hafa nokkur skaðleg áhrif á villta laxastofna. Þvísé ljóst að þau gögn sem sóknaraðili hafi lagt fram í málinu geti ekki leitttil þess að hann verði talinn hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn dómstóla umhvort rekstrarleyfi varnaraðilans verði fellt úr gildi. Varnaraðilinn vísar því á bug aðstarfsemi hans í Reyðarfirði varði grenndarhagsmuni félagsmanna sóknaraðila ogbendir í því sambandi á þá miklu fjarlægð sem sé á milli sjókvíanna og ósaveiðiánna. Verði ekki séð hvaða óþægindi félagsmenn sóknaraðila eigi að hafa afstarfseminni enda hafi sóknaraðili engin sérstök rök fært fram fyrir því. Ljóstsé af dómaframkvæmd að umhverfissjónamið ein og sér teljist ekki til lögvarinnahagsmuna. Skilyrði réttarfars um lögvarða hagsmuni sé einmitt að koma í vegfyrir að mál verði höfðuð á grundvelli slíkra hagsmuna sem séu á sviðiallsherjarréttar og á forræði hins opinbera. Þá sé ljóst að veiðifélögin getialdrei haft lögvarða hagsmuni af úrlausn um sakarefni málsins heldur getieinungis komið til skoðunar hvort handhafar veiðiréttarins á grundvelli 1. mgr.5. gr. laga nr. 61/2006 hafi slíka hagsmuni, sbr. einnig 2. mgr. 18. gr. laganr. 71/2008, þar sem vísað sé til tjóns veiðiréttarhafa. Því geti veiðifélöginsem séu félagsmenn í sóknaraðila ekki staðið að baki málsókn þessari. Loksbendir varnaraðilinn á hvað lögvarða hagsmuni varðar að ekki verði séð aðfélagsmenn í sóknaraðila hafi haft uppi neinar athugasemdir við meðferð málsinshjá stjórnvöldum, heldur kjósi þeir að koma fram með athugasemdir sínar ísérstöku dómsmáli löngu seinna. Verði að hafa þetta í huga við mat á hagsmunumfélagsmanna sóknaraðila í málinu. Um vanreifun af hálfusóknaraðila vísar varnaraðilinn til þess að málatilbúnaður sóknaraðila styðjistað mestu við gögn sem ekki séu á íslensku. Þingmálið sé íslenska, sbr. 1. mgr.10. gr. laga nr. 91/1991, og á meðan ekki njóti við íslenskrar þýðingarframangreindra skjala verði ekki til þeirra horft, sbr. 3. mgr. sömulagagreinar. Því skorti á að málatilbúnaður sóknaraðila styðjist viðviðhlítandi sönnunargögn og fullnægi þeim kröfum sem gerðar séu samkvæmt g. lið1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Beri því að vísa málinu frá dómi af þessumsökum. VSóknaraðili er málsóknarfélagsamkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 og standa að honum Veiðifélag Hofsár ogSunnudalsár, Veiðifélag Selár, Veiðifélag Breiðdæla og Veiðifélag Vesturdalsár.Sjóleiðin frá fiskeldi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í Reyðarfirði að ósumHofsár, Sunnudalsár, Selár og Vesturdalsár mun samkvæmt gögnum málsins veratæpir 170 km í norður en sjóleiðin að ósi Breiðdalsár um 50 km í suður. Meðalgagna málsins eru samþykktir veiðifélaganna og samkvæmt þeim eru meðlimir ífélögunum eigendur eða ábúendur nánar tilgreindra jarða á starfssvæðifélaganna. Í samþykktum allra félaganna kemur fram að verkefni þeirra sé aðviðhalda góðri fiskgengd á félagssvæði sínu, stuðla að sjálfbærri nýtingufiskistofna, vernda vistsvæði vatnafiska á félagssvæðinu og koma í veg fyrir aðverklegar framkvæmdir eða önnur starfsemi skaði lífríki á félagssvæðinu. Þá erfélögunum heimilt að stunda fiskrækt í samræmi við gilda fiskræktaráætlun áhverjum tíma. Með málsókn sinni leitarsóknaraðili dóms um ógildingu leyfis þess, sem Fiskistofa veitti varnaraðilanumLöxum fiskeldi ehf. til reksturs sjókvíaeldis í Reyðarfirði 15. mars 2012, áþeim grunni að rekstrarleyfið sé haldið annmörkum sem leiða eigi til ógildingarþess. Snýr ágreiningur í þessum þætti málsins fyrst og fremst að því hvortsóknaraðili hafi sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá afstöðudómstóla til dómkröfu sinnar og hvort vanreifunar gæti í málatilbúnaði hans. Fyrirliggur í málinu að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum, sem standa aðsóknaraðila, né félögin sem slík áttu aðild að stjórnsýslumáli um útgáfuumrædds rekstrarleyfis og þessir aðilar höfðu ekki uppi athugasemdir af neinutagi við meðferð málsins hjá stjórnvöldum. Samkvæmt því sem fram hefur komiðundir rekstri málsins fyrir Hæstarétti hefur varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf.hafið starfsemi á grundvelli rekstrarleyfisins en svo var ekki þegar málið varhöfðað 4. apríl 2017. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um að eldislax hafisloppið úr sjókvíunum í Reyðarfirði, gengið í veiðiár þær sem um ræðir í málinuog valdið þar usla. 2Fram til ársins 2006 var ákvæðumum veiðirétt í ferskvatni og fiskeldi skipað saman í einn lagabálk, lög nr.76/1970 um lax- og silungsveiði. Á árinu 2006 fór fram heildarendurskoðun þeirra laga og var sú leið þá valin að skiptaefni þeirra í fimm lagabálka, lög um lax- og silungsveiði, lög um fiskirækt,lög um eldi vatnafiska, lög um varnir gegn fisksjúkdómum og lög umVeiðimálastofnun. Því til grundvallar lá það sjónarmið að skipa saman ílagabálk þeim atriðum sem ættu efnislega samstöðu en skilja að öðru leyti ámilli. Til samræmis við það voru meðal annars sett lög nr. 61/2006 um lax- ogsilungsveiði og lög nr. 57/2006 um eldi vatnafiska sem lög nr. 71/2008 leystusíðar af hólmi. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 61/2006er markmið þeirra að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæmaog sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Í 1. mgr. 5.gr. laganna kemur fram að eignarlandi hverju fylgir veiðiréttur í vatni á eðafyrir því landi enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum. Samkvæmt 3.mgr. sömu lagagreinar fylgir ábúð á jörð veiðiréttur sem jörðinni tilheyrirnema á annan veg semjist milli jarðeigenda og ábúanda. Í því skyni að markmiðumsamkvæmt 1. gr. laganna verði náð er mönnum samkvæmt 1. mgr. 37. gr. þeirraskylt að hafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskhverfi og samkvæmt2. mgr. greinarinnar eru félagsmenn veiðifélags allir þeir sem skráðir eruveiðiréttarhafar á félagssvæðinu. Í 1. gr. laga nr. 57/2006 sagðiað markmið þeirra væri að skapa skilyrði til uppbyggingar eldis vatnafiska ogefla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Við framkvæmd laganna skyldi þessávallt gætt að sem minnst röskun yrði á vistkerfi villtra ferskvatnsfiskstofnaog að sjálfbærri nýtingu þeirra yrði ekki stefnt í hættu. Í lögskýringargögnumkom fram að með gildistöku laganna væri ætlunin að stuðla eftir föngum aðmöguleikum manna til fiskeldis og setja þeirri atvinnugrein jafnframt skýrarreglur og umgjörð. Á hinn bóginn væri skýrt og endurspeglaðist að sínu leyti ímarkmiðsyfirlýsingu ákvæðisins og fleiri greinum frumvarpsins að vöxtur ogviðgangur atvinnugreinarinnar mætti ekki verða á kostnað viðgangs og nýtingarvilltra fiskstofna. Í þessari takmörkun fælist að þegar ekki færu saman annarsvegar hagsmunir þeirra sem veiðirétt ættu samkvæmt lax- og silungsveiðilögum oghins vegar hagsmunir þeirra sem sérstaklega væri fjallað um í frumvarpi tillaganna skyldu hagsmunir hinna síðarnefndu víkja. Sæi þessa stað meðal annars í6. og 13. gr. og í bótareglum 2. og 9. gr. frumvarpsins. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr.71/2008, sem eins og áður greinir leystu af hólmi lög nr. 57/2006, segir aðmarkmið þeirra sé að skapa skilyrði til uppbyggingar fiskeldis og efla þannigatvinnulíf og byggð í landinu, stuðla að ábyrgu fiskeldi og tryggja verndunvilltra nytjastofna. Skuli í því skyni leitast við að tryggja gæðiframleiðslunnar, koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum oglífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra sem nýti slíka stofna. Til að ná þvímarkmiði skuli tryggt að eldisbúnaður og framkvæmd í sjókvíaeldi standist ströngustustaðla sem gerðir séu fyrir fiskeldismannvirki í sjó. Í 2. mgr. ákvæðisinssegir að við framkvæmd laganna skuli þess ávallt gætt að sem minnst röskunverði á vistkerfi villtra fiskstofna og að sjálfbærri nýtingu þeirra sé ekkistefnt í hættu. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 71/2008 var áðurgreintsjónarmið um mat á hagsmunum þeirra sem annars vegar stunda fiskeldi og hinsvegar þeirra sem veiðirétt eiga samkvæmt lax- og silungsveiðilögum áréttað ogvísað í þeim efnum til 6. og 13. gr. og bótareglna 2. og 3. mgr. 18. gr.frumvarps þess er varð að lögum nr. 71/2008. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.71/2008 getur ráðherra takmarkað eða lagt bann við fiskeldi eða ákveðnareldisaðferðir í einstaka fjörðum og flóum eða á svæðum sem teljast sérstaklegaviðkvæm gagnvart starfsemi þeirri sem fram fer samkvæmt lögunum. Við ákvörðunsamkvæmt 1. mgr. skal taka mið af því að markmið laganna er meðal annars aðvernda villta nytjastofna, hvort sem um er að ræða ferskvatnsfiska eðasjávarfiska, og hlífa þeim við fisksjúkdómum og öðrum neikvæðum vistfræðilegumáhrifum, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Skal í því sambandi meðal annars líta tilstaðsetningar eldisstöðva, stærðar þeirra, fjarlægðar frá veiðiám ogveiðiverðmætis á viðkomandi svæði. Jafnframt skal litið til þess hvortfiskeldissvæði séu á gönguleiðum lax og silungs og hvort straumur geti leittsleppifisk í ár. Skal ráðherra taka tillit til sjónarmiða um aðra nýtinguhafsvæða en nýtingu vegna fiskeldis við ákvörðun sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. Í13. gr. laganna er mælt fyrir um aðgerðir sem rekstrarleyfishafa er skylt aðgrípa til, ef ætla má að hann hafi misst eldisfisk úr fiskeldisstöð, eins ogtilkynningarskyldu og veiðiskyldu. Í 2. mgr. 18. gr. laga nr.71/2008 segir að þyki sannað að missir eldisfisks úr fiskeldisstöð valdi tjóniá hagsmunum veiðiréttarhafa sem verndar njóta samkvæmt lax- og silungsveiðilögumskuli viðkomandi rekstrarleyfishafi bæta tjónið á grundvelli mats samkvæmt VII.kafla laga um lax- og silungsveiði. Hið sama eigi við um tjón annarra þeirrasem hafbeit, fiskeldi eða fiskrækt stunda. Í athugasemdum við 18. gr. frumvarpsþess, er varð að lögum nr. 71/2008, segir að í greininni sé fjallað um þaðsérstaka tilvik þegar fiskur sleppi úr eldi. Svo sem fram hafi komið getióhjákvæmilega hlotist meiri eða minni skaði af slíku. Mest hætta steðji þá aðvilltum laxfiskstofnum en ekki sé útilokað að hætta geti af þessum sökumsteðjað að öðrum fiskeldisstöðvum. Styðjist regla 2. mgr. 18. gr. frumvarpsinsvið þau rök að eðlilegast sé að rekstrarleyfishafi beri án tillits til sakar bótaábyrgðá því tjóni sem hljótist af slíkum atburði.Í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 71/2008kemur fram að þyki sannað að starfsemi samkvæmt lögunum valdi tjóni íveiðivatni samkvæmt lax- og silungsveiðilögum í öðrum tilvikum en þeim semgreinir í 2. mgr. skuli það tjón bætt eftir mati samkvæmt VII. kafla þeirralaga ef eigi semur. Í lögskýringargögnum kemur fram að þetta sé sambærilegregla og verið hafi í 3. mgr. 19. gr. laga nr. 57/2006 og eigi hún sérfyrirmynd í 70. gr. laga nr. 76/1970. Þá segir ennfremur að reglunni sé „fyrstog fremst ætlað að taka til þeirra tilvika þegar veiði í veiðivötnum nærrifiskeldisstöð minnkar. Þá þykir eðlilegra í ljósi þess hagsmunamats, semlöggjöf á sviði lax- og silungsveiði felur í sér, að fiskeldisstöðvar berihallann af því ef staðsetning þeirra og starfsemi veldur sannanlegri rýrnunveiði í nærliggjandi veiðivötnum. Áréttað skal að sönnunarbyrðin vegna slíksskaða/tjóns hvílir með hefðbundnum og óskoruðum hætti á þeim handhöfumveiðiréttar sem telja að viðkomandi veiðivatn hafi orðið fyrir tjóni. Að öðruleyti en því sem um er fjallað sérstaklega í 18. gr. frumvarpsins fer umskaðabætur vegna þeirrar starfsemi, sem lög þessi taka til, eftir almennumreglum íslensks skaðabótaréttar.“3Hagsmunir tengdir nýtingulaxveiðihlunninda tilheyra ekki veiðifélögum, sem starfa samkvæmt VI. kaflalaga nr. 61/2006, heldur félagsmönnum þeirra, sbr. 5. gr. laganna. Í ljósimarkmiða laganna, sem áður eru rakin, og að því gættu að veiðiréttarhöfum erskylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum verði náð, verðurað leggja til grundvallar að veiðifélög geti í skjóli umboðs sótt fyrirdómstólum kröfur sem lúta að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hafa lögvarðahagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Er slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né í því tilviki semhér er til úrlausnar öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem standa aðsóknaraðila. Er þá haft í huga að hlutverk veiðifélaga er ekki skilgreint meðtæmandi hætti í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 og jafnframt að í lögskýringargögnumkemur fram að mið var tekið af því við framsetningu málsgreinarinnar aðveiðifélögum væri ætlað meira hlutverk við framkvæmd lax- og silungsveiðilagaen áður var. Af þessu leiðir einnig að þremur veiðifélögum eða fleiri er aðöðrum lagaskilyrðum fullnægðum heimilt að nýta sér það réttarfarshagræði, semfelst í ákvæðum 19. gr. a. laga nr. 91/1991, og láta málsóknarfélag í skjóliumboðs reka í eigin nafni dómsmál um hagsmuni þeirra félagsmanna í veiðifélögumsem standa að málsóknarfélagi.Um mál sem höfðað er og rekið afmálsóknarfélagi samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 gilda allar reglurréttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis á annan veg mælt í lögum. Þaðer meginregla samkvæmt íslenskum rétti að dómstólar verða ekki krafðir álits umlögfræðileg álitaefni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti semnauðsynlegt er til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli, sbr. 1. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991. Þá býr sú grunnregla að baki ákvæðum laga nr. 91/1991, sbr.2. mgr. 25. gr. laganna, að dómstólar leysa ekki úr sakarefni nema sýnt sé aðþað skipti máli að lögum fyrir aðila að fá dóm um það. Samkvæmt þessu njótamenn réttar til að bera mál sín undir dómstóla eigi þeir lögvarinna hagsmuna aðgæta af úrlausn þeirra og er sá réttur tryggður með 70. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. dóm Hæstaréttar 14. mars 2008 í máli nr. 114/2008. Í skjóli meginreglu fyrrimálsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar nýtur sá, sem aðild hefur átt að málifyrir stjórnvaldi, almennt réttar til að bera undir dómstóla hvort farið hafiverið að lögum við meðferð þess og úrlausn, sbr. dóm Hæstaréttar 12. júní 2002í máli nr. 231/2002. Eins og áður getur áttu þeir sem standa að sóknaraðilaekki aðild að meðferð þess stjórnsýslumáls sem leiddi til útgáfu rekstrarleyfisinssem málið varðar. Réttur sóknaraðila til að bera undir dómstóla hvort fariðhafi verið að lögum við útgáfu leyfisins verður því ekki reistur á aðild þeirraað stjórnsýslumálinu.Það eitt getur ekki staðið því ívegi að tiltekinn aðili beri undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum viðmeðferð stjórnsýslumáls og úrlausn þess að sá hinn sami átti ekki aðild aðmálinu á stjórnsýslustigi. Af því leiðir að þegar metið er hvort sá sem hefuróbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls geti borið lögmætistjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla verður að taka mið af því hvorthagsmunir hans af ákvörðuninni séu verulegir og meiri en hvers annars ísamfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðunstjórnvaldsins heimilar. Í 4. gr. reglugerðar nr.105/2000 um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum ogblöndun laxastofna kemur fram að við leyfisveitingar fyrir hafbeitar- ogsjókvíastöðvar skuli miða við að þær séu ekki nær laxveiðiám með yfir 100 laxameðalveiði síðastliðin 10 ár en 5 km. Sé um að ræða ár með yfir 500 laxameðalveiði skuli fjarlægðin vera 15 km nema notaðir séu stofnar af nærliggjandivatnasvæði eða geldstofnar og megi þá stytta fjarlægðina niður í 5 km. Eins ogáður greinir mun fjarlægð þeirra laxveiðiáa sem um ræðir í málinu frásjókvíaeldisstöðinni í Reyðarfirði samkvæmt gögnum málsins vera tæpir 170 km íöðru tilvikinu og um 50 km í hinu. Áður er gerð grein fyrir því aðþegar ekki fara saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og hinna semveiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefur löggjafinn aðsönnu metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skuli víkja með þeim hætti semnánar er mælt fyrir um í lögum. Þegar litið er til þess hversu langt laxveiðiárþær sem um ræðir í málinu eru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæðireglugerðar nr. 105/2000, fær framangreint hagsmunamat því ekki breytt aðsóknaraðili getur ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar áumræddu starfsleyfi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. á reglum grenndarréttar,sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní2004 í máli nr. 171/2004.Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðilaer tilgangur málsóknar hans að koma í veg fyrir starfsemi af því tagi, semvarnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. stundar, í því skyni að vernda náttúrulegastofna í íslenskum laxveiðiám. Grundvöllur málsóknarinnar varðar þannig ekkilögmæti tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar, heldur miðar hann að því aðdómstólar taki afstöðu til þess hagsmunamats sem fram kemur í lögum nr.71/2008. Tengist þessi málatilbúnaður þannig fyrirmælum 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991 sem eins og áður segir girða fyrir að dómstólar verði krafðir svaravið álitaefnum um tilvist eða skýringu réttarreglna sem ekki varða úrlausn umákveðna kröfu. Verður slík lögspurning, sem sóknaraðili hefur uppi samkvæmtáðursögðu, ekki lögð fyrir dómstóla. Af hálfu sóknaraðila er ekki áþví byggt að félagsmenn aðildarfélaga hans hafi orðið fyrir tjóni vegnastarfsemi varnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í Reyðarfirði, heldur að þeir muniað öllum líkindum verða fyrir tjóni á ókomnum árum. Dómstólar verða almenntekki krafðir svara við því hvað kunni að gerast í framtíðinni, heldur verðursakarefni máls að vera þannig vaxið að úrlausn um það hafi raunhæft gildi fyrirréttarstöðu aðila, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í ljósi hinnaralmennu reglu um lögvarða hagsmuni fær þessu í engu breytt þótt sóknaraðilihafi klætt málið í þann búning að krefjast ógildingar umrædds starfsleyfis ístað viðurkenningar á bótaskyldu sem hinir raunverulegu hagsmunir hans afmálsókninni felast í. Óumdeilt er í málinu að félagsmenn sóknaraðila hafa ekkiorðið fyrir tjóni vegna starfseminnar í Reyðarfirði en til þess að fullnægt sélagaskilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991verður sóknaraðili að sýna fram á eða gera líklegt að sú sé raunin en það hefurhann ekki gert. Hvort tjón muni hljótast af völdum starfseminnar í Reyðarfirðií framtíðinni, þannig að fullnægt sé lagaskilyrðum um lögvarða hagsmuni, erógjörningur að segja til um. Samkvæmt öllu framangreinduverður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Eftir þessum úrslitum og meðvísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Náttúruvernd 2málsóknarfélag, greiði varnaraðilum, Matvælastofnun og Löxum fiskeldi ehf.,hvorum um sig, 700.000 krónur í kærumálskostnað.SératkvæðiÓlafsBarkar ÞorvaldssonarIUm helstumálavexti, málsástæður og lagarök vísa ég til atkvæðis meirihluta dómenda. Éger sammála þeim að leggja verði til grundvallar að veiðifélög geti í skjóliumboðs síns sótt fyrir dómstólum kröfur sem lúta að veiðirétti félagsmannasinna sem þeir hafi lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn um. Þá er ég samþykkurþví að málsóknarfélag geti að lögum rekið málið í nafni þeirra þriggjaveiðifélaga sem um ræðir. Nægir um röksemdir fyrir þessu að vísa til atkvæðismeirihlutans.IIKröfu sóknaraðilaer skýrlega lýst í stefnu í héraði. Krefst hann ógildingar þeirrarstjórnvaldsákvörðunar varnaraðilans Matvælastofnunar að heimila sjókvíaeldivarnaraðilans Laxa fiskeldis ehf. í Reyðarfirði. Er lýsing hans á málavöxtum ogmálsástæðum nægilega ljós. Vísar sóknaraðili til ýmissa gagna til stuðningsþeim röksemdum sínum að vegna þessarar stjórnvaldsákvörðunar hafi skapastveruleg hætta á að villtir laxastofnar sem hann varða verði fyrir varanlegu ogóafturkræfu tjóni. Raunar kveður hann framlögð gögn sýna að ganga megi út fráþví sem vísu að slíkt tjón verði. Telur hann að með þessari stjórnvaldsákvörðunhafi verið skert stjórnarskrárvarin eignarréttindi þeirra veiðiréttarhafa er aðhonum standa. Hafi málsmeðferð við töku hennar og efni ákvörðunarinnar veriðmargvíslegum annmörkum háð og andstæð lögum. III Einsog fram kemur í atkvæði meirihlutans var ákvæðum um veiðirétt í ferskvatni ogfiskeldi fram til ársins 2006 skipað saman í lögum nr. 76/1970 um lax- ogsilungsveiði, en svo var ákveðið að skipta efni þeirra í fimm lagabálka, lög umlax- og silungsveiði, lög um fiskirækt, lög um eldi vatnafiska, lög um varnirgegn fisksjúkdómum og lög um Veiðimálastofnun. Um lax- og silungsveiði gilda núlög nr. 61/2006, en um fiskeldi lög nr. 71/2008. Í 1. gr. laga nr.61/2006 kemur fram það markmið þeirra að kveða á um veiðirétt í ferskvatni ogskynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndunþeirra.Segir meðal annars um þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi aðlögunum að markmið frumvarpsins sé að mæla fyrir um eignarhald veiðiréttar íferskvatni og þær takmarkanir sem sá réttur sætir. Er sérstaklega áréttað að stuðlaskuli að skynsamlegri, hagkvæmri og sjálfbærri nýtingu þeirra fiskstofna semundir ákvæði laganna falla. Með þessari tilhögun sé stefnt að samræmingu viðefni og markmið annarrar löggjafar sem um eignarhald og nýtingu auðlindagildir, sem og frekari löggjafaráform í þá veru. Þá er vísað til svokallaðrarvarúðarreglu sem mælir fyrir um að villtir dýrastofnar og umhverfi þeirra eigiað njóta vafans í öllum ákvörðunum er lúta að nýtingu og verndun stofnanna ogbúsvæða þeirra. Megi skortur á vísindalegum upplýsingum ekki verða til þess aðekki verði gripið til nauðsynlegra verndaraðgerða eða þeim slegið á frest.Í 1. mgr. 1. gr. laganr. 71/2008 kemur fram það markmið laganna að skapa skilyrði til uppbyggingarfiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu, stuðla að ábyrgufiskeldi og tryggja verndun villtra nytjastofna. Skuli í því skyni leitast viðað tryggja gæði framleiðslunnar, koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtumnytjastofnum og lífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra sem nýta slíka stofna.Til að ná því markmiði skuli tryggt að eldisbúnaður og framkvæmd í sjókvíaeldistandist ströngustu staðla sem gerðir eru fyrir fiskeldismannvirki í sjó. Þásegir í 2. mgr. greinarinnar að við framkvæmd laganna skuli þess ávallt gætt aðsem minnst röskun verði á vistkerfi villtra fiskstofna og að sjálfbærri nýtinguþeirra sé ekki stefnt í hættu. Í athugasemdum erfylgdu frumvarpi að lögum nr. 71/2008 segir um 1. gr. að markmiðið með setningusérstakra laga um fiskeldi sé, svo sem nánar komi fram í greininni, að skapaskilyrði til uppbyggingar fiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð ílandinu. Hafi fiskeldi sem atvinnugrein átt misjöfnu gengi að fagna á umliðnumárum og áratugum og orðið deilur milli þeirra sem veiðirétt eiga að villtumferskvatnsfiskstofnum og þeirra sem fiskeldi vilja stunda. Eigi að síður séu bundnarvið það vonir að atvinnugrein þessi geti eflt atvinnulíf og byggð í landinu ogþannig skilað þjóðarbúinu umtalsverðum tekjum, svo sem raun hafi á orðið meðöðrum þjóðum. Með gildistöku laganna sé ætlunin því sú að stuðla eftir föngumað möguleikum manna til fiskeldis og setja þeirri atvinnugrein jafnframt skýrarreglur og umgjörð. Þá er tekið fram að á hinn bóginn sé það skýrt ogendurspeglist að sínu leyti í markmiðsyfirlýsingu 2. mgr. greinarinnar ogfleiri greinum frumvarpsins að vöxtur og viðgangur atvinnugreinarinnar megi ekkigerast á kostnað viðgangs og nýtingar villtra fiskstofna. Í þessari takmörkunfelist í raun að þegar ekki fara saman annars vegar hagsmunir þeirra sem veiðirétteiga samkvæmt lax- og silungsveiðilögum og hins vegar hagsmunir þeirra semfjallað sé sérstaklega um í frumvarpinu víki hinir síðarnefndu. Sjái þessa meðalannars stað í 6. og 13. gr. frumvarpsins og í bótareglum 2. og 3. mgr. 18. gr.þess. Í1. mgr. 6. gr. laganna segir að ráðherra geti, að fenginni umsögn Fiskistofu,Matvælastofnunar, Hafrannsóknastofnunar og viðkomandi sveitarstjórnar,takmarkað eða bannað fiskeldi eða ákveðnar eldisaðferðir í einstaka fjörðum,flóum eða á svæðum sem teljast sérlega viðkvæm gagnvart starfsemi þeirri semfram fer samkvæmt lögum þessum. Í 2. mgr. greinarinnar segir svo að viðákvörðun ráðherra samkvæmt 1. mgr. skuli taka mið af því að markmið laganna sémeðal annars að vernda villta nytjastofna, hvort sem um er að ræðaferskvatnsfiska eða sjávarfiska, og hlífa þeim við fisksjúkdómum og öðrumneikvæðum vistfræðilegum áhrifum. Skuli í því sambandi meðal annars litið tilstaðsetningar eldisstöðva, stærðar þeirra, fjarlægðar frá veiðiám ogveiðiverðmætis á viðkomandi svæði, þ.e. firði eða flóa. Jafnframt skuli litiðtil þess hvort fiskeldissvæði séu á gönguleiðum lax og silungs og hvort straumargeti leitt sleppifisk í ár. Í athugasemdum við6. gr. frumvarpsins segir meðal annars að þau viðmið, sem leggja beri til grundvallaráður en slík ákvörðun sé tekin sem um ræðir í 1. mgr. greinarinnar, séu tíunduðí 2. mgr. hennar og skýri sig að mestu sjálf í ljósi þeirra ástæðna sem samkvæmt1. mgr. geta heimilað beitingu þessa úrræðis. Með neikvæðum vistfræðiáhrifum ískilningi 2. mgr. 6. gr. og annars staðar þar sem hugtakið komi fyrir ífrumvarpinu sé meðal annars átt við erfðablöndun. Ákvæðið gildi um villtanytjastofna, hvort sem um er að ræða ferskvatnsfiska eða sjávarfiska. Í 2. og 3. mgr.18. gr. laga nr. 71/2008 er mæltfyrir um bótarétt til handa veiðiréttarhafa ef sannað þykir að missireldisfisks úr fiskeldisstöð valdi tjóni á hagsmunum veiðiréttarhafa, semverndar njóta samkvæmt lax- og silungsveiðilögum, eða í veiðivatni í öðrumtilvikum. Skuli viðkomandi rekstrarleyfishafi bæta tjónið á grundvelli mats samkvæmtVII. kafla laga um lax- og silungsveiði. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr.laga nr. 71/2008 veitir varnaraðilinn Matvælastofnun rekstrarleyfi tilstarfrækslu fiskeldisstöðva. Áður en það er gert getur hún aflað umsagnarFiskistofu, Hafrannsóknarstofnunar og viðkomandi sveitarstjórnareftir því sem við á um hvort náttúrulegar aðstæður á fyrirhuguðu starfssvæðifiskeldisstöðvar eða fyrirhugaðar eldistegundir, eldisstofnar eða eldisaðferðirgefi tilefni til neikvæðra vistfræði- eða erfðafræðiáhrifa sem leitt geti afleyfisskyldri starfsemi, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Jafnframter í 13. gr. laganna að finna ýmis ákvæði um innra eftirlit rekstrarleyfishafameð starfsemi sinni. Lokser til að taka að í 21. gr. laganna er mælt fyrir um að ráðherra setji nánarireglur um framkvæmd þeirra meðreglugerð. Hafa nokkrar slíkar verið settar, meðal annars reglugerð nr.105/2000 um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum ogblöndun laxastofna. Í 4. gr. reglugerðarinnar kemur fram að viðleyfisveitingar fyrir hafbeitar- og sjókvíastöðvar skuli miða við að þær séuekki nær laxveiðiám með yfir 100 laxa meðalveiði síðastliðin 10 ár en 5 km. Séum að ræða ár með yfir 500 laxa meðalveiði skuli fjarlægðin vera 15 km nemanotaðir séu stofnar af nærliggjandi vatnasvæði eða geldstofnar og megi þástytta fjarlægðina niður í 5 km. Reglugerð þessi varupphaflega sett með heimild í eldri lögum um lax- og silungsveiði nr. 76/1970en færð undir lög nr. 61/2006 með reglugerð nr. 55/2019 um breytingu áreglugerð nr. 105/2000, án þess að breyting yrði á framangreindum ákvæðum 4. gr. hennar.IVMegineinkenniíslenskrar réttarskipunar og stjórnsýsluréttar koma fram í 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar um að öllum beri réttur að fá úrlausn um réttindi sín ogskyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir dómi og í 60. gr. hennar um aðdómstólar skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Ágreiningur aðilaí efnisþætti málsins lýtur að því hvort meðferð þess á stjórnsýslustigi hafiverið andstæð lögum og hvort stjórnvaldsákvörðun sem fólst í leyfi til rekstursstöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði hafi verið andstæð ákvæðum lagaog stjórnarskrár. Lýtur sá ágreiningur meðal annars að því hvort ákvæði reglugerðarnr. 105/2000 séu samþýðanleg lögunum og þá einkum um þá hagsmuniveiðiréttarhafa sem þeim er ætlað að vernda.Svo sem áður greinir kemurfram í 4. gr. reglugerðar nr. 105/2000 að við leyfisveitingar fyrir hafbeitar-og sjókvíastöðvar skuli fjarlægð stöðvanna frá laxveiðiám með yfir 500 laxameðalveiði vera 15 km. Samkvæmt gögnum málsins mun sjókvíaeldið í Reyðarfirðivera í um 70 km fjarlægð frá Breiðdalsvík þar sem Breiðdalsá fellur til sjávarog að minnsta kosti 150 km frá Vopnafirði þar sem Selá, Vesturdalsá og Hofsáfalla til sjávar en Sunnudalsá fellur í Hofsá. Byggja varnaraðilar á því aðþetta leiði til þess að ekki geti verið um einstaklega, beina og lögvarðahagsmuni að ræða hjá þeim aðilum sem standa að sóknaraðila. Málsókn sóknaraðilaverði því ekki reist á reglum um grenndarrétt. Benda þeir jafnframt á aðveiðiréttarhafar nutu ekki aðildar að málinu á stjórnsýslustigi samkvæmt 2.mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008. Þar sem málatilbúnaður sóknaraðilalúti að meintum annmörkum á málsmeðferð stjórnvalda við veitingurekstrarleyfisins standi þetta í vegi þess aðsóknaraðili njóti aðildar að dómsmáli um þá hagsmuni sem stjórnsýslumeðferðintók til. Í máli þessuháttar svo til að réttur sóknaraðila til að beraundir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við útgáfu rekstarleyfis fyrirsjókvíaeldi í Reyðarfirði verður ekki reistur á aðild að stjórnsýslumáli semvar undanfari veitingar leyfisins. Á hinn bóginn hindrarþað ekki sjálfkrafa réttsóknaraðila til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögumvið meðferð stjórnsýslumálsins og úrlausn þess. Verðurvið mat á heimild sóknaraðila til að bera lögmæti umræddrarstjórnvaldsákvörðunar, sem komin er til framkvæmda, undir dómstóla að taka miðaf því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni teljist nægjanlegir, eða meiri enhvers annars í samfélaginu meðal annars að virtu verndarandlagi því sem umræðir, nálægðar þess við þá leyfisskyldu starfsemi er ákvörðun stjórnvaldsinstók til og umfangi starfseminnar, sbr. einnig tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar, 14. mars 2008 í máli114/2008. Eins og áður erfram komið gera ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008ekki ráð fyrir veiðiréttarhafa frekar en nokkrum öðrum sem mögulegum aðila aðstjórnsýslumáli við veitingu rekstrarleyfis. Skiptir þá engu hvort hagsmunirþeirra kunni að vera augljósir vegna nálægðar við sjókvíastöð og er ekki vikiðað fjarlægðarmörkum í lögunum. Raunar gerir ákvæðið einungis ráð fyrir aðleyfisveitandi megi leita umsagnar tiltekinna opinberra aðila, telji hann þörfá því. Þá lýtur ákvæði 4. gr. reglugerðar nr. 105/2000 einungis að meðalveiði ílaxveiðiám afar nærri hafbeitar- og sjókvíastöðvum, en til að mynda hvorki aðstaðsetningu né stærð eldisstöðva, eins og kveðið er á um í ákvæðum laga nr.71/2008 að máli skipti við mat á hagsmunum veiðiréttarhafa gagnvart fiskeldi.Samkvæmt ákvæði 4. gr. reglugerðarinnar einu og sér telst að þessu leyti raunarætíð nægjanlegt skilyrði fyrir veitingu leyfis til sjókvíaeldis að það sé ímeira en 15 kílómetra fjarlægð frá laxveiðiám, óháð umfangi eldisins, en fyrirliggur að varnaraðilinn Laxar fiskeldi ehf. ráðgerir að fullnýta 6.000 tonnastarfs- og rekstrarleyfi sitt á árinu 2020. Eins og rakiðhefur verið er það eitt af helstu markmiðum laga um fiskeldi að verja hagsmuniveiðiréttarhafa í ferskvatni fyrir þeirri hættu sem fylgir fiskeldi eins og þvísem um ræðir í þessu máli. Skal í því sambandi líta til varúðarreglu, sem lýster í 9. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd, við túlkun á því hvenær ekki farasaman annars vegar hagsmunir þeirra sem veiðirétt eiga samkvæmt lax- ogsilungsveiðilögum og hins vegar þeirra sem standa vilja að fiskeldi. Er í lögumkveðið á um að hagsmunir þeirra sem fiskeldi vilja stunda skuli víkja, rekistþeir á hagsmuni veiðiréttarhafa. Mæla lögin þannig fyrir um sérstaka vernd áréttindum félagsmanna veiðifélaga eins og þeim sem að sóknaraðila standa, gegn hættuaf starfsemi eins og þeirri semvarnaraðilinn Laxar Fiskeldi ehf. stundar og lýtur ágreiningur aðila meðalannars að því hvort þau almennu stjórnvaldsfyrirmæli sem felast í framangreindrireglugerð stangist á við ákvæði laga og stjórnarskrár um það til hvaða atriðastjórnvaldi hafi borið að líta við rannsókn sína áður en leyfi var veitt.Af öllu því sem aðframan er rakið verður hvorki talið að ákvæði 4. gr. reglugerðar nr. 105/2000 néskortur á aðild að stjórnsýslumáli samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/2008útiloki fortakslaust sóknaraðila frá því að teljast hafa lögvarða hagsmuni tilmálsóknarinnar á grundvelli reglna um grenndarrétt til verndarstjórnarskrárvörðum eignarrétti veiðiréttarhafa. Eins og gögn málsinsbera með sér eru hagsmunir veiðiréttarhafa andspænis rekstri eldisstöðvagríðarlega miklir og er lögum nr. 71/2008 beinlínis ætlað að vernda þá gegnþeirri hættu sem af slíkri starfsemi kann að leiða. Ekkerter að finna í lögum sem girðir fyrir að krafa um ógildingu umræddrarstjórnvaldsákvörðunar hljóti efnisumfjöllun fyrir dómstólum. Verður heldur ekkiséð að önnur atriði, sem varnaraðilar hafa bent á í þessum þætti málsins, leiðitil frávísunar þess á þeim grunni að sóknaraðila skorti lögvarða hagsmuni. Þannig hafa ekki þýðingu þau sjónarmið varnaraðila að sóknaraðilieigi þann eina kost að bíða eftir því hvort hann verði fyrir tjóni svo uppfylltséu skilyrði til að leita viðurkenningardóms um bótaskyldu varnaraðilans Laxafiskeldis ehf. eftir ákvæðum 2. mgr. 18. gr. laga nr.71/2008. Þá getur fullyrðing sóknaraðila, sem hannhefur uppi til frekari stuðnings röksemdum sínum, um að fleiri veiðiréttarhafarhringinn í kringum landið kunni að verða fyrir tjóni vegna sjókvíaeldisins íReyðarfirði illa leitt til þess að honum verði meinuð málsóknin um það tilteknasakarefni sem undir er í málinu og hann varðar að lögum. Enn síður skiptir málivið mat á einstaklegum hagsmunum veiðiréttarhafa hvort sóknaraðili hafi lýstþví yfir að hann vilji koma í veg fyrir fiskeldisstarfsemivíðar um landið en á Reyðarfirði og vernda náttúrulega stofna í íslenskumlaxveiðiám. Þá leiða sjónarmið hans um á hvaðalagaákvæðum skuli byggja efnisdóm ekki til þess að líta verði svo á hann sé einvörðunguað klæða málsókn sína í þann búning að óska eftir afstöðu dómstóla tilhagsmunamats löggjafans. Um allt þetta verður einnig að hafa í huga aðsóknaraðili ber fram margvíslegar röksemdir til stuðnings dómkröfu sinni, meðalannars um að ekki hafi verið gætt reglna stjórnsýsluréttar við undirbúning ogtöku stjórnvaldsákvörðunar. Teldi dómur að einhver af frambornum röksemdumsóknaraðila fyrir kröfu sinni væru þess eðlis að falla ekki undirendurskoðunarvald dómstóla, mætti úrlausn um þá röksemd að öllu jöfnu frekar aðleiða til sýknu á þeim grunni að ekki væru efni til að hnekkja slíku mati sembirtist í vilja löggjafarvaldsins eða í frjálsu málefnalegu mati eða fyrirmælumstjórnvaldsins teknum innan ramma laganna, sbr. til hliðsjónar að sínu leytidóma Hæstaréttar 8. nóvember 2012 í máli nr. 547/2011, 13. júní 2013 í máli nr.61/2013 og 15. nóvember 2018 í máli nr. 795/2017. VSamkvæmt því semáður segir verða dómstólar að virtum ákvæðum 60. gr. og 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar að fara varlega í að vísa máli frá dómi af þeim sökum að þaðskipti ekki máli fyrir stöðu aðila að lögum að fá dóm um sakarefni. Þarf þá aðvera ljóst að ekki hafi á neinn hátt raunhæft gildi fyrir aðilana að fá leystúr því. Eins og rakiðhefur verið fullnægir málatilbúnaður sóknaraðila áskilnaði 1. mgr. 80. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, en kröfu hans er skýrlega lýst í stefnu íhéraði og er lýsing málavaxta og málsástæðna nægilega ljós um hvert sakarefniðer. Telur sóknaraðili að ekki hafi verið löglega staðið að umræddristjórnvaldsákvörðun og að hún brjóti gegn stjórnarskrárvörðum réttindum þeirrasem að honum standa. Hefur hann lagt fram ýmis gögn til stuðnings hagsmunumsínum af málarekstrinum sem ekki verða talin svo veigalítil að augljóst skulitelja að ekkert raunhæft gildi hafi fyrir hann að fá efnisdóm um kröfu sína. Samkvæmt ölluframansögðu verður hvorki fallist á með varnaraðilum að sóknaraðila skortilögvarða hagsmuni til að fá úrlausn dómstóla um kröfu sína, né að málið sé svovanreifað af hans hálfu að efnisdómur verði ekki á það lagður. Því er rétt aðfella hinn kærða úrskurð úr gildi og vísa málinu til efnismeðferðar hjáLandsrétti. Loks ber að dæmavarnaraðila til að greiða óskipt sóknaraðila kærumálskostnað. Úrskurður Landsréttar 20.desember 2019Landsréttardómararnir Oddný Mjöll Arnardóttir og Sigurður Tómas Magnússon ogEggert Óskarsson, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaAðaláfrýjandi skaut máli þessu til Landsréttar 7. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. desember 2018 ímálinu nr. E-386/2017.2Með úrskurði Landsréttar 11. október 2019 var málinu vísaðfrá héraðsdómi. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem ómerkti hann meðdómi sínum 18. nóvember 2019 í máli nr. 47/2019. 3Málið var samkvæmt framangreindu tekið til meðferðar á ný íLandsrétti. Samkvæmt ákvörðun dómsins var málið á ný flutt eingöngu umformsatriði þess 12. desember 2019, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.4Í efnisþætti málsins krefst aðaláfrýjandi þess að ógilt verðirekstrarleyfi nr. IS-36096, sem Fiskistofa veitti gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldiehf., 15. mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði.Þá krefst hann þess að stefndi, Matvælastofnun, og gagnáfrýjandi verði dæmdiróskipt til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Íþessum þætti málsins krefst hann þess að málinu verði ekki vísað frá dómi.5Stefndi, Matvælastofnun, krefst þess aðallega að máli þessuverði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti. 6Gagnáfrýjandi, Laxar fiskeldi ehf., krefst þess aðallega aðmáli þessu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Landsrétti.Niðurstaða 7Við meðferð máls þessa í héraði gerðu bæði stefndi,Matvælastofnun, og gagnáfrýjandi, Laxar fiskeldi ehf., frávísunarkröfu. Meðúrskurði héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2018 var þeim kröfum hafnað.Gagnáfrýjandi gerði í gagnáfrýjunarstefnu kröfu um frávísun málsins fráhéraðsdómi ásamt kröfu um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Stefndihefur aftur á móti ekki gagnáfrýjað málinu fyrir sitt leyti og kemur frávísunarkrafahans ekki til álita við úrlausn málsins hér fyrir dómi, sbr. 1. og 3. mgr. 151.gr. laga nr. 91/1991. Hvað sem framangreindu líður getur Landsréttur vísaðmálinu frá héraðsdómi af sjálfsdáðum ef málatilbúnaður aðaláfrýjanda gefur tilefnitil. 8Mál þetta er höfðað af málsóknarfélagi samkvæmt 19. gr. alaga nr. 91/1991 en stofnfélagar þess eru Veiðifélag Hofsár og Sunnudalsár,Veiðifélag Selár, Veiðifélag Breiðdæla og Veiðifélag Vesturdalsár. Í þessumþætti málsins byggir aðaláfrýjandi á því aðaðildarfélög hans hafi lögvarða hagsmuni af málsókninni, annars vegar vegnaþess að aðilar málsóknarfélagsins séu „eigendur veiðiréttinda í laxveiðiám íBreiðdal og Vopnafirði“ og starfsemi gagnáfrýjanda samkvæmt hinu umdeildarekstrarleyfi muni „skaða varanlega hagsmuni af nýtingu laxveiðihlunnindaþeirra aðila sem að stefnanda standa“, en hins vegar vegna þess að á grundvellihennar muni fara fram erfðablöndun á milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofnaum allt land þannig að af muni hljótast „svo gott sem vissa fyrir eyðinguvilltra laxastofna í ám á Íslandi“. Standi málið, „þegar til frambúðar erlitið, um val á milli þess að stunda annað hvort þá starfsemi sem[gagnáfrýjandi] fyrirhugar að stunda og til stendur að stunduð verði víðar umlandið, eða viðhalda nýtingu laxveiðihlunninda í íslenskum veiðiám meðnáttúrulegum stofnum“. Hljóti dómstólar að geta fjallað um álitaefni þessutengd. 9Krafa aðaláfrýjanda í máli þessu lýtur að ógildingustjórnvaldsákvörðunar sem hvorki hann né félagsmenn hans voru aðilar að. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úröllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og eftir 1. mgr. 70. gr. hennarber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum.Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að sérhver sem á lögvarinna hagsmuna aðgæta geti almennt krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verðiógiltar brjóti þær í bága við lög að formi til eða efni. 0Til þess að málsóknarfélag geti rekið mál fyrir dómstólumþurfa félagsmenn þess að eiga lögvarinna hagsmuna að gæta af sakarefninu. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 umlax- og silungsveiði fylgir eignarlandi hverjuveiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðraskipan í lögum. Í 1. mgr. 37. gr. sömu laga er kveðið á um að mönnum sé skyltað hafa með sér félagsskap „um skipulag veiði í hverju fiskihverfi“ og séhlutverk veiðifélaga meðal annars að tryggja vöxt og viðgang fiskstofna ogsjálfbæra nýtingu þeirra og að skipta veiði eða arði af veiði milli félagsmannaí samræmi við rétt þeirra. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis eru félagsmennveiðifélags allir skráðir veiðiréttarhafar á félagssvæðinu. 1Samkvæmt framangreindu tilheyra hagsmunirtengdir nýtingu laxveiðihlunninda ekki þeim veiðifélögum sem saman myndaaðaláfrýjanda, heldur félagsmönnum þeirra. Þegar af þeirri ástæðu teljastveiðifélögin ekki hafa lögvarða hagsmuni af efnisúrlausn um það efni. Kemur þáhvorki til úrlausnar dómsins hvort nægar líkur hafi verið leiddar að því aðstarfsemi gagnáfrýjanda muni valda tilteknu tjóni á hagsmunum veiðiréttarhafaþannig að um verulega, einstaklega hagsmuni geti verið að ræða né hvortskilyrði 19. gr. a laga nr. 91/1991 séu uppfyllt þrátt fyrir ólíkar aðstæðurhjá aðildarfélögum aðaláfrýjanda. 2Til viðbótar við framangreinda hagsmuniveiðiréttarhafa hefur aðaláfrýjandi vísað til hættunnar á blöndun eldislaxa viðnáttúrulega laxastofna í veiðiám um allt land en í því sambandi verður ekkiannað ráðið af málatilbúnaði hans en að markmið málsóknarinnar sé að koma í vegfyrir starfsemi af því tagi sem gagnáfrýjandi stundar í því skyni að verndanáttúrulega stofna í íslenskum veiðiám. Framangreindur grundvöllurmálatilbúnaðar aðaláfrýjanda varðar þannig ekki lögmæti tiltekinnarstjórnvaldsákvörðunar, heldur miðar hann að því að fá fram afstöðu dómstóla tilþess hagsmunamats löggjafans sem birtist í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Verðaaðildarfélög aðaláfrýjanda ekki talin hafa einstaklega lögvarða hagsmuni af þvíað fá úrlausn dómstóla um það efni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.3Með vísan til alls hins framangreinda verðurmáli þessu af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi, sbr. einnig til hliðsjónarúrskurð Landsréttar 8. febrúar 2019 í máli nr. 69/2019. 4Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjandagert að greiða gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldi ehf., málskostnað í héraði ogfyrir Landsrétti eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður aðaláfrýjandagert að greiða stefnda, Matvælastofnun, málskostnað fyrir Landsrétti eins og íúrskurðarorði greinir. Úrskurðarorð:Máli þessu ervísað frá héraðsdómi.Aðaláfrýjandi, Náttúruvernd 2málsóknarfélag, greiði gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldi ehf., samtals 2.000.000króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og stefnda, Matvælastofnun,400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 12. desember 2018Mál þetta, sem varhöfðað 4. apríl 2017, var dómtekið 15. nóvember 2018. Stefnandi er Náttúruvernd2, málsóknarfélag, Borgartúni 28, Reykjavík. Stefndu eru Matvælastofnun,Austurvegi 64, Selfossi, og Laxar fiskeldi ehf., Akralind 2, Kópavogi. Dómkröfurstefnanda eru þær að ógilt verði rekstrarleyfi nr. IS-36096 sem Fiskistofaveitti stefnda Löxum fiskeldi ehf. þann 15. mars 2012 til reksturs stöðvar tilsjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefndu in solidum. StefndiMatvælastofnun krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara erkrafist sýknu af kröfum stefnanda. Einnig er gerð krafa um málskostnað. Stefndi Laxarfiskeldi ehf. krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi en til varavar krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá gerði stefndi kröfu um málskostnað. Með úrskurðidómsins 8. mars 2018 var frávísunarkröfum stefndu hafnað. Við aðalmeðferðmálsins taldi stefndi Laxar fiskeldi ehf. enn að vísa ætti málinu frá dómi. I.Málsatvik eru þauað stefndi Laxar fiskeldi ehf. var stofnað í desember 2005 í þeim tilgangi aðhefja undirbúning á rekstri laxeldis í sjókvíum hér á landi. Megintilgangur félagsinser fiskeldi og vinnsla sjávarfangs. Stærsti hluthafi stefnda er norska félagiðMasoval Fiskeoppdrett AS.Hinn 12. apríl2011 barst Skipulagsstofnun tilkynning, samkvæmt 6. gr. laga nr. 106/2000 ummat á umhverfisáhrifum, frá Löxum fiskeldi ehf. um fyrirhugað fiskeldi á 6.000tonnum af laxi í sjókvíaeldi í Reyðarfirði. Í greinargerð stefnda Laxafiskeldis ehf. til Skipulagsstofnunar kom fram það mat stefnda að fyrirhuguðframkvæmd hefði ekki í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og ætti því ekki aðfara í mat á umhverfisáhrifum. Þá kom fram í greinargerðinni að notaður yrðiSagalax, sem hefði verið ræktaður hér á landi frá árinu 1984, og að gert væriráð fyrir því að eldisstöð væri komin í fulla nýtingu árið 2018.Skipulagsstofnunkomst að þeirri niðurstöðu í ákvörðun um matsskyldu, dags. 8. júní 2011, aðfyrirhuguð 6.000 tonna framleiðsla á laxi í sjókvíum stefnda Laxa fiskeldisehf. væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif ogskyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum.Í forsendumákvörðunar Skipulagsstofnunar var vísað til þess að á árinu 2002 hafiumhverfisáhrif 6.000 tonna laxeldis í Reyðarfirði verið metin af Samherja hf.og að í úrskurði Skipulagsstofnunar 23. október 2002 hafi verið fallist á þáframkvæmd, en ekki varð úr áformum um eldið. Þá var vísað til þess að Laxarfiskeldi ehf. áformaði 6.000 tonna fiskeldi í Reyðarfirði á sömu svæðum ogáðurnefnt mat á umhverfisáhrifum fjallaði um. Umhverfisaðstæður í firðinum væruí aðalatriðum þær sömu og voru á þeim tíma sem Samherji hf. vann mat áumhverfisáhrifum fiskeldis félagsins. Taldi Skipulagsstofnun að niðurstöðurrannsókna í tengslum við það mat væru því í fullu gildi. Áður enSkipulagsstofnun tók framangreinda ákvörðun aflaði stofnunin umsagnar ýmissaaðila. Stefndi Matvælastofnun, Umhverfisstofnun, Hafrannsókna­stofnun,Siglingastofnun og Fjarðabyggð töldu að ekki væri þörf á að fyrirhugaðsjókvíaeldi stefnda Laxa fiskeldis ehf. færi í sérskylt umhverfismat.Fiskistofa taldi hins vegar að fyrirhugað fiskeldi skyldi háð umhverfismativarðandi líkleg áhrif slysasleppinga og áhrif á villta laxastofna. Í kjölfarið áákvörðun Skipulagsstofnunar sótti stefndi Laxar fiskeldi ehf. um rekstrarleyfitil Fiskistofu samkvæmt lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Hinn 15. mars 2012 gafFiskistofa út leyfi til stefnda Laxa fiskeldis ehf. til að stunda eldi á laxi ísjókvíum í Reyðarfirði, þar sem heimilt væri að framleiða allt að 6.000 tonn aflaxi árlega. Í rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. eru m.a. ákvæði umstaðsetningu eldisstöðvarinnar, búnað, eftirlit og afturköllun leyfis. Hinn 11. maí 2016sendi stefndi Matvælastofnun, sem tók við hlutverki af Fiskistofu 1. janúar2015, stefnda Löxum fiskeldi ehf. bréf þar sem athygli var vakin á því aðsamkvæmt V. kafla laga nr. 71/2008 um fiskeldi skyldi stofnunin fellarekstrarleyfi úr gildi væri starfsemi ekki hafin innan þriggja ára frá útgáfuleyfis og að stofnunin hygðist í samræmi við lögin fella rekstrarleyfi Laxafiskeldis ehf. úr gildi yrði starfsemi ekki hafin þann 29. maí 2017. Fyrir liggur ígögnum málsins „heilbrigðisvottorð – flutningsskýrsla fyrir laxaseiði“, útgefiðaf stefnda Matvælastofnun 7. apríl 2016, þar sem fram kemur að stefndi Laxarfiskeldi ehf. hefði fengið laxaseiði frá Stofnfiski ehf. og að flutningur ísjókvíar hafi verið áætlaður degi síðar, 8. apríl. Einnig liggur fyrir skjalsama efnis, dags. 25. apríl 2016, um flutning á seiðum. Stefndi Laxar fiskeldiehf. segir að áætlanir sínar hafi staðist fyllilega. StefndiMatvælastofnun gerði hinn 23. júní 2017 úttekt hjá stefnda Löxum fiskeldi ehf.á starfsstöð við Gripalda, en starfsstöðvar höfðu þá ekki verið settar upp áöðrum eldissvæðum sem voru tilgreind í rekstrarleyfinu. Degi síðar, 24. júní,gaf stefndi Matvælastofnun út staðfestingu á gildistöku rekstrarleyfis stefndaLaxa fiskeldis ehf. í samræmi við 15. gr. reglugerðar nr. 1170/2015 umfiskeldi. Hinn 25. júní 2017 voru seiði sett í sjóeldiskví stefnda Laxafiskeldis ehf. við Gripalda. Stefnandi er málsóknarfélag sem var stofnaðmeð heimild í 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðilar þesseru eigendur veiðiréttinda í laxveiðiám í Breiðdal og Vopnafirði. Þeir telja aðþessi hlunnindi muni skerðast ef laxeldi stefnda Laxa fiskeldis ehf. nær framað ganga og þeir eigi einkaréttarlega hagsmuni af því að fellt verði úr gildirekstrarleyfi það sem stefndi Laxar fiskeldi ehf. hefur fengið. Stofnfélagarmálsóknarfélagsins eru Veiðifélag Hofsár og Sunnudalsár, Árhvammi, Vopnafirði,sem fer með veiðirétt landeigenda við Hofsá og Sunnudalsá, Veiðifélag Selár,Fremri-Nýpum, Vopnafirði, sem fer með veiðirétt landeigenda við Selá,Veiðifélag Breiðdælinga, Heydölum, Breiðdalsvík, sem fer með veiðiréttlandeigenda við Breiðdalsá, og Veiðifélag Vesturdalsár, Hamrahlíð 24,Vopnafirði, sem fer með veiðirétt landeigenda við Vesturdalsá.Stefnandiheldur því fram að ef starfsemi stefnda Laxa fiskeldis ehf. byggð árekstarleyfinu, laxeldi í sjókvíum, nái fram að ganga sé innan fárra ára svogott sem vissa fyrir eyðingu villtra laxastofna í ám á Íslandi, þar með töldumþeim laxveiðiám sem eru í eigu aðila að stefnanda. Stefnandisegir að neikvæðum áhrifum innblöndunar eldislaxa í náttúrulega stofna hafiverið ítarlega lýst í erlendum rannsóknum. Þær sýni að blöndun eldisstofna viðnáttúrulega stofna leiði til verulega minnkaðrar viðkomu, trufli náttúruval ogdragi úr líffræðilegri fjölbreytni villtu laxastofnanna. Talið sé að viðstöðuga innblöndun eldislaxa við náttúrulega stofna hverfi náttúrulegir stofnará æviskeiði 10 kynslóða laxa sem sé um 40 ár. Því muni viðvarandi sóknstroklaxa inn í náttúrulega stofna leiða til óafturkræfrar eyðingar viðkvæmranáttúrulegra stofna. Almennt sé viðurkennt að eldislax sleppi úr sjókvíum oggera megi að jafnaði ráð fyrir að árlega sleppi a.m.k. einn eldislax fyrir hvertframleitt tonn.ÍNoregi hafi formlega verið tilkynnt um að meðaltali 315.000 stroklaxa á ári úreldi árin 2006 til 2012, en hafrannsóknastofnun þar í landi álíti aðraunverulegur fjöldi stroklaxa sé fjórum til fimm sinnum meiri en tilkynnt erum. Þannig hafi sloppið þar a.m.k. ein milljón eldislaxa á ári á undanförnumárum, eða um einn eldislax á hvert framleitt tonn. Fjöldi laxveiðiáa í Noregimuni vera ónýtur til stangveiði vegna eldislaxa og laxalúsar af þeirra völdum,sem einkum drepi sjógönguseiðin þegar þau gangi til sjávar. Meira en 65%náttúrulegra norskra laxastofna sýni meiri eða minni erfðabreytingar af völdumstroklaxa úr sjókvíaeldi. Aðeins 22% norskra laxveiðiáa séu taldar vera íheilbrigðu umhverfi án mengunar frá fiskeldi.Rannsóknirsýni að áhrifasvæði laxeldis vegna erfðablöndunar sé ekki bundið við villtalaxastofna í næsta nágrenni við eldissvæði. Þannig hafi verið sýnt fram á ínorskri rannsókn að hluti endurheimta á eldislaxi, sem sleppt var úr eldi, hafikomið fram í allt að 2000 kílómetra fjarlægð frá sleppistað. Því sé áhrifasvæðilaxeldis í Reyðarfirði ekki bundið við villta laxastofna í allra næstanágrenni, heldur nái það einnig til stofna í laxveiðiám sem staðsettar eru munfjær. UmÍsland sé réttsælis hringstraumur í efstu sjávarlögum. Eldisfiskur sem sleppihér við land sé samkvæmt norskum rannsóknum líklegur til að hringsóla um landiðréttsælis og leita upp í ár hvar sem er á landinu. Ljóst sé því að laxeldi, afþeirri stærðargráðu sem hér um ræðir, muni hafa áhrif á náttúrulega laxastofnaum allt land. Stefndu mótmæla því að hlunnindifélagsmanna stefnanda muni skerðast ef laxeldi stefnda Laxa fiskeldis ehf. íReyðarfirði nái fram að ganga og að villtir laxastofnar í ám á Íslandi munieyðast. Stefndu segja þetta með öllu órökstutt og ósannað og sett fram ípólitískum tilgangi í hagsmunabaráttu andstæðinga laxeldis.II.Stefnandibyggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldisehf. sé gefið út til laxeldis án tilgreiningar um leyfilegan eldisstofn eins ogfyrir er mælt í 10. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi og valdi það ógildinguleyfisins. Stefnanditelur að við ákvörðun um útgáfu rekstrarleyfis verði tvímælalaust að takatillit til verndarhagsmuna 1. gr. laganna. Ekki sé hægt að skilja það eftiropið hvaða stofnar séu notaðir. Slíkur annmarki á leyfinu einn og sér, þ.e. efsjálft leyfið er ekki afdráttarlaust í þessu efni, hljóti að leiða tilógildingar leyfisins, enda fari texti leyfisins í bága við skýr fyrirmæli 10.gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi.Íöðru lagi byggir stefnandi á því að Fiskistofu, og síðar Matvælastofnun, hafiborið að fella rekstrarleyfið úr gildi vegna þess að það hafi runnið útsamkvæmt lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Rekstrarleyfið hafi verið gefið út 15.mars 2012. Með vísan til 24 mánaða reglunnar í þágildandi 15. gr. laga nr.71/2008 um fiskeldi hafi rekstrarleyfið runnið út 15. mars 2014, þar semstarfsemin samkvæmt rekstrarleyfinu hafi ekki verið hafin. Samkvæmt seinnimálsgrein þágildandi 15. gr. skyldi Fiskistofa ávallt veita rekstrarleyfishafaskriflega viðvörun og hæfilegan frest til úrbóta. Í stefnu kveðst stefnandiekki vita hvort slík skrifleg viðvörun hafi verið gefin, eða frestur veitturtil úrbóta. Ljóst sé þó að ekki hafi neinar úrbætur átt sér stað, enda enginstarfsemi enn hafin. Engin málefnaleg rök standi til þess að Fiskistofu hafiverið heimilt að leyfa rekstrarleyfinu að halda gildi sínu áfram. Fiskistofahefði því átt að fella rekstrarleyfið úr gildi. Lögnr. 49/2014, um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi (flutningurverkefna, stofnun sjóðs o.fl.), hafi tekið gildi 29. maí 2014, eða rúmlegatveimur mánuðum eftir að rekstrarleyfið hefði átt að vera fellt úr gildi. Með12. gr. breytingalaganna hafi verið gerð sú breyting að frestur til að hefjastarfsemi samkvæmt lögunum hafi verið framlengdur í þrjú ár. Eftir breytingunahafi stefnda Matvælastofnun berum orðum verið gert skylt að fellarekstrarleyfið úr gildi eftir þrjú ár frá veitingu þess, sbr. orðalagið „skalMatvælastofnun fella rekstrarleyfið úr gildi“. Því hafi stefnda Matvælastofnunborið að fella rekstrarleyfið úr gildi 15. mars 2015, enda hafi þá þrjú árverið liðin frá útgáfu þess.Samkvæmt15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi geti stefndi Matvælastofnun frestaðafturköllun leyfisins um 12 mánuði með undanþágu ef málefnaleg sjónarmið búa aðbaki töfinni á því að starfsemin hefjist, en ekkert liggi fyrir um að slíksjónarmið hafi verið til staðar. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. skuli stefndiMatvælastofnun ávallt veita rekstrarleyfishafa skriflega viðvörun og hæfileganfrest til úrbóta. Láti Matvælastofnun farast fyrir að veita slíka viðvörun getislíkt ekki leitt til þess að rekstrarleyfið haldi gildi sínu. Úrbætur ástarfseminni í skilningi lagaákvæðisins hafi ekki átt sér stað, enda enginstarfsemi hafin á grundvelli rekstrarleyfisins.Hinn11. maí 2016, eða rúmum fjórum árum eftir að upphaflega rekstrarleyfið hafiverið gefið út, hafi stefndi Matvælastofnun sent stefnda Löxum fiskeldi ehf.bréf þar sem honum hafi verið tilkynnt að stofnunin hygðist fella úr gildirekstrarleyfi fyrirtækisins yrði starfsemi ekki hafin 29. maí 2017. Fyrir utanað bréfið hafi verið sent löngu eftir að rekstrarleyfið átti að vera felltniður hafi frestur Matvælastofnunar verið gefinn til lengri tíma en löginheimili samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Stefnanditelur að stefndi Matvælastofnun hefði átt að fjalla sérstaklega um frest vegnaniðurfellingar rekstrarleyfisins áður en það rann út. Þar sem það hafi ekkiverið gert hafi leyfið runnið út 15. mars 2015, þ.e. ef ekki verður fallist áað það hafi runnið út í gildistíma eldri laga, 15. mars 2014. Ekki sé hægt aðframlengja leyfi sem þegar sé runnið út. Í öllu falli hafi ýtrastihámarksfrestur til að hefja starfsemi, sem stefnda Matvælastofnun hafi veriðheimilt að veita samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi,verið 12 mánuðir frá 15. mars 2015 eða til 15. mars 2016. Frestur stefndaMatvælastofnunar fyrir stefnda Laxa fiskeldi ehf. fram yfir 15. mars 2016 sé ánlagaheimildar og því haldlaus.Stefnanditelur af framangreindum ástæðum, það er að tilgreiningu um eldisstofn vanti íleyfið og/eða samkvæmt grunnreglu 15. gr. laga nr. 71/2008 varðandihámarksgildistíma rekstrarleyfis án starfsemi leyfishafa, að rekstrarleyfistefnda Laxa fiskeldis ehf. sé ógilt og/eða útrunnið. Því beri að fella það úrgildi. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því,verði ekki þegar fallist á framangreindar málsástæður, að málsmeðferð viðútgáfu og „framlengingu“ rekstrarleyfis hafi verið háð annmörkum og eigi þaðeitt og sér að valda ógildingu leyfisins. Ákvörðunstofnunarinnar sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993og telur stefnandi að við undirbúning hennar hafi verið brotið gegnrannsóknarreglu, sbr. 10. gr., og andmælarétti, sbr. 13. gr. laganna. Þá hafiekki verið fylgt lögmæltum fyrirmælum 10. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Umbrot á rannsóknarreglu segir stefnandi að meðal markmiða laga um fiskeldi, svosem þeim sé lýst í 1. gr. laganna, sé að stuðla að ábyrgu fiskeldi og tryggjaverndun villtra nytjastofna. Í því skyni skuli leitast við að koma í veg fyrirm.a. hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum og lífríki þeirra og tryggjahagsmuni þeirra sem nýta slíka stofna. Ekkert hafi komið fram um að nokkursjálfstæð rannsókn hafi farið fram af hálfu Fiskistofu, fyrirrennara stefndaMatvælastofnunar né af hálfu Matvælastofnunar í samræmi við þessi ákvæðilaganna. Byggir stefnandi á því að þessir annmarkar á málsmeðferð stofnanannavaldi ógildingu rekstrarleyfisins. Stefnanditelur að þessi framkvæmd hafi verið háð mati á umhverfisáhrifum þrátt fyrir aðSkipulagsstofnun hafi komist að þeirri niðurstöðu að svo hafi ekki verið.Stefnandi bendir meðal annars á að Fiskistofa hafi talið að umhverfismat þyrftiað fara fram. Framkvæmd upp á 6.000 tonn á ári sé þrjátíu sinnum stærri en þau200 tonna mörk sem tilgreind séu í tölulið 1.11 í 1. viðauka við lög nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum.Stefnanditelur að veita beri hagsmunaaðilum andmælarétt við útgáfu á rekstrarleyfum einsog því sem hér um ræðir, sbr. IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Starfseminsem hér um ræðir sé háð mati á umhverfisáhrifum. Það verði því að fullnægjaskilyrðum um meðferð samkvæmt 2.-6. mgr. 6. gr. og 8. gr. tilskipunar2011/92/ESB, sbr. breytingu á tilskipuninni sem hafi verið gerð með tilskipun2014/52/ESB og skýra verði íslensk lög með hliðsjón af þeim ákvæðum. Tilskipun2014/52/ESB hafi verið felld inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegunefndarinnar nr. 117/2015, 30. apríl 2015, EES-viðbætir nr. 34 18.6.2015, bls.229-246. Kveðið sé á um þessa málsmeðferð í 4. mgr. 10. gr. laga nr. 71/2008 umfiskeldi.Þegarumsókn um rekstrarleyfi er til meðferðar verði meðal annars að fylgja ákvæðumvarðandi leyfisveitingar í löggjöf um mat á umhverfisáhrifum. Því hafi borið aðtryggja að almenningur væri upplýstur um umsókn stefnda Laxa fiskeldis ehf. umrekstrarleyfi og „framlengingu“ þess og ætti þess kost að koma á framfæriathugasemdum og að tekið yrði eftir atvikum tillit til þeirra athugasemda, sbr.2. mgr. 6. gr. og 8. gr. tilskipunar 2011/92/ESB. Stefnanditelur þannig ljóst að Fiskistofa og stefndi Matvælastofnun hafi brotið gegnrannsóknarreglu stjórnsýslulaganna, sem kveði á um að stjórnvald skuli sjá tilþess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin, svo sem einnig ségerð krafa um í lögum um fiskeldi, tilskipun nr. 2011/92/ESB ognáttúruverndarlögum. Þá hafi Fiskistofaog stefndi Matvælastofnun brotið gegn reglu um andmælarétt og samráð, sem kveðiá um að aðili máls, í þessu tilfelli félagsmenn stefnanda og raunar fleiriaðilar, skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekurákvörðun í því. Viðallt mats- og leyfisferlið hafi stjórnvöld sem í hlut áttu hverju sinni í engusinnt þeirri skyldu að rannsaka, fjalla um og bera saman þá aðra valkosti, semtil greina komu varðandi framkvæmdina, svo sem notkun á geldlaxi, eldi á landi,eldi í lokuðum sjókvíum, minna sjókvíaeldi eða svokallaðan núll valkost (engaframkvæmd), sem hefðu í för með sér minni eða enga skaðsemi fyrir náttúruna ogeignir annarra aðila, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 um mat áumhverfisáhrifum og h-lið 1. tl. 2. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 660/2015 ummat á umhverfisáhrifum, og h-lið 1. tl. 2. mgr. 18. gr. reglugerðar nr.1123/2005 um mat á umhverfisáhrifum, sem hafi verið felld úr gildi meðreglugerð nr. 660/2015. Eigi það við um greinargerð um framkvæmdina, sem hafiverið á ábyrgð stefnda Laxa fiskeldis ehf. og útgáfu og „framlengingu“rekstrarleyfis sem hafi verið á hendi Fiskistofu og stefnda Matvælastofnunar.Stefnandi byggir á því að þessi vanræksla stefnda valdi ógildingurekstrarleyfisins. Ífjórða lagi byggir stefnandi á því að lagaheimild skorti til að afhenda stefndaLöxum fiskeldi ehf. afnot af því hafsvæði þar sem starfsemin eigi að fara fram.Samkvæmt 2. málsl. 40. gr. stjórnarskrárinnar geti íslenska ríkið ekki afhenteignar- eða afnotarétt að hafsvæði við landið, sé ekki fyrir hendi sérstöklagaheimild til hinnar tilteknu ráðstöfunar hafsvæðisins. Við útgáfu og„framlengingu“ rekstrarleyfisins hafi ekki notið heimildar í settum lögum tilhinnar tilteknu afhendingar afnotaréttar hafsins til stefnda Laxa fiskeldisehf. Hvergi sé að finna í lögum heimild til handa stjórnsýsluhöfum að stofnatil einstaklingsbundinna afnota manna yfir hafsvæðum umhverfis landið.Hérsé um að ræða hafsvæði utan netlaga en innan landhelgi Íslands, sbr. lög nr.41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Hugtakið netlög merki ílögum vatnsbotn 115 metra út frá stórstraumsfjöruborði landareignar, sbr. t.d.2. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og 17. tölul. 3. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi.Fylgi eignarréttur að netlögum eignarrétti að því landi sem liggur að sjó áviðkomandi stað. Athafnasvæði stefnda Laxa fiskeldis ehf. sé utan netlaga.Samkvæmt 1. gr. laga nr. 73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindumhafsbotnsins sé íslenska ríkið eigandi allra auðlinda á, í eða undirhafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslandsnær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. Samkvæmtþessu lagaákvæði fylgi þessum eignarrétti ríkisins eignarráð yfir hafinu á samasvæði. Byggir stefnandi á því að íslenska ríkið geti ekki afhenteinstaklingsbundnum aðila eignar- eða afnotaréttindi að þessu hafsvæði nema sútiltekna ráðstöfun fasteignarréttinda sem um ræðir njóti sérstakrar lagaheimildar.Ífimmta lagi byggir stefnandi á því að starfsemin sem um ræðir fari gegn ákvæðumlaga, m.a. ákvæðum náttúruverndarlaga og laga um fiskeldi, og valdi það eitt ogsér ógildingu leyfisins.Stefnanditelur að útgáfa og „framlenging“ rekstrarleyfis fyrir 6.000 tonna laxeldi munivalda verulegum og óafturkræfum skaða á öllum villtum laxastofnum í öllum ámAustfjarða á stuttum tíma og muni einnig setja í stórhættu alla villtalaxastofna landsins á fáum árum. Starfseminbrjóti því gegn 1., 2. og 9. gr. náttúruverndarlaga nr. 60/2013. Starfseminsetji fjölbreytni íslenskrar náttúru til framtíðar í hættu og þróun íslenskrarnáttúru á eigin forsendum sé ekki lengur tryggð nái starfsemin fram að ganga ogfeli því í sér brot gegn 1. mgr. 1. gr. laganna. Starfsemin varði samskiptimanns og náttúru og valdi því að líf spillist. Hún sé því brot gegn 3. mgr. 1.gr. Starfsemin fari enn fremur gegn þeirri stefnu að stuðla að verndlíffræðilegrar fjölbreytni svo sem kveðið sé á um í 2. gr. laganna. Þábrjóti starfsemin gegn markmiði laga nr. 71/2008 um fiskeldi, en það sésamkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna m.a. að stuðla að ábyrgu fiskeldi og tryggjaverndun villtra nytjastofna. Skuli í því skyni m.a. koma í veg fyrir hugsanlegspjöll á villtum nytjastofnum og lífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra semnýta slíka stofna. Einnigbyggir stefnandi á því að starfsemin brjóti gegn 2. mgr. 1. gr. laga nr.71/2008 um fiskeldi, sem kveði á um að við framkvæmd laganna skuli þess ávalltgætt að sem minnst röskun verði á vistkerfi villtra fiskstofna og að sjálfbærrinýtingu þeirra verði ekki stefnt í hættu. Verðiekki fallist á að vissa sé um þau spjöll sem starfsemin muni valda á náttúrulandsins sé ljóst að starfsemin brjóti gegn 9. gr. laga um náttúruvernd, þarsem þá liggi ekki fyrir nægileg vissa um hvaða áhrif starfsemin muni hafa ánáttúruna og því verði að koma í veg fyrir mögulegt og verulegt tjón á þeimnáttúruverðmætum sem náttúrulegir íslenskir laxastofnar séu. Í þessu tilviki séhætta á verulegum og óafturkræfum náttúruspjöllum og því sé ekki hægt að beitaskorti á vísindalegri þekkingu sem rökum til að láta hjá líða að grípa tilskilvirkra aðgerða sem koma í veg fyrir spjöllin eða draga úr þeim. Áhættan semleiði af umræddri starfsemi vegna óvissu um afleiðingar hennar valdi þvísamkvæmt framansögðu að óheimilt sé að leyfa starfsemina. Stefnandibyggir einnig á því að starfsemin hafi fyrir setningu náttúruverndarlaga nr.60/2013 brotið gegn ákvæðum og meginreglum fyrri náttúruverndarlaga nr. 44/1999að breyttu breytanda. Ísjötta lagi byggjast kröfur stefnanda á því að fyrirhugaður rekstursjókvíaeldisstöðvar stefnda Laxa fiskeldis ehf. fari í bága við einkaréttarlegahagsmuni þeirra aðila sem aðild eiga að stefnanda og standa að málsókn þessari.Stefnandi telur afar sterkar líkur standa til þess að starfsemi stefnda Laxafiskeldis ehf. í Reyðarfirði muni skaða varanlega hagsmuni af nýtingulaxveiðihlunninda þeirra aðila sem að stefnanda standa. Einnig telur stefnandiað starfsemin muni skaða hagsmuni aðila málsóknarfélagsins á grundvelligrenndarréttar. Upplýsingar frá Noregi bendi til þess að þetta megi teljanánast öruggt. Málsókn þessi sé því meðal annars byggð á því að stefnda Löxumfiskeldi ehf. sé óheimilt að stunda starfsemi, sem líklegt sé að valdi slíku tjóni.Að mati stefnanda stendur málið, þegar til frambúðar er litið, um val á milliþess að stunda annaðhvort þá starfsemi sem stefndi Laxar fiskeldi ehf.fyrirhugar að stunda og til stendur að stunduð verði víðar við landið, eðaviðhalda nýtingu laxveiðihlunninda í íslenskum veiðiám með náttúrulegumstofnum. Aðallega telur stefnandi að með öllu sé óheimilt að „fremja þettastrandhögg“ í hagnýtingu þeirra hlunninda sem hér um ræðir. Ef á annað borðyrði talið heimilt að hefja þessa starfsemi með þeim afleiðingum sem af þvímuni leiða hljóti að fylgja því full bótaskylda gagnvart þeim aðilum sem verðiað láta af eða draga verulega úr hagnýtingu á fasteignarréttindum sínum. Ekkerthafi verið hugað að þessu við útgáfu og „framlengingu“ rekstarleyfis stefnda Laxafiskeldis ehf. Ætti það eitt og sér að valda ógildingu þess.Íþinghaldi 4. desember 2018 var bókuð eftir stefnanda ný málsástæða um aðstarfsmaður stefnda Matvælastofnunar, Gísli Jónsson, hafi verið vanhæfur tilmeðferðar á rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf., og að það valdiógildingu á hinu umstefnda rekstrarleyfi. Nánar tiltekið hafi Gísli veittumsögn fyrir hönd Matvælastofnunar á umhverfismatsstigi, en hann hafi haftfjárhagslega hagsmuni af uppgangi laxeldis. Umlagarök vísar stefnandi m.a. til ákvæða stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, laga umlandhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn nr. 41/1979, laga um eignarréttíslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins nr. 73/1990, stjórnsýslulaga nr.37/1993, laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, jarðalaga nr. 81/2004,reglugerða um mat á umhverfisáhrifum nr. 1123/2005 og 660/2015, laga umfiskeldi nr. 71/2008, laga um stjórn vatnamála nr. 36/2011, laga umumhverfisábyrgð nr. 55/2012, upplýsingalaga nr. 140/2012, laga um náttúruverndnr. 44/1999 og 60/2013, reglugerðar um fiskeldi nr. 401/2012, samningsins um Evrópskaefnahagssvæðið, tilskipana 2011/92/ESB og 2014/52/ESB, Árósasamningsins umaðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang aðréttlátri málsmeðferð í umhverfismálum, Bernarsamningsins um verndun villtraplantna og dýra og lífsvæða í Evrópu og til meginreglna eignarréttar.Kröfuum málskostnað úr hendi stefndu byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr.III. Stefndi Laxar fiskeldi ehf.byggir sýknukröfu sína á því að engir form- eða efnisannmarkar hafi verið áveitingu rekstrarleyfis stefnda þannig að varði ógildingu þess. Leyfið hafiekki runnið út, málsmeðferðar­reglum hafi verið fylgt í hvívetna og að fullarefnislegar forsendur hafi verið til veitingar leyfisins. Þá byggir stefndijafnframt á því að jafnvel þó að stefnanda, og félagsmönnum hans, verði játaðað eiga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og jafnvel þó að talið yrðimögulegt að félagsmenn stefnanda verði fyrir tjóni vegna starfsemi stefnda ágrundvelli rekstrarleyfisins þá leiði slíkt ekki til ógildingarrekstrarleyfisins. Stefnandi gæti við þær aðstæður í besta falli sótt bætur tilríkisins fyrir að heimila, að undangenginni pólitískri stefnumótun, starfsemisem valdið hafi félagsmönnum stefnanda tjóni. Stefndibyggir nánar tiltekið í fyrsta lagi á því að stefnandi geti ekki átt aðild aðdómsmáli um gildi rekstrarleyfis stefnda til sjókvíaeldis í Reyðarfirði og þvíberi að vísa máli þessu frá dómi, eða að sýkna stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Til að stefnandi geti talist eiga aðildað dómsmáli um gildi rekstrarleyfisins þurfi stefnandi, og þar með allirfélagsmenn stefnanda, að eiga einstakra og lögvarinna hagsmuna að gæta vegnarekstrarleyfisins. Stefndi byggir á að á það skorti. Stefnandi, eða félagsmennhans, hafi á engu stigi átt aðild að þeirri stjórnvaldsákvörðun að veitarekstrarleyfið, né nokkrum öðrum þeim stjórnsýslu­meðferðum sem stefndi hafiþurft að ganga í gegnum til að afla allra tilskilinna leyfa til að hefjastarfsemi sína í Reyðarfirði. Í stefnu málsins, eða framlögðum gögnum stefnandavið þingfestingu málsins, sé heldur alls ekki ljóst hvernig stefnandi telur sigeða félagsmenn sína geta átt einstaklegraog lögvarinna hagsmuna að gæta. Þeir hagsmunir sem vísað sé til í stefnuséu aðeins almennir og/eða allsherjar­réttarlegir, svo sem náttúruverndar­hagsmunir,hagsmunir allra veiðiréttarhafa í laxveiðiám um allt Ísland o.s.frv. Enginþessara sjónarmiða sýni fram á með nokkrum hætti að stefnandi, eða félagsmennhans, hafi þá sérstöðu gagnvart rekstrarleyfi stefnda að þeim verði játuð aðildað dómsmáli um gildi þess. Beri þegar af þessari ástæðu að vísa málinu frá dómieða að sýkna af kröfum stefnanda. Íöðru lagi byggir stefndi á því að skortur á tilgreiningu eldisstofns írekstrarleyfi valdi ekki ógildingu. Stefndi segir að þegar stefndi sótti umrekstrar­leyfið til Fiskistofu hafi verið lagt til grundvallar að notaður yrðilax af SAGA-stofni við eldið og hafi það komið skýrlega fram í greinargerðstefnda til Skipulagsstofnunar í apríl 2011. Á þeirri sömu forsendu hafiSkipulagsstofnun fjallað um matsskyldu framkvæmdar­innar, sbr. niðurstöðuSkipulagsstofnunar 8. júní 2011. Þá sé það kunnara en að frá þurfi að segja aðvið allt laxeldi í sjókvíum við Ísland sé notaður lax af SAGA-stofni. Í ljósiþessarar aðstöðu telur stefndi algjörlega fráleitt að þó að það sé ekkisérstaklega tilgreint í texta rekstrarleyfisins að það nái aðeins til ræktunará laxi af SAGA-stofni að slíkt teljist svo alvarlegur annmarki á leyfinu að þaðvarði ógildingu, enda hafi öllum hlutaðeigandi verið ljóst til hvers konarræktunar rekstrarleyfið næði.Íþriðja lagi telur stefndi að leyfið sé ekki útrunnið. Stefndi mótmælir því aðhlutaðeigandi stjórnvöldum hafi borið að fella rekstrarleyfi stefnda úr gildiþar sem starfsemi hafi ekki verið hafin innan tilgreinds frests, sbr. 15. gr.laga nr. 71/2008. Stefndi bendir á að í gildistíð ákvæðisins óbreytts, þ.e. þartil ákvæðinu hafi verið breytt með 12. gr. laga nr. 49/2014, hafi tilvitnaðarlagaheimildir „heimilað“ viðkomandi stjórnvöldum að fella rekstrarleyfi úrgildi ef starfsemi á grundvelli leyfis væri ekki hafin innan frests. Stefndimótmælir þeirri túlkun stefnanda að stjórnvöldum hafi verið skylt að fella leyfið úr gildi. Segi enda ífrumvarpsgreinargerð með sambærilegu ákvæði laga nr. 83/2001 að tilgangurtímafrestsins hafi verið að koma í veg fyrir að aðilar safni rekstrar­leyfum íþeim tilgangi að koma þeim síðar í verð, án þess að ætla sér sjálfir starfsemi.Ljóst sé að aldrei hafi neitt slíkt verið á ferðinni hvað stefnda varðar. Hvaðvarðar réttarstöðu stefnda frá gildistöku laga nr. 49/2014 sé því hins vegartil að svara að líkt og rakið sé í greinargerð stefnda Matvælastofnunar þá hafistefndi fengið viðvörun frá Matvælastofnun um að hefja þyrfti starfsemi innanþriggja ára frá gildistöku breytingalaganna, þ.e. til að ljúka undirbúningieldis. Þá hafi stefnda verið veittur 12 mánaða frestur til úrbóta með bréfi 11.maí 2016, eins og gert sé ráð fyrir í 2. mgr. 15. gr. laga nr. 71/2008, sem sématskennt ákvæði sett í þeim tilgangi að svigrúm sé fyrir rekstraraðila til aðhefja starfsemi sína, ef málefnalegar ástæður eru fyrir því að hún sé ekki þáþegar hafin.Stefndihafi sett fyrstu seiðin út í sjókvíar sínar í Reyðarfirði vorið 2017, en hafiþá fjárfest í og komið fyrir eldisbúnaði, alið seiði og gripið til allranauðsynlegra ráðstafana til að sjósetja mætti þau seiði. Augljóslega séu seiðiekki sett út á fyrsta degi eftir að nauðsynlegra leyfa hafi verið aflað, heldurkosti slíkt yfirlegu og undirbúning. Stefndi hafi látið engan tíma fara tilspillis við undirbúning starfsemi í Reyðarfirði og hafi hlutaðeigandistjórnvöldum verið alveg ljóst að sá undir­búningur væri í fullum gangi, sbr.bréf Matvælastofnunar 24. júní 2017, og hafi því enga ástæðu séð til aðafturkalla rekstrarleyfi vegna tafa við framkvæmdir. Rekstrarleyfið hafi veriðí gildi frá útgáfu og aldrei hafi verið skilyrði eða ástæður til afturköllunar.Þá hafi legið ljóst fyrir að áætlanir stefnda hafi alltaf miðað við að framleiðslayrði komin á fullt skrið á árinu 2018, en ekki fyrr, og hafi öll hlutaðeigandistjórnvöld verið upplýst um það allan tímann. Þásé einnig ljóst, og megi telja óumdeilt, að athöfn viðkomandi stjórnvalds, núMatvælastofnunar, þurfi til svo að rekstrarleyfi verði fellt úr gildi á þessumgrundvelli. Það færi því gegn þrígreiningu ríkisvalds að dómstóll ógiltirekstrarleyfi á þeirri forsendu sem krafist er í stefnu málsins, gegn viljastjórnvaldsins. Enda sé það ekki hlutverk dómstóla að taka stjórnvalds­ákvarðanir.Ífjórða lagi mótmælir stefndi því að málsmeðferðarreglur hafi verið brotnar viðveitingu rekstrarleyfis, sem varði ógildingu þess. Stefndi hafnar alfarið þvíað Fiskistofa hafi átt að láta fara fram sjálfstæða rannsókn á hugsanlegumspjöllum á villtum nytjastofnum og lífríki þeirra, og þar sem það hafi ekkiverið gert hafi verið brotið gegn rannsóknar­reglu með svo alvarlegum hætti aðþað varði ógildingu rekstrarleyfis. Stefndi telur að það hafi ekki veriðhlutverk Fiskistofu eða síðar stefnda Matvælastofnunar að láta slíkt mat farafram, enda sé gert ráð fyrir því að umsókn um rekstrarleyfi fylgi ákvörðunSkipulagsstofnunar um matsskyldu sömu framkvæmdar, sbr. lokamálslið 1. mgr. 8.gr. laga nr. 71/2008. Það sé vitaskuld gert í því skyni að fyrir liggi matSkipulagsstofnunar á því hvort sama framkvæmd sé háð mati á umhverfisáhrifum ogþví ekki hlutverk stjórn­valdsins sem veitir rekstrarleyfið, þá Fiskistofu ognú stefnda Matvælastofnunar, að endurskoða niðurstöðu um það. Með því m.a. aðkanna ákvörðun Skipulags­stofnunar um matsskyldu hafi þar með rannsóknarskylduFiskistofu verið að þessu leyti fullnægt. Einnigmótmælir stefndi því að veita beri hagsmunaaðilum andmælarétt við útgáfu árekstrarleyfum og að þar sem það hafi ekki verið gert sé leyfið ógildanlegt.Stefndi byggir á því að aðeins aðilar máls njóti andmælaréttar samkvæmt 13. gr.stjórnsýslulaga. Stefnandi, eða aðilar að stefnanda, hafi ekki átt aðild aðveitingu rekstrarleyfisins og átt þ.a.l. engan andmælarétt. Tilskipun sem stefnandivísi til í stefnu hafi ekki verið innleidd í íslenskan rétt og sé því marklausrökstuðningur stefnanda um að rýmri aðild en almennt gildir í stjórnsýsluréttihafi átt við um ákvörðun um veitingu rekstrarleyfisins. Þá hafi ekki hvíltskylda á Fiskistofu að veita hagsmunaaðilum andmælarétt á grundvellitilskipunar 2011/92/ESB, líkt og haldið sé fram í stefnu, enda hafi viðinnleiðingu tilskipunarinnar með lögum nr. 138/2014 aðeins verið breytt reglumum umsagnarrétt við ákvörðun um mat á umhverfisáhrifum.Þámótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að stjórnvöld hafi ekki sinnt„þeirri skyldu að rannsaka, fjalla um og bera saman aðra valkosti, sem tilgreina koma varðandi framkvæmdina.“ Stefndi byggir á því að engin skylda tilslíks samanburðar valkosta hafi hvílt á Fiskistofu vegna veitingarrekstrarleyfis eða á stefnda. Í fyrsta lagi hafi legið fyrir mat áumhverfisáhrifum frá árinu 2002, sem byggðist á eldra mati og hafi ekki veriðhnekkt á nokkurn hátt þegar rekstarleyfi var veitt. Í öðru lagi hafi, þegar þaðumhverfismat var gert, ekki verið til að dreifa þeim reglugerðarákvæðum eðalagaákvæðum sem stefnandi vísi til. Í þriðja lagi hafi Skipulagsstofnun, þegarrekstrarleyfið var veitt, nýtekið ákvörðun um að framkvæmdin skyldi ekki sætanýju mati á umhverfisáhrifum. Það hafi ekki verið hlutverk Fiskistofu aðendurskoða þá ákvörðun.Jafnframtsegir stefndi að leiðrétta verði það sem fram kemur í stefnu um aðrekstrarleyfið hafi verið framlengt. Hið rétta sé að rekstrarleyfið hafi giltallt frá útgáfu þess árið 2012 og sé markaður 10 ára gildistími og hafi því ennekki komið til þess að íhuga hvort það skuli framlengt. Samkvæmtöllu framangreindu byggir stefndi því á því að málsmeðferð við veitingurekstrarleyfisins hafi verið með öllu forsvaranleg og fráleitt slíkum annmörkumháð að varði ógildingu. Þvert á móti hafi við veitingu leyfisins verið farið aðgildandi lögum og reglum og leyfið gefið út í samræmi við það. Ífimmta lagi telur stefndi málsástæðu stefnanda um að ekki sé fyrir hendisérstök lagaheimild til ráðstöfunar hafsvæðis til reksturs sjókvíaeldissamkvæmt rekstrarleyfi augljóslega haldlausa og mótmælir henni. Rekstrarleyfiðhafi verið veitt á grundvelli laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Í 2. mgr. 8. gr.laganna komi fram að með umsókn um rekstrarleyfi skuli fylgja skilríki fyrirheimild til afnota af landi, vatni og sjó. Hafsvæði, innan efnahagslögsögu enutan netlaga, teljist til hafalmenninga sem enginn geti talið til beinnaeignarréttinda yfir, en jafnframt til forráðasvæðis íslenska ríkisins, sbr. lögnr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn. Þar komi fram að innanefnahags­lögsögunnar hafi íslenska ríkið fullveldisrétt og ákvörðunarvald hvaðvarðar m.a. efnahagslega nýtingu og hagnýtingu auðlinda, sbr. 3. og 4. gr.Ríkið hafi því heimild til að leyfa, með lögum og í skjóli fullveldisréttar,tiltekna nýtingu hafsvæða innan hafalmennings. Þetta hafi löggjafinn gert meðlögum nr. 71/2008 um fiskeldi, þar sem fram komi í 2. gr. að lögin taki tileldis vatnafiska og nytjastofna sjávar á íslensku forráðasvæði. Það sé því bæðiskýrt og afdráttarlaust að íslenska ríkið hafi með lögum, og í skjólifullveldisréttar síns innan efnahagslögsögunnar, ákveðið að heimila megifiskeldi í hafalmenningi á grundvelli laga nr. 71/2008. Ísjötta lagi mótmælir stefndi því að útgáfa rekstrarleyfis muni „valda verulegumog óafturkræfum skaða á öllum villtum laxastofnum í öllum ám Austfjarða ástuttum tíma og […] í stórhættu alla villta laxastofna landsins á fáum árum.“Stefndi hafnar því að brotið sé gegn bæði náttúruverndarlögum nr. 60/2013 oglögum nr. 71/2008. Allar staðhæfingar stefnanda um þetta séu ósannaðar ogbyggðar á heimsendaspám sem eigi sér engan vísindalegan grundvöll. Í nýrrirannsóknum en stefnandi kjósi að leggja fram séu fullyrðingar sem hann byggir áhraktar. Stefndi vísar í þessu sambandi einkum til skýrslu RagnarsJóhannssonar, Sigurðar Guðjónssonar, Agnars Steinarssonar og Jóns HlöðversFriðrikssonar um Áhættumat vegna mögulegrar erfðablöndunar milli eldislaxa ognáttúrulegra laxastofna á Íslandi frá júlí 2017, og einnig til skýrslustarfshóps sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um stefnumótun í fiskeldi,dags. 21. ágúst 2017. Tekin hafi verið rökstudd afstaða til væntraumhverfisáhrifa vegna starfsemi stefnda á grundvelli rekstrarleyfisins, ílögboðnu umhverfismatsferli, og í engu hafi niðurstaðan verið í líkingu við þaðsem stefnandi geri að forsendu fyrir málsókn sinni. Niðurstaða stjórnvalda hafiekki verið hrakin með neinum rökum sem standist skoðun. Þá hafi, sem fyrrsegir, verið staðið að stefnumótun um fiskeldi við Ísland þar sem haft hafiverið að leiðarljósi að gæta þurfi jafnvægis milli ólíkra hagsmuna. Þetta málsé í raun höfðað til höfuðs þeirri stefnumótun. Það sé almennt ekki hlutverkdómstóla að fella gildisdóma um slíka stefnumótun. Ísjöunda lagi segir stefndi, um þá málsástæðu stefnanda í stefnu málsins að„afar sterkar líkur“ standi til þess að starfsemi stefnda í Reyðarfirði „muniskaða verulega hagsmuni af nýtingu laxveiðihlunninda þeirra aðila sem aðstefnanda standa“, að stefnda sé ekki alveg ljóst á hverju stefnandi byggir,enda komi í stefnu aðeins fram almennar hugleiðingar stefnanda um meint tjón áhagsmunum aðila að stefnanda og hugsanlega bótaskyldu ótilgreindra aðila vegnaþess meinta tjóns og að ekki hafi verið hugað að því við útgáfu leyfisins.Stefndi mótmælir þessum hugleiðingum stefnanda og áréttar að ómögulegt sé aðátta sig á hvernig, með lögfræðilegum rökum, þessar hugleiðingar eigi að getaleitt til þess að fallist yrði á kröfur stefnanda. Stefndikveðst hafa fjárfest gríðarlega í uppbyggingu laxeldis í Reyðarfirði, ágrundvelli rekstrarleyfisins. Í húfi séu stórkostlegir hagsmunir, bæði fyrirstefnda, starfsmenn stefnda, nærumhverfið á Austfjörðum og þjóðarbúið allt semmæli eindregið með því að starfsemi stefnda fái að halda áfram. Þá njótihagsmunir stefnda og réttindi hans samkvæmt rekstrarleyfinu verndar bæðieignarréttar- og atvinnufrelsisákvæða stjórnarskrárinnar, sbr. 72. og 75. gr.Rekstrarleyfið hafi verið veitt í samræmi við lög, sem sett hafi verið aðundangengnu hagsmunamati löggjafans um jafnvægi ólíkra sjónarmiða, og aðundangenginni langri og vandaðri málsmeðferð þar sem gætt hafi verið aðumhverfisáhrifum og varúðar­ráðstöfunum. Fráleitt sé að aðilar, sem hafi í engulátið sig málið varða fyrr en löngu síðar, geti svipt grundvellinum undanslíkum réttindum með ósönnuðum og órökstuddum staðhæfingum, sem að auki varðimiklu frekar við stefnumótun til framtíðar en þegar veitt leyfi. Þábendir stefndi á að lagaumhverfi fiskeldis við Ísland hafi verið í mikilliendurskoðun á allra síðustu misserum, á vettvangi stjórnmála og hagsmuna­samtaka.Það sé rétti vettvangurinn fyrir skoðanaskipti um ólík sjónarmið. Afraksturþeirrar stefnumótunar sé m.a. frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðumsem tengjast fiskeldi, sem ekki hafi verið lagt fram heldur kynnt opinberlegatil umsagnar, þar sem gert sé ráð fyrir að metin verði sérstaklega hætta áerfðablöndun eldislax við villta nytjastofna og að það mat verði meðal þess semlagt skuli til grundvallar við ákvörðun um veitingu leyfa til eldis.Hafrannsóknastofnun hafi þegar lagt grunninn að slíku áhættumati í skýrslu semkom út sumarið 2017. Í því mati, sem stefndi telur að byggist á mun varfærnariforsendum en vísindaleg gögn gefi tilefni til, sé niðurstaðaHafrannsóknastofnunar að framleiðsla í Reyðarfirði og Fáskrúðsfirði skuli ekkifara yfir 15.000 tonn. Það rekstrarleyfi sem krafist sé ógildingar á í þessudómsmáli hljóði upp á 6.000 tonn, sem sé langt innan þeirra marka semHafrannsóknastofnun telur forsvaranlega áhættu af vegna mögulegrar erfða­blöndunarí sínu afskaplega varfærna mati.Stefndimótmælir málsástæðu stefnanda um að starfsmaður stefnda Matvælastofnunar hafiverið vanhæfur og telur hana of seint fram komna. Samkvæmtöllu framanrituðu telur stefndi augljóst að verði máli þessu ekki vísað frádómi beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um ógildingu rekstrarleyfis.Jafnvel þó svo að komist verði að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi lögvarðahagsmuni, og jafnvel þótt hugsanlegt verði talið að hann kunni að verða fyrirtjóni vegna starfsemi stefnda, þá leiði það ekki til þess að ógilda berirekstrarleyfið. Leyfið hafi verið veitt á grundvelli laga að undangenginnipólitískri stefnumörkun og hafi stefndi því stjórnarskrárvarðar væntingar tilþess að leyfið haldi. Stefnandi myndi því við þær aðstæður þurfa að beina kröfuað íslenska ríkinu vegna slíks tjóns. Stefnditekur undir allar málsástæður og rökstuðning stefnda Matvælastofnunar. Þáítrekar stefndi fyrri sjónarmið um frávísun málsins. Umlagarök vísar stefndi til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944,einkum 2. gr., 72. gr. og 75. gr., laga nr. 71/2008 um fiskeldi, laga nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglnastjórnsýsluréttar, laga nr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunnog laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málskostnaðarkrafaer byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV. Stefndi Matvælastofnun telur aðsýkna beri stefnda á grundvelli aðildarskorts stefnanda samkvæmt 2. mgr. 16.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda geti stefnandi ekki talist eigaaðild að máli um ógildingu rekstrarleyfis til handa þriðja aðila. Þá byggir stefndi á því aðákvörðun um umrætt rekstrarleyfi uppfylli form- og efnisskilyrði laga. Ákvörðunum að veita stefnda Löxum fiskeldi ehf. rekstrarleyfi á grundvelli laga nr.71/2008 um fiskeldi og á grundvelli þágildandi reglugerðar um fiskeldi nr.401/2012 sé stjórnvaldsákvörðun í merkingu 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Skilyrði þess að ógilda megi stjórnvaldsákvörðun sé að ákvörðunin séhaldin annmörkum, þeir annmarkar séu verulegir og að sjónarmið mæli ekki gegnógildingu. Stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á neitt af þessum skilyrðumog verði því að sýkna stefnda af þeirri ástæðu. Stefnditelur að ákvörðun við útgáfu rekstrarleyfis til stefnda Laxa fiskeldis ehf.uppfylli allar form- og efniskröfur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga nr.71/2008 um fiskeldi, reglugerðar nr. 401/2012 um fiskeldi sem hafi verið ígildi þegar leyfið var útgefið, núgildandi reglugerðar nr. 1170/2015 og laganr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Engin lagaskilyrði séu því fyrir henditil að ákvörðunin verði ógilt, enda á henni engir annmarkar.Stefndisegir að ákvörðun um að leyfa fiskeldi við strendur Íslands sé pólitísk.Reyðarfjörður sé ekki innan svokallaðs skilgreinds friðunarsvæðis, sbr.auglýsingu nr. 460/2004, enda sé laxeldi leyft í Reyðarfirði. Almennt séviðurkennt að fjörðurinn henti vel til fiskeldis þar sem í firðinum séu engarlaxveiðiár. Næstu laxveiðiár við Reyðarfjörð séu ár fyrir norðan sem renni íVopnafjörð og í hina áttina Rangárnar á Suðurlandi. Í Breiðdalsá hafi veriðstundaðar seiðasleppingar í þeirri von að ná þar upp laxveiði en þar sé ekkináttúrulegur laxastofn. Eldissvæði í Reyðarfirði séu í mikilli fjarlægð fráþessum ám og mun lengra frá laxveiðiám en áskilið sé í reglugerð nr. 105/2000um flutning og sleppingar laxfiska og varnir gegn fisksjúkdómum og blöndunlaxastofna. Gönguleiðir laxfiska séu því hvergi nærri laxeldi Laxa fiskeldisehf. í Reyðarfirði. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda ferðist lax réttsælis meðhafstraumum og ef gengið er út frá því sem réttu sé verulega óvíst og nánastútilokað að lax sem myndi sleppa í Reyðarfirði myndi nokkurn tímann rata í þærár sem stefnandi telur vera í hættu. Lögnr. 71/2008 um fiskeldi séu í samræmi við stefnu stjórnvalda um að leyfafiskeldi á ákveðnum stöðum á landinu en í 1. mgr. 1. gr. laganna komi m.a. framað til þess að koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum oglífríki þeirra „skuli tryggt að eldisbúnaður og framkvæmd sjókvíaeldis standistströngustu staðla sem gerðir eru fyrir fiskeldismannvirki í sjó.“ Mælt sé fyrirum fyrirbyggjandi aðgerðir til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif fiskeldis. Þákomi fram í 2. mgr. 18. gr. laganna að ef sannað þyki að missir eldisfisks úrfiskeldisstöð valdi tjóni á hagsmunum veiðiréttarhafa, sem verndar njótisamkvæmt lax- og silungsveiðilögum, skuli viðkomandi rekstrarleyfishafi bætatjónið á grundvelli mats samkvæmt VII. kafla laga um lax- og silungsveiði. Hiðsama gildi um tjón annarra þeirra sem hafbeit, fiskeldi eða fiskrækt stundi.Þar með sé ljóst að ekki verði komið í veg fyrir slysasleppingar vegna fiskeldisen leitast sé við að koma í veg fyrir þær með bestu tækni á hverjum tíma. Þá sébúið að mæla fyrir um bótarétt þeirra sem verði fyrir tjóni vegna hugsanlegraslysasleppinga. Þar með sé búið að ákveða að heimila fiskeldi á ákveðnum stöðumvið landið þrátt fyrir ákveðna áhættu sem því fylgi. Lögum og reglum hafi veriðfylgt við leyfisveitingar, en það hafi verið gert við útgáfu rekstrarleyfis tilLaxa fiskeldis ehf. Það sé ekki á valdsviði dómstóla að kveða á um ógildinguslíks leyfis.Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að það að leyfilegir eldisstofnar hafiekki verið sérstaklega tilgreindir í rekstrarleyfi leiði til ógildingarleyfisins. Lagt hafi verið til grundvallar við útgáfu rekstrarleyfis að notaðuryrði lax af SAGA-stofni við eldið, enda komi það skýrt fram í greinargerð Laxafiskeldis ehf. með tilkynningu til Skipulagsstofnunar. Þannig segi á bls. 4:„Notast verður við Sagalax sem ræktaður hefur verið hér á landi frá árinu 1984og hentar sérlega vel í eldi. Framkvæmdaraðilar hafa nokkurra ára reynslu afræktun Sagalax í Berufirði.“ Á bls. 16 komi þetta fram: „Laxinn sem fyrirhugaðer að nota við eldið hefur verið ræktaður hér á landi frá árinu 1984 og hefurverið dreift á eldisstöðvar um allt land. Laxinn er kynbættur eldislax af norskumuppruna sem framleiddur hefur verið af Stofnfiski undir heitinu Sagalax og erræktun hans ein helsta forsenda fyrir samkeppnishæfni íslenskra framleiðenda ámarkaði. Helstu samkeppnislönd ala lax þessarar gerðar þar sem hann hentareinstaklega vel í eldi. Stofnfiskur hefur unnið mikið þróunarstarf og hefuraðlagað laxinn að íslenskum aðstæðum.“ Þá segi á bls. 3 í ákvörðunSkipulagsstofnunar frá 8. júní 2011: „Fram kemur að Laxar fiskeldi ehf. muninota kynbættan íslenskan eldislax af norskum uppruna …“ Á bls. 9 segi: „Viðmálsmeðferð Skipulagsstofnunar hefur komið fram að almennt kunni helstuumhverfisáhrif af laxeldi Laxar fiskeldis ehf. að stafa af laxi (af norskumuppruna) …“Nákvæmarupplýsingar um það hvaða laxastofn yrði notaður við laxeldi Laxa fiskeldis ehf.hafi því legið skýrt fyrir við leyfisveitinguna bæði hjá Skipulagsstofnun ogstefnda. Rekstrarleyfið hafi verið gefið út á þeim forsendum að notaður yrðiSagalax-stofn við eldið en enginn annar stofn. Stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafiþví látið framleiða og alið seiði af Sagalax-stofni og hafi sjósetning seiðannaaf þessum stofni farið fram. Þetta sé sami laxastofn og notaður sé í öllusjókvíaeldi við strendur Íslands. Sá annmarki á rekstrarleyfi að ekki hafiverið tilgreint sérstaklega hvaða laxastofn yrði notaður sé fráleitt þess eðlisað það leiði til ógildingar þess, enda sé hvorki um verulegan annmarka að ræðané mæli rök með ógildingu leyfisins. Kæmi til þess að stefndi Laxar fiskeldiehf. létu framleiða fyrir sig seiði af öðrum stofni eða settu út seiði af öðrumstofni í sjókvíar sínar, væri um brot á skilyrðum leyfisins að ræða og stefndigæti fellt leyfið úr gildi. Þámótmælir stefndi því að Fiskistofu, og síðar stefnda, hafi verið skylt að fellarekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. úr gildi þar sem starfsemin hafi ekkiverið hafin, á grundvelli 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Í ákvæðinu,eins og það sé nú, sé mælt fyrir um hvernig rekstrarleyfi verði fellt úr gildief leyfishafar hefja ekki rekstur innan ákveðins tíma. Ákvæðið hafi tekiðumtalsverðum breytingum frá því Fiskistofa gaf út rekstrarleyfi til Laxafiskeldis ehf. hinn 15. mars 2012. ÞegarFiskistofa gaf út rekstrarleyfi til Laxa fiskeldis ehf. hinn 15. mars 2012 hafiákvæði 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi verið svohljóðandi: „Effiskeldisstöð hefur ekki innan 24 mánaða frá útgáfu rekstrarleyfis hafiðstarfsemi í samræmi við 8. gr. er Fiskistofu heimilt að fella rekstrarleyfið úrgildi. Sama gildir ef starfsemi fiskeldis-stöðvar stöðvast í 24 mánuði. Áður engripið er til afturköllunar leyfis skv. 1. mgr. skal Fiskistofa ávallt veitarekstrarleyfishafa skriflega viðvörun og hæfilegan frest til úrbóta.“Íathugasemdum með frumvarpi til laganna segi að ákvæðið eigi sér samsvörun íeldri lögum. Tilgangurinn með ákvæðinu hafi samkvæmt athugasemdum meðsambærilegu ákvæði sem kom fyrst í lög nr. 76/1970, með lögum nr. 83/2001,verið að sporna við því að fiskeldisstöðvar afli sér rekstrarleyfa ef ekki erfyrirhugaður raunverulegur rekstur á grundvelli leyfisins. Þá segi íathugasemdum við eldri ákvæði að fiskeldi sé takmörkuð auðlind og þvínauðsynlegt að koma í veg fyrir að aðilar helgi sér staði víðs vegar um landiðsem hagkvæmir eru til starfsemi fiskeldis án þess að hafa í hyggju að nýta sérþá aðstöðu og takmarka þannig aðgang að henni. Nokkur umræða hafi verið um aðhætta sé á að aðilar vilji safna rekstrarleyfum í þeim tilgangi að auðveltverði að koma þeim í verð síðar en með frumvarpinu sé hins vegar girt fyrirþennan möguleika þar sem bann verði við framsali, leigu og veðsetningurekstrarleyfa.Þannighafi samkvæmt ákvæðinu, eins og það var 15. mars 2012, verið „heimild“ fyrirFiskistofu að fella leyfi úr gildi ef starfsemin væri ekki hafin fyrir 15. mars2014, en alls ekki skylda. Eins og fram komi í 2. mgr. ákvæðisins hafiFiskistofu borið að gefa skriflega viðvörun og hæfilegan frest til úrbóta áðuren hægt væri að fella gilt rekstrarleyfi úr gildi. Slíkt hafi ekki verið gertaf hálfu Fiskistofu. Stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafi fjárfest í eldisbúnaði,seiðaeldisstöðvar byggðar upp, alin hafi verið upp seiði o.fl., allt í þeimtilgangi að nýta rekstrarleyfi til sjókvíaeldis í Reyðarfirði, og starfseminþví hafin löngu áður en fyrstu laxaseiði voru sett í sjókvíar. Stefnda sé ekkikunnugt um að Fiskistofa hafi fellt niður rekstrarleyfi til fiskeldis ágrundvelli forsendubrests. Fiskistofu hafi engin skylda borið til að hafast aðgagnvart stefnda Löxum fiskeldi ehf. samkvæmt þeim lögum sem giltu meðan sústofnun fór með stjórnsýslu þessara mála og af þeim sökum hafi félagið veriðmeð gilt rekstrarleyfi 1. janúar 2015, þegar breytingar á lögum nr. 71/2008tóku gildi og stefndi tók við stjórnsýsluverkefnum Fiskistofu samkvæmt lögunum.Stefndibendir á að ákvæði 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi hafi verið breytt með12. gr. laga nr. 49/2014 og hljóði nú fyrri tveir málsl. 1. mgr. svo, en 2.mgr. sé óbreytt nema að stefndi Matvælastofnun sé þar tilgreind í staðFiskistofu: „Ef fiskeldisstöð hefur ekki innan þriggja ára frá útgáfurekstrarleyfis hafið starfsemi í samræmi við rekstraráætlun sem fylgdi umsóknsamkvæmt ákvæðum 8. gr. skal Matvælastofnun fella rekstrarleyfið úr gildi.Matvælastofnun getur veitt undanþágu frá 1. málsl. ef málefnaleg sjónarmið búaað baki töfinni, þó ekki lengur en 12 mánuði. […].“Með lögunum hafi stjórnsýsla meðfiskeldi, þ.m.t. leyfisveitingar, verið færð frá Fiskistofu til stefnda, frá ogmeð 1. janúar 2015, sbr. 23. gr. laga nr. 49/2014. Lögin tóku að öðru leyti envarðar breytingu á lögum um fiskeldi nr. 71/2008 gildi þann 29. maí 2014. Þarsem áður hafi verið heimild fyrir stjórnvöld til að fella niður rekstrarleyfi ágrundvelli forsendubrests væri nú skylda. Með þeirri breytingu sem hafi orðið álögum nr. 71/2008 um fiskeldi með 12. gr. laga nr. 49/2014 hafi stefndi þurftað taka afstöðu til rekstrarleyfa sem voru í gildi. Það hafi þurft að metahvaða áhrif hið nýja ákvæði um skyldu til niðurfellingar leyfis hefði og viðhvaða tímamark ætti að miða. Mat stefnda hafi verið byggt á almennumsjónarmiðum um lagaskil og þeirri meginreglu að íþyngjandi lögum eðalagaákvæðum sé ekki beitt afturvirkt. Við matið hafi stefndi talið rétt aðlíta til væntinga allra rekstrarleyfishafa, þ.m.t. stefnda Laxa fiskeldis ehf.,sem ekki höfðu fengið senda viðvörun eins og lagaáskilnaður hafi verið um ogþar með tækifæri til að komast hjá því að rekstrarleyfi yrði e.t.v. fellt úrgildi. Hefði verið byggt á því af stefnda að um forsendubrest væri að ræðastrax í kjölfar lagabreytingar, hefði verið um mjög íþyngjandi og óréttmætakröfu að ræða gagnvart rekstarleyfishöfum. Uppbygging sjókvíaeldis takiumtalsverðan tíma og kalli á miklar fjárfestingar, bæði í sjókvíabúnaði ogframleiðslu seiða. Þá hafi sjónarmið um vandaða stjórnsýsluhætti verið lögð tilgrundvallar, m.a. að gera leyfishöfum kleift að skipuleggja rekstur ogfjárfestingar án þess að eiga að hættu að nýjar lagareglur myndu gjörbreyta þvíhvernig litið yrði á forsendubrest sem og hvaða afleiðingar slíkt hefði á rekstrarleyfi. Við gildistöku laga nr. 49/2014, hinn29. maí 2014, hafi verið í gildi rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf.fyrir 6.000 tonna sjókvíaeldi. Stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafi því mátt hafaréttmætar væntingar til þess að leyfið yrði ekki fellt úr gildi fyrr en ífyrsta lagi þremur árum eftir gildistöku breytinga á lagareglunni, þar semkveðið hafi verið á um skyldu til niðurfellingar leyfis á þeim grundvelli aðstarfsemi væri ekki hafin. Með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum umlagaskil, réttmætum væntingum, að íþyngjandi lagaákvæðum verði ekki beittafturvirkt og að teknu tilliti til vandaðra stjórnsýsluhátta, hafi það veriðniðurstaða stefnda að veita stefnda Löxum fiskeldi ehf. svigrúm í þrjú ár frágildistöku laga nr. 49/2014, til að ljúka við uppbyggingu á fiskeldi samkvæmtútgefnu rekstrarleyfi. Stefndi telur að lagarök hefðu verið til þess að miðavið þrjú ár frá því að breyting á 15. gr. tók gildi, þ.e. 1. janúar 2015, enengu að síður hafi verið ákveðið af stefnda að miða við almenna gildistökulaganna hinn 29. maí 2014. Ákvörðun þessi hafi verið tilkynnt með bréfi, dags.11. maí 2016, og stefnda Löxum fiskeldi ehf. gefinn 12 mánaða skrifleg viðvörunog frestur til úrbóta í samræmi við 2. mgr. 15. gr. laga nr. 71/2008. Rekstrarleyfi það sem krafist séógildingar á hafi miðað við framangreint verið í gildi frá útgáfu þess og enginlagaskilyrði verið fyrir afturköllun þess. Leyfið hafi ekki runnið út 15. mars2014 eða síðar né hefði átt að fella það úr gildi eins og stefnandi heldur fram.Rekstrarleyfið hafi aldrei verið framlengt enda gildi það til 15. mars 2022.Ákvörðun stefnda um að veita skriflega viðvörun og hæfilegan frest til úrbótahafi ekki verið látin fyrirfarast en ómögulegt hafi verið vegna ákvæða 2. mgr.15. gr. og almennra reglna stjórnsýsluréttar að fella leyfið niður án þess aðveita skriflega viðvörun og hæfilegan frest til þess að hefja starfsemina. Hafaverði í huga þær miklu fjárfestingar og undirbúningstíma sem laxeldi krefjist.Skrifleg viðvörun hafi verið send og veittur frestur til 29. maí 2017 afstefnda. Stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafi hafið starfsemi fyrir þann tíma ogfyrstu seiðin verið sett út við Gripalda hinn 25. júní 2017. Rekstrarleyfið séþví í fullu gildi. Benda megi á í þessu sambandi að stefndi hafi heimild til aðveita undanþágu frá þriggja ára frestinum í 12 mánuði til viðbótar þriggja árafrestinum ef málefnaleg sjónarmið búa að baki töfinni, sbr. 2. málslið 1. mgr.15. gr. laga nr. 71/2008. Stefndi hafnar þeirri fullyrðingustefnanda að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi veriðbrotin. Stefndi telur að ekki sé með nokkrum hætti hægt að túlka 1. gr. laganr. 71/2008 þannig að Fiskistofa eða stefndi hafi átt að framkvæma sjálfstæðarannsókn á þeim atriðum sem þar eru tilgreind. Í 1. mgr. 8. gr. laganna komifram að með umsókn um rekstrarleyfi skuli fylgja afrit af ákvörðunSkipulagsstofnunar um að framkvæmdin sé ekki matsskyld. ÁkvörðunSkipulagsstofnunar hafi fylgt með umsókn Laxa fiskeldis ehf. þegar sótt hafiverið um rekstrarleyfi, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000 um matá umhverfisáhrifum. Stefndi hafi kynnt sér ákvörðun Skipulagsstofnunar og álitum mat á umhverfisáhrifum frá 2002 áður en rekstrarleyfi var gefið út. Írekstrarleyfi hafi verið kveðið á um allt sem beri að taka fram í slíku leyfi,sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 71/2008, utan leyfilegrar tegundar í eldi. Þáhafi verið tekið fram í leyfinu að það væri háð skilyrðum reglugerða og annarrastjórnvaldsreglna, sem kunni að verða settar á grundvelli laga um fiskeldi. Stefndi mótmælir jafnframt þeirrimálsástæðu stefnanda að þrátt fyrir ákvörðun Skipulagsstofnunar um aðframkvæmdin væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum, hafi framkvæmdin verið háðmati á umhverfisáhrifum. Stefndi bendir á að fram hafi farið mat áumhverfisáhrifum vegna 6.000 tonna laxeldis í Reyðarfirði árið 2002 semSamherji hf. hafi ætlað að framkvæma. Ekki hafi orðið af þeirri framkvæmd enSkipulagsstofnun komist að þeirri niðurstöðu að aðstæður hefðu ekki breyst fráþví að matið var framkvæmt og því þyrfti ekki nýtt umhverfismat. Stefnandi hafihvorki fært fram röksemdir né sýnt fram á með öðrum hætti, þ.m.t. gögnum, aðmat Skipulagsstofnunar um að aðstæður hefðu lítið sem ekkert breyst frá þvíumhverfismatið fór fram, hafi verið rangt eða byggt á röngum eða vafasömumforsendum. Ákvörðun Skipulagsstofnunar hafi því verið í samræmi við lög nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum.Einnig mótmælir stefndi því að veitahafi átt hagsmunaaðilum andmælarétt við útgáfu rekstrarleyfis, sbr. IV. kaflastjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tilskipun 2011/92/EBE hafi verið innleidd ííslenskan rétt með lögum nr. 138/2014 og hafi lögum nr. 106/2000 m.a. veriðbreytt í samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Skipulagsstofnun stýrimálsmeðferð við mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000. Það ferlisem varði aðkomu almennings að ákvörðunum sem stefnandi vísar til hafi þ.a.l.verið innleitt í lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 með síðari breytingum.Hvorki samkvæmt þeim lögum né lögum nr. 71/2008 um fiskeldi sé mælt fyrir um aðauglýsa beri leyfisveitingu áður en leyfi er veitt. Sú aðkoma sem almenningi sétryggð með framangreindri tilskipun felist í aðkomu á fyrri stigum máls, þ.e.við umhverfismatsferlið. Verði talið að mælt sé fyrir um slíka skyldu ítilskipun hafi stefnda ekki borið að byggja á henni enda hafi hún ekki veriðinnleidd í íslenskan rétt. Breyting á tilskipun 2011/92/EBE ummat á umhverfisáhrifum hafi verið gerð með tilskipun 2014/52/ESB. Stefndi tekurfram, vegna misskilnings sem virðist gæta af hálfu stefnanda, að íslenska ríkiðhafi ekki innleitt tilskipunina frá 2014 í íslenska löggjöf og starfshópurvinni nú að því að semja frumvarp til breytinga á lögum nr. 106/2008. Því sé þ.a.l.mótmælt að tilvitnað ákvæði eða tilskipunin almennt gildi um útgáfurekstrarleyfis stefnda.Stefndi áréttar mótmæli við þeirriröngu fullyrðingu stefnanda að rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. hafiverið framlengt. Rekstrarleyfið hafi aldrei verið framlengt, heldur hafi þaðverið í gildi frá útgáfu. Stefnandi eða aðrir hafi því aðeins átt rétt á aðkoma að athugasemdum við upphaflegt mat á umhverfisáhrifum en ekki við útgáfurekstrarleyfisins.Hvað varðar samanburð valkosta segirstefndi að engin lagaskylda hafi verið eða sé fyrir hendi að láta fara fram matá núll kosti við framkvæmd umhverfismats á grundvelli 2. mgr. 9. gr. laga nr.106/2000, auk þess sem reglugerð nr. 1123/2005, sem stefnandi vísi til, hafiekki verið í gildi árið 2002 þegar mat á umhverfisáhrifum hafi farið fram oghafi þ.a.l. ekki getað átt við um matið. Því hafi hvorki Samherja hf. né Löxumfiskeldi ehf. borið að láta fara fram mat á núll kosti. Þá bendir stefndi á rekstrarleyfiðfrá 15. mars 2012, sem sé grundvöllur að starfsemi stefnda Laxa fiskeldis ehf.við sjókvíaeldi í Reyðarfirði, sé ívilnandi stjórnvaldsákvörðun byggð á lögum,tekin í kjölfar ákvörðunar Skipulagsstofnunar 8. júní 2001 um að ekki þyrftinýtt mat á umhverfáhrifum þar sem aðstæður hefðu ekki breyst frá undangengnuumhverfismati samkvæmt lögum nr. 106/2000 með síðari breytingum. Leyfið myndigrunn að atvinnuréttindum stefnda Laxa fiskeldis ehf. sem séustjórnarskrárvarin, sbr. 72. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Leyfið teljist þvítil eignarréttinda stefnda í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr.1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Engin vanræksla sem valdi ógildingurekstrarleyfisins hafi átt sér stað heldur hafi það verið gefið út í samræmivið þágildandi lög og reglur. Enn fremur mótmælir stefndi þeirrimálsástæðu stefnanda að ekki standi lagaheimild til ráðstöfunar hafsvæðis undirfiskeldi á þeim grundvelli að íslenska ríkið fari með eignarráð yfir hafinu svolangt sem fullveldisréttur Íslands nær. Stefndi telur að ákvæði laga nr.73/1990 séu skýr um að þau taki einungis til auðlinda hafsbotnsins og eigi ekkivið eignarrétt ríkisins yfir hafinu á sama svæði, sbr. meðal annars 1. og 2.gr. laganna. Það sé því ljóst að gildissvið laganna nái ekki til nýtingar hafsvæðisundir fiskeldi og að þau eigi ekki við í máli þessu. Rekstrarleyfi sem um ræðir hafi veriðveitt á grundvelli laga, þ.e. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Með leyfinu hafiverið heimilað fiskeldi utan netlaga á svæði sem sé ekki undirorpið beinumeignarrétti íslenska ríkisins eða annarra. Í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 71/2008komi fram að með umsókn um rekstrarleyfi skuli fylgja skilríki um heimild tilafnota af landi, vatni og sjó. Hafsvæði utan netlaga teljist ólíkt auðlindumhafsbotnsins til hafalmenninga sem enginn geti talið til beinna eignarréttindayfir, sbr. t.d. 52. kapítula Landsleigubálks Jónsbókar sem sé í gildi. Um sé aðræða forráðasvæði íslenska ríkisins, sbr. lög nr. 41/1979 um landhelgi,efnahagslögsögu og landgrunn. Þar komi fram að innan 200 sjómílnaefnahagslögsögunnar hafi íslenska ríkið m.a. fullveldisrétt að því er varðarhagnýtingu auðlinda í hafinu, lífrænna og ólífrænna, svo og aðrar athafnirvarðandi efnahagslega nýtingu og rannsóknir innan svæðisins, sbr. 3. og 4. gr.laganna. Ríkið hafi því heimild til að setja lög og reglur sem gilda á svæðinu,þar með talið um nýtingu auðlinda. Löggjafinn geti í skjólifullveldisréttar síns leitt í lög ákvæði um nýtingu innan hafalmenninga ogþannig undanskilið eða takmarkað réttindi almennings. Lög nr. 71/2008 umfiskeldi séu dæmi um slíka löggjöf, en sem önnur dæmi megi nefna lög nr.116/2006 um stjórn fiskveiða og fyrrgreind lög nr. 73/1990 um eignarréttíslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Fram komi í 2. gr. laga nr.71/2008 að þau taki til eldis vatnafiska og nytjastofna sjávar á „íslenskuforráðasvæði“. Í 3. gr. laganna sé meðal annars að finna skilgreiningu áhugtakinu sjókvíaeldissvæði sem firði eða afmörkuðu hafsvæði fyrir sjókvíaeldi.Í 5. gr. laganna sé fjallað um heimildir ráðherra til að ákveða skiptingufiskeldissvæða meðfram ströndum landsins og í 6. gr. heimildir til að takmarkaeða banna veiðar á tilteknum svæðum. Hafi það verið gert með auglýsingum umfriðunarsvæði, nr. 226 frá 15. mars 2001 og nr. 460 frá 27. maí 2004. Að samaskapi mæli lögin fyrir um leyfisveitingar stjórnvalda til starfseminnar og umeftirlit með henni. Samkvæmt framangreindu telur stefndiþað engum vafa undirorpið að lög nr. 71/2008 geri ráð fyrir að fiskeldi getifarið fram á hafsvæði innan íslensks forráðasvæðis. Það sé því til staðarfullnægjandi lagaheimild til starfseminnar og verði með engu móti séð að húnstangist á við stjórnarskrá. Um sé að ræða svæði sem ekki sé undirorpið beinumeignarrétti, en í samræmi við einkarétt íslenska ríkisins til að setja löginnan íslensks forráðasvæðis hafi verið ákveðið að heimila fiskeldi og samhliðaafnot af hafsvæðum með sérstökum lögum. Hvers konar lagaáskilnaður sem felst ístjórnarskránni eða meginreglum stjórnskipunarréttar sé því uppfylltur, endahafi íslenska ríkið í samræmi við einkarétt sinn til að setja lög heimilaðfiskeldi á ákveðnum svæðum og samhliða afnot af hafsvæði. Stefndi telur vartséð hvernig ákvæði 2. mgr. 40. gr. stjórnarskrárinnar eigi hér við, enda ekkium að ræða afnot af fasteign í skilningi laga. Stefndi telur að röksemdir stefnandaséu því marki brenndar að þær grundvallist á almennri andstöðu hans viðfiskeldi hér á landi. Þannig segi í stefnu að útgáfa og „framlenging“rekstraleyfis fyrir 6.000 tonna laxeldi í Reyðarfirði muni valda verulegum ogóafturkræfum skaða á öllum villtum laxa- og silungastofnum í öllum ámAustfjarða á stuttum tíma og muni einnig setja í stórhættu alla villtalaxastofna landsins á fáum árum. Stefnandi hafi einkum vísað til ótilgreindraerlendra rannsókna þessu til stuðnings, en þær fræðigreinar og fréttir semstefnandi hafi lagt fram styðji með engu móti þessar fullyrðingar. Þessumstaðhæfingum, sem og öðrum af sama meiði, sé mótmælt sem ósönnum, röngum ogvillandi enda hafi þær verið hraktar með nýjustu rannsóknum á þessu sviði. Stefndimótmælir því að starfsemi Laxa fiskeldis ehf. brjóti gegn 1., 2. og 9. gr.náttúruverndarlaga og 1. og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 71/2008. Um þetta vísarstefndi til þess sem áður segir um að starfsemin byggist á sérlögum, lögum nr.71/2008 um fiskeldi, og hafi ákvörðun um rekstrarleyfi verið tekin á þeimgrunni. Stefndi mótmælir því að starfsemin sé í andstöðu við markmiðnáttúruverndarlaga og dugi þar að vísa til markmiðsákvæðis laga nr. 71/2008. Stefndikveður að við umhverfismatsferli, ákvörðun Skipulagsstofnunar um að ekki þyrftinýtt umhverfismat, og þegar tekin hafi verið ákvörðun um leyfisveitingu hafiþað verið metið svo að starfsemi stefnda Laxa fiskeldis ehf. samræmdist þessummarkmiðum, enda hefði leyfið ella ekki verið veitt. Þá hafi verið settmargvísleg skilyrði fyrir leyfinu, svo sem hvað varðar eldisbúnað og vöktun,sem hafi jafnframt verið í samræmi við þau markmið að vernda umhverfið ogvillta fiskistofna. Það standist því með engu móti að starfsemin sé í andstöðuvið lögin og þau markmið sem að er stefnt. Stefndileggur áherslu á að tilvitnuð ákvæði eigi það sammerkt að vera „markmiðsákvæði“viðkomandi lagabálka og séu þau bæði almenn og matskennd. Áhrif markmiðsákvæðaséu óbein, þ.e. þau geti haft þýðingu við túlkun á inntaki annarraréttarheimilda en ekki sé unnt að byggja beinan efnislegan rétt á þeim. Stefnditelur tilvísun stefnanda til varúðarreglu 9. gr. náttúruverndarlaga ekki hafaþýðingu í máli þessu. Líkt og fram komi í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpiþví er varð að náttúruverndarlögum komi það „fyrst og fremst til skoðunar þegaróvissa er til staðar eða þekkingarskortur um afleiðingar ákvarðana sem áhrifkunna að hafa á náttúruna.“ Segi svo að ef fyrir liggur „nægileg þekking eðavissa um afleiðingar ákvörðunar verður varúðarreglunni ekki beitt.“ Beri íslíkum tilvikum að „vega og meta mikilvægi ákvörðunar í ljósi neikvæðraafleiðinga hennar.“ Í málinu liggi fyrir ítarlegar upplýsingar um mögulegahættu og afleiðingar sem litið hafi verið til í leyfisferlinu. Þó svo aðvarúðarregla 9. gr. náttúruverndarlaga gildi einvörðungu þegar tekin erákvörðun á grundvelli þeirra laga, sé engu að síður um að ræða meginreglu semhöfð sé hliðsjón af. Hafi því verið litið til meginreglunnar, en ákvörðun um leyfiðverið tekin á grundvelli laga nr. 71/2008. Stefndimótmælir því sem röngu og ósönnuðu með öllu að starfsemi sú sem rekstrarleyfiðvar veitt fyrir hafi fyrir setningu náttúruverndarlaga nr. 60/2013 brotið gegnákvæðum og meginreglum fyrri náttúruverndarlaga nr. 44/1999 að breyttubreytanda. Þessi málsástæða stefnanda sé óútskýrð með öllu. Því sé ekki hægt aðtaka afstöðu til hennar og hún vanreifuð í skilningi e-liðar 80. gr. laga nr.91/1991. Stefndi vísar til þess að stefnanditaki fram að starfsemi stefnda Laxa fiskeldis ehf. hljóti að fylgja „fullbótaskylda“ gagnvart þeim aðilum sem verði að láta af eða draga verulega úrhagnýtingu á fasteignaréttindum sínum. Talið sé að það eigi eitt og sér aðleiða til ógildingar rekstrarleyfis. Stefndi kveðst eiga erfitt með að átta sigá þýðingu þessara röksemda fyrir mál þetta, en hún varpi þó ljósi á þástaðreynd að aðilar að stefnanda hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni af völdumstarfsemi stefnda og að málsóknin beri mikinn keim af beiðni um lögfræðilegaálitsgerð. Sérstök og hlutlæg ákvæði séu um skaðabætur vegna tjónsveiðiréttarhafa af völdum fiskeldis, sbr. 2. og 3. mgr. 18. gr. laga umfiskeldi, og gildi þar meginregla skaðabótaréttarins um að stefnanda beri aðsýna fram á og sanna tjón sitt. Það hafi ekki verið gert og því teljist meinttjón ósannað með öllu. Stefndi telur að það séu til staðarsjónarmið sem mæli gegn ógildingu ákvörðunar um veitingu rekstrarleyfis. Þaðverði að telja óhóflega ósanngjarnt og viðurhlutamikið að ógilda ákvörðuninavegna þess óhagræðis og/eða tjóns sem það geti valdið rekstrarleyfishafastefnda Löxum fiskeldi ehf. Stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafi hafið starfsemi ígóðri trú. Félagið hafi sótt um rekstrarleyfi á grundvelli ákvörðunarSkipulagsstofnunar 8. júní 2011 um að framleiðsla á 6.000 tonnum af laxi ísjókvíum í Reyðarfirði væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Rekstrarleyfiðhafi verið veitt í samræmi við þágildandi lög og reglur sem stefndi Laxarfiskeldi ehf. byggir atvinnustarfsemi sína á með tilheyrandi kostnaði, sbr. tilhliðsjónar 72. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Ógilding rekstrarleyfis myndileiða til eyðileggingar mikilla verðmæta sem ekki verði réttlætt nema annmarkarteljist verulega miklir. Verði talið að um einhvers konar annmarka árekstrarleyfi sé að ræða verði að benda á að þeir séu ekki verulegir ogframangreind sjónarmið mæli gegn ógildingu leyfisins. Stefndi áréttar að það sé pólitískákvörðun að leyfa fiskeldi í Reyðarfirði og á öðrum völdum stöðum í kringumlandið, enda hafi hættan ekki verið metin meiri en svo að áhættumat mæli meðauknu fiskeldi, þ. á m. í Reyðarfirði. Stefndi byggir að lokum á því aðsýkna verði hann af öllum kröfum stefnanda sakir tómlætis. Aðilar stefnandahafi haft tök á að koma að athugasemdum við mat á umhverfisáhrifum árið 2002 enekki gert það. Rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. sem krafist erógildingar á hafi verið gefið út 15. mars 2012. Stefna málsins hafi veriðþingfest í apríl 2017 eða um fimm árum eftir útgáfu leyfisins. Stefnandi hafilátið undir höfuð leggjast að koma að sjónarmiðum og athugasemdum á þeim stigummálsins þar sem hann hafi haft til þess tækifæri samkvæmt lögum um mat áumhverfisáhrifum nr. 106/2000, auk þess að höfða ekki dómsmál fyrr en hálfumáratug eftir útgáfu leyfisins. Verði því að telja óhjákvæmilegt að stefnandihafi glatað fyrir tómlæti rétti sínum, teljist hann einhver hafa verið, til aðhafa uppi kröfur um ógildingu rekstrarleyfisins. Stefndimótmælir málsástæðu stefnanda um að starfsmaður stefnda Matvælastofnunar hafiverið vanhæfur og telur hana of seint fram komna. Um lagarök vísar stefndi einkum til72. og 75. gr. stjórnarskrárinnar, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laganr. 71/2008 um fiskeldi, laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, laga nr.60/2013 um náttúruvernd, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglnastjórnsýsluréttar, laga nr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn,reglugerða nr. 401/2012 og 1170/2015 um fiskeldi, tilskipunar 2011/92/ESB, laganr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og Árósasamningsinsum aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang aðréttlátri málsmeðferð auk almennra sjónarmiða um tómlæti. Krafa stefnda um málskostnað úr hendistefnanda styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.V.Einsog rakið hefur verið fékk stefndi Laxar fiskeldi ehf. hinn 15. mars 2012útgefið rekstrarleyfi frá Fiskistofu til að stunda eldi á laxi í sjókvíum íReyðarfirði, allt að 6.000 tonn af laxi árlega. Með lögum nr. 49/2014, umbreytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi, var stjórnsýsla vegnaútgáfu rekstrarleyfa og eftirlits með fiskeldi flutt til stefndaMatvælastofnunar. Stefnandi höfðaði mál þetta 4. apríl 2017, rúmum fimm árumeftir að framangreint rekstrarleyfi var gefið út og krefst þess að leyfið verðifellt úr gildi, en stefnandi telur að hlunnindi þeirra veiðifélaga sem eigaaðild að stefnanda muni skerðast ef laxeldið nær fram að ganga, en félögin farameð veiðirétt landeigenda við tilteknar ár á Austfjörðum. Vísar stefnandi íþessu sambandi til hættu sem fylgi slysasleppingum og erfðablöndun laxa.Tilgrundvallar rekstarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. lá ákvörðunSkipulagsstofnunar, dags. 8. júní 2011, um að fyrirhuguð 6.000 tonnaframleiðsla á laxi í sjókvíum stefnda Laxa fiskeldis ehf. væri ekki háð mati áumhverfisáhrifum. Ákvörðun Skipulagsstofnunar var kæranleg tilumhverfisráðherra samkvæmt 14. gr. laga nr. 106/2000 og var kærufrestur til 11.júlí 2011 en enginn aðila stefnanda kærði ákvörðunina. Þá var veitingrekstrarleyfisins til stefnda Laxa fiskeldis ehf. kæranleg til úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldien veiting leyfisins var ekki kærð. Þar sem mjög langt er um liðið frá því aðrekstrarleyfið var veitt og vegna réttmætra væntinga leyfishafa þarf mikið aðkoma til svo að leyfið verði ógilt. Ímáli þessu gerðu stefndu aðallega kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi þarsem stefnandi hefði ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins en þeirri kröfustefndu var hafnað með úrskurði dómsins 8. mars 2018. Er ekkert komið fram ímálinu sem breytir þeirri niðurstöðu. Þá er hafnað kröfu stefndu um sýknu ágrundvelli aðildarskorts. Þrátt fyrir að stefnandi, eða veiðifélögin, hafi ekkiverið aðilar að þeirri stjórnvaldsákvörðun að veita rekstrarleyfið geturstefnandi átt aðild að málinu á grundvelli nábýlisréttar. Löggjafinnhefur með lögum nr. 71/2008 sett sérstök lög um fiskeldi og fara þau lög ekki íbága við náttúruverndarlög nr. 60/2013, eða eldri náttúruverndarlög. Samkvæmt 1.mgr. 1. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi er markmið þeirra að skapa skilyrðitil uppbyggingar fiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu, stuðlaað ábyrgu fiskeldi og tryggja verndun villtra nytjastofna. Skal í því skynileitast við að tryggja gæði framleiðslunnar, koma í veg fyrir hugsanleg spjöllá villtum nytjastofnum og lífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra sem nýtaslíka stofna. Til að ná því markmiði skal tryggt að eldisbúnaður og framkvæmd ísjókvíaeldi standist ströngustu staðla sem gerðir eru fyrir fiskeldismannvirkií sjó. Í 2. mgr. 1. gr. er sérstaklega kveðið á um að við framkvæmd lagannaskuli þess ávallt gætt að sem minnst röskun verði á vistkerfi villtrafiskstofna og að sjálfbærri nýtingu þeirra sé ekki stefnt í hættu.Þákemur fram í greinargerð með frumvarpi er varð að lögum nr. 71/2008 að markmiðmeð setningu sérstakra laga um fiskeldi sé að skapa skilyrði til uppbyggingarfiskeldis og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Deilur hafi orðið milliþeirra sem veiðirétt eiga að villtum ferskvatnsfiskstofnum og þeirra sem viljastunda fiskeldi. Eigi að síður séu bundnar við það vonir að fiskeldi geti efltatvinnulíf og byggð í landinu og þannig skilað þjóðarbúinu umtalsverðum tekjum,svo sem raun hafi á orðið með öðrum þjóðum. Með gildistöku laganna sé ætluninþví sú að stuðla eftir föngum að möguleikum manna til fiskeldis og setja þeirriatvinnugrein jafnframt skýrar reglur og umgjörð. Á hinn bóginn sé það skýrt aðvöxtur og viðgangur atvinnugreinarinnar eigi ekki að gerast á kostnað viðgangsog nýtingar villtra fiskstofna. Í þessari takmörkun felist í raun að þegar ekkifari saman annars vegar hagsmunir þeirra sem veiðirétt eiga samkvæmt lax- ogsilungsveiðilögum og hins vegar hagsmunir þeirra sem fjallað er sérstaklega umí frumvarpinu víki hinir síðarnefndu. Sjái þessa m.a. stað í 6. gr. umstaðbundið bann við starfsemi, 13. gr. um veiðar fisks sem sleppur og íbótareglum 2. og 3. mgr. 18. gr. Aðilarmáls þessa hafa lagt fram ýmis gögn um laxeldi og áhrif þess á umhverfið.Samkvæmt þeim gögnum er ljóst að slysasleppingar og erfðablöndun laxa erstaðreynd. Löggjafinn hefur beinlínis gert ráð fyrir þessari hættu en um leiðsett fiskeldi reglur til að ekki verði röskun á vistkerfi villtra fiskstofna ogað sjálfbærri nýtingu þeirra verði ekki stefnt í hættu. Þannig er að finna ílögum um fiskeldi, og reglugerðum settum samkvæmt þeim, ákvæði um rekstrarleyfitil fiskeldis, starfrækslu fiskeldisstöðva, eftirlit og afturköllunrekstrarleyfis. Þá er stjórnvöldum heimilt að ákveða staðbundið bann viðstarfsemi og ákveða friðunarsvæði í sjó. Einnig er til staðar umhverfissjóðursjókvíaeldis sem hefur það markmið að lágmarka umhverfisáhrif sjókvíaeldis. Meðsjóðnum skal m.a. greiða kostnað við rannsóknir vegna burðarþolsmats, vöktunarog annarra verkefna sem stjórn sjóðsins ákveður. Ráðstöfunarfé sjóðsins erbyggt á árlegri fjárveitingu á grundvelli fjárheimildar í fjárlögum og arði afeigin fé, en rekstrarleyfishafa sjókvíaeldis ber að greiða árlegt gjald fyrirhvert tonn sem heimilt er að framleiða.Gerter ráð fyrir starfsemi eins og laxeldi stefnda Laxa fiskeldis ehf. í lögum nr.71/2008 um fiskeldi. Fiskeldi stefnda Laxa fiskeldis ehf. er ekki innanskilgreinds friðunarsvæðis og með úttekt stefnda Matvælastofnunar 23. júní 2017var staðfest að stefndi Laxar fiskeldi ehf. stæðist ströngustu staðla semgerðir eru fyrir fiskeldi. Fyrir liggur ítarleg skýrsla Hafrannsóknastofnunarfrá 14. júlí 2017 um áhættumat vegna mögulegrar erfðablöndunar milli eldislaxaog náttúrulegra laxastofna á Íslandi, sem unnin var í samstarfi við erlendasérfræðinga á sviði stofnerfðafræði. Þar kemur fram að áhættumatið verðursannreynt og uppfært reglulega með viðamikilli vöktun í laxveiðiánum.Frumforsenda greiningarinnar sé að náttúrulegir laxastofnar skaðist ekki. Sétekið til varúðarsjónarmiða sé miðað við að fjöldi eldislaxa verði ekki meiraen 4% í ánum en erfðablöndun verði mun minni. Þá segir í skýrslunni aðdreifingarlíkan geri almennt ráð fyrir litlum áhrifum á náttúrulega stofnafyrir utan fjórar ár sem þurfi að vakta sérstaklega, m.a. Breiðdalsá íBreiðdalsvík. Niðurstaða matsins er að ásættanlegt sé að leyfa allt að 71.000tonna framleiðslu af frjóum eldislaxi hér við land, þar af 21.000 tonn áAustfjörðum, en ársframleiðsla í íslensku laxeldi sé um 10.000 tonn. Helstaástæðan fyrir þessari niðurstöðu sé sú að eldissvæðin séu í mikilli fjarlægðfrá helstu laxveiðiám og laxeldi bannað á mjög stórum hluta strandlengjunnar. ÍNoregi og Skotlandi séu eldissvæðin hins vegar í mjög mikilli nálægð við helstulaxveiðiár og því verði blöndunaráhrifin mun meiri í þessum löndum. Tilviðbótar séu lagðar til mótvægisaðgerðir til að sporna við erfðablöndun.Samkvæmt þessari skýrslu fær sú fullyrðing stefnanda ekki staðist aðrekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. fyrir 6.000 tonna laxeldi íReyðarfirði muni valda „verulegum og óafturkræfum skaða á öllum villtumlaxastofnum í öllum ám Austfjarða á stuttum tíma og muni einnig setja ístórhættu alla villta laxastofna landsins á fáum árum.“ Málsástæður stefnanda erlúta að skaðsemi laxeldisins varða í raun ekki lögmæti tiltekinnar athafnar eðaákvörðunar stjórnvalds heldur miða að því að dómstólar kveði á um að laxeldi ísjókvíum sé almennt ekki heimilt en það er ekki á valdi dómstóla að gera það. Stefnandiheldur því fram að fella beri rekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. úrgildi þar sem leyfilegur eldisstofn hafi ekki verið tilgreindur í leyfinu einsog mælt sé fyrir um í 10. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Í tilkynningustefnda Laxa fiskeldis ehf. til Skipulagsstofnunar, dags. 12. apríl 2011,samkvæmt 6. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, um fyrirhugaðfiskeldi, kom fram að notaður yrði Sagalax, sem hefði verið ræktaður hér álandi frá árinu 1984. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu, dags. 8.júní 2011, var jafnframt gengið út frá því að notaður yrði lax af norskumuppruna. Einnig liggur fyrir í gögnum málsins bréf stefnda Matvælastofnunar,dags. 6. júlí 2017, þar sem vísað var í tölvupóst þar sem stefndi Laxarfiskeldi ehf. óskaði eftir staðfestingu stefnda Matvælastofnunar á heimildstefnda til að nota SAGA-stofn samkvæmt rekstrarleyfinu. Í téðu bréfi stefndaMatvælastofnunar segir að það sé ljóst að rekstrarleyfið hafi verið gefið út áþeirri forsendu að notaður yrði SAGA-stofn og að stefndi Laxar fiskeldi ehf.hefði heimild til að nota þann stofn við eldisstarfsemi sína í Reyðarfirði. Þákemur fram í rekstrarleyfinu sjálfu að verði verulegar breytingar á forsendumfyrir rekstri fiskeldisstöðvar, s.s. er varðar eldistegund eða eldisaðferðir,skuli sækja um leyfi að nýju. Að öllu þessu virtu getur þessi annmarki áleyfinu eins og hér á stendur ekki leitt til þess að það verði ógilt. Þábyggir stefnandi á því að það hafi borið að fella rekstrarleyfið úr gildi þarsem það hafi runnið út samkvæmt 15. gr. laga nr. 71/2008 um fiskeldi. Samkvæmt15. gr. laganna eins og ákvæðið var áður en því var breytt með lögum nr.49/2014, sem tóku gildi 26. maí 2014 en 1. janúar 2015 hvað varðar 15. gr.laganna, var heimilt að fella leyfi úr gildi hefði fiskeldisstöð ekki hafiðstarfsemi innan tveggja ára. Stefnandi heldur því fram að rekstrarleyfið hafiþví runnið út 15. mars 2014. Þessari málsástæðu stefnanda er hafnað enda var áþessum tíma um að ræða heimildarákvæði en ekki skyldu. Með breytingarlögum nr.49/2014 var hins vegar kveðið á um að stefndi Matvælastofnun skuli fella leyfiúr gildi hafi starfsemi ekki hafist innan þriggja ára frá útgáfurekstrarleyfis, en stefnda Matvælastofnun er heimilt að veita undanþágu fráþessu ef málefnaleg sjónarmið búa að baki töfinni, þó ekki lengur en 12 mánuði.Ávallt skal veita rekstrarleyfishafa skriflega aðvörun og hæfilegan frest tilúrbóta áður en leyfi er afturkallað. Stefnandi telur að samkvæmt þessu hafiborið að fella leyfið úr gildi 15. mars 2015. Stefndi Matvælastofnun kveðurhins vegar að við breytinguna á 15. gr. laganna, með lögum nr. 49/2014, hafiverið litið svo á að stefndi Laxar fiskeldi ehf. hafi mátt hafa réttmætarvæntingar til þess að leyfið yrði ekki fellt úr gildi fyrr en í fyrsta lagiþremur árum eftir gildistöku breytinganna og eru þau sjónarmið ekkiómálefnaleg. Í skriflegri aðvörun stefnda Matvælastofnunar, dags. 11. maí 2016,um afturköllun rekstrarleyfis, var stefnda Löxum fiskeldi ehf. veittur fresturmiðað við almenna gildistöku laganna 26. maí 2014 en ekki 1. janúar 2015, þegarbreytingar á 15. gr. tóku gildi. Þannig var stefnda Löxum fiskeldi ehf. veitturfrestur til 29. maí 2017. Fyrir liggur að stefndi Laxar fiskeldi hafði hafiðstarfsemi innan þess tíma, en í gögnum málsins kemur t.d. fram að stefndi Laxarfiskeldi ehf. hefði frá því í febrúar 2016 verið með eldi á laxaseiðum í Ölfusitil að setja í sjókvíar í Reyðarfirði. Þá verður að horfa til þess að ávallt láfyrir, strax í matsskýrslu stefnda Laxa fiskeldis ehf. til Skipulagsstofnunar íapríl 2011, að starfsemi stefnda Laxa fiskeldis ehf. myndi ekki hefjast aðfullu fyrr en á árinu 2018 og í rekstrarleyfinu sjálfu segir að leyfið gildi ítíu ár frá útgáfudegi, til 15. mars 2022. Að öllu þessu virtu er því hafnað aðfella beri rekstrarleyfið úr gildi á grundvelli þess að það hafi runnið út eðaað borið hafi að fella það úr gildi. Einniger því hafnað að ógilda beri rekstrarleyfið á grundvelli þess aðrannsóknarregla og andmælaréttur hafi verið brotinn. Stefnandi, eðaveiðifélögin, voru ekki aðilar máls. Fiskistofu, sem var fyrirrennari stefndaMatvælastofnunar við útgáfu rekstrarleyfa, bar því ekki að veita þeimandmælarétt samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvæði í lögum nr.106/2006, um umhverfisáhrif, varðandi þátttökurétt almennings, þ.e. rétt tilupplýsinga og rétt til að koma að athugasemdum og gögnum við málsmeðferð, eigaekki við um veitingu rekstrarleyfa samkvæmt lögum nr. 71/2008 um fiskeldi, einsog stefnandi virðist halda fram, heldur vísar 4. mgr. 10. gr. laga nr. 71/2008,sem stefnandi byggir á, til þess að við útgáfu rekstrarleyfis beri að gæta þessað metið hafi verið hvort framkvæmd sé matsskyld á grundvelli laga nr. 106/2000um umhverfisáhrif. Tillaga að starfsleyfi var auglýst opinberlega og áttu veiðifélöginkost á að koma að andmælum. Einnig var niðurstaða Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum auglýst opinberlega. Þá var það ekki hlutverk Fiskistofu aðframkvæma sjálfstæða rannsókn á því hvort fyrirhuguð starfsemi samrýmdist markmiðum laga nr. 71/2008 um fiskeldi, eins og þeim er lýst í1. gr. Fiskistofu bar heldur ekki að meta hvort starfsemin væri háð mati áumhverfisáhrifum enda var það hlutverk Skipulagsstofnunar. Samkvæmt 1. viðaukavið lög nr. 106/2000 um umhverfisáhrif fellur starfsemi stefnda Laxa fiskeldisehf. ekki undir framkvæmdir í flokki A, sem eru ávallt háðar mati áumhverfisáhrifum, heldur flokk B, þ.e. að þær skuli háðar mati áumhverfisáhrifum þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrifvegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Skipulagsstofnun komst að þeirriniðurstöðu að starfsemin væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverðumhverfisáhrif og væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Dómurinn fellst á meðstefnanda að sá annmarki var á matsskýrslu að ekki var fjallað um aðra valkostien valkost framkvæmdaaðila og fór því ekki fram neinn samanburður áumhverfisáhrifum mismunandi kosta. Þegar ekki er gerður samanburðurumhverfisþátta þeirra valkosta sem til greina koma getur verið um ógildingar­annmarkaað ræða. Við aðalmeðferð málsins kom fyrir dóm Egill Þórarinsson, sérfræðingurá sviði umhverfismats hjá Skipulagsstofnun. Fram kom hjá vitninu að notkun ágeldlaxi og eldi í lokuðum sjókvíum væri í dag á tilraunastigi og þessirvalkostir hafi ekki verið raunhæfir á sínum tíma. Þá hafi eldi á landi áumræddum stað varla verið mögulegt. Að þessu virtu og eins og hér stendur ágetur sá annmarki að ekki var fjallað um aðra valkosti ekki leitt til þess aðrekstrarleyfi stefnda Laxa fiskeldis ehf. verði nú ógilt. Ekki hefur verið sýntfram á neina aðra annmarka á ákvörðun Skipulagsstofnunar sem geta leitt tilþess að rekstrarleyfið verði ógilt. Stefnandiheldur því enn fremur fram að lagaheimild skorti til að afhenda stefnda Löxumfiskeldi ehf. afnot af því hafsvæði þar sem starfsemin fari fram. Um er að ræðahafsvæði utan netlaga en innan landhelgi Íslands. Samkvæmt 1. gr. laga nr.73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins er íslenskaríkið eigandi svæðisins. Svæðið er á forráðasvæði íslenska ríkisins samkvæmtlögum nr. 41/1979 um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn og hefur ríkið þvíheimild til að setja lög og reglur um nýtingu auðlinda, eins og gert hefurverið með lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Þessari málsástæðu stefnanda er því hafnað. Stefnandibyggir að lokum á því að starfsmaður stefnda Matvælastofnunar, Gísli Jónssondýralæknir, hafi verið vanhæfur til meðferðar á rekstrarleyfi stefnda Laxafiskeldis ehf. og þetta valdi ógildingu rekstrarleyfisins. Nánar tiltekiðheldur stefnandi því fram að starfsmaðurinn hafi átt persónulegra fjárhagslegrahagsmuna að gæta af málinu þar sem hann hafi starfað að hluta sjálfstætt vegnaþjónustu við laxeldisfyrirtæki, þ.e. með því að selja bóluefni tileldisfyrirtækja. Stefndu mótmæla þessari málsástæðu sem of seint fram kominni.Hér verður að líta til þess að mál þetta er höfðað 4. apríl 2017 en á þeim tímavirðist stefnandi ekki hafa haft tilefni til að tefla fram þessari málsástæðu.Verður því tekin afstaða til þessarar málsástæðu stefnanda. Umræddurstarfsmaður kom ekki að útgáfu rekstrarleyfisins heldur veitti fyrir höndMatvælastofnunar umsögn til Skipulagsstofnunar og var umsögnin aðeins ein afmörgum umsögnum. Þá liggur ekkert fyrir um að fjárhagslegir hagsmunirstarfsmannsins hafi verið svo verulegir að aðkoma hans að undirbúningi málsinsgeti hér leitt til þess að rekstrarleyfið verði ógilt. Er þessari málsástæðustefnanda því hafnað. Meðvísan til alls framangreinds er hafnað kröfu stefnanda um að ógilt verðirekstrarleyfi sem Fiskistofa veitti stefnda Löxum fiskeldi ehf. hinn 15. mars2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Eftir atvikumþykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Laxar fiskeldi ehf. og Matvælastofnun, erusýkn af kröfum stefnanda, Náttúruvernd 2 málsóknarfélags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 595/2017
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 18. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2.október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr.88/2008 greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, sem ákveðinverður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila,Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrirHæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 18. september 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðútlendingur sem kveðst heita X, uppgefinn fæðingardagur [...] verði meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allttil mánudagsins 2. október 2017, kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að X hafi sótt um hæli á Íslandi í september2015 og hafi þá kvaðst heita X og vera frá Marokkó, m.a. hafi komið fram íviðtali hans að hann kvaðst hafa setið í fangelsi í Marokkó í fimm mánuði vegnaþátttöku sinnar í andspyrnuhreyfingu. X hafi staðfest nafn sitt í viðtalinu ogvið lögreglu. Búið sé að taka ákvörðun um hælisumsókn X og hafi honum veriðsynjað um vernd síðast með ákvörðun kærunefndar útlendingamála þann 26. janúar2017. Unnið sé að því brottvísa X frá Íslandi og embætti Ríkislögreglustjóra séí því skyni í samskiptum við yfirvöld í móttökulandinu. X hafi veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald til dagsins í dag með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur nr. R-296/2017. Lögregla hafi ítrekað haft afskipti af Xundanfarna mánuði vegna m.a. hótana, ógnandi og annarlegrar hegðunar hans,ofbeldis og fíkniefnalagabrota. Í kjölfar þess hafi farið fram ógnarmat á X hjáembætti Ríkislögreglustjóra þar sem m.a. hafi verið óskað eftir upplýsingum fráerlendum löggæslustofnunum um X. Við gerð matsins hafi komi í ljós að X hafibirt mynd á Facebooksíðu sinni þann 1. ágúst sl. tengda hryðjuverkasamtökunumRíki íslams og ritað Ísland undir myndina. Einnighafi komi í ljós að X hafi ekki gefið upp eftirnafn sitt við íslensk yfirvöld,eftirnafn hans muni vera X og hann hafi því villt á sér heimildir með því aðleyna eftirnafni sínu. Þá hafi einnig komið fram upplýsingar að hann hefðigefið upp nokkur mismunandi nöfn og útgáfur af nafni sínu og annað fæðingarár,m.a. í Noregi, Belgíu, Hollandi og Frakklandi. Þá hafi fylgt upplýsingar fráalþjóðlegum löggæslustofnunum um að X hafi gerst sekur um þjófnaði í Noregi áárinu 2014, notað fölsuð ferðaskilríki í Hollandi, brotið útlendingalög íFrakklandi á árinu 2008 og sé hann skráður í málaskrá lögreglu í Marokkó fyrirofbeldi og hótanir í garð foreldra sinna árið 2012. Niðurstaða ógnarmats RLShafi verið að X sé brotamaður og fullt tilefni til að lögregla ynni í hansmálum vegna ógnandi og undarlegs atferlis hans. Málsem séu til meðferðar og rannsóknar lögreglu undanfarna mánuði séueftirfarandi:[...] – 6. júlí2017.Lögregluhafi borist tilkynning um kærða þar sem hann hafi verið nakinn og blóðugur oggengið berserksgang. Kærði hafi m.a.brotið topplúgu á bifreið og tekið um andlit manns, rifið af honum gleraugun ogklínt blóði í fötin hans. Kærði hafi sagst hafa neytt lyfja og reykt maríjúanaáður en þetta gerðist og því hafi hann ekki getað ráðið við sig og ekki getaútskýrt hegðun sína. [...]– 2. ágúst 2017. Kærði hafi verið tekinn við að reykjamaríjúana. Efnin hafi verið tekin afhonum.[...]– 2. ágúst 2017.Tilkynnt hafi verið um kærða þar sem hannhafi verið með óspektir í íbúð fyrir hælisleitendur. Hafi hann neytt mikilsmagns af áfengi og neytt maríjúana. [...]– 10. ágúst 2017.Starfsmaður hjá hælisteymiReykjavíkurborgar hafi tilkynnt um undarlega hegðun hælisleitanda og talið hannvera í geðhvörfum. Hafi kærði þar brotiðrúðu og viðurkenndi það þar sem verkamenn hafi verið að vinna í húsinu fyrr umdaginn. [...]– 10. ágúst 2017.Starfsmaður hjá hælisteymiReykjavíkurborgar hafi tilkynnt umfíkniefnaneyslu kærða á heimili fyrir hælisleitendur á [...]. Þá hafi starfsmaðurinn jafnframt viljaðleggja fram kæru á hendur kærða fyrir eignaspjöll, en kærði hafi eyðilagtfánastöng einhverjum dögum áður. Kærði hafi játað vörslur kannabisefna sem hafifundist á honum sem og eignaspjöllin. [...]– 16. ágúst 2017.Starfsmaður í húsnæði fyrir hælisleitendurhafi tilkynnt um kærða. Hafi starfsmennverið að vísa honum úr húsnæðinu en hann hafi einnig vörslur fíkniefna. Hafi hann verið að reykja maríjúana þegarlögreglan kom á vettvang og kastaði frá sér poka með efnum í, sem lögreglanhafi handlagt. [...]– 16. ágúst 2017.Þá hafi verið tilkynnt um mann með ólæti ásamkomustaðnum Ground Zero, Grensásvegi 16. Hafi kærði verið þar í annarleguástandi, æstur og gestir og starfsfólk Ground Zero hafi verið hrætt við hann.Hafi hann verið handtekinn fyrir brot á lögreglusamþykkt Reykjavíkurborgar. [...]– 24. ágúst 2017.Starfsmaður hælissviðs hafi tilkynnt um aðkærði hafi sagt við sig: „Perhaps I need to get a gun and kill somebody to beable to get in jail, I want to be in jail“.Þó hafi kærði verið yfirvegaður þegar hann hafi látið þessi orð falla. [...]– 2. september 2017.Sjúkrabíll hafi verið fenginn til aðaðstoða kærða, sem hafi verið með brjóstverk.Í sjúkrabílnum á leiðinni á slysadeild hafi hann sýnt af sérafbrigðilega hegðun sökum vímuástands og ekki hafi verið hægt að sinna honum áslysadeild vegna þessa. Hafi hann verið vistaður í fangaklefa. Í fangaklefahafi hann neitað að fá föt til að klæðast eða mat og einungis drukkið eittvatnsglas. [...] – 2.september 2017Tilkynntum mann á sölustað Dominos Pizza í Skeifunni. Var þar um kærða að ræða. Hafðihann beðið um að fá að fara á salerni en ekki fengið. Varð hann þá ósáttur ogheimtaði að fá gaffal. Var honum einnig neitað um það og hótaði hann þá aðeyðileggja posa á staðnum ef hann fengi ekki gaffal. Þegar honum var aftur neitað, reif hann ísnúrur sem voru í posum í afgreiðslunni og eyðilagði tvo posa. Þá fór hann út og reif rúðuþurrku afbifreiðinni [...] sem stóð fyrirutan staðinn. Er lögregla kom á staðinn var hann farinn af vettvangi, en fundulögreglumenn hann í Hagkaup, Skeifunni. Sáu þeir hann ganga rakleiðis framhjáafgreiðslukössum verslunarinnar. Handtóku þeir hann, en við handtökuna dattsvitalyktareyðir undan úlpu hans og vildi kærði meina að lögreglumenn hefðukomið þessu fyrir á honum. Við handtökuna spurði kærði lögreglumenn hvort þeirværu ekki vopnaðir byssum og hvort þeir gætu ekki skotið hann. Þá hafi einnigverið bókanir í lögreglukerfinu frá 30. ágúst til 1. september sl. þar semlögregla hafi þurft að hafa afskipti af kærða vegna hegðunar hans, en hann hefit.d. neitað að yfirgefa húsnæði Lofthostel, Bankastræti, verið með hótanir viðstarfsfólk og gesti tjaldsvæðisins í Laugardal og hótað öryggisverði Securitassem starfi í þjónustumiðstöð fyrir hælisleitendur líkamsmeiðingum. Þá hafikærði einnig verið handtekinn fyrir þjófnað á rakspíra þann 5. október 2015 ímáli nr. [...]. Þá beri að geta þess að þar sem kærða hafi verið vísað úrhúsnæði fyrir hælisleitendur fyrr í mánuðinum sökum hegðunar sé hannhúsnæðislaus sem stendur. Þann1. september sl. hafi verið tekin ákvörðun á grundvelli a. og b. liðar 114. gr.um að kærða yrði gert að sæta tilkynningarskyldu á lögreglustöð, en honum hafðiáður verið vísað úr húsnæði á vegum Útlendingastofnunar. Lögregla hafi þurft aðhafa afskipti af kærða og handtaka hann vegna ástands og brota í tvígang þann2. september sl. og þyki því ljóst að kærði léti ekki af hegðun sinni þráttfyrir að reynt hafi verið að beita vægari úrræðum.Aðmati lögreglu séu skilyrði a. og b. liðar 115. gr. laga um útlendinga nr.80/2016 uppfyllt enda liggi fyrir að X hafi reynt að villa á sér heimildir meðþví að fela eftirnafn sitt, þá hafi hann sýnt af sér hegðun sem gefi til kynnaað hann ógni almannahagsmunum bæði með ofbeldishneigðri hegðun, ógnandi ogannarlegrar háttsemi og ítrekuðum hótunum gagnvart starfsmönnum og almennumborgurum. Talið sé fullt tilefni til að taka hótunum hans alvarlega, sem ogofbeldishegðun hans undanfarna mánuði, þar sem lögregla hafi margítrekað haftaf honum afskipti. Vegna framangreinds sé að mati lögreglu nauðsynlegt að Xverði gert að sæta gæsluvarðhaldi en ekki verði talið að vægari ráðstafanirhafi eða nái ætluðum tilgangi til að vernda almannahagsmuni og koma í veg fyrirofbeldishegðun, sem og sjálfskaðandi hegðun, með vísan til 2. mgr. 115. gr.sömu laga.Með vísan til alls framangreinds, gagnamálsins, a. og b. liðar 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sé þess beðistað krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Með vísan til greinargerðar lögreglu,gagna málsins og þess sem rakið hefur verið er fallist á það mat lögreglu aðskilyrði a. og b. liðar 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 séu, uppfyllt.Þá er fallist á það mat lögreglu að nauðsynlegt sé að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi en ekki verður talið með vísan til hegðunar kærða í gær, sem rakiner í greinargerð lögreglu, að vægari ráðstafanir nái tilætluðum tilgangi tilþess að vernda almannahagsmuni og koma í veg fyrir sjálfskaðandi hegðun, sbr.2. mgr. 115. gr. sömu laga. Með vísan til alls framangreinds, gagnamálsins og a. og b. liðar 115. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, er fallist ákröfu lögreglu eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekkiþykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Þóknunskipaðs verjanda kærða fyrir rekstur málsins hingað til og að meðtöldumvirðisaukaskatti skal greidd úr ríkissjóði eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, útlendingursem kveðst heita X, uppgefinn fæðingardagur [...] skal sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. október 2017, kl. 16:00. Þóknun verjandakærða, Björgvins Jónssonar hrl., 168.640 krónur skal greidd úr ríkissjóði. ArngrímurÍsberg
Mál nr. 387/1999
Kærumál Gagn Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdómara þar sem fallist var á kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku yfir X fyrir dómi og framlengingu frests, til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna úrskurðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um skýrslutöku fyrir dómi af varnaraðila. Þá var jafnframt með nánar tilgreindum undantekningum fallist á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku af varnaraðila fyrir dómi og framlengingu frests til afhendingar gagna verði hafnað. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 669/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun sóknaraðila um að varnaraðili skyldi sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 26. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 26. september 2016, þar sem felldvar úr gildi ákvörðun sóknaraðila 16. sama mánaðar um að varnaraðili skyldisæta nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að framangreindákvörðun sín verði staðfest.Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærðaúrskurðar, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefsthann kærumálskostnaðar.Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa framið refsivert brotog er að því leyti fullnægt skilyrði a. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 umheimild til nálgunarbanns. Í 1. mgr. 6. gr. laganna er mælt svo fyrir að nálgunarbanniskuli aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verðivernduð með öðrum og vægari hætti og skal þess þá gætt að ekki sé fariðstrangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinar aðvið mat samkvæmt 1. mgr. sé heimilt að líta til þess hvort sakborningur hafiáður þurft að sæta nálgunarbanni sem og þess hvort háttsemi hans á fyrri stigumhafi verið þannig háttað að hætta sé talin á að hann muni fremja brot sem lýster í 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að háttsemivarnaraðila á fyrri stigum hafi verið þannig háttað að hætta verði talin á aðhann muni fremja brot gegn brotaþolum. Samkvæmt þessu eru ekki uppfylltlagaskilyrði til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni. Hinn kærðiúrskurður verður því staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin er meðvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3.mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Snorra Snorrasonarhéraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 26.september 2016.Lögreglustjórinná Vesturlandi hefur krafist þess að Héraðsdómur Vesturlands staðfesti ákvörðunlögreglustjóra frá 16. september sl. um að varnaraðila, X, kt. [...], verðigert að sæta nálgunarbanni frá uppkvaðningu úrskurðar til 16. mars 2017, þannigað lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, [...],og B, kt. [...], að [...], á svæði sem afmarkastaf 50 metra radíus umhverfis heimili þeirra, mælt frá miðju hússins. Jafnframtað staðfest verði bann við því að varnaraðili veiti brotaþolum eftir­för,nálgist þau á almanna­færi, hringi í heima-, vinnu- eða farsíma þeirra, sendiþeim tölvu­póst eða setji sig á annan hátt í beint samband við þau eða ung börnþeirra. Ígreinargerð lögreglustjóra með framangreindri kröfu kemur fram að A hafi óskaðeftir aðstoð lögreglu hinn 15. september 2016, um klukkan 20.30, vegna húsbrotsog líkamsárásar sem átt hafi sér stað á heimili þeirra B að [...]. A og B hafi lýst atburðarás gærkvöldsins áþann veg að varnaraðili hafi ruðst inn í íbúð þeirra á miðhæð hússins, en hannsé búsettur á hæðinni fyrir neðan, jarðhæð hússins. Hafi varnaraðili kýlt ígegnum rúðu í útidyrahurð íbúðar þeirra og skorið sig illa á höndum. Hafi hannverið alblóðugur þegar hann kom þangað inn og blóð úr honum spýst um íbúðina.Lýsing A af atvikum hafi verið þannig að hún hafi verið ein í íbúðinni á þessumtíma, ásamt börnum sínum, C tíu ára og D átta ára. Hafi hún kallað til B, semverið hafi utandyra, og hann komið skömmu síðar inn. Lýsing B af atvikum hafiverið á þann veg að varnaraðili hafi tryllst þegar hann kom inn og veriðútataður í blóði. Hafi varnaraðili ráðist á hann og látið hnefahöggin dynja áhonum, sem m.a. hafi leitt til áverka á enni, áverka við vinstra og hægra auga,auk þess sem hann hafi hlotið rispur á hálsi og skurð á hnakka. B hafi sagsthafa náð að koma sér frá varnaraðila og sagt honum að koma sér út en þá hafi varnaraðilitekið sér muni í hönd og hent þeim í áttina að honum, en að því búnu farið útúr íbúðinni. Framhafi komið hjá A að hún hefði ásamt börnunum horft á varnaraðila beita Bofbeldi og að börnin hefðu við það orðið svo skelfingu lostin að þau hafi faliðsig á bak við sófa og og [...]. B og Ahafi sagst vera í áfalli eftir atburðinn. Hafi þau talið sig vera í hættu ogóttast að varnaraðili myndi valda þeim frekari skaða. Þau hefðu hins vegarekkert gert á hlut varnaraðila. Sé krafa þeirra sú að varnaraðila verði refsað,auk þess sem þau krefjist nálgunarbanns.Íframburðarskýrslu varnaraðila 16. september 2016 hafi hann skýrt frá því aðhann hafi umrætt sinn farið upp stigaganginn, að íbúð B og A, og knúið þardyra. Hafi ætlan hans verið sú að ná sáttum út af öðru máli, en hann hafi veriðundir áhrifum áfengis. Telpa hafi komið til dyra og og nokkru síðar B einnig.Varnaraðili hafi þá lýst vilja til sátta gagnvart honum. Varnaraðili hafi veriðmeð hægri höndina á steininum við hurðarkarminn og þá fundið fyrir því aðeinhver væri að stinga hann í puttana. Hafi hann talið að kona B hefði gertþað. Í kjölfarið hafi dyrunum verið lokað á hann og hann svo fengið hurðina íhausinn. Hafi hann við það farið með handlegginn inn um glerið og dottið afturfyrir sig og rotast. Hann hafi svo vaknað við að blóð úr honum gusaðist út.Hafi hann þá hlaupið niður til E, sambýliskonu sinnar, og hrunið þar niður ágólfið. Hann hafi hins vegar aldrei farið inn í íbúð B og A. Ef það blóð semþar hafi fundist væri úr sér hafi þau borið það inn í íbúðina á meðan hann lárotaður á ganginum. Væri framburður brotaþolanna um framangreind atvik því ekkiréttur.Meðhliðsjón af framkominni beiðni brotaþola um nálgunarbann og annarra gagnamálsins telji lögreglustjóri að skilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 fyrir því aðbeita nálgunarbanni séu uppfyllt, en varnaraðili liggi undir rökstuddum grun umað hafa brotið gegn brotaþolum þeim A og B, og börnum þeirra, á þann hátt aðvarði við 217., 231., 233. og 257. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Það sé mat lögreglustjóra að hætta sé á að varnaraðili muni raska friðiþeirra verði hann látinn afskiptalaus en varnaraðili hafi, með dómi HéraðsdómsReykjaness hinn 20. maí á þessu ári, verið dæmdur til 30 daga fangelsisvistar,skilorðsbundið til tveggja ára, í óskyldu máli, m.a. fyrir brot gegn 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af alvarleika málsins verði ekkiséð að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, eins ogsakir standi, en skýringar þær sem varnaraðili hafi gefið lögreglu á atburðumséu fráleitar. Þá telji lögreglustjóri að verndar­hags­munir standi til þess aðtryggja fjölskyldunni þann rétt að geta hafst við á heimili sínu og verið þaróhult gagnvart yfirvofandi ofbeldi af hálfu varnaraðila, en framkoma hans hafim.a. haft þau áhrif á 10 ára gamalt barn á heimilinu að það missti þvag er þaðhafi orðið vitni að skelfilegri framkomu varnaraðili umrætt sinn. Gera megi ráðfyrir að barnið gleymi seint þessu kvöldi, en óvíst sé um sálræn áhrif þessa ábrotaþola á þessu stigi. Þá séu hótanirvarnaraðila til þess fallnar að vekja hjá brotaþolum ótta um líf sitt,heilbrigði og velferð.Eftiratgang varnaraðila, sem virðist hafa skorið sig þegar hann braut glerrúðu íhurð íbúðar, séu blóðslettur á gólfum, hurðum og veggjum íbúðar brotaþola. Ávettvangi hafi varnaraðili hótað því að drepa B. Varnaraðili hafi gert hið samaá Heilbrigðisstofnun Vesturlands, en til séu upptökur af því hjá lögreglu.Meðvísan til alls þessa, og á grundvelli 1. mgr. 3. gr. og 4. gr. laga nr.85/2011, hafi lög­reglu­stjóri, hinn 16. september 2016, tekið ákvörðun umnálgunar­bann gagn­vart varnaraðila til fimmtudagsins 16. mars 2017, kl. 16.00.Varnaraðilisé undir rökstuddum grun um að hafa framið refsivert brot eða raskað á annanhátt friði brotaþola. Þá verði að teljast hætta á því að varnaraðilinn brjótiaftur gegn brotaþolum en framferði hans hafi verið ofsafengið, hættulegt og ánnokkurs tilefnis. Telja verði kröfu um nálgunarbann réttmæta í ljósi atvika ogtil staðar sé brýn nauðsyn á að því að verja meiri hagsmuni fyrir minni, endaleikur ekki nokkur vafi á um atburðarásina í málinu. Verði ekki séð aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Þá sé varnaraðiliekki leigutaki þess húsnæðis þar sem hann sé skráður til heimilis. Með vísantil alls framangreinds, framlagðra gagna og laga nr. 85/2011, einkum 4., 6. og12. gr., sé þess krafist að staðfest verði framangreind ákvörðunlögreglustjóra.Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Verði ekki á það fallist krefsthann þess til vara að nálgunarbanninu verði markaður skemmri tími. NiðurstaðaEinsog að framan er lýst byggir lögreglustjóri kröfu sína á 4. gr. laga nr.85/2011, en þar kemur fram að heimilt sé að beita nálgunarbanni ef rökstuddurgrunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan háttfriði brotaþola eða hætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola skv. a-lið.Í athugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi til laganna segir að við mat á þvíhvort hætta verði talin á því að maður muni fremja refsivert brot eða á annanhátt raska friði brotaþola verði að líta til fyrri háttsemi þess manns semkrafan beinist gegn og samskipta hans við þann sem vernda á með banninu. Þásegir í 6. gr. sömu laga að nálgunarbanni verði aðeins beitt þegar ekki þykirsennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Skalþess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Skalskv. 2. mgr. 6. gr. sömu laga líta til þess hvort sakborningur hafi áður þurftað sæta nálgunarbanni og/eða brottvísun af heimili, sem og þess hvort háttsemihans á fyrri stigum hafi verið þannig háttað að hætta sé talin á að hann munifremja háttsemi sem lýst er í 4. gr. Viðúrlausn máls þessa verður ekki framhjá því horft að varnaraðili býr ekki á samaheimili og brotaþolar, heldur á næstu hæð fyrir neðan í sama fjöleignarhúsinu,og leiðir því af ákvörðun lögreglustjóra um nálgunarbann að varnaraðila er meðþví gert að flytja af heimili sínum á gildistíma bannsins. Samkvæmt a-lið 5.gr. umræddra laga er heimilt að beita brottvísun af heimili ef rökstuddurgrunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot gegn ákvæðum XXII. tilXXIV. kafla almennra hegningarlaga og/eða 108. gr., 233. gr., 233. gr. b, 253.gr. og/eða 257. gr. sömu laga og verknaður hefur beinst að öðrum sem er honumnákominn og tengsl þeirra þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins, enda varðibrotið fangelsi allt að sex mánuðum, eða skv. b-lið ef hætta er á að viðkomandibrjóti gegn brotaþola skv. a-lið. Ímálsgögnum liggur ekkert fyrir um fyrri afbrot, hótanir eða ögranir af hálfuvarnaraðila gagnvart brotaþolum. Þá er óumdeilt að varnaraðili er ekki nákominnbrotaþolum í skilningi framangreinds ákvæðis í 5. gr. laga nr. 85/2011. Meðhliðsjón af því og öðru því sem að framan hefur verið rakið er það mat dómsinsað sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að lagaskilyrði séu fyrir því að fallast ákröfu hans um nálgunarbann gagnvart varnaraðila. Ber því að hafna kröfusóknaraðila um að staðfest verði framangreind ákvörðun hans um nálgunarbanngagnvart varnaraðila. Þóknunverjanda varnaraðila, Snorra Snorrasonar hdl., og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Ómars Arnar Bjarnþórssonar hdl., þykir hæfilega ákveðin, aðmeðtöldum virðisaukaskatti, eins og greinir í úrskurðarorði. Þóknunin greiðistúr ríkissjóði skv. 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Fellder úr gildi ákvörðun lögreglustjórans á Vesturlandi, dags. 16. september 2016,um að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni frá uppkvaðningu úrskurðartil 16. mars 2017 skv. 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun afheimili.Þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, 300.000 krónur, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, 220.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 649/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sætagæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16.október 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2012, þar sem varnaraðila vargert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 13. nóvember 2012klukkan 15. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að beitt verði vægari úrræðum samkvæmt 1. mgr.100. gr. laga nr. 88/2008. Að því frágengnu verði gæsluvarðhaldi markaðurskemmri tími. Að auki krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 184/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 27. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins verður ráðið að móðir hins látna barns hafi farið að heiman frá sér um klukkan 17.40 mánudaginn 18. mars 2013 og varnaraðili þá verið einn með barnið. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvað móðirin barnið hafa verið sofandi er hún yfirgaf heimilið og ekkert amað að því. Hún kvaðst hafa haft samband við varnaraðila símleiðis klukkan 18.15 og hann sagt að eitthvað væri að barninu. Leið þannig einungis liðlega hálf klukkustund frá því móðir barnsins fór að heiman þar til varnaraðili kvað eitthvað vera að því. Um klukkan 20 að kvöldi sama dags var tekin tölvusneiðmynd af höfði barnsins sem sýndi útbreidda blæðingu hægra megin undir höfuðkúpubeini. Ekki tókst að bjarga lífi barnsins með skurðaðgerð og var það úrskurðað látið um klukkan 2 aðfaranótt næsta dags vegna heilablæðingar. Samkvæmt vottorði sérfræðings í heila- og taugaskurðlækningum var útlit blæðingar í heila barnsins nokkuð dæmigert fyrir blæðingu af völdum áverka, höggs eða að heili kastist til innan höfuðkúpu. Þá voru marblettir á upphandleggjum þess. Að framangreindu virtu er varnaraðili undir rökstuddum grun um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðað getur allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og eru uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi svo sem krafist er. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 47/2016
Lögmaður Ábyrgðartrygging Skaðabætur Erfðaskrá Aðfararheimild
Með dómi Hæstaréttar 5. mars 2014 í máli nr. 132/2014 var komist að þeirri niðurstöðu að erfðaskrá A væri ógild sökum þess að hún uppfyllti ekki lágmarkskröfur erfðalaga nr. 8/1962 um vottun. Í máli þessu deildu aðilar um umfang þess tjóns sem B og C töldu sig hafa orðið fyrir vegna ógildingarinnar og bæta skyldi samkvæmt skilmálum starfsábyrgðartryggingar þess lögmanns sem annaðist gerð erfðaskrárinnar. B og C töldu sig annars vegar eiga rétt til greiðslu vegna málskostnaðar við reksturs framangreinds ágreiningsmáls og hins vegar kostnað vegna opinberra skipta á dánarbúi A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt dánarbú A hefði að lögum verið tekið til opinberra skipta í kjölfar deilna um gildi framangreindrar erfðaskrár, yrði hvorki séð að sú aðgerð hefði verið óhjákvæmileg afleiðing hins bótaskylda verknaðar lögmannsins né yrði ráðið hver hefði að öðrum kosti orðið kostnaður B og C af skiptum á dánarbúinu. Þá hefði V hf. fyrst fengið vitneskju um kröfu B og C á hendur sér eftir að búið hafði verið tekið til opinberra skipta. Var því ekki fallist á með B og C að taka búsins til opinberra skipta félli undir bótaskylt tjón í skilningi skilmála vátryggingarinnar. Með hliðsjón af því að B og C hefðu haldið til streitu fyrir dómstólum tilefnislausri kröfu um gildi erfðaskrár sem haldin væri augljósum formgalla og að B og C hefðu fyrst gert kröfu á hendur V hf. milli dómstiga í því máli var talið að vátryggingin gæti ekki heldur tekið til málskostnaðar við reksturs fyrrgreinds máls. Samkvæmt framansögðu var V hf. sýknaður af kröfu B og C.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 20. janúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Stefndu krefjaststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IHinn 9. október2009 leitaði A, sem fædd var árið [...], til Guðmundar Þórðarsonar héraðsdómslögmannssem samdi erfðaskrá fyrir hana þar sem mælt var fyrir um að 1/3 hluti eignahennar skyldi renna að jöfnu til tveggja dætra hennar, stefndu í máli þessu.Aðrar eignir hennar skyldu svo ganga til allra þriggja dætra hennar semlögerfingja samkvæmt fyrirmælum erfðalaga nr. 8/1962. Á erfðaskránna var færtsvofellt arfleiðsluvottorð: „Undirritaðir, sem höfum verið kvaddir til þess aðvera vottar að framanritaðri arfleiðslugerð vottum hér með að, A ... ritaði aðokkur viðstöddum nafn sitt undir erfðaskrána, sem hún kvað hafa að geyma hinstavilja sinn. Gerði hún það heil heilsu andlega og líkamlega, allsgáð og af fúsumog frjálsum vilja. Þetta erum við reiðubúnir að staðfesta með eiði ef krafistverður.“ Þrátt fyrir þennan textavottorðsins ritaði aðeins framangreindur lögmaður undir það. Var þannig ekkifarið að skýrum fyrirmælum 1. mgr. 40. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr. erfðalaga umað arfleiðandi kveddi tvo menn til að votta arfleiðslu sína og að hún hafikannast við undirritun sína þeim vottum viðstöddum. Þá verður hvorki ráðið hverhafi kvatt vottinn til né heldur hvenær og hvar vottun fór fram, sbr. 1. og 3.mgr. 42. gr. laganna. Arfleiðandi mun hafa afhent sýslumanni erfðaskrána tilvarðveislu. Arfleiðandi lést[...] 2012 og mánuði síðar ritaði lögmaður fyrir hönd þriðju systurinnar bréftil stefndu þar sem því var lýst að sú fyrstnefnda hafi fengið ljósrit aferfðaskránni og ákveðið í samræmi við 47. gr. erfðalaga að vefengja hana þarsem hún uppfyllti ekki skilyrði 40. gr. laganna um vottun. Í svarbréfi stefndu27. september 2012 kom fram sú afstaða að miða bæri skiptin við efnierfðaskrárinnar óháð mistökum við gerð hennar. Hinn 9. október 2012 ritaði lögmaðurstefndu bréf þar sem ítrekað var það sjónarmið að ágallar á erfðaskránni ættuekki að varða ógildingu hennar heldur skyldi dánarbúinu skipt einkaskiptum meðefni hennar að leiðarljósi. Þessu svaraði lögmaður systurinnar með bréfi 12.október 2012 þar sem því var lýst yfir að í ljósi bréfsins 9. sama mánaðar yrðióskað eftir opinberum skiptum á dánarbúinu með vísan til 38. gr. og IV. kaflalaga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Var það gert með bréfi 15. janúar2013 og búið tekið til opinberra skipta22. febrúar það ár. Hinn 5. apríl2013 sendi lögmaður stefndu bréf til Guðmundar Þórðarsonar og tilkynnti honumað dánarbúið hafi verið tekið til opinberra skipta „vegna ágreinings um gildierfðaskrár hinnar látnu“ og þar sem hann væri vottur að erfðaskránni væri óskaðeftir að hann lýsti sig reiðubúinn að mæta fyrir dóm og „staðfesta það semkemur fram í arfleiðsluvottorðinu.“ Svaraði Guðmundur með bréfi sama dag þarsem hann kvaðst reiðubúinn að staðfesta að þetta hafi verið vilji arfleiðanda. Ágreiningsmál umgildi erfðaskrárinnar var þingfest í Héraðsdómi Reykjaness 4. október 2013 oggaf Guðmundur Þórðarson skýrslu þar fyrir dómi 23. janúar 2014. Lýsti hann þvíað þetta væri ekki í eina skiptið sem hann hefði gengið svo frá málum aðeinungis hann einn hefði vottað erfðaskrá sem arfleiðsluvottur, en það hefðiekki komið að sök því menn hefðu „gúdderað svona vottun“, eins og hann komst aðorði. Jafnframt kvaðst hann hafa sagt arfleiðanda að láta skrá erfðaskrána hjásýslumanni. Úrskurður héraðsdóms gekk 7. febrúar 2014 þar sem kveðið var á umógildi erfðaskrárinnar.Hinn 27. febrúar2014 sendi lögmaður stefndu Guðmundi Þórðarsyni bréf þar sem hann var annarsvegar krafinn um bætur vegna missis bréfarfs „áætlað á milli 5 og 10 milljónkrónur.“ Hins vegar var krafist bóta vegna kostnaðar stefndu „af því aðágreiningur um gildi erfðaskrárinnar hefur leitt til þess að dánarbúið vartekið til opinberra skipta og ágreiningi um gildið vísað til héraðsdóms ogsíðan til Hæstaréttar. Um var að ræða vinnu lögmanns í 67,5 klst. fram til 17.febrúar s.l. þegar kæra var afhent héraðsdómi.“ Bréfinu fylgdi afrit úrskurðarhéraðsdóms og kæra lögmannsins til Hæstaréttar. Var afrit þess jafnframt sentáfrýjanda með vísan til starfsábyrgðartryggingar Guðmundar hjá honum. Hinn 5. mars2014 gekk dómur í Hæstarétti í máli nr. 132/2014 þar sem vísað var til þess aðaf hálfu systur stefndu hefði verið gætt ákvæðis fyrri málsliðar 47. gr.erfðalaga um að bera upp andmæli gegn gildi erfðaskrárinnar jafnskjótt ogtilefni varð til. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest þegar af þeirri ástæðu að erfðaskráinuppfyllti ekki lágmarkskröfur erfðalaga um vottun. Hinn 7. mars2014 sendi lögmaður stefndu Guðmundi bréf þar sem tilkynnt var um niðurstöðuHæstaréttar og óskað „eftir svari þínu fljótlega“ með „fyrirvara um aukinnkostnað vegna reksturs Hæstaréttarmálsins og vegna dæmds málskostnaðar.“ Erindiðvar áréttað með bréfi 16. apríl sama ár og gerður áskilnaður um að hefjainnheimtuaðgerðir fengist ekki svar fyrir ætluð skiptalok 28. sama mánaðar. SvaraðiGuðmundur í bréfi 23. apríl 2014 með svofelldum hætti: „Ég mótmæli alfariðskaðabótaskyldu vegna þessarar erfðaskrár. Þar sem við vorum bara tvö þegar húnundirritaði hana þá sagði ég henni að hún yrði að fara með hana til notariusarhjá sýslumanni og láta hann staðfesta undirritun hennar og skrá erfðaskránaþar. Það liggur fyrir að hún fór til sýslumanns og lét skrá erfðaskrána ennotarius hefur þá ekki gert neitt meira en að skrá hana. Ef maður fer með gögní þinglýsingu þá fæst skjalið ekki þinglýst nema það sé rétt vottað. Ég getekki tekið ábyrgð á því hvernig vinnubrögðin eru hjá notarius. Ég mun halda uppistífum vörnum í máli þessu allt upp í hæstarétt.“ Hinn 28. apríl 2014var samþykkt frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu með þeirri niðurstöðu aðhrein eign arfleiðanda næmi samtals 31.659.818 krónum. Með bréfi lögmannsstefndu 29. sama mánaðar til Guðmundar Þórðarsonar og áfrýjanda kom fram bótakrafasamtals að fjárhæð 7.722.793 krónur sem var sundurliðuð svo: „1. 1/3 hluti þesssem kom til arfs eftir A kr. 5.276.636 2. Málskostnaður lögmanns umbj. minna íhéraði með virðisaukaskatti kr. 1.702.533 3. Málskostnaður lögmanns umbj. minnaí Hæstarétti m/virðisaukask. kr. 313.624 4. Dæmdur málskostnaður í héraði fráumbj. m. til varnaraðila kr. 180.000 5. Dæmdur málskostnaður í Hæstarétti fráumbj. m. til varnaraðila kr. 250.000“. Áfrýjandihafnaði kröfu stefndu í bréfi 21. júlí 2014 með vísan til þess að GuðmundurÞórðarson hefði reynt að fá annan vott til að votta með sér erfðaskrána, en þarsem það hefði ekki tekist hefði verið ákveðið að arfleiðandi fengi sýslumanntil að votta skrána og skrá. Væri því ósannað að ágalla erfðaskrárinnar mættirekja til saknæmrar háttsemi Guðmundar. Hinn 29. september 2014 sendi lögmaður stefndu áfrýjanda áný bréf með kröfu samtals að fjárhæð 8.469.185 krónur. Munaði þar einkum um aðtil viðbótar var krafist 417.620 króna vegna 2/3 hluta kostnaðar af opinberumskiptum og 462.969 króna vegna lögmannskostnaðar við innheimtu kröfunnar ogværi þar talinn með undirbúningur vegna kæru til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum. Á tímabilinu frá 8. september til 12. desember 2014 áttusér stað nokkur samskipti milli lögmanns stefndu og áfrýjanda. Í bréfi fyrrnefndadaginn sendi lögmaður stefndu áfrýjanda endurrit úr þingbók með framburðiGuðmundar Þórðarsonar og tilkynnti jafnframt að frestað yrði áformum stefndu umað skjóta ágreiningnum til úrskurðarnefndar vátryggingamála „ef ske kynni aðframburðurinn breytti einhverju um afstöðu félagsins.“ Með bréfi 24. september2014 féllst áfrýjandi á bótaskyldu úr starfsábyrgðartryggingu Guðmundar. Aðilarnáðu þó ekki samkomulagi um bótafjárhæð og lauk samskiptum þeirra með því að 12.desember 2014 greiddi áfrýjandi stefndu samtals 3.167.092 krónur með svofelldrisundurliðun: „Höfuðstóll“ 1.714.145 krónur, „lögmannskostnaður innheimta bóta“157.727 krónur, „virðisaukaskattur af lögmannsk“ 40.220 krónur, „málskostnaðurv/dómsmáls að álitum ex gratia“ 1.255.000 krónur. Var tekið fram í tjónskvittunað um væri að ræða fullnaðargreiðslu vegna tjóns og jafnframt ítrekað aðgreiðslan fæli ekki í sér viðurkenningu á rétti til frekari greiðslu. Áfrýjandigreiddi svo stefndu 18. mars 2015 til viðbótar 112.663 krónur í vexti með vísantil 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2014, erstefndu beindu fyrst til hans kröfu, til greiðsludags 12. desember sama ár, en3.710 krónur í dráttarvexti frá þeim degi til 18. mars 2015. Stefndu höfðuðumál þetta 15. janúar 2015 og gekk hinn áfrýjaði dómur 8. desember sama ár. IIEins og aðframan greinir deila málsaðilar um umfang þess tjóns sem stefndu urðu fyrir ogbæta skal samkvæmt skilmálum framangreindrar starfsábyrgðartryggingar. Áfrýjandigreiddi 12. desember 2014 og 18. mars 2015 stefndu þá fjárhæð sem þær hefðufengið samkvæmt hinni ógildu erfðaskrá, eða 1.714.145 krónur með vöxtum. Erhvorki ágreiningur um þennan lið bóta til stefndu né sérstaklega um fjárhæð þá,157.727 krónur, sem þeim voru greiddar vegna innheimtu bóta hjá áfrýjanda. Þá er ekki ágreiningurmeð aðilum um að áfrýjanda beri að greiða stefndu kostnað sem fólst í aðstaðreyna tjón þeirra í samræmi við skilmála framangreindrar tryggingar. Stefndu telja sigeiga rétt til greiðslu vegna málskostnaðar til handa lögmanni sínum vegnareksturs framangreinds ágreiningsmáls í héraði 1.702.533 krónur og fyrir Hæstarétti313.624 krónur. Hafi þær fjárhæðir verið inntar af hendi 6. maí 2015. Þá beriþeim bætur vegna málskostnaðar sem þær voru dæmdar til að greiða vegna reksturságreiningsmálsins, eða 180.000 krónur í héraði og 250.000 krónur fyrirHæstarétti. Áfrýjandi telursig á hinn bóginn hafa að fullu bætt lögmannskostnað þann sem stefndu hafi haftaf innheimtu bóta með greiðslu 157.727 króna auk virðisaukaskatts og vaxta. Þáhafi hann greitt umfram skyldu kostnað vegna reksturs framangreindságreiningsmáls, 1.255.000 krónur með vöxtum. Loks deilaaðilar um hvort áfrýjanda beri að greiða stefndu 2/3 hluta kostnaðar vegnaopinberra skipta á framangreindu dánarbúi, eða 417.620 krónur.Í grein 2.2 ískilmálum tryggingarinnar segir um gildissvið hennar að vátryggt sé gegnbótaskyldu sem fellur á vátryggðan, sem lögmann, þegar þriðji maður verðurfyrir almennu fjártjóni sem rakið verður til vátryggðs sjálfs eða starfmannshans. Um vátryggingarfjárhæð segir í grein 4.2 að félagið greiði kostnað vegnaákvörðunar um skaðabótaskyldu eða bótafjárhæð enda þótt greiðsla félagsins fariaf þeim sökum fram úr vátryggingarfjárhæðinni. Sama gildi um vexti, semvátryggður er dæmdur til að greiða af skaðabótakröfu sem vátryggingin tekurtil. Þótt neytt hafiverið heimildar samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 til að krefjastopinberra skipta á dánarbúi móður stefndu í kjölfar deilna um gildiframangreindrar erfðaskrár verður hvorki séð að sú aðgerð hafi verið óhjákvæmilegafleiðing hins bótaskylda verknaðar né verður ráðið hver hefði að öðrum kosti orðiðkostnaður stefndu af skiptum á dánarbúinu. Þá vissi áfrýjandi fyrst af kröfustefndu á hendur sér er honum var sent afrit af bréfi lögmanns stefndu 27.febrúar 2014. Verður því á engan hátt fallist á með stefndu að taka búsins tilopinberra skipta falli undir bótaskylt tjón í skilningi skilmálavátryggingarinnar. Verður áfrýjandi af þeim sökum sýknaður af þessum hlutakröfu stefndu. Eins og aðframan greinir fékk áfrýjandi fyrst veður af kröfu stefndu á hendur sér er lögmaðurþeirra sendi afrit af bréfi hans til Guðmundar Þórðarsonar 27. febrúar 2014. Hafðiþá þegar fallið til kostnaður vegna reksturs ágreiningsmáls í héraði um gildierfðaskrárinnar og kostnaður vegna kæru til Hæstaréttar. Ákvörðun Hæstaréttarum málskostnað kom síðan í kjölfarið. Samkvæmt þessu gerðu stefndu ekki kröfu áhendur áfrýjanda á þessum tíma, en héldu þess í stað til streitu fyrirdómstólum tilefnislausri kröfu um gildi erfðaskrár sem haldin var augljósumformgalla. Gat vátryggingin ekki tekið til kostnaðar sem stofnað var til meðþeim hætti sem hér um ræðir. Að þessu virtu og þeirri greiðslu sem áfrýjandihefur innt af hendi til stefndu vegna þessara hluta kröfu þeirra verður hannsýknaður í máli þessu.Eftir þessumúrslitum og í samræmi við kröfugerð áfrýjanda hér fyrir dómi verðurmálskostnaður í héraði felldur niður en stefndu gert að greiða óskipt áfrýjandamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfu stefndu, Bog C.Málskostnaður í héraði fellur niður.Stefndu greiði áfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8.desember 2015.Málþetta sem dómtekið var þann 10. nóvember 2015 var höfðað 15. janúar s.á. afhálfu B, [...], [...] og C, [...], [...], gegn Verði tryggingum hf., Borgartúni25, Reykjavík til greiðslu skaðabóta.Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að hið stefnda félag verði dæmt tilað greiða stefnendum skaðabætur að fjárhæð 1.410.830 krónur, auk vaxta skv. 8.gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. janúar 2013 til 1. apríl 2014, endráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sbr. 9. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnendum málskostnað samkvæmt framlögðumreikningi að teknu tilliti til þess að stefnendur eru ekkivirðisaukaskattskyldir. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda ogmálskostnaðar að skaðlausu. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinnniður falla.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaHéraðsdómslögmaður, sem hafðistarfsábyrgðartryggingu hjá stefnda, útbjó erfðaskrá fyrir móður stefnenda, semdagsett er 9. október 2009. Samkvæmt henni skyldu stefnendur erfa að jöfnu 1/3hluta eigna móðurinnar en það sem eftir stæði skiptist jafnt milli stefnenda ogþriðju systurinnar. Á erfðaskránni er aðeins einn vottur, lögmaðurinn sjálfur.Móðirin lést [...] 2012. Hinn 12. september sama ár tilkynnti lögmaður þriðjusysturinnar að hún myndi vefengja erfðaskrána vegna galla á vottuninni. Meðbréfi stefnenda til lögmanns systur þeirra, 27. september 2012, og með bréfilögmanns stefnenda til hans, 9. október 2012, var farið fram á að fallið yrðifrá vefengingu og að farið yrði við skiptin að þeim vilja móðurinnar sem framkemur í erfðaskránni. Af hálfu þriðju systurinnar var 15. janúar 2013 krafistopinberra skipta á dánarbúi móðurinnar. Undir skiptum var deilt um gildierfðaskrárinnar. Skiptastjóri úrskurðaði að ekki skyldi byggt á henni viðskiptin. Stefnendur vísuðu ágreiningi um það til héraðsdóms og kærðu síðanniðurstöðu hans til Hæstaréttar, sem dæmdi erfðaskrána ógilda 5. mars 2014.Skiptum lauk í samræmi við það með úthlutunargerð skiptastjóra 28. apríl 2014.Með bréfi dags. 27. febrúar 2014 kröfðu stefnendurhéraðsdómslögmanninn skaðabóta vegna þess tjóns sem þær töldu sig verða fyrirvegna mistaka hans. Með vísan til starfsábyrgðartryggingar hans hjá stefnda varstefnda sent afrit bréfsins. Lögmaðurinn hafnaði bótaskyldu með tölvupósti tillögmanns stefnenda 23. apríl 2014 og kvaðst hann myndu halda uppi stífum vörnumí málinu allt upp í Hæstarétt.Bótakrafasem stefnendur gerðu á hendur héraðsdómslögmanninum og stefnda, var í bréfi 29.apríl 2014 að fjárhæð 7.722.793 krónur. Stefndi brást við því bréfi 21. júlís.á. og kom á framfæri neikvæðri afstöðu til kröfugerðar stefnenda og byggði súafstaða á framsetningu vátryggingartaka á málavöxtum en hann taldi að hannhefði staðið með þeim hætti að verki að saknæmri háttsemi væri ekki til aðdreifa af hans hálfu. Lögmaður stefnenda undirbjó málskot með greinargerð tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum en áður en því var komið á framfæri varafstaða til bótaskyldu endurskoðuð af hálfu stefnda og var þá fallist á að umbótaskylda háttsemi vátryggingartaka hefði verið að ræða 24. september 2014.Breytt afstaða stefnda byggði á því sem fram kemur í endurriti afvitnaframburði vátryggingartaka í dómsmálinu um gildi erfðaskrárinnar semlögmaður stefnenda hafði komið á framfæri við stefnda. Framsett bótakrafa varþó að höfuðstól í upphafi hærri en fjárhæð þess arfshluta sem stefnendur urðuaf vegna ógildi erfðaskrárinnar og var krafan síðar lækkuð og ekki er lengurágreiningur með aðilum um fjárhæð höfuðstóls skaðabóta. Ágreiningurreis um lögmannskostnað, annars vegar um þóknun lögmanns stefnenda við gæsluhagsmuna þeirra við dánarbússkipti og málaferli og hins vegar um þóknun vegnainnheimtu bóta hjá stefnda. Ágreining í þessum efnum jöfnuðu aðilar ekki aðfullu og svo fór að stefndi greiddi óumdeildaþætti kröfugerðar stefnenda og svo bætur að öðru leyti að álitum í samræmi viðmat stefnda á réttmæti kröfugerðar stefnenda, alls 3.167.092 krónur í skaðabætur þann 12. desember 2014 og 116.373krónur í vexti þann 18. mars 2015. Stefnendur fallast ekki á að umfullnaðaruppgjör hafi verið að ræða og höfða málið til heimtu fullra bóta vegnaþess kostnaðar sem þær hafi haft af málinu sem rekja megi til mistaka lögmannsins.Að mati stefnda er sá kostnaður sem skilgreindur var af hálfu stefnendalangt umfram tilefni og hafnar stefndi frekari bótagreiðslum. Stefnendur komu báðar fyrir dóm viðaðalmeðferð málsins og gáfu skýrslur. Málsástæðurog lagarök stefnendaEndaleg dómkrafa stefnenda er sundurliðuð þannig:. Höfuðstóll 1.714.145krónur2. Málskostnaðurí héraði skv. reikningi 1.702.533krónur3. Dæmdurmálskostnaður í héraði 180.000 krónur4. Málskostnaðurí Hæstarétti skv. útreikningi 313.624 krónur5. Dæmdurmálskostnaður í Hæstarétti 250.000 krónur6. Tveirþriðju hlutar skiptakostnaðar 417.620 krónurSamtals 4.577.922krónurGreiddarbætur samtals 3.167.092 krónurMismunur 1.410.830krónurÁgreining aðila kveða stefnendur snúast um það hvorteða að hve miklu leyti aðrir liðir en höfuðstóll falli undirábyrgðartrygginguna. Samkvæmt sundurliðun stefnenda eru þeir að fjárhæð2.863.777 krónur og upp í þá hefur stefndi greitt 1.452.947 krónur. Stefnendur byggi á því að þær hafi haft fullttilefni til að halda upp vörnum gegn kröfu þriðju systurinnar um ógildinguerfðaskrárinnar. Þær hafi viljað að skiptin byggðust á skýrum vilja móðurþeirra um hvernig arfurinn ætti að skiptast. Fram komi í fjórum vottorðum, semlögð voru fram í héraðsdómsmálinu, að móðir þeirra hafi verið ákaflega skýr íhugsun við gerð erfðaskrárinnar og hafi gert sér ljósa grein fyrir því hvaðaafleiðingar þessi ráðstöfun hefði í för með sér. Afstaða stefnenda verði því aðteljast mjög eðlileg. Þótt vottur á erfðaskránni hafi aðeins verið einn, hafiverið byggt á því, að þar sem hann hefði mikla reynslu af gerð erfðaskráa oghefði sömu menntun og lögbókandi, þótt hann hefði ekki stöðu lögbókanda, þáværi ekki útilokað með tilliti til hins skýra arfleiðsluvilja, að erfðaskráinyrði metin gild. Frá upphafi opinberu skiptanna hafi stefnendur gertsér ljóst, að yrði erfðaskráin metin ógild vegna vottunarinnar, kynniábyrgðartrygging lögmannsins að bæta þeim tjónið. Yrði erfðaskráin hins vegarmetin gild, kæmi ekki til þess að gera þyrfti kröfu í trygginguna. Það hafi þvíverið grundvallaratriði að fá niðurstöðu um gildi erfðaskrárinnar og það varðekki gert nema að fengnum dómi. Þrátt fyrir að dómur Hæstaréttar lægi fyrir umógildi erfðaskrárinnar hafi stefndi ekki fallist á að greiða skaðabætur og ekkiviðurkennt bótaskyldu fyrr en lögmaður stefnenda sendi útprentun af framburðihéraðsdómslögmannsins í héraðsdómi til stefnda. Byggt sé á því, með tilvísuntil þessa, að engin leið hafi verið fær fyrir stefnendur til að fá tjón sittbætt hjá stefnda, önnur en sú að láta reyna fyrst á gildi erfðaskrárinnar fyrirdómi. Undanfari þess hafi verið að halda uppi vörnum við opinberu skiptin, semsystir þeirra krafðist að færu fram.Stefnendur byggja á því að liðir 2-6 í sundurliðunstefnukröfunnar sýni tjón þeirra. Þessir kostnaðarliðir hefðu ekki komið tilnema vegna hinna bótaskyldu mistaka lögmannsins. Við mat á tjóninu sé byggt áreglum skaðabótaréttarins um bætur samkvæmt sakarreglunni. Bornar séu samantvær atburðarásir, annars vegar sú sem ætla megi að hefði orðið ef hiðbótaskylda atvik hefði ekki átt sér stað og hins vegar sú sem varð eftiratburðinn. Ef ekki hefðu orðið mistök við vottunina hjá lögmanninum hefði ekkikomið til opinberra skipta og eftirfylgjandi dómsmála. Kostnaðurinn, semstefnendur hafi orðið fyrir vegna skiptanna og dómsmálanna sé því hluti aftjóni þeirra. Liður nr. 2 sé rökstuddur með vísan tilmálskostnaðarreiknings og fylgiskjala hans sem fram hafi verið lögð við aðalmeðferðí héraði. Í þeim komi fram tímaskráning og almennt tímagjald lögmannsins áþessum tíma. Um hafi verið að ræða 57 klst. vinnu á tímagjaldinu 23.800 krónureða 1.356.600 krónur auk virðisaukaskatts. Liður nr. 3 komi fram í héraðsdómiog hafi stefnendur greitt málskostnaðinn við opinber skipti á dánarbúi móðurþeirra. Um lið nr. 4 sé vísað til handritaðra upplýsinga um unnar klukkustundirá ljósriti af málskostnaðarreikningi í héraði. Ekki hafi verið útbúinnformlegur reikningur við rekstur Hæstaréttarmálsins, en niðurstaðan sé þessi:Samning kæru, 14.2.2014, 7,0 klst. og samning kæru, 17.2.2014, 3,5 klst.samtals 10,5 klst. á 23.800 krónur = 249.900 krónur auk virðisaukaskatts. Liðurnr. 5 komi fram í dómi Hæstaréttar og hafi kostnaðurinn verið greiddur viðskiptin á dánarbúi móður stefnenda. Liður nr. 6 komi fram á bls. 2 undir liðnumskiptakostnaður í úthlutunargerð í dánarbúi móður stefnenda. Skiptakostnaðurinnsé alls 626.431 króna. Krafist sé 2/3 hluta kostnaðarins eða 417.620 króna, semstefnendur hafi greitt við skiptin. Ágreiningur sé um upphæð tjónsbótanna, en ekkibótaskylduna í sjálfu sér. Fulltrúi stefnda vísi til dóms Hæstaréttar í málinr. 105/2005 sem leiðbeiningar um ákvörðun tjónsins, þar sem fjallað sé umstarfsábyrgðartryggingu fasteignasala, en atvik séu ekki sambærileg og hér getiekki verið um að ræða neina skiptingu kostnaðar að álitum.Stefnendur líti svo á, að tjónið hafi orðið þegarþriðja systirin hafi gert kröfu um opinber skipti 15. janúar 2013. Krafist sévaxta frá þeim degi. Byggt sé á því að með bréfi lögmanns stefnenda dags. 29.apríl 2014, hafi verið lagðar fram nægar upplýsingar til að stefndi gæti metiðtjónsatvik og upphæð bóta. Krafist sé dráttarvaxta í samræmi við það frá 1.júní 2014. Ummálskostnað vísist til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Taka beri tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar að stefnendur eru ekkivirðisaukaskattskyldar og þurfi því að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefndasbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður oglagarök stefndaÁ því er byggt af hálfu stefnda að engu óbættu tjóni sé tilað dreifa. Strax og málsatvik hafi legið upplýst fyrir í september 2014 hafistefndi fallist á bótaskyldu og greitt stefnendum tjón þeirra einhliða þegarsýnt varð að samkomulag næðist ekki vegna kröfu stefnenda um endurgreiðslukostnaðar. Óumdeilt sé að bótaskyld mistök hafi átt sér stað þegar skjalsem átti að fela í sér erfðaskrá móður stefnenda hafi ekki verið vottað meðfullnægjandi hætti og væntanlegum arfláta ekki heldur veittar fullnægjandileiðbeiningar um hvernig nauðsynlegt væri að standa að vottun erfðaskrárinnarmeð fulltingi lögbókanda. Stefndi hafi á hinn bóginn engar spurnir af því hafthvernig í pottinn væri búið í þessum efnum fyrr en að gengnum dómi HéraðsdómsReykjaness og eftir að stefnendur höfðu kært úrlausn héraðsdóms tilHæstaréttar. Stefndi hafi þannig engin tök haft á því að kynna sér málavöxtu oggrípa inn í atburðarásina eftir atvikum áður en efnt hafði verið til mjögkostnaðarsamra málaferla sem samtals virðast hafa kostað stefnendur 2.446.157krónur, annars vegar 430.000 krónur í dæmdan málskostnað til gagnaðila og svo2.016.157 krónur til þeirra eigin lögmanns. Fyrst þann 27. febrúar 2014 hafistefndi verið upplýstur um í hvert óefni hagsmunir stefnenda væru komnir. Áhorfsmál sé hvort yfirhöfuð þurfti að efna til málaferla afþessu tilefni enda vitnað til dómafordæmis í bréfi lögmanns systur stefnenda,sem sé skýrt, auk þess sem hlutrænt liggi fyrir að grundvallarformskilyrðiskorti til þess að skjal geti talist gild erfðaskrá samkvæmt 40. gr. laga nr.8/1962. Annaðhvort þarf skjal að vera vottað af Notario Publico eða af tveimurarfleiðsluvottum en skjalið fullnægi hvorugu og liggi þannig fyrir hlutrænt aðskjalið er ekki gild erfðaskrá. Frekari blöðum þurfi ekki að fletta og það takivart tvær vinnustundir að leita af sér allan grun í dómasafni Hæstaréttar tilað staðreyna að þess finnist engin dæmi að skjal sem þetta hafi hlotið náðfyrir dómstólum sem erfðaskrá. Hafi minnsti vafi verið á ferð, sem þá fælisthelst í þeim málatilbúnaði vátryggingartaka að hann hafi gefið útgefandaskjalsins leiðbeiningar um að leita fulltingis Notario Publico til að fávottun, þá hafi sá vafi eyðst í síðasta lagi við skýrslutökur fyrir dómi. Umframburð hans hafi stefndi ekki frétt fyrr en í september 2014. Fallist hafiverið á bótaskyldu í beinu framhaldi.Stefnendur geri grein fyrir sundurliðun dómkröfu í sjötölusettum liðum í stefnu. Þar af sé óumdeilt að einn liður sé að fullugreiddur, höfuðstóll skaðabótarkröfu. Í fimm liðum, merktum 2 til 6 sundurliðistefnendur ýmsan lögfræðikostnað vegna málsins, samtals að fjárhæð 2.863.777krónur. Stefndi hafi vegna liða 2 til 5 greitt 1.255.000 krónur ogtelji þá þar með fullgreidda en deila málsaðila lúti fyrst og fremst að þeimliðum er snúi að þóknun þeirri sem lögmaður stefnenda áskilji sér úr hendistefnenda. Þær fjárhæðir, 1.702.533 krónur og 313.624 krónur, séu að matistefnda langt umfram tilefni og alltof háar. Jafnvel þó að stefnendur hefðukosið að leita sér fulltingis lögmanns sem áskilið hafi sér þóknun sem þessa úrþeirra hendi þá bindi það ekki stefnda þannig að slíkur kostnaður teljistbótaskylt tjón sem greiðsluskylt sé úr ábyrgðartryggingu vátryggingartaka.Stefnda beri einungis að bæta það tjón sem stefnendur verði fyrir sem hann máreikna með en í annan stað sé það beinlínis í andstöðu við skyldu stefnenda sembótakrefjenda að freista þess ekki að takmarka tjón sitt svo sem kostur er,meðal annars þannig að gætt sé hófs í þeim kostnaði sem til sé stofnað. Í annanstað sé með öllu ósannað að stefnendur hafi orðið fyrir þessu tjóni. Engargreiðslukvittanir séu lagðar fram og engir reikningar sem endurspegli þessarfjárhæðir. Liður nr. 6 í kröfugerð stefnenda sé vegna hagsmunagæslulögmanns við dánarbú móður stefnenda. Að mati stefnda sé lögmannsþóknun semkunni að hafa verið greidd vegna opinberra skipta á dánarbúi ekki tjón semhljótist af ógildi erfðaskrárinnar. Augljóst sýnist að auki af málatilbúnaði ínefndu hæstaréttarmáli að engin eindrægni hafi ríkt meðal erfingjanna og þvínæsta ljóst að dánarbú móðurinnar hefði vart verið skipt einkaskiptum meðsamkomulagi erfingja. Það að standa að skiptum á dánarbúi er verknaður semkemur í hlut erfingja annars vegar sem eigin verk eða með fulltingi skiptastjóra.Kostnaður sem af þeim verkum hljótist sé ekki tjón. Í þessum efnum hafa heldurengar greiðslukvittanir verið lagðar fram og enginn reikningur sem endurspegliþessa fjárhæð, tjónið sé þannig ósannað.Stefndi hafi greitt 197.947 krónur vegna innheimtukostnaðarvið að heimta bætur úr hendi stefnda og telji sig þar með hafa greitt þóknun aðfullu. Í raun sé samningur stefnenda við lögmann sinn stefnda óviðkomandi.Vilji þær leita fulltingis lögmanns sem taki of háa þóknun fyrir starf sitt þásé þeim það frjálst, þær geri það hins vegar ekki á kostnað stefnda. Engargreiðslukvittanir hafi verið lagðar fram og enginn reikningur sem endurspegliþessa fjárhæð. Tjónið sé þannig ósannað.Krafa stefnda um málskostnað styðjist við 130. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Krafist sé álags á málskostnað er nemivirðisaukaskatti. Stefnda sé nauðsynlegt að fá dæmt álag er þeim skatti nemi úrhendi stefnanda. NiðurstaðaÍmáli þessu er deilt um umfang hins bótaskylda tjóns stefnenda sem hlaust afmistökum lögmanns sem hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Þaðer meginregla í skaðabótarétti að bótaskyldur aðili bæti tjónþola allt það tjónsem telja má sennilega afleiðingu hinnar bótaskyldu háttsemi og verða jafnframtað vera orsakatengsl milli háttseminnar og tjónsins. Verður þessari reglueinnig beitt þegar um er að ræða ábyrgðartryggingu samkvæmtvátryggingarsamningi. Það er markmið skaðabóta að gera tjónþola fjárhagslegaeins settan og hann hefði ekki orðið fyrir tjóni.Stefndiheldur því fram að kostnaður af opinberum skiptum sé eðlilegur kostnaðurerfingja og telur að stefnendur verði að bera hallann af því að ósannað séhvort einkaskipti hefðu tekist þótt erfðaskráin hefði ekki verið vefengjanleg.Ekki verður á þetta fallist. Af málsatvikum, m.a. bréfaskiptum við systurstefnenda og lögmann hennar, er ljóst að tilefni þess að krafist var opinberraskipta var ágreiningur um gildi erfðaskrárinnar og að sá ágreiningur var tilkominn vegna ófullnægjandi vottunar vátryggingartaka á erfðaskrána. Áskorunstefnenda til systur sinnar um að skiptin færu fram að vilja móður þeirra þráttfyrir þennan ágalla var ekki sinnt og var opinberra skipta krafist meðvefengingu á erfðaskránni, án þess að stefnendur fengju rönd við reist. Þáheldur stefndi því fram að dómsmál sem stefnendur ráku með aðstoð lögmanns tilað verjast vefengingu erfðaskrár móður þeirra, sem skiptastjóri mat ógilda,hafi verið tilefnislaust. Kostnaður af þeim málarekstri verði ekki rakinn tilháttsemi vátryggingartaka með þeim hætti að hann falli undir tjón sem stefndaberi að bæta úr ábyrgðartryggingu hans. Af gögnum málsins og framburðistefnenda hér fyrir dómi þykir ljóst að skjalið sem vátryggingartaki útbjó hafihaft að geyma vilja móður þeirra um ráðstöfun eigna sinna eftir sinn dag. Þvíer ljóst að fyrir stefnendum vakti að láta á það reyna hvort unnt væri að faravið skiptin að skýrum arfleiðsluvilja hennar, sem vátryggingartaki bar um ogstaðfesti í dómsmálinu, að skjalið hefði að geyma. Afstaða vátryggingartaka tilkröfu stefnenda og sú afstaða stefnda til hennar í upphafi að hafna bótaskyldu,samræmist ekki þeirri málsástæðu stefnda að galli á vinnu vátryggingartaka,héraðsdómslögmannsins, hafi verið svo augljós að tilefnislaust hafi verið fyrirstefnendur að láta á það reyna fyrir dómi. Aðþessu virtu verður það fjártjón stefnenda sem krafist er bóta fyrir í máliþessu talið sennileg afleiðing mistaka vátryggingartaka við frágangerfðaskrárinnar og eru bein orsakatengsl milli þeirra og tjónsins fyrir hendi.Ber stefnda því að bæta stefnendum allt það fjártjón, sem þær hafa orðið fyrirbeinlínis vegna mistaka lögmannsins, úr ábyrgðartryggingu hans hjá stefnda.Stefndi heldur því fram að þóknun lögmanns stefnenda vegnareksturs dómsmálsins í héraði og fyrir Hæstarétti, auk aðstoðar við opinberskipti, 1.702.533 krónur og 313.624 krónur þar með talinn virðisaukaskattur,sbr. kröfuliði nr. 2 og nr. 4 í stefnu, sé langt umfram tilefni og alltof há.Af hálfu stefnda hafa ekki verið færð fram haldbær rök fyrir því að mál þessihafi mátt reka með aðstoð lögmanns fyrir lægri fjárhæð, en í málinu liggjafyrir gögn frá lögmanninum um tímafjölda og tímagjald hans. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að ekkisé gerð fullnægjandi grein fyrir þeim skiptakostnaði sem stefnendum var gert aðgreiða skiptastjóra við opinber skipti dánarbúsins, enda er skiptakostnaðurtiltekinn í frumvarpi til úthlutunargerðar, sem samþykkt var á skiptafundi 28.apríl 2014, sem fyrir liggur sem dómskjal í málinu og nam hann samtals 626.431 krónu.Hlutur stefnenda í þeim skiptakostnaði, tveir þriðju hlutar, nema 417.620krónum svo sem greinir í kröfulið nr. 6. Í sama dómskjali kemur fram að dæmdurmálskostnaður í héraði og í Hæstarétti, samtals 430.000 krónur, sbr. kröfuliðinr. 3 og nr. 5, var dreginn frá arfshluta stefnenda við skiptin. Umþá málsástæðu stefnda að ekki hafi verið sýnt fram á tjón stefnenda meðgreiðslu þeirra á hinum umdeilda kostnaði fyrir þjónustu lögmanns er til þessað líta að þann 6. maí 2015, þ.e. eftir að málið var höfðað, var þessikostnaður, fjárhæðir kröfuliða nr. 2 og nr. 4, millifærður affjárvörslureikningi, þar sem fjármunir stefnenda voru varðveittir, tillögmannsins sjálfs. Þykir nægilega hafa verið sýnt fram á að þessi kostnaðurhafi við höfðun málsins verið talinn til skuldar stefnenda við lögmanninn.Fjártjón þeirra samkvæmt þessum liðum verður þó ekki talið hafa orðið fyrr en6. maí 2015, þegar greiðsla reikninganna var millifærð af fjárvörslureikningi,án þess að við þær fjárhæðir legðust vextir eða dráttarvextir. Fjártjónstefnenda samkvæmt kröfuliðum nr. 3. nr., 5 og nr. 6, samtals 847.620 krónur,varð við úthlutun við opinberu skiptin 28. apríl 2014 þegar þessi kostnaður vardreginn frá arfshluta þeirra.Stefnendurkrefjast dráttarvaxta á kröfu sína, í dómkröfukafla stefnu er dráttarvaxtakrafist frá 1. apríl 2014, en í málsástæðukafla stefnu segir að krafist sédráttarvaxta frá 1. júní s.á. og er dráttarvaxtakrafan þar studd þeim rökum aðstefndi hafi verið krafinn um bætur 29. apríl s.á. með nægum upplýsingum til að stefndi gæti metiðtjónsatvik og upphæð bóta. Stefndi greiddi stefnendum þann 12. desember 2014bætur að fjárhæð 3.167.092 krónur og með greiðslu 18. mars 2015 greiddi stefndivexti af þeirri fjárhæð frá 27. febrúar 2014 til 12. desember s.á. ogdráttarvexti af fjárhæðinni frá þeim degi til 18. mars 2015. Stefnendur greidduekki lögmannskostnað samkvæmt kröfuliðum nr. 2 og nr. 4 fyrr en 6. maí 2015 ognemur sá kostnaður hærri fjárhæð en þær bætur frá stefnda sem hér er fallist áað stefnendur eigi rétt til og enn eru ógreiddar. Þannig hafði stefndi þá þegargreitt stefnendum að álitum þannkostnað að hluta ásamt vöxtum og dráttarvöxtum með uppgjörum 12. desember 2014og 18. mars 2015 þegar reikningar lögmannsins komu til greiðslu án vaxta eða dráttarvaxta.Þykir með hliðsjón af þessu rétt að dæma ekki vexti á ógreiddar bætur og aðgera stefnda að greiða dráttarvexti á dæmdar bætur fyrst frá dómsuppsögu tilgreiðsludags, sbr. 2. ml. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísun til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert aðgreiða stefnendum málskostnað sem ákveðinn er 930.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti.Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari.DÓ M S O R ÐStefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnendum, B og C, óskipt 1.410.830 krónur, aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu tilgreiðsludags.Stefndigreiði stefnendum 930.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 137/2008
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X, sem veitt hafði verið reynslulausn, skyldi á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga afplána 360 daga eftirstöðvar refsingar, sem hann hafði hlotið með dómi Hæstaréttar 28. apríl 2005, enda taldist kominn fram sterkur grunur um að X hefði framið fíkniefnalagabrot sem varðað gæti allt að 12 ára fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2008, þar sem varnaraðila var gert að afplána 360 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann fékk reynslulausn á með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 26. ágúst 2007. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 28. apríl 2005 í máli nr. 16/2005 var varnaraðili dæmdur til þriggja ára fangelsisvistar, en með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 26. ágúst 2007 var honum veitt reynslulausn á 360 daga eftirstöðvum refsingarinnar. Fallist er á með sóknaraðila að varnaraðili sé undir sterkum grun um að hafa framið fíkniefnabrot, sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, afpláni 360 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar 28. apríl 2005. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 2. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005 að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að afplána 360 daga eftirstöðvar reynslulausnar dóms Hæstaréttar frá 28. apríl 2005, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 26. ágúst 2007. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfunni verði hafnað. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um stórfellt brot á lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í kröfu lögreglustjórans kemur m.a. fram að um nokkurt skeið hafi staðið yfir rannsókn á innflutningi á um 4.639,5 g af amfetamíni og 594,70 g af kókaíni sem fundist hafi við eftirlit lögreglu og tollgæslu í bifreið á vegum hraðflutningafyrirtækisins UPS á Keflavíkurflugvelli þann 15. nóvember sl. Í þágu rannsóknar málsins hafi lögreglan handtekið þann 23. og 24. janúar sl. þá A og B og C, sem allir hafi verið úrskurðaðir í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Þeim A og B hafi nú verið sleppt úr haldi en C sitji enn í gæsluvarðhaldi. Þann 30. janúar sl. hafi lögreglan handtekið kærða X og hafi hann setið í gæsluvarðhaldi frá 31. janúar sl. vegna sterks gruns lögreglu um að vera viðriðinn innflutning fíkniefnanna hingað til landsins. Rannsókn málsins sé í fullum gangi og miði henni áfram. Unnið sé að rannsókn málsins í samvinnu við erlend lögregluyfirvöld og m.a. sé beðið eftir upplýsingum erlendis frá varðandi þann samskiptamáta sem notaður hafi verið við skipulag innflutningsins hingað til landsins. Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að innflutningur með þessum hætti hafi staðið yfir a.m.k. frá vormánuðum 2005. Telur lögreglan að töluvert mikið magn fíkniefna hafi komið til landsins með þessum hætti. Hafi lögreglan unnið að því að rannsaka tölvubúnað sem haldlagður hafi verið og jafnframt að vinna úr banka- og símagögnum sem aflað hafi verið. Sem stendur hafi ekki öll gögn borist erlendis frá enda rannsókn málsins nokkuð umfangsmikil. Lögreglan telur kærða vera undir sterkum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Hann hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 31. janúar sl. Lögreglan telur að kærði tengist fjármögnun brotsins, skipulagningu og móttöku fíkniefnanna. Talið sé að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Þyki því brot hans mjög alvarlegt. Kærði hafi neitað aðild að málinu. Lögreglu finnist hins vegar framburður hans mjög ótrúverðugur og hafi hann orðið margsaga um einstök atvik málsins. Lögreglan vísi til framburða annarra sakborninga og vitna í málinu. Þá hafi lögreglan unnið að rannsókn á fjármálum kærða en sú vinna hafi þegar leitt í ljós að kærði eigi fjölda eigna sem hann hafi skráð á annað fólk í því skyni að blekkja yfirvöld. Hann hafi hins vegar ekki viljað tjá sig um fjárhag sinn og eignastöðu í yfirheyrslum. Þá vísar lögreglan til þess að kærði hafi aðfaranótt 15. febrúar sl. strokið úr haldi lögreglu en fundist í heimahúsi síðar sama dag. Að öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á það með lögreglustjóra að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærði hafi framið afbrot sem þung fangelsisrefsing er lögð við. Dómurinn telur að skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga sé uppfyllt og með vísan til þess fellst dómurinn á þá kröfu að varnaraðili skuli afplána 360 daga eftirstöðvar reynslulausnar sem honum var veitt með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 26. ágúst 2007. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ákærða, X, er gert að afplána 360 daga eftirstöðvar reynslulausnar sem honum var veitt með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 26. ágúst 2007.
Mál nr. 682/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2017, sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur30. október 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins13. nóvember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sætaeinangrun meðan á því stendur.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 30. október 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 13. nóvember nk. kl 16:00. Þá er gerð krafaum að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Ígreinargerð sækjanda kemur fram að í gærkvöldi hafi brotaþoli, A, kt. [...], komið álögreglustöð með 2 ára gamla dóttur sína með sér og óskað aðstoðar lögregluvegna langvarandi heimilisofbeldis af hálfu sambýlismanns síns X, kt. [...]. Kvað hún að henni hefði tekist að flýjaheimilið fyrr um daginn og farið á gistiheimili. Í skýrslutöku hafi brotaþoli lýstlangvarandi líkamlegu, kynferðislegu og andlegu ofbeldi kærða í hennar garð.Kvað hún kærða síðast hafa ráðist á sig daginn áður er hún hafi reynt að flýjaog þá veitt henni þá áverka sem hún var með. Hafi hún verið í miklu uppnámi oggrátið mikið. Kvað hún þau hafa verið saman í 6 ár og hafa búið á Íslandi í 4 ár.Kvað hún ofbeldið hafa byrjað fyrir um 3 árum með hnefahöggum en það hefði svoágerst og orðið grófara. Lýsti hún því að hann tæki hana kverkataki, sparkaði íhöfuð hennar, kýldi hana auk þess að hafa lamið hana með rim úr rúmgrind. Lýstihún því einnig að hann hefði ítrekað sett ýmsa hluti upp í leggöngin á henni,t.d. vítamínsglös og leikfangagítar, og neytt hana til munnmaka. Þá hafi húnlýst miklu andlegu ofbeldi og frelsissviptingu. Lýsti hún því að hann stýrðihenni í einu og öllu og stjórnaði fjármálum hennar. Hann tæki alla peningahennar þó hún fengi eigin laun. Þá hafi hann bannað henni að fara heim tilfjölskyldu sinnar í [...] og tekið öllskilríki hennar og vegabréf af henni. Kvað hún kærða hafa bannað sér að faratil læknis en hún hafi tvisvar farið á slysadeild vegna áverka sem kærði hafiveitt henni. Lýsti hún því að tveggja ára dóttir þeirra hefði orðið vitni afofbeldinu og hann hefði ógnað henni með öskrum og grimmilegri framkomu og talaðilla um brotaþola við hana. Kvað hann kærða hafa lamið systur hennar fyrir umþað bil 3 vikum en hún væri búin að vera í heimsókn hjá þeim. Auk þess hafihann lamið vin hennar, B, sem hafi reynt að hjálpa henni. Hann hefði ekið meðhann út úr bænum og ráðist á hann. Teknar hafi verið ljósmyndir af áverkumsem brotaþoli hafi verið með er hún hafi komið á lögreglustöð í gær. Um mar áhandleggjum sé að ræða en hún muni undirgangast ítarlega læknisskoðun áneyðarmóttöku í dag vegna málsins. Framkvæmd hafi verið húsleit á heimilibrotaþola og kærða að [...] í Reykjavíkfyrr í dag og hafi þar verið haldlögð brotin fjöl undan rúmgrind ogvítamínsglös. Í nótt hafi B kært kærða fyrirlíkamsárás, frelsissviptingu og hótanir, sbr. mál lögreglu nr. [...]. Lýstihann því að hann að þann 23. október sl. hefði kærði farið með hann í bíltúrbak við [...]. Þeir hafi verið að spjalla saman þar þegar hann hafi allt í einufengið hettu yfir höfuðið og síðan hafi verið sparkað í líkama hans og höfuð ínokkurn tíma. Kærði hafi hótað honum að ef hann myndi ekki hætta að skipta séraf málum brotaþola þá myndi hann ,,taka hann út“, þ.e. drepa hann. Kvað hann aðþegar hettan hafi verið sett á hann hafi verið tveir menn að verki. Kvað Bkærða einnig hafa eitt sinn ráðist á sig með skóflu og hafi verið vitni að því. Í skýrsluna af B sé bókað afrannsakanda að á meðan skýrslutökunni stóð hafi B borist hótanir ísmáskilaboðum frá aðila tengdum kærða. Kærði hafi verið handtekinn í nótt og við handtökuhafi hann verið með skilríki brotaþola meðferðis ásamt piparúðavopni. Viðyfirheyrslu í dag hafi kærði neitað að hafa beitt brotaþola kynferðisleguofbeldi. Varðandi líkamlegt ofbeldi kvað hann m.a. að til átaka hefði komiðmilli þeirra eftir neyslu áfengis þegar hún hefði hótað honum. Kvað hann að efhann gerði ekki það sem hún vildi ögraði hún honum til þess að slá sig. Kvaðhann að hún hefði líka ráðist á sig. Kvað hann að hann myndi aldrei ráðast ákonu að engu tilefni. Eitt sinn er þau hafi verið í átökum hefði olnbogi hansóvart farið í andlit hennar og hún þá fengið skurð við augað. Kærði hafialfarið neitað að hafa tekið hana kverkataki en mögulegt sé að hann hafi kýlthana í átökum þeirra í milli.Aðmati lögreglu sé fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi beittsambýliskonu sína langvarandi líkamlegu, kynferðislegu og andlegu ofbeldi, m.a.fyrir framan barn þeirra. Auk þess sé hann undir rökstuddum grun um árás á vinhennar og systur. Séu brotin talin varða við 1. og 2. mgr. 218. gr. b., 1. mgr.194. gr., 2. mgr. 218. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geta varðaðallt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins sé á frumstigi og teljilögreglustjóri ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gertað sæta gæsluvarðhaldi. Það liggi fyrir að taka þurfi aðra skýrslu af brotaþolaen hún hafi lagt áherslu á í skýrslutöku í gær að ekki væri allt komið fram afhennar hálfu. Vegna þreytu brotaþola og barnsins hafi verið ákveðið að takaítarlegri skýrslu af henni síðar. Hafa þurfi upp á vitnum sem brotaþoli nefnirog taka skýrslur af þeim. Einnig þurfi að taka skýrslu af vitninu B og hafa uppá og taka skýrslur af systur brotaþola og öðrum fjölskyldumeðlimum. Þá þurfi aðhafa uppi á mögulegum samverkamanni vegna meintrar árásar á B. Einnig þurfi aðtaka aðra skýrslu af sakborningi. Jafnframt þurfi að afla og yfirfara símagögnog læknisfræðileg gögn. Mál þetta sé því á það viðkvæmu stigi að hætt sé viðþví að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins með einhverjum hætti gangihann laus.Meðvísan til framanritaðs, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1.mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sé þess krafist að krafannái fram að ganga. Niðurstaða:Eins og rakiðhefur verið var kærði handtekinn í gær vegna rökstudds gruns um nauðgun,alvarlega líkamsárás og hótanir, en öll þessi brot geta varðaðfangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og telja verður að kærðigeti torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafaáhrif á framburð samseka fari hann frjáls ferða sinna. Meðvísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er þvífallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Þess er krafistað kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur þar sem annars sé ekkiunnt að koma í veg fyrir að kærði torveldi rannsókn málsins, s.s. með því aðkomast í síma, tölvu eða koma skilaboðum áleiðis í gegnum aðra fanga. Að þessuvirtu og með vísan til b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 er fallist á aðkærði sæti einangrun. Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 13. nóvember nk. kl 16:00. Þá skal kærði sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 464/2012
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Vextir Viðbótarkrafa Fullnaðarkvittun Stjórnarskrá Afturvirkni
Sveitarfélagið B og fjármálafyrirtækið A hf. greindi á um uppgjör lánssamnings milli B og S, sem A hf. tók síðar yfir, þar sem mælt var fyrir um ólögmæta gengistryggingu, en vexti af skuldbindingunni skyldi miða við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu samkvæmt dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. A hf. lét endurreikna skuldbindinguna, en útreikningurinn tók mið af því að A hf. ætti kröfu á hendur B aftur í tímann um áðurgreinda vexti, að frádregnum svonefndum LIBOR-vöxtum auk vaxtaálags samkvæmt lánssamningnum, á grundvelli meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum aðila, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. B taldi sér óskylt að greiða þann vaxtamun með vísan til undantekningarreglu, þess efnis að fullnaðarkvittun kröfuhafa geti að vissum skilyrði fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu, enda hefði hver og ein greiðsla hans á lánstímanum falið í sér fullnaðargreiðslu af hans hálfu. Af þeim sökum krafðist B aðallega viðurkenningar á að eftirstöðvar skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð sem miðaði við þær forsendur. Hæstiréttur vísaði til þess að í málinu yrði að kanna hvort skilyrði væru uppfyllt, á sama hátt og gert var í dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, svo undantekning frá meginreglunni gæti ráðið niðurstöðu málsins. Því var slegið föstu að greiðslutilkynningar S, og síðar A hf., og fyrirvaralaus móttaka á greiðslum B í samræmi við þær tilkynningar hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum. Þá taldi Hæstiréttur að augljós aðstöðumunur hefði verið á S og B við lántökuna, þvert á það sem haldið var fram af hálfu A hf. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur það standa A hf. nær en B að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaust og að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra, yrði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar. A hf. gæti því ekki krafið B um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Þá taldi Hæstiréttur að lög nr. 151/2010 gætu ekki haggað áðurgreindri niðurstöðu um uppgjör milli aðila, enda væri ekki með almennum lögum unnt að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem var gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Loks féllst Hæstiréttur á réttmæti þeirrar aðferðar B við endurútreikning lánsins, að afborganir af höfuðstól skuldar, sem B innti af hendi til og með þess dags sem A hf. miðaði útreikning sinn við, kæmu að fullu til frádráttar höfuðstól lánsfjárhæðarinnar, sem hvorki bæri gengistryggingu né annars konar verðbætur, og að fjárhæð greiddra vaxta hefði engin áhrif þar á enda teldust þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils. Var aðalkrafa B því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar sinnar við stefnda samkvæmt lánssamningi 27. desember 2006 hafi 10. mars 2011 verið aðallega að fjárhæð 128.951.389 krónur, til vara 162.371.077 krónur, að því frágengnu 185.703.106 krónur, en að öðrum kosti 196.871.513 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi gerði samning við Sparisjóð Mýrasýslu 27. desember 2006 um að sá síðarnefndi veitti honum lán „að jafnvirði allt að 200.000.000“ krónur í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Skuldina lofaði áfrýjandi að greiða að fullu með 80 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 10. mars 2007. Um vexti var svo samið að lánið bæri svokallaða þriggja mánaða LIBOR-vexti eins og þeir væru ákveðnir hverju sinni með 1,80% vaxtaálagi. Vexti skyldi greiða á sömu gjalddögum og afborganir af höfuðstól. Með heimild í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum ákvað Fjármálaeftirlitið 3. apríl 2009 að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Sparisjóðs Mýrasýslu og meðal annars að stefndi, sem þá nefndist Nýi Kaupþing banki hf., yfirtæki í einu lagi þau réttindi, eignir og skuldbindingar sparisjóðsins, sem greindi í kaupsamningi milli þessara fjármálastofnana, sem gerður var sama dag. Frá og með 1. júlí 2010 tók stefndi við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum sparisjóðsins vegna samruna félaganna. Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, var leyst úr ágreiningi um lögmæti skuldbindinga í íslenskum krónum vegna svonefndra bílalána, sem skyldu taka breytingum í samræmi við breytingar á gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Niðurstaðan varð sú að slík gengistrygging væri óheimil. Með dómi réttarins 16. september sama ár í máli nr. 471/2010 var til úrlausnar hvernig færi um vexti af slíkum skuldbindingum og var dæmt að í stað umsaminna erlendra vaxta skyldu vextir miðast við 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um er að ræða vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Þá var dæmt í Hæstarétti 14. febrúar 2011 í máli nr. 604/2010 að ákvæði um gengistryggingu í skuldabréfum í íslenskum krónum, tryggðum með veði í fasteign, væru ólögmæt. Loks féll dómur í Hæstarétti 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 þar sem niðurstaðan varð sú að vextir af slíkri skuldbindingu töldust fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittun kröfuhafa. Sá síðastnefndi gæti ekki krafið skuldara um greiðslu vaxta umfram þá erlendu vaxtaviðmiðun, sem hann hafði greitt. Rangur lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra um vaxtakjör, yrði ekki leiðréttur aftur í tímann heldur einungis vegna vaxta til framtíðar. Stefndi endurreiknaði ógreiddan höfuðstól skuldar áfrýjanda miðað við 10. mars 2011. Var það gert á þeim grundvelli að stefndi teldi að í lánssamningnum hafi verið mælt fyrir um ólögmæta gengistrygging láns í íslenskum krónum. Því til samræmis féllst stefndi í greinargerð sinni í héraði á þá kröfu áfrýjanda að viðurkennt yrði að skuldbinding hans samkvæmt lánssamningi hafi verið ákveðin í íslenskum krónum en ekki í erlendri mynt. Í útreikningnum var gengið út frá því að lánið hafi frá stofndegi borið vexti samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Telur stefndi sig eiga kröfu aftur í tímann um slíka vexti samkvæmt lánssamningnum. Um þann hluta endurreikningsins kveðst hann hafa fylgt lögum nr. 151/2010, en með þeim var meðal annars breytt 18. gr. fyrrnefndu laganna. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar svo breyttri skal peningakrafa almennt bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lán teljast ógild. Í 3. mgr. 18. gr. segir að vexti samkvæmt ákvæði 1. mgr. skuli reikna frá og með stofndegi peningakröfu nema samið sé um annað. Samkvæmt útreikningi stefnda var skuld áfrýjanda að eftirstöðvum 213.894.396 krónur áðurnefndan dag. Í þeirri fjárhæð var meðtalinn mismunur á annars vegar vöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 og hins vegar erlendum vöxtum frá stofndegi kröfunnar 27. desember 2006 til 10. mars 2011, sem stefndi lagði við ógreiddan höfuðstól og skyldi greiðast með jöfnum greiðslum á umsömdum gjalddögum það sem eftir lifði lánstímans. Áfrýjandi telur sér óskylt að greiða þann vaxtamun, sem að framan greinir. Hann byggir aðalkröfu sína á því að hver og ein greiðsla hans, sem skiptist í vexti og afborgun af höfuðstól, sé fullnaðargreiðsla sem verði ekki endurskoðuð síðar með því að höfuðstóllinn verði uppreiknaður með aðferð, sem aðilar sömdu ekki um í lánssamningnum. Á útreikningsdegi stefnda hafi áfrýjandi lokið greiðslu 17 afborgana af samtals 80 og aðalkrafan, 128.951.389 krónur, nemi því sem eftir standi af upphaflegri lánsfjárhæð í íslenskum krónum þegar greiddar afborganir hafi verið dregnar frá. Þá telur áfrýjandi að ákvæði laga nr. 151/2010 eigi hér ekki við. Þrjár varakröfur hans fela í sér mismunandi aðferðir við útreikning verði lögin talin taka til lögskipta aðila. II Málsástæður áfrýjanda eru í grundvallaratriðum hinar sömu og sóknaraðila í áðurnefndu máli nr. 600/2011. Hann byggir á því að aðstæður nú séu um það sem mestu skiptir sambærilegar þeim sem voru í fyrra málinu og því hljóti sá dómur Hæstaréttar að vera fordæmi við úrlausn þessa máls. Stefndi mótmælir því og telur aðstæður þar hafa verið ólíkar þeim, sem séu fyrir hendi nú. Í máli nr. 600/2011 reyndi á almennar reglur kröfuréttar við úrlausn um kröfu aðila. Í dóminum greindi frá þeirri meginreglu að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé. Frá meginreglunni séu þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að hann glati frekari kröfu. Áherslan hvíli á því að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur viljayfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið og þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann hafi gert upp að fullu greiðslu sína á viðkomandi gjalddaga og geti treyst því að ekki komi til frekari kröfu síðar. Í dóminum var lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar, sem kröfuhafi sendi fyrir hvern gjalddaga með útreikningi á fjárhæðinni sem skyldi greiða og eftir það fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við tilkynningarnar, hafi jafngilt fullnaðarkvittun um greiðslu á því sem gjaldféll hverju sinni. Þá segir í dóminum að af áðurnefndri meginreglu leiði að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu hafnað. Undantekning frá henni styðjist meðal annars við þau rök að skuldari hafi við móttöku kvittunar fengið í hendur yfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið. Að baki búi sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en því geti fylgt mikil röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hafi hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp vegna liðins tíma og honum síðan gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða. Í framhaldi segir í dóminum að þá komi til athugunar hvort atvik séu með þeim sérstaka hætti í málinu að víkja beri frá framangreindri meginreglu og hafna tilkalli kröfuhafans um viðbótargreiðslu. Niðurstaðan varð sú að öll skilyrði töldust uppfyllt svo undantekning frá meginreglunni ætti við í málinu. Hér á eftir verður með sama hætti og í áðurnefndum dómi kannað hvort skilyrði séu uppfyllt svo undantekning frá meginreglunni geti ráðið niðurstöðu málsins líkt og áfrýjandi krefst. III Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hvern gjalddaga til og með 10. mars 2011 hafi Sparisjóður Mýrasýslu og síðan stefndi sent greiðslutilkynningu til áfrýjanda þar sem fram kom fjárhæð afborgunar og gjaldfallinna vaxta. Áfrýjandi greiddi í samræmi við það og fékk kvittun fyrir hverju sinni. Hér verður að líta til þess að á einstökum gjalddögum á þessu tímabili gengu aðilar lánssamningsins út frá því að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgana og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var áfrýjandi því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu. Hvað áfrýjanda varðar eru ekki efni til að meta það með öðrum hætti þótt síðasta greiðslan hafi verið innt af hendi að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2010 en hann greiddi þá eins og jafnan áður í samræmi við greiðslutilkynningu kröfuhafans. Þegar stefndi endurreiknaði skuldina var komin á festa í framkvæmd endurgreiðslna samkvæmt samningnum, en liðinn var rúmlega fimmtungur lánstímans og áfrýjandi hafði þá greitt samsvarandi hlutfall afborgana af láninu. Samkvæmt endurútreikningi stefnda á fjárhæð skuldar áfrýjanda eftir greiðslu afborgunar og vaxta 10. mars 2011 nam hún 213.894.471 krónu, en af höfuðstól skuldarinnar einum hefðu þá átt að standa eftir 157.500.000 krónur í ljósi þess að stefndi hafði þá greitt 17 af 80 jöfnum afborgunum. Endurútreikningurinn fól þannig í reynd í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð sem svaraði mismuninum á þessum tveimur fjárhæðum eða 56.394.471 krónu. Sú fjárhæð er umtalsverð að virtu því að upphafleg fjárhæð lánsins var 200.000.000 krónur. Í því ljósi er haldlaus viðbára stefnda um að sú tilhögun sé ívilnandi fyrir áfrýjanda að bæta vaxtamuninum fyrir liðinn tíma við höfuðstól lánsins til greiðslu síðar í stað þess að krefjast greiðslu strax. Við mat á því hvort undantekning frá áðurnefndri meginreglu komi til álita skiptir loks máli hvort aðstöðumunur hafi verið á aðilum lánssamningsins. Stefndi ber fyrir sig að þetta mál skeri sig frá máli nr. 600/2011 að því leyti að þar hafi aðilarnir verið fjármálafyrirtæki og einstaklingar, en hér sé viðsemjandi fjármálafyrirtækis á hinn bóginn sveitarfélag, sem velti miklu fé í rekstri sínum. Ekki sé um yfirburðastöðu kröfuhafans í samningssambandinu að ræða og því ótækt að niðurstaða ráðist af undantekningu frá meginreglunni. Hér verður að hafa í huga að Sparisjóður Mýrasýslu var fjármálafyrirtæki á lánamarkaði, sem bauð viðskiptavinum sínum ýmis lánakjör, þar með talin lán með gengistryggingu, sem reyndust ólögmæt. Skilmálar láns áfrýjanda voru samkvæmt einhliða ákvörðun sparisjóðsins og stöðluðum skilmálum hans hvað slík lán varðar. Ekkert liggur fyrir um að áfrýjandi hafi búið yfir slíkri sérþekkingu um fjármálastarfsemi og peningamál á fjölþjóðlegum vettvangi að jafnað verði við þá sem fjármálafyrirtæki búa að öðru jöfnu ein yfir. Augljós aðstöðumunur var þannig á lánveitanda og lántaka í viðskiptum þeirra í umrætt sinn. Samkvæmt því sem áður var rakið verður lagt til grundvallar að greiðslutilkynningar Sparisjóðs Mýrasýslu og síðan stefnda og fyrirvaralaus móttaka á greiðslum frá áfrýjanda í samræmi við tilkynningarnar hafi jafngilt fullnaðarkvittunum. Þótt ekkert þeirra atriða, sem að framan greinir, geti ráðið úrslitum eitt og sér, verður að líta svo á þegar þau eru öll virt í heild að það standi stefnda nær en áfrýjanda að bera þann vaxtamun, sem deilt er um í málinu og hlaust af hinni ólögmætu gengistryggingu. Er því fallist á með áfrýjanda að sá rangi lagaskilningur sem lá að baki lögskiptum hans og Sparisjóðs Mýrasýslu í upphafi verði í uppgjöri aðila einungis leiðréttur til framtíðar. Af því leiðir að stefndi getur ekki krafið áfrýjanda um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. IV Að framan var getið um lög nr. 151/2010, sem stefndi vísar til, en þau hafa meðal annars að geyma ákvæði sem lúta að ákvörðun vaxta aftur í tímann af skuldabréfum þar sem samningsákvæði um gengistryggingu hafa verið talin andstæð lögum. Með almennum lögum er ekki unnt með íþyngjandi hætti að hrófla á afturvirkan veg við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 600/2011. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttinda sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessum sökum fá nefnd lög ekki haggað þeirri niðurstöðu sem komist var að hér að framan. V Aðalkrafa áfrýjanda er fundin með því að leggja saman greiddar afborganir af höfuðstól á tímabilinu 10. mars 2007 til og með 10. mars 2011 og draga þá fjárhæð frá upphaflegri lánsfjárhæð. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins skyldi greiða lánið með jöfnum afborgunum, sem að óbreyttu gengi íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum hefði verið 2.500.000 krónur í hvert sinn eða 10.000.000 krónur á ári. Á fyrri hluta áðurnefnds tímabils urðu nokkrar afborganir ívið lægri en þessu nemur vegna gengisþróunar en frá árinu 2008 mun hærri af sömu sökum. Lánið, sem hér um ræðir, var sem fyrr segir ekki gilt lán í erlendri mynt, heldur fól það í sér ólögmæta gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum. Því getur lánveitandi ekki átt rétt til þess að einstakar afborganir á fyrrnefndu tímabili taki breytingum í samræmi við breytt gengi erlendra gjaldmiðla og að á þær reiknist umsamdir erlendir vextir. Í aðalkröfu áfrýjanda felst að afborganir af höfuðstól skuldarinnar, sem hann innti af hendi til og með 10. mars 2011, komi að fullu til frádráttar höfuðstólnum, sem beri hvorki gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga. Fjárhæð greiddra vaxta hafi þar ekki áhrif, enda teljist þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils. Verður fallist á réttmæti þessarar aðferðar áfrýjanda við útreikning skuldar hans. Samkvæmt þessu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að eftirstöðvar skuldar áfrýjanda, Borgarbyggðar, við stefnda, Arion banka hf., samkvæmt lánssamningi 27. desember 2006 hafi eftir greiðslu vaxta og afborgunar 10. mars 2011 numið 128.951.389 krónum. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 22. maí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl sl., er höfðað með stefnu birtri 6. júní 2011. Stefnandi er Borgarbyggð, Borgarbraut 11 í Borgarnesi. Stefndi er Arion banki hf. Við uppkvaðningu dóms er gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar lánssamnings, sem gerður hafi verið hinn 27. desember 2006, hafi verið hinn 10. mars 2011: 1. Aðallega, kr. 128.951.389. 2. Til vara, kr. 162.371.077. 3. Til þrautavara, kr. 185.703.106. 4. Til þrautaþrautavara, kr. 196.871.513. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. MÁLSATVIK Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hinn 27. desember 2006 hafi stefnandi og Sparisjóður Mýrasýslu gert með sér lánasamning sem borið hafi yfirskriftina Lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum). Komi jafnframt fram í lánasamningnum, að um sé að ræða lán til allt að 20 ára að jafnvirði allt að tvö hundruð milljónum íslenskra króna. Í fyrsta kafla lánasamningsins er kveðið svo á að lánið skuli vera samsett úr erlendum myntum í hlutföllunum 50% JPY (japanskt jen) og 50% CHF (svissneskur franki), svokallað fjölmyntalán. Kveður samningurinn á um að lánið skuli greiðast með 80 afborgunum með gjalddaga á þriggja mánaða fresti, með fyrsta gjalddaga hinn 10. mars 2007, og að það skuli bera svokallaða LIBOR-vexti (London Inter Bank Offered Rate), þ.e. vexti á millibankamarkaði í London, eða þeir skulu taka mið af öðrum vöxtum á millibankamarkaði eða gjaldmiðlaskiptamarkaði sem lánveitandi gefur upp hverju sinni, auk 1,8% vaxtaálags. Lánið var greitt út til stefnanda í samræmi við ákvæði lánasamningsins hinn 29. desember 2006, og voru kr. 199.0000.000 lagðar inn á reikning hans, skv. sérstakri kaupnótu, þar sem jafnvirði hinna erlendu mynta (JPY og CHF) var umreiknað í íslenskar krónur. Með heimild í lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Sparisjóðs Mýrasýslu (SPM) og að Nýi Kaupþing banki hf. (nú Arion banki hf.) yfirtæki í einu lagi þau réttindi sem áður tilheyrðu SPM og fram komi í kaupsamningi milli SPM og Arion banka hf. sem gerður hafi verið hinn 3. apríl 2009. Ákvörðun þessi sé dagsett sama dag. Frá og með 1. júlí 2010 hafi Arion banki hf. tekið við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum SPM. Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi verið skýrlega úr því skorið að almennt bann væri við gengistryggingu á Íslandi og að allir lánasamningar svo tryggðir tækju sjálfkrafa breytingum hvað varðar réttindi og skyldur þegar af þeirri ástæðu. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 hafi því verið slegið föstu að ákvæði um vexti í lánasamningi þeim, sem til umfjöllunar hafi verið í málinu, skyldi, vegna ólögmætis gengistryggingar, miðast við 4., sbr. 3., gr. laga nr. 38/2001 (vaxtalaga). Í kjölfarið hafi verið sett lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001, þar sem kveðið hafi verið á um með hvaða hætti höfuðstóll ákveðinna gengistryggðra lána skyldi leiðréttur með vísan til fyrrgreindra dóma Hæstaréttar. Stefnandi hafi alla tíð greitt af láninu í samræmi við ákvæði lánasamningsins og ekki hafi komið til svokallaðrar frystingar lánsins í samræmi við tilmæli ríkisstjórnar Íslands til viðskiptabanka, dags. 22. október 2008. Höfuðstóll lánsins hafi og ekki verið endurútreiknaður í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í fyrrgreindum málum og hafi stefndi neitað því að lánasamningurinn falli undir fyrrgreind fordæmi Hæstaréttar. Afborganir lánsins hafi allar verið greiddar með íslenskum krónum sem hafi verið skuldfærðar af tékkareikningi lántaka hjá SPM, nú stefnda, Arion banka hf. Sé miðað við ólögmæta gengistryggingu og afstöðu stefnda hafi staða lánsins verið, hinn 10. mars 2011, kr. 352.180.493. Fulltrúar stefnanda hafi í kjölfar fyrrgreindra dóma Hæstaréttar átt í viðræðum við fulltrúa stefnda um leiðréttingu á höfuðstól hins umdeilda láns en án árangurs og sé stefnanda því nauðugur einn sá kostur að höfða dómsmál þetta. MÁLSÁSTÆÐUR Ekki er um það ágreiningur með aðilum að skuldbinding samkvæmt lánasamningi aðila varði lánsfé í íslenskum krónum, sbr. VI. kafla vaxtalaga, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki lánsfé í erlendri mynt. Samningurinn feli í sér verðtryggingu skuldbindinga lánasamnings í íslenskum krónum, sem bundinn sé við gengi erlendra gjaldmiðla, og fari af þeim sökum í bága við ákvæði 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Af hálfu stefnanda segir að af dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 megi ráða að við ákvörðun vaxta af skuldbindingum samkvæmt lánasamningnum beri að fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga sem feli í sér að vextir skuli vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru skv. 10. gr. laganna. Í þessu felist annars vegar að lánveitanda hafi eftir uppkvaðningu dómsins verið óheimilt að innheimta greiðslur af láninu sem miðist við gengistryggingu og hins vegar að lántaki geti haft uppi fjárkröfu á hendur lánveitanda sem nemi ofgreiðslu af láninu. Um aðalkröfu byggir stefnandi aðallega á því að hver og ein afborgun hans af höfuðstól og vöxtum lánsins, sem stefndi hafi veitt athugasemdalaust viðtöku, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu af hálfu stefnanda sem hann verði ekki endurkrafinn um. Þá er til þess vísað að stefndi hafi sjálfur annast útreikning afborgana lánsins og sent stefnanda greiðsluseðla í samræmi við það. Stefnandi hafi því greitt hverja og eina afborgun af höfuðstól í samræmi við bein fyrirmæli stefnda og á grundvelli útreikninga hans. Stefnandi hafi því réttilega mátt gera ráð fyrir að afborganir hans á hinum fyrir fram ákveðnu gjalddögum, í samræmi við greiðsluseðla stefnda, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu hverrar afborgunar, með tilheyrandi lækkun á höfuðstól, og að stefnandi yrði ekki krafinn um frekari greiðslur vegna þeirra síðar. Byggir stefnandi á því, í samræmi við almenn sjónarmið kröfuréttar um aðgæsluskyldu lánastofnana, að það hafi staðið stefnda nær að gæta annars vegar að lögmæti verðtryggingar lánasamningsins og hins vegar að því að innheimtuseðlar, sem stefndi hafi gefið út vegna afborgana lánsins, hafi verið réttir og að fyrirvaralaus móttaka stefnda á greiðslum stefnanda á afborgunardögum hafi því falið í sér fullnaðaruppgjör hverrar afborgunar. Stefnandi hafi mátt treysta því að um endanlegt uppgjör væri að ræða, enda hafi stefndi haft yfirburðastöðu gagnvart stefnanda og búið yfir sérþekkingu á þessu sviði. Jafnvel þó að í forsendum fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 komi fram að ákvæði lánasamninga um vexti og verðtryggingu séu svo nátengd að sé verðtrygging ólögmæt beri að miða við vexti eins og ósamið hafi verið um þá, sbr. 4., sbr. 3., gr. vaxtalaga, og að reikna beri vexti af slíkum samningum frá upphafi lánstíma, álítur stefnandi að ekki sé unnt að líta fram hjá því að afborganir lánsins að meðtöldum vöxtum hafi til þessa dags verið greiddar af hálfu stefnanda og mótteknar athugasemdalaust af hálfu stefnda. Stefnandi heldur því fram að sömu sjónarmið eigi við um afborganir af lánasamningnum og afborganir af skuldabréfum með lögjöfnun frá þeim reglum sem um slík viðskiptabréf gilda. Meginreglan, varðandi þau tilvik þar sem kröfuhafi samkvæmt skuldabréfi hafi gefið út fyrirvaralausa kvittun fyrir greiðslu, þ.m.t. afborgun, sé sú að kröfuhafi eigi ekki rétt til frekari greiðslna þótt síðar komi í ljós að greiðslan hafi verið of lág. Einungis að uppfylltum þeim skilyrðum sem fram komi í 32. gr. laga nr. 37/1936 (samningalaga) kæmi slík endurgreiðsla til greina. Í 32. gr. laganna segi að löggerningur, sem vegna misritunar eða annarra mistaka, af hálfu þess sem gerði hann, hefur orðið annars efnis en til var ætlast, sé ekki skuldbindandi fyrir þann sem gerði hann ef sá maður, sem löggerningnum var beint til, vissi eða mátti vita að mistök hefðu átt sér stað. Ef skuldari vissi eða mátti vita að kvittun var annars efnis en til var ætlast vegna mistaka eða misritunar getur kröfuhafi eftir atvikum krafist greiðslu mismunar. Fullvíst sé að stefnandi hafi hvorki vitað né mátt vita að efni kvittana, sem gefnar voru út af stefnda vegna greiðslna stefnanda af hinu umdeilda láni, væri byggt á röngum forsendum eða mistökum af hálfu stefnda. Þvert á móti verði að ætla að stefndi hafi alla tíð talið að umræddar kvittanir væru réttar að efni til og greiðslur samkvæmt þeim fælu í sér fullnaðargreiðslu hvers gjalddaga, enda hafi stefndi innheimt afborganir lánsins á fyrir fram ákveðnum gjalddögum, í samræmi við ólögmæta skilmála samningsins, og engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnda við greiðslum stefnanda. Þótt síðar komi í ljós að einstök samningsákvæði séu ólögmæt og að miða beri vexti af gengistryggðum lánum við nýjar forsendur breyti það ekki því að þær greiðslur, sem þegar hafi verið inntar af hendi á grundvelli hinna ólögmætu samningsskilmála, séu fullnaðargreiðslur sem skuldari verði ekki endurkrafinn um. Önnur niðurstaða sé í andstöðu við almennar reglur kröfuréttar um lok kröfuréttinda og efndir kröfu, en fullnaðarkvittun hafi almennt verið talin staðfesting á því að kröfuhafi eigi ekki frekari kröfur á hendur skuldara. Ekki verði séð að nokkur munur sé á láni með ólögmætri verðtryggingu, sem greitt hafi verið upp að hluta í samræmi við efni samnings, og sambærilegu láni sem greitt hafi verið upp að fullu. Ljóst sé hins vegar að aldrei kæmi til álita í hinu síðara tilfelli að krefja skuldara um greiðslu á mismuni heildargreiðslna og þeirrar niðurstöðu sem myndi fást við endurútreikning með hliðsjón af ákvæðum 4., sbr. 3., gr. vaxtalaga. Útreikningur í aðalkröfu stefnanda byggist á því að þær afborganir, sem stefnandi hafi innt af hendi inn á höfuðstól lánsins, séu að fullu efndar og skulu því dragast frá upphaflegum höfuðstól lánsins. Samkvæmt hinum umdeilda lánasamningi hafi átt að greiða lánsfjárhæðina að fullu með 80 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Fullljóst sé að greiðsla hverrar afborgunar gegn útgáfu kvittunar feli í sér endalok þeirrar kröfu. Stefnandi hafi þegar greitt 17 afborganir af láninu sem skiptist samkvæmt kvittunum á dskj. 5 á eftirfarandi hátt: Dagsetning # Vextir Afborgun Greiðsla Eftirstöðvar láns 29.12.2006 Útgreiðsla 200.000.000 12.3.2007 1 1.189.489 2.369.970 3.559.459 197.630.030 11.6.2007 2 1.433.941 2.199.657 3.633.598 195.430.373 10.9.2007 3 1.598.968 2.400.264 3.999.232 193.030.109 10.12.2007 4 1.685.004 2.312.973 3.997.977 190.717.136 10.3.2008 5 1.989.543 2.792.134 4.781.677 187.925.002 10.6.2008 6 2.193.298 3.074.173 5.267.471 184.850.829 10.9.2008 7 2.422.427 3.491.743 5.914.170 181.359.086 10.12.2008 8 2.970.538 4.589.614 7.560.152 176.769.472 10.3.2009 9 2.285.407 4.455.941 6.741.348 172.313.531 10.6.2009 10 2.247.930 5.255.197 7.503.126 167.058.334 10.9.2009 11 2.171.614 5.387.118 7.558.732 161.671.216 10.12.2009 12 2.022.680 5.414.480 7.437.160 156.256.736 10.3.2010 13 1.934.542 5.504.936 7.439.479 150.751.800 10.6.2010 14 1.899.767 5.414.354 7.314.121 145.337.446 10.9.2010 15 1.797.572 5.414.659 7.212.231 139.922.787 10.12.2010 16 1.766.086 5.363.963 7.130.049 134.558.824 10.3.2011 17 1.772.010 5.607.435 7.379.444 128.951.389 33.380.816 71.048.611 104.429.427 Samkvæmt útgefnum kvittunum hafi stefnandi þegar greitt 71.048.611 krónur í afborganir af höfuðstól lánsins og 33.380.816 krónur í vexti. Þar af leiði að eftir standi af höfuðstól lánsins 128.951.389 krónur sem er sú staða lánsins sem krafist er viðurkenningar á í aðalkröfu. Varakrafa Stefnandi byggir útreikning dómkrafna sinna, skv. varakröfu, á því að hann hafi greitt af láninu fram til 10. mars 2011, alls kr. 104.429.427, þar af kr. 33.380.816 í vexti. Álítur stefnandi, með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, að greiðslur hans af láninu skuli koma til frádráttar upphaflegri lánsfjárhæð áður en vextir skv. 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga eru lagðir við lánsfjárhæðina. Þannig álítur stefnandi að frá lántökudegi beri að reikna framangreinda vexti af mismun upphaflegs höfuðstóls og þeirra greiðslna sem hann hefur innt af hendi til 10. mars 2011, þ.e. kr. 95.570.573. Samkvæmt því eru eftirstöðvar lánsins reiknaðar á eftirfarandi hátt: Tímabil Dagar Meðalvextir Staða Vextir 1 29.12.2006 29.12.2007 360 16,04% 95.570.573 15.325.238 2 29.12.2007 29.12.2008 360 17,74% 110.895.811 19.668.143 3 29.12.2008 29.12.2009 360 14,14% 130.563.953 18.455.536 4 29.12.2009 29.12.2010 360 7,79% 149.019.489 11.610.084 5 29.12.2010 10.03.2011 71 5,50% 160.629.573 1.741.505 6 10.03.2011 10.03.2011 0 5,25% 162.371.077 0 7 10.03.2011 10.03.2011 0 5,25% 162.371.077 0 Staða 10.03.2011 (1) 162.371.077 66.800.504 Þegar greiddir vextir (2) 0 Eftirstöðvar 10.03.2011 (1-2) 162.371.077 Samkvæmt þessu eru vextir reiknaðir af mismun upphaflegs höfuðstóls lánsins og þeirra greiðslna sem stefnandi innti af hendi til 10. mars 2011, þ.m.t. vaxtagreiðslur, og vextir reiknaðir af þeirri fjárhæð á grundvelli 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga kr. 66.800.504 og því er ný staða lánsins kr. 162.371.077 sem krafist er viðurkenningar á í þessum kröfulið. Jafnframt er vísað til þeirra sjónarmiða sem fram koma í 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga. 2.6 Þrautavarakrafa Stefnandi byggir útreikning dómkrafna sinna skv. þrautavarakröfu á sömu sjónarmiðum og rakin eru í kafla 2.5 í stefnu að því frátöldu að heildarafborganir stefnanda af höfuðstól lánsins koma til frádráttar upphaflegri lánsfjárhæð í stað samtölu afborgana af höfuðstól auk vaxta. Greiddir vextir stefnanda koma til frádráttar niðurstöðunni. Samkvæmt því eru eftirstöðvar lánsins reiknaðar á eftirfarandi hátt: Tímabil Dagar Meðalvextir Staða Vextir 1 29.12.2006 29.12.2007 360 16,04% 128.951.389 20.678.025 2 29.12.2007 29.12.2008 360 17,74% 149.629.414 26.537.816 3 29.12.2008 29.12.2009 360 14,14% 176.167.230 24.901.671 4 29.12.2009 29.12.2010 360 7,79% 201.068.901 15.665.245 5 29.12.2010 10.03.2011 71 5,50% 216.734.146 2.349.776 6 10.03.2011 10.03.2011 0 5,25% 219.083.922 0 7 10.03.2011 10.03.2011 0 5,25% 219.083.922 0 Staða 10.03.2011 (1) 219.083.922 90.132.533 Þegar greiddir vextir (2) 33.380.816 Eftirstöðvar 10.03.2011 (1-2) 185.703.106 Samkvæmt þessu eru vextir reiknaðir af mismun upphaflegs höfuðstóls lánsins og þeirra afborgana af höfuðstól lánsins sem stefnandi innti af hendi til 10. mars 2011 og vextir reiknaðir af þeirri fjárhæð á grundvelli 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga. Frá þeirri fjárhæð eru dregnar þær vaxtagreiðslur sem stefnandi innti af hendi á gjalddögum, kr. 33.380.816, og því er ný staða lánsins kr. 185.703.106, sem krafist er viðurkenningar á í þessum kröfulið. 2.7 Þrautaþrautavarakrafa Dómkröfur stefnanda skv. þrautaþrautavarakröfu miðast við að vextir af greiddum afborgunum reiknist í samræmi við 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga en hver afborgun dragist frá höfuðstól. Þá koma þeir vextir, sem stefnandi hefur þegar innt af hendi á gjalddögum, til frádráttar frá hinum fyrrnefnda vaxtaútreikningi. Mismunur þeirrar tölu leggst við höfuðstól lánsins eins og hann var þann 10. mars 2011. Með einföldum hætti reiknast krafan skv. þessum kröfulið á neðangreindan hátt: Þá vísast jafnframt til þeirra sjónarmiða sem fram koma í 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga. Lagarök Stefnandi vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, einkum til sjónarmiða um efndir og lok kröfuréttinda. Þá vísast til lögfestra og ólögfestra reglna um viðskiptabréf, einkum skuldabréf, sem stefnandi telur eiga við um málsefnið með lögjöfnun, sbr. m.a. tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf, nr. 9/1798. Þá vísast til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum II., VI. og VII. kafla þeirra. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Af hálfu stefnda er viðurkennt að lán stefnanda falli undir 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, og sé stefndi af þeim sökum búinn að endurreikna lánasamninginn í samræmi við framangreind lagaákvæði. Stefndi fallist hins vegar ekki á viðurkenningarkröfu stefnanda og sé því krafist sýknu af þeirri kröfu, að því er varðar alla fjóra töluliði kröfunnar. Krafa stefnda um sýknu byggi á því að niðurstaða útreiknings hverrar kröfu stefnanda, sem rúmist innan viðurkenningarkröfunnar (allir fjórir töluliðirnir), sé byggð á röngum forsendum. Nánar tiltekið byggir stefndi á því að við endurútreikninginn fylgi stefnandi ekki fyrirmælum 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, þar sem fram komi með nákvæmum hætti hvernig haga skuli endurútreikningi og uppgjöri vegna þeirra lána sem falli undir 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Hinn 18. desember 2010 hafi lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu o.fl., verið samþykkt á Alþingi. Ákvæði 1. gr. laganna, sem orðið hafi að 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, hafi að geyma fyrirmæli um það með hvaða hætti endurreikna eigi þau lán sem falli undir gildissvið ákvæðisins, þ.e. ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teljist ógild eða ef samningur kveði á um verðtryggingu skuldar samhliða vaxtaákvæðum, og annað tveggja sé ógilt. Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 skuli endurútreikningurinn fara þannig fram að upphaflegur höfuðstóll lánsins, í íslenskum krónum, sé vaxtareiknaður miðað við vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum, skv. 1. málsl. 4. gr. laga nr. 38/2001 og birtur samkvæmt 10. gr. sömu laga. Vextir séu reiknaðir frá stofndegi peningakröfu, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, og séu lagðir við höfuðstól einu ári eftir lántöku og síðan árlega, sbr. 12. gr. sömu laga. Frá þeirri fjárhæð dragist greiðslur, sem lántaki hafi innt af hendi (þ.e. afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og vanskilaálögur), vaxtareiknaðar frá greiðsludegi til viðmiðunardags endurútreiknings miðað við sömu vexti, sbr. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Undanskilið frá þessum greiðslum sé tilkynningar- og greiðslugjald, samkvæmt gjaldskrá hverju sinni, enda hefði lántaki í öllum tilvikum þurft að greiða þann kostnað. Þannig útreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Skuli þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma, gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu skuldarinnar, sbr. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi hafi endurreiknað lán stefnanda í samræmi við ofangreind fyrirmæli 18. gr. laga nr. 38/2001. Niðurstaða endurútreikningsins, miðað við hinn 10. mars 2011, þ.e. sömu dagsetningu og útreikningar stefnanda séu miðaðir við, sé sú að eftirstöðvar lánsins nemi 213.894.396 krónum. Þar kemur fram að upphaflegur höfuðstóll lánsins hafi verið 200.000.000 króna og að áfallnir vextir (þ.e. áfallnir vextir sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum skv. 1. málsl. 4. gr. laga nr. 38/2001) nemi 139.813.867 krónum frá stofndegi peningakröfunnar til viðmiðunardags, samtals 339.813.867 krónum. Greiðslur stefnanda vegna lánasamningsins hafi numið samtals 104.429.425 krónum og óverðtryggðir vextir á innborganir (þ.e. vextir sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum skv. 1. málsl. 4. gr. laga nr. 38/2001) hafi numið samtals 21.490.046 krónum frá hverjum greiðsludegi til viðmiðunardags, samtals 125.919.471 krónu. Mismunurinn á þessum fjárhæðum, þ.e. vaxtareiknaður höfuðstóll að frádregnum vaxtareiknuðum innborgunum, myndi eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. 213.894.396 krónur (339.813.867 – 125.919.471). Stefndi byggir á því að framangreind niðurstaða endurútreiknings stefnda, þ.e. að hinn 10. mars 2011 nemi eftirstöðvar skuldbindingar stefnanda við stefnda 213.894.396 krónum, feli í sér réttar eftirstöðvar skuldarinnar. Þar af leiðandi sé niðurstaða útreiknings hverrar kröfu, sem rúmist innan síðari viðurkenningarkröfu stefnanda, þ.e. allir fjórir töluliðirnir, byggð á röngum forsendum, enda fylgi stefnandi ekki fyrirmælum 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, við endurútreikninginn. Þar sem stefnandi fylgi ekki skýrum lagafyrirmælum við endurútreikning kröfunnar beri, að mati stefnda, að sýkna hann af síðari viðurkenningarkröfu stefnanda. Varðandi framangreindan endurútreikning stefnda á láni stefnanda vísar stefndi m.a. til skýrslu Raunvísindastofnunar Háskóla Íslands frá 27. maí 2011 sem ber heitið „Endurútreikningur gengistryggðra lána“. Tilgangur skýrslunnar hafi verið sá að yfirfara endurútreikninga fjármálafyrirtækja, þ.m.t. stefnda, á lánum til viðskiptavina í kjölfar gildistöku laga nr. 151/2010 og kanna hvort útreikningarnir væru í samræmi við ákvæði laganna. Í 3. kafla skýrslunnar er þeirri aðferð lýst, sem stefndi beitir við endurútreikning gengistryggðra lána og útlistuð er hér að framan. Höfundar skýrslunnar telja að fjármálafyrirtækin, þ.m.t. stefndi, fylgi fyrirmælum laga nr. 151/2010 um endurútreikning í meginatriðum. Jafnframt er talið að sú aðferð sem stefndi beitir við endurútreikning sé í bestu samræmi við lögin, sbr. 1. og 2. kafla skýrslunnar. Viðurkenningarkrafa stefnanda sé byggð á því að hver og ein afborgun stefnanda af höfuðstól og vöxtum lánsins, sem stefndi hafi athugasemdalaust veitt viðtöku, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu af hálfu stefnanda sem hann verði ekki endurkrafinn um. Jafnframt hafi stefnandi réttilega mátt gera ráð fyrir því að afborganir hans af fyrir fram ákveðnum gjalddögum, í samræmi við greiðsluseðla frá stefnda, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu hverrar afborgunar og að stefnandi yrði ekki krafinn um frekari greiðslu vegna þeirra síðar. Telji stefnandi að önnur niðurstaða sé í andstöðu við almennar reglur kröfuréttar um lok kröfuréttinda og efndir kröfu þar sem fullnaðarkvittun hafi almennt verið talin staðfesting á því að kröfuhafi eigi ekki frekari kröfur á hendur skuldara. Stefndi hafnar því að þessi sjónarmið stefnanda nái fram að ganga í máli þessu. Stefndi dragi ekki í efa almennar reglur kröfuréttar um fullnaðargreiðslu og fullnaðarkvittun. Í máli þessu hagi hins vegar svo til að ekki sé um það að ræða að stefndi hafi tekið það upp hjá sjálfum sér, samkvæmt eigin mati, að krefjast frekari greiðslu hverrar greiddrar afborgunar. Þvert á móti byggi stefndi á því að Alþingi hafi sett lög sem hafi að geyma fyrirmæli um það hvernig breyta eigi efnislega samningi milli aðila ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teljist ógild eða ef samningur kveði á um verðtryggingu skuldar samhliða vaxtaákvæðum, og annað tveggja sé ógilt, en aðilar séu sammála um að svo hagi til um skuldbindingu stefnanda við stefnda samkvæmt umþrættum lánasamningi. Að mati stefnda verði að telja að slík lagasetning gangi framar hinni almennu reglu kröfuréttarins um gildi fullnaðargreiðslu og fullnaðarkvittana. Um þetta atriði vísar stefndi til viðurkenndra forgangsreglna hinnar almennu réttarheimildafræði og lögskýringarfræðinnar um lex superior, lex specialis og lex posterior. Jafnframt bendir stefndi á að af athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 151/2010 megi ráða að vilji löggjafans sé skýr um það hvernig endurreikna eigi lán sem falli undir gildissvið 18. gr. laga nr. 38/2001. Í athugasemdunum komi m.a. fram að ákvæðið ætti að endurspegla með skýrum hætti þá staðreynd að órjúfanleg tengsl séu á milli ákvæða um verðtryggingu og samninga um vexti af fjárskuldbindingum. Af því leiði að ef annaðhvort ákvæði samninga um vexti eða verðtryggingu eru ógildanleg verði að koma til heildarendurskoðunar í samræmi við ákvæði 4. gr. laga nr. 38/2001, þ.e. að litið sé á þá aðstöðu eins og ekki hafi verið samið um tiltekna vexti eða verðtryggingu. Þá segi að þessi regla sé í fullu samræmi við þá niðurstöðu sem komist hafi verið að í dómi Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Í forsendum dómsins segi meðal annars að fullljóst væri að umsamin vaxtakjör lánsins, sem til umfjöllunar voru í málinu, hefðu aldrei komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess sem lægi fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Í því ljósi og að bein og órjúfanleg tengsl væru milli ákvæða um gengistryggingu og vaxta væri hvorki unnt að styðjast við fyrirmæli um vexti óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak. Hafi Hæstiréttur því talið óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð og að líta svo á að atvik svari til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 skuli vextir, þegar svo standi á, vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Af athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 151/2010 og dómi Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 leiði að óhjákvæmilegt sé að meta sem eina heild þá breytingu sem verði á samningi aðila með því að hin ólögmæta gengistrygging falli brott og vextirnir breytist um leið. Þá sé, að mati stefnda, ekki unnt að líta með öllu fram hjá ákvæðum lánasamningsins um vexti án þess að það verði gert frá stofndegi peningakröfunnar, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Að öðrum kosti séu virt að vettugi sjónarmið löggjafans og forsendur Hæstaréttar í framangreindu máli um þau beinu og órjúfanlegu tengsl sem séu milli gengistryggingar og vaxta. Þá sé ómögulegt að vaxtareikna upphaflegan höfuðstól án þess að það sé gert frá stofndegi, því ef endurútreikningur vaxta væri látinn miðast við annað og síðara tímamark væri ekki fylgt þeirri reglu að vaxtareikna hinn upphaflega höfuðstól, sbr. 2. málsl. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Athugasemdalaus móttaka greiðslna af hálfu stefnda frá stefnanda fái engu breytt í þessum efnum, líkt og stefnandi haldi fram. Stefndi mótmælir sérstaklega fullyrðingum stefnanda er lúta að því að stefnda hafi, sem lánveitanda, verið óheimilt að innheimta greiðslur af umþrættu láni sem miði við gengistryggingu, eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Lagaleg óvissa hafi verið uppi um tilteknar tegundir lánasamninga stefnda fram að uppkvaðningu dóms Hæstaréttar frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 en sem fyrr segi hafi stefndi lýst því yfir hinn 15. júní 2011, þ.e. sex dögum síðar, að tiltekin lán stefnda teldust vera gengistryggð lán í íslenskum krónum og því að hluta ólögmæt samkvæmt íslenskum lögum. Þá bendir stefndi á að ekki fáist staðist, að mati stefnda, að sömu sjónarmið eigi við um afborganir af lánasamningum og afborganir af skuldabréfum, með lögjöfnum, líkt og stefnandi haldi fram. Sérreglur gildi um þær tegundir krafna sem teljast viðskiptabréfakröfur en lánasamningar séu ekki þar á meðal. Að mati stefnda væru sérstakar reglur um viðskiptabréf, þ.m.t. skuldabréf, óþarfar ef hægt væri að beita þeim reglum um kröfur sem ekki teljist viðskiptabréfakröfur, þ.m.t. lánasamninga. Ef fallist yrði á þessi sjónarmið stefnanda, þrátt fyrir það sem að framan greini, ættu, allt að einu, sömu sjónarmið við og rakin eru hér að ofan um þessa málsástæðu stefnanda. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur stefndi einsýnt að sýkna beri hann af síðari viðurkenningarkröfu stefnanda. Lagarök Vísað er til laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010. Jafnframt er vísað til viðurkenndra forgangsreglna hinnar almennu réttarheimildafræði og lögskýringarfræðinnar um lex superior, lex specialis og lex posterior. Vísað er til almennra reglna kröfuréttar og meginreglna samningaréttar um skuldbindingagildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fá m.a. stoð í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Varðandi kröfu stefnda um málskostnað er vísað til ákvæða laga nr. 91/1991, einkum og sér í lagi 129. gr. og 130. gr. þeirra. Um kröfu stefnda um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísast til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. NIÐURSTAÐA Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, frá 16. september 2010, kemur fram að þegar talið væri að um lánssamninga væri að ræða sem teldust fela í sér óheimila gengistryggingu væri fullljóst að umsamin vaxtakjör í slíkum samningum, sem miðuðust við kjör í viðkomandi erlendum myntum, hefðu aldrei komið til álita nema í tengslum við umrædda gengisviðmiðun og þannig væru bein og órjúfanleg tengsl milli ákvæða um gengisbindingu og vaxtanna, og væri því ekki unnt að styðjast við fyrirmæli samningsins um vexti óbreytt eftir orðanna hljóðan. Yrði því, samhliða ógildingu gengisbindingar, að líta með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæðina eða um hina erlendu vexti og líta bæri svo á að atvik svari til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera, eins og það var orðað. Þegar svona stæði á giltu ákvæði 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga nr. 38/2001, þ.e. vextir sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. vaxtalaga. Af þessum dómi leiði þannig, að ef samið var um gengisviðmiðun, sem var óheimil, eigi að koma til heildarendurskoðunar vaxta eins og ekki hafi verið samið um neina tiltekna vexti, og að líta yrði þá að öllu leyti fram hjá ákvæðum samningsins um erlendu vextina og því hafi í öndverðu verið samið um greiðslu vaxta sem birtir eru skv. 4. gr. vaxtalaganna, svokallaðra Seðlabankavaxta. Á þessum grundvelli voru síðan sett lög nr. 151/2010 um uppgjör eða endurútreikning lána sem tekið höfðu mið af óheimilli gengisviðmiðun, en í 1. gr. breytingalaganna, sem laut að 18. gr. vaxtalaganna, kom fram að endurútreikningur lána við þessar aðstæður skyldi miðast við vexti skv. 1. ml. 4. gr. vaxtalaga, þ.e. birta Seðlabankavexti. Síðan var skýrlega kveðið á um það í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 151/2010 að slíkir vextir skyldu reiknast frá stofndegi kröfu, en frá fjárhæð láns þannig reiknuðu skyldi síðan draga þær fjárhæðir, sem inntar höfðu verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti og afborganir miðað við hvern innborgunardag, og þannig útreiknuð fjárhæð myndi mynda eftirstöðvar skuldarinnar. Skyldu síðan upphaflegir eða síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma o.fl. Stefndi telur ljóst að þetta ákvæði 18. gr. vaxtalaga gildi um útreikning á láni því sem hér um ræðir. Beri því að reikna kröfuna sem slíka í samræmi við ákvæði 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga, sbr. l. nr. 151/2010. Stefnandi ber fyrir sig að hver og ein afborgun vaxta og höfuðstóls sem hann hafi innt af hendi teljist fullnaðargreiðsla og verði hann ekki krafinn um greiðslu frekari vaxta en þegar hafi verið greiddir án nokkurra athugasemda frá stefnda. Það er meginregla í kröfurétti að hafi kröfuhafi fengið greitt minna en hann átti rétt til í lögskiptum eigi hann kröfu á skuldara um það sem vangreitt er. Enda þótt undantekning frá þeirri reglu komi til álita við sérstakar aðstæður, svo sem fram koma í dómi Hæstaréttar í máli nr. 347/1997, þykir ekki sýnt fram á það hér að atvik séu með þeim hætti að af þessari ástæðu komi til þess að skuldari hafi losnað undan greiðsluskyldu sinni. Verður hér að líta til hinna sérstöku aðstæðna sem sköpuðust á fjármálamarkaði við það að lán voru veitt enda þótt verðtrygging þeirra væri ólögmæt. Með lögum nr. 151/2010 voru settar reglur um það hvernig taka skyldi á því að verðtrygging lána reyndist ekki fyrir hendi sökum ólögmætis þeirra en vextir voru miklum mun lægri heldur en verið hefði ef miðað hefði verið við vaxtastig hér innanlands. Þykir sú lagasetning hafa verið málefnaleg og í tilviki stefnanda ekki hafa verið svo íþyngjandi að ekki verði farið að ákvæðum þeirra um útreikning eftirstöðva lánasamnings aðila svo sem stefndi byggir á. Loks verður litið til þess að stefnandi er opinber aðili og að ekki þykir sá aðstöðumunur aðila fyrir hendi hér að efni séu til þess að stefndi beri einn áhættuna af ólögmæti þess að binda lánasamninginn við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að við útreikning á eftirstöðvum lánasamnings aðila beri að fara að ákvæðum laga nr. 38/2001 eins og þeim var breytt með lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Útreikningur stefnanda á kröfum hans hverri og einni er ekki í samræmi við ákvæði laga þessara og verður sýknukrafa stefnda því tekin til greina. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 750.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Arion banki hf., skal sýkn af kröfum stefnanda, Borgarbyggðar. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 241/2009
Samningur Réttaráhrif dóms
Með kaupsamningi K og H ehf. í apríl 2004 var samið um kaup H ehf. á 80% hlut í F ehf. Samkvæmt ákvæði í kaupsamningnum ábyrgðist K að halda F ehf. og H ehf. skaðlausum af „sérhverri kröfu er kynni að falla á félagið vegna óvenjulegra fjárskuldbindinga eða krafna er ekki greinir í ársreikningi“. Málsaðilar deildu síðar um skilning á framangreindri skyldu K og ábyrgð hans á óvenjulegum fjárskuldbindingum, en á þeim tíma hafði komið fram krafa af hálfu NG ehf. á hendur F ehf. vegna viðskipta frá árinu 2003. Með samningi F ehf. og K, í mars 2006, gerðu aðilar með sér samkomulag þar sem fram kemur m.a. að K lýsi því yfir að hann muni halda F ehf. skaðlausu af kröfum NG ehf. á hendur F ehf. vegna viðskipta frá árinu 2003, að því marki sem þær væru réttmætar. Í samkomulaginu var jafnframt kveðið á um nánar tilgreind skilyrði fyrir því að greiðsluskylda K myndi stofnast. F ehf. höfðaði síðar mál þetta og krafðist greiðslu á grundvelli þessa samkomulags. Taldi F ehf. að greiðsluábyrgð K væri fyrir hendi þar sem staðfest hefði verið með dómi héraðsdóms Reykjaness, í máli nr. E-1744/2006, að F ehf. skuldaði NG ehf. tilgreinda fjárhæð vegna viðskipta milli NG ehf. og F ehf. frá árinu 2003. Því var hafnað og ekki talið að dómurinn hefði sönnunargildi í málinu. Talið var að F ehf. hefði heldur ekki sannað með öðrum hætti að félagið hefði uppfyllt fyrrgreint skilyrði í samkomulagi aðila fyrir því að greiðsluskylda K hefði stofnast vegna viðskipta F ehf. og NG ehf. á árinu 2003. Var K því sýknaður af kröfum F ehf. í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í samningi málsaðila 21. mars 2006 var meðal annars kveðið á um lausn á ágreiningi sem upp var kominn milli þeirra og lýst er í hinum áfrýjað dómi. Í samningnum var svofellt ákvæði: ,,KG [stefndi] lýsir því yfir að hann muni halda F [áfrýjanda] skaðlausu af kröfum NG [NG-nordic gourmet á Íslandi ehf.] á hendur F vegna viðskipta frá árinu 2003, að því marki sem þær eru réttmætar. Þau skilyrði eru þó sett að um verði að ræða kröfu skv. dómi eða sérstöku samkomulagi milli aðila sem KG skal samþykkja og eiga aðild að, ella er það ekki skuldbindandi gagnvart honum. KG lýsir því yfir að hann muni ekki standa í vegi fyrir samkomulagi sem er málefnalegt og byggir á staðreyndum um efni kröfunnar og fjárhæð hennar. Komi til dómsmáls á hendur F vegna þessa skulu aðilar sameiginlega stýra vörnum í málinu og skal KG í því sambandi fá aðgang að öllum gögnum F er varða málið, þ.m.t. þeim gögnum sem varða meint viðskipti F og NG á árinu 2003 sem NG hefur látið F í té og gögnum sem F hefur látið vinna eftir að krafa NG kom fram.“ Fallist er á þá niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að dómur í héraðsdómsmálinu nr. E-1744/2006, hafi ekki sönnunargildi um að krafa NG-nordic gourmet á Íslandi ehf. á hendur áfrýjanda hafi verið réttmæt. Áfrýjandi hefur því ekki sannað að hann hafi uppfyllt skilyrði í hinum tilvitnaða samningsskilmála fyrir því að greiðsluskylda stefnda hafi stofnast vegna viðskipta áfrýjanda og NG-nordic gourmet á Íslandi ehf. á árinu 2003. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Fisco ehf., greiði stefnda, Kristjáni Þór Gunnarssyni, málskostnað fyrir Hæstarétti, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. mars 2009. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 30. janúar sl., er höfðað með birtingu stefnu 3. apríl 2008. Stefnandi er Fisco ehf., kt. 461289-1349, Aðalstræti 6, Reykjavík. Stefndi er Kristján Þór Gunnarsson, kt. 160158-2639, Fífuhjalla 15, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.055.571 krónu ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. III. kafla laga nr. 38/2001 af 2.848.499 krónum frá 15. desember 2005 til 19. desember 2005 en af 5.305.571 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara krefst hann lækkunar á dómkröfum. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. II. Málsatvik eru þau að með kaupsamningi, dags. 27. apríl 2004, seldi stefndi Sighvati Bjarnasyni f.h. óstofnaðs hlutafélags 80% hlutafjár í einkahlutafélaginu Fisco. Í kaupsamningnum var jafnframt kveðið á um sölurétt stefnda á allt að 20% hlutfjár í félaginu, en söluréttur þessi átti fyrst að verða virkur þann 1. janúar 2006. Sighvatur stofnaði síðar félagið Hjallaland ehf. ásamt Þorbergi Aðalsteinssyni sem gekk inn í umræddan kaupsamning. Í grein 3.4. í kaupsamningi Hjallalands og stefnda eru eftirfarandi ákvæði: „Seljandi ábyrgist sérstaklega að halda félaginu og kaupanda skaðlausum að sérhverri kröfu er kynni að falla á félagið vegna óvenjulegra fjárskuldbindinga eða krafna er ekki greinir í ársreikningi, m.a. kröfu um opinber gjöld er kunna að falla á félagið vegna ársins 2003 og fyrri ára.“ Með bréfi, dags. 5. desember 2005, tilkynnti stefndi þeim Sighvati og Þorbergi um þá ákvörðun sína að nýta sér sölurétt sinn samkvæmt kaupsamningnum með greiðsludegi þann 6. janúar 2006. Hinn 15. desember 2005 hafði fyrirtækið NG-Gourmet á Íslandi ehf. (NG ehf.), sem hafði verið í viðskiptum við stefnanda, samband við félagið og tilkynnti í nótu að félagið hefði sent fisk til flutningsaðila þess og greiddi stefnandi þá til NG ehf. 2.848.499 krónur, sem var kaupverð fisksins í íslenskum krónum. Hinn 19. desember 2005 sendi NG ehf. aftur nótu til stefnanda þar sem tilgreint var ákveðið magn af steinbít og þorski, vottorð um gæði fisksins og að magnið hefði verið afhent Eimskipum í lestunarhöfn. Var kaupverðið tilgreint 2.457.072 krónur. Þá fjárhæð greiddi stefnandi sem og hina fyrri í trausti þess að rétt væri að fiskurinn hefði verið afhentur til flutningsaðila eins og nótur báru með sér. Alls greiddi stefnandi því til NG ehf. 5.305.571 krónu á grundvelli framangreindra afskipunarnótna. Hinn 19. desember 2005 barst stefnanda bréf frá NG ehf. þar sem félagið krafðist uppgjörs og greiðslu á útflutningi frá árinu 2003 að fjárhæð 5.500.000 krónur. Um leið tilkynnti NG ehf. stefnanda að félagið myndi halda eftir u.þ.b. 5.300.000 krónum, sem stefnandi hafði greitt til félagsins þann 15. og 19. desember 2005. Einnig tilkynnti NG ehf. stefnanda að félagið myndi ekki skila stefnanda afurðum samkvæmt tveimur síðustu afskipunarnótum, fyrr en umrætt uppgjör hefði farið fram. Í greinargerð segir að stefnda hafi verið sagt upp störfum hjá stefnanda þann 31. janúar 2006 vegna ákvörðunarinnar um að nýta söluréttinn. Hafi þess verið krafist að stefndi rýmdi skrifstofu sína fyrirvaralaust og hafi ekki verið óskað eftir vinnuframlagi hans í uppsagnarfresti. Sama dag barst stefnda bréf frá lögmanni Hjallalands ehf. þar sem þess var krafist með vísan til greinar 3.4. í kaupsamningi aðila að stefndi haldi Hjallalandi skaðlausu af kröfu NG ehf. reynist hún eiga við rök að styðjast. Stefndi svaraði framangreindu bréfi lögmannsins með bréfi dags. 8. febrúar 2006 þar sem umræddri kröfu NG ehf. var hafnað auk þess sem því var hafnað að stefndi gæti borið ábyrgð á hugsanlegri kröfu NG ehf. Hinn 21. mars 2006 gerðu aðilar þessa máls með sér samkomulag um ýmis atriði er vörðuðu kaupsamning aðila. Í fyrsta lagi var um að ræða samkomulag um starfslok stefnda, í öðru lagi um úttekt hans á viðskiptareikningi, í þriðja lagi um sölurétt á hlutafé í félaginu og loks um kröfu NG ehf. á hendur stefnanda þessa máls. Í 4. grein samkomulags þessa frá 21. mars 2006 segir m.a.: KG lýsir því yfir að hann muni halda F skaðlausu af kröfum NG á hendur F vegna viðskipta frá árinu 2003 að því marki sem þær eru réttmætar. Þau skilyrði eru þó sett að um verði að ræða kröfur samkvæmt dómi eða sérstöku samkomulagi milli aðila sem KG skal samþykkja og eiga aðild að ella er það ekki skuldbindandi gagnvart honum. KG lýsir því yfir að hann muni ekki standa í vegi fyrir samkomulagi sem er málefnalegt og byggir á staðreyndum um efni kröfunnar og fjárhæð hennar. Komi til dómsmáls á hendur F vegna þessa skulu aðilar sameiginlega stýra vörnum í málinu og skal KG í því sambandi fá aðgang að öllum gögnum F er varða málið þar með talið þeim gögnum sem varða meint viðskipti F og NG á árinu 2003 sem NG hefur látið F í té og gögnum sem F hefur látið vinna eftir að krafa NG kom fram. Þar sem stefnandi hafði greitt 5.305.571 krónu til NG ehf. og það félag gerði ekki frekari gangskör að því að staðreyna fyrir dómi að félagið ætti kröfu á stefnanda, kveðst stefnandi hafa verið knúinn til þess að höfða mál á hendur NG ehf. og forsvarsmönnum þess félags. Hafi málið verið höfðað í september 2006 til greiðslu á áðurgreindri kröfu að fjárhæð 5.305.571 króna. Stefnandi kveður að meðan á málarekstrinum stóð hafi lögmaður stefnanda upplýst lögmann stefnda um málið og skorað á hann að leggja sér lið í því að sýna fram á að stefnandi hefði átt kröfur á hendur NG ehf. vegna galla svo sem stefndi hafi haldið fram við stefnanda þegar NG ehf. hafði uppi kröfur á hendur félaginu í desember 2005 vegna viðskipta á árinu 2003. Í greinargerð stefnda segir hins vegar að þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir hafi þáverandi lögmaður stefnda, Vilhjálmur Bergs hdl., ekkert fengið að vita um framgang málsins fyrr en 5. febrúar 2007 þegar lögmaður stefnanda sendi Vilhjálmi tölvupóst og tilkynnti að NG ehf. hefði skilað greinargerð þar sem krafist væri sýknu á grundvelli skuldajafnaðar og að fyrirtaka væri fyrirhuguð í málinu þann 21. feb. nk. Lögmaður stefnda svaraði samdægurs og mótmælti því að málið væri rekið með þessum hætti og þeirri staðreynd að NG ehf. hafi fengið að koma að umræddri skuldajöfnunarkröfu. Með þessu hafi málareksturinn ekki verið í samræmi við samkomulag aðila. Þá var því mótmælt að stefnandi skyldi aðstoða NG ehf. við málsvörnina þar sem gögnin sem NG ehf. byggði kröfu sína á hafi verið unnin af starfsmönnum stefnanda. Í tölvupósti til lögmanns stefnda, dags. 6. febrúar 2007, kvaðst lögmaður stefnanda ekki skilja mótmælin. Gerði stefndi því nánari grein fyrir mótmælum sínum í tölvupósti sama dag. Lögmaður stefnanda svaraði því til að hann myndi svara sjónarmiðum stefnda formlega með bréfi. Það bréf hafi enn ekki borist stefnda. Með tölvupósti, dags. 14. febrúar 2007, ítrekaði lögmaður stefnda ósk sína um að fá afrit greinargerðar og gagna málsins. Því var svarað til að lögmaður stefnda myndi „fá þetta eftir helgina“. Gögn málsins hafi loks borist hinn 1. mars 2007. Með tölvupósti 13. apríl 2007 hafi lögmaður stefnanda spurt lögmann stefnda hvort hann hefði gögn til framlagningar í málinu. Stutt hafi þá verið í næstu fyrirtöku málsins. Lögmaður stefnda hafi sagst engin gögn hafa til framlagningar enn sem komið væri, en spurning væri um viðbótarfrest í málinu. Jafnframt spurði hann lögmann stefnanda hvort hann hefði undir höndum viðbótargögn. Með tölvupósti, dags. 17. apríl 2007, hafi lögmaður stefnanda tilkynnt lögmanni stefnda að útivist hefði orðið af hálfu allra stefndu og málinu hefði verið frestað til 4. maí nk. til framlagningar sóknar og í framhaldinu yrði málið dómtekið. Lögmaður stefna hafi þá spurt hvers vegna verið væri að leggja fram sókn í málinu þar sem hann hafi ekki talið ástæðu til þess þar sem málið væri nógu skýrt af hálfu stefnanda. Lögmaður stefnanda hafi þá sagst ætla að hugsa málið og óskaði lögmaður stefnda þess þá að hann fengi uppkast að hugsanlegri sókn áður en hún yrði lögð fram. Jafnframt kvaðst hann vilja leggja fram yfirlýsingu frá stefnda, auk útprentunar af ársreikningi NG ehf. frá árinu 2004 og ljósrit úr áreiðanleikakönnun. Lögmaður stefnanda óskaði þá eftir því að mætt yrði af hálfu stefnda við fyrirtökuna og þar yrðu þau gögn, sem stefndi vildi leggja fram, afhent. Hinn 4. maí mætti Vilhjálmur Bergs hdl. í Héraðsdóm Reykjaness og afhenti Hróbjarti Jónatanssyni hrl. framangreind gögn til framlagningar. Umrædd gögn voru lögð fram ásamt sókn sem Vilhjálmur fékk afrit af. Málið var því næst dómtekið. Sama dag sendi Vilhjálmur Bergs hdl. tölvupóst til lögmanns stefnanda þar sem því var mótmælt að sóknin skyldi lögð fram, enda hafi hún ekki verið til þess að skýra málið á neinn hátt. Hinn 29. maí 2007 var send fyrirspurn til lögmanns stefnanda og hann inntur eftir því hvort dómur væri genginn í málinu. Lögmaður stefnanda upplýsti þá um að stefndi hefði fengið málið endurupptekið og að það hefði verið flutt þá um morguninn. Þá var upplýst að forsvarsmaður NG ehf. hefði komið fyrir dóm og gefið skýrslu og stefnandi hefði að þeirri skýrslugjöf lokinni fallið frá kröfum á hendur honum. Í tölvupósti, dags. 30. maí, var lögmaður stefnanda krafinn skýringar á því hvers vegna hann hefði ákveðið að falla frá kröfum á hendur forsvarsmanni NG ehf. og hvers vegna hann hefði ekki séð ástæðu til þess að kalla stefnda fyrir dóm til þess að bera vitni. Dómur í máli stefnanda á hendur NG ehf. gekk hinn 21. júní 2007 í Héraðsdómi Reykjaness í máli nr. E-1744/2006. Niðurstaða dómsins var sú að í ljós væri leitt í málinu að stefnandi hefði í árslok 2003 skuldað NG ehf. 4.993.633 krónur og ekki væri sýnt fram á að stefnandi hefði eignast gagnkröfu á hendur NG ehf. vegna vara sem félagið hafði keypt af félaginu síðar og reyndust vera gallaðar. Var það því mat dómsins að ekki væru efni til að líta svo á að stefnandi hefði í árslok 2005 átt þá fjárkröfu á hendur NG ehf. sem stefnandi beindi að félaginu. Var NG ehf. því sýknað af kröfum stefnanda. Stefnandi kveður að með því að staðfest hafi verið með framangreindum dómi að stefnandi hafi skuldað NG ehf. framangreinda fjárhæð vegna viðskipta milli félaganna á árinu 2003 sé ljóst að greiðsluábyrgð stefnda í þessu máli, Kristjáns Gunnarssonar, gagnvart stefnanda sé orðin virk. Í samræmi við kaupsamning aðila og samkomulag frá 21. mars 2006 hafi stefnandi með ábyrgðarbréfi, dags. 8. ágúst 2007, krafið stefnda um greiðslu á 5.305.371 krónu auk dráttarvaxta frá 15. desember 2005 að fjárhæð 2.243.375 krónur, og svo hins vegar á 750.000 krónum í málskostnað sem stefnandi hafi greitt vegna reksturs máls á hendur NG ehf. Alls sé um að ræða 8.300.705 krónur auk innheimtukostnaðar að fjárhæð 405.141 króna eða samtals 8.705.846 krónur. Stefndi kveðst hafa mótmælt kröfum stefnanda með bréfi, dags. 17. ágúst 2007, þar sem krafa NG ehf. væri ekki réttmæt og samráði hefði ekki verið fylgt í samræmi við samkomulag aðila. Stefndi kom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Sonja G. Óskarsdóttir, fyrrverandi skrifstofustjóri stefnanda, Þorbergur Aðalsteinsson, fyrrverandi fjármálastjóri og hluthafi í stefnanda, Heimir Hávarðsson, fyrrverandi fyrirsvarsmaður NG-Gourmet á Íslandi ehf., og Vilhjálmur Bergs héraðsdómslögmaður. III. Stefnandi kveðst byggja á því að með kaupsamningi aðila, dags. 27. apríl 2004, hafi stefndi tekist á hendur ábyrgð á öllum skuldum, sem kynnu að falla á stefnanda, sem ekki væru tilgreindar í ársreikningi stefnanda þegar kaupin áttu sér stað og sérstaklega skaðleysi af kröfum NG ehf. á hendur stefnanda, sbr. samkomulag aðila dags. 21. mars 2006. Sé stefndi því ábyrgur fyrir skuldum stefnanda við NG ehf. vegna viðskipta félaganna á árinu 2003 svo sem staðfest hafi verið í dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. E-1744/2006. Beri stefnda því að greiða stefnanda þá fjárhæð sem þurfi til að stefnandi verði skaðlaus af skuld félagsins við NG ehf. Sú fjárhæð nemi 5.305.371 krónu auk dráttarvaxta frá þeim tíma er sú fjárhæð hafi verið greidd til NG ehf. Auk þess sé krafist málskostnaðar sem stefnandi hafi haft af málarekstri sínum á hendur NG ehf. til þess að staðreyna hvort skuld væri til staðar við það félag. Af hálfu stefnanda er byggt á því að dómur í málinu nr. E-1744/2006 hafi fullt sönnunargildi um skuld stefnanda við NG ehf. Þá er jafnframt byggt á því að stefnandi hafi skorað á stefnda, undir rekstri þess máls, að leggja sér lið í málinu og afla gagna úr bókhaldi stefnanda og öðrum gögnum, er sýndu fram á að stefnandi ætti gallakröfur á NG ehf. vegna viðskipta milli félaganna á árinu 2003. Því hafi stefnandi gefið stefnda kost á að koma að öllum þeim sjónarmiðum og gögnum sem kynnu að skipta máli um kröfur stefnanda á NG ehf., í samræmi við áðurlýst samkomulag aðila. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar með eftirgreindum hætti: Stefnandi kveðst styðja kröfur sínar við almennar reglur um skuldbindingargildi samninga. Um vexti er vísað til laga nr. 38/2001 og um málskostnað til 130 gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndi kveðst byggja kröfu sína um sýknu á því að dómur í málinu nr. E-1744/2006 hafi ekkert sönnunargildi um skuld stefnda við NG ehf. vegna þess að umrædd krafa hafi raunverulega aldrei stofnast. Einnig kveðst stefndi byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki staðið við ákvæði í samkomulagi aðila frá 21. mars 2006 um að aðilar ættu sameiginlega að stýra vörnum, kæmi til málareksturs gegn stefnanda vegna kröfu NG ehf. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína aðallega á því að aldrei hafi stofnast krafa NG ehf. á hendur stefnanda að fjárhæð 4.993.663 krónur á þeim tíma sem stefndi var framkvæmdastjóri stefnanda. Sýknukrafan sé reist á því að fiskur, sem stefnandi hafi keypt af NG ehf. í október 2002, hafi að stórum hluta reynst gallaður. Gallinn hafi leitt til bótaskyldu af hálfu stefnanda gagnvart kaupendum fisksins sem voru erlendir. NG ehf. hafi því ekki átt rétt á greiðslu fyrir fiskinn. Stefndi kveðst telja að forsvarsmönnum NG ehf. hafi verið fullkunnugt um gallann og málið hafi verið gert upp áður en núverandi eigendur stefnanda tóku við félaginu. Það styðji málstað stefnda að NG ehf. hafi ekki gert greiðslukröfu á hendur stefnanda vegna viðskiptanna á árinu 2003. Kveðst stefndi telja af þessum ástæðum að dómur í máli nr. E-1744/2006 geti ekki haft neitt sönnunargildi um skuld stefnanda við NG ehf. Greiðsluábyrgð stefnda gagnvart stefnanda samkvæmt samkomulagi geti því ekki hafa orðið virk á þeim grundvelli. Stefndi kveður að NG ehf. hafi selt stefnanda reglulega fisk til útflutnings. Hafi sá háttur verið hafður á við afhendingu á fiski frá NG ehf. til stefnanda að starfsmenn NG ehf. hafi framvísað í símbréfi til stefnanda afriti af heildarnótu-matsvottorði, einnig nefnd afskipunarnóta, þar sem fram hafi komið að tiltekið magn af fiski hefði verið framleitt og metið af matsmanni og afhent Eimskipum hf. til lestunar og útflutnings á vegum stefnanda. Að fengnum símbréfunum hafi stefnandi greitt inn á bankareikning NG ehf. í samræmi við magn og kaupverð vörunnar, sem tilgreind hafi verið í afskipunarnótunni. Milli aðila hafi því verið staðgreiðsluviðskipti þannig að stefnandi hafi staðgreitt vöruna, sem NG ehf. hafi afhent innan fárra daga frá afhendingu til útflutnings og oft samdægurs. Varan hafi því alltaf verið greidd áður en hún var flutt út til kaupanda hennar. Eftir að varan hafði verið flutt út og reikningur gerður á kaupanda hafi verið gerður svokallaður afreikningur, en slíkt hafi verið nauðsynlegt þar sem NG ehf. hafi ekki gefið út reikninga fyrir vörum. Á dskj. 23 sé að finna afreikning nr. 2301 á NG ehf., dags. 14. nóvember 2002, fyrir 360 kössum af steinbít sem greiddur hafi verið í nokkrum millifærslum í október. Fjárhæð afreikningsins sé 3.247.200 krónur (€ 37.916,86), en þessi vara hafi verið seld ásamt vöru frá öðrum framleiðendum til kaupanda í Frakklandi. Hinn 9. desember 2002 hafi kaupandinn, Frial S.A., tilkynnt stefnanda að varan, sem hafi verið frá NG ehf., hafi verið keila en ekki steinbítur eins og samið hafði verið um. Kveðst stefndi hafa sent tölvupóst samdægurs og óskað eftir því að Frial S.A. sendi vöruna sem hafnað hafði verið í frystigeymslu á nafni stefnanda. Nokkrum dögum síðar hafi Frial S.A. sent sundurliðun á kreditkröfu þeirra upp á € 56.127,08. á faxi til stefnanda og í framhaldinu hafi verið útbúinn og útgefinn kreditreikningur og sendur á Frial S.A. og gjaldfærður í bókhaldi stefnanda þann 19. desember 2002. Í mars 2003 hafi gallaða varan verið í Cuxhaven þar sem henni hafði áður verið komið fyrir til geymslu með tilheyrandi kostnaði. Stefndi kveðst telja að alltaf hafi staðið til að senda afreikning fyrir vörunni, sem NG ehf. hafi afhent, á móti kreditnótunni þar sem fram kæmi verðmæti vörunnar sem afhent var og dreginn frá allur sá kostnaður sem hlotist hafði af gölluðu vörunni. Slíkur afreikningur hafi þó ekki verið gerður árið 2003, m.a. vegna erfiðleika við að koma gölluðu vörunni í verð. Auk þess hafi komið fram tvö önnur gallamál vegna vöru frá NG ehf. áður en gallaða varan hafi að lokum verið seld. Mistök stefnanda hafi því verið þau að aldrei hafi verið gefinn út afreikningur fyrir verðmæti þess hluta sem NG ehf. afhenti í mars til júní 2003 vegna ofangreindra gallamála og dreginn frá allur kostnaður sem hafði hlotist af vörusvikum af hálfu NG ehf. og gallanum á vörunni. Helstu ástæður þessara mistaka hafi verið þær hve langan tíma hafi tekið að ljúka málunum. Á meðan stefndi hafi enn verið starfsmaður hjá stefnanda hafi hann upplýst vinnuveitendur sína um hvernig í málinu lægi, bæði munnlega og með tölvupósti. Á þeim tíma hafi því verið tækifæri til að senda NG ehf. afreikninginn. Það hafi aftur á móti ekki verið gert og kveðst stefndi telja að nýir eigendur verði að bera ábyrgð á því. NG ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 2. nóvember 2006. Ekki hafi verið óskað eftir að stefndi ætti fund með lögmanni stefnanda á þeim tíma sem stefndi starfaði enn hjá stefnanda. Stefndi kveðst hafna kröfu stefnanda á þeirri forsendu að NG ehf. hafi aldrei átt kröfu á hendur stefnanda vegna viðskipta með fisk hinn 15. desember 2005, er reynst hafi gallaður. Stefndi kveðst einnig telja sérkennilegt að krafa NG ehf. hafi fyrst komið fram tæpum þremur árum eftir að meint viðskipti áttu sér stað og á sama tíma og stefndi hafði lýst því yfir að hann hygðist nýta sér sölurétt sinn á hlutum í stefnanda. Stefndi kveðst hafa lýst því yfir í samkomulagi aðila frá 21. mars 2003 að hann myndi halda stefnanda skaðlausum af kröfum NG ehf. á hendur stefnanda vegna viðskipta frá árinu 2003, að því marki sem slíkar kröfur væru réttmætar og að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Kveðst stefndi byggja á því að samkomulagið taki ekki til dómkröfunnar. Sérstaklega sé tiltekið í 4. gr. samkomulagsins að komi til dómsmáls á hendur stefnanda vegna kröfu NG ehf. skuli aðilar sameiginlega stýra vörnum í málinu. Stefnandi hafi stýrt vörnum í málinu í andstöðu við vilja stefnda og þar af leiðandi beri stefndi ekki ábyrgð eða hafi skyldu til þess að halda stefnanda skaðlausum af kröfu NG ehf. Í september 2006 hafi stefnandi höfðað mál gegn NG ehf. og forsvarsmönnum félagsins til greiðslu á skuld NG ehf. við stefnanda. Stefndi hafi ekkert komið að undirbúningi málsins eða samningu stefnu í málinu og aðeins fengið afrit í hendur eftir að birting hafði átt sér stað. Við meðferð málsins hafi stefnandi enga tilraun gert til þess að vinna með stefnda að málinu, þvert á móti hafi hann tekið sérstaklega fram að það væri algjörlega undir stefnda komið að leggja fram gögn í málinu um það að stefnandi ætti gagnkröfur á NG ehf. Þáverandi lögmaður stefnda, Vilhjálmur Bergs hdl., hafi lýst yfir áhyggjum sínum af þeim farvegi, sem málarekstur stefnanda gegn NG ehf. hafi verið kominn í. Hafi lögmaðurinn tekið fram að þar sem NG ehf. væri í greiðsluþroti yrði hann að efast um heilindi stefnanda í málarekstrinum, þar sem stefnandi hefði mestan hag af því að tapa málinu og krefjast síðan greiðslu kröfunnar frá stefnda, eins og raunin hafi orðið á. Hinn 17. apríl 2007 hafi stefnandi tilkynnt stefnda að útivist hefði orðið af hálfu NG ehf. og yrði málið næst tekið fyrir 4. maí sama ár til framlagningar sóknar af hálfu stefnanda en málið yrði svo í framhaldinu dómtekið. Í ljósi útivistar NG ehf. í málinu hafi stefndi talið óþarft að ganga í viðamikla gagnaöflun til þess að hrekja ósannaðar fullyrðingar NG ehf. um skuldina og talið nægjanlegt að leggja fram yfirlýsingu þar sem kröfum NG ehf. væri mótmælt og málið skýrt betur. Í þinghaldinu 4. maí hafi stefndi afhent stefnanda umrædda yfirlýsingu ásamt öðrum gögnum. Hafi stefnandi lagt gögnin fram í málinu sem síðan hafi verið dómtekið. Jafnframt hafi lögmaður stefnda þann sama dag gert athugasemdir við vinnubrögð stefnanda í málarekstrinum og sérstaklega þá staðreynd að ekkert samráð hafi verið haft við stefnda um efni sóknarinnar. Nokkru síðar hafi málið verið endurupptekið og tekið til aðalmeðferðar hinn 29. maí 2007. Þetta hafi gerst án vitneskju stefnda. Við aðalmeðferðina hafi lögmaður stefnanda lagt fram bókun þar sem staðfest hafi verið staðhæfing fyrrum forsvarsmanns NG ehf., þess efnis að stefnandi hafi í árslok 2003 skuldað NG ehf. 4.993.633 krónur. Í þinghaldinu 29. maí 2007 hafi einnig verið bókað eftir lögmanni stefnanda í þingbók Héraðsdóms Reykjaness: “Lögmaður stefnanda tekur fram að dskj. 14, sé samantekt unnin af starfsmanni stefnanda eftir að ágreiningur aðila kom upp. Samkvæmt gögnum stefnanda nam skuld hans við NG 31. desember 2003 4.993.633 krónum.” Í tölvupósti til lögmanns stefnanda hafi lögmaður stefnda harðlega mótmælt framangreindri bókun, enda hafi hann talið og telji enn að þessi bókun sé brýnt brot á samkomulagi aðila þessa máls, sem sé grundvöllur ábyrgðarinnar sem stefnandi kalli eftir með þessari málsókn. Augljóst sé að bókunin gangi gegn skyldu stefnanda til samráðs við stefnda, sbr. 4. gr. samkomulagsins. Ljóst sé að öll meðferð stefnanda í málsókninni á hendur NG ehf. hafi verið í algerri andstöðu við ákvæði samkomulagsins frá 21. mars 2006. Fyrir liggi í málinu að stefnda hafi ekki verið gert kunnugt um breytta stöðu málsins eftir að það hafði verið dómtekið þann 4. maí, þ.e. að það hefði verið endurupptekið og boðað hefði verið til aðalmeðferðar þann 29. maí. Stefnandi hafi flutt málið án alls samráðs við stefnda, meðal annars hafi verið tekin skýrsla af stefnda Heimi, bókun gerð og málið að því búnu dómtekið að nýju. Það sé ljóst að ef gætt hefði verið að því að hafa nægilegt samráð við stefnda, eins og stefnanda hafi borið að gera skv. 4. gr. samkomulagsins, hefði málflutningur í málinu verið með allt öðrum hætti. Frekari gagnaöflun hefði verið nauðsynleg, skýrslutaka af stefnda í máli þessu hefði farið fram auk annarra hugsanlegra vitnaleiðslna. Að teknu tilliti til framangreinds sé ljóst að skilyrði þau sem sett séu í 4. gr. samkomulags aðila fyrir því að stefndi geti borið ábyrgð á meintri kröfu NG ehf. á hendur stefnanda, séu ekki uppfyllt. Af þeirri ástæðu kveðst stefndi því hafna kröfu stefnanda í málinu. Stefndi kveðst byggja á almennum reglum samningaréttar og reglum kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og stofnun krafna. Hann kveður málskostnaðarkröfu sína byggða á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá kveðst hann styðja kröfu um virðisaukaskatt við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefndi kveðst ekki vera skattskyldur aðili. V. Við munnlegan málflutning kvaðst stefndi byggja á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni þegar hann, án samráðs við stefnda, viðurkenndi gagnkröfu þrotabús NG ehf. á hendur sjálfum sér í þinghaldi 29. maí 2007 í máli nr. E-1744/2006 með því að stefnanda hafi þá verið um það kunnugt að bú NG ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og að krafa á hendur þrotabúinu var einskis virði. Málsástæða þessi kom fyrst fram við aðalmeðferð málsins og var henni mótmælt af hálfu stefnanda sem of seint fram kominni. Telja verður að framlögð gögn stefnanda hafi gefið stefnda tilefni til að tefla fram umræddri málsástæðu strax í greinargerð og telst hún því of seint fram komin og verður ekki tekin afstaða til hennar í málinu. Eins og fram hefur komið ábyrgðist stefndi sem seljandi 80% hlutafjár í stefnanda að halda stefnanda og kaupanda hlutafjárins, Hjallalandi ehf., skaðlausum af sérhverri kröfu er kynni að falla á stefnanda vegna óvenjulegra fjárskuldbindinga eða krafna er ekki kæmu fram í ársreikningi, sbr. kaupsamning, dags. 27. apríl 2004. Eftir að krafa NG ehf. kom fram gerðu málsaðilar og Hjallaland ehf. með sér sérstakt samkomulag, dags. 21. mars 2006, vegna ágreinings um skilning á framangreindu ákvæði í kaupsamningnum. Skuldbatt stefndi sig til að halda stefnanda skaðlausum af kröfu NG ehf. á hendur stefnanda frá árinu 2003 að því marki sem hún væri réttmæt. Stefndi setti þó þau skilyrði fyrir skuldbindingu sinni að um yrði að ræða kröfu samkvæmt dómi eða sérstöku samkomulagi milli aðila, sem stefndi skyldi eiga aðild að og samþykkja, ella væri það ekki skuldbindandi gagnvart honum. Kæmi til dómsmáls á hendur stefnanda skyldu aðilar stýra sameiginlega vörnum í málinu og stefndi í því sambandi fá aðgang að öllum gögnum stefnanda vegna málsins, þ.m.t. þeim gögnum sem vörðuðu meint viðskipti stefnanda og NG ehf. á árinu 2003. Væri þá bæði átt við gögn sem NG hefði látið stefnanda í té og gögn sem stefnandi hefði látið vinna eftir að krafa NG ehf. kom fram. Eins og áður greinir höfðaði stefnandi mál á hendur NG ehf. í september 2006 og krafðist endurgreiðslu á þeirri fjárhæð, sem stefnandi hafði greitt NG ehf. í desember 2005. Málið var einnig höfðað á hendur Heimi Hávarðssyni, fyrirsvarsmanni félagsins, persónulega og Teiti J. Antonssyni, en þeir voru báðir taldir hafa beitt stefnanda blekkingum í því skyni að svíkja fé út úr stefnanda. Við þingfestingu málsins hinn 27. september 2007 var aðeins sótt þing af hálfu NG ehf. og Heimis Hávarðssonar. Hinn 8. nóvember sama ár lagði Heimir fram greinargerð og gögn í málinu af sinni hálfu og félagsins og fór málið að svo búnu til úthlutunar dómstjóra. Sex dögum áður en Heimir lagði fram greinargerðina eða hinn 2. nóvember 2006 hafði NG ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta og í því skipaður skiptastjóri. Með tölvupósti hinn 22. janúar 2007 tilkynnti skiptastjóri í þrotabúi NG ehf. dómara þeim, sem fór með málið, að engar eignir hefðu fundist í búinu og því myndi þrotabúið hvorki halda uppi vörnum í málinu né hlúa að þeirri gagnkröfu, sem virtist hafa verið gerð af hálfu félagsins á sínum tíma, eins og það er orðað í tölvupóstinum. Við næstu fyrirtöku málsins 23. janúar 2007 varð því útivist af hálfu þrotabúsins og loks varð útivist af hálfu Heimis hinn 17. apríl 2007. Hafði þá orðið útivist í málinu af hálfu allra stefndu. Að beiðni stefnanda var málinu hins vegar frestað til 4. maí til framlagningar sóknar. Í þinghaldi þann dag lagði stefnandi fram sókn og nokkur viðbótargögn og var málið að svo búnu dómtekið. Hinn 29. sama mánaðar var málið endurupptekið að beiðni stefndu, Heimis og Teits, vegna lögmætra forfalla. Bókað er í þingbók að stefnandi fallist á að málið verði endurupptekið. Þá er bókað að dómari fallist á þær ástæður sem teflt sé fram fyrir forföllum af hálfu stefnda Heimis í þinghaldi 17. apríl sl. og var fallist á kröfu hans um endurupptöku málsins. Að þessu búnu fór fram aðalmeðferð í málinu og var tekin skýrsla af stefnda Heimi. Að henni lokinni lýsti stefnandi því yfir að fallið væri frá kröfum á hendur stefndu Heimi og Teiti en dómkröfur á hendur þrotabúi NG ehf. voru ítrekaðar. Þá var bókað eftir lögmanni stefnanda að dskj.nr. 14 í málinu væri samantekt, sem unnin væri af starfsmanni stefnanda eftir að ágreiningur aðila kom upp, og að samkvæmt gögnum stefnanda næmi skuld hans við NG ehf. 4.993.633 krónum hinn 31. desember 2003. Að svo búnu lagði stefnandi málið í dóm. Ljóst er að dómur í máli nr. E-1744/2006 í máli stefnanda og NG ehf. er ekki bindandi um úrslit sakarefnisins milli aðila þessa máls um þær kröfur sem þar voru dæmdar að efni til, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Ljóst þykir af framlögðum útskriftum af tölvupóstum, sem gengu á milli lögmanna málsaðila á þessum tíma, sbr. dskj. nr. 17 til 22, að lögmaður stefnanda hafði mjög takmarkað samráð við þáverandi lögmann stefnda vegna reksturs dómsmálsins. Virðist lögmaður stefnanda t.d. ekki hafa látið lögmann stefnda vita af því að NG ehf. hefði lagt fram greinargerð í málinu fyrr en í byrjun febrúar 2007, en eins og áður greinir hafði NG ehf. uppi gagnkröfu í málinu á hendur stefnanda. Þá virðist lögmaður stefnanda ekki hafa upplýst þáverandi lögmann stefnda um efni sóknar þeirrar, sem stefnandi lagði fram í málinu 4. maí 2007. Þá er ljóst af framlögðum gögnum og skýrslu þáverandi lögmanns stefnda hér fyrir dómi að ekkert samráð var haft við lögmann stefnda vegna beiðni stefndu, Heimis og Teits, um endurupptöku málsins hinn 30. maí 2007 og virðist lögmaður stefnda ekki hafa frétt af þeirri beiðni fyrr en eftir að málið hafði verið endurupptekið með samþykki lögmanns stefnanda. Hafði þá þegar farið fram í málinu aðalmeðferð og stefnandi fallið frá kröfum á hendur Heimi og Teiti. Jafnframt hafði lögmaður stefnanda látið bóka eftir sér í þingbók að samkvæmt framlögðum gögnum í málinu skuldaði stefnandi NG ehf. 4.993.633 krónur. Með þessari bókun viðurkenndi stefnandi í raun gagnkröfu stefnda í málinu. Þykir ljóst að þegar þarna var komið sögu hafi stefnandi haft augljósa hagsmuni af því að NG ehf. yrði sýknað í málinu í ljósi þess að félagið hafði verið úrskurðað gjaldþrota og engar eignir fundist í búinu. Er og ljóst að með því að falla frá kröfum á hendur stefndu Heimi og Teiti og viðurkenna höfuðstól gagnkröfu stefnda í málinu beindi stefnandi málinu í ákveðinn farveg, sem ekki gat leitt til annars en sýknudóms. Með hliðsjón af framburði Sonju G. Óskarsdóttur, fyrrverandi skrifstofustjóra stefnanda, um stöðu á viðskiptum stefnanda og NG ehf. í lok árs 2003, sem á sér stoð í framlögðum gögnum á dskj. nr. 23 til 27, sbr. og áreiðanleikakönnun á dskj. nr. 34, þykir ljóst að stefndi hafði ástæðu til að ætla að NG ehf. ætti ekki kröfu á hendur stefnanda í árslok 2003. Með hliðsjón af efni þessara gagna þykir og ljóst að fullt tilefni hefði verið til að leggja þau fram í máli stefnanda á hendur NG ehf. eftir að fallist hafði verið á endurupptöku málsins og í því ákveðin aðalmeðferð. Ennfremur þykir ljóst með hliðsjón af framburði vitnisins Sonju um efni og tilurð samantektar, sem byggt var á í máli stefnanda gegn NG ehf. og Heimi og Teiti persónulega og þingmerkt þar sem dskj. nr. 14, að eðlilegt hefði verið að leiða hana fyrir dóminn sem vitni, sem og stefnda í þessu máli. Eins og áður greinir gerði lögmaður stefnanda hins vegar engan reka að því að tilkynna stefnda um endurupptöku málsins og kom þannig í veg fyrir að stefndi hefði áhrif á rekstur málsins með því að framvísa gögnum og upplýsa um málsatvik eins og þau horfðu við honum, sem og að benda á hugsanleg vitni í málinu, allt í samræmi við samkomulag málsaðila. Stýrði stefnandi þannig vörnum í málinu í andstöðu við vilja og augljósa hagsmuni stefnda. Sýnt þykir að með áðurgreindri málsmeðferð, sem lauk með dómi í máli nr. E-1744/2006, braut stefnandi freklega gegn samkomulagi málsaðila frá 21. mars 2006. Er því ljóst að áðurgreind skilyrði fyrir þeirri skuldbindingu stefnda að halda stefnanda skaðlausum af kröfu NG ehf. hafa ekki verið uppfyllt. Þykir dómur í fyrrgreindu dómsmáli ekkert sönnunargildi hafa um gildi ábyrgðaryfirlýsingar stefnda samkvæmt samkomulagi málsaðila frá 21. mars 2006. Af öðrum framlögðum gögnum verður heldur ekki talið sannað að ábyrgðaryfirlýsing stefnda samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi hafi orðið virk. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af málsúrslitum er stefnanda gert að greiða stefnda 871.500 krónur í málskostnað og er þar með talinn virðisaukaskattur. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Uppkvaðning dómsins hefur dregist lítillega vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Stefndi, Kristján Þór Gunnarsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Fisco ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 871.500 krónur í málskostnað.
Mál nr. 382/2007
Börn Forsjársvipting Meðdómsmaður Gjafsókn
F krafðist þess að A yrði með dómi svipt forsjá dóttur sinnar B. B var tekin úr umsjón A 14. september 2006 á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þann 19. nóvember 2006 ritaði A undir yfirlýsingu þess efnis að hún samþykkti vistun barnsins utan heimilis í tólf mánuði, sbr. 25. gr. barnaverndarlaga. Að mati F var ekki forsenda fyrir þessu úrræði eftir 4. febrúar 2007 en þá þurfti lögregla og barnaverndaryfirvöld að hafa afskipti af A meðan hún var með barnið í umgengni. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga skuli því aðeins gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki sé unnt að beita öðru og vægari úrræði. Slíkt vægari úrræði sé að finna í 28. gr. barnaverndarlaga þar sem segir að heimilt sé að úrskurða um vistun barns utan heimilis í allt að 12 mánuði í senn. Að mati dómsins hafi F horft fram hjá þessu ákvæði við meðferð málsins. Með fyrrgreindri yfirlýsingu 19. nóvember 2006 hafi A fallist á vistun barnsins utan heimilis í 12 mánuði en samt hafi F ekki látið þann tíma líða heldur krafist forsjársviptingar. Hafi F því ekki veitt A tækifæri að fullu og því ekki unnt að verða við kröfu hans. Kröfu F um ómerkingu héraðsdómsins á þeirri forsendu að sérfróðir meðdómsmenn hefðu ekki verið kvaddir í dóminn, sbr. 54. gr. barnaverndarlaga, var hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2007. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að stefnda verði með dómi svipt forsjá dóttur sinnar B. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er það háð mati héraðsdómara hvort kveðja skuli til sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi, þótt það skuli að jafnaði gert. Eins og leyst var úr málinu voru ekki efni til að kveðja meðdómsmenn til starfa og verður aðalkröfu áfrýjanda því hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann og gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Félagsmálaráð Kópavogs, greiði í ríkissjóð 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Mál þetta var þingfest 4. apríl 2007 og tekið til dóms 12. júní sl. Stefnandi er Félagsmálaráð Kópavogs, Fannborg 2, Kópavogi en stefnda A, [...], Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði með dómi svipt forsjá dóttur sinnar, B, sem fædd er [...] 2001. Ekki er gerð krafa um málskostnað. Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Stefnandi kveður afskipti barnaverndaryfirvalda í Kópavogi af máli stefndu og dóttur hennar hafa hafist 1. ágúst 2002 er tilkynning hafi borist frá lækni á læknavakt sem kallaður hafi verið til á heimili stefndu. Í tilkynningunni segi að foreldrar hafi verið undir áhrifum áfengis þegar læknirinn hafi vitjað heimilisins og mikið ósamkomulag verið milli þeirra og ásakanir gengið á víxl. Stefnda hafi óskað þess að fá svefnlyf og róandi lyf en læknirinn látið henni í té lyf vegna magaverkja. Stefnda hafi í kjölfarið leitað til sálfræðings hjá meðferðareiningu fjölskyldudeildar. Í ódagsettri greinargerð sálfræðingsins komi fram að stefnda hafi mætt í þrjú viðtöl en svo hætt að mæta. Á árinu 2004 hafi starfsmönnum stefnanda borist ítrekaðar tilkynningar um alvarlegar misfellur í aðbúnaði barns stefndu. Þessar tilkynningar hafi ýmist verið frá leikskóla, lögreglu, sem kvödd hafi verið á vettvang vegna heimilisófriðar, og frá öðrum aðilum sem lýst hafi áhyggjum sínum vegna ástandsins á heimilinu og aðbúnaðar barnsins. Allar þessar tilkynningar hafi verið vegna áfengisneyslu stefndu og sambýlismanns hennar. Stefnandi kveður að ítrekað hafi verið rætt við stefndu og barnsföður hennar vegna ástandsins. Í viðtali þann 30. júní 2004 hafi barnsfaðir stefndu, C, sagst hafa fulla stjórn á neyslu sinni. Stefnda hafi aftur á móti sagt að hún hafi ekki við neinn vanda að stríða og þyrfti ekki á neinni aðstoð að halda. Dóttir hennar gæti ekki búið við betri kjör. Haft hafi verið eftir C í einu viðtali að foreldrarnir væru mjög sjaldan í neyslu saman en ef það gerðist væri dóttir þeirra hjá foreldrum hans. Hann hafi áhyggjur af neyslu stefndu, sérstaklega lyfjaneyslu hennar ofaní drykkju. Þann 28. júlí 2004 hafi félagsráðgjafi farið á heimili stefndu og rætt ofangreindar tilkynningar við hana. Stefnda hafi aftur á móti hafnað því að hún ætti við áfengis- eða lyfjavanda að etja. Þann 29. júlí 2004 hafi starfsmaður stefnanda sent heilsugæslunni í Kópavogi bréf þar sem farið hafi verið fram á upplýsingar um andlega og líkamlega heilsu foreldra sem snert gæti hæfni þeirra sem uppeldisaðila. Jafnframt hafi verið farið fram á upplýsingar um hvort foreldrar hafi komið með barnið í þær skoðanir og sprautur sem óskað væri eftir í ungbarnaeftirliti og hvort einhverjar áhyggjur hafi komið upp vegna heilsu barnsins og þroska. Í svari læknis komi meðal annars fram að blóðprufur sem teknar hafi verið í febrúar 2003 sýni hækkun á ákveðnu lifraenzymi hjá stefndu sem styrki grunsemdir um drykkjuvandamál. Þá hafi stefnda átt við svefnvandamál að stríða og fengið svefnlyf. Einnig hafi hún á tímabili haft kvíðaröskun og jafnvel þunglyndi og fengið lyf við því. Í bréfi læknisins komi jafnframt fram að B hafi farið í allar þær skoðanir og sprautur sem ungbarnaeftirlit ætlaðist til. Að þessu leyti væri ekki annað að sjá en hugsað væri vel um telpuna. Þann 17. september 2004 hafi borist svarbréf frá leikskólanum D vegna fyrirspurnar stefnanda um B. Telpan hafi byrjað í leikskólanum 2. september 2003 og segir meðal annars í bréfinu að hún sé til baka félagslega, eigi það til að ógna öðrum börnum, sé oft þreytt og virki stundum vansæl. Hún hafi ekki tengst neinu barni sérstaklega en leiti meira til starfsfólksins. Jafnframt segi í bréfinu að B sé snyrtileg og hrein og yfirleitt séu öll aukaföt með henni. Foreldrar hafi verið í góðri samvinnu við starfsfólk leikskólans. Stefnda hafi komið til viðtals hjá stefnanda 20. desember 2004. Þar hafi tilkynningar um óreglu og árekstra milli hennar og C verið ræddar. Stefnda hafi kynnt sér framangreint bréf leikskóla og bréf heilsugæslunnar. Hún hafi viðurkennt að hún þyrfti að taka á sínum málum en hafi viljað benda á C sem rót vandans. Erfitt hafi reynst að ræða við stefndu um samvinnu. Á árinu 2005 hafi áfram borist tilkynningar um misfellur í aðbúnaði B. Þann 19. apríl 2005 hafi verið tilkynnt um drykkju stefndu og C og vanrækslu á barni þeirra. Þann 12. maí 2005 hafi C mætt í viðtal og borið af sér alla vanrækslu og drykkjuskap þegar barnið væri á heimilinu. Þann 25. nóvember 2005 hafi leikskóla B aftur verið sent bréf þar sem farið hafi verið fram á upplýsingar varðandi barnið. Í svarbréfi 14. desember 2005 segi að B sé farin að sýna mikið skap og matarlyst hafi minnkað. Hún virðist daufari og meiri einfari en áður. Hún neiti að borða, sýni mótþróa, reiði, gefi lítið af sér og virðist vera sama um allar reglur. Samskipti hennar við önnur börn séu lítil. Þá segi ennfremur í bréfinu að starfsfólki leikskólans finnist andleg líðan hennar vera í ójafnvægi. Hún kunni ekki að leika sér, dragi sig úr leikjum og sé oft reið. Hún virki lítil og létt eftir aldri. Einnig finnist starfsfólki hún orkulaus, hafi litla frásagnargleði og taki lítið frumkvæði. Hún sé ekki brosmild og starfsfólkið upplifi hana sem dapra litla stúlku. Þá komi jafnframt fram í bréfi leikskólans að illa hafi gengið að fá foreldra til að mæta í foreldraviðtal. Deildarstjóri hafi hringt í stefndu til að minna á fund en stefnda ekki munað eftir símtalinu daginn eftir. Þann 29. nóvember 2005 hafi verið haldinn fundur með foreldrum, starfsmönnum stefnanda, sálfræðingi og leikskólastjóra. Ákveðið hafi verið að E, sálfræðingur, legði þroskapróf fyrir telpuna. E hafi skilað skýrslu 9. janúar 2006 og komi þar meðal annars fram að vitsmunaþroski telpunnar sé aldurssvarandi og hún hafi marga góða styrkleika en mælt hafi verið með áframhaldandi vinnu með hegðun og líðan telpunnar, heima og í leikskóla. Ákveðið hafi verið að tilsjónarmaður kæmi inn á heimilið til stuðnings fjölskyldunni. Af því hafi þó aldrei orðið þar sem stefnda hafi hafnað því þegar til hafi átt að taka. Þann 6. febrúar 2006 hafi verið óskað eftir könnunarviðtali í Barnahúsi vegna vanlíðunar barnsins. Í skýrslu Barnahúss 21. mars 2006 komi fram að ekkert athugavert hafi komið í ljós í viðtali við stúlkuna. Bréf hafi borist frá leikskóla til stefnanda um að starfsmenn hafi grun um að stefnda hafi komið undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna með dóttur sína á leikskólann 20. og 21. mars 2006. Hún hafi verið utan við sig og sljó og svarað samhengislaust spurningum starfsfólks. Þann 14. mars 2006 hafi borist tilkynning frá F, lækni, þar sem meðal annars komi fram að hann hafi þungar áhyggjur af velferð barnsins og þeim aðstæðum sem það búi við heima hjá sér. Hafi F talað við stefndu daginn áður og fundist hún ekki í góðu ásigkomulagi. Á fundi 8. júní 2006 með sérkennslustjóra, aðilum frá leikskóla og stefndu hafi komið fram að mun betur gengi nú með telpuna. Stefnda hafi upplýst að hún væri ekki lengur í neinu sambandi við C. Viku síðar hafi báðir foreldrar mætt í viðtal hjá stefnanda og að sögn þeirra gengi allt vel. C hafi sagst mæta á AA fundi eftir að hafa fallið nokkrum dögum fyrr. Þann 13. september 2006 hafi stefnda komið í viðtal og sagt að allt gengi vel hjá sér og að starfsmenn stefnanda ættu að snúa sér að eftirliti með öðrum börnum. Stefnda hafi upplýst að hún og C væru ekki lengur saman en hann fengi að umgangast B aðra hverja viku. Stefnda hafi reiðst eftir því sem liðið hafi á viðtalið og hafi því lokið með því að hún hafi rokið á dyr. Þann 14. september 2006 hafi verið hringt frá leikskólanum í starfsmann stefnanda þar sem B hafi komið hjólandi í leikskólann og sagt að foreldrar sínir væru sofandi heima. Hún hafi klætt sig sjálf, sett á sig hjálm og hjólað í leikskólann. Hún hafi verið svöng er hún hafi komið í leikskólann. Starfsfólk skólans hafi hringt heim til telpunnar í kjölfarið og hafi stefnda verið lengi að svara í símann. Stefnda hafi sagt að hún hafi horft á eftir B hjóla og fylgst með henni þannig á leið í leikskólann. Síðar þennan sama dag hafi tveir starfsmenn stefnanda ásamt lögreglu farið á heimili stefndu. Rætt hafi verið við nágranna sem hafi lýst áhyggjum sínum á aðstæðum B, drykkju foreldra og heimilisófriði. Nágrannarnir hafi sagt að um langvarandi ástand væri að ræða. Nokkru eftir að starfsmenn hafi komið á vettvang hafi C opnað fyrir þeim. Honum hafi verið greint frá því að lögreglu hafi verið tilkynnt um læti í íbúðinni nóttina áður og að dóttir þeirra hafi komið ein á hjóli í leikskóla. Stefnda og C hafi brugðist þannig við að þau hafi öskrað að starfsmönnum stefnanda og lögreglu og sífellt ítrekað að ekkert væri athugavert á heimili þeirra. Skyndilega hafi C rokið á dyr en starfsmenn stefnanda hafi rætt við stefndu um að dóttir hennar yrði vistuð tímabundið á meðan á könnun málsins stæði. Stefnda hafi hafnað því. Í ljósi alvarleika málsins og skorts foreldra á samvinnu hafi stefnandi tekið þá ákvörðun að taka barnið þegar úr umsjón foreldra og vista utan heimilis til 29. september á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnandi hafi staðfest þessa ákvörðun með úrskurði 26. sama mánaðar. Þann 20. september 2006 hafi C mætt í viðtal hjá starfsmönnum stefnanda. Þar hafi hann lýst alvarlegri misnotkun stefndu á áfengi og lyfjum og sagt að hún þyrfti langa meðferð. Fram hafi komið í máli C að hann og stefnda hafi búið saman meira og minna í gegnum árin en á þessum tíma hafi þau skipst á að sjá um telpuna viku í senn. Þá hafi C viðurkennt að eiga við áfengisvanda að stríða. Hann hafi gefið samþykki sitt fyrir því að vista B hjá hjónunum G og H næstu tvo mánuði en H sé systir stefndu. Stefnda hafi mætt til viðtals 21. september 2006. Aðspurð hafi hún sagt að hún ætti ekki við vímuefnavanda að stríða. Hún hafi farið í meðferð fyrir nokkrum árum en ekki fundist hún eiga erindi þar. Þá hafi hún ítrekað þá skoðun sína að ekkert væri athugavert við heimilisaðstæður hennar. Þær uppákomur sem hefðu orðið á heimili hennar væru tengdar drykkju C. Þá hafi stefnda sagst vera að byrja í nýrri vinnu en neitað að upplýsa hver sú vinna væri. Stefnda hafi í þessu viðtali hafnað því að dóttir hennar yrði vistuð utan heimilis í tvo mánuði til þess að hún gæti tekið á vímuefnavanda sínum. Á fundi 26. september 2006 hafi stefnda lýst samþykki sínu um tveggja mánaða vistun B hjá systur stefndu og manni hennar. Þá hafi stefnda samþykkt meðferðaráætlun þar sem meðal annars hafi verið kveðið á um að hún færi í meðferð vegna lyfja- og áfengisneyslu sinnar. Stefnda hafi farið í Hlaðgerðarkot 3. október 2006. Árangur hafi verið lítill í meðferðinni og hafi ráðgjöfum á Hlaðgerðarkoti sýnst að stefnda afneitaði vanda sínum. Hún hafi ekki talið sig eiga við áfengisvanda að stríða en kennt öðrum um. Frá Hlaðgerðarkoti hafi stefnda farið á áfangaheimilið Brú í byrjun janúar. Til að byrja með hafi hún ekki tekið þátt í meðferð og komið í ljós að hún hafi dvalið á heimili móður sinnar. Þegar henni hafi verið greint frá því að hún myndi missa plássið á Brú hafi hún tekið þátt í meðferðardagskrá. Mál stefndu og dóttur hennar hafi verið tekið fyrir að nýju á fundi 21. nóvember 2006. Í ljósi langvarandi vanda stefndu og að hún hafi ekki verið í samvinnu um að tryggja öryggi og viðunandi uppeldisaðstæður dóttur sinnar hafi starfsmaður stefnanda lagt til að hún afsalaði sér forsjá. Ella yrði höfðað mál í héraðsdómi til forsjársviptingar. Þá hafi enn fremur verið lagt til að B yrði vistuð utan heimilis í 12 mánuði og áfram unnið með C í að styrkja hann í áfengisbindindi sínu með það markmið að hann tæki við forsjá telpunnar. C hafi fallist á þetta með yfirlýsingu 17. nóvember 2006. Stefnda hafi einnig fallist á með yfirlýsingu 19. nóvember 2006 að barnið yrði vistað í 12 mánuði utan heimilis. Í ljósi þessa hafi stefnandi fundið barninu tímabundið fósturheimili. Stefnandi kveður stefndu hafa dvalið með B annan hvern sunnudag milli kl. 10:00 og 20:00 á meðan hún hafi dvalið á Brú. Sunnudaginn 4. febrúar 2007 hafi stefnda sótt B til fósturforeldra í umgengni og hafi verið ákveðið að hún kæmi með telpuna í fjölskylduafmæli kl. 15:00 þennan dag. Nokkru síðar hafi stefnda hringt og sagst myndi koma með B í afmælið kl. 17:00. Grunsemdir hafi vaknað um að stefnda væri undir áhrifum áfengis og hafi starfsmenn bakvaktar á áfangaheimilinu Brú ásamt lögregluþjóni farið á vettvang. Í lögregluskýrslu segir að greinilegt hafi verið að stefnda hafi verið undir áhrifum áfengis og jafnvel lyfja. Stefnda hafi veist ítrekað að lögreglu að dóttur ásjáandi og hafi þurft að kalla á liðsauka. Að endingu hafi hún verið handtekin og vistuð í fangaklefa. Lögreglan hafi tekið af henni öndunarpróf og hafi áfengismagn mælst 2,50 ‰. Þá hafi stefnandi fengið upplýsingar um að C hafi einnig verið í neyslu sömu helgi og dagana á eftir. Eftir þessa uppákomu hafi stefnda þurft að skila plássi sínu á Brú og því orðið húsnæðislaus því að hún hafi verið búin að leigja út íbúð sína við [...] í Kópavogi. Telur stefnandi að hún hafi flutt inn á C þar sem hann hafi búið á heimili foreldra sinna. Stefnandi kveður foreldra hafa með þessu vanefnt það samkomulag sem gert hafi verið í nóvember sem snúi að samvinnu þeirra í málinu og að þeir skyldu taka á drykkjuvanda sína til þess að geta tryggt barninu viðunandi uppeldisskilyrði. Þar sem ekki hafi verið forsendur fyrir því að vinna málið áfram samkvæmt fyrirliggjandi meðferðaráætlun hafi stefnandi ákveðið samkvæmt 27. gr. barnaverndarlaga að kyrrsetja barnið næstu tvo mánuði og undirbúa mál fyrir héraðsdómi um forsjársviptingu. II. Stefnda kveðst ekki hafa haft aðstöðu til að annast barnið á undanförnu ári sökum óreglu og meðvirkni. Hún kveðst sjálfviljug hafa farið í áfengismeðferð á Hlaðgerðarkoti 30. október 2006 og verið í meðferð til 7. janúar 2007. Tilgangurinn hafi verið að takast á við áfengisvanda sinn sem hún hafi glímt við undanfarin ár og því miður oft þurft að láta í minni pokann fyrir. Hún kveðst telja að hún sé frekar meðvirk heldur en að hún sé alkóhólisti og kveðst muni sækja Al-anon fundi í framtíðinni. Takist henni að vera án vímu sé hún þess fullviss að hún geti skapað sér og dóttur sinni gott og hamingjuríkt líf sem hún þrái fyrir þær mæðgur. Hún eigi íbúð í Kópavogi sem sé í útleigu en losni í haust. Hún stundi nú reglulega fundi á vegum AA samtakanna einu sinni í viku. Hún gerir sér fulla grein fyrir mikilvægi fundarsóknar. Stefnda kveðst ekki ósátt við aðbúnað barnsins á núverandi fósturheimili og telur að betra heimili verði vart fundið. III. Fyrir dóminn kom I, félagsráðgjafi hjá stefnanda. Hún kvaðst hafa unnið að þessu máli í um það bil eitt ár. Hún hafi oft hitt foreldrana og jafnframt komið á heimili þeirra. Hafi hún horft upp á mikla vanlíðan hjá stúlkunni. Henni hafi virst vera mikil óregla á heimili stefndu. Móðir hafi virst vera samvinnufús og reynt að fara eftir því sem félagsmálayfirvöld hafi lagt til. Loforð hennar hafi þó ekki alltaf haldið. Félagsmálayfirvöldum hafi borist tilkynningar um drykkju stefndu eftir að hún lauk meðferð í janúar sl. Stefnda sagði fyrir dómi að hún ætti vissulega við vanda að stríða þó að hún teldi sjálf að fyrrverandi sambýlismaður hennar hafi átt stóran þátt í vanda hennar. Þau hafi nú skilið að skiptum og telji hún nú að hún geti haldið sig frá áfengi. Hún kvaðst eiga íbúð sem hún hafi leigt út en íbúðin verði laus í haust. Hún búi núna hjá móður sinni og hafi leigt út íbúðina til þess að taka á fjárhagsvanda sínum. A kvaðst ekki hafa verið á vinnumarkaði undanfarin ár og þegið örorkubætur. IV. Stefnandi kveðst byggja málssókn sína á 1. og 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 þar sem lögfest sé sú meginregla að foreldrum beri að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Í 28. gr. laganna sé fjallað um inntak forsjár þar sem mælt sé fyrir um skyldu foreldra að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best henti hag þess og þörfum. Beri foreldrum að vernda barn sitt gegn hvers konar vanvirðandi háttsemi. Barnaverndaryfirvöldum sé falið það verkefni að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður fái nauðsynlega aðstoð. B hafi búið með móður sinni en jafnframt hafi faðir verið mikið inni á heimili þeirra. B hafi þurft að búa við mikið óöryggi og vanrækslu vegna drykkju foreldra og lyfjamisnotkunar móður. Ítrekað hafi hún orðið vitni að átökum milli foreldra sinna er þau hafi verið drukkin. Því til staðfestingar sé fjöldi tilkynninga og sé barnið farið að sýna merki vanrækslu og vanlíðunar. E, sálfræðingur, hafi lagt sálfræðipróf fyrir stúlkuna í nóvember og desember 2005. Í skýrslu hennar segi meðal annars að B hafi verið á varðbergi gagnvart spjalli og spurningum. Hún hafi gefið greinargóð svör um lífið á leikskólanum en verið fámál og forðast að svara spurningum um lífið heima og sagt að sér fyndist skemmtilegast að sofa. Samkvæmt spurningarlista yfir atferli barna hafi greinst hlédrægni, líkamlegar kvartanir og tilfinningaleg viðkvæmni hjá B, meira en gengur og gerist meðal jafnaldra. E hafi framkvæmt endurmat á hegðun og líðan telpunnar eftir að hún hafi verið í fóstri í fimm mánuði. Hafi hegðun hennar þá breyst mikið til batnaðar og hún sé almennt glöð og kát og skeri sig ekki lengur úr meðal jafnaldra. Samkvæmt umsögn L sálfræðings 19. mars 2007 hafi B myndað góð tengsl við fósturforeldra. Samkvæmt bréfi Hlaðgerðarkots 12. febrúar 2007 hafi stefnda verið í afneitun á áfengisvanda sínum í þá þrjá mánuði sem hún hafi dvalið þar og séu batahorfur því ekki góðar. Miðað við aðstæður í þessu máli og þau atriði sem rakin hafi verið hér að framan telur stefnandi sýnt fram á að stefnda sé ekki fær um að veita dóttur sinni það öryggi og þá umönnun sem hún hafi þörf fyrir. Telur stefnandi að daglegri umönnun og uppeldi hjá stefndu sé alvarlega ábótavant. Fullvíst megi telja að á heimili stefndu séu líkamlegri og andlegri heilsu B og þroska hætta búin sökum vanhæfis stefndu til að fara með forsjá vegna vímuefnaneyslu. Þannig eru að mati stefnanda uppfyllt skilyrði a og d liða 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta stefndu forsjá. Starfsmenn stefnanda hafi reynt að vanda til meðferðar og könnunar þessa máls eins og kostur sé. Mikil vinna hafi verið lögð í að aðstoða foreldra og leiðbeina en án árangurs. Af fyrirliggjandi gögnum sé ljóst að líðan B hafi stórlega batnað og telur stefnandi einsýnt að henni verði best tryggð viðunandi uppeldisskilyrði með áframhaldandi veru hjá fósturforeldrum. Stefnandi byggir kröfu sína á ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002 og vísar hann sérstaklega til 1., 2. og 4. gr. laganna og ákvæða 3., 6. og 8. kafla laganna. Forsjárkrafan grundvallist á a og d liðum 29. gr. laganna. Um málsmeðferð er byggt á ákvæðum 10. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002 og ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 eftir því sem við á. Stefnda hafnar því með öllu að hún verði svipt forsjá dóttur sinnar. Forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og verði slík krafa ekki tekin til greina nema ríkar ástæður búi þar á baki. Náin tengsl séu milli stefndu og barnsins. Stefnda telur sig góðan uppalanda sem geti búið barninu gott heimili. Stefnda neitar því ekki að hún hafi átt við áfengisvanda að stríða en hún hafi hins vegar tekið sig verulega á og haldið sig frá áfengi undanfarnar vikur. Hún búi nú hjá móður sinni í einbýlishúsi í Reykjavík þar sem aðstæður séu góðar. Hún hyggist flytja aftur í eigin íbúð í Kópavogi í haust með barnið þar sem það hafi áður átt heima. Hún telur sig geta veitt barninu ástúð og öryggi og festu í uppeldi. Allar ytri aðstæður stefndu séu góðar, sérstaklega ef henni tekst að halda sig frá áfengi. Neikvæð hegðun barnsins á leikskóla sé að mati stefndu ekki vegna lélegrar umönnunar heldur geti verið fjölmargar skýringar á því. Þau sérfræðigögn sem liggi frammi í málinu séu ekki hlutlaus enda séu umræddir sérfræðingar starfsmenn stefnanda. Um lagarök vísar stefnda til meginreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum til 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 og jafnframt til 6. kafla sömu laga. Einnig er vísað til barnalaga nr. 76/2002. Til grundvallar kröfu stefndu um málskostnað úr hendi stefnanda vísar stefnda til 21. kafla laga nr. 91/1991. V. Við aðalmeðferð lagði lögmaður stefnanda fram bókun þar sem segir að hann geri alvarlegar athugasemdir við þá ákvörðun dómarans að kveðja ekki til sérfróða meðdómsmenn til setu í málinu þrátt fyrir ákvæði 54. gr. barnalaga nr. 80/2002. Dómari tekur fram af þessu tilefni að hann hafi ekki séð ástæðu til þess að láta sérfróða meðdómsmenn taka sæti í dómi eins og kröfugerð stefnanda er háttað í málinu, sbr. það sem hér á eftir greinir. Eins og framan er rakið var barnið B tekið úr umsjón stefndu 14. september 2006 á grundvelli 31. gr. barnalaga. Í framhaldi af því samþykkti stefnda vistun barnsins hjá systur sinni og eiginmanni hennar meðan stefnda fór í áfengismeðferð. Þann 19. nóvember 2006 ritaði stefnda undir yfirlýsingu þess efnis að hún samþykkti vistun barnsins utan heimilis í tólf mánuði, sbr. 25. gr. barnalaga. Að mati stefnanda var ekki forsenda fyrir þessu úrræði eftir 4. febrúar 2007 en þá þurfti lögregla og barnaverndaryfirvöld að hafa afskipti af stefndu meðan hún var með barnið í umgengni. Var barnið kyrrsett 12. mars 2007 í tvo mánuði eftir ákvæðum a liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Hefur barnið dvalið hjá systursyni stefndu og eiginkonu hans frá 10. janúar 2007 í sátt við stefndu og hefur tekið miklum framförum að sögn þeirra sem hafa komið að málinu. Af gögnum málsins má ráða að stefnda hafi verið samvinnufús í samskiptum sínum við stefnanda en efndir skort af hennar hálfu. Afskipti stefnanda af stefndu hafa staðið í nokkur ár. Stefnda hefur farið í áfengismeðferð án þess að það hafi borið tilætlaðan árangur. Heimilisaðstæður og aðbúnaður dóttur hennar hafa oft verið óviðunandi. Vistun barnsins í skemmri tíma hefur ekki orðið til þess að stefnda hafi náð áttum. Af meðferðarsögu stefndu og skýrslu hennar hér fyrir dómi má ráða að hún afneiti enn vanda sínum og hafi lítið innsæi í sjúkdóm sinn. Hún er því ekki enn í stakk búin til að sjá barni sínu fyrir sómasamlegu heimili og uppeldi. Í þinghaldi 22. maí sl. leitaði dómari sátta í málinu og lagði til við lögmann stefnanda að vægari úrræðum yrði beitt og stefndu gefið enn eitt tækifæri áður en til forsjársviptingar kæmi. Féllst stefnda á þessa tillögu dómara um að barnið yrði vistað áfram utan heimilis í eitt ár en að hálfu stefnanda var því alfarið hafnað og sagt að aðeins forsjársvipting til 18 ára aldur barnsins kæmi til greina. Í framburði J, félagsráðgjafa, en hún annaðist ákvörðunartöku af hálfu stefnanda í málinu, kom fram að hún telur skammtímavistun ekki heppilega fyrir ung börn því þau þurfi öryggi til lengri tíma. Því sé krafist forsjársviptingar en ekki vistunar barns utan heimilis í tólf mánuði eins og ákvæði 28. gr. barnarverndarlaga heimili. Krafa stefnanda er reist á a og d lið 1. mgr. 29. gr. barnalaga og þeim rökum að stefnda sé ekki hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar. Í 29. gr. segir að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðru og vægara úrræði til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Slíkt vægara úrræði er að finna í 28. gr. barnaverndarlaga þar sem segir að heimilt sé að úrskurða um vistun barns utan heimilis í allt að 12 mánuði í senn. Að mati dómsins hefur stefnandi horft fram hjá þessu ákvæði við meðferð málsins. Með yfirlýsingu 9. nóvember 2006 féllst stefnda á vistun barnsins utan heimilis í 12 mánuði en samt lét stefnandi þann tíma ekki líða heldur krafðist forsjársviptingar 4. apríl 2007. Undir rekstri málsins hefur stefnda enn fremur lýst sig fúsa til að samþykkja vistun barnsins utan heimilis í tólf mánuði. Stefnandi á auk þess kost á að krefjast slíkrar vistunar að nýju að ári liðnu ef hann telur þörf á. Með ákvæði 28. gr. barnaverndarlaga er foreldri í raun gefið tækifæri til að láta af óreglu og ná tökum á lífi sínu áður en kemur til varanlegrar forsjársviptingar. Stefnandi hefur aftur á móti ekki veitt stefndu þetta tækifæri að fullu en þekkt er að oft dugar ein áfengismeðferð ekki til þess að áfengissjúklingur nái bata. Að framangreindri ástæðu þykir ekki unnt að verða við kröfum stefnanda í málinu og verður stefnda því sýknuð að kröfum stefnanda. Stefnda hefur gjafsókn í málinu. Málflutningsþóknun lögmanns hennar ákveðst 350.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun að fjárhæð 85.750 krónur eða samtals 435.750 krónur. Samkvæmt 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða sömu fjárhæð í málskostnað til ríkissjóðs. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefnda, A, er sýkn af kröfum stefnanda, félagsmálaráðs Kópavogs, í málinu. Stefnandi greiði 435.750 krónur í ríkissjóð. Málskostnaður stefndu, 435.750 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 532/2008
Landamerki
H átti jörðina T, en sveitarfélagið D hafði til umráða jörðina B við hliðina á T. Ágreiningur reis með H og D um landamerki jarðanna. Hófst H handa við að reisa girðingu við þau landamerki sem hann taldi vera rétt. D fékk þá lagt lögbann við framkvæmdum H og krafðist staðfestingar á því fyrir dómi auk viðurkenningar á því hvernig landamerki jarðanna lægju. Bar landamerkjabréfum ekki saman um merki á milli jarðanna. Talið var að ekki yrði fram hjá því horft að landamerkjabréf B væri yngra og því þinglýst síðar en landamerkjalýsingu T. Yrði því að ætla að í því hafi falist endanlega niðurstaða um landamerkin. Með vísan til þess og framburðar vitna þótti í ljós leitt hvernig landamerkin lægju. Ekki var fallist á að H gæti byggt á því að um áratugaskeið hafi verið girðing eftir markalínu hans, en hún hafi legið niðri í um 40 ár áður en hann eignaðist jörðina. Þá var heldur ekki fallist á að takmörkuð not hans af landinu nú uppfylltu skilyrði eignarhefðar. Var því fallist á kröfu D um landamerki á milli jarðanna. Samkvæmt þeim úrslitum var staðfest lögbann sem lagt var við framkvæmdum H við lagningu girðingar í landi B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er meðal annars vísað til skýrslu, sem vitnið Ingimar Sveinsson gaf við aðalmeðferð málsins í héraði, og haft eftir honum að í hans ungdæmi hafi verið rætt um að landamerki milli jarðar áfrýjanda, Teigarhorns, og stefnda, Búlandsness, væru ekki í Eyfreyjuneslæk, heldur „100 til 150 metrum utar, þ.e. suðaustar.“ Samkvæmt endurriti af framburði vitnisins sagði það fyrir dómi að talað hafi verið um að merkin væru ekki í læknum, heldur „svona 100 til 150 metrar vestar“, og er sú frásögn í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms, sem meðal annars var studd við þennan vitnisburð. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem rétt er að aðilarnir beri hvor fyrir sitt leyti í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: I. Mál þetta, sem dómtekið var 26. júní sl., er höfðað með réttarstefnu útgefinni 28. nóvember 2007, sem þingfest var 4. desember sama ár, og með gagnstefnu útgefinni 4. janúar 2008, sem lögð var fram í dómi 5. febrúar sama ár. Aðalstefnandi og gagnstefndi er Djúpavogshreppur, kt. 570992-2799, Bakka 1, Djúpavogi. Aðalstefndi og gagnstefnandi er Herbert Jón Hjörleifsson, kt. 111064-5989, Teigarhorni, Djúpavogshreppi. Dómkröfur aðalstefnanda eru í fyrsta lagi þær að staðfest verði á grundvelli 36. gr. laga nr. 31/1990 lögbann það er sýslumaðurinn á Eskifirði lagði með lögbannsgerð hinn 22. nóvember sl. við því að stefndi héldi áfram girðingarframkvæmdum eða nokkrum öðrum framkvæmdum á þrætulandi á mörkum jarðanna Búlandsness og Teigarhorns í Geithellnahreppi. Í öðru lagi krefst aðalstefnandi þess á grundvelli 37. gr. laga nr. 31/1990 að staðfest verði með dómi að landamerki jarðanna Búlandsness og Teigarhorns í Geithellnahreppi á svokölluðum Hálsamótum verði ofan frá svokölluðum Hálsamótum um Hálsamótalæk (Kápugilslæk) og um landamerkjavörður í beina línu til sjávar skammt utan við Prófastsgötu, eins og landamerkjum er lýst í landamerkjaskrá Búlandsness og Hálskirkjulands og Teigarhorns frá 8. janúar 1884. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar samkvæmt gjaldskrá Pacta að viðbættum virðisaukaskatti og að meðtöldum kostnaði við lögbannsgerð hinn 22. nóvember 2007, sem og eftirfarandi kostnaði vegna gerðarinnar, þ. á m. þinglýsingarkostnaði. Aðalstefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í aðalsök og að aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati réttarins. Dómkröfur gagnstefnanda eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að dæmt verði að landamerki jarðanna Teigarhorns og Búlandsness séu sem hér segir: Frá hnitpunkti við ós Eyfreyjuneslækjar/Merkilækjar N 64°40.351 og V 14°20.161, og þaðan í hnitpunkt ofar í læknum N 64°40.292 og V 14°20.187, þaðan í hnitpunkt þar sem vatnsveituæð sker lækinn N 64°40.210 og V 14°20.294, þaðan í hnitpunkt ofar í læknum N 64°40.139 og V 14°20.295, þaðan í hnitpunkt í vörðu í Hálsamótum N 64°39.927 og V 14°20.261, þaðan í hnitpunkt í vörðu á Hálsabrún N 64°39.961 og V 14°20.527 og þaðan í vörðu ofan Nauthúsabotna N 64°40.030 og V 14°20.911. Í öðru lagi að hrundið verði lögbanni því sem sýslumaðurinn á Eskifirði lagði þann 22. nóvember 2007 við frekari framkvæmdum aðalstefnda við lagningu girðingar uppi á svokölluðum Hálsamótum í landi jarðarinnar Búlandsness, sem og öllum öðrum framkvæmdum aðalstefnda á landi aðalstefnanda austan við Kápugilslæk (áður Merkilæk) og frá Kápugilsbrún í beina línu um vörður fram að sjó við svokallaða Prófastsgötu. Þá krefst gagnstefnandi þess að gagnstefnda verð dæmt til að greiða gagnstefnanda málskostnað að mati réttarins. Dómkröfur gagnstefnda eru eftirfarandi: Gagnstefndi krefst sýknu af kröfum gagnstefnanda í máli þessu með vísan til stefnukrafna í aðalsök. Gagnstefndi ítrekar kröfu í aðalsök um að lögbann það, sem sýslumaðurinn á Eskifirði lagði þann 22. nóvember 2007 við nánar tilgreindum athöfnum gagnstefnanda á þrætuspildu á landamerkjum jarðanna Búlandsness og Teigarhorns, verði staðfest. Þá verði gagnstefnanda gert að greiða gagnstefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi ásamt virðisaukaskatti á málskostnað. Dómari gekk á vettvang ásamt Andrési Skúlasyni, fyrirsvarsmanni aðalstefnanda, aðalstefnda og lögmönnum þeirra. Einnig voru með í för Eyjólfur Guðjónsson, ábúandi í Framnesi, og Helena Hanna Hilmarsdóttir, móðir aðalstefnda. Aðalmeðferð málsins fór fram þriðjudaginn 27. maí sl. Málið var endurupptekið fimmtudaginn 26. júní sl. til framlagningar frekari gagna og það dómtekið að nýju þann sama dag eftir að lögmönnum málsaðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um málið á ný með hliðsjón af framlögðum gögnum. II. Málavextir. Samkvæmt þinglýsingarvottorði er jörðin Búlandsnes kristfjárjörð og hefur eignarheimild að henni ekki verið þinglýst. Þá hefur jörðin ekki sérstakt landnúmer í skrá Fasteignamats ríkisins. Óumdeilt er hins vegar að jörðin er í umráðum aðalstefnanda. Hið upphaflega gjafabréf vegna jarðarinnar mun vera glatað, en að sögn aðalstefnanda er hennar fyrst getið í minnisgrein Gizurar biskups frá 1541 og Gíslamáldaga (Fornbréfasafn XV bls. 708). Aðalstefnandi kveður jörðina hafa verið í eigu/umsjón sveitarfélagsins allar götur síðan og þess sé reyndar getið að hún hafi verið kristfjárjörð allt frá tíma Ögmundar biskups. Jörðin tilheyrði áður Geithellnahreppi hinum forna en með sameiningu Berunes-, Búlands- og Geithellnahrepps árið 1992 var stofnað sveitarfélagið Djúpavogshreppur sem báðar jarðirnar, Búlandsnes og Teigarhorn, tilheyra nú. Innan jarðarinnar Búlandsness var á síðastliðinni öld stofnað nýbýlið Framnes, sem ekki hefur sérstök landamerki önnur en afmörkuð tún, en hefur heimild til nytja á landi Búlandsness að óskiptu. Framnes er hluti jarðarinnar Búlandsness, leigt til ábúðar bóndanum að Framnesi og kveður aðalstefnandi hann því ekki aðila að máli þessu. Tilgreining hans sem eiganda jarðarinnar á þinglýsingarvottorði sýslumannsins á Eskifirði, dags. 11. nóvember 2007, sé röng. Aðalstefndi er einn eigandi jarðarinnar Teigarhorns í Djúpavogshreppi samkvæmt þinglýstri skiptayfirlýsingu frá 17. október 1997. Í gagnstefnu kemur fram að landnámsjörð landnámsmannsins Þjóðreks, sem setið hafi á Skála á norðurströnd Berufjarðar, hafi samkvæmt Landnámabók náð yfir alla nyrðri strönd Berufjarðar, suður um Búlandsnes og að Rauðuskriðum í Hamarsfirði. Í Jarðatali J. Johnsens frá 1847 og í Jarðabók fyrir Ísland frá 1861, en ljósrit úr þessum ritum hafa verið lögð fram í málinu, má sjá að Búlandsnes er orðin sjálfstæð jörð. Þar kemur einnig fram kirkjujörðin Háls og að ein af hjáleigum frá Hálsi sé Teigarhorn. Teigarhorn verður fyrst sjálfstæð jörð árið 1876 þegar Níels P.E. Weyvadt kaupir hana, sbr. dskj. 3.2.1. Í gagnstefnu kemur fram að aðalstefndi hafi búið á Teigarhorni að mestu leyti öll sín fullorðinsár. Næsti eigandi og ábúandi á undan honum hafi verið Kristján Jónsson, ömmubróðir aðalstefnda. Þar áður hafi foreldrar Kristjáns, Jón Kr. Lúðvíksson og Hansína Björnsdóttir, búið þar. Á undan þeim hafi móðursystir Hansínu, Nikolína Weyvadt, búið á Teigarhorni og á undan henni foreldrar hennar Níels P. E. Weyvadt og Sophie Weyvadt. Málavextir eru þeir að með bréfi, dagsettu 4. október 2007, boðaði fulltrúi sýslumannsins á Eskifirði til fundar með málsaðilum þann 17. október sl. á grundvelli ákvæða 3. mgr. 6. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919, í þeim tilgangi að leita sátta með þeim um landamerki á milli jarðanna. Fram kemur í bréfi sýslumanns að honum hafi borist bréf frá lögmanni aðalstefnda þar sem fram hafi komið að hugsanlega væri uppi ágreiningur um landamerkin. Á fundinum, sem frestaðist um nokkra daga frá boðuðum fundartíma og var haldinn þann 23. október, lögðu málsaðilar fram gögn til stuðnings skilningi sínum á landamerkjabréfum jarðanna. Á fundinum var staðfest að ágreiningur væri uppi um landamerkin og að aðilar næðu ekki samkomulagi um þau. Í stefnu segir að aðalstefndi hafi ekkert samband haft við aðalstefnanda vegna málsins eftir fundinn með fulltrúa sýslumanns, en hafi í kjölfar hans hafist handa við að reisa girðingu inni á landi aðalstefnanda uppi á svokölluðum Hálsamótum, þrátt fyrir vitneskju sína um ágreining um landamerkin og niðurstöðu sáttafundarins. Aðalstefnandi hafi því lagt fram lögbannsbeiðni hjá sýslumanninum á Eskifirði og hafi hún verið tekin fyrir þann 22. nóvember sl. Við upphaf lögbannsgerðar hafi fulltrúi sýslumanns leitað sátta með aðilum og hafi aðalstefnandi lýst sig reiðubúinn til þess að falla frá lögbannsbeiðninni án frekari kostnaðar gegn því að aðalstefndi léti af öllum framkvæmdum á þrætulandinu þar til niðurstaða um landamerkin yrði fengin í landamerkjamáli. Aðalstefndi hafi hafnað þessu sáttaboði og hafi fulltrúi sýslumanns fallist á kröfu aðalstefnanda um að lögbann yrði lagt við frekari framkvæmdum af hans hálfu á þrætulandinu. Í gagnstefnu segir að eigendur Teigarhorns hafi um langan tíma nýtt þrætuspilduna, og haft hana afgirta a.m.k. frá því um 1930. Þar hafi lengi verið kartöflugarður Teigarhornsmanna, auk þess sem þar hafi verið beitt kúm og sauðfé verið látið bera í tíð Jóns. Einnig hafi verið sett upp upplýsingaskilti um náttúru svæðisins. Nú síðast hafi aðalstefndi gert samning við Austurlandsskóga um nytjaskógrækt á svæðinu, og hafi hann síðastliðið sumar hafist handa við að setja upp girðingar í samræmi við þann samning. Landamerkjum jarðarinnar Teigarhorns gagnvart Búlandsnesi er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar: ... þá beina stefnu í vörðu uppaf Nauthúsabotnum, frá henni beina stefnu í vörðu fast út undir Hálsamótum, þar sem klettarnir falla þver hnýtt ofaní Merkilækjargil, þaðan beina stefnu í vörðu sem hlaðin var fyrir innan Merkilæk, úr því ræður Merkilækur þartil hann rjett fyrir innan Eyfreyjarnes fellur útí Berufjörð. Landamerkjabréfið, sem dagsett er 30. júní 1877 og þinglýst 30. júní 1883, er áritað og samþykkt af hálfu Teigarhorns og jarðanna Urðarteigs, Háls og Búlandsness. Landamerkjum jarðarinnar Búlandsness gagnvart Teigarhorni er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar: Landamörk norðan Búlandsneshálsa og um Hálsana millum Teigarhorns eru: svokölluð hálsamót og Hálsamótalækur frá uppsprettu norðan í Hálsamótum og beina leið til sjávar eptir hlöðnum landamerkjavörðum. Í lok landamerkjalýsingarinnar segir: Framanskrifuð mörk eru staðfest af Helga biskupi og hafa verið brúkuð og haldin rétt frá ómunatíð og fram á þennan dag. Landamerkjabréfið, sem dagsett er 8. janúar 1884 og þinglýst 23. júní 1884, er áritað og samþykkt af hálfu Búlandsness og jarðanna Háls og Teigarhorns. Í stefnu segir að Helgi biskup, sem getið er í landamerkjabréfi Búlandsness, sé Helgi biskup Thordersen, fæddur 7. apríl 1794, er verið hafi biskup yfir Íslandi 1846–1866. Í máli þessu er um að deilt hvar landamerki jarðanna Búlandsness og Teigarhorns liggja frá sjó í Eyfreyjunesvík og upp á svokölluð Hálsamót. Heldur aðalstefnandi því fram að þau séu frá punkti í Kápugilslæk, áður Hálsamótalæk, að Kápugilsbrún og þaðan í beina línu eftir hlöðnum vörðum til sjávar utanvert við Prófastsgötu. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að þau séu um svokallaðan Eyfreyjuneslæk frá sjó að Hálsamótavörðu, þaðan í Hálsabrúnavörðu og úr henni beina stefnu í Nauthúsabotnavörðu. Þá er um það deilt í málinu hvar staðsetja eigi kennileitin Hálsamót, Hálsamótalæk, Merkilæk og Merkilækjargil. III. Málsástæður Málsástæður aðalstefnanda. Að því er varðar kröfu um staðfestingu lögbanns kveðst aðalstefnandi telja að skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 hafi verið fyrir hendi til að leggja lögbann við byrjuðum og yfirvofandi athöfnum aðalstefnda á hinu umþrætta landi. Hafi það enda verið niðurstaða sýslumannsins á Eskifirði, sem með úrskurði sínum hinn 22. nóvember sl. hafi lagt lögbann við tilgreindum athöfnum aðalstefnda. Sýslumaður hafi og hafnað kröfu aðalstefnda um að aðalstefnandi legði fram tryggingu vegna gerðarinnar. Þá sé þess að geta að aðalstefndi hafi hafið framkvæmdir sínar á landinu í framhaldi af sáttafundi aðila með fulltrúa sýslumanns þrátt fyrir að vera um það kunnugt að ágreininginn yrði að leysa í landamerkjamáli. Þess utan hafi hann hafnað sáttaboði við upphaf lögbannsgerðar um að láta frekari framkvæmdir bíða þar til niðurstaða fengist í landamerkjamáli. Þá hafi aðalstefndi ekki enn lagt fram nein haldbær rök eða gögn skoðun sinni til stuðnings. Af þessum sökum sé krafist staðfestingar á gerðinni skv. VI. kafla laga nr. 31/1990, enda í stefnu þessari jafnframt krafist úrlausnar um hin umþrættu landamerki, sbr. 37. gr. Að því er varðar kröfu um landamerki bendir aðalstefnandi á að hann hafi lagt fram ítarleg gögn til stuðnings dómkröfum sínum. Þar beri fyrst að telja landamerkjabréf Teigarhorns og Búlandsness. Landamerkjalýsingum í bréfunum beri hins vegar ekki saman að því er varði landamerki jarðanna frá Eyfreyjunesvík við Berufjörð og upp til svokallaðra Hálsamóta. Í landamerkjabréfi Teigarhorns sé Merkilækur sagður skipta löndum frá sjó og sagt að hann falli í sjó rétt fyrir innan Eyfreyjunes. Í landamerkjabréfi Búlandsness, sem sé yngra en landamerkjabréf Teigarhorns, segi hins vegar að línan liggi frá upptökum Hálsamótalækjar og beina leið til sjávar eftir landamerkjavörðum. Aðalstefnandi kveðst telja að þessi mörk séu landamerki jarðanna. Sé það staðfest af Eyjólfi Guðjónssyni, ábúanda á Framnesi, sem búið hafi þar allan sinn aldur og átt margvísleg samskipti við eigendur og ábúendur að Teigarhorni. Í skjali Örnefnastofnunar varðandi jörðina Teigarhorn, sem skráð sé af Kristjáni Jónssyni, fyrrum bónda að Teigarhorni, vitni hann fyrst í ódagsett landamerkjabréf er hann hafi undir höndum, ritað af N.P.E. Weyvadt, fyrrum ábúanda og eiganda Teigarhorns, þar sem fram komi að landamerkin við Búlandsnes liggi úr Eyfreyjunesvík rétt við Prófastsgötu í Hálsamótalæk og þaðan í vörðu á Hálsabrún. Við Háls, úr vörðu á Hálsabrún í vörðu út og upp af Dvergasteini. Á bls. 2 í skjalinu segi Kristján Jónsson ennfremur: Kápugilslækur (124) (áður Hálsamótalækur (125)) fellur um Kápugil í Eyfreyjuneslæk. Í auglýsingu um friðlýsingu Teigarhorns við Berufjörð frá árinu 1975 falli og austurmörk friðlýsingarsvæðisins saman við landamerkin við Prófastsgötu. Aðalstefnandi bendir á að landamerkjalýsingu Teigarhorns frá 30. júní 1877 hafi ekki verið þinglýst fyrr en hinn 30. júní 1883 eða sex árum eftir gerð hennar. Aðalstefnandi kveðst telja að þegar landamerkjabréf Teigarhorns hafi komið fram á manntalsþingi árið 1883 hafi hlutaðeigandi landeigendur séð að lýsingin var ekki rétt varðandi mörk Búlandsness og Teigarhorns og því gert nýja lýsingu, þ.e. landamerkjabréf Búlandsness frá 8. janúar 1884, sem beri yfirskriftina Landamerkjaskrá millum Búlandsnes (svo) og Hálskirkjulands og Teigarhorns. Því landamerkjabréfi hafi verið þinglýst á manntalsþingi hinn 23. júní sama ár. Í lýsingunni séu mörkin við Teigarhorn sérstaklega tiltekin frá uppsprettu norðan í Hálsmótum, sem skýrt megi sjá á loftmynd af svæðinu, og síðan eftir landamerkjavörðum beina leið til sjávar. Aðalstefnandi kveður örnefni á lækjum á svæðinu vera nokkuð á reiki. Í landamerkjabréfi Teigarhorns sé talað um Merkilæk og Merkilækjargil. Í landamerkjabréfi Búlandsness sé hins vegar talað um Hálsmótalæk og vísað í uppsprettu hans norðan í Hálsamótum, sem glöggt sjáist á loftmynd af svæðinu, en sá lækur sé nú kallaður Kápugilslækur. Kristján Jónsson, bóndi á Teigarhorni, bendi á það í lýsingu sinni til Örnefnastofnunar að Kápugilslækur hafi áður verið kallaður Hálsamótalækur. Orsök nafnabreytingarinnar muni vera sú að Sophia Weyvadt, ábúandi að Teigarhorni, hafi átt flekkótta á, sem nefnd hafi verið Kápa og alltaf gengið í gilinu við Merkilækinn. Það hafi orðið til þess að byrjað hafi verið að kalla gilið Kápugil og lækinn Kápugilslæk og hafi þessi nöfn fest við þessa staði. Að sögn aðalstefnanda hafi þetta gerst einhvern tíma á árunum frá 1890 til 1910. Í landamerkjabréfi Búlandsness sé vísað til staðfestingar Helga biskups á merkjum jarðanna og að þau hafi; ...verið brúkuð og haldin rjett frá ómunatíð og fram á þennan dag. Kristján Jónsson hafi verið síðasti ábúandi að Teigarhorni á undan aðalstefnda. Í skjali því er fyrir liggi og hafi að geyma athugasemdir hans um jörðina Teigarhorn, landamerki hennar og örnefni, hefjist skjal hans á því að hann skrái landamerkjalýsinguna eftir N.P.E. Weyvadt, eiganda og ábúanda að Teigarhorni, þeim sama og undirritað hafi landamerkjalýsingu Teigarhorns. Þar segi að landamerkin við Búlandsnes liggi úr Eyfreyjunesvík rétt utan við Prófastsgötu í Hálsamótalæk, þaðan í vörðu á Hálsabrún. Komi þessi lýsing heim og saman við landamerkjabréf Búlandsness frá árinu 1884. Þá megi einnig benda á skjal, sem ritað hafi verið 6. júní 2002, þar sem þrír staðkunnugir eldri menn lýsi landamerkjum Teigarhorns og Djúpavogshrepps. Þar sé vísað til vörðu við Prófastsgötu, sem rifin hafi verið við vegagerð árið 1942. Eyjólfur Guðjónsson, ábúandi að Framnesi, hafi unnið við þessa vegagerð og hafi hann staðfest frásögn um að Jón Kr. Lúðvíksson, þáverandi ábúandi að Teigarhorni, hafi gert athugasemd við það að menn væru að rífa landamerkjavörðu. Samkvæmt þessu sé ljóst að tveir síðustu ábúendur að Teigarhorni á undan stefnda hafi staðfest að landamerki jarðanna liggi frá Prófastsgötu og upp í Hálsamót eftir hlöðnum vörðum. Þá sé vert að benda á það að við friðlýsingu Teigarhorns með auglýsingu nr. B 518/1975 hafi friðlýsingarsvæðið náð að Prófastsgötu, en staðsetning hennar sé óumdeild. Öll tiltæk rök, nema landamerkjalýsing Teigarhorns frá 1877, sem vikið hafi fyrir yngri þinglýstri heimild, styðji sjónarmið stefnanda að landamerkjalýsing Búlandsness frá árinu 1884 sé hin rétta landamerkjalýsing jarðanna. Fái það auk þess stoð í gögnum varðandi alla ábúendur að Teigarhorni, allt frá lýsingu N.P.E. Weyvadt á landamerkjunum, sem Kristján Jónsson taki upp orðrétt í upphafi skjals síns til örnefnanefndar, Sophiu Weyvadt, sem undirritað hafi landamerkjabréf Búlandsness árið 1884 sem eigandi Teigarhorns, Jóni Kr. Lúðvíkssyni, sem gert hafi athugasemdir við niðurrif landamerkjavörðunnar við Prófastsgötu árið 1942, og síðast í landamerkja- og örnefnalýsingu Kristjáns Jónssonar, sem fyrr hafi verið getið. Þá hafi Eyjólfur Guðjónsson bóndi að Framnesi, sem þar sé fæddur árið 1928 og búsettur alla sína tíð, borið að landamerkin séu á þann veg sem stefnandi haldi fram og að framan sé rakið. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að það sé aðeins aðalstefndi sem haldi því fram að Eyfreyjuneslækur skipti löndum. Sjáist lækurinn þó hvergi nefndur á nafn í þeim skjölum er fyrir liggi í málinu. Þá bendir aðalstefnandi á að kort Austurlandsskóga vegna skógræktar á jörðinni hafi enga þýðingu í máli þessu. Aðalstefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu aðalstefnda, að hann hafi öðlast beinan eignarrétt að hinni umþrættu landspildu fyrir hefð, sem rakalausri og tilhæfulausri með öllu. Staðreyndin sé sú að landið í víkinni, sem sé að mestu gróinn úthagi, hafi verið nýtt til beitar án girðinga fyrir búpening frá Búlandsnesi/Framnesi og frá Teigarhorni. Girðing hafi ekki skipt landinu og hafi ábúendur í gegnum tíðina verið sammála um það að búpeningur beggja aðila gengi í víkinni, burtséð frá því hvorum megin landamerkja beitin hafi verið. Það hafi ekki verið fyrr en aðalstefndi hóf búskap að Teigarhorni að árekstrar hafi átt sér stað um landnotkun í víkinni. Aðalstefnandi hafi engan vafa talið leika á landamerkjum jarðanna og ábúandinn á Framnesi hafi ekki gert athugasemd við beit búpenings vítt og breitt um víkina, enda hafi þar gengið búpeningur frá báðum jörðunum. Hvorum megin landamerkja ábúendur að Teigarhorni kunni að hafa ræktað kartöflur til heimilisnota hafi aldrei verið áhyggjuefni aðalstefnanda, enda margra áratuga samkomulag um landnotkun í víkinni og fráleitt að slík ræktun, sem auk heldur hafi ekki verið sýnt fram á hver hafi verið, hvenær hún hafi farið fram eða hvar í landinu, geti orðið til þess að hefð vinnist á landinu. Sé fráleitt að núverandi ábúandi geti talist hafa unnið hefð á landi í víkinni á grundvelli athugasemdarlausrar notkunar hennar til beitar eða kartöfluræktar til heimilisnota. Aðalstefnandi hafi fyrst gert athugasemdir við landnotkun aðalstefnda þegar honum hafi orðið kunnugt um skógræktarsamning aðalstefnda við Austurlandsskóga, dagsettan og þinglýstan í byrjun árs 2006, þar sem skógræktarsvæðið sé afmarkað inn á land aðalstefnanda. Aðalstefnandi heldur því fram að alla síðastliðna öld hafi verið um það óskráð samkomulag ábúenda á Búlandsnesi/Framnesi og Teigarhorni að landnot í Eyfreyjunesvík væru sameiginleg og víkin ekki girt svo sem að framan sé lýst. Því sé fráleitt að núverandi ábúandi að Teigarhorni geti unnið hefð að landi, þvert á þinglýsta landamerkjalýsingu og áratuga samkomulag ábúenda beggja viðkomandi jarða um sameiginleg not af landinu upp af Eyfreyjunesvík. Að því er varðar fullyrðingar aðalstefnda um að lögbannið hafi leitt til stöðvunar á framkvæmdum hans við girðingarvinnu og plöntun, bendir aðalstefnandi á að lögbannsgerðin hafi farið fram undir lok nóvembermánaðar og því sé ljóst að girðingarvinnu verði varla haldið uppi í svartasta skammdeginu í snjó og frosti, hvað þá að skógi sé plantað á þeim tíma. Því sé fráleitt að ætla að bótaskylda geti skapast af þeim sökum. Þvert á móti geti aðalstefndi hafa skapað aðalstefnanda tjón með umróti og girðingarframkvæmdum á landi hans. Hafi ákvörðun sýslumanns, um að fallast á kröfu aðalstefnanda um lögbann án tryggingar úr hans hendi fyrir kostnaði og hugsanlegu tjóni aðalstefnda af gerðinni, því verið rökrétt og í fullu samræmi við tilætlun laganna um kyrrsetningu og lögbann. Röksemdafærslum aðalstefnda fyrir því að lögbanni verði hrundið sé því alfarið hafnað af hálfu aðalstefnanda og þess krafist að lögbannið verði staðfest. Telji aðalstefndi sig eiga bótarétt vegna gerðarinnar komist slík sjónarmið ekki að í máli þessu, enda sé engin bótakrafa gerð. Til stuðnings kröfu sinni um staðfestingu lögbanns vísar aðalstefnandi til IV. kafla sbr. VI. kafla l. nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann, einkum 24. gr., 1. og 2. 36. gr. Varðandi landamerki og skyldu til að halda þeim við vísar aðalstefnandi til 1.gr. sbr. 3. mgr. 6. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919. Þá er vísað til almennra reglna eignarréttar varðandi eignarhald stefnanda að hinu umþrætta landi. Um málskostnað auk þegar áfallins kostnaðar, sem og eftirfarandi kostnaðar vegna lögbannsgerðarinnar, vísar aðalstefnandi til ákvæða 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Loks tekur aðalstefnandi fram að þar sem mál þetta varði ekki virðisaukaskattskylda starfsemi stefnanda beri honum nauðsyn til þess að tekið verði tillit til þess að virðisaukaskattur leggist á málflutningsþóknun skv. ákvæðu laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Í gagnsök vísar aðalstefndi til málsatvika og málsástæðna sinna í aðalsök, svo og til kröfu um málskostnað. Málsástæður aðalstefnda. Aðalstefndi kveðst byggja kröfur sínar um landamerki á milli jarðanna á landamerkjabréfi Teigarhorns frá 30. júní 1877, en það virðist hafa verið gert í tilefni af kaupum Níelsar Weyvadt á Teigarhorni og undirritað af þar til bærum aðilum. Ekkert hafi komið fram í málinu, sem styrki þá kenningu aðalstefnanda, að ætlunin hafi verið að breyta landamerkjum á milli jarðanna með gerð landamerkjabréfs Búlandsness hinn 8. janúar 1884. Verði því að leggja til grundvallar að ætlunin hafi verið að lýsa gildandi landamerkjum. Meginmunurinn á landamerkjabréfum jarðanna sé sá að í landamerkjabréfi Búlandsness sé miðað við landamerkjavörður í stað lækjarins í landamerkjabréfi Teigarhorns. Ekkert liggi hins vegar fyrir um að umræddar vörður hafi verið reistar. Því síður að þær hafi verið þar sem aðalstefnandi haldi nú fram. Aðalstefndi bendir á að til þess að málatilbúnaður aðalstefnanda standist þurfi að færa örnefni úr stað, skipta um nafn á lækjum á svæðinu og því um líkt, sem geri málatilbúnað aðalstefnanda ærið langsóttan. Sé hann einnig í algeru ósamræmi við það, sem fólk á svæðinu hafi lagt til grundvallar undanfarna áratugi eða aldir að því er varði kennileiti og örnefni. Nefna megi örnefnið Hálsamót, en það sé dæld milli tveggja fjalladraga eins og nafnið gefi til kynna. Þetta örnefni þurfi hins vegar að vera staðsett uppi í miðri hlíð til að málatilbúnaður aðalstefnanda gangi upp. Auk framangreindra málsástæðna kveðst aðalstefndi byggja á því að hann hafi fyrir hefð öðlast beinan eignarrétt að landspildu þeirri, sem um sé deilt í máli þessu. Með athugasemdalausum og óslitnum afnotum sínum og fyrri ábúenda Teigarhorns, hafi hann unnið hefð á spildunni. Aðalstefndi og heimildarmenn hans hafi í marga áratugi, og líklega alveg frá því jörðin var keypt skömmu fyrir aldamótin 1900, staðið í þeirri trú að þessi spilda tilheyrði Teigarhorni. Þar af leiðandi hafi þeir nýtt spilduna við sauðburð, beitt þar kúm, ræktað kartöflur, sett upp upplýsingaskilti fyrir ferðamenn, gert samning um nytjaskógrækt o.s.frv. Allt þetta hafi verið gert án athugasemda aðalstefnanda og ábúenda á jörð aðalstefnanda. Á sama tíma hafi ekki aðrir aðilar nýtt spilduna. Aðalstefndi kveðst því telja að öll skilyrði stofnunar eignarréttar fyrir hefð séu fyrir hendi og vísar þar um til laga um hefð nr. 46 frá 1905, sérstaklega 6. gr. Kröfu sína um að hrundið verði lögbanni sýslumannsins á Eskifirði frá 22. nóvember 2007, kveðst aðalstefndi aðallega byggja á sömu rökum og reifuð hafi verið til stuðnings kröfunni um landamerki. Jafnframt sé byggt á því að ekki hafi verið fyrir hendi skilyrði til að leggja lögbann við framkvæmdum hans. Aðalstefnandi hafi ekki leitt nægar líkur að því að hann eigi þau réttindi, sem um hafi verið deilt, svo sem krafist sé samkvæmt 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31 frá 1990. Þá virðist sýslumaður ekki hafa gætt að því að lögbann verði ekki lagt við athöfn sem refsi- og bótareglur tryggi nægilega, sbr. 24. gr., en hinar fyrirhuguðu athafnir gagnstefnanda hafi verið í því fólgnar að girða svæðið og setja niður plöntur. Tjón vegna slíks megi að fullu bæta með skaðabótum, auk þess sem framkvæmdin auki verðmæti landsins. Loks virðist sýslumaður ekki hafa metið mismunandi hagsmuni aðila af því hvort fallist yrði á lögbann, annars vegar stöðvun á atvinnustarfsemi aðalstefnda, hins vegar engir fjárhagslegir hagsmunir aðalstefnanda. Að öllu þessu virtu telji aðalstefndi að lögbannið hafi verið ólögmætt og að hrinda beri því. Jafnframt áskilji hann sér rétt til að hafa uppi bótakröfur vegna þessa í sérstöku máli síðar. Aðalstefndi kveður kröfu sína um málskostnað studda við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91 frá 1991. Varðandi varnarþing vísar aðalstefndi til 2. mgr. 42. gr. síðastgreindra laga. Um málsatvik og málsástæður í aðalsök vísar aðalstefndi alfarið til sjónarmiða, sem reifuð séu í gagnstefnu. Eigi sömu sjónarmið við um málatilbúnað aðalstefnda í aðalsök og í gagnsök í málinu, að breyttu breytanda. Aðalstefndi kveðst mótmæla málavaxtalýsingu aðalstefnanda, einkum varðandi vegagerð á árinu 1942, um nöfn lækja og sögu um kindina Kápu. Aðalstefnandi kveðst hins vegar hafa þessar upplýsingar eftir Eyjólfi Guðjónssyni í Framnesi, sem unnið hafi við vegagerðina árið 1942 og þekki staðhætti á svæðinu og sögu þess öðrum mönnum betur, enda fæddur og uppalinn í Framnesi. Bendir aðalstefnandi og á að aðalstefndi færi engin rök fyrir mótmælum sínum. IV. Niðurstaða Eins og áður greinir er um það deilt í máli þessu hvar landamerki jarðanna Búlandsness og Teigarhorns liggja frá sjó í Eyfreyjunesvík og upp á svokölluð Hálsamót. Heldur aðalstefnandi því fram að þau séu frá punkti við Kápugilslæk, sem áður hafi verið nefndur Hálsamótalækur, að Kápugilsbrún og þaðan í beina línu eftir hlöðnum vörðum til sjávar utanvert við Prófastsgötu. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að landamerkin séu um Eyfreyjuneslæk frá sjó að Hálsamótavörðu, þaðan í Hálsabrúnavörðu og úr henni beina stefnu í Nauthúsabotnavörðu. Þá er um það deilt í málinu hvar staðsetja eigi kennileitin Hálsamót, Hálsamótalæk, Merkilæk og Merkilækjargil. Eins og gögn málsins bera með sér var jörðin Teigarhorn upphaflega hjáleiga frá kirkjujörðinni Hálsi en varð að sjálfstæðri jörð þegar forfaðir aðalstefnda, Níels P.E. Weyvadt, keypti hana af stiftsyfirvöldum á Íslandi samkvæmt konungsbréfi dagsettu 21. febrúar 1876, sbr. dskj. nr. 15. Af fyrrnefndu dómskjali verður ráðið að í tilefni af sölu jarðarinnar hafi nánar tilgreindir menn riðið á land jarðanna Háls og Teigarhorns í viðurvist prófasts í Suður-Múlasýslu og sýslumanns til þess að ákveða landamerki á milli fyrrgreindra jarða. Menn þessir voru hreppstjórinn á Rannveigarstöðum fyrir hönd prófastsins á Hofi og bændur á Borgargarði, Kelduskógum og í Berufirði. Viðstaddir áreiðina voru einnig eigandi Teigarhorns, Níels P. E. Weyvadt og umráðamaður Urðarteigs. Þrátt fyrir að ætlunin virðist hafa verið að ákveða merki á milli áðurgreindra tveggja jarða, hefur skjalið, sem dagsett er 30. júní 1877, að geyma heildarlýsingu á landamerkjum Teigarhorns og þar á meðal gagnvart Búlandsnesi. Er merkjum Teigarhorns sem liggja að Búlandsnesi lýst svo í skjalinu að um sé að ræða beina stefnu frá vörðu upp af Nautahúsabotnum og í vörðu fastútundir Hálsamótum, þar sem klettarnir falla þver hnýft ofan í Merkilækjargil, þaðan beina stefnu í vörðu, sem hlaðin var fyririnnan Merkilæk, úr því ræður Merkilækur, þar til hann rjettfyrir innan Eyfreyjarnes fellur útí Berjufjörð. Samkvæmt dskj. nr. 15 var áreiðin samþykkt af stiftsyfirvöldum 18. október 1877. Sex árum síðar voru landamerki Teigarhorns samkvæmt áðurgreindri áreið samþykkt af umráðamönnum aðliggjandi jarða, þ.e. Urðarteigs, Háls og Búlandsness, á manntalsþingi 30. júní 1883 og var skjalinu þinglýst þann sama dag og það innfært í landamerkjabók Suður-Múlasýslu. Rúmum sex mánuðum síðar eða hinn 8. janúar 1884 var gert landamerkjabréf fyrir jörðina Búlandsnes, sem ber yfirskriftina Landamerkjaskrá millum Búlandsnes og Hálskirkjulands og Teigarhorns. Er bréfið undirritað af hálfu Geithellnahrepps og Hálskirkju, af ábúendum Búlandsness og Borgargarðs, og loks af eiganda Teigarhorns, Sophiu Weyvadt. Umræddu landamerkjabréfi var þinglýst á manntalsþingi 23. júní sama ár. Þar er landamerkjum gagnvart Teigarhorni lýst svo: Landamörk norðan Búlandsneshálsa og um Hálsana millum Teigarhorns eru: svokölluð hálsamót og Hálsamótalækur frá uppsprettu norðan í Hálsamótum og beina leið til sjávar eptir hlöðnum landamerkjavörðum. Ljóst er að framangreindum landamerkjabréfum ber ekki saman um merki á milli jarðanna og er ekki fallist á með aðalstefnda að um sé að ræða lýsingu á sömu merkjum en með ólíku orðalagi og notkun á örnefnum. Aðalstefndi heldur því fram að örnefnið Hálsamót sé einskorðað við lægðina á milli Ytri- og Innri-Hálsa og vísar því til stuðnings til korts Landmælinga Íslands á dskj. nr. 29, Árbókar Ferðafélags Íslands 1955 á dskj. nr. 38, korts úr Árbók Ferðafélags Íslands 2002 á dskj. nr. 34 og sveitarlýsingar vitnisins Ingimars Sveinssonar í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi, sbr. dskj. nr. 29. Staðfesti vitnið þennan skilning sinn á staðsetningu örnefnisins hér fyrir dómi og það gerðu einnig vitnin Emil Björnsson og Helena Hanna Hilmisdóttir, sem bæði eru barnabörn Jóns Kr. Lúðvíkssonar, fyrrum bónda á Teigarhorni, en Helena er móðir aðalstefnda. Eyjólfur Guðjónsson, ábúandi á Framnesi, sagði hins vegar að þegar menn færu gangandi milli fjarða um Hálsamót færu menn lægðina, en örnefnið Hálsamót næði aftur á móti yfir stærra svæði. Þessi framburður Eyjólfs fær stuðning í landamerkjabréfi Háls, sem dagsett er 21. júní 1885, og í fyrrgreindu landamerkjabréfi Búlandsness. Í landamerkjabréfi Háls segir að landamerki milli Búlandsness og Háls séu Hálsamótin eða háhlíðarnar og Votaberg sunnan í Hálsamótum, þaðan í Merkistein o.s.frv. Er þetta og í samræmi við lýsingu á sömu merkjum í landamerkjabréfi Búlandsness, en þar segir að sunnan Búlandsneshálsa eigi Búlandsnes land úr Votabergi fyrir innan og ofan Merki og um Merkistein o.s.frv. Á vettvangi mátti og glöggt sjá að fyrrgreint Votaberg er talsvert fyrir innan bæinn Merki, en eins og fram hefur komið í málinu er gönguleiðin um Hálsmót, þ.e. áðurgreind lægð, beint upp af bænum Merki. Fyrr í landamerkjabréfi Búlandsness segir og að landamerki norðan Búlandsneshálsa og um hálsana millum Teigarhorns séu svokölluð Hálsamót og Hálsamótalækur frá uppsprettu norðan í Hálsamótum o.s.frv. Framburður Eyjólfs fær og stuðning í örnefnaskrá Háls á dskj. nr. 41, en þar segir á bls. 4: Austur úr Krosslágum er Blautamýri og Kápugilsmýri. Þá taka við Hálsamót og Háhlíðar efri og neðri, grashjallar og Lýsingabotn, syðst í Háhlíðum. Eins og sjá má af framangreindum gögnum eru Hálsamótin nefnd í sömu andrá og háhlíðarnar og hálsarnir og þá er Votaberg talið vera sunnan í Hálsamótum. Þykja framangreindar lýsingar í landamerkjabréfum Háls og Búlandsness því benda eindregið til þess að örnefnið Hálsamót hafi, a.m.k. á þeim tíma er bréfin voru rituð, náð yfir víðfeðmara svæði en lægðina á milli Innri- og Ytri-Hálsa. Í landamerkjabréfi Háls er og lýst landamerkjalínu frá Þrímenningum, sem takmörkuð sé með hlöðnum vörðum, sem standi hver frá annarri eftir háhálsinum allt út í svokölluð Hálsamót. Segir og að þetta séu afréttar-, hagbeitar- og engjamörk Teigarhorns. Í landamerkjabréfi Búlandsness er einnig talað um hálsana millum Teigarhorns og Hálsamótin. Landamerkjabréf Búlandsness gerir ráð fyrir beinni línu eftir hlöðnum landamerkjavörðum frá Hálsamótum og hálsunum millum Teigarhorns, eins og segir í bréfinu, og í sjó fram í Eyfreyjunesvík. Einnig gerir bréfið ráð fyrir beinni línu úr Votabergi, um Merkistein og í sjó fram við Kolþúfu, sem er í samræmi við Hálsbréfið. Með því að bera saman þessi tvö landamerkjabréf þykir og ljóst að landamerkin á milli jarðanna á Búlandsneshálsum liggja um háhlíðarnar, en ekki um lægðina í Hálsmótum eins og aðalstefndi miðar við. Við vettvangsgöngu mátti glöggt sjá vörðu á Kápugilsbrún, sbr. ljósmynd á dskj. nr. 3.10.5. Hins vegar verður ekki talið að hægt sé að fullyrða með neinni vissu að um sé að ræða vörðubrot í klettum skammt frá íbúðarhúsinu að Kápugili. Af hálfu aðalstefnanda er byggt á því að þriðja varðan hafi verið niður við sjó við svokallaða Prófastsgötu og að þessar þrjár vörður hafi myndað beina línu frá Hálsamótum að sjó í Eyfreyjunesvík. Áðurnefndur Eyjólfur Guðjónsson í Framnesi hefur borið um það að á þessum stað hafi verið varða, sem rifin hafi verið þegar akfær vegur hafi verið lagður að Teigarhorni. Kvaðst hann hafa unnið við vegagerðina og fyrir hann og fleiri stráka hafi verið lagt að safna saman grjóti til að nota í hleðslu undir veginn. Hafi þeir tekið grjótið úr vörðunni og fært það hleðslumönnum. Kvað hann Jón á Teigarhorni hafa komið þar að á leið í kaupstað og hafi hann skammað verkstjórann fyrir að hafa rifið landamerkjavörðu. Ingimar Sveinsson, sem uppalinn er á Hálsi, kvaðst einnig muna eftir þessari vörðu við Prófastsgötu og sagði að hún hefði verið rifin við vegagerð og notuð til að fylla upp í poll, sem ávallt hefði myndast í götunni út frá litlum læk, sem þarna hefði runnið. Sagðist hann sjálfur hafa unnið við vegagerðina. Á sömu lund hefur borið vitnið Ari Guðjónsson, sem alinn er upp í Framnesi og er bróðir vitnisins Eyjólfs. Sagðist hann muna vel eftir þessari vörðu við Prófastsgötu. Hann hefði sjálfur ekki unnið við fyrrgreinda vegagerð, en sagðist hafa fylgst með verkinu og verið viðstaddur þegar varðan var rifin. Frásögn þessara vitna fær stuðning í bréfi Eysteins Jónssonar til Jóns Lúðvíkssonar í Teigarhorni, dags. 7. maí 1943, þar sem fjallað er um lagfæringu á veginum, sbr. dskj. nr. 33. Fram hefur komið að þeir Eyjólfur, Ari og Ingimar, sem allir eru fæddir laust fyrir 1930, ólust upp á þessu svæði og búa þar enn. Sagðist Eyjólfur hafa flutt 9 ára gamall að Framnesi frá Djúpavogi og hafa búið þar síðan. Þá kom fram hjá honum að amma hans, sem fædd hefði verið 1862 í Stekkjarhjáleigu og alin þar upp, og síðar búið í Kambshjáleigu, hefði verið mjög staðkunnug á þessu svæði. Báðar áðurgreindar hjáleigur eru úr jörðinni Hálsi. Kom fram hjá Eyjólfi að hann hefði m.a. vitneskju sína um landamerki á milli Búlandsness og Teigarhorns frá þessari ömmu sinni, þ.e. að hún hefði talað um tvær vörður á klettum í því sambandi. Þá hefði Jón Lúðvíksson í Teigarhorni sagt honum að landamerkin væru frá vörðu við Prófastsgötu og beina stefnu í vörðu á hálsinum. Ari Guðjónsson sagðist einnig muna eftir vörðu uppi á brún við Kápugil og við Prófastsgötu, en sagðist ekki muna eftir þriðju vörðunni. Sagði hann að landamerki á milli Teigarhorns og Djúpavogshrepps væru um þessar vörður. Ingimar Sveinsson sagði að talað hefði verið um það í hans ungdæmi að landamerkin á milli Búlandsness og Teigarhorns væru ekki í Eyfreyjuneslæk, heldur 100 til 150 metrum utar, þ.e. suðaustar. Sagðist hann muna eftir vörðum á þessum stað og staðhæfði að þarna væru vörðubrot. Ofangreindu til stuðnings er einnig friðlýsing Teigarhorns í Berufirði, sbr. auglýsing nr. 518/1975, en þar eru mörk náttúruvættisins sögð vera frá Búlandsá og að Prófastsgötu í Eyfreyjunesvík. Í lok örnefnaskrár Djúpavogs og Búlandsness á dskj. nr. 23, sem skráð er af Eiríki Sigurðssyni eftir Karli Steingrímssyni á Djúpavogi, segir að í víkinni sunnan við Eyfreyjunesið sé Eyfreyjuneslækur. Hann hafi áður verið landamerki milli Djúpavogs og Teigarhorns, en nú séu landamerkin bein lína úr læknum efst og í víkina. Í örnefnaskrá Teigarhorns á dskj. nr. 40, sem sögð er skráð eftir Jóni Lúðvíkssyni, segir og að landamerki milli Djúpavogs og Teigarhorns hafi áður verið í Eyfreyjuneslæk. Öll þessi gögn mæla því gegn því að landamerki jarðanna séu um Eyfreyjuneslæk eins og aðalstefndi heldur fram. Í framlögðum gögnum í málinu sér þess hvergi stað að Eyfreyjuneslækur hafi einnig verið nefndur Merkilækur eða að lægðin í Hálsmótum hafi verið kölluð Merkilækjargil, eins og aðalstefndi virðist gera ráð fyrir í kröfugerð sinni, en hann byggir hana á landamerkjabréfi Teigarhorns. Viðurkenndi aðalstefndi það og hér fyrir dómi að örnefnið Merkilækur væri ekki notað í daglegu tali. Ljóst er að mjög skammur tími leið frá þinglýsingu landamerkjalýsingar Teigarhorns og þar til landamerkjabréf Búlandsness var gert og því þinglýst. Þykir það benda til þess að ætlunin hafi verið sú að bregðast við landamerkjalýsingu Teigarhorns og leiðrétta hana, enda ber bréfunum ekki saman um landamerki á milli jarðanna. Árétting sú, er fram kemur í landamerkjabréfi Búlandsness, um að framanskrifuð landamerki séu staðfest af Helga biskupi og hafi verið brúkuð og haldin rétt frá ómunatíð og fram á þennan dag, þykir og benda til þess sama. Ekki verður heldur fram hjá því horft að landamerkjabréf Búlandsness er yngra og því þinglýst síðar en landamerkjalýsingu Teigarhorns. Verður því að ætla að í því hafi falist endanleg niðurstaða um landamerkin. Með vísan til alls framangreinds og þá sérstaklega með vísan til framburðar vitnanna Eyjólfs og Ara Guðjónssona og Ingimars Sveinssonar, þykir í ljós leitt að miðað hafi verið við að landamerki á milli jarðanna væru bein lína ofan frá Hálsamótum og í Eyfreyjunesvík eftir hlöðnum vörðum á Kápugilsbrún og við Prófastsgötu. Þá þykir ljóst að lækur sá, er nú er nefndur Kápugilslækur, hafi áður verið nefndur Hálsamótalækur, enda fær það og stuðning í framlögðum örnefnaskrám og kortum, en ljóst þykir að þau gögn voru unnin áður en landamerkjadeila þessi upphófst. Óumdeilt er að um áratugaskeið var hluti þrætulandsins afgirtur. Er og óumdeilt að girðingin lá um sömu punkta og kröfulína aðalstefnda tekur mið af. Við skoðun á vettvangi blöstu og leifar af girðingu þessari við sjónum manna þegar gengið var eftir markalínu aðalstefnda. Fram hefur þó komið að girðingin náði ekki niður að sjó, en beygði frá Eyfreyjuneslæk og síðan þvert yfir melinn fyrir neðan hraunin um 50 til 60 metra frá sjó og inn á Teiga, sbr. framburð Emils Björnssonar og Helenu Hönnu Hilmisdóttur og ljósmyndir á dskj. nr. 32. Aðalstefndi hefur sjálfur borið um það að girðingin hafi verið í notkun til 1958 og að eftir það hafi fé gengið þarna frá báðum bæjum. Emil Björnsson hefur og borið um það að girðingin hafi verið löngu fallin þegar hann flutti í Kápugil árið 1974. Er ekki fallist á að aðalstefndi geti byggt á því að girðing, sem legið hafði niðri í um 40 ár áður en hann eignast jörðina, skapi grundvöll fyrir eignarhefð hans á landinu. Þá verður ekki fallist á að takmörkuð not hans af landinu nú uppfylli skilyrði eignarhefðar. Með hliðsjón af öllu framangreindu er niðurstaða málsins sú að fallist er á kröfu aðalstefnanda um landamerki á milli jarðanna og með hliðsjón af dskj. nr. 46 skulu landamerkin dregin ofan frá svokölluðum Hálsamótum um Kápugilslæk, áður Hálsamótalæk, og þaðan um landamerkjavörður í beina línu til sjávar skammt utan við Prófastsgötu, þ.e. frá punkti 64°40,01,7 og 14°20,42,1, þaðan í punkt 64°40,06,3 og 14°20,37,4, þaðan í punkt 64°40,12,9 og 14°20,30,5, þaðan í punkt 64°40,15,2 og 14°20,28,3 og loks í punkt 64°40,20,9 og 14°20,22,1. Með vísan til framangreinds ber að sýkna aðalstefnanda af landamerkjakröfu aðalstefnda í gagnsök. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann o.fl., sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna, verður staðfest lögbann sem sýslumaðurinn á Eskifirði lagði hinn 22. nóvember 2007 við frekari framkvæmdum aðalstefnda við lagningu girðingar upp á svokölluðum Hálsamótum í landi jarðarinnar Búlandsness, sem og öllum öðrum framkvæmdum aðalstefnda á landi aðalstefnanda austan við Kápugilslæk og frá Kápugilsbrún í beina línu um vörður fram að sjó við svokallaða Prófastsgötu. Með hliðsjón af málsúrslitum er aðalstefnda gert að greiða aðalstefnanda málskostnað að fjárhæð 886.938 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Landamerki á milli jarðanna Búlandsness og Teigarhorns í Djúpavogshreppi skulu vera eftir línu, sem dregin er ofan frá svokölluðum Hálsamótum um Kápugilslæk, áður Hálsamótalæk, og þaðan um landamerkjavörður í beina línu til sjávar skammt utan við Prófastsgötu, þ.e. frá hnitapunkti 64°40,01,7 og 14°20,42,1, þaðan í hnitapunkt 64°40,06,3 og 14°20,37,4, þaðan í hnitapunkt 64°40,12,9 og 14°20,30,5, þaðan í hnitapunkt 64°40,15,2 og 14°20,28,3 og loks í hnitapunkt 64°40,20,9 og 14°20,22,1. Staðfest er lögbann sem sýslumaðurinn á Eskifirði lagði hinn 22. nóvember 2007 við frekari framkvæmdum aðalstefnda við lagningu girðingar uppi á svokölluðum Hálsamótum í landi jarðarinnar Búlandsness, sem og öllum öðrum framkvæmdum aðalstefnda á landi aðalstefnanda austan við Kápugilslæk og frá Kápugilsbrún í beina línu um vörður fram að sjó við svokallaða Prófastsgötu. Aðalstefndi, Herbert Jón Hjörleifsson, greiði aðalstefnanda, Djúpavogshreppi, 886.938 krónur í málskostnað.
Mál nr. 274/1999
Bifreið Slysatrygging ökumanns
G, eigandi og ökumaður vörubifreiðar, slasaðist þegar verið var að skipa hjallaefni upp á bifreið hans. Fór G út úr bifreiðinni á meðan á uppskipun stóð og hugðist lagfæra trjáspírur, sem lágu á palli vörubifreiðarinnar. Féllu þá trjáspírur á hann með þeim afleiðingum, að hann féll í sjóinn milli skips og bryggju og slasaðist á öxl og handlegg. G, sem vátryggt hafði vörubifreiðina lögboðinni ábyrgðartryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hjá vátryggingafélaginu SA, krafði félagið um bætur vegna tjóns síns. Komst héraðsdómari að þeirri niðurstöðu, að slysið hefði ekki hlotist af notkun vélknúins ökutækis í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga og því félli það utan gildissviðs vátryggingar samkvæmt 92. gr. sömu laga. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest og SA sýknað af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 7. júlí 1999. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 14.042.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 329.400 krónum frá 2. mars 1989 til 17. maí sama ár og af 14.042.000 krónum frá þeim degi til 30. október 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 43.780 krónum, sem greiddar voru 6. júní 1989, 8.278 krónum, sem greiddar voru á árinu 1997, og 30.952 krónum, sem greiddar voru á árinu 1998. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á dómkröfum áfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt þykir, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 7. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Garðari Þórðarsyni kt. 230638-4979, Álfhóli 2, Húsavík, með stefnu birtri 24. október 1997. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu 14.042.000 kr. með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 329.400 kr. frá 2. mars 1989 til 17. maí 1989, af 14.042.000 kr. frá þeim degi til 30. október 1997, en með drátt­ar­vöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 43.780 kr. sem greitt var þann 6. júní 1989. Þess er krafist að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 2. mars 1990. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti og drátt­arvöxtum samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og hann verði jafnframt dæmdur til greiðslu málskostnaðar en til vara að stefnukröfur verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Atvik máls og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að á árinu 1989 átti stefnandi og rak sem atvinnutæki sitt vöru­bif­reiðina Þ-1570. Bifreið stefnanda var tryggð ábyrgðartryggingu þ.m.t. öku­manns­trygg­ingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Þann 2. mars 1989 var verið að skipa upp hjallaefni í Húsavíkurhöfn úr m/s Tranevaag á vörubifreið stefnanda. Trjá­spír­urnar voru hífðar með krana skipsins og til verksins var notaður nokkurs konar krabbi til að taka utan um spírurnar og hífa þær í land. Trjáspírurnar lágu illa á palli vöru­bifreiðarinnar og þurfti stefnandi að lagfæra þær svo þær féllu ekki af bifreiðinni eða rækjust í þegar ekið var frá höfninni. Til að lagfæra trjáspírurnar hafi stefnandi þurft aða fara út úr bifreið sinni og með fram henni, en þá hafi trjáspírur fallið á hann með þeim afleiðingum að hann féll í sjóinn milli skips og bryggju. Í fallinu skall öxl og hægri handleggur stefnanda utan í bryggjuna/skipið. Stefnandi tilkynnti um slysið til Tryggingastofnunar ríkisins og til umboðsmanns stefnda á Húsavík. Bótaskyldu var neitað af hálfu stefnda. Hvorki lögreglu né vinnu­eft­irliti var tilkynnt um slysið. Gerð er grein fyrir slysi stefnanda og sjúkrasögu í framlögðum læknisvottorðum og örorkumötum. Í örorkumati Atla Þórs Ólasonar dags. 16. júlí 1997 er vísað til lækn­isvottorðs Júlíusar Gestssonar, yfirlæknis á bæklunar- og slysadeild FSA, Akur­eyri, dags. 8. júní 1997, þar sem kemur fram að við slysið hafi hæ. öxl stefnanda farið úr liði. Hann fékk fyrstu meðferð á Sjúkrahúsinu á Húsavík, þar sem öxlinni var komið í lið, en rtg-rannsókn sýndi að brot hafði orðið á upphandleggsbeininu upp undir liðfleti svar­andi til vöðvafestu herðablaðsvöðva, sem gengur út frá herðablaði út á liðhausinn og stýrir liðkúlunni inn í liðskálina við hreyfingu um öxlina (supraspinatus). Gerð var skurð­aðgerð á brotáverkanum á Akureyri 7. mars 1989. Við eftirlitsrannsóknir í mars og apríl 1989 kom í ljós að stefnandi hafði verki í öxlinni og enga stjórn á liðnum milli upp­handleggs og herðablaðs svo og stirðleika í öxlinni. Hann gat sveiflað hendi upp á við að 40-50º og út frá líkamanum að 10-15º. Síðasta reglulega eftirlit var 15. júní 1989. Þá kom fram mikil rýrnun í vöðva sem gengur frá viðbeini og herðablaði niður á upp­handlegg og er aðal kraftvöðvinn við hreyfingar um axlarlið. Stefnandi var síðan marg­sinnis til skoðunar og fór í sjúkraþjálfun í tvö meðferðartímabil. Við lokaskoðun þann 28. maí 1997 var ástand í aðalatriðum óbreytt frá þessari lýsingu. Stefnandi var meti­nn til 50% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins, 1991-92. Samkvæmt örorkumati Atla Þórs Ólasonar var örorka stefnanda metin 100% tímabundin frá 2. mars 1989 til 17. maí 1989 en frá þeim degi 40% varanleg örorka. Á grundvelli örorkumatsins reikn­aði Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur út fjártjón stefnanda. Samkvæmt matsgerð læknanna Sigurðar Thorlacius og Magnúsar Ólasonar dags. 9. júní 1998 var varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda af völdum slyssins þann 2. mars 1989 metin 25%. Samkvæmt yfirmatsgerð læknanna Halldórs Jónssonar, Jónasar Hallgrímssonar og Torfa Magnússonar dags. 9. desember 1998 var varanleg læknisfræðileg örorka stefn­anda af völdum slyssins metin 35%. Leitað var álits úrskurðarnefndar í vátryggingamálum um bótaskyldu stefnda. Nið­urstaða nefndarinnar dags. 9. apríl 1997 var sú að bótaábyrgð væri fyrir hendi sam­kvæmt slysatryggingu ökumanns. Þann 22. apríl 1997 tilkynnti stefndi að hann myndi ekki hlíta úrskurði nefndarinnar og hefur stefnandi því höfðað mál þetta til úrlausnar um rétt sinn. Í málinu er deilt um bótaskyldu og fjárkröfur. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á þeirri málsástæðu að stefndi hafi tryggt vörubifreið stefn­anda Þ-1570 lögboðinni ábyrgðartryggingu, þar með talið vegna slysa á ökumanni. Því beri stefndi hlutlæga bótaábyrgð á slysi stefnanda, sem hann varð fyrir þann 2. mars 1989, sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 88. gr. sömu laga. Stefnandi hafi unnið sem vörubifreiðastjóri og verið ökumaður bifreiðarinnar Þ-1570 þegar slysið átti sér stað. Lestun og losun vörubifreiðar, þ.m.t. að hagræða farmi, sem stefnandi vann við þegar slysið átti sér stað, sé þáttur í notkun bifreiðarinnar og eðli­legur hluti af starfi vörubifreiðastjórans. Í 92. gr. umferðarlaga sé kveðið á um að vá­tryggingin skuli tryggja bætur vegna slyss, sem ökumaðurinn verði fyrir við starfa sinn. Stefnandi telur að átt sé við slys sem hljótist af notkun ökutækis í þeirri merk­ingu, sem lögð sé til grundvallar samkvæmt 1. mgr. 88. gr. og 1. mgr. 91. gr. um­ferð­ar­laga. Stefnandi telur að bifreiðin hafi verið í hefðbundinni notkun og að stefnandi hafi slas­ast við starfa sinn í skilningi 92. gr. laga nr. 50/1987. Telji stefndi að einhver atvik séu óljós um tildrög slyssins verði hann að bera halla af skorti á sönnunargögnum í ljósi afstöðu sinnar í upphafi þ.e. að hafna strax bóta­skyldu, sem m.a. hafi leitt til þess að frekari rannsókn á tildrögum slyssins hafi ekki verið framkvæmd. Kröfu sína rökstyður stefnandi á eftirfarandi hátt: Á grundvelli örorkumats Atla Þórs Ólasonar dr. med. dags. 16. júlí 1997 hafi Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur reiknað út fjártjón stefnanda, sem hann grundvallar kröfugerð sína á. Nánar sundurliðast krafa stefnanda þannig: Allt að frádreginni greiðslu Tryggingastofnunar ríkisins þann 6. júní 1989 að fjár­hæð 43.780 kr. Stefnandi byggir kröfu sína á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 92. sbr. 88. gr. laganna. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Kröfu um virðisaukaskatt á mál­flutn­ings­þóknun styður stefnandi við ákvæði laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að leggja beri til grundvallar þá málsatvikalýsingu sem fram komi í tilkynningu tjónþola um slysið til Tryggingastofnunar ríkisins dags. 21. mars 1989. Þar segi að hann hafi farið út úr bílnum er verið var að skipa upp hjallaefni á vöru­bíl hans en til þess hafi verið notaður krani í skipinu. Hafi hann þá runnið til í hálku og á sama tíma hafi dottið af pallinum trjáspíra með þeim afleiðingum að hann hafi fallið í sjóinn og hlotið skaða af. Bifreiðin Þ-1570 hafi verið tryggð lögbundinni slysatryggingu ökumanns sam­kvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hjá stefnda þegar slysið varð. Engin skýring sé gefin á hinum langa drætti hjá stefnanda að setja fram bótakröfu. Í framlögðu örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis segir að Garðar hafi verið metinn til 50% örorku, líklega á árinu 1991-1992. Með vísan til 29. gr. laga nr. 20/1954 sé krafa stefnanda fyrnd en stefndi mun sýna fram á með mati dómkvaddra matsmanna að ör­orku­tjón stefnda hafi allt verið komið fram fyrir löngu. Allur dráttur á að setja fram kröfu sé sérlega bagalegur í ljósi þess að atvik að slysinu virðast ekki liggja ljós fyrir. Bifreiðin hafi verið kyrrstæð þegar slysið varð og hafi stefnandi verið utan hennar. Samkvæmt lýsingu stefnanda hafi hann fallið í sjóinn vegna þess að hann hafi runnið til í hálku auk þess sem trjáspíra hafi fallið á hann af vörubílspallinum. Slysið hafi því hvorki orðið af akstri bifreiðarinnar né af sérstökum búnaði hennar sem flutn­inga­bif­reiðar og hafi því ekki hlotist af vélknúnu ökutæki í notkun, sem sé skilyrði þess að trygg­ingin eigi við. Slys stefnanda falli því að mati stefnda utan gildissviðs vátryggingar 92. gr. umferðarlaga og beri því að taka aðalkröfu hans til greina. Stefndi vísar m.a. til H.1997:3287 og H.1940:370. Varakrafan er byggð á því að stefndi telur örorkutjón stefnanda vera minna vegna slyss­ins en fram komi í örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis. Er gerður áskilnaður um að dómkvaddir verði hæfir og óvilhallir matsmenn til að staðreyna þetta. Fjárkröfum er mótmælt að öðru leyti sem of háum. Sérstaklega er átt við bætur vegna tímabundinnar örorku, sem ekki sé studd neinum gögnum, öðrum en lík­inda­reikn­ingi tryggingafræðings, miskabætur séu í engu samræmi við dómvenju og ekkert til­lit sé tekið til lækkunar vegna skatt- og eingreiðsluhagræðis. Niðurstaða Fyrir dómi skýrði stefnandi svo frá um aðdraganda slyssins að hann hafi séð það í spegl­unum á bifreiðinni að farmurinn færi ekki rétt á bílinn, hann hafi stigið út úr bif­reið­inni, gengið aftur með henni til þess að laga farminn en um um leið og hann hafi komið að hlið farmsins á bílnum þá hafi hluti farmsins hrunið út af og á stefnanda sem við það féll í sjóinn milli skips og bryggju. Eftir atvikum þykir mega leggja þessa at­vika­lýsingu til grundvallar aðdraganda slyssins að meginefni til, sem á sér stoð í gögnum máls. Ökumannstrygging samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 gildir fyrir hvern öku­mann sem tækinu stjórnar. Vátryggingin skal tryggja bætur vegna slyss sem öku­maður kann að verða fyrir við starfa sinn. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar um skýringu á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. H.1997:3287, eru skilyrði greiðslu­skyldu úr þessari vátryggingu þau, að ökumaður hafi orðið fyrir slysinu við stjórnun öku­tækisins, og jafnframt að slysið verði rakið til notkunar þess í skilningi 1. mgr. 88. gr. laganna. Þegar slysið varð var verið að skipa upp hjallaefni á vörubifreið stefnanda úr skipi í Húsa­víkurhöfn. Stefnandi hugðist hagræða farmi á palli bifreiðarinnar vegna þess að trjá­spírurnar röðuðust þar illa. Hann var kominn út úr bifreiðinni og var að ganga með fram henni þegar slysið varð. Bifreiðin var kyrrstæð og slys stefnanda hlaust hvorki af eig­inleikum bifreiðarinnar sem ökutækis né af sérstökum búnaði hennar sem vöru­bif­reiðar. Slys stefnanda hlaust því ekki af vélknúnu ökutæki í notkun í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og fellur því utan gildissviðs vátryggingar samkvæmt 92. gr. laganna. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en rétt þykir að máls­kostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Garðars Þórðarsonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 500/2017
Niðurfelling máls Málskostnaður
Eftir kröfu þrotabús S var mál þess á hendur Í hf. fellt niður fyrir Hæstarétti. Var þrotabú S dæmt til greiðslu málskostnaðar fyrir réttinum að kröfu Í hf.
Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 10. ágúst 2017. Meðbréfi til réttarins 14. febrúar 2018 tilkynnti skiptastjóri áfrýjanda að falliðværi frá áfrýjun málsins. Af hálfu stefnda er gerð krafa um málskostnað fyrirHæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 190. gr. laga nr. 91/1991 verðuráfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, þrotabú Steingríms Wernerssonar, greiði stefnda, Íslandsbankahf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 59/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli l. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 10. febrúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 188/2009
Skaðabótamál Vinnuveitendaábyrgð Mengun Sönnunarbyrði Orsakatengsl Matsgerð
I höfðaði mál og krafði Á hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir 30. september 1998 vegna loftmengunar. Atvik málsins voru þau að Á hf. ræsti sýruverksmiðju sína í Gufunesi, nálægt heimili I, en við ræsinguna var hleypt út um 510 kg af ammoníaki í tveimur lotum, í formi heitrar gufu. Talið var að I hefði leitt í ljós að starfsmenn Á hf. hefðu sýnt af sér saknæma vanrækslu er þeir létu undir höfuð leggjast að vara hana við losun ammoníaks og annarra loftegunda umræddan dag og gefa rangar upplýsingar í kjölfar þess að hún kvartaði fyrst um loftmengun. Þá var talið nægilega sannað meðal annars með matsgerð dómkvaddra manna, og sérfræðilegri álitsgerð sem hún var reist á, að þessi losun Á hf. hefði valdið I líkamstjóni. Á hf. hefði mátt sjá fyrir að þessar afleiðingar gætu orðið af hinni saknæmu háttsemi starfsamanna hennar og teldust þær því sennilegar. Fallist var á skaðabótaábyrgð Á hf. og I dæmdar bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. I Aðalkrafa aðaláfrýjanda í gagnsök um frávísun gagnsakarinnar frá Hæstarétti er á því reist að gagnáfrýjandi hafi ekki aflað áfrýjunarleyfis samkvæmt 4. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 og lögmæt skilyrði skorti til áfrýjunar. Samkvæmt 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 ákveður Hæstiréttur hvort hagsmunir svari til áfrýjunarfjárhæðar ef mál varðar annars konar hagsmuni en fjárkröfu. Í máli þessu er í aðalsök deilt um hagsmuni, sem eru langt umfram þau mörk, sem tilgreind eru í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991. Hagsmunir í gagnsök eru samtvinnaðir þeim sem deilt er um í aðalsök með þeim hætti að hafnað verður kröfu aðaláfrýjanda um frávísun gagnsakarinnar frá Hæstarétti. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði aðaláfrýjanda, Ingibjörgu Guðrúnu Magnúsdóttur, 4.178.756 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 2002 til 6. apríl 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Gagnáfrýjandi greiði í ríkissjóð 1.050.000 krónur vegna málskostnaðar í héraði og 935.145 krónur vegna málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns aðaláfrýjanda, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2008. Mál þetta var höfðað 13. nóvember 2006 og dómtekið 7. þ.m. Stefnandi er Ingibjörg Guðrún Magnúsdóttir, Gufunesvegi 1, Reykjavík. Stefndi er Áburðarverksmiðjan hf., Korngarði 12, Reykjavík. Réttargæslustefndi er Vátryggingafélag íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni miska- og skaðabætur að fjárhæð 4.367.756 með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabóta­laga nr. 50/1993 frá 30. september 1998 til 6. apríl 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 7. júní 2000. I Íbúðabyggð næst Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi er við Gufunesveg austan verksmiðjusvæðisins. Þar bjó stefnandi, er atvik málsins urðu, í húsi nr. 1, einstæð móðir með tvo unga syni sína. Miðvikudaginn 30. september 1998 var verið að ræsa sýruverksmiðju í áburðarverksmiðju) stefnda í Gufunesi. Starfsleyfi fyrir sýruverksmiðjunni var veitt 1981. Þurfti að ræsa sýruverksmiðjuna um tíu sinnum á hverju ári og við ræsingu var hleypt út heitri ammoníaksgufu í 42 metra hæð. Var ammoníakinu hleypt út kl. 12.35. Ræsiferill tókst ekki í fyrstu atrennu og þurfti því að endurræsa sýruverksmiðjuna og hleypa aftur út heitu ammoníaki. Var það gert kl. 13.29. Var samtals hleypt út um 510 kg. af ammoníaki. Vindur var af norðvestri en hús stefnanda er það hús sem stendur næst verksmiðjunni og er að austanverðu við hana. Samkvæmt bókun í dagbók lögreglunnar í Reykjavík 30. september 1998 tilkynnti stefnandi kl. 14.10 um sterka ammoníakslykt frá Áburðarverksmiðjunni Gufunesi. Hún hafi einnig hringt í heilbrigðiseftirlitið og þaðan hafi Kristín Lóa Ólafsdóttir komið á vettvang. Lögreglumenn hafi rætt við Teit Gunnarsson, verkstjóra í Áburðarverksmiðjunni, ásamt Kristínu Lóu. Að sögn Teits hafi verið unnið við að ræsa sýruverksmiðjuna eins og gera þyrfti um það bil tíu sinnum á ári og þá þurfi að hita ammoníaksgufur í henni upp í 150 gráðu hita. Einhverra hluta vegna hafi verksmiðjan drepið á sér og hafi þurft að sleppa 150 gráðu heitum ammoníaksgufum út í andrúmslofti til þess að hægt væri að ræsa verksmiðjuna á ný. „Gufunum var sleppt út um 30 metra háan stromp til þess að þær bærust ekki yfir mannabyggðir. Þar sem að miklir sviptivindar eru á svæðinu hefur eitthvað af ammoníaksgufunum sest niður í íbúabyggð. Ekki var hætta talin stafa af gufunum.“ Föstudaginn 2. október 1998 mætti stefnandi á skrifstofu lögreglu til að til­kynna um mengun og veikindi vegna hennar. Eftir henni var bókað: „Hún kveðst hafa komið á heimili sitt um kl. 12.45 þ. 30.9. sl. og þá hafi verið mjög sterk ammoní­akslykt við húsið sem stendur nærri Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi. Hún hafi hringt í verksmiðjuna og þar hafi hún rætt við verkstjóra. Hann hafi sagt að þetta væri daglegur viðburður og skipti engu máli. Í framhaldi af því hafi komið bifreið að heimili hennar frá verksmiðjunni. Maður í bifreiðinni hafi rætt við hana og sagt að þetta væri búið. Stuttu síðar hafi lyktin komið aftur og þá miklu sterkari. Þá hafi mætta farið að finna til óþæginda í öndunarvegi. Hún hafi hringt aftur í verksmiðjuna og fengið sömu svör. Síðan hafi hún fengið mikinn höfuðverk og kastað upp. Hún hafi hringt í verksmiðjuna í þriðja skiptið og fengið enn sömu svör. Þá hafi hún hringt í heilbrigðiseftirlitið og fólk þaðan komið á staðinn ásamt lögreglu en þá hafi lyktin verið að mestu horfin. Lögreglumenn hafi ráðlagt henni að fara strax á slysadeild en hún ekki sinnt því. Hún hafi síðan farið á slysadeild um kl. 19 þann sama dag vegna mikilla óþæginda í öndunarvegi og þar hafi hún verið skoðuð en fengið að fara heim tveimur tímum síðar.“ Hinn 6. janúar 1999 fór lögreglumaður og ræddi við Teit Gunnarsson, efnaverkfræðing og verksmiðjustjóra Áburðarverksmiðjunnar á þeim tíma sem um ræðir í málinu, vegna kæru um ammoníaksleka frá verksmiðjunni. Hann kvað það, sem hefði verið óvenjulegt í umrætt sinn, hafa verið að þegar verksmiðjan hafi verið ræst kl. 12.35, sem hafi þurft að gera um tíu sinnum á ári, hafi ferillinn ekki farið í gang heldur hafi þurft að hleypa aftur út 140 gráðu heitu ammoníaki kl. 13.29 og samtals um 510 kg. í þessi tvö skipti. Hann kvað ammoníak vera um helmingi eðlisléttara en loft og því ætti ammoníakið að streyma beint upp í loftið. Hann kvað menn greina lykt af ammoníaki við 1 ppm en þeir, sem störfuðu þar sem ammoníak væri í vinnslu, yrðu ekki eins næmir á lyktina og greindu lykt við um 5 ppm. Greina mætti sviða í augum við 25 ppm og bannað væri að vinna ef ammoníak væri meira en 50 ppm. Ammoníak væri ekki talið hættulegt fyrr en það næði 250 -300 ppm. Hann taldi líklegt að þarna hefði ammoníakið orðið mest 5-10 ppm en óvönum manni þætti það mikið. Teitur kvaðst vera búinn að rannsaka hvað hefði gerst í umrætt sinn. Hann taldi líklegt að hluti af ammoníakinu, sem fór út í andrúmsloftið, hafi blandast reyk frá svartolíubrennara sem hafi verið í gangi í einu af húsum verksmiðjunnar með útblæstri í 19,13 metra hæð. Ef ammoníak blandist lofti frá svartolíubrennara myndist ammoníumsúlfat sem væri þyngra en loft og líklegt væri að það hefði gerst í þetta sinn. Teitur Gunnarsson bar vætti við aðalmeðferð málsins. Þar kom m.a. fram að hann minnti að ástæða þess að setja þurfti ræsiferilinn tvívegis í gang hafi verið að kælivatnsdæla hafi slegið út. Hann bar jafnframt að sú verklagsregla hefði gilt við gangsetningu ferilsins að vindur stæði ekki á byggð þannig að gas frá verksmiðjunni bærist ekki þangað. Hann kvaðst hafa talið að ekki væri búið í húsunum við Gufunesveg. Hann kvað sér hafa í umrætt sinn verið sagt frá símtali frá íbúa við Gufunesveg. Hann hafi haft samband við vaktstjóra og beðið hann að senda starfsmann á staðinn til að kanna hvort eitthvað væri að hjá honum. Hann kvað sig minna að sá, sem sendur var, hafi ekki fundið lykt en beðið konuna að loka dyrum og gluggum. Hann kvaðst hafa mælt fjarlægð frá stútnum, sem ammoníaki var hleypt út um, að veginum að húsinu Gufunesvegi 1 og hafi hún reynst vera 380 metrar. Samkvæmt læknisvottorði Ágústu Ólafsdóttur, deildarlæknis Lyflækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, dagsettu 27. október 1998 en með leiðréttingu 9. október 2000, leitaði stefnandi á sjúkrahúsin 30. september 1998 og kvartaði um ertingu og óþægindi í hálsi sem hún hafi fundið frá því fyrr um daginn og tengdi ammoníaksleka sem muni hafa orðið frá verksmiðju í grennd við heimili hennar. Í vottorðinu er skráð: „Við skoðun var Ingibjörg ekki meðtekin, blóðþrýstingur 125/80, púls 92 slög/mín., reglulegur. Ekki bar á mæði og súrefnismettun mæld með púls oxymeter sýndi 99%. Líkamsskoðun var án athugasemda, ekki sáust sjúklegar breytingar í koki og lungna­hlustun eðlileg. Ingibjörg fékk að fara heim að lokinni skoðun.“ Með vísun til 1. mgr. 18. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 sendi lögreglustjórinn, með bréfi 22. mars 1999, Hollustuvernd ríkisins til umsagnar skjöl máls varðandi ætlað mengunarbrot vegna ammoníaksleka frá Áburðar­verksmiðjunni í Gufunesi 30. september 1998. Í svarbréfi Hollustuverndar ríkisins, dags. 3. maí 1999, segir: „Það er álit Hollustuverndar ríkisins að í því tilfelli, sem hér um ræðir, hafi Áburðarverksmiðjan ekki gerst brotleg við starfsleyfi verksmiðjunnar sem byggt er á lögum nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit (nú lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir) og mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, ásamt síðari breytingu. Starfsleyfi verksmiðjunnar takmarkar ekki það magn ammoníaks, sem losa má þegar ræsa þarf ammoníaksferilinn, en ljóst er að eitthvað ammoníak sleppur út í umhverfið í slíkum tilfellum. Það, sem virðist hafa gerst í því tilfelli sem hér um ræðir, er að ammoníakið hafi blandast reyk frá svartolíubrennslu. Við það myndast ammoníumsúlfat sem fellur niður í stað þess að stíga upp eins og ammoníak ætti að gera. Veruleg ammoníakslykt er einnig af ammoníumsúlfati. Líta verður á þetta tilfelli sem óhapp. Draga þarf lærdóm af þessu og koma í veg fyrir að ammoníak og reykur frá svartolíubrennslu geti blandast saman í framtíðinni.“ Lögreglustjórinn í Reykjavík sendi Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi bréf, dags. 6. maí 1999, og afrit þess stefnanda máls þessa. Þar segir að embættið hafi haft til rannsóknar mál varðandi kæru vegna ætlaðrar ammoníaksmengunar frá Áburðar­verksmiðjunni í Gufunesi. Rannsókn málsins sé lokið og hafi rannsóknar­gögn verið yfirfarin og sé málið fellt niður, sbr. 112. gr. laga um meðferð opinberra mála. Hjálögð fylgdi framangreind umsögn Hollustuverndar ríkisins og athygli var vakin á að unnt væri að bera ákvörðunina undir ríkissaksóknara innan mánaðar. Lögmaður stefnanda leitaði eftir afstöðu réttargæslustefnda til bótaábyrgðar vegna hinnar ætluðu ammoníakslofteitrunar, sem stefnandi hefði orðið fyrir, með bréfi 10. desember 1999. Réttargæslustefndi leitaði vegna þess svara hjá stefnda við nokkrum spurningum og voru svörin, send með bréfi 10. maí 2000, sem hér segir: „1. Hvort einhverjir aðrir hafi orðið varir við ammoníakslykt þennan tiltekna dag er okkur ekki kunnugt um. Eins og þáverandi verksmiðjustjóri, Teitur Gunnarsson, gerði grein fyrir í lögregluskýrslu, dagsettri 6. janúar 1999, var magn ammoníaks það lítið að starfsmenn Áburðarverksmiðjunnar hafa ekki orðið þess varir sérstaklega þennan tiltekna dag. Um aðra en starfsmenn vitum við ekki um. 2. Samkvæmt upplýsingum þjóðskrár eru skráðir íbúar við Gufunesveg 9 talsins. Okkur er ekki kunnugt um að aðrir hafi orðið fyrir óþægindum. 3. Engin tilvik eru skráð hjá okkur þess efnis að einhver hafi veikst af völdum ammoníaks. 4. Okkur er ekki kunnugt um nein erlend tilvik.“ Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands um vind í Reykjavík hinn 30. september 1998 kl. 12 og 15 var vindátt af norðvestri. Kl. 12 var vindhraði 2,6 m/s og mesta hviða 3,6 m/s og kl. 15 var vindhraði 3,6 m/s og mesta hviða 6.7 m/s. II Samkvæmt framlögðum vottorðum Margrétar Georgsdóttur, heilsugæslulæknis í Reykjavík, sem hún staðfesti fyrir dóminum, var hún heimilislæknir stefnanda og fjölskyldu hennar frá 1984. Í þeim kemur fram að stefnandi hafi almennt verið heilsuhraust en hafi þó oft fengið öndunarfærasýkingar og aðrar umgangspestir. Eftir þann atburð, sem um ræðir í málinu, hafi hver „uppákoman“ varðandi heilsufar stefn­anda, sem hún tengi þessu mengunarslysi, rekið aðra. Hún hafi m.a. fengið óþekkta sýkingu á ytra eyra með bólgum, horast mikið og fengið asthmaeinkenni og liðbólgur sem hafi byrjað sem bólga í einum lið en breiðst út og hafi hún eftir það þurft að vera á mikilli liðagigtarlyfjameðferð. Eftir að hún hafi orðið fyrir eitrun vegna „útslepps“ á gasi hafi hún verið illa haldin, úthaldslítil og verið sífellt veik veturinn eftir, með mörgum sýkingum í öndunarfærum og slæmri liðagigt. Hún hafi verið óvinnufær og til meðferðar hjá Arnóri Víkingssyni gigtarlækni vegna gigtarinnar og Magna Jónssyni vegna lungnabilunarinnar. Fyrir liggur læknisvottorð Arnórs Víkingssonar, sérfræðings í lyflækningum og gigtarsjúkdómum, dags. 10. maí 2001 og kemur þar fram að stefnandi hafi fyrst leitað til hans í maí 1999 eftir að einkenni, sem bentu eindregið til liðagigtar, hafi komið fram í mars s.á. Læknirinn taldi að það yrði að teljast mjög ósennilegt að liða­gigtarvandamál stefnanda tengdust að einhverju leyti því atviki, sem hér um ræðir, þar sem ekki væri vitað að hægt væri að sýna fram á tengsl eitrunar af nokkru tagi við liðagigt af þeirri tegund sem stefnandi ætti við að stríða. Fyrir utan kvartanir frá stoðkerfi hafi tjónþoli kvartað yfir verki frá höfði ásamt þrýstingi á höfði og hálsi og jafnframt að hún hafi átt erfitt með að hugsa skýrt. Vegna þessara kvartana hafi henni verið vísað til Hauks Hjaltasonar taugasérfræðings. Frammi liggur vottorð Hauks Hjaltasona, sérfræðings í heila- og tauga­sjúkdómum, dags. 13. ágúst 2001. Samkvæmt því leitaði stefnandi tvívegis til hans, 22. janúar og 5. maí 2001. Í niðurstöðu vottorðsins segir: „Ingibjörg gerir ekki mikið úr höfuðverk eða ónotum í höfði. Ekki er ólíklegt að þau geti tengst þeirri gigt sem hún hefur haft, ónotin eru við hægri kjálkaliðamót. Ónotin eru breytileg og meiri þegar liðeinkenni hennar eru verri. Aukin heldur var taugaskoðun mín og viðbótar­rannsóknir eðlilegt (svo). Mér finnst erfiðara að meta þá persónuleikabreytingu sem Ingibjörg lýsir að hafi átt sér stað eftir slysið. Hún lýsir vissulega ákveðnum breyt­ingum sem standa í tengslum við umrætt atvik þ. 30. sept. ´98 og síðan að þessi einkenni hafi gengið til baka. Ég fann engin merki um þau er ég hitti Ingibjörgu og kann enga augljóslega taugalega skýringu á þeim. Miðað við hvað þau höfðu mikil áhrif á líf hennar en hurfu síðan finnst mér koma til greina að um tímabundið þung­lyndi hafi verið að ræða.“ Þá liggja frammi í málinu tvær álitsgerðir Magna Jónssonar læknis, sér­fræðings í lyflækningum og lungnasjúkdómum; önnur, dags. 1. desember 2000, um hugsanleg tengsl heilsufars stefnanda við ammoníakmengun 30. september 1998 og hin, dags. 14. desember 2005, unnin samkvæmt beiðni lögmanns stefnanda um ítarlegt vottorð og mat á lungnaástandi stefnanda og þá sérstaklega á því að hvaða marki ástand hennar tengist umræddu mengunarslysi og hvort tengsl séu milli lungnaástands hennar og reykinga. Í fyrri álitsgerðinni segir í samantekt: „Ingibjörg hefur verulegan, varanlegan teppusjúkdóm í lungum og skert vinnuþrek til líkamlegrar vinnu. Ekki er hægt að útiloka að hún hafi haft vægan asthma eða vægan teppusjúkdóm af völdum reykinga fyrir slysið. Ekki verður hjá því komist að álykta að ammoníaksmengum við slysið 30. september 1998 sé annað tveggja orsök núverandi veikinda Ingibjargar Guðrúnar eða að öðrum kosti hafi valdið verulegri versnun og varanlegu heilsutjóni hjá einstaklingi sem var með veikleika í berkjum fyrir en vægan sjúkdóm án skerðingar á áreynsluþoli fyrir slysið.“ Í síðari álitsgerð Magna Jónssonar segir m.a.: „...Ingibjörg Guðrún er fædd í ágúst ´59 og var því nýlega orðin 39 ára þegar hún lendir í mengunarslysi sem um er rætt. Fram að því hafði hún almennt verið heilsuhraust, er nokkuð kvefsækin og þurft af og til lyfjameðferð vegna berkjubólgu. Hún var ekki í reglulegri líkamsþjálfun en gekk talsvert og hafði ekki orðið vör við neina takmörkun á áreynsluþoli og aðspurð um mestu áreynslu skömmu fyrir þennan atburð kvaðst hún hafa tvívegis gengið upp með fossinum Glym í Hvalfirði með barn á baki sumarið 1998. Hún tók þá engin lyf að staðaldri. Engin saga um ofnæmi og engin ættarsaga um asthma. Það eru kettir á heimili. Hún hefur lengst af unnið sem ófaglærður starfsmaður í fiskvinnslu og mötu­neytum og hafði nýlega tekið að sér mötuneyti hjá Lögreglunni í Reykjavík í verktöku...Langvinn lungnateppa af völdum reykinga kemur vissulega til álita. Hún hafði um það bil 20 pakkaár að baki þegar hún lendir í slysinu. Hún hefur haldið áfram að reykja eftir slysið og hefur orðið frekari skerðing á lungnastarfsemi eftir það. Ef tekin er meðaltal skerðing (svo) á ári frá 1999-2005 er fallið úr 1.74 lítrum niður í 1.13 lítra eða um 600 ml alls og um það bil 100 ml á ári. Ef gert er ráð fyrir svipaðri skerðingu af völdum reykinga milli ´98 og ´99 ætti hún að hafa haft um 1.84 lítra eða 67% viðmiðunargildi fyrir slysið...Fyrsta mat á lungnastarfsemi ári eftir mengunar­slysið sýndi varanlegan teppusjúkdóm í lungum á talsvert háu stigi og skert vinnuþrek til líkamlegrar vinnu. Ekki er hægt að útiloka að hún hafi haft vægan asthma eða vægan teppusjúkdóm af völdum reykinga fyrir slysið en hafi svo verið er hún þá einkennalaus án nokkurra lyfja og með fullkomlega eðlilegt áreynsluþol.“ Í niðurstöðu segir: “...Ég man ekki til þess á mínum 25 ára ferli sem lungna­sérfræðingur af hafa séð sjúkling með langvinna lungnateppu af völdum reykinga fara frá því að hafa eðlilegt áreynsluþol og niður í það að hafa 64% af forspárgildi í FEV 1 með verulegum áreynslueinkennum á nokkrum mánuðum...Niðurstaða mín er því sú að hún hafi tvo þekkta orsakaþætti að lungnakvillum sem koma fram sem varanleg lungnateppa á öndunarmælingum annars vegar mengunarslys með ammoníum-sulphats og hins vegar reykingar...Sé litið til einkenna er ljóst að hún fær veruleg og viðvarandi einkenni strax eftir slysið sem hefur útheimt stöðuga lyfjagjöf og skert lífsgæði hennar verulega. Batahorfur eru því miður engar.“ Magni Jónsson staðfesti framangreindar álitsgerðir fyrir dóminum. Hann bar að stefnandi hefði ekki gengist undir áreynslupróf fyrir það atvik sem um ræðir í málinu og að sú ályktun hans að hún hafi á þeim tíma verið með eðlilegt, lítið skert, áreynsluþol byggist eingöngu á frásögn hennar um framangreindar göngur upp með fossinum Glym í Hvalfirði. Samkvæmt örorkumötum lífeyristrygginga hjá Tryggingastofnun ríkisin var örorka stefnanda metin 75% frá 1. janúar 2000 til 28. febrúar 2001, síðan frá 1. mars 2001 til 29. febrúar 2004 og loks varanlega frá 1. mars 2004. III Að beiðni stefnanda og réttargæslustefnda mátu læknarnir Júlíus Valsson, sérfræðingur í gigtarlækningum og embættislækningum, og Þorsteinn Blöndal, sér­fræðingur í lungnalækningum, afleiðingar ætlaðs loftmengunarslyss sem stefnandi hafi orðið fyrir 30. september 1998. Matsgerð þeirra er dagsett 20. október 2003. Í kafla um fyrra heilsufar tjónþola segir m.a. að hún hafi reykt allt frá sautján ára aldri um tvo pakka á dag. Matsmenn áttu viðtal við stefnanda og framkvæmdu læknisfræðilega skoðun og lungnamælingu. Í niðurstöðukafla segir: „...Sjúkdóms­einkenni IGM frá lungum koma heim við lungnaþembu. Ertingareinkenni eins og hósti eða slímuppgangur setja ekki svip sinn á sjúkdómsmyndina. Þess hefði þó verið að vænta ef ammoníak hefði valdið varanlegum lungnaskaða 30/9 1998. Þess vegna er mun líklegra að lungnaskaða IGM sé að rekja til reykinga en útsetningar fyrir ammoníaki. Það er þó ekki unnt að útiloka að útsetning fyrir ammoníaki 30/9 1998 hafi valdið tímabundinni versnun á þeim lungnasjúkdómi sem fyrir var, enda lungna­varnir skertar fyrir. Matsmenn telja líklegt að tjónþoli hafi komist í verulegt andlegt uppnám við að finna sterka ammoníakslykt sem hún óttaðist að ylli sér og börnum sínum skaða. Samfara tímabundinni versnun á hennar undirliggjandi lungnasjúkdómi hafi hún orðið mjög kvíðin og spennt og hafi kvíðaástandið varað í nokkurn tíma á eftir atburðinn. Önnur einkenni hennar næstu vikurnar og mánuðina eftir atburðinn, svo sem sýkingu í ytra eyra, flensueinkenni um vorið 1999 og gigtareinkenni, sé hins vegar ekki hægt að rekja til atburðarins.“ Niðurstöður matsins eru þær að vegna tjónsatburðar 30. september 1998 teljist tímabundið atvinnutjón vera 100% í þrjá daga og teljist tjónþoli hafa verið veikur án þess að hafa verið rúmliggjandi í einn mánuð; ekki hafi verið að vænta frekari bata þegar einn mánuður hafi verið liðinn frá tjónsatburðinum 30. september 1998. Tjónþoli var ekki talinn hafa orðið fyrir varanlegum miska né heldur varanlegri örorku af völdum tjónsatburðarins. Matsmennirnir Júlíus Valsson og Þorsteinn Blöndal staðfestu matið fyrir dóm­inum. Að beiðni stefnanda voru Jónas Hallgrímsson læknir, sérfræðingur í meina­fræði, og Stefán Már Stefánsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, dómkvaddir 10. júní 2005 til að meta afleiðingar lofteitrunar sem stefnandi væri talin hafa orðið fyrir 30. september 1998. Matsgerð þeirra er dagsett 15. febrúar 2006. Í matsgerðinni kemur fram að matsmenn hafi tekið munnlega skýrslu af stefnanda en ekki hafi þótt ástæða til að læknisfræðileg skoðun færi fram. Fram kemur einnig að matsmennirnir hafi talið nauðsynlegt að afla ítarlegri gagna um málið og því hafi stefnanda verið vísað á ný til Magna Jónssonar og liggi fyrir ítarlegt vottorð hans um málið, dagsett 14. 12. 2005. Í niðurstöðukafla segir m.a.: „Magni Jónsson, sérfræðingur í lyflækningum og lungnasjúkdómum, hefur skoðað Ingibjörgu oft og færir ítarleg og gild rök fyrir máli sínu, sbr. einkum bréf hans frá 14. desember 2005...Matsmenn fallast á álit og röksemdafærslu Magna í öllum aðalatriðum og telja því eðlilegt að leggja það til grundvallar mati þessu. Má af því ráða að lungna­einkenni Ingibjargar verði að hluta rakin til afleiðinga reykinga og að hluta til afleiðinga mengunar slyssins. Magni segir að frá árinu 2000-2005 hafi fall á lungnastarfsemi Ingibjargar svarað til 100-150 ml á ári en vegna reykinga mætti ætla að það hefði aðeins orðið um 50 ml á ári. Samkvæmt mælingum Magna virðist lungnastarfsemi því hafa skerst að minnsta kosti tvöfalt meira en ætla hefði mátt miðað við afleiðingar reykinga einna saman og telja matsmenn því að nálægt helmingur af einkennum hennar sé rekjanlegur til mengunarslyssins.“ Matsmenn töldu einnig að ekkert í læknisfræðilegum heimildum veitti vísbendingar um að samband væri á milli eitrunar af völdum lofttegunda og liðagigtar stefnanda. Niðurstöður matsins: „Varanlegur miski Ingibjargar vegna mengunarslyssins 30. september 1998 telst hæfilega metinn 20 stig (20%). Varanleg örorka Ingibjargar vegna mengunarslyssins 30. september 1998 telst hæfilega metin 15 stig (15%). Stöðugleikapunktur vegna mengunarslyssin 30. september 1998 er ákveðinn 1. mars 1999. Tímabundið atvinnutjón Ingibjargar er ákveðið 50% í tvo mánuði frá 30. september 1998. Þjáningabætur til Ingibjargar skulu vera í sex mánuði frá 30. september 1998 án rúmlegu.“ Matsmennirnir Jónas Hallgrímsson og Stefán Már Stefánsson staðfestu matið fyrir dóminum. Hinn 6. mars 2006 krafði stefnandi (lögmaður hennar) réttargæslustefnda um bætur á grundvelli mats hinna dómkvöddu matsmanna. Um tekjuviðmið segir: „Fyrir slysið vann umbjóðandi minn sem umsjónarmaður mötuneytis lögreglunnar í Reykjavík og er miðað við upplýsingar frá Eflingu væri eðlilegt að miða við laun í 12. launaflokki Matráðs fyrir 100% laun 1.872.972.“ Með svarbréfi 26. apríl 2006 var bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda hafnað með þeim rökum að hlutlæg skaðabótaábyrgð gildi ekki um starfsemi Áburðarverksmiðjunnar og því þurfi að sannast sök til að skaðabótaábyrgð stofnist en sú sönnun hafi ekki tekist að mati VÍS; þá séu orsakatengsl á milli þess atburðar, sem hugsanlega hafi átt sér stað 30. september 1998, og þeirra líkamlegu einkenna, sem hrjái stefnanda, mjög óljós. IV Stefnandi reisir kröfur sínar aðallega á því að stefndi beri ábyrgð án sakar á tímabundnu og varanlegu tjóni stefnanda þar sem það megi rekja beint til mengunarslyssins 30. september 1999. Í starfsemi stefnda hafi falist meðhöndlun og losun á stórhættulegum efnum sem auðveldlega geti valdið tjóni á mönnum og munum í nágrenni verksmiðjunnar. Gerðar séu sérstakar kröfur til sérfræðinga, líkt og stefnda, sem annist meðhöndlun hættulegra efna til að koma í veg fyrir slys af völdum efnanna. Leiði losun hættulegra efna til tjóns verði stefndi að bera ábyrgð á því. Til vara byggir stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á tjóni hennar á grundvelli meginreglna skaðabótaréttarins um sök. Starfsmönnum stefnda hafi verið eða mátt vera ljós sú staðreynd að ammoníakssúlfat myndist þegar ammoníak og reykur frá svartolíubrennara blandist saman og að slíkt gæti auðveldlega gerst við verksmiðju stefnda svo og sú hætta sem gæti skapast vegna þessa. Ríkar kröfur verði að gera til sérfróðra aðila, sem starfi með hættuleg efni og losun þeirra, sbr. m.a. 34. gr. mengunarvarnarreglugerðar nr. 48/1994, en starfsmenn stefnda hafi engar ráðstarfanir gert til að koma í vega fyrir þá atburðarrás sem valdið hafi stefnanda heilsutjóni. Stefndi verði því að bera bótaábyrgð á saknæmri háttsemi starfsmanna sinna, sbr. meginreglu skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Á því er byggt af hálfu stefnanda að bein orsakatengsl sé á milli mengunarslyssins 30. september 1998 og heilsutjóns stefnanda. Um þetta er vísað til matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna Jónasar Hallgrímssonar og Stefáns Más Stefánssonar en mat sitt hafi þeir stutt við rannsóknir og niðurstöður Magna Jóns­sonar, sbr. einkum vottorð hans frá 14. desember 2005. Með hliðsjón af læknisfræði­legum gögnum málsins, en aðallega framangreindri matsgerð auk vottorðs Magna Jónssonar, megi ljóst vera að stefnandi hafi hlotið umtalsvert tímabundið og varanlegt heilsutjón sem rakið verði beint til mengunarslyssins 30. september 1998. Kröfur stefnanda taka mið af lánskjaravísitölu í marsmánuði 2006, 4926 stigum sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar sem bóta var krafist 6. mars 2006 er krafist dráttarvaxta frá og með 6. apríl 2006, sbr. ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi krefst 2% ársvaxta af kröfum sínum frá slysdegi til þess dags sem dráttarvextir reiknast, sbr. 16. gr. skaðabótalaga. Krafa stefnanda sundur­liðast þannig: 1. Þjáningabætur – 180 dagar x 1.050 kr. – 189.000 krónur. 2. Varan­legur miski – 20% x 6.003.656 kr. – 1.200.731 króna. 3. Varanleg örorka – 10 x 1.985.972 x 15% - 2.978.025 krónur. Kröfu sína um skaðabætur reisir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttar auk meginreglu íslensks réttar um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna, þ.e. reglunnar um húsbóndaábyrgð. Kröfu sína um þjáningabætur reisir stefnandi á 3. gr., um bætur fyrir varanlegan miska á 4. gr. og um bætur fyrir varanlega örorku á 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau voru á slysdegi. - - - - - Sýknukrafa stefnda er byggð á því að hann beri ekki að lögum skaða­bótaábyrgð á tjóni stefnanda en sönnunarbyrði um ábyrgðargrundvöll og orsaka­tengsl hvíli óskipt á stefnanda. Í fyrsta lagi sé ósannað að stefndi eða starfsmenn hans eigi sök á tjóninu. Þá skorti lagastoð fyrir hlutlægri skaðabótaábyrgð stefnda. Í öðru lagi sé ósannað að orsakatengsl séu milli varanlegs miska- og örorkutjóns stefnanda og losunar stefnda á ammoníaki út í andrúmsloftið 30. september 1998. Beri að sýkna stefnda af því tjóni hvað sem örðu líði og sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir öðru og meiru en mánaðar óþægindum af völdum losunarinnar. Varakrafa stefnda er byggð á því að verði fallist á bótaskyldu stefnda beri að leggja matsgerð Júlíusar Valssonar og Þorsteins Blöndal til grundvallar um afleiðingar slyssins. Af kröfum stefnanda komi þá aðeins til álita bætur fyrir þjáningar í einn mánuð. Þá bendir stefndi á að sú árslaunaviðmiðun, sem stefnandi noti við útreikning örorkutjóns, fái ekki staðist en eðlilegast væri að miða við raunverulegar vinnutekjur hennar næstu mánuði fyrir 30. september 1998, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Vaxtakröfum er mótmælt en eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir og dráttarvöxtum er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. V Undir rekstri málsins var af hálfu stefnda lögð fram matsbeiðni. Þar var vísað til þess að meðal álitaefna málsins sé hvort orsakatengsl séu milli ammoníakslosana Áburðarverksmiðjunnar 30. september 1998 og lungnateppu stefnanda eða hvort lungnateppa hennar sé tilkomin af völdum tóbaksreykinga hennar en í málinu lægju fyrir tvær matsgerðir þar sem komist væri að mismunandi niðurstöðum um það efni. Þar er í sjö liðum óskað eftir rökstuddu mati. Af hálfu stefnanda var einnig, í fimm liðum, óskað eftir afstöðu matsmanna og varð samkomulag um að dómkvaðningin tæki jafnframt til þeirra atriða. Sem matsmenn voru dómkvaddir 1. mars 2007 Ingvar Helgi Árnason, prófessor í efnafræði við raunvísindadeild HÍ, og Jakob Líndal Kristinsson, dósent í eiturefnafræði við læknadeild HÍ. Matsgerð þeirra, sem þeir hafa staðfest fyrir dóminum, er dagsett 8. nóvember 2007. Fylgiskjal með matinu er „Skýrsla um loftmengun frá Áburðarverksmiðjunni á Gufunesi þann 30. september 1998“ eftir Jónas Elíasson, prófessor í straumfræði og skyldum greinum, umhverfis- og byggingaverkfræðiskor Háskóla Íslands, sem hann qstaðfesti fyrir dóminum. Hér á eftir eru birtir niðurstöðukaflar matsgerðarinnar þar sem tilgreindar eru, auk svara matsmanna, þær spurningar sem fyrir þá voru lagðar. „V Svör við spurningum á dómskjölum 43 og 44 Dómskjal 43 01. Hver séu almennt talin vera hættumörk styrkleika ammoníaks og ammoníumsúlfats í andrúmslofti utan dyra gagnvart mönnum? Styrkur ammoníaks undir 20 ppm er talinn hættulaus, hættumörk eru talin hefjast við 50 ppm og bráð hætta við 300 ppm, samanber III.1.3. Mælt er með að langtímastyrkur ammoníumsúlfatryks í lofti fari ekki yfir 10 mg/m3 að meðaltali. 02. Hvaða efnasamband verði til, þegar ammoníaksgufa og svartolíureykur blandast saman í andrúmslofti utan dyra, eins og líklegt er að hafi gerst í umræddu tilviki? Svartolíureykur inniheldur að mestu koldíoxíð og vatnsgufu, en einnig að hluta brennisteinsdíoxíð. Brennisteinsdíoxíð myndar með blöndun við ammoníaksgufu fyrst ammoníumsúlfít, sem með tímanum oxast í ammoníumsúlfat. Að auki getur ammoníaksgufa hvarfast við koldíoxíð og vatnsgufu og myndað ammoníumvetniskarbónat og ammoníumkarbónat. 03. Hvort og þá að hvaða leyti það efnasamband hafi getað verið hættulegt mönnum í nágrenni Áburðarverksmiðjunnar undir þeim kringumstæðum, sem að framan er lýst? Hámark þess magns af ammoníumsúlfíti og ammoníumsúlfati, sem hefur getað myndast, er það lítið og efnin ekki það hættuleg að mönnum hafi stafað hætta af í nágrenni verksmiðjunnar. Benda má á niðurstöður dýratilrauna í því sambandi þar sem unnið var með mun hærri styrk ammoníaks, ammoníumsúlfíts og ammoníum-súlfats. Frá heilbrigðis- og umhverfissjónarmiðum séð væri það reyndar til bóta að sem mest af brennisteinsdíoxíði hvarfaðist við ammoníaksgufuna. Ammoníumsúlfít og ammoníumsúlfat eru mun hættuminni efni en brennisteinssýrlingur og brenni­steinssýra, sem ella mundu myndast úr brennisteinsdíoxíðinu. Ammoníumvetniskarbónat og ammoníumkarbónat sem líklega hafa myndast í einhverjum mæli eru hættuminni efni en ammoníak. Myndun þeirra hefur þá dregið úr magni óbundins ammoníaks. Á móti kann að koma að þau berist frekar lárétt með vindi og stigi síður upp á við en ammoníaksgufa ein sér. Í heild er það álit matsmanna að myndun þessara efna hafi, þegar á allt er litið, ekki aukið hættu á loftmengun í nágrenni verksmiðjunnar umfram það sem ammoníaksgufan ein sér hefði orsakað. 04. Hvaða styrk í andrúmslofti utan dyra efnin ammoníak og ammoníumsúlfat þurfi að ná og hve lengi þurfi sá styrkur að vara til þess að valdið geti mönnum varanlegum lungnaskaða eða heilsutjóni eins og lungnateppu? Af ýmsum ástæðum er erfitt að gefa einhlýtt svar við þessari spurningu, einkum hvað snertir bráða ammoníakseitrun. Í kafla III.1.1 eru rakin ýmis dæmi sem heimildir finnast um. Almennt er hér um slys og afleiðingar þeirra að ræða. Þegar slys verður skyndilega eru yfirleitt engin mælitæki til staðar sem gefa upplýsingar um styrk ammoníaks. Fyrstu viðbrögð eru enda að lofta út og koma þeim sem hafa orðið fyrir ammoníakseitrun út undir bert loft og síðan á sjúkrahús ef um alvarleg tilfelli er að ræða. Ekki eru gerðar tilraunir á þoli manna gagnvart styrk ammoníaks, en dýra­tilraunir gefa vissa vísbendingu. Reglur yfirvalda um loftgæði á vinnustað miðast við að hafa frekar vaðið fyrir neðan sig. Þannig er leyfilegt meðalgildi Vinnueftirlits ríkisins 20 ppm og 5 mínútna þakgildi 50 ppm. Samkvæmt dýratilraunum má ætla að langtímastyrkur undir 50 ppm sé ólíklegur til að orsaka heilsubrest. NIOSH setur mörk um bráða hættu við 300 ppm. Að öllu virtu telja matsmenn að skamm­tímastyrkur verði að fara vel yfir 50 ppm og langtímameðaltal yfir 20 ppm áður en hægt er að gera ráð fyrir varanlegum lungnaskaða. Varðandi ammoníumsúlfat virðast ekki vera opinber mengunarmörk í gildi, en mælt er með 10 mg/m3 þakgildi að meðaltali. Því má ætla að styrkur þess (í fremur skamman tíma, eða 1 til 2 klst.) þyrfti að vera vel umfram það gildi til að varanlegur lungnaskaði hlytist af. 05. Hver hafi verið líklegur styrkur ammoníaks og/eða ammoníumsúlfats í lofti niður við hús matsþola að Gufunesvegi 1, Reykjavík, á tímanum frá kl. 12:35 til kl. 14:30 þann 30. september 1998? Samkvæmt reikningum (fylgiskjal 1) er líklegt að styrkur ammoníaks hafi verið flöktandi á bilinu 1 til 30 ppm. Ólíklegt er að styrkur yfir 20 ppm hafi varað nema í mjög stuttan tíma í senn. Lýsingar sjónarvotta og ástand matsþola við læknisskoðun, sem framkvæmd var samdægurs, eru í samræmi við þessa niðurstöðu (sbr. dómskjöl 3, 5, 6, 7, 15 og 16). Hvað ammoníumsúlfat snertir verður að telja mjög ólíklegt að styrkur þess (ásamt með ammoníumsúlfíti) hafi nokkru sinni farið yfir 2 til 3 mg/m3. 06. Hversu líklegt sé að sá styrkur geti hafa valdið manni varanlegum lungnaskaða eins og lungnateppu (lungnaþembu)? Miðað við þær athuganir, sem gerðar hafa verið á afleiðingum bráðrar ammoníakseitrunar (sjá kafla III.1.1), verður að teljast afar ólíklegt að þessi styrkur hafi getað valdið manni varanlegum lungnaskaða eins og lungnateppu (lungnaþembu). 07. Annað sem matsmenn telja að skipti máli við matsefnið? Þar, sem einkennum bráðrar ammóníakseitrunar hefur verið lýst, eru einkenni frá augum venjulega áberandi. Vægustu einkennin eru erting eða sviði ásamt roða í augnslímhúð. Matsþoli nefnir þessi einkenni ekki í einkennalýsingu sinni, sbr. dómskjöl 1, 5, 19, 20, 21, 25, 31, 37. Þeirra er heldur ekki getið í læknisvottorði (dómskjal nr. 6) útgefnu af Ágústu Ólafsdóttur, deildarlækni á Sjúkrahúsi Reykjavíkur en hún skoðaði matsþola daginn sem títtnefndur atburður átti sér stað. Dómskjal 44 1. Telja matsmenn að einhver önnur efni en ammoníak/ammoíakssúlfat hafi borist frá húsnæðum Áburðarverksmiðjunnar í tengslum við störf verksmiðjunnar þann 30. september 1998? Ef svo er, hvaða efni telja matsmenn að það hafi verið? a) Líklegt má telja að eitthvað hafi myndast af efnunum ammoníumsúlfíti, ammoníumvetniskarbónati og ammoníumkarbónati meðan á sleppingu ammoníaks stóð. b) Eftir að sýruverksmiðjan hafði verið ræst hefur borist frá henni köfnunarefnisdíoxíð eins og rakið er í kafla IV.4. 2. Ef matsmenn telja að önnur efni hafi verið til staðar í umrætt sinn við hús matsþola geta þau efni verið skaðleg mönnum ef þeir komast í snertingu við þau t.d. við innöndun? a) Á hreinu formi eru ammoníumsúlfít, ammoníumvetniskarbónat og ammoníumkarbónat hvít sölt sem lykta af ammoníaki. Undir venjulegum kringumstæðum eru þetta ekki hættuleg efni. Barn sem í óvitaskap færi að sniffa slík efni gæti þó t.d. skaðað sig. b) Köfnunarefnisdíoxíð er hættulegt við innöndun. 3. Geta þessi efni almennt séð valdið varanlegum lungnaskaða í mönnum? a) Ammoníumsúlfít, ammoníumvetniskarbónat og ammoníum-karbónat: Því hefur ekki verið lýst í læknisfræðitímaritum, sbr. III.3.1 og III.4. Til þess að svo væri þyrfti að öllum líkindum að koma til: (i) Mjög hár styrkur efnis í talsverðan tíma. (ii) Verulega gáleysisleg umgengni eða (iii) Óvitaháttur. b) Köfnunarefnisdíoxíð: Hár styrkur af köfnunarefnisdíoxíði getur valdið varanlegum lungnaskaða (sjá III.4). 4. Hvað telja matsmenn að hafi verið líklegur styrkur þessara efna í lofti niður við hús matsþola á tímanum frá kl. 12:35 til kl. 14:30? a) Ammoníumsúlfít og ammoníumsúlfat saman: Að hámarki 2 til 3 mg/m3; Ammoníumvetniskarbónat og ammoníumkarbónat saman: Innan við 5 mg/m3. b) Köfnunarefnisdíoxíð: Meðan á sleppingu ammoníaks stendur berst ekkert NO2 frá verksmiðjunni. Eftir að sýruverksmiðjan hefur verið ræst hefur styrkur þess í útblásturslofti hennar á sleppistað numið um 800 ppm og farið niður í 150 ppm á tveimur til fjórum klst. Samkvæmt reikningum próf. Jónasar Elíassonar (fylgiskjal 1) er þynning ammoníaksins frá sleppistað að húsi matsþola af stærðarþrepi 1:10.000. Reiknað er með að þynning NO2 hafi verið sambærileg og gæti styrkur köfnunarefnisdíoxíðs frá verksmiðjunni þá hafa náð 0,08 ppm (150 mg/m3) og lækkað niður í 0,015 ppm (30 mg/m3) á næstu tveimur til fjórum tímum. 5. Hversu líklegt er að sá styrkur hafi getað valdið matsþola varanlegum lungnaskaða eins og honum er lýst í matsgerð, dags. 15. febrúar 2006 á dómskjali nr. 37, og vottorði Magna Jónssonar, dags. 14. desember 2005 á dómskjali nr. 36? a) Ammoníumsúlfít, ammoníumvetniskarbónat og ammoníumkarbónat: Matsmenn sjá engar forsendur þess að umrædd efni hafi getað valdið matsþola varanlegum lungnaskaða. b) Köfnunarefnisdíoxíð: Styrkur þess hefur verið það lágur að óhugsandi virðist að hann hafi getað valdið matsþola varanlegum lungnaskaða. VI Samantekt og ályktun ü Þann 30 september 1998 var sleppt út rúmum 500 kg af heitri ammoníaksgufu við ræsingu sýruverksmiðju Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi. ü Reikningar á dreifingu ammoníakgufunnar um svæðið leiða til þeirrar niðurstöðu að styrkur ammoníaks við hús matsþola að Gufunesvegi 1 á tímabilinu kl. 12:35 til kl. 14:30 umræddan dag hafi verið flöktandi á bilinu 2 til 10 mg/m3 (3 til 14 ppm). Reiknað er með óvissu, sem gæti numið stuðli 2 upp eða niður og samkvæmt því gæti styrkur ammoníaks hafa verið milli 1 og 20 mg/m3 (2 til 28 ppm). ü Vinnueftirlit ríkisins leyfir 20 ppm (14 mg/m3) meðalgildi ammoníaksstyrk á vinnustað og 50 ppm (36 mg/m3) þakgildi (5 mín.). ü Útsetning matsþola fyrir ammoníaksgufu við heimili sitt virðist, eftir því sem næst verður komist, hafa verið innan þeirra marka, sem þar til bær stjórnvöld setja um aðbúnað á vinnustöðum. ü Matsmenn finna engin dæmi þess að svo lágur styrkur í tvær klukkustundir hafi valdið langvarandi lungnaskaða. ü Magn saltkenndra efna (ammoníumsúlfats, ammoníumsúlfíts, ammoníumkarbónats og ammoníumvetniskarbónats), sem kunna að hafa myndast við blöndun á ammoníaksgufu og afgasi svartolíubrennara, hefur verið metið. Fræðilegt hámark ammoníumsúlfats og ammoníumsúlfíts samanlagt eru tæp 40 kg. Magn ammoníumkarbónats og ammoníumvetniskarbónats samanlagt er áætlað að hámarki nokkrir tugir kg. Myndun ammoníumsalta dregur úr magni óbundins ammoníaks. ü Ammoníumsöltin eru, a.m.k. miðað við væga skammtíma útsetningu, hættuminni efni við innöndun en ammoníak og mögulegur styrkur þeirra við hús matsþola gefur ekki tilefni til að ætla að þau hafi orsakað varanlegan lungnaskaða. ü Eftir ræsingu sýruverksmiðjunnar berst frá henni köfnunarefnisdíoxíð. Reiknað er með að þynning þess frá sleppistað að húsi matsþola sé af sama stærðarþrepi og þynning ammoníaksgufunnar fyrr um daginn. Samkvæmt því má ætla að styrkur köfnunarefnisdíoxíðs við Gufunesveg 1 hafi í upphafi numið 0,08 ppm (150 mg/m3) og lækkað niður í 0,015 ppm (30 mg/m3) á næstu tveimur til fjórum tímum. ü Styrkur köfnunarefnisdíoxíðs við hús matsþola eftir ræsingu sýruverksmiðjunnar hefur, eftir því sem best verður vitað, verið sambærilegur við kröfur um loftgæði fyrir almenning í stórborgum og matsmenn sjá enga forsendu til að hann hafi valdið matsþola varanlegum lungnaskaða. ü Ekki verður ráðið af gögnum málsins að önnur hættuleg efni hafi borist frá Áburðarverksmiðjunni að húsi matsþola umræddan dag. ü Samkvæmt framansögðu telja undirritaðir afar ólíklegt að heilsutjón matsþola megi rekja til loftmengunar frá Áburðarverksmiðjunni hf. þann 30. september 1998.“ VI Matsgerðir þær, sem að framan greinir, eru megingögn til niðurstöðu málsins. Bóta er krafist á grundvelli matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar og Stefáns Más Stefánssonar. Niðurstöður matsins um að stefnandi hafi hlotið varanlegan miska og varanlega örorku af völdum umrædds atviks 30. september 1998 byggist á álitsgerð Magna Jónssonar læknis en röksemdir hans eru reistar á þeirri grunnforsendu að fyrir þetta atvik hafi stefnandi verið með eðlilegt, lítið skert áreynsluþol. Sú forsenda hvílir hins vegar á afar veikum grunni, þ.e. frásögn stefnanda um tilteknar göngur. Niðurstaða dómsins er sú að stefnandi hafi ekki hlotið varanlegan miska og varanlega örorku af völdum atviksins og er þannig, að því er þetta varðar, fallist á hinar mats­gerðirnar í málinu sem eru ítarlegar og vel rökstuddar. Ber því að sýkna stefnda af kröfuliðum stefnanda sem á þessu eru reistir. Samkvæmt niðurstöðum matsgerða annars vegar Júlíusar Valssonar og Þor­steins Blöndal og hins vegar Jónasar Hallgrímssonar og Stefáns Más Stefánssonar er orsakasamband milli umrædds atviks og tímabundins heilsutjóns stefnanda. Á það er fallist með stefnda að lagastoð skorti fyrir hlutlægri skaðabótaábyrgð stefnda. Stefndi ber hins vegar ábyrgð á tjóni stefnanda að því leyti sem hér um ræðir á grundvelli sakar og reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Sú niðurstaða byggist á því að stefnandi hafði símsamband við starfsmann verksmiðjunnar eftir fyrri losun­ina og tilkynnti um mengunina en engu að síður var ferillinn endurræstur með tilheyr­andi losun ammoníaksgufu sem varð meiri en venjulega og barst vegna vindáttar að húsi stefnanda. Um þetta vísast til svohljóðandi ákvæðis 34. greinar mengunar­varnar­reglugerðar nr. 48/1994: „Forráðamenn fyrirtækja og stofnana skulu sjá svo um að reykur, ryk og hættulegar eða daunillar lofttegundir valdi ekki óþægindum í nær­liggjandi umhverfi.“ Fallist verður á kröfufjárhæð stefnanda vegna þjáningabóta enda stendur niðurstaða matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna Jónasar Hallgrímssonar og Stefáns Más Stefánssonar, sem krafan er reist á, óhrakin að þessu leyti. Niðurstaða málsins er samkvæmt þessu sú að dæma beri stefnda, Áburðar­verksmiðjuna hf., til að greiða stefnanda, Ingibjörgu Guðrúnu Magnúsdóttur, 189.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði en vextir frá fyrri tíma en 13. nóvember 2002 eru fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Ákveðið er að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar mál­flutningsþóknanir lögmanna hennar en Lilja Jónasdóttir hrl. rak málið fyrir stefnanda þar til Kristján Stefánsson hrl. tók við fyrirsvarinu í þinghaldi 4. júní sl. Ákveðst málflutningsþóknun (a.m.t. vsk.) Lilju Jónasdóttur 600.000 krónur en Kristjáns Stefánssonar 450.000 krónur. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir Ásbjörn Einarsson efnaverkfræðingur og Sigurður Þór Sigurðar­son lungnalæknir. D ó m s o r ð: Stefndi, Áburðarverksmiðjan hf., greiði stefnanda, Ingibjörgu Guðrúnu Magnúsdóttur, 189.000 krónur með 2% ársvöxtum frá 13. nóvember 2002 til 6. apríl 2006 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar málflutningsþóknanir Lilju Jónasdóttur hæstaréttarlögmanns 600.000 krónur og Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns 450.000 krónur.
Mál nr. 461/2001
Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Tjáningarfrelsi Kynþáttamisrétti
H var ákærður fyrir brot gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga fyrir að hafa með tilteknum ummælum í viðtali í helgarblaði DV opinberlega ráðist með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna þjóðernis, litarháttar og kynþáttar þeirra. Talið var að meta yrði hvort gengi framar, tjáningarfrelsi H eða réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegna þjóðernis þeirra, litarháttar eða kynþáttar. Fallist var á að ummæli H í umræddu viðtali væru alhæfingar, sem ekki væru studdar neinum rökum, enda væru vandfundin rök fyrir yfirburðum á grundvelli kynþáttar. Þegar viðtalið væri virt í heild yrði að telja að með ummælum H væri leitast við að upphefja hvíta menn á kostnað manna af öðrum litarhætti með háði, rógi og smánun. Voru ummæli H því talin fela í sér háttsemi sem félli skýrlega að verknaðarlýsingu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Lagaákvæðinu væri ætlað að koma í veg fyrir kynþáttamisrétti og kynþáttahatur og markmið þess væri því lögmætt. Þá þóttu þær skorður sem ákvæðið setur tjáningarfrelsi nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Var því niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu H staðfest með skírskotun til forsendna dómsins að öðru leyti. Ummæli H voru ekki talin léttvæg í því samhengi sem þau voru fram sett en við ákvörðun refsingar var þó var haft í huga að H hafði ekki haft frumkvæði að viðtalinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var áfrýjað 19. desember 2001 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar er lög leyfa, en ella staðfestingar á refsiákvörðun héraðsdóms. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi og eru þau ágreiningslaus. I. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því lýst af hálfu ákæruvalds, að af lögskýringargögnum 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 96/1973, mætti sjá að verknaðarlýsing ákvæðisins fælist í hugtökunum „með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt“. Þannig væri hin refsiverða háttsemi, árásin eða atlagan, fólgin í því að hæða, rægja eða smána eins og þar nánar greinir. Af hálfu ákæruvalds var jafnframt lögð áhersla á það, að tjáningarfrelsið mætti aðeins skerða að uppfylltum þeim þremur skilyrðum, sem greind væru í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með síðari breytingum, að það væri gert með lögum, að markmiðið væri lögmætt og að skerðingin væri nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Ekki væri deilt um að fyrstu tvö skilyrðin væru hér uppfyllt, en deilt væri um hið þriðja. Af ákvörðunum Mannréttindanefndarinnar og Mannréttindadómstóls Evrópu mætti þó ljóst vera, að tjáningarfrelsið mætti ekki hagnýta til þess að níðast á öðrum réttindum manna og að löggjöf gegn kynþáttamisrétti væri nauðsynleg í lýðræðisríki til þess að vernda minnihlutahópa, annars væri í raun ekki um lýðræðisríki að ræða. Ákærði leggur áherslu á að mál þetta snúist um það, hvort ummæli þau sem ákært hafi verið fyrir, séu þess eðlis að honum beri að refsa fyrir þau, þrátt fyrir ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hann telur sig ekki með ummælunum hafa farið út fyrir þau réttindi, sem honum séu tryggð í framangreindum ákvæðum. Hann segir ástæðuna fyrir ummælum sínum meðal annars hafa verið að finna í danskri heimildarmynd um vandamál Afríku, sem sýnd hafi verið í íslenska ríkissjónvarpinu 1998 og nefnist „Heimsálfan sem svaf yfir sig“. Hann vísar til dómaframkvæmdar erlendis. Danskir dómar sýni að þar í landi þurfi ummæli manna að vera mun sterkari og meira afgerandi en þau sem hér hafi verið ákært fyrir, til þess að refsað verði, enda hafi Mannréttindadómstóllinn í Strassborg ítrekað tekið þá afstöðu í dómum sínum að skerðing á tjáningarfrelsi fyrir væg ummæli sé ekki nauðsynleg í lýðræðislegu samfélagi. II. Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað á myndbandi heimildarmynd þá, sem sýnd var í íslenska ríkissjónvarpinu og ákærði kveður hafa verið tilefni ummæla sinna. Við munnlegan málflutning fyrir réttinum var sýnt með gögnum um mannfjölda á Íslandi að 31. desember 2001 hefðu íbúar hér á landi, sem fæddir væru í Afríku, verið 541. Ákærði á rétt til skoðana sinna og að láta þær í ljós samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 73. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. einnig 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skorður verða ekki settar við frelsi áfrýjanda til skoðana sinna um þjóðerni, litarhátt og kynþætti manna og því aðeins samkvæmt 3. mgr. 73. greinar við frelsi hans til að tjá þær opinberlega að nauðsyn beri til í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda sé það gert með lögum og samrýmanlegt lýðræðishefðum. Andspænis tjáningarfrelsi ákærða stendur réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegna þjóðernis þeirra, litarháttar eða kynþáttar, sem varinn er af 233. gr. a almennra hegningarlaga með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Verður þannig að meta, eins og héraðsdómari hefur gert, hvort gangi framar, frelsi hans samkvæmt 2. mgr., sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að láta ummælin uppi í opinberri umræðu eða réttur þeirra sem fyrir atlögum hans verða, án þess að hafa nokkuð til þess unnið. Fallast ber á það með héraðsdómi að ummæli ákærða í DV 17. febrúar 2001 séu alhæfingar, sem ekki séu studdar neinum rökum, enda munu vandfundin rök fyrir yfirburðum á grundvelli kynþáttar. Enda þótt ekki verði fullyrt að orðið negri sé út af fyrir sig niðrandi í íslensku máli verður, þegar dagblaðsviðtalið er lesið í heild og ummæli ákærða virt í því samhengi, að telja að með þeim sé leitast við að upphefja hvíta menn á kostnað manna af öðrum litarhætti með háði, rógi og smánun. Ummæli ákærða fela því í sér háttsemi sem fellur skýrlega að verknaðarlýsingu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Lagaákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir kynþáttamisrétti og kynþáttahatur og er markmið þess því lögmætt og þær skorður sem það setur tjáningarfrelsi nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Verður því niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða staðfest með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti. Ummæli ákærða verða ekki talin léttvæg í því samhengi sem þau eru fram sett, en hafa ber í huga að hann hafði ekki frumkvæði að viðtalinu. Með vísan til þeirra atriða er í héraðsdómi greinir að öðru leyti telst refsing ákærða hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt í ríkissjóð, sem ákærði skal greiða innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæta ella fangelsi í 20 daga. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Hlynur Freyr Vigfússon, greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 20 daga. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 17. október sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 18. apríl 2001 á hendur Hlyni Frey Vigfússyni, kt. 281278-4879, Teigaseli 4, Reykjavík, fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, með því að hafa í viðtali sem ber yfirskriftina „Hvíta Ísland“ og birtist í helgarblaði DV er út kom í Reykjavík laugardaginn 17. febrúar 2001, opinberlega ráðist með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna þjóðernis, litarháttar og kynþáttar þeirra, með eftirfarandi ummælum sem er að finna undir millifyrirsögninni „Afríkunegri og Íslendingur“ í kjölfar spurningar blaðamanns: „...Það þarf engan snilling eða erfðafræðivísindamann til að sýna fram á hver munurinn er á Afríkunegra með prik í hendinni eða Íslendingi. Vestrænar þjóðir vorkenna Afríkubúum mjög mikið en þeir búa þarna í gróðursælustu álfu heims og gætu framleitt sex sinnum meira af mat en þeir þurfa ef þeir nenntu því. Við búum hér á grjóthnullungi, höfum ekkert nema fiskinn og klakann og höfum það bara stórfínt á meðan þeir nenna ekki að berja af sér flugurnar...“ Þessi ummæli ákærða eru talin varða við 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 96/1973 og 2. gr. laga nr. 135/1996. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu ákærða er þess krafist að hann verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði þar með talin hæfileg málsvarnarlaun til verjanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Upphaf máls þessa er það að hinn 17. febrúar sl. birtist í helgarblaði DV umfjöllun um Félag íslenskra þjóðernissinna og viðtal við Hlyn Frey Vigfússon, ákærða í máli þessu. Mynd af ákærða var slegið upp á forsíðu blaðsins undir fyrirsögninni „Hvíta Ísland” og viðtalið og umfjöllunin náði yfir miðopnu. Í viðtalinu sagði ákærði frá Félagi íslenskra þjóðernissinna, en hann er varaformaður þess, tilgangi félagsins og þeim skoðunum sem félagið stendur fyrir. Samkvæmt því er kemur fram í viðtalinu er markmið félagsins að stöðva innflutning á fólki af öðrum uppruna en evrópskum til Íslands. Einnig er lýst skoðunum um yfirburði hvíta kynstofnsins og nauðsyn þess að vernda hann. Vegna ummæla er koma fram undir lok viðtalsins, undir fyrirsögninni „Afríkunegri og Íslendingur”, fór ríkissaksóknari þess á leit við lögreglustjórann í Reykjavík að skýrsla yrði tekin af ákærða vegna hugsanlegra brota hans gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga. Í bréfi ríkissaksóknara, sem dagsett er 8. mars sl., var lagt fyrir lögreglu að yfirheyra ákærða um hvernig staðið hefði verið að viðtalinu, hvort ákærða hefði verið ljóst að það hefði verið ætlað til birtingar í DV og sérstaklega hvort greind ummæli væru hans og rétt eftir honum höfð. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 21. mars sl. og í kjölfar þess var gefin út ákæra á hendur honum vegna brots gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga. Ummæli þau er ákært er fyrir eru tekin upp í ákæru hér að framan. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi ákærði Hlynur Freyr Vigfússon og Páll Ásgeir Ásgeirsson blaðamaður á Dagblaðinu. Ákærði neitaði sök. Hann kvað ummæli þau sem ákært er fyrir vera efnislega rétt eftir sér höfð en kvað hugsanlegt að hann hefði gert einhverjar athugasemdir við málfarið, „reynt að orða þetta einhvern veginn betur”, ef hann hefði lesið viðtalið yfir áður en það var birt. Þetta væri „svolítið hrátt” eins og það birtist en efnislega rétt. Ákærði kvaðst aðspurður ekki telja að blaðamaðurinn væri þarna að leggja sér orð í munn. Aðspurður hvort hann hefði áskilið sér rétt til að lesa greinina yfir kvað ákærði systur sína hafa lesið hana yfir en hann hefði verið úti á sjó og faxtækið um borð hefði verið bilað. Úr því hann hefði ekki getað lesið viðtalið yfir hefði systir hans gert það í staðinn. Hún hefði gert einhverjar athugasemdir. Aðspurður um tildrög viðtalsins kvað ákærði blaðamanninn, Pál Ásgeir Ásgeirsson, hafa haft samband við sig að fyrra bragði og beðið um viðtal. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að um forsíðuviðtal væri að ræða fyrr en ljósmyndarinn hefði misst það út úr sér við myndatökuna eftir viðtalið. Þetta hefði verið miklu stærra viðtal en hann hefði gert sér grein fyrir. Aðspurður um markmið Félags íslenskra þjóðernissinna kvað ákærði það vera aðalmarkmiðið að „reyna að vernda Ísland fyrir plágum sem hafa gengið yfir önnur Evrópulönd í formi mikils innflutnings á láglaunavinnuafli og kemur þá út í mikilli hnignun samfélagsins”. Markmiðið væri að bæta meðferð þessara mála hér á landi og fá umræðuna í gang. Aðspurður kvað ákærði það rétt eftir sér haft í viðtalinu að hann væri ekki haldinn fordómum. Hann og félagar hans segðu ekkert nema að vera búnir að kynna sér málið fyrst. Hann kvaðst hafa kynnt sér töluvert um Afríku og hvernig ástandið væri þar og þekkja fólk sem hefði reynt að vera þar með atvinnurekstur. Ákærði kvaðst standa við ummæli þau sem hann væri ákærður fyrir og ekki sjá eftir þeim. Vitnið Páll Ásgeir Ásgeirsson, blaðamaður á DV, kvaðst telja að um gagnkvæman skilning hefði verið að ræða á milli hans og ákærða um að ákærði hefði ekki tök á að lesa viðtalið yfir. Viðtalið hefði farið fram á miðvikudegi og ákærði hefði verið að fara út á sjó daginn eftir og óljóst hefði verið hvort hægt yrði að hafa samband við skipið. Vitnið kvaðst engu að síður hafa sent viðtalið á faxnúmer skipsins en einnig til systur ákærða, sem búi í Grundarfirði. Símtöl sem hann hefði átt við hana, ákærða og föður ákærða síðdegis á fimmtudegi og á föstudegi hefðu ekki gefið annað til kynna en að öll hefðu lesið viðtalið yfir. Vitnið kvaðst hafa skilið ákærða þannig í símtali á föstudagsmorgninum að ef hann hefði ekki lesið viðtalið yfir væri hann a.m.k. mjög vel kunnugur innihaldi þess. Vitnið kvað venjulega ekki samið við viðmælendur um hvort viðtal yrði forsíðuviðtal eða ekki, það kæmi viðkomandi yfirleitt „þægilega á óvart.” Hann kvaðst ekki vita hvenær ákærða hefði orðið umfang viðtalsins ljóst og hann hefði ekki verið viðstaddur þegar myndir hefðu verið teknar af ákærða. Aðspurður um ástæður þess að hann hefði haft samband við ákærða og beðið um viðtal kvað vitnið það hafa verið mat hans og samstarfsmanna hans á þeim tíma að félagsskapur í kringum skoðanir eins og ákærði stæði fyrir væri nokkuð nýmæli og í krafti þess að fjölmiðlum væri ætlað að vera spegill samfélagsins hefði verið ákveðið að ræða við fulltrúa þessara skoðana og greina fólki frá þeim. Félagið hefði verið í umræðunni vikurnar á undan vegna nýrrar heimasíðu þess og hefði verið að kynna sín sjónarmið með óvenju áberandi hætti. Vitnið kvað það rétt að hann hefði stjórnað spurningunum og beðið um svör við þeim. Viðtalið hefði verið tekið upp á segulband og ganga mætti út frá því að orðrétt væri haft eftir viðmælanda það sem væri innan gæsalappa. Nánar aðspurður um orðalag þess kafla sem ákært er vegna sagði vitnið að ef þetta væri innan gæsalappa þá hefði ákærði sagt þetta en hugsanlega væru gerðar smávægilegar breytingar til að breyta talmáli í bókmál. Vitnið kvað örugglega ekkert í viðtalinu vera frá sér komið. Aðspurður hvort systir ákærða hefði óskað eftir að eitthvað yrði fellt út kvað vitnið hana ekki hafa viljað hafa nafn sitt og föður þeirra í greininni en vitnið kvaðst hafa dregið fram fjölskyldutengsl innan félagsins. Málsástæður Af hálfu ákæruvaldsins var vísað til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands um að virða meginreglur mannréttindahugsunarinnar um göfgi og jafnrétti allra manna með því meðal annars að koma í veg fyrir mismunun manna á grundvelli kynþáttar, litarháttar eða þjóðernis, enda væri sú vanvirðing sem í slíku hátterni felist ósamrýmanleg hverju siðuðu mannlegu samfélagi. 233. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 96/1973, hefði verið sett í þeim tilgangi að tryggja þetta markmið í samræmi við skyldur Íslands samkvæmt ýmsum tilgreindum alþjóðasáttmálum, sérstaklega Alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis. Þetta kæmi skýrt fram í greinargerð með ákvæðinu. Þessi markmið væru einnig áréttuð í 65. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995. Sækjandi vék einnig að tjáningarfrelsi í málflutningi sínum og benti á að það væri háð þeim takmörkunum sem nauðsynlegar væru í lýðræðis þjóðfélagi til þess að vernda m.a. réttindi og mannorð annarra. Með málflutningi eins og þeim sem ákærði hefði gerst sekur um væri greinilega brotið gegn réttindum og mannorði annarra þannig að réttlætti skerðingu á tjáningarfrelsinu. Slíkur málflutningur væri til þess fallinn að stuðla að mótun þessara skoðana í samfélaginu. Það væri skylda ríkisins að grípa í taumana ef kynþáttafordóma yrði vart og hindra að þeir fengju óheftir að grafa um sig. Sagan sýndi að slíkt gæti haft alvarlegar afleiðingar í för með sér og nefndi ákæruvaldið Helför Gyðinga í seinni heimstyrjöldinn sem dæmi. Nýleg dæmi væru einnig um hvernig hatursfullur málflutningur gæti leitt til voðaverka og nefndi þar til hryðjuverkin í Bandaríkjunum. Minnti sækjandi ennfremur á 17. gr. Mannréttinda­sáttmála Evrópu. Í henni fælist að engin túlkun á réttindaákvæðum samningsins skyldi leiða til skerðingar á öðrum grundvallarréttindum sáttmálans. Það dygði því ekki að vísa til tjáningarfrelsis ef það leiddi til þess að aðrar grundvallarreglur væru virtar að vettugi. Ákæruvaldið taldi að allar þær skoðanir sem ákærði léti þarna í ljósi væru efnislega rangar, siðferðilega rangar og félagslega hættulegar. Ákærði hefði ráðist opinberlega gegn ótilgreindum hópi með því að halda því fram að allir sem búi í Afríku væru svo latir að þeir gætu ekki séð sér farborða, en við Íslendingar hefðum þessa yfirburði. Með því að viðra slíkar skoðanir í dagblaði hefði ákærði ráðist opinberlega með háði og rógi gegn þeim hópi manna sem býr í Afríku. Slík háttsemi bryti gegn banni við hvers kyns kynþáttamismunun og tilvitnuðu ákvæði refsilaga og hefði ákærði með þessu unnið sér til refsingar. Verjandi byggði sýknukröfu sína á því að orð þau sem ákært er vegna væru ekki þess eðlis að varði refsingu. Taldi verjandi ummæli ákærða ekki sambærileg orðalagi sem refsað hefur verið fyrir á Norðurlöndum, samanber danska dóma sem lagðir voru fram í málinu. Því væri ekki neitað að efnislega væri rétt haft eftir ákærða, en hann hefði þó ekki sjálfur lesið greinina yfir áður en hún var birt. Fyrirsögn þess kafla sem hin kærðu ummæli væru tekin úr væri blaðamannsins, en þar lýsi ákærði skoðun sinni á ástandinu í Afríku. Hann hefði m.a. mótað þessar skoðanir af því að horfa á danska heimildamynd sem sýnd hefði verið í Ríkissjónvarpinu „Heimsálfan sem svaf yfir sig.” Því væri neitað að ákærði hefði með ummælum sínum ætlað að lítilsvirða Afríkubúa. Sagði verjandinn að sýndar væru í íslenska sjónvarpinu myndir af mönnum sem ekki berðu af sér flugur og kvað það ekki geta verið bannað að tjá sig um það sem menn sæju í sjónvarpinu, þá gæti ekki verið refsivert að nota orðið „negri.” Ákærði hefði rétt til tjáningarfrelsis og hefði hann ekki farið út fyrir þann rétt sinn. Það hefði verið vitað að ákærði væri í félagi þar sem tilteknar skoðanir væru hafðar uppi. Hefði blaðamaðurinn átt frumkvæðið að viðtalinu í þeim tilgangi að segja frá þessum félagsskap og ákærði hefði látið til leiðast. Ákærði hefði einungis verið að svara spurningum sem fyrir hann hefðu verið lagðar af blaðamanninum. Niðurstaða Ákærði staðfesti fyrir dóminum að ummælin væru efnislega rétt eftir honum höfð og kvaðst enga athugasemd gera við orðalagið. Hann kvaðst ekki óska eftir að draga ummælin til baka og ekki iðrast þeirra, og kvaðst hafa heimildir fyrir fullyrðingum sínum. Þykir með þessu vera fram komin fullnægjandi sönnun fyrir því að ákærði hafi af ásetningi viðhaft þau ummæli sem ákært er vegna. Dagblöð eru vettvangur opinberrar umræðu. Ummæli ákærða voru viðhöfð í viðtali sem birtist í dagblaði og þar með opinberlega. Ákærða gat auk þess ekki dulist eftir samtal við ljósmyndara blaðsins, sem hann sjálfur ber um, að viðtalinu yrði slegið sérstaklega upp og að sérstök athygli yrði þannig vakin á orðum hans. Ákært er fyrir brot á 233. gr. a almennra hegingarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. 1. gr. laga nr. 96/1973, en greinin er svohljóðandi: „Hver sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á mann eða hóp manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar sæti sektum eða fangelsi allt að 2 árum.” Ekki eru fordæmi hér á landi fyrir beitingu þessarar greinar, en dómar hafa fallið á Norðurlöndum vegna brota gegn sambærilegum ákvæðum sem og á alþjóðlegum vettvangi. Blaðaviðtalið þar sem ummæli ákærða birtust bar yfirskriftina „Hvíta Ísland” og voru þau höfð innan gæsalappa, undir fyrirsögninni „Afríkunegri og Íslendingur.” Yfirskrift og fyrirsagnir eru blaðamannsins. Ummælin eru þessi: „...Það þarf engan snilling eða erfðafræðivísindamann til að sýna fram á hver munurinn er á Afríkunegra með prik í hendinni eða Íslendingi. Vestrænar þjóðir vorkenna Afríkubúum mjög mikið en þeir búa þarna í gróðursælustu álfu heims og gætu framleitt sex sinnum meira af mat en þeir þurfa ef þeir nenntu því. Við búum hér á grjóthnullungi, höfum ekkert nema fiskinn og klakann og höfum það bara stórfínt á meðan þeir nenna ekki að berja af sér flugurnar...“ Kemur þá til athugunar hvort háttsemi ákærða er vernduð af stjórnarskrár­bundnu tjáningarfrelsi hans samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995, samanber einnig 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu lög nr. 62/1994, og hvort það leiði til þess að honum verði ekki refsað fyrir ummælin. Tjáningarfrelsi samkvæmt þessum ákvæðum er ekki skilyrðislaust. Takmörkun þess felst m.a. í því að menn verða að ábyrgjast framsetningu skoðana sinna fyrir dómi og í því að tjáningarfrelsinu má setja sérstakar skorður til verndar ákveðnum gildum, m.a. vegna „réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist [takmarkanirnar] nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum,” sbr. 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Í 17. gr. Mann­réttindasáttmála Evrópu er áréttað að ekkert ákvæði hans verði túlkað á þann veg að það heimili að öðrum réttindum sem með honum eru tryggð verði eytt eða þau takmörkuð. Virðing fyrir mannlegri reisn allra manna jafnt er sá grundvöllur sem alþjóðlegir mannréttindasáttmálar og stjórnarskrár lýðræðisríkja byggja á og vernda og þeirri vernd verður ekki vikið til hliðar með vísan til tjáningarfrelsisákvæðisins, samanber einnig undantekningarákvæði þess. Háttsemi sem brýtur gegn löggjöf sem sett er til að vernda einstaklinga og hópa fólks fyrir kynþáttafordómum og kynþáttahatri verður því ekki réttlætt með vísan til tjáningarfrelsis. Hin kærðu ummæli þykja fela í sér háð og róg um fólk af tilteknu þjóðerni og litarhætti og þau eru sett fram á opinberum vettvangi. Jafnræði fólks án tillits til litarháttar og þjóðernis, kynþáttar, kynhneigðar eða trúarbragða er lögfest grundvallarregla sem byggist á virðingunni fyrir mennskunni. Þótt tjáningarfrelsið sé jafnframt eitt af mikilvægustu réttindum manna og stoðum lýðræðisins, er orðanotkun sem lýsir kynþáttahatri eða fordómum á opinberum vettvangi ekki refsilaus. Með vísan til ofangreindra lagaraka þykir ákærði hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi með ummælum sínum og er hún réttilega heimfærð til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði er fæddur árið 1978, hann hefur ekki áður sætt refsingu. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að hann viðhafði ummæli sín sem forsvarsmaður og talsmaður Félags íslenskra þjóðernissinna. Á hinn bóginn er rétt að líta til þess við ákvörðun refsingar að ummælin sjálf eru ekki gróf eða mjög alvarleg, sem og til þess að ákærði er ungur að aldri og hefur ekki sakarferil. Þá átti hann ekki sjálfur frumkvæði að viðtalinu. Skal honum gert að greiða 30.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæta ella fangelsi í 6 daga. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði J. Friðjónsdóttur saksóknara. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Hlynur Freyr Vigfússon, greiði 30.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 6 daga. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur.
Mál nr. 574/2012
Ávana- og fíkniefni Upptaka Refsiákvörðun Dráttur á máli
L var sakfelldur fyrir tilraun til stórfellds fíkniefnabrots með því að hafa, ásamt fjórum öðrum, gert tilraun til að flytja til Íslands frá Danmörku 3.871 g af amfetamíni ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að meðferð málsins hefði dregist óhæfilega fyrir dómi án þess að L yrði um það kennt. Vegna alvarleika brotsins kom hins vegar ekki til álita að skilorðsbinda refsinguna. Með brotinu rauf L skilorð dóms frá árinu 2008. Með vísan til 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing L hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. júlí 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og um upptöku ávana- og fíkniefna og steralyfja verði staðfest, en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds, til vara að honum verði ekki gerð sérstök refsing, en að því frágengnu að refsing hans verði lækkuð og hún skilorðsbundin að öllu leyti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Ákæra í málinu var gefin út 24. nóvember 2009 og var það þingfest 3. desember sama ár. Hinn 18. janúar 2010 fór fram aðalmeðferð málsins og var það dómtekið við lok hennar. Héraðsdómur gekk síðan 19. febrúar sama ár, en með dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 203/2010 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar þar sem dómur var kveðinn upp eftir að meira en fjórar vikur voru liðnar frá dómtöku málsins. Héraðsdómur gekk á ný 7. október 2010, en hann var einnig ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar með dómi Hæstaréttar 10. nóvember 2011 í máli nr. 610/2010 sökum þess að málið hafði ekki verið endurflutt. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 21. febrúar 2012. Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er mælt svo fyrir að sérhver, sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi, eigi rétt á að leyst sé úr máli hans innan hæfilegs tíma. Samkvæmt framansögðu er ljóst að meðferð þessa máls hefur dregist óhæfilega fyrir dómi án þess að ákærða verði um það kennt. Vegna alvarleika brotsins kemur ekki til álita að skilorðsbinda refsinguna af þeirri ástæðu, en sá dráttur sem orðið hefur á málinu hefur áhrif við ákvörðun hennar. Svo sem greinir í héraðsdómi rauf ákærði með broti sínu skilorð dóms sem hann hlaut 17. apríl 2008, en 9 mánuðir af 12 mánaða refsingu samkvæmt þeim dómi voru skilorðsbundnir í 3 ár. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að dæma upp þá refsingu og tiltaka hana í einu lagi vegna beggja málanna eftir reglum 77. gr. sömu laga. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til þess sem greinir í hinum áfrýjaða dómi um sakaferil ákærða og að brotið lýtur að tilraun til innflutnings á miklu magni af hættulegum fíkniefnum þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Staðfest eru ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku og sakarkostnað. Rétt þykir að allur áfrýjunarkostnað málsins verði felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Logi Már Hermannsson, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 24. september til 1. október 2009. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað eru staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður málsins er felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2012 Árið 2012, þriðjudaginn 21. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-1046/2010: Ákæruvaldið gegn Loga Má Hermannssyni en málið var dómtekið 8. þ.m. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 24. nóvember 2009, á hendur: ,,X, kennitala [...], [...], [...], Y, kennitala [...], [...], [...], Loga Má Hermannssyni, kennitala [...], [...], [...], Z, kennitala [...], [...], [...], og Þ, kennitala [...], [...], [...], fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2009: I. Gegn ákærðu öllum fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa gert tilraun til að flytja til Íslands frá Danmörku samtals 3.871 g af amfetamíni ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Fíkniefnin voru falin í málningarfötum og komið fyrir í pakka sem var póstlagður í Danmörku 6. ágúst, en pakkinn var haldlagður af lögreglunni í Danmörku 11. sama mánaðar, fíkniefnin fjarlægð og gerviefnum komið fyrir í staðinn. Pakkinn sem var sendur til Íslands í kjölfarið, kom til landsins 18. ágúst og var móttekinn af ákærða Y og afhentur meðákærðu Þ og X, sem allir töldu pakkann innihalda fíkniefni. 1. Ákærði Logi skipulagði og fjármagnaði innflutning fíkniefnanna og skipti verkum með meðákærðu Z, X og Þ. Ákærði fékk meðákærða Z til að fara til Danmerkur, sækja fíkniefnin hjá óþekktum manni, pakka þeim og senda til Íslands gegn kr. 300.000 greiðslu fyrir verkið. Ákærði fékk meðákærðu X og Þ til að móttaka fíkniefnin, opna pakkann og geyma efnin þar til þau yrðu sótt. 2. Ákærði Z skipulagði innflutning fíkniefnanna ásamt meðákærða Loga, móttók fíkniefnin erlendis, pakkaði þeim og póstlagði pakkann 6. ágúst til sendingar frá Danmörku til Íslands og fékk meðákærða Y til þess að sækja pakkann í vöruhús Samskipa að Kjalarvogi 7-15 í Reykjavík. Ákærði móttók kr. 300.000 í reiðufé frá meðákærða Loga fyrir þátttöku sína í innflutningnum. 3. Ákærði Y fékk pakkann tollafgreiddan og móttók hann í vöruhúsi Samskipa 7. september, flutti pakkann í rjóður við [...] í Mosfellsbæ, skildi hann eftir þar, en kom svo aftur 9. sama mánaðar ásamt meðákærðu X og Þ og vísaði þeim á pakkann. 4. Ákærði Þ sótti pakkann 9. september að [...] í Mosfellsbæ ásamt meðákærðu X og Yog flutti hann síðan í [...] í Mosfellsbæ ásamt meðákærða X. 5. Ákærði X sótti pakkann 9. september að [...] í Mosfellsbæ ásamt meðákærðu Þ og Y og flutti hann ásamt meðákærða Þ í [...] í Mosfellsbæ og þaðan fór ákærði með pakkann að heimili sínu að [...] í [...] þar sem hann hugðist geyma fíkniefnin uns meðákærði Logi tæki við þeim á ný, en ákærði var handtekinn af lögreglu þegar hann var að fjarlægja efnin úr pakkanum. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. II. ( ) Undir dómsmeðferð málsins var fallið frá II. kafla ákærunnar og III. kaflinn varðar ekki ákærða Loga Má. Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhald ákærða komi til frádráttar refsivist, ef dæmd verður. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði að mati dómsins. Ákæruliður I Liðir 1-5 Samkvæmt gögnum málsins lagði lögreglan í Danmörku, hinn 11. ágúst 2009, hald á fíkniefnin sem í þessum kafla ákæru greinir, en pakkann átti að senda hingað til lands. Eins og lýst er í þessum ákærulið voru sett gerviefni í stað fíkniefnisins og pakkinn sendur til Íslands og barst hann hingað til lands 18. ágúst 2009, og sótti ákærði Y pakkann eins og síðar verður rakið. Nú verður rakinn framburður ákærðu fyrir dómi og hjá lögreglu eins og ástæða þykir og vitnisburður. Eins og sakarefninu er háttað, þykir rétt að reifa málavexti heilstætt varðandi I. kafla ákæru, en víkja í niðurstöðu að einstökum töluliðum þessa kafla ákærunnar. Ákærði, Logi Már, neitar sök. Hann kvaðst hafa komist í kynni við meðákærða Z fyrir um tveimur til þremur árum síðan. Þau kynni tengdust sterakaupum og þeir hafi orðið ágætis kunningjar eftir það. Ákærði kvað hrikalegt að meðákærði Z hafi borið á sig sakir, eins og hann gerði hjá lögreglu og fyrir dómi á rannsóknarstigi málsins. Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á því hvers vegna Z gerði það. Engin illindi væru á milli þeirra. Ákærði kvaðst þekkja meðákærða X gegnum kunningja sinn. Ákærði geti ekki skýrt framburð X undir rannsókn málsins þess efnis að ákærði hefði fengið sig til verksins, eins og lýst er í ákærunni. Ákærði kvað engin illindi milli þeirra sem geti skýrt framburð meðákærða X að þessu leyti. Ákærði Logi fékk 300.000 króna greiðslu inn á reikning sinn, hinn 30. júní 2009. Hann kvaðst taka að sér málningarvinnu og hann fái oftast greitt svart fyrir vinnuna og þannig hafi það verið með þessa fjárhæð. Þetta hafi verið greiðsla fyrir málningarvinnu og ákærði hafi tekið fjárhæðina strax út í reiðufé og notað í uppihald. Ákærði neitaði því að þessir peningar hafi verið greiddir meðákærða Z, en Z bar um það undir rannsókn málsins og í lok rannsóknarinnar fyrir dómi. Ákærði Logi Már kom ekki til frekari skýrslugjafar fyrir dóminn undir meðferð málsins nú. Engin krafa kom fram um að hann gæfi frekari skýrslu. Ákærði Z játar sök, utan að hafa skipulagt fíkniefnainnflutninginn ásamt meðákærða Loga Má og að hafa tekið við 300.000 krónum frá meðákærða Loga Má. Ákærði kvaðst hafa skipulagt fíkniefnainnflutninginn einn. Hann kvaðst hafa tekið á móti fíkniefnunum erlendis og póstlagt pakkann með fíkniefnunum 6. ágúst 2009 til sendingar frá Danmörku og fengið meðákærða Y til að sækja pakkann. Ákærði kvaðst hafa flogið til Danmerkur þar sem hann hitti menn á járnbrautarstöð, þar sem hann tók við fíkniefnunum. Efnin flutti hann til Horsens í Danmörku þar sem hann kvaðst hafa pakkað þeim. Hann kvaðst hafa flogið heim, en farið aftur út til að ljúka við pökkun fíkniefnanna og sent pakkann til Íslands með Samskipum. Ákærði kvaðst hafa pakkað efnunum eins og sjá má af ljósmyndum meðal gagna málsins. Eftir heimkomu kvaðst hann hafa rætt við meðákærða Y í því skyni að biðja hann um að sækja pakkann, en þá kvaðst ákærði hafa verið búinn að fá meðákærðu Þ og X til að taka við pakkanum hjá meðákærða Y. Ákærði kvaðst telja að meðákærði Y hafi á þessum tíma skuldað sér um 300 til 400 þúsund krónur, og hann hafi sagt Y að skuldin félli niður, sækti hann pakkann eins og hann gerði. Ákærði kvað meðákærða Y hafa viljað hætta við, en ákærði hafi rætt við hann aftur um verkið og taldi ákærði að hann hafi sagt meðákærða Y frá efnistegund þótt hann væri ekki viss um það. Ákærði kvaðst síðan hafa talið að meðákærði Y hefði sótt pakkann, eins og ráðgert var en ekki hafi verið annað ákveðið en það að pakkinn yrði síðar sóttur til meðákærða Y. Ákærði kvað ákæruna þannig rétt varðandi sig, utan að meðákærði Logi Már hafi ekki komið að málinu eins og lýst er í ákærunni. Fyrir liggur að ákærði Z bar ítrekað um ætlaðan hlut meðákærða Loga Más í skýrslutökum hjá lögreglu 15., 18. og 30. september 2009. Hann gaf skýrslu fyrir dómi 30. september 2009. Þar kvað hann meðákærða Loga Má hafa komið að máli við sig og fært í tal fíkniefnainnflutninginn sem lýst er í ákærunni. Z kvaðst að beiðni Loga Más hafa farið til Danmerkur þar sem hann tók við um 4 kílóum af amfetamíni til sendingar hingað til lands, allt eins og lýst er í ákærunni. Þá bar ákærði Z um að hafa tekið við 300 þúsund krónum af Loga Má vegna þessa, eins og lýst er í ákæru. Við dómsyfirheyrsluna 30. september 2009 staðfesti Z lögregluskýrslurnar þar sem hann hafði áður lýst háttsemi sinni og tengslum Loga Más við málið efnislega á sama veg. Að öðru leyti bar ákærði eins við framangreinda dómsyfirheyrslu 30. september og undir aðalmeðferð málsins, utan ákærði hefur nú tekið meðákærða Loga Má út úr atburðarásinni. Ákærði Z var spurður hvers vegna hann hafi undir rannsókn málsins borið um meðákærða Loga Má. Ákærði kvað skýringuna þá að lögreglumaðurinn sem tók af ákærða skýrslur hafi nefnt Loga Má við yfirheyrslu ásamt fleiri nöfnum. Ákærði kvað Loga Má þann eina sem hann kannaðist við og hafi ákærði þá nefnt nafn hans í því skyni að losna úr gæsluvarðhaldi. Ástæða þess að hann bar um þátt ákærða Loga Más hafi verið sú að lögreglan hafi gefið sér til kynna að meðákærði Logi Már ætti hlut að málinu með því að nefna hann. Ákærði var spurður að því hvort honum hafi ekki þótt tímabært að leiðrétta fyrri framburð sinn um þátt meðákærða Loga Más er hann gaf skýrslu fyrir dómi 30. september 2009. Ákærði kvað svo ekki hafa verið. Z kom fyrir dóminn 8. þ.m. Hann bar að mestu á sama veg og áður um breyttan framburð sinn og um skýringar á breyttum framburði sem rakið var að framan. Hann lýsti því að hann hefði ekkert fengið greitt fyrir hlut sinn í máli þessu og skýrði hann þetta nánar. Z mundi ekki hvort lögreglan hefði rætt við sig utan skýrslutöku án þess að verjandi væri viðstaddur. Þetta kunni að hafa átt sér stað í bifreið á leiðinni á lögreglustöð og nefndi hann hvað bar þar á góma m.a. að hann skyldi játa aðild sína að málinu. Hann kvað lögregluna hafa nefnt ákærða Loga Má á nafn áður en Z gerði það sjálfur. Framburður Z nú varpar ekki nýju ljósi á málavexti og verður ekki rakinn frekar. Ákærði, Y, játar sök. Hann kvað aðdraganda þátttöku sinnar í málinu hafa verið þann að meðákærði Z kom í heimsókn til ákærða og færði í tal við hann að sækja pakkann sem hér um ræðir. Þetta hafi verið nefnt í flýti og hafi meðákærði Z komið aftur tveimur til þremur dögum síðar og þá með peninga. Hafi þeir þá gert ráðstafanir til að ákærði gæti sótt pakkann. Pakkinn hafi því verið kominn til landsins er meðákærði Z hafði samband við ákærða vegna þessa. Daginn eftir fór ákærði í Samskip til að sækja pakkann en þá kom í ljós að eitthvað vantaði á miðann sem ákærði hafði meðferðis. Fór hann við svo búið og greindi meðákærða Z frá þessu. Kennitala, eða það sem upp á vantaði, var lagfært og ákærði fór aftur í því skyni að sækja pakkann. Enn þurfti ákærði frá að hverfa þar sem pakkinn hafði ekki verið tollafgreiddur að sögn ákærða. Er í ljós kom að búið var að tollafgreiða pakkann fór ákærði og sótti hann, en áður kvað hann sér ekki hafa litist á blikuna, þetta hafi lagst illa í sig og hafi hann ætlað að hætta við, en meðákærði Z hafi fengið ákærða ofan af því og ekki gengið að skipta út manni á þessu stigi málsins, þar sem ákærði hafði áður reynt að sækja pakkann. Ákærði lét því til leiðast og fór í þriðja sinn í því skyni að sækja pakkann. Þá hafði hann ekki næga peninga meðferðis til að greiða fyrir sendinguna og fór hann því enn á fund meðákærða Z og fékk þá peninga sem þurfti áður en hann fór enn í Samskip og fékk pakkann leystan út. Það hafi kostað rúmar 100.000 krónur að því er hann minnti. Ákærði kvaðst hafa farið með pakkann í Mosfellsbæ og mátti hann ráða því hvort hann geymdi pakkann heima hjá sér eða fæli hann, svo sem ákærði kvaðst hafa gert eins og lýst er í ákærulið 3. Eftir það hafi ákærði farið heim til sín og látið meðákærða Z vita á MSN að pakkinn væri kominn. Eftir þetta hafi meðákærði X komið til ákærða og síðan hringt, og eftir það kom meðákærði Þ á bíl og allir þrír hafi farið saman að sækja pakkann. Eftir að ákærði hafði sýnt þeim tveimur hvar pakkinn var, var ákærða ekið heim til sín aftur og afskiptum hans af málinu þar með lokið. Ekki hafi verið rætt um það hvert innihald pakkans væri, en meðákærðu hefðu rætt stærð pakkans og spurt sig hvort hann ætti íþróttatösku undir hann. Ákærði kvað sér ekki hafa verið sagt hvað var í pakkanum, en ákærði kvaðst hafa talið að pakkinn innihéldi stera. Ákærði kvaðst hafa átt að fá fellda niður 400.000 króna skuld sína við meðákærða Z fyrir sinn hlut í málinu og þá hafi meðákærði Z nefnt 200.000 krónur sem viðbótargreiðslu. Niðurfelling skuldarinnar við Z hafi verið ástæða þess að ákærði lét til leiðast og tók að sér verkið sem meðákærði Z bað hann um. Ákærði Þ játar sök samkvæmt ákærulið 4, en neitar sök að svo miklu leyti sem inngangskafli ákærunnar á við hann. Ákærði kvað aðkomu sína að málinu þá, að hann hafi, daginn fyrir handtöku sína, verið beðinn um að sækja pakka. Hann kvaðst ekki hafa verið tilbúinn til þess og því hafa beðið meðákærða X um að sækja pakkann og hafi hann verið reiðubúinn til þess að sögn ákærða. Ákærði kvaðst ekki vilja greina frá því hver bað hann um að sækja pakkann en tók fram að það hafi ekki verið meðákærði Logi Már. Ákærði staðfesti að hafa verið ásamt meðákærðu X, Loga Má og fleirum á göngu í Fossvogi eins og meðákærði X bar um. Það að sækja pakkann hafi ekki borið á góma þar heldur fyrr sama dag. Tekin var skýrsla af ákærða Þ hjá lögreglunni 22. september 2009. Við skýrslutökuna óskaði hann eftir að breyta framburði sínum og kvað þá meðákærða X báða hafa verið beðna um að taka að sér að sækja pakkann sem hér um ræðir. Ákærði kvaðst ekki hafa verið tilbúinn til að burðast með mörg kíló af fíkniefnum og hafi hann tekið að sér að keyra meðákærða X. Ákærði kvað mann hafa beðið þá meðákærða X um verkið og fært þetta í tal við þá á sama tíma. Ákærði vildi ekki nafngreina manninn af ótta við hefndaraðgerðir, að sögn. Ákærði Þ bar enn um þetta fyrir dómi 30. september 2009 þrátt fyrir að hann kysi þá að tjá sig ekki um margar spurningar sem undir hann voru bornar. Hann staðfesti hins vegar lögregluskýrsluna frá 22. september 2009 og kvaðst þar hafa greint satt og rétt frá. Spurður um þetta fyrir dómi og hvers vegna hann hefði nefnt við skýrslutöku að þeir meðákærði X hefðu verið beðnir um verkið saman, kvaðst ákærði hafa borið um það eins og hann gerði, sökum þess að sér hafi fundist málið líta betur út fyrir sig. Ákærði kvaðst hafa fært erindið í tal við meðákærða, X, er þeir og fleiri voru í göngutúrnum í Fossvogi kvöldið fyrir handtöku ákærða. Ákærði X játar sök, en kvað meðákærða Loga Má ekki eiga hlut að máli eins og lýst er í 5. ákærulið. Ákærði kvað meðákærða Þ hafa greint sér frá málinu daginn áður en pakkinn var sóttur í Mosfellsbæ, en vitneskjuna um málið fékk ákærði er hann var á gangi í Fossvogi ásamt meðákærða Loga Má, A og B. Daginn eftir hafi ákærði farið á heimili meðákærða Y þaðan sem hann hringdi í meðákærða Þ til að fá hann til að keyra ákærðu og sækja pakkann. Meðákærði Þ kom og fóru allir þrír og sóttu pakkann eins og lýst er í ákærunni. Eftir það hafi meðákærða Y verið ekið heim til sín, en meðákærði Þ ók ákærða á stað þaðan sem hann tók leigubifreið með pakkann. Ekkert var ákveðið hvert framhaldið yrði, hvort einhver sækti pakkann til ákærða, eða hvort hann kæmi pakkanum fyrir á ákveðnum stað. Ákærði kvaðst aðeins hafa beðið fyrirmæla. Ákærði kvað ekki hafa verið endanlega ákveðið hvað hann átti að fá fyrir sinn hlut í málinu. Fyrir dómi, undir rannsókn málsins, nefndi ákærði X að hann hafi átt að fá 35 g af amfetamíni fyrir sína þátttöku í málinu. Ákærði kvað það rétt þótt ekkert hefði verið endanlega ákveðið. Við skýrslutökur hjá lögreglunni og fyrir dómi, 30. september 2009, bar ákærði meðal annars um göngutúrinn í Fossvogi og að meðákærði Logi Már ætti hlut að máli. Fyrir dómi 30. september 2009 bar ákærði að meðákærði Logi Már hefði fært þetta í tal við sig í göngutúrnum að sækja fyrir sig pakka og taka pakkann upp á heimili sínu og bíða þess að innihaldið yrði sótt. Ákærði lýsti því að meðákærði Logi Már hefði rætt þetta við þá meðákærða Þ, en einkum meðákærða Þ sem hefði greint sér frá því hver þáttur ákærða í þessu yrði, en hann væri sá að sækja pakkann. Meðákærði Þ átti ekki annan hlut að máli en að keyra ákærða eins og hann gerði, en það var eftir að ákærði hringdi í hann frá heimili meðákærða Y, eftir því sem ráða má af framburði ákærða. Þessar upplýsingar hafi ákærði fengið kvöldið fyrir handtöku. Hann hafi átt að fá í sinn hlut 35 g af amfetamíni, en hann taldi að nefnt hefði verið við sig að innihald pakkans væri amfetamín. Aðspurður kvað hann framburð sinn fyrir dómi og hjá lögreglu um meðákærða Loga Má rangan. Ástæða þess að hann nefndi meðákærða Loga Má undir rannsókninni, hafi verið sú að lögreglan hefði nefnt hann á nafn og hafi lögreglan gefið í skyn að vitað væri um aðild meðákærða Loga Más og fleiri að málinu. Undir rannsókninni hafi komið að því að lögreglan hafi greint ákærða frá því að meðákærði Z hefði játað að meðákærði Logi Már hefði skipulagt innflutninginn og verið eigandi efnisins sem hér um ræðir. Þetta hafi verið nefnt skömmu áður en gæsluvarðhald ákærða rann út og hann því nefnt meðákærða Loga Má í því skyni að losna úr gæsluvarðhaldi. Að sögn ákærða urðu framangreindar upplýsingarnar til þess að ákærði bar um meðákærða Loga Má eins og hann gerði. Spurður að því hvers vegna ákærði leiðrétti þetta ekki síðar við skýrslutöku hjá lögreglu, eða er hann gaf skýrslu fyrir dómi 30. september 2009, kvaðst ákærði ekki vita hvers vegna hann gerði það ekki. Ákærði kvað meðákærða Þ hafa beðið sig um að sækja pakkann, og kærði hafi fengið fyrirmæli frá honum, m.a. um að kaupa sög sem nota átti til að opna pakkann. X kom fyrir dóminn 26. janúar 2012. Hann var spurður um gönguferðina í Fossvogsdal sem lýst hefur verið hér að framan. Auk sín hafi þar verið A ásamt bróður sínum, Þ og ákærði Logi Már. Hann lýsti samskiptum sínum og Þ í málinu. Hann kvaðst ekki vilja greina frá því hver fékk hann til þátttöku í málinu en eftir það ,,sögðu lögreglumennirnir mér alla söguna“. Hann kvað lögreglumennina hafa sagt til um hvað gerðist og hafi hann ekki gert annað en að segja já þ.á.m. við því að ákærði Logi Már hefði beðið sig um verkið sem lýst var að framan. Þetta hafi gerst við yfirheyrslur hjá lögreglunni. Síðar í skýrslutökunni kvaðst hann ekki geta greint frá því hvar lögreglan hefði lagt línurnar varðandi framburð hans undir rannsókninni en fyrir liggur að ekkert slíkt kemur fram við skýrslutökurnar sem voru hljóðritaðar og teknar upp á myndband. X gaf sömu skýringar og áður varðandi breyttan framburð sinn. Vitnið A kom fyrir dóminn 26. janúar 2012. Hann kvaðst hafa verið í för með ákærða o.fl. á gangi í Fossvogsdal fyrir atburði sem í ákæru greinir. Með í gönguferðinni hafi verið ákærði Logi Már, sem er vinur vitnisins, X og Þ. Hann lýsti gönguleiðinni o.fl. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að Þ hafi beðið X að sækja fíkniefnasendingu en hann kvaðst muna vel eftir þessum tíma af ástæðum sem hann nefndi en hann kvað menn hvorki hafa rætt fíkniefnainnflutning né skipulagt slíkt í gönguferðinni. Spurður að því hvort hann geti vottað um það hvað hinum þremur í gönguferðinni fór á milli kvaðst hann ,,nokkurn veginn vottað það“. Vitnið Kjartan Ægir Kristinsson rannsóknarlögreglumaður lýsti því hvernig lögreglan hér á landi kom að rannsókn málsins, eftir að lögregla í Danmörku lagði hald á pakkann sem senda átti hingað til lands. Hann lýsti samstarfi lögreglu ytra við að áframsenda pakkann hingað til lands, eftir að skipt hafði verið um efni í pakkanum, eins og lýst er í ákærunni. Kjartan kvað grunsemdir um aðild ákærða Loga Más hafa vaknað eftir skýrslutökur af ákærðu Z og X, sem báru um aðild ákærða Loga Más. Eftir framburð þessara tveggja ákærðu beindist rannsóknin að ákærða Loga Má. Kjartani Ægi var kynntur framburður ákærðu Z og X um að lögreglan hefði komið á framfæri við þá upplýsingum um meðákærða Loga Má og þeir því nafngreint hann við skýrslutökur hjá lögreglu eins og lýst var. Kjartan vísaði þessu á bug og kvað ákærðu Z og X hafa nefnt ákærða Loga Má að eigin frumkvæði og vísaði hann í þessu sambandi til upptöku af yfirheyrslum beggja hjá lögreglunni. Kjartan Ægir nefndi í þessu sambandi að ákærðu X og Z þekktu hvorugur hinn og báðir hefðu sætt einangrun í gæsluvarðhaldi er þeir nefndu Loga Má. Kjartan Ægir kvað aldrei hafa borið á góma undir rannsókninni, hjá hvorugum þeirra ákærðu Z eða X, að þeir hafi nefnt Loga Má ranglega til sögunnar og þyrftu þess vegna að leiðrétta framburð sinn þar um. Vitnið Jónas Ragnar Helgason rannsóknarlögreglumaður skýrði og staðfesti rannsókn á fjármálum ákærða Loga Más. Kannaðar voru færslur á bankareikningum Loga Más á tímabilinu frá 1. janúar 2008 til 17. september 2009. Jónas Ragnar kvað eina færslu stinga í stúf við inn- og útstreymi af reikningi Loga Más á þessum tíma. Færslan sem hér um ræðir var 300.000 króna innlögn á reikninginn 30. júní 2009, og sama dag var tekið út af reikninginum 300.190 krónur í reiðufé. Í skýrslu vitnisins frá 14. október 2009, segir að lögreglan telji 300.000 krónur sem teknar voru út 30. júní 2009, hafa verið fjárhæðina sem Z hafi fengið greidda eins og Z bar um við yfirheyrslu hjá lögreglunni. Vitnið Guðbrandur Hansson lögreglufulltrúi skýrði og staðfesti skýrslu sem rituð var eftir eftirlit með ákærðu X og Þ fyrir handtöku þeirra. Guðbrandur var stjórnandi lögreglurannsóknar málsins. Hann kvaðst ekki muna til þess að uppi hafi verið grunsemdir lögreglu um ákærða Loga Má að málinu, fyrr en er ákærðu Z og X nefndu hann til sögunnar við skýrslutöku hjá lögreglu. Vitnið Stefán Sveinsson rannsóknarlögreglumaður lýsti eftirliti sem hann vann í þágu rannsóknar málsins og staðfesti lögregluskýrslu sem hann ritaði um eftirlitið. Ekki þarf að rekja vitnisburð Stefáns eins og á stendur. Vitnið Eiríkur Ragnarsson lögreglufulltrúi staðfesti skýrslu sem hann ritaði vegna vinnu sinnar að rannsókn málsins. Eiríkur kvaðst hafa verið viðstaddur skýrslutöku af ákærða X er hann nefndi Loga Má til sögunnar. X hafi aldrei verið gefið til kynna að Logi Már kynni að vera viðriðinn málið. X hafi sjálfur nefnt Loga Má og lýst honum og vísaði Eiríkur til upptöku af yfirheyrslunni. Niðurstaða ákæruliðar I Ákærðu er öllum gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa gert tilraun til að flytja til Íslands fíkniefnin sem í ákæru greinir og eru efnin sögð hafa verið til söludreifingar í ágóðaskyni. Það er mat dómsins að augljóst sé af efnismagni sem hér um ræðir að efnið var ætlað til söludreifingar í ágóðaskyni eins og lýst er í ákærunni. Sannað er með framburði ákærða Z og með öðrum gögnum málsins að pakkinn var póstlagður í Danmörku 6. ágúst 2009. Þá liggja fyrir gögn frá dönskum lögregluyfirvöldum sem sýna að skipt var um efni í pakkanum og gerviefni sett í stað fíkniefnanna, pakkinn sendur til Íslands 18. ágúst 2009, móttekinn af ákærða Y og afhentur ákærðu Þ og X eins og síðar verður rakið. Niðurstaða ákæruliðir I 1 Ákærði Logi Már neitar sök. Ákærðu Z og X báru báðir ítarlega um þátt ákærða Loga Más í máli þessu, bæði við skýrslutökur hjá lögreglu og fyrir dómi 30. september 2009, eins og rakið var að framan. Eins og rakið var breyttu báðir meðákærðu framburði sínum undir aðalmeðferð málsins. Ákærðu X og Z sættu einangrun í gæsluvarðhaldi er þeir lýstu hlut ákærða Loga Más. Fullyrðingar um að það hafi verið fyrir tilverknað lögreglu sem þeir nefndu ákærða Loga Má eru fráleitar og að engu hafandi og eiga sér enga stoð í neinu sem fram er komið í málinu eða í gögnum þess. Ákærði Z bar um 300.000 króna greiðslu ákærða Loga Más til sín og fær sú frásögn stoð í rannsókn bankareikninga ákærða Loga Más eins og rakið var. Breyttur framburður ákærðu Z og X um hlut ákærða Loga Más er því órökstuddur og verður ekki lagður til grundvallar niðurstöðunni sem verður byggð á framburði þessara tveggja ákærðu hjá lögreglu og fyrir dómi 30. september 2009. Þessi niðurstaða fær einnig stoð, að hluta, í framburði ákærða Þ um gönguferðina í Fossvogi en ákærðu X og Z báru um að þar hafi ákærði Logi Már borið upp erindi sitt og beðið um aðstoð þeirra. Vitnisburður A, svo langt sem hann nær, er ótrúverðugur og breytir ekki niðurstöðunni. Er samkvæmt því sem nú hefur verið rakið sannað með framburði ákærðu X og Z og með stuðningi af framburði ákærða Þ, en gegn neitun ákærða Loga Más, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í þessum ákærulið greinir, þó þannig að ósannað er að ákærði Logi Már hafi fjármagnað fíkniefnainnflutninginn, en ekkert í gögnum málsins rennir stoðum undir það og er ákærði sýknaður af þeim hluta þessa ákæruliðar en sakfelldur að öðru leyti. Brot ákærða samkvæmt þessum ákærulið eru rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði, Logi Már, hefur frá árinu 1999, hlotið 15 refsidóma fyrir nytjastuld, umferðarlagabrot, þjófnað, hylmingu og fyrir brot gegn 1. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur hann frá árinu 2001, gengist undir 9 lögreglustjórasáttir fyrir umferðarlagabrot. Síðasti refsidómur ákærða Loga Más er frá 28. október 2011, 3 mánaða fangelsi fyrir fíkniefnabrot. Þá hlaut hann hinn 17. apríl 2008 12 mánaða fangelsisdóm fyrir umferðarlagabrot, þar af voru 9 mánuðir skilorðsbundnir í 3 ár. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins og ber að dæma skilorðshluta hans upp og gera ákærða refsingu í einu lagi, sbr. 65. gr. laga nr. 49/2005 og 77. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða er jafnframt ákvörðuð með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga þar sem dæma ber hegningarauka. Brot ákærða nú varðar tilraun til innflutnings á miklu magni hættulegra fíkniefna. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 ár og 9 mánuði. Þótt nokkur tími sé liðinn frá því ákærði framdi brot sitt kemur skilorðsbinding ekki til álita bæði vegna sakaferils ákærða og sökum alvarleika brotsins. Hulda María Stefánsdóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn Dómsorð: Ákærði, Logi Már Hermannsson, sæti fangelsi í 3 ár og 9 mánuði en frá refsivist hans skal draga gæsluvarðhald sem hann sætti vegna rannsóknar málsins. Upptæk eru dæmd, 11 ml af Cidoteston, 2 stk. HCG-Lepori 2500, 20 ml Pro No Bull Design og 11 ml Equibol 200. Ákærði greiði óskipt með upphaflega meðákærðu 890.851 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Málsvarnarlaun Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 45/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Skilyrðum var talið fullnægt til að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála meðan mál hans var til meðferðar hjá ríkissaksóknara og fyrir æðra dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. febrúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. júní 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess með skírskotun til 106. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, að X, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram. Dómþoli var með dómi Héraðsdóms Reykjaness dæmdur þann 18. janúar sl. í sjö ára og sex mánaða fangelsi vegna brota á 211. gr., 217., og 1. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómþoli hefur nú lýst yfir áfrýjun dómsins frá 18. janúar sl. Dómþoli hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 2. september 2004, síðast samkvæmt dómi Hæstaréttar uppkveðnum 24. f.m. þar sem honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. þ.m. Er þess nú krafist að dómþola verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til endanlegur dómur gengur í málinu í Hæstarétti, þó aldrei lengur en til föstudagsins 24. júní 2005 kl. 16:00. Dómþoli mótmælti gæsluvarðhaldskröfunni. Með tilkynningu til ríkissaksóknara hefur dómþoli lýst yfir áfrýjun dómsins. Skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er fullnægt til þess að dómþoli sæti gæsluvarðhaldi skv. 106. gr. laganna meðan mál hans er til meðferðar hjá ríkissaksóknara og fyrir æðra dómi, en yfirlýsing dómþola um áfrýjun héraðsdóms bindur ein sér ekki enda á gæsluvarðhald yfir honum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 254/2000. Ber því að fallast á kröfu ríkissaksóknara og verður dómþola gert að sæta gæsluvarðhaldi þó aldrei lengur en til föstudagsins 24. júní 2005, kl. 16.00. ÚRSKURÐARORÐ: Dómþoli, X, sæti gæsluvarðhaldi þó aldrei lengur en til föstudagsins 24. júní 2005 kl. 16.00 Sveinn Sigurkarlsson
Mál nr. 298/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. apríl 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. apríl2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 12. apríl 2016. Héraðssaksóknarihefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 19. apríl 2016 kl. 18:00. Þá er þess krafist að X verði látinn vera íeinrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Krafaner reist á a – cliður 1. mgr. 95. gr. og b liður 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Saksóknari telur aðmeint brot kunni að varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. einnig 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt og 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr.45/1987 og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 37. sbr. 36. gr. lagaum bókhald nr. 45/1987. Að auki kunna brotin að varða við XXVI. og XXVII. kaflaalmennra hegningarlaga, einkum 247. gr. og 264. gr. laganna. Kærði mótmælirkröfunni og krefst þess aðallega að henni verið hafnað en til vara aðgæsluvarhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð með kröfunni segir að upphaf málsins megi rekja tilvísunar skattrannsóknarstjóra ríkisins, dagsett 19. nóvember 2015, á málum Aehf., kt. [...], B ehf., kt. [...], C ehf., kt. [...], D ehf., kt. [...] og Eehf., kt. [...]. Þá hafi embættinueinnig borist tilkynning frá skiptastjóra þrotabús D ehf., dags. 30. nóvember2015, vegna gruns um refsiverða háttsemi í rekstri félagsins, er beinist að Y,meintum fjárdrætti og ráðstöfun fjármuna félagsins í einkaþágu, meintum brotumgegn lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Í tilkynningu skiptastjóra sérakið að ekkert bókhald hafi verið fært í félaginu og engum ársreikningum veriðskilað. Á grundvelli 17. gr.laga nr. 64/2006 peningaþvættisskrifstofu embættis héraðssaksóknara boristtilkynningar um ætlað peningaþvætti. Málin hafi verið send héraðssaksóknara tilviðeigandi meðferðar, sbr. 3. tl. 8. gr. reglugerðar nr. 626/2006 um meðhöndluntilkynninga um ætlað peningaþvætti. Grunur leiki á aðforsvarsmenn A ehf. og B ehf. hafi verið að gjaldfæra rekstrarkostnað og teljafram innskatt á grundvelli tilhæfulausra sölureikninga frá félögunum C ehf., Eehf. og D ehf., í þeim tilgangi að lækka tekjuskattsstofn og virðisaukaskattsinn. Félögin C ehf., E ehf. og D ehf. hafi ekki staðið skil ávirðisaukaskattsskýrslum, virðisaukaskatti, staðgreiðsluskilagreinum eðastaðgreiðslu opinberra gjalda, þrátt fyrir að umtalsverðar fjárhæðir hafi fariðí gegnum félögin. Virðist þannig lítil sem engin starfsemi hafi verið ífélögunum þremur. Leiki grunur á að þau hafi verið stofnuð í þeim tilgangi aðgefa út tilhæfulausu sölureikninga sem A ehf. og B ehf. hafi síðan keypt, færtí bókhald og talið fram innskatt samkvæmt innsendum virðisaukaskattsskýrslum. Grunur sé um að A ehf.og B ehf. hafi fengið hluta eða allar greiðslurnar endurgreiddar, en þær hafiverið teknar út í reiðufé um leið og þær bárust inn á bankareikninga E ehf. ogD ehf. C ehf. hafi ekki átt bankareikning og hafi rannsókn á bókhaldi ogbankareikningum A ehf. og B ehf. vakið grun um að lítill hluti af greiðslumvegna útgefinna reikninga C ehf. hafi skilað sér til félagsins eðaforsvarsmanna þess, eins og nánar er rakið hér á eftir. Við rannsókn málsinshafi einnig vaknað grunur um að félögin F ehf. og G ehf. tengistbrotastarfseminni. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá sé félagið F ehf. íeigu [...], sem jafnframt sé framkvæmdastjóri og stjórnarmaður félagsins meðprókúru. [...] sé samkvæmt fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra stjórnarmaður G ehf.með prókúru en auk hans hafi Y bankaprókúru á reikninga félagsins. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að G ehf. hafi þegið umtalsverðar fjárhæðir frá Aehf. og B ehf., þrátt fyrir að ekki verði séð að raunveruleg starfsemi sé ífélaginu. Þá sýni bankareikningur G ehf. að Y taki innborganir frá A ehf. og Behf. nær umsvifalaust út af bankareikningi félagsins í reiðufé. Rannsóknmálsins hafi leitt í ljós að F ehf. hafi fengið greiddar umtalsverðar fjárhæðirfrá A ehf., en samkvæmt stofngögnum þess sé tilgangur félagsinsstarfsmannaleiga. Grunur sé um að forsvarsmenn A ehf. séu raunverulegirstjórnendur félagsins og að félagið sé notað til að gefa út tilhæfulausareikninga á A ehf. Sýni bankareikningar F ehf. að innborganir frá A ehf. séuteknar nær jafnóðum út í reiðufé, líkt og í hinum félögunum sem rannsókninbeinist að. Félagið D ehf. hafiverið úrskurðað gjaldþrota [...]. júlí 2015 og voru C ehf. úrskurðaðargjaldþrota [...].03.2016. Þá hafi ríkisskattsstjóri afskráðvirðisaukaskattsnúmer félaganna E ehf. og G ehf., með úrskurði á grundvelli 27.gr. A laga um virðisaukaskatt. Rannsókn málsinsbeinist einkum að raunverulegum fyrirsvarsmönnum ofangreindra félaga. Y, kt.[...], fyrir hönd C ehf., E ehf., D ehf. og G ehf. og Z, kt. [...], fyrir höndC ehf. og D ehf. Þ, kt. [...], Æ, kt. [...], og Ö, kt. [...] fyrir hönd A ehf.[...], kt. [...], og X, kt. [...], fyrir hönd B ehf. og [...], kt. [...], og[...], kt. [...] fyrir hönd F ehf. X eigi félagið B ehf.með bróður sínum [...]. Samkvæmt upplýsingum úr fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóraséu X og [...] báðir skráðir sem framkvæmdastjórar félagsins með prókúru. X sémeð bankaprókúru á bankareikninga B ehf. ásamt því að vera handhafi útgefinsdebetkorts félagsins en rannsóknin beinist einnig að grunaðri einkaneyslu ígegnum debetkort félagsins. Félögin H ehf., [...], og I ehf., kt. [...], séeinnig undir stjórn og í eigu þeirra bræðra. X sé barnsfaðir [...], sem erdóttir Æ sambýliskonu Þ í A ehf. Frumrannsókn lögreglurhafi leitt í ljós greiðslur frá B ehf. til X á árunum 2012-2015 samtals aðfjárhæð kr. 9.285.000. X sé einnig einn af tveimur handhöfum útgefinnadebetkorta á reikninga félagsins sem grunur leiki á að hafi verið notuð tileinkaneyslu. Nemi sú fjárhæð á árunum 2012-2016 samtals kr. 4.259.377. Við rannsókn ábókhaldi og bankareikningum A ehf. hafi vaknað grunur lögreglu um aðforsvarsmenn og prókúruhafar félagsins hafi, á árunum 2012 og 2013, dregið tilsín greiðslur sem merktar séu í bókhaldi A ehf. sem greiðslur vegna C ehf.Stærsti hluti þessara greiðslna hafi verið tekinn út í reiðufé, en einnig hafiverið um að ræða beinar greiðslur inn á bankareikninga og greiðslukortforsvarsmanna félagsins. Nemi þessar fjárhæðir samkvæmt frumrannsókn lögreglusamtals kr. 60.919.256. Þá hafi rannsóknineinnig leitt í ljós að sambærileg háttsemi virðist eiga sér stað í B ehf. áárunum 2013 og 2014 og nema þessar fjárhæðir í tilviki B ehf. samtals kr.19.575.500. Eins og að ofangreinirþá virðist vera lítil sem engin starfsemi í félögunum D ehf. E ehf. og G ehf.þrátt fyrir að A ehf. og B ehf. greiði háar fjárhæðir til félaganna. Að matilögreglu sé Y daglegur stjórnandi félaganna og sé hann með prókúru ábankareikninga þeirra. Lögregla hafi tekið saman yfirlit yfir þær greiðslur semteknar hafi verið út af bankareikningum ofangreindra félaga, í kjölfarinnborgana frá A ehf. og B ehf. Samkvæmt frumrannsókn lögreglu hafi Y tekið útsamtals kr. 682.219.759 af bankareikningum D ehf., E ehf. og G ehf. Til rannsóknar séuætluð brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr.einnig 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 40. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt og 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga sbr. 37. sbr. 36. gr. laga um bókhaldnr. 45/1987. Að auki kunni brotin að varða við XXVI. og XXVII kafla almennrahegningarlaga, einkum 247. gr. um fjárdrátt og 264. gr. um peningaþvætti.Rannsóknin beinist að meintum refsiverðum brotum gegn ákvæðum fyrrnefndra lagasem varðað geta fangelsi allt að sex árum. Hér beinist grunur jafnframt aðsamverknaði einstaklinga og meintri skipulagðri brotastarfsemi þeirra, ístarfsemi lögaðila, sem mjög ríkir hagsmunir krefjast að rannsakað verði ogleitast verði við að upplýsa. Á næstu dögum séufyrirhugaðar skýrslutökur af hátt í annan tug einstaklinga, sem ýmist hafastöðu sakbornings eða vitnis í þeim málum sem til rannsóknar eru. Talið sénauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi þann tíma sem fyrirhugaðar yfirheyrslurstanda yfir. Með vísan tilframangreinds sé talið nauðsynlegt að X sæti gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarmálsins, þar sem ætla megi að gangi hann laus, þá muni hann torvelda rannsóknmálsins með því að hafa áhrif á samseka og/eða vitni. Er það mat lögreglu aðhann kunni að skjóta undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa ennekki verið haldlögð. Þykir þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmunimálsins með því að X sæti gæsluvarðhaldi og sömu rök talin standa til þess aðhann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Um heimild tilgæsluvarðhalds er vísað til a – c liða 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr.sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Verði ekki fallist á kröfu um gæsluvarðhalder gerð krafa um að sakborningi verði bönnuð brottför af landinu, með vísan til1. mgr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Samkvæmt framansögðuog þeim rannsóknargögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn er ljóst að rannsóknmálsins er umfangsmikil og um verulegar fjárhæðir er að ræða. Rökstuddur grunurer kominn fram um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing erlögð við. Rannsókn málsins er á frumstigi og má ætla að kærði geti torveldaðrannsókn málsins gangi hann laus. Að þessu virtu eru skilyrði a liðar 1. mgr.95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 uppfyllt í málinu. Er því fallist á að kærðisæti gæsluvarðhaldi á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir.Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 19. apríl nk. kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 252/2000
Vinnuslys Vinnuvélar Líkamstjón Örorka Skaðabætur
B slasaðist er hann, við vinnu sína hjá J ehf., féll 3 – 4 metra til jarðar úr skúffu hjólaskóflu, sem notuð var við flutning malarflokkunarvélar af flutningavagni. Verkið var unnið undir verkstjórn J. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að slysið mætti rekja til þess að hreyfing hafi komið á skúffu hjólaskóflunnar þegar J lét þyngri enda malarflokkunarvélarinnar síga niður, en við það hafi B misst jafnvægið og fallið úr skúffunni. Þar sem að stórfelld hætta hlyti að fylgja því að hreyft yrði við flokkunarvélinni meðan B var enn í skúffunni þóttu ekki efni til að láta hann sjálfan bera alla eða einhverja sök á slysinu. Niðurstaða héraðsdóms um skaðabótaábyrgð J og J ehf. var staðfest fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. júní 2000 og krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess að dæmdar bætur verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að höfuðstóll beri 2% ársvexti frá 23. desember 1997 til 2. september 1999, en dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur samþykktu að stefndi kæmi að þessari breytingu á vaxtakröfu. I. Stefndi varð fyrir líkamstjóni 23. desember 1997 þegar hann vann ásamt þremur öðrum starfsmönnum áfrýjandans Jóns Hlíðdal ehf. að því að taka malarflokkunarvél af flutningavagni undir stjórn áfrýjandans Jóns Hlíðdal Sigbjörnssonar. Gerðist þetta í malarnámu í landi Þrándarstaða í Eiðahreppi. Verkið þurfti að vinna með því að nota saman nokkur stórvirk öku- og vinnutæki og krafðist allnákvæmrar skipulagningar. Fyrir Hæstarétti deila aðilar um sök á slysinu, en ekki um fjárhæðir. Stefndi féll 3 til 4 metra til jarðar úr skúffu hjólaskóflu. Hann kom illa niður og brotnaði á báðum úlnliðum, auk þess að slasast á hægri öxl. Var hann fluttur á heilsugæslustöð á Egilsstöðum. Áfrýjandinn Jón Hlíðdal kveðst sama dag hafa haft samband við starfsmann Vinnueftirlits ríkisins, en ákveðið hafi verið að bíða með skýrslugerð. Engin rannsókn fór fram af hálfu vinnueftirlitsins eða lögreglunnar eftir slysið. Hefði rannsókn farið fram á vettvangi hefðu ljósmyndir og skýrslur getað varpað ljósi á verk það, sem þarna var unnið, einkum að því er varðar vélarnar og vinnutækin, svo og hvernig þau stóðu og voru tengd saman þegar slysið bar að höndum. Eftir 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum bar áfrýjendum að tilkynna slysið til lögreglunnar og vinnueftirlitsins, sem hefði samkvæmt 4. mgr. 81. gr. laganna átt að rannsaka það. Þar sem þetta var ekki gert hafa ekki fengist nægilega glöggar upplýsingar um fyrrnefnd atriði. Verða áfrýjendur að bera hallann af því. II. Fram er komið að þannig var að verki staðið í umrætt sinn að hjólaskóflu var ekið að aftari enda flutningavagns, sem áðurnefnd flokkunarvél var flutt á. Var hún fest við hjólaskófluna með vírstroffu og strekkt á með talíu, sem komið hafði verið fyrir í skúffu hjólaskóflunnar. Í því skyni fór stefndi upp í skúffuna eftir færibandi flokkunarvélarinnar, festi saman og fór aftur niður að svo búnu. Var hjólaskóflunni svo ekið aftur á bak og flokkunarvélin þannig dregin áleiðis af vagninum þar til hjólafestingar undir miðju hennar stóðu út af pallendanum. Þegar hjólabúnaði flokkunarvélarinnar hafði verið komið fyrir var henni slakað niður á hjólin og haldið með hjólaskóflunni meðan flutningavagninn var dreginn undan hinum enda flokkunarvélarinnar. Hélt hjólaskóflan lausa endanum frá jörðu með vogarafli, en skúffa hennar, sem flokkunarvélin var fest í, var þó í allhárri stöðu. Krani á vörubifreið, sem notuð var til að flytja flokkunarvélina á áfangastað, var festur við lausa endann, þann þyngri, til þess að unnt yrði að láta hann síga til jarðar eftir að hinn endinn yrði losaður frá hjólaskóflunni. Klifraði stefndi aftur sömu leið og áður upp í skúffuna til að losa um stroffuna á milli skúffunnar og flokkunarvélarinnar. Hafði hann rétt lokið því verki þegar hann féll til jarðar úr skúfunni og slasaðist. Samstarfsmaður stefnda, sem stjórnaði hjólaskóflunni, bar fyrir lögreglunni 27. apríl 1998 að hann hafi beðið eftir að stefndi losaði flokkunarvélina frá skúffunni og ekki hreyft við neinum stjórntækjum hjólaskóflunnar. Hann hafi fundið að „það skeði eitthvað og skóflan hristist og Birgir datt úr skóflunni og féll niður á jörðina... Flokkunarvélin hristist eitthvað til og við það hristist hjólaskóflan sem ég sat í.“ Í skýrslu fyrir dómi 4. desember 1998 bar samstarfsmaðurinn efnislega á sama veg um atvik. III. Áfrýjendur halda fram að ólíklegt sé að flokkunarvélin hafi slegist utan í skúffuna og valdið hristingi, því ljóst sé að sá endi flokkunarvélarinnar, sem var í skúffunni, hafi lyfst upp og frá henni þegar hinum endanum var slakað niður. Hljóti hristingur, sem áðurnefndur samstarfsmaður stefnda bar um, að hafa stafað af því að stefndi hafi runnið til í skúffunni og fallið niður úr henni. Ennfremur halda áfrýjendur fram að jafnvel þótt talið væri að eitthvað hafi rekist í skúffuna, þá sé ekki við annan að sakast en stefnda sjálfan, því hann hafi sagt að það mætti láta síga. Leiði það til sýknu eða sakarskiptingar. Áðurnefnd talía, sem notuð var til að festa enda flokkunarvélarinnar við skúffu hjólaskóflunnar, var samkvæmt málflutningi aðilanna föst við botn skúffunnar. Samkvæmt framlögðum gögnum var skúffan 2,87 metrar á breidd. Á ljósmyndum, sem liggja fyrir í málinu, má sjá þennan enda flokkunarvélarinnar. Er fram komið að fremsti hluti þessa enda hafi verið færanlegur og látinn hanga lóðrétt niður á eins konar hjörum, en sá hluti, sem þar var aftan við, gengið inn í skúffuna. Fremsti hluti þessa enda, sem hékk niður, er af myndum að dæma breiðari en sá hluti, sem gekk inn í skúffuna og var festur þar. Verður ekki annað séð en að þessi aðferð til að tengja flokkunarvélina við skúffuna hafi valdið því að sá hluti enda flokkunarvélarinnar, sem hékk niður, hafi numið við skúffuna að neðan. Þegar þetta er virt og litið til þess hvernig tækin voru að öðru leyti tengd saman er ljóst að lítilsháttar hreyfing á hinni löngu og þungu flokkunarvél, sem í hinn endann hékk í bílkrana, gat hæglega komið hreyfingu á þann enda hennar, sem stefndi losaði frá skúffu hjólaskóflunnar. Fylgdi augljós og stórfelld hætta þeim vinnubrögðum, sem óumdeilt er að áfrýjandinn Jón Hlíðdal stýrði, að láta þyngri enda flokkunarvélarinnar síga til jarðar úr bílkrananum meðan stefndi var enn uppi í skúffunni. Af áðurnefndum framburði samstarfsmanns stefnda er sýnt að hristingur eða högg kom á hjólaskófluna rétt áður en stefndi féll niður úr skúffunni. Þegar litið er til þess að hjólaskóflan er samkvæmt gögnum málsins um 16,4 tonn að þyngd getur ekki staðist að slíkur hristingur eða högg hafi komið til í tengslum við fall stefnda úr skúffunni. Verður því að gættu öllu framangreindu að leggja til grundvallar að slys stefnda verði rakið til þess að hreyfing hafi komið á skúffu hjólaskóflunnar þegar áfrýjandinn Jón Hlíðdal lét þyngri enda flokkunarvélarinnar síga niður, en við það hafi stefndi misst jafnvægið og fallið úr skúffunni. Áfrýjandinn Jón Hlíðdal hefur borið að áður en hann lét þann enda flokkunarvélarinnar, sem bílkraninn hélt við, síga til jarðar hafi stefndi kallað til sín að það væri í lagi. Stefndi hefur hins vegar borið að hann hafi eingöngu sagt að hann væri búinn að losa talíuna, en í beinu framhaldi af því hafi komið slynkur á skúffu hjólaskóflunnar. Jafnvel þótt lagt yrði til grundvallar að stefndi hefði látið slík orð falla, sem áfrýjandinn bar um, verður að líta til þess, sem áður segir, að stórfelld hætta hlaut að fylgja því að hreyft yrði við flokkunarvélinni meðan stefndi var enn við þröngar aðstæður í skúffu hjólaskóflunnar, auk þess sem ekki verður séð hvernig stefndi hefði þá átt að komast niður á öruggan hátt. Verður því ekki fallist á með áfrýjendum að efni séu til að láta stefnda sjálfan bera alla eða einhverja sök á slysinu. Að þessu athuguðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um skaðabótaábyrgð áfrýjenda á tjóni stefnda og fjárhæð bóta, en um hana er sem áður segir ekki deilt fyrir Hæstarétti. Ber sú fjárhæð vexti í samræmi við dómkröfu stefnda, eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjendum verður í sameiningu gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem mælt er fyrir um í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Jón Hlíðdal ehf. og Jón Hlíðdal Sigbjörnsson, greiði í sameiningu stefnda, Birgi Vilhjálmssyni, 8.100.000 krónur með 2% ársvöxtum frá 23. desember 1997 til 2. september 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur greiði í sameiningu stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 10. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 27. ágúst 1999. Stefnandi er Birgir Vilhjálmsson, kt. 010360-2349, Reynivöllum 12, Egilsstöðum. Aðalstefndu eru Jón Hlíðdal ehf., kt. 460697-2639, Reynivöllum 3, Egilsstöðum og Jón Hlíðdal Sigurbjörnsson, kt. 230157-4809, sama stað og krefst stefnandi þess að þeir verði dæmdir til að greiða honum in solidum 8.294.990 krónur með almennum sparisjóðsvöxtum frá 23. desember 1997 til þingfestingardags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 35/1987 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara stefnir stefnandi Jóni Hlíðdal ehf., kt. 460697-2639, Reynivöllum 3, Egilsstöðum og Sjóvá Almennum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, in solidum til greiðslu á 8.294.990 krónum með almennum sparisjóðsvöxtum frá 23. desember 1997 til þingfestingardags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 35/1987 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur aðalstefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim dæmdur málskostnaður úr hendi hans. Til vara eru þær kröfur gerðar að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málsatvik Stefnandi var starfsmaður stefnda Jóns Hlíðdal ehf. Hinn 23. desember 1997 var stefnandi ásamt fleirum að vinna við að taka malarflokkunarvél (hörpu) af flatvagni og koma henni fyrir í malarnámu í námunda við Þrándarstaði í Eiðaþinghá. Flokkunarvélin var á flatvagni sem dreginn var af vörubifreiðinni VU-740, eign stefnda Jóns Hlíðdal ehf. Verið var að taka hana af flatvagninum. Það var gert þannig að hjólaskóflu var ekið að aftari enda flatvagnsins og endi malarflokkunarvélarinnar festur við hana. Síðan var hjólaskóflunni ekið aftur á bak og flokkunarvélin þannig dregin aftur af vagninum. Um miðbik flokkunarvélarinnar eru hjólafestingar og voru hjól sett undir hana sem hún gat síðan hvílt á en þyngri endi hennar eða neðri endi þar sem möl er sturtað í hana hvíldi enn þá á vagninum sem ekið var undan endanum. Hvíldi flokkunarvélin þá á hjólunum og var léttari endi hennar nú fastur við skófluna. Vörubifreiðinni var nú ekið að hörpunni og þyngi endi hörpunnar festur við krana sem er áfastur vörubifreiðinni en síðan átti að láta þann enda síga til jarðar með krananum eftir að hinn endinn hefði verið losaður úr skóflunni. Stefnandi klifraði upp eftir færibandi á malarhörpunni og festi enda hennar í skófluna. Hann fór síðan niður aftur og harpan var dreginn aftur af flatvagninum. Þessu næst fór hann upp í skófluna og losaði endann. Eftir að hann hafði losað endann vildi það til að hann datt niður úr skóflunni og hlaut við það áverka. Þann 19. febrúar 1998 gaf stefnandi að eigin frumkvæði skýrslu um atvik hjá lögreglu á Egilstöðum. Hann kvaðst hafa farið upp í skófluna og losað vírstroffu og púllara sem notuð hefðu verið til að festa malarflokkunarvélina við skófluna. Hann hafi þurft að krjúpa við verk þetta og reis síðan upp. Segir síða að honum hafi orðið fótaskortur og annar fóturinn, vinstri, hafi runnið út úr skúffunni og hann fallið til jarðar. Þann 27. apríl 1998 gaf vitnið Bóas Eðvaldsson skýrslu hjá lögreglu. Hann sat í hjólaskóflunni enda stjórnaði hann henni umrætt sinn. Hann kvaðst hafa beðið í skóflunni, ekki hreyft við neinum stjórntækjum og beðið eftir að stefnandi losaði talíuna en vélin verið í gangi. Hann hafi fundið að eitthvað skeði og skóflan hristist og stefnandi datt úr skóflunni. Ekki hafi hann vitað af hverju skóflan hristist en datt í hug að flokkunarvélin hafi oltið eitthvað til. Flokkunarvélin hafi hrist eitthvað til og við það hafi hjólaskóflan sem hann sat í hrist. Stefnandi hafi verið með hjálm. Stefndi Jón Hlíðdal Sigurbjörnsson gaf skýrslu hjá lögreglu 7. maí 1998 og sagði þar m.a. að stefnandi hefði kallað til sín og sagst vera “búinn að losa púllarann og ég mætti láta síga, það er láta enda hörpunnar síga niður. Ég lét endann síga mjög hægt niður.” Hann kvað stefnanda hafa verið í sjónmáli frá sér en ekki hafa séð hvernig hann stóð þar. Þann 4. desember 1998 fóru fram vitnaleiðslur að beiðni stefnanda við Héraðsdóm Austurlands skv. XII kafla laga um meðferð einkamála. Í skýrslu stefnda Jóns Hlíðdal Sigurbjörnssonar sagði að hann hefði haft á hendi verkstjórn enda eigandi fyrirtækis þess sem unnið var fyrir. Hann hefði ekki orðið var við hristing og ekki horft á stefnanda þegar hann datt. Ekki mundi hann orðrétt kvað stefnandi hefði sagt en hann hefði sagt að hann væri búinn að losa og það mætti láta síga. Hann hafi látið síga, mjög rólega. Stefnandi sagðist hafa kallað til félaga sinna að hann væri búinn að losa eða eitthvað í þá áttina og að við það hafi komið einhver dynkur og slinkur, skóflan hefði hrist og hann dottið aftur fyrir sig út úr skóflunni til jarðar. Stefndi Jón hafi stjórnað framkvæmdum á staðnum. Hann sagðist hafa verið á leiðinni niður úr skóflunni en ekki gefist tími til þess. Hann hefði einungis sagt að hann væri búinn að slaka “púllaranum” en ekki gefið fyrirmæli um að láta endann síga. Nánar aðspurður sagði stefnandi að hann hafi gert ráð fyrir því að fara úr skóflunni áður en hinn endi malarflokkunarvélarinnar yrði látinn síga með sama hætti eins og hann fór niður úr skóflunni áður en flokkunarvélin var dregin af vagninum eftir að hann hafði fest hana. Vitnið Bóas Eðvaldsson sagði í sinni skýrslu að skóflan hefði hrist og stefnandi dottið úr henni. Hann sagði samstæðuna hafa verið komna niður á þyngri endann eftir að stefnandi datt. Hann hefði ekkert hreyft við stjórntækjum hjólaskóflunnar sem hann stjórnaði. Hann sagði vélina hafa verið í gangi. Vitnið Sigurbjörn Sigurðsson, faðir stefnda Jóns Hlíðdal sagðist hafa staðið þyngri enda flokkunarvélarinnar en ekki séð til stefnanda þar sem hann var uppi í skóflunni. Hann kvaðst ekki hafa séð vélina hristast og ekki hafa orðið var við nokkurn skapaðan hlut. Þá hafi hann ekki heyrt hvað mönnum fór á milli. Þó minnti hann að stefnandi hefði sagt að láta síga. Hann kvað stefnanda hafa dottið hér um bil um leið og byrjað var að láta síga. Vitnið Örn Stefánsson kvaðst hafa verið á vettvangi er slysið varð en hann hafi komið á vettvang vegna þess að hann ætlaði að hafa tal af stefnda Jóni. Hafi hann staðið rétt hjá honum og hafi Jón verið að færa bómuna á krananaum til. Minnti vitnið að hann hefði verið að færa hana út en var þá búinn að tengja bómuna við flokkunarvélina. Við það að kraninn var færðu hafi flokkunarvélin hreyfst og minnti vitnið að hún hefði færst til hliðar. Vitnið sá stefnanda í skóflunni og þegar hann datt. Ekki kvaðst hann hafa heyrt nein orðaskipti áður en stefnandi datt og kvaðst telja að hann hefði hlotið að heyra það ef svo hefði verið. Vitnið sagði flokkunarvélin og hjólaskóflan hafi lyfst ”einhvern veginn og þá flýgur hann bara úr skóflunni.” Stefnandi hlaut áverka við slys þetta og hefur lagt fram örorkumat Júlíusar Valssonar læknis þar sem segir m.a: "Samantekt og niðurstaða: Um er að ræða þrjátíu og níu ára gamlan mann, sem slasaðist við störf sín hjá verktakafyrirtæki á Egilsstöðum er hann datt úr skóflu á stórri gröfu og var fallið um fjórir metrar. Kom hann niður á báðar hendur og á hægri hliðina. Fékk hann mikinn fjöláverka m.a. rifbrot hægra megin og hann mun einnig hafa slasast í báðum úlnliðum svo og hægri öxl i þessu slysi. Hann hefur gengist undir a.m.k. þrjár aðgerðir hjá bæklunarlækni á Akureyri, þ.e. á báðum úlnliðum svo og hægri öxl. Í ljós kom við þessar aðgerðir, að í úlnliðum hefur orðið talsverður liðbandaáverki hægra megin og vinstra megin hafði orðið skemmd á liðþófa. Einnig reyndust þar þrengsli í sinaslíðri aðlægt úlnlið handarbaksmegin. Við aðgerð á hægri öxl kom i ljós að slit var í sin ofankambsvöðva hægra megin og var sinin saumuð saman. Eftir slysið hefur slasaði haft talsverð óþægindi frá báðum úlnliðum í formi verkja og stirðleika og einnig í formi hreyfiskerðingar. Einnig er talsvert kuldaóþol í báðum höndum. Þar að auki er hann með þrálát einkenni frá hægri öxl vegna verkja, skertra hreyfinga og skerts álagsþols. Starfsemi beggja griplima er því talsvert skert vegna slyssins. Frekari meðferð er ekki fyrirhuguð. Endurhæfing er nú fullreynd. Ljóst er að vinnuslysið í desember 1997 hefur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Það hefur skert vinnugetu slasaða og valdið óvinnufærni fyrst tímabundið um alllangt skeið en síðan hefur það haft slæm áhrif á vinnugetu hans og skert starfsmöguleika hans til frambúðar. Telja má stóraukna hættu á snemmtilkomnum slitgigtarbreytingum í úlnliðum sérstaklega vinstra megin vegna liðþófaáverkans. Slasaði á eftir slysið í erfiðleikum með öll átök og erfiðisvinnu og þreytist fyrr en áður. Einnig kemur til talsvert kuldaóþol. Fyrir slysið var hann hraustur og einkennalaus og hefur ekki sögu um önnur slys. Hann er menntaður sem línumaður og er ólíklegt að hann geti unnið við það starf í framtíðinni. Einnig verður að teljast mjög óvíst hvort og hve lengi hann getur starfað áfram í erfiðisvinnu t.d. á þungavinnuvélum. Tímabært er að leggja mat á afleiðingar vinnuslyssins þann 23. desember 1997. Niðurstöður undirritaðs eru að öðru leyti eftirfarandi: 1. Tímabundið atvinnutjón vegna vinnuslyssins þann 23. desember 1997, skv. 2. gr. skaðabótalaga Nr. 50/1993 telst vera 100% í tólf (12) mánuði og 50% í sex (6) mánuði. 2. Varanlegur miski af völdum vinnuslyssins þann 23. desember 1997, samkvæmt 4, gr. skaðabótalaga Nr. 50/1993 er 20% (tuttugu af hundraði). 3. Varanleg örorka af völdum vinnuslyssins þann 23. desember 1997, samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga Nr. 50/1993, er 20% (tuttugu af hundraði). 4. Slasaði telst hafa þurft að vera rúmfastur vegna afleiðinga slyssins þann tíma er hann var inniliggjandi á sjúkrahúsi vegna skurðaðgerða þ.e. samtals í 8 daga. Hann telst einnig hafa verið veikur í skilningi skaðabótalaga þó án þess að vera rúmliggjandi frá slysadegi og fram í byrjun júnímánaðar 1999 eða samtals í átján (18) mánuði. 5. Önnur slys eða sjúkdómar teljast ekki eiga þátt í örorku slasaða nú. Sá miski, sú örorka og önnur þau atriði sem metin er hér að ofan er því einungis tilkomin vegna afleiðinga vinnuslyssins þann 23. desember 1997." Af hálfu stefnanda er kröfugerð byggða á ofangreindu örorkumati sem ekki er mótmælt af hálfu stefndu og raunar ekki ágreiningur um tölulegan þátt kröfugerðar stefnanda utan þess að stefndu telja þjáningarbætur of háar í kröfugerð. Stefnandi vann hjá RARIK janúar til og með maí 1997 og hafði í laun 645.269 krónur. Frá og með júlí til desember 1997 hafði hann í laun frá Jóni Hlíðdal ehf. 1.971.132 krónur. Samtals eru laun hans síðustu 12 mánuði fyrir slys því 2.616.410 og að viðbættu 6% lífeyrisframlagi kr. 2.773.394. Skv. þessu er krafa stefnanda sundurliðuð þannig: 1. Tímabundið tekjutap stefnanda miðast við tímabilið janúar 1998 til og með maí 1999. Hann er metinn 100% óvinnufær í 12 mánuði og 50% óvinnufær í 6 mánuði. Um er að ræða 18 mánaða tímabil. Meðaltalslaun hans 12 mánuði fyrir slys voru 231.116 krónur. Þannig er tjón hans tekjutap í 18 mánuði eða 3.466.740 krónur. Frá dragast greidd laun frá stefnda Sjóvá Almennum tryggingum h.f. 328.616 krónur og laun greidd frá Jóni Hlíðdal ehf. fyrir janúar til og með maí 354.870 krónur. Tjónið sé því 2.783.254 krónur. 2. Skv. mati Júlíusar Valssonar var stefnandi rúmliggjandi í 8 daga og veikur í skilningi skbl. án þess að vera rúmliggjandi í 18 mánuði. Krafist er 1.480 króna í 8 daga og 800 króna í 547 daga með vísan til 3. gr. skaðabótalaga. Tjónið sé því 449.440 krónur. 3. Varanlegur miski er metinn 20%. Skv. því er tjón stefnanda miðaða við grunnfjárhæðina 4.561.000krónur, 912.200 krónur. 4. Varanleg örorka er metin 20%. Viðmiðunartekjur eru 2.773.394 krónur. Þannig sé tjónið 5.546.788 krónur. Sé litið til aldurs stefnanda er krafa samkvæmt þessum lið kr. 4.881.173. Samtals eru þessir liðir að fjárhæð 8.294.990 krónur sem jafnframt er dómkrafa stefnanda. Málsástæður og lagarök Aðalkrafa stefnanda er á því byggð að þau mistök hafi orðið við framkvæmd verksins að malarharpan hafi verið látin síga áður en stefnanda gafst færi á að fara niður úr skóflunni. Verkstjóra stefnda hafi borið að sjá til þess að enginn væri uppi í skóflunni eða hörpunni áður en hann lét þyngri enda hennar síga. Þetta hafi leitt til þess að slinkur hafi komið á samstæðuna og hjólaskófluna og stefnandi dottið við það og slasast. Þá er því haldið fram að aðferð sú sem notuð var hafi verið beinlínis hættuleg. Í staðinn hefði átt að nota krana til að hífa samstæðuna í einu lagi af pallinum. Á því er byggt að stefndi Jón Hlíðdal ehf. beri ábyrgð samkvæmt reglum um húsbóndaábyrgð en að stefndi Jón Hlíðdal Sigurbjörnsson verkstjóri og eigandi Jóns Hlíðdal ehf., sé ábyrgur fyrir framkvæmd verksins og honum hafi orðið á mistök sem hann beri persónulega ábyrgð á. Þá sé hann sem eigandi kranans ábyrgur fyrir tjóni sem verður af notkun hans. Verði ekki fallist á aðalkröfu ber stefnandi fyrir sig í varakröfu að slysið megi rekja til notkunar ökutækisins VU-740 sem verið hafi eign stefnda Jóns Hlíðdal ehf. og tryggt hjá Sjóvá Almennum Tryggingum hf. ábyrgðartryggingu samkvæmt umferðarlögum. Kraninn hafi verið áfastur henni og gengið fyrir sama vélarafli og hún. Bifreiðin hafi þannig verið sem slík verið útbúin til þeirra starfa sem unnið hafi verið að og trygging hennar taki til þeirra verka sem tengist eðlilegri notkun vörubifreiðar með áföstum krana. Af hálfu aðalstefndu er því haldið fram að ekkert hafi verið athugavert við það að slaka varlega niður þyngri enda malarflokkunarvélarsinnar eins og stefndi Jón Hlíðdal gerði, eftir að stefnandi hefði tilkynnt að hann væri búinn að losa hinn endann frá hjólaskóflunni, enda þótt stefnandi væri enn uppi í skúffunni þar sem það hafi ekki getað valdið neinni hreyfingu á skúffunni, sem verið hafi laus frá flokkunarvélinni. Sé ósannað sé að orsakasamband hafi verið með því að enda flokkunarvélarinnar var slakað niður og slyss stefnanda. Ekki sé sannað að endi flokkunarvélarinnar hafi rekist í skúffuna og stefnandi þess vegna dottið úr henni. Stefnandi hafi sagt í skýrslu sinni hjá lögreglu að honum hefði orðið fótaskortur. Geti það að flokkunarvélin hreyfðist, stafað af því að stefnandi datt úr henni. Þá er því mótmælt að aðferð sú sem notuð var hafi verið hættuleg og nota hefði átt krana til þess að lyfta flokkunarvélinni af flatvagninum. Sú aðferð sem notuð var hefði verið alvanaleg enda hefði stefnandi sjálfur talið öll vinnubrögð í lagi nema að titringur hafi komið á skófluna. Því er mótmælt að notkun bílkranans á bifreiðinni VU-740 falli undir notkunarhugtak sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Affermingu hefði verið lokið þegar flokkunarvélin var komin niður á jörð og aðeins hefði verið eftir að láta enda hennar síga með krananum. Varakrafa stefndu er á því byggð að stefnandi eigi sjálfur sök á slysi sínu og að skipta beri sök og færa bætur verulega niður í hlutfalli við þá sök. Stefnandi hafi gefið merki um að stefndi mætti láta endann síga þótt hann væri enn uppi í skóflunni. Hafi hann manna best getað metið hvort hætta væri á því að endi flokkunarvélarinnar gæti rekist í hjólaskófluna eða hristingur komið á skúffuna við það að endinn færi niður. Hafi það gerst eigi stefnandi sjálfur sök á slysinu. Þá hafi honum borið að gæta sérstakrar varúðar uppi í skúffunni þar sem hreyfingar hans sjálfs gátu nemi valdið því að skúffan hristist. Auk lækkunar vegna eigin sakar stefnanda telja stefndu að lækka beri þjáningarbætur til hans bæði vegna oflengdar bótatímabils og þar sem bætur meira en 200.000 krónum sbr. 3. gr. skaðabótalaga. Eigi stefnandi ekki bætur fyrir annan tíma en hann var veikur í skilningi ákvæðisins. Þá beri að lækka kröfu um bætur fyrir varanlega örorku um 12% af bótafjárhæð vegna aldurs skv. 9. gr.skaðabótalaga en stefnandi var 37 ára á slysdegi. Loks er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Niðurstaða Stefnandi stóð í skúffu hjólaskóflunnar eftir að hafa losað enda malarflokkunarvélarinnar, sem hvíldi á skóflunni og haldið var við hinn endann með krananum á bílnum. Stefndi Jón Hlíðdal stóð við hinn enda flokkunarvélarinnar og slakaði á krananum. Þegar litið er til framburðar vitnisins Arnar Sigurðssonar um að hann hafi ekki heyrt nein orðaskipti með stefnanda og stefnda Jóni og að vélar hjólaskóflunnar og vörubifreiðarinnar voru í gangi þykir ekki liggja fyrir sönnun um það að stefnandi hafi kallað til stefnda Jóns að láta endann síga eins og stefndi heldur fram. Það var augljóslega hættulegt að láta endann síga á meðan stefnandi var uppi í skóflunni eins og stefndi Jón hefur lýst að hann hafi gert og er sú orsök slyss stefnanda. Stefnandi fór niður úr skúffunni áður en malarflokkunarvélin var dregin af flatvagninum og hefur borið að hann hafi ætlað að fara niður úr henni áður en þyngri endi flokkunarvélarinnar yrði látinn síga. Ekki þykja efni til annars en að leggja frásögn stefnanda um þetta til grundvallar hér og er ekki á það fallist með stefndu að stefnandi beri eigin sök á slysi sínu með því að stefndi Jóns sýndi af sér fljótræði við að láta endann síga áður en stefnanda gafst tóm til þess að fara niður úr skúffunni og framkvæmd verksins í umrætt sinn var á ábyrgð stefndu. Samkvæmt þessu er það niðurstaða um aðalsök að stefndu Jón Hlíðdal ehf og Jón Hlíðdal Sigurbjörnsson beri solidariska ábyrgð á tjóni stefnanda. Ekki er ágreiningur með aðilum um örorkumat það sem stefnandi byggir á hér né heldur útreikninga byggða á því utan það að stefndu telja að lækka beri kröfu um þjáningarbætur með vísan til 3. gr. skaðabótalaga. Á það er fallist með stefndu að efni séu til þess að færa þennan lið niður og samkvæmt því verða stefndu dæmd in solidum til að greiða stefnanda 8.100.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins ber stefndu að greiða stefnanda 800.000 krónur í málskostnað og er þá litið til reglna af virðisaukaskatti af málskostnaði. Varastefndi Sjóvá Almennar hefur haldið uppi vörnum og krafist sýknu og málskostnaðar. Fallast verður á það með varastefnda að notkun bifreiðarinnar eða öllu heldur aflvélar hennar í umrætt sinn falli ekki undir notkun í skilningi 88. gr. umferðarlaga enda hafði bifreiðinni verið ekið undan malarflokkunarvélinni og affermingu því raunar lokið að því leyti em hún skiptir máli hér. Verður þessi varastefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn Stefndu Jón Hlíðdal ehf. og Jón Hlíðdal Sigurbjörnsson greiði stefnanda Birgi Vilhjálmssyni 8.100.000 krónur með almennum sparisjóðsvöxtum frá 23. desember 1997 til 2. september 1999 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað. Varastefndi Sjóvá Almennar skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Birgis Vilhjálmssonar. Málskostnaður þeirra á milli fellur niður.
Mál nr. 52/2004
Útlendingur Brottvísun úr landi Rannsókn Ógilding Stjórnvaldsákvörðun Gjafsókn Sératkvæði
Stjórnvöld kusu að sækja stoð fyrir ákvörðun sinni um brottvísun K úr landi í lagaheimild, sem háð var því að dvöl hans hér á landi yrði talin hættulega hagsmunum almennings. Í ljósi þess var talið að þeim hafi borið að rannsaka sérstaklega, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, hvort geðheilsu K var svo komið að þessu skilyrði væri fullnægt, eftir atvikum með þeim úrræðum, sem um ræðir í d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991. Gátu stjórnvöld ekki látið þetta hjá líða vegna hugsanlegs kostnaðar eða tafa sem af þessu myndi leiða og þess í stað stuðst við ályktanir um heilsufar K, sem dregnar voru af læknisfræðilegum gögnum frá árinu 1995, án þess að gæta um leið að því að hann hafi fengið lausn undan öryggisgæslu í heimalandi sínu fjórum árum síðar. Voru þannig taldir slíkir annmarkar á málsmeðferð útlendingaeftirlitsins að óhjákvæmilegt væri að ógilda úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins um afturköllun á dvalarleyfi K, brottvísun hans úr landi o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2004 og krefst þess aðallega að ógiltur verði úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002 um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001 um afturköllun á dvalarleyfi áfrýjanda, brottvísun frá Íslandi sem jafnframt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið næstu þrjú árin. Til vara að ævilangt endurkomubann til Íslands verði fellt úr gildi. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hans fyrir réttinum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins kom áfrýjandi, sem er ríkisborgari Litháen, hingað til lands seint á árinu 1999. Fékk hann hér tímabundið dvalarleyfi og atvinnuleyfi 15. mars 2000, sem standa skyldi til 1. febrúar 2001. Fyrir liggur að lögreglu í Reykjavík bárust í byrjun maí 2001 spurnir um að áfrýjandi kynni að hafa einhverjum árum áður gerst sekur um alvarlegt afbrot í heimalandi sínu. Að þessu fram komnu leitaði lögregla nánari upplýsinga um áfrýjanda og kom þá fram að hann hafi gerst sekur á árinu 1995 um manndráp og kynferðisbrot. Hann hafi verið talinn ósakhæfur og því vistaður á geðsjúkrahúsi, en þaðan hafi hann verið útskrifaður á árinu 1999. Lögregla kvaddi áfrýjanda af þessu tilefni á sinn fund 20. september 2001, þar sem hann kannaðist við framangreind atvik. Sagðist hann hafa átt við geðræn vandamál að stríða, en gæti nú með töku lyfja stundað vinnu og átt eðlilegt líf. Máli áfrýjanda var beint til útlendingaeftirlitsins, sem tók skýrslu af honum 4. október 2001 og aflaði síðan frekari gagna að utan, þar á meðal um sjúkdóm þann, sem áfrýjandi var talinn hafa átt við að stríða. Liggur fyrir að útlendingaeftirlitið hafi fengið þannig upplýst að áfrýjandi hafi verið talinn haldinn ofsóknarkenndum geðklofa, („paranoia schitzophrenia“). Að fengnum þeim upplýsingum leitaði útlendingaeftirlitið eftir afstöðu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til málsins með orðsendingu 2. nóvember 2001, þar sem sagði meðal annars: „Undirrituð hefur tvisvar haft samband við geðsvið Landspítalans og rætt þar við vakthafandi lækna, sem báðir upplýstu að geðklofi væri sjúkdómur sem væri næsta ólæknanlegur og meðferð tæki mörg ár. Í gær ræddi undirrituð við vakthafandi geðlækni og tjáði honum að staðfesting hefði fengist á því að maðurinn „hefði verið með ofsóknarkenndan geðklofa“ og var læknirinn mjög undrandi á því að maðurinn gæti starfað og sinnt eðlilegum daglegum þörfum sínum. Þegar lækni var tjáð að maðurinn væri mjög ungur (fæddur 1976) varð undrun hans enn meiri og voru spekúlasjónir uppi um að röng sjúkdómsgreining hefði átt sér stað, því paranoia schitzophrenia er illvígur sjúkdómur sem ekki læknast af sjálfu sér og þarf fólk almennt að vera á lyfjum alla sína ævi, auk þess að vera undir stöðugu eftirliti lækna. Með tilliti til þessa er það álit undirritaðrar að krefja beri manninn um að ganga til geðlæknis, auk þess sem spurning er hvort ekki eigi að fara fram ítarleg rannsókn á geðrænum burðum hans, með tilliti til fyrri atburða og þeirrar sjúkdómsgreiningar sem hann fékk í heimalandi.“ Ekki liggur fyrir hver svör ráðuneytisins urðu við þessu erindi. Með bréfi 6. nóvember 2001 fór útlendingareftirlitið þess á leit við Landspítala –háskólasjúkrahús að þar yrði lagt mat á geðheilsu áfrýjanda. Þessu neitaði sjúkrahúsið með bréfi 23. sama mánaðar, þar sem vísað var til þess að geðrannsókn færi þar ekki fram í sakamálum nema leitað væri eftir því af hendi dómstóla, ákæruvalds eða verjenda sakaðra manna. Hinn 26. nóvember 2001 tilkynnt útlendingareftirlitið áfrýjanda bréflega um þá ákvörðun, sem áðurgreindar dómkröfur hans í málinu lúta að. Í ákvörðuninni var meðal annars vikið að framangreindum atriðum, þar á meðal að Landspítali – háskólasjúkrahús hafi ekki fengist til að framkvæma geðrannsókn á áfrýjanda af framangreindri ástæðu, auk þess sem fram hafi komið að útvega yrði læknisfræðileg gögn frá heimalandi hans og fá aðstoð túlks ef rannsaka ætti geðheilsu áfrýjanda hér á landi að eigin ósk hans. Með því að útlendingaeftirlitið ætti ekki tök á að krefjast þess við áfrýjanda að hann gengist undir slíka rannsókn væri það álit þess að taka yrði ákvörðun í málinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna, enda yrði geðheilsa hans ekki könnuð frekar nema með kostnaðarsömum og tímafrekum aðgerðum. Líta yrði til þess að áfrýjandi nyti hér aðeins tímabundins dvalarleyfis og atvinnuleyfis, sem afturkalla mætti þegar útlendingaeftirlitið teldi ástæðu til. Væri það álit útlendingaeftirlitsins að áfrýjandi væri hættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu með tilliti til sjúkdómsgreiningar hans í heimalandi, en það væri skylda útlendingareftirlitsins að gæta hagsmuna íslenskra borgara, þótt það kynni að hafa í för með sér brottvísun áfrýjanda. Var af þessum sökum og með vísan til 4. töluliðar 1. mgr. 11. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum tekin ákvörðunin, sem áður getur, og hún kynnt áfrýjanda 3. desember 2001. Áfrýjandi kærði framangreinda ákvörðun útlendingaeftirlitsins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. desember 2001. Við meðferð kærumálsins aflaði áfrýjandi meðal annars læknisfræðilegra gagna frá heimalandi sínu varðandi útskrift hans af sjúkrahúsi 30. ágúst 1999. Kom meðal annars fram í þeim gögnum að við útskrift hafi áfrýjandi ekki talist hafa einkenni af geðsjúkdómum og heldur ekki þarfnast frekari læknismeðferðar. Ákvörðun útlendingaeftirlitsins var staðfest með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002. Í samræmi við þá niðurstöðu mun áfrýjandi hafa haldið héðan af landi brott 2. mars sama ár. II. Samkvæmt fyrrnefndum 4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 var útlendingaeftirlitinu heimilt að vísa útlendingi úr landi ef áframhaldandi dvöl hans hér á landi teldist hættuleg hagsmunum ríkisins eða almennings eða vist hans var óæskileg af öðrum ástæðum. Því er borið við af hálfu stefnda að brottvísun áfrýjanda hafi helgast af þeirri heimild, sem hér um ræðir, vegna þeirrar hættu, sem almenningi var búin af dvöl hans á landinu. Þegar útlendingaeftirlitið tók ákvörðun sína 26. nóvember 2001 hafði áfrýjandi dvalið hér á landi í nærfellt tvö ár. Virðist annað ekki hafa legið fyrir en að hann hafi stundað vinnu á því tímabili og hvorki leitað læknismeðferðar né tekið lyf vegna þess geðsjúkdóms, sem hann taldist haldinn samkvæmt læknisfræðilegum gögnum á árinu 1995. Þá er ekkert fram komið um framferði áfrýjanda hér á landi, sem bent gæti til geðrænna sjúkdóma hans eða að hættu stafaði af honum. Af áðurgreindri umleitan útlendingaeftirlitsins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 2. nóvember 2001 verður séð að þá hafði verið leitað almennra upplýsinga sérfræðinga um þann sjúkdóm, sem áfrýjandi var talinn haldinn á árinu 1995. Var þar meðal annars greint frá því að sérfræðingur, sem rætt hafði verið við, hafi leitt að því getum að greining á sjúkdómi áfrýjanda í heimalandi hans kynni að vera röng að teknu tilliti til aðstæðna hans hér á landi. Við töku íþyngjandi ákvörðunar um brottvísun áfrýjanda úr landi á grundvelli almennt orðaðrar heimildar í 4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 bar útlendingaeftirlitinu að rannsaka svo sem kostur var öll þau atriði, sem máli gátu skipt, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í því skyni stóð meðal annars heimild til þess að leita atbeina lögreglu til rannsóknar, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 45/1965. Úr því að stjórnvöld kusu í máli áfrýjanda að sækja stoð fyrir ákvörðun sinni um brottvísun hans úr landi í lagaheimild, sem háð var því að dvöl hans hér á landi yrði talin hættuleg hagsmunum almennings, bar að rannsaka sérstaklega hvort geðheilsu hans var svo komið að þessu skilyrði væri fullnægt, eftir atvikum með þeim úrræðum, sem um ræðir í d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Gátu stjórnvöld ekki látið þetta hjá líða vegna hugsanlegs kostnaðar eða tafa, sem af þessu myndi leiða, og þess í stað stuðst við ályktanir um heilsufar áfrýjanda, sem dregnar voru af læknisfræðilegum gögnum frá árinu 1995, án þess að gæta um leið að því að hann hafi fengið lausn undan öryggisgæslu í heimalandi sínu fjórum árum síðar. Voru þannig slíkir annmarkar á málsmeðferð útlendingaeftirlitsins og síðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að óhjákvæmilegt er að taka aðalkröfu áfrýjanda til greina. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ógiltur er úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002 um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001 um afturköllun á dvalarleyfi áfrýjanda, Kestutis Baginskas, hér á landi, brottvísun hans héðan sem jafnframt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið næstu þrjú árin. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal standa óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Málavextir er raktir í héraðsdómi og í kafla I í atkvæði meirihluta dómenda, og er ekki um þá ágreiningur. Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi af dómstól heimalands síns 24. júní 1997 fundinn sekur um verkað sem talinn var hafa ógnað almannaöryggi, en úrskurðaður ósakhæfur vegna niðurstöðu geðrannsóknar um að hann væri bæði þá og hefði verið „á því tímabili sem glæpurinn var framinn haldinn geðsjúkdómi geðklofa“ og því hvorki gert sér grein fyrir hegðan sinni né stjórnað henni. Var hann undanþeginn refsingu en gert skylt að gangast undir meðferð sérfræðinga á geðsjúkrahúsi undir strangri gæslu. Er því í ljós leitt að áfrýjandi framdi slík afbrot í heimalandi sínu 1995 að hann hefði þar væntanlega sætt margra ára fangelsisvist hefði hann ekki verið úrskurðaður ósakhæfur og vistaður í geðsjúkrahúsi vegna sjúkdómsins geðklofa, sem talinn er nánast ólæknanlegur nema með lyfjameðferð undir eftirliti á mjög löngum tíma. Þetta lá fyrir þegar útlendingaeftirlitið tók ákvörðun sína 26. nóvember 2001 um vísun áfrýjanda úr landi á grundvelli 4. töluliðar 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum. Við þessar aðstæður verður að fallast á þá niðurstöðu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002, að útlendingaeftirlitið hafi mátt leggja úrskurð á málið án frekari rannsóknar. Verður þannig ekki séð að því hafi borið á grundvelli d. liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála að rannsaka geðheilsu áfrýjanda sérstaklega, enda ekkert sem bendir til að rökstudd ástæða hafi verið til að efast um niðurstöðu þeirrar geðrannsóknar sem leiddi til þess að hann var metinn ósakhæfur. Vegna þessa og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti er rétt að staðfesta hann. Ég er sammála ákvæði meirihluta um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Málið var höfðað 9. október 2002 og tekið til dóms 7. október sl. Stefnandi er Kestutis Baginskas, til heimilis í Telsiai í Litháen. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru að ógiltur verði úrskurður dóms- og kirkju­mála­ráðu­neyt­isins frá 8. febrúar 2002 "um að staðfesta úrskurð útlendingaeftirlitsins frá 26. nóvember 2001, um afturköllun dvalarleyfis stefnanda, brottvísun hans frá Íslandi er jafn­framt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið. Til vara er þess krafist að ævilangt endurkomubann stefn­anda til Íslands verði fellt úr gildi svo og skráning stefnanda í Schengen-upp­lýs­ingakerfið." Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. II Stefnandi, sem er litháískur ríkisborgari, kom til landsins seint á árinu 1999. Hann fékk hér vinnu og var honum upphaflega veitt atvinnu- og dvalarleyfi 15. mars 2000, er gilti til 1. febrúar 2001. Það var síðar framlengt og gilti þá til 1. febrúar 2002. Þetta leyfi var afturkallað með ákvörðun útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001, sem staðfest var með úrskurði dóms-og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002. Í framhaldi af þessu fór stefnandi af landi brott 2. mars 2002. Ákvörðun útlendingaeftirlitsins var byggð á 4. tl. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum en þar segir að heimilt sé að vísa útlendingi úr landi ef áfram­haldandi dvöl hans hér á landi telst hættuleg hagsmunum ríkisins eða almenn­ings, eða vist hans er óæskileg af öðrum ástæðum. Í ákvörðuninni fólst að dvalarleyfi stefnanda var afturkallað og honum vísað úr landi. Jafnframt var honum bannað að koma aftur til landsins fyrir fullt og allt og gilti það bann einnig fyrir öll Norður­löndin, sbr. Norðurlandasamning þar um frá 1957. Bannið var skráð í Schengen-upp­lýs­ingakerfið, sem þýðir að stefnandi er óæskilegur í Schengen ríkjunum í 3 ár frá skrán­ingunni. Framangreind ákvörðun var tekin vegna þess að komið hafði í ljós að stefnandi hafði á árinu 1995 verið dæmdur í heimalandi sínu fyrir að nauðga og myrða unga konu. Þar eð stefnandi greindist með geðklofa var hann dæmdur til vistar á lokuðu geð­sjúkrahúsi en var látinn laus þaðan 1999 og mun hafa komið til Íslands í fram­haldi af því. Í stefnu kveðst stefnandi hafa náð góðum bata á sjúkrahúsinu og hafi hann verið út­skrifaður án lyfja. Hann kveður sér hafa gengið vel að aðlagast samfélaginu á nýjan leik og ekki gerst brotlegur við refsilög. III Stefnandi byggir á því að meðferð útlendingaeftirlitsins á máli hans hafi hvorki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 45/1965, er þá giltu um eftirlit með útlendingum, né í samræmi við ákvæði laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá hafi ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotin á honum svo og ákvæði laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu auk mannréttindaákvæða stjórnar­skrárinnar. Stefnandi telur að það sé brot á stjórnarskránni að sami aðili rannsaki mál og úrskurði í því eins og verið hafi samkvæmt ákvæðum laga nr. 45/1965. Leiði þetta til þess að ógilda beri málsmeðferðina. Samkvæmt 18. gr. laganna skuli fara með rann­sókn brota gegn þeim að hætti opinberra mála en af því leiði að lögreglan eigi að rann­saka þau en ekki útlendingaeftirlitið. Við rannsókn málsins hafi verið brotið gegn rétti stefnanda, honum hafi ekki verið tjáð að hann þyrfti ekki að tjá sig um sakar­efnið og þá hafi honum ekki verið skipaður réttargæslumaður. Þá telur stefn­andi að annar starfsmanna dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem standa að úr­skurð­in­um, hafi verið vanhæfur þar eð útlendingaeftirlitið hafi beint til hans fyrirspurn um hvernig staðið skyldi að afgreiðslu máls stefnanda. Þetta eigi að leiða til ógildingar úr­skurðarins, sbr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Mál stefnanda hafi heldur ekki verið rann­sakað sem skyldi, sbr. 10. gr. sömu laga og lög um meðferð opinberra mála, sem hafi valdið því að úrskurðurinn hafi verið byggður á ófullkomnum og að hluta til röngum gögnum, sem gefið hafi aðra og alvarlegri mynd af sjúkleika hans en réttmætt hafi verið. Loks er á því byggt að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga þar eð tekin hafi verið íþyngjandi ákvörðun í máli stefnanda þegar stjórnvöld hefðu getað náð markmiði sínu með vægara móti. Stefnandi byggir á því að brottvísunarheimildin í 4. tl. 11. gr. laga nr. 45/1965 sé brot á 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveði á um að í lögum skuli skipað fyrir hverjar sakir sé hægt að vísa útlendingum úr landi. Lagaheimildin lúti að atriði, sem sé matskennt, og það sé ólögmætt framsal löggjafans til framkvæmdavaldsins að hafa þennan hátt á. Í lögum eigi að kveða á um heimildir til að vísa útlendingum úr landi en ekki leggja þær ákvarðanir undir mat stjórnvalds. Þá telur stefnandi að við meðferð málsins hafi verið brotið gegn inntaki 1. gr. a-liðar samningsviðauka nr. 7 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. 5. tl. 1. gr. laga nr. 62/1994 og bendir á að andmælaréttur hans hafi ekki verið virtur. Varakrafa stefnanda er á því byggð að framkoma hans og hegðun hér á landi geti ekki gefið tilefni til þeirra þungbæru viðurlaga, sem að hans mati felst í ævilöngu banni við komu til landsins svo og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið. Heimild 14. gr. laga nr. 45/1965 beri að skýra þröngt, enda sé þar um að ræða verulega íþyngjandi afleiðingar fyrir þá, sem fyrir þeim verða. Stefndi byggir á því að lagaskilyrði hafi verið fyrir því að vísa stefnanda úr landi, banna honum endurkomu til landsins, er nái einnig til Norðurlandanna, svo og að skrá þessar upplýsingar í Schengen-upplýsingakerfið. Vísar stefndi máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 45/1965, laga nr. 16/2000 um Schengen-upplýsingakerfið og til Norður­landasamnings frá 12. júlí 1957. Stefndi bendir á að stefnandi hafi framið glæp í heimalandi sínu. Hann hafi verið greindur með nánast ólæknandi geðsjúkdóm, verið úrskurðaður ósakhæfur og vistaður á sjúkrahúsi eins og rakið var. Það hafi verið mat stefnda að stefnandi væri hættu­legur hagsmunum almennings og ríkisins og að hann væri hættulegur sjálfum sér. Honum hafi því verið vísað úr landi, enda hafi hér vegið þyngra hagsmunir al­menn­ings heldur en hagsmunir stefnanda sjálfs. Bendir stefndi enn fremur á að stefnandi hafi ekki upplýst um þessa hagi sína við komuna til landsins. Hefðu þær upplýsingar legið fyrir hefði honum verið meinuð landganga. Stefndi byggir og á því að málsmeðferð hafi verið málefnaleg og lögmæt. Strax og upplýsingar bárust um fortíð hans hafi hann verið kvaddur til yfirheyrslu. Hann hafi ekki talið sig þurfa á lögmannsaðstoð að halda í upphafi en á síðari stigum hafi hann notið hennar. Túlkur hafi hins vegar túlkað við yfirheyrsluna. Þá hafi stefnandi aldrei verið leyndur því af hverju væri verið að athuga mál hans og réttarstaða hans verið útskýrð fyrir honum. Útlendingaeftirlitið hafi kannað rækilega hvers eðlis sjúk­dómur stefnanda væri og hverjar væru batahorfur hans. Komið hafi í ljós að sjúk­dóms­greining hans var ofsóknarkenndur geðklofi og að batahorfur væru litlar sem engar. Það er á því byggt af hálfu stefnda að mál stefnanda hafi því verið full­rann­sakað, andmælaréttar hans hafi verið gætt og ákvörðunin, sem tekin var í máli hans, hafi verið í eðlilegu samræmi við málsatvik og því í samræmi við meðalhófsreglu stjórn­sýslulaga. Af hálfu stefnda er á því byggt að rétt hafi verið að rannsókn máls stefnanda staðið af hálfu útlendingaeftirlitsins, enda fari það með stjórnsýsluþátt laga nr. 45/1965 en lögreglan með refsiþáttinn. Þessi málsástæða stefnanda byggi því á mis­skiln­ingi. Engin gögn bendi til þess að starfsmaður dóms- og kirkju­mála­ráðu­neyt­is­ins hafi verið vanhæfur til að kveða upp úrskurð í málinu þar eð hann hafi fyrir fram látið í ljós skoðun á því. IV Af hálfu stefnanda er á því byggt að lagaheimildin, sem ákvörðun útlendinga­eftir­litsins var byggð á, sé andstæð 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir að með lögum skuli skipa rétti útlendinga til að koma til landsins og dveljast hér, svo og fyrir hverjar sakir sé hægt að vísa þeim úr landi. Í lagagreininni segir að heimilt sé að vísa útlendingi úr landi ef áframhaldandi dvöl hans hér á landi telst hættuleg hags­mun­um ríkisins eða almennings, eða vist hans er óæskileg af öðrum ástæðum. Þessi heimild gerir ráð fyrir að hægt sé að vísa útlendingi úr landi á grundvelli mats stjórn­valds en við það mat ber stjórnvaldi að leggja til grundvallar reglur stjórn­sýslu­rétt­arins, eins og fjallað verður um hér á eftir. Dómurinn hafnar því þeirri málsástæðu að nefnd lagagrein brjóti í bága við stjórnarskrána. Þá er á því byggt að óheimilt hafi verið að sami aðili rannsakaði mál stefnanda og úr­skurðaði í því. Telur stefnandi þetta líka brjóta gegn stjórnarskránni og bendir á að samkvæmt 18. gr. laga nr. 45/1965 eigi lögreglan að rannsaka brot gegn lögunum en ekki útlendingaeftirlitið sem úrskurði í þeim. Stefnandi hefur ekki verið sakaður um brot á þessum lögum og breytir engu þótt svo sé ritað á skjalaskrá, er gerð var við upp­haf rannsóknar máls hans. Stefnanda var hins vegar vísað úr landi á grundvelli nefndra laga og á þessi málsástæða hans ekki við í málinu. Einnig er á því byggt að annar starfsmanna dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem standa að úrskurði þess, hafi verið vanhæfur þar eð útlendingaeftirlitið hafi beint til hans fyrirspurn um hvernig staðið skyldi að afgreiðslu máls stefnanda og eigi þetta að leiða til ógildingar úrskurðarins. Í gögnum málsins er tölvupóst- og símbréf frá starfs­manni útlendingaeftirlitsins til þessa starfsmanns. Það hafa hins vegar engin gögn verið lögð fram um að starfsmaður ráðuneytisins hafi svarað þessum bréfum eða á annan hátt tekið afstöðu í málinu áður en úrskurðað var í því. Þeirri málsástæðu er því hafnað að hann hafi verið vanhæfur til að kveða upp úrskurðinn. Uppphaf máls þessa má rekja til þess að 2. maí 2001 kom ónefndur aðili á lög­reglu­stöðina í Reykjavík og gaf þær upplýsingar um stefnanda að hann hefði nauðgað og myrt unga konu í heimalandi sínu. Afhenti hann lögreglunni blaðagrein frá Litháen máli sínu til stuðnings. Lögreglan lét þýða greinina og aflaði upplýsinga um stefn­anda. Hann var svo boðaður á lögreglustöðina í Reykjavík og mætti þar 20. september 2001. Þar ræddi lögreglumaður við hann á ensku og var vottur viðstaddur. Um viðræðurnar var gerð skýrsla þar sem fram kemur að stefnanda hafi verið kynnt til­efni viðtalsins, sem voru framangreindar upplýsingar, og að hann þyrfti ekki að svara spurningum. Í skýrslunni er skráð eftir stefnanda að hann hafi verið dæmdur árið 1995 fyrir morð í heimalandi sínu. Hann hafi verið dæmdur til vistunar á lokuðu geð­sjúkrahúsi og verið vistaður þar í fjögur ár. Hann hafi fyrst komið til Íslands sem ferða­maður 1999 en síðan aftur í janúar 2000 til að setjast hér að. Stefnandi kvaðst hafa átt við geðræn vandamál að stríða en væri nú á jafnvægislyfjum og geti þess vegna stundað vinnu og lifað eðlilegu lífi. Gögn málsins voru send útlendingaeftirlitinu og var þar tekin skýrsla af stefnanda 4. október 2001. Honum var gerð grein fyrir tilefni skýrslutökunnar og honum boðið að kalla til lögmann, sem hann hafnaði. Viðstaddur yfirheyrsluna var litháískur túlkur. Í skýrslunni er haft eftir stefnanda að hann hafi aldrei komið fyrir dóm vegna fram­angreinds máls heldur verið greindur með geðklofa, úrskurðaður ósakhæfur og vistaður á geðsjúkrahúsi. Í lok yfirheyrslunnar var stefnanda tilkynnt að útlendinga­eftirlitið væri að skoða málið með tilliti til afturköllunar dvalarleyfis hans og honum veittur 7 daga frestur til að leggja fram greinargerð. Jafnframt var honum bent á að ráð­færa sig við lögmann. Þá voru honum kynnt ákvæði laga nr. 45/1965 og laga nr. 16/2000 og ákvæði Norðurlandasamnings frá 1957. Í framhaldi af þessu hóf útlendingaeftirlitið að afla gagna um stefnanda frá heima­landi hans. Jafnframt var lagt fyrir lögregluna í Reykjavík að hafa eftirlit með honum. Lögmaður stefnanda skilaði greinargerð 5. nóvember 2001 og mótmælti því að dval­arleyfi hans yrði afturkallað. Taldi hann málið ekki hafa verið rannsakað fylli­lega og því skorti lagaskilyrði til að taka slíka ákvörðun. Með bréfi 6. nóvember 2001 fór útlendingaeftirlitið fram á það við geðdeild Land­spítalans að hún tæki að sér að meta geðrænt ástand stefnanda. Þessu var hafn­að með bréfi 23. sama mánaðar og bent á að leita til sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Það var ekki gert og 26. nóvember var tekin ákvörðun sú sem hér er til umfjöllunar. Í niðurstöðum ákvörðunar útlendingaeftirlitsins kemur fram að samkvæmt gögnum frá lögregluyfirvöldum í Litháen hafi stefnandi verið úrskurðaður með ofsókn­arkenndan geðklofa (paranoia schizofrenia) og að sjúkdómurinn væri ólækn­an­legur samkvæmt álitsgerðum lækna, er lagðar hafi verið fram í dómi í Litháen í janúar 1999. Allt að einu hafi stefnanda verið sleppt úr vist á geðsjúkrahúsi hálfu ári síðar án skýringa. Þá er skýrt frá því að aflað hafi verið upplýsinga hér á landi um mögu­leika á geðrannsókn á stefnanda en komið hafi í ljós að slík rannsókn yrði bæði kostn­aðarsöm og tímafrek. Með hliðsjón af þessu og þeim alvarlega verknaði, er stefn­andi hafði framið í heimalandi sínu, taldi útlendingaeftirlitið hann hættulegan sjálfum sér og umhverfi sínu. Það taldi sig fyrst og fremst hafa skyldur að rækja við borg­ara landsins þrátt fyrir að það kynni að hafa brottvísun stefnanda í för með sér. Stefnandi kærði ákvörðunina til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem staðfesti hana með úrskurði 8. febrúar 2002. Hann óskaði eftir að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað þar til dómur hefði gengið í málinu en því var hafnað og fór stefnandi af landi brott eins og rakið var. Það er meginmálsástæða stefnanda að útlendingaeftirlitið hafi ekki rannsakað mál hans á fullnægjandi hátt áður en það tók ákvörðun sína. Hér að framan var gerð grein fyrir þeim upplýsingum sem lágu fyrir áður en ákvörðun um brottvísun stefn­anda var tekin. Fyrst er þess þó að geta að aldrei hefur verið ágreiningur um að hann framdi framangreindan verknað og var dæmdur fyrir hann. Þá hefur það verið viður­kennt af stefnanda frá upphafi rannsóknar lögreglu að hann er haldinn geðsjúkdómi. Það var og er hins vegar ekki að fullu upplýst hvort hann sé ólæknandi eða ekki. Þó er komið fram í málinu að stefnandi hefur ekki leitað lækna hér á landi og að eigin sögn fengið lyf frá vinum sínum þegar hann þurfi á þeim að halda. Ákvörðun útlendingaeftirlitsins var byggð á 4. tl. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum en þar segir að heimilt sé að vísa útlendingi úr landi ef áfram­haldandi dvöl hans hér á landi telst hættuleg hagsmunum ríkisins eða al­menn­ings, eða vist hans er óæskileg af öðrum ástæðum. Með vísun til þess, sem rakið var hér að framan, er það niðurstaða dómsins að rannsókn útlendingaeftirlitsins hafi verið full­nægjandi og leitt í ljós að stefnandi hafði framið alvarlegan glæp, en vegna geð­veiki verið úrskurðaður ósakhæfur. Á þessum grundvelli mat útlendingaeftirlitið það svo að áframhaldandi dvöl hans hér á landi teldist hættuleg hagsmunum ríkisins og al­menn­ings og væri vist hans hér óæskileg. Það er enn fremur niðurstaða dómsins að þessi ákvörðun hafi verið tekin á málefnalegan hátt og ekki hafi verið kostur á vægari ákvörðun í þessu tilviki. Stefnanda var frá upphafi gerð grein fyrir stöðu hans, eins og rakið var, honum gefinn kostur á að tjá sig og jafnframt bent á að afla sér lögmanns­að­stoðar. Ekki verður annað séð en lögmaður hans, eftir að hann kom að málinu, hafi haft aðgang að gögnum þess og fengið færi á að koma að andmælum. Var því ekki brotið gegn andmælarétti stefnanda. Samkvæmt framansögðu er því hafnað að útlend­inga­eftirlitið hafi við meðferð máls stefnanda brotið gegn reglum stjórn­sýslu­réttarins. Með sömu rökum er það niðurstaða dómsins að við meðferð málsins hafi ekki verið brotið gegn 1. gr. a-liðar samningsviðauka nr. 7 við samning um verndun mann­réttinda og mannfrelsis, sbr. 5. tl. 1. gr. laga nr. 62/1994. Af þessu leiðir að hafnað er aðalkröfu stefnanda um að úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem staðfesti ákvörðunina, verði felldur úr gildi. Með úrskurðinum var staðfest sú ákvörðun útlendingaeftirlitsins að banna stefn­anda endurkomu til Íslands að fullu og öllu, sbr. 14. gr. laga nr. 45/1965. Í varakröfu krefst stefnandi þess að þessi ákvörðun verði felld úr gildi svo og að hann skuli skráður í Schengen-upplýsingakerfið. Með hliðsjón af þeim alvarlega glæp, sem stefn­andi framdi í heimalandi sínu, er það niðurstaða dómsins að ekki séu efni til að verða við þessari kröfu. Skráning stefnanda í nefnt upplýsingakerfi er lagaskylda, sbr. 96. gr. laga nr. 16/2000 og verður því einnig að hafna þessari kröfu hans. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Máls­kostn­aður á milli aðila skal falla niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. laun lög­manns hans, Hilmars Magnússonar hrl., 500.000 krónur að meðtöldum virðis­auka­skatti, skal greiddur úr ríkissjóði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfu stefnanda, Kestutis Baginskas. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. laun lög­manns hans, Hilmars Magnússonar hrl., 500.000 krónur að meðtöldum virðis­auka­skatti, skal greiddur úr ríkissjóði.
Mál nr. 444/2007
Sveitarfélög Stjórnsýsla Skipulag Byggingarleyfi
H ehf. sótti um leyfi til að byggja einbýlishús á lóð í sveitarfélaginu Á. Skipulags- og byggingarnefnd Á hafnaði beiðninni og var sú niðurstaða staðfest á fundi bæjarstjórnar Á. Krafðist H ehf. þess að þær ákvarðanir yrðu felldar úr gildi. Talið var að líta yrði svo á að deiliskipulag væri í gildi fyrir svæðið þar sem lóðin væri, sbr. 11. lið ákvæða til bráðabirgða við lög nr. 73/1997, enda hefði Á hagað gerðum sínum eins og það væri í gildi í yfir tvo áratugi. Hins vegar var ekki talið að H ehf. hafi átt rétt á því að fá útgefið byggingarleyfi þar sem vikið var frá skilmálum skipulagsákvæða vegna lóða á svæðinu að því er varðaði hæð þaks á útsýnisturni. Þá var ekki talið að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð Á að valdið gætu ógildingu ákvarðananna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins lagði áfrýjandi fyrir stefnda 23. janúar 2006 umsókn um leyfi til að byggja einbýlishús samkvæmt uppdráttum, sem fylgdu henni, á lóð að Miðskógum 8, en hana hafði áfrýjandi eignast með kaupsamningi 24. nóvember 2005. Drög að aðaluppdráttum fyrir byggingu á lóðinni voru lögð fyrir skipulags- og byggingarsvið stefnda með bréfi 10. júlí 2006 frá hönnuðum, sem störfuðu á vegum áfrýjanda, en því fylgdu jafnframt teikningar og ljósmyndir til upplýsinga um hvernig fyrirhugað hús félli inn í byggð og landslag kringum lóðina. Í bréfi þessu var meðal annars tekið fram að „byggingin mun að mestu falla undir þá skilmála sem settir hafa verið fyrir þessa lóð og aðrar í kring og munu flestar aðliggjandi lóða nú þegar vera byggðar. Frávik frá skilmálum felast í hæð þaks á turni“. Skipulags- og byggingarnefnd stefnda tók umsókn áfrýjanda loks til afgreiðslu 13. nóvember 2006, þar sem fært var í fundargerð að hafnað væri „ósk um byggingarleyfi samkvæmt framlögðum teikningum“, auk þess sem nefndin teldi að „skipulagslegir annmarkar fylgi byggingu húss á Miðskógum 8 og hvetur til þess að endurskoðun deiliskipulags fyrir hverfið í heild gangi fyrir afgreiðslu nýrra byggingarleyfa.“ Í skýringum, sem nefndin lét fylgja þessari ályktun, var vísað til þess að Skipulagsstofnun teldi deiliskipulagsdrög frá árinu 1980, sem hafi mótað byggð við Miðskóga, vera ígildi deiliskipulags fyrir svæðið, en í ljósi þess og bókana í sveitarstjórn árið 1981 um byggingarskilmála fyrir Miðskógasvæðið yrði að hafna umsókn áfrýjanda, enda hafi hús samkvæmt framlögðum uppdráttum ekki samrýmst þeim skilmálum. Auk þessa var vísað til þess meðal annars að fyrirhugað hús stæði of nærri strandlínu, land undir byggingarreit á lóðinni væri of lágt yfir sjávarmáli, í aðalskipulagi stefnda væri gert ráð fyrir göngustíg „meðfram strandkantinum sunnan Miðskóga“ og áætlanir hafi verið uppi um fráveitu frá byggðinni þar meðfram Skógtjörn, sem lóð áfrýjanda nær að. Síðastgreind atriði yrðu ekki leyst á viðunandi hátt nema með því að gera landfyllingu út í tjörnina, sem væri á náttúruminjaskrá, og myndi sú fylling að auki fara yfir sjávarfitjar, sem njóti sérstakrar verndar samkvæmt 37. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Þessi niðurstaða skipulags- og byggingarnefndar var staðfest á fundi bæjarstjórnar stefnda 14. nóvember 2006. Dómkrafa áfrýjanda snýr að þessum ákvörðunum stefnda. II. Í málinu er því ekki borið við að gert hafi verið deiliskipulag, sem taki til lóðar áfrýjanda, eftir reglum 23. gr. og 25. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 eða fyrirmælum eldri laga um sama efni. Áfrýjandi byggir á hinn bóginn á því að fyrir liggi deiliskipulagsáætlanir, sem gerðar hafi verið fyrir gildistöku laganna, og sé fullnægt að öðru leyti skilyrðum samkvæmt 11. lið í ákvæðum til bráðabirgða við lögin til að leggja þær að jöfnu við deiliskipulag, þótt ekki hafi verið gætt réttra formlegra aðferða samkvæmt eldri lögum varðandi undirbúning, samþykki eða staðfestingu þeirra. Um þetta er til þess að líta að fram er komið í málinu að í tengslum við ráðagerðir um byggingu íbúðarhúss á því svæði, þar sem byggð við Miðskóga stendur nú, hafi á vegum landeiganda verið hlutast til eftir ábendingu stefnda um gerð skipulagsuppdráttar fyrir það. Sá uppdráttur virðist upphaflega hafa verið gerður í ágúst 1980 og honum breytt í nóvember á sama ári, en á honum var gert ráð fyrir byggingarreit á lóð, sem nú er Miðskógar 8. Þá liggur fyrir í málinu ljósrit af öðrum uppdrætti frá verkfræðistofunni Fjarhitun hf., sem auðkenndur er með orðunum „Bessastaðahreppur skipulag í landi Skógtjarnar“ og „Miðskógar - mæliblað“, en þar er einnig sýnd lóð og byggingarreitur að Miðskógum 8. Ljósrit þetta mun vera tekið af eintaki af uppdrættinum, sem hafi verið þinglýst í tengslum við réttindi yfir lóð að Miðskógum 10. Á því verður ekki séð dagsetning uppdráttarins, en þar er á hinn bóginn svohljóðandi áritun þáverandi sveitarstjóra stefnda frá 5. júní 1989: „Samþykkt skipulag af lóðum í landi Skógtjarnar árið 1981-82.“ Einnig hefur verið lagt fram skjal með fyrirsögninni „Skipulagsákvæði varðandi lóðir úr landi Skógtjarnar“, sem auðkennt er skipulags- og byggingarnefnd stefnda með dagsetningunni 26. október 1981, en þar er mælt fyrir um gerð mannvirkja á þessu svæði og vitnað jafnframt í nánar tilteknum atriðum til mæliblaðs. Verður ekki annað séð en að þær tilvitnanir snúi að síðastnefndum uppdrætti, sem gerður var af Fjarhitun hf. Af öðrum gögnum málsins verður ráðið að lóðir hafi verið afmarkaðar við Miðskóga og mannvirki reist á þeim í samræmi við það, sem ráðgert var á þessum uppdrætti, að því leyti, sem lóðirnar hafa þegar verið nýttar til byggingar. Auk þessa verður að gæta að því að þáverandi eigandi lóðarinnar að Miðskógum 8 beindi fyrirspurn til stefnda 30. ágúst 2005 um hvort af hans hendi væri nokkuð því til fyrirstöðu að „hefja byggingarframkvæmdir á ofangreindri lóð“. Þessu erindi var svarað með ályktun svokallaðrar skipulagsnefndar Álftaness frá 8. september 2005, þar sem sagði eftirfarandi: „Skipulagsnefnd staðfestir að umrædd lóð er á samþykktu deiliskipulagi hverfisins.“ Þegar virt eru þau atriði, sem að framan greinir, verður ekki annað séð en að stefndi hafi í meira en tvo áratugi hagað gerðum sínum eins og í gildi væri deiliskipulag fyrir íbúðabyggð við Miðskóga og beitt í því sambandi skilmálum frá 26. október 1981 um gerð mannvirkja þar. Að teknu tilliti til fyrrnefndrar áritunar sveitarstjóra stefnda 5. júní 1989 á uppdrætti, sem auðkenndur var sem skipulag í landi Skógtjarnar, svo og ályktunar skipulagsnefndar 8. september 2005, hljóta þau líkindi að standa til þess að sveitarstjórn hafi samþykkt þessa skipan mála að fella verði á stefnda sönnunarbyrði fyrir því gagnstæða. Slík sönnun hefur ekki verið færð fram. Að því virtu verður fallist á með áfrýjanda að fullnægt sé skilyrðum 11. liðar ákvæða til bráðabirgða við lög nr. 73/1997 til að líta svo á að gildandi sé deiliskipulag fyrir það svæði, þar sem lóð hans að Miðskógum 8 er. Í fyrrnefndum skilmálum frá 26. október 1981 er meðal annars að finna ákvæði um að á lóðum úr landi Skógtjarnar megi reisa einnar hæðar íbúðarhús og skuli ris á þaki ekki vera meira en 20°. Hæð útveggja frá gólfplötu að þakrennukanti megi ekki vera meira 2,6 m, en um svokallaða hæðarafsetningu íbúðargólfs er vísað til hæðarblaðs með nánar tilteknum skýringum. Samkvæmt uppdráttum af fyrirhuguðu húsi á lóð áfrýjanda átti hluti þess að vera tvílyft, þar sem gert var ráð fyrir svonefndum útsýnisturni. Í bréfi hönnuða hússins til stefnda 10. júlí 2006 var sem fyrr segir tekið fram að vikið væri frá skilmálum að því er varðaði hæð þaks á turni þessum. Áfrýjandi átti ekki rétt á að fá gefið út byggingarleyfi fyrir mannvirki, sem þannig var ástatt um, sbr. 43. gr. laga nr. 73/1997. Stefnda var því rétt að hafna umsókn hans á þeim grundvelli. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki litið svo á að þeir annmarkar hafi verið á málsmeðferð stefnda að valdið geti ógildingu þeirra ákvarðana, sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að. Samkvæmt því verður niðurstaða dómsins staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 26. júní 2007. I. Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Haldi ehf., Naustabryggju 50, Reykjavík, gegn sveitarfélaginu Álftanesi, Bjarnastöð, Álftanesi, með stefnu áritaðri um birtingu 6. febrúar sl. Málið var þingfest 7. febrúar sl. Dómkröfur stefnanda í stefnu eru eftirfarandi: 1. Aðalkrafa: Að felld verði úr gildi með dómi sú ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar stefnda frá 13. nóvember 2006 og samþykkt bæjarstjórnar stefnda frá 14. nóvember 2006, að synja stefnanda um útgáfu byggingaleyfis á lóð stefnanda að Miðskógum 8, Álftanesi. Jafnframt að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að fá útgefið leyfi til byggingar einbýlishúss á lóðinni á grundvelli fyrirliggjandi teikninga Hlédísar Sveinsdóttur arkitekts. 2. Varakrafa: Til vara er þess krafist verði aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina að viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna þess fjárhagslega tjóns sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna synjunar stefnda á útgáfu byggingaleyfis að Miðskógum 8, Álftanesi. 3. Málskostnaður: Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum hæfilegan málskostnað að mati dómsins, sama hvernig málið fer. Kröfur stefnda samkvæmt greinargerð eru þær aðallega að síðari hluta aðalkröfu og varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi en að stefndi verði sýknaður af öðrum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, annað hvort að mati dómsins eða samkvæmt reikningi og yfirliti um vinnu málflytjanda og annan kostnað vegna málsins, verði slíkt lagt fram á síðari stigum málsins. Við fyrirtöku málsins 17. apríl sl. var bókað að stefnandi gerði þá breytingu á aðalkröfu sinni að fallið var frá síðari hluta hennar, þ.e. kröfu um viðurkenningu á rétti stefnanda til að fá útgefið leyfi til byggingar einbýlishúss á lóðinni á grundvelli fyrirliggjandi teikninga Hlédísar Sveinsdóttur arkitekts. Þá var bókað eftir lögmönnum aðila að þeir væru sammála um að ekki væri þörf á sérstökum málflutningi um kröfu stefnda í greinargerð um frávísun á varakröfu stefnanda. II. Samkvæmt stefnu eru helstu málavextir þeir að stefnandi keypti lóðina nr. 8 við Miðskóga í nóvember 2005 og lagði inn umsókn um byggingarleyfi á einbýlishúsi á lóðinni í janúar 2006. Með umsókninni fylgdu teikningar af fyrirhuguðu húsi sem Hlédís Sveinsdóttir arkitekt hafði teiknað á lóðinni. Jafnframt voru lagðar fram afstöðumyndir miðað við nærliggjandi hús, hæðarkóðar auk alls annars sem krafist var að fylgdi umsókninni. Kemur fram í stefnu að Hlédís arkitekt hafi átt fundi með byggingafulltrúa Álftanesbæjar áður en teikningarnar voru lagðar fram og hafi þar verið farið yfir deiliskipulag svæðisins, byggingaskilmála ásamt legu hússins á lóðinni með tilliti til annarra húsa. Þá hefði einnig verið farið yfir hæðarpunkta og hvort heimilað yrði að hafa turn á húsinu. Hefði byggingafulltrúinn, Kristján Alexandersson, talið að ekkert væri því til fyrirstöðu að samþykkja turninn svo framarlega sem hann félli vel inn í skipulag svæðisins og væri í samræmi við önnur hús á svæðinu. Á fundum þessum hefði jafnframt verið rætt um fyrirhugaðan göngustíg meðfram fjörunni og að bæjarfélagið myndi hugsanlega setja kvöð á lóðina fyrir umferð gangandi fólks. Eftir að umsóknin var lögð fram, hefðu teikningarnar verið kynntar fyrir bæjarverkfræðingi og haldinn hefði verið fundur með bæjarstjóra Álftanesbæjar í mars/apríl 2006 þar sem fyrirsvarsmaður stefnanda hefði samþykkt fyrirhugaða kvöð á lóðinni um göngustíga auk þess sem hann hefði samþykkt að gefa eftir horn á lóðinni sem nái út í tjörn. Hann hefði einnig lýst því yfir að hann væri tilbúinn til að breyta húsinu, t.d. með því að taka fyrirhugaðan turn ef þess yrði óskað og að breyta staðsetningu hússins á lóðinni, ef þess yrði óskað. Það hefði hins vegar verið skoðun bæjarstjórans og embættismanna bæjarins að þeir sæju enga annmarka á því að veita byggingarleyfið enda væri húsið á deiliskipulagi og þá uppfyllti það byggingarskilmála bæjarfélagsins um stærð og lögun. Hins vegar hefði verið talið rétt að afla álits Skipulagsstofnunar og lögfræðinga til að fá úr því skorið, áður en leyfið yrði gefið út, hvort andmæli nágranna um að lóðin væri ekki byggingarhæf ættu við rök að styðjast. Vorið 2006 urðu bæjarstjórnarskipti í kjölfar kosninga. Stefnandi hefði þrýst mjög á um útgáfu byggingarleyfisins eftir kosningarnar. Hann hefði átt fund með nýjum bæjarstjóra sem hefði tilkynnt honum að afla þyrfti nýs lögfræðiálits. Jafnframt hefðu verið lögð fram bréf frá Siglingastofnun um flóðahættu og teikningar um nauðsyn friðunar náttúruminja við strendur Álftaness og hugmyndir að nýskipan skólplagna á svæðinu. Stefnandi telur tvö síðastgreind atriði hafa verið afgreidd á fundum í mars og apríl 2006. Á fundi skipulags- og byggingarnefndar 13. nóvember 2006 var umsókn stefnanda um útgáfu byggingarleyfis hafnað og var sú niðurstaða rökstudd annars vegar á þann veg að teikningar væru ekki í samræmi við byggingarskilmála og hins vegar að fyrirhugaðar væru breytingar á deiliskipulagi fyrir Skógtjarnarsvæðið. Bæjarstjórn Álftaness staðfesti afgreiðslu skipulags- og byggingarnefndar á fundi sínum 14. nóvember sama ár. III. Eins og áður er rakið eru endanlegar kröfur stefnanda á þann veg að hann gerir aðallega þá kröfu að úr gildi verði felld sú ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar frá 13. nóvember 2006 og samþykkt bæjarstjórnar stefnda frá 14. nóvember sama ár um að synja stefnanda um útgáfu byggingarleyfis á lóð hans að Miðskógum 8 en til vara krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann eigi sem lóðarhafi skilyrðislausan rétt á að fá útgefið byggingarleyfi frá stefnda á lóðinni Miðskógum 8 á Álftanesi á grundvelli fyrirliggjandi umsóknar og teikninga. Enginn vafi leiki á því að hann sé eigandi lóðarinnar sem sé byggingarlóð samkvæmt fyrirliggjandi deiliskipulagi fyrir Skógtjarnarsvæðið á Álftanesi. Þá liggi frammi aðalskipulag frá því í maí 2006 sem kveði skýrt á um það að Miðskógasvæðið verði byggt í samræmi við gildandi deiliskipulag svæðisins. Í aðalskipulaginu komi jafnframt fram að nátturuminjar mæli ekki gegn því að leyfi verði veitt til byggingar á lóðinni. Telji stefnandi að teikningar hans séu í fullu samræmi við þau hús sem fyrir séu á svæðinu og rúmist vel innan þeirra byggingarskilmála sem sveitarfélagið hafi sett um útlit og lögun húsa þar. Þá byggir stefnandi á því að ákvörðun stefnda um að synja stefnanda um byggingarleyfi sé reist á ómálefnalegum forsendum og sé í andstöðu við ákvæði skipulags- og byggingarlaga sem og álit embættismanna stefnda, Skipulagsstofnunar, lögmanna og annarra sem stefndi hafi leitað til áður en ákvörðun var tekin. Hafi afstaða forseta bæjarstjórnar stefnda ráðið meiru um afgreiðslu málsins en lagalegur réttur stefnanda til að fá útgefið byggingarleyfi. Stefnandi gerir athugasemdir við rökstuðning stefnda fyrir synjun byggingarleyfis. Í fyrsta lagi komi stefnanda á óvart að skipulags- og byggingarnefnd byggi niðurstöðu sína á því að teikningar af húsinu uppfylli ekki byggingaskilmála þar sem stefnandi hafi á öllum stigum málsins lýst sig reiðubúinn til að breyta teikningunum. Engin slík tilmæli hafi hins vegar komið frá stefnda á þeim fjölmörgu fundum sem stefnandi og arkitekt hússins áttu með bæjarstjóra og embættismönnum stefnda. Umræður hefðu aldrei snúist um teikningarnar heldur einvörðungu um mótmæli núverandi forseta bæjarstjórnar stefnda, sem hefði talið umrædda lóð óbyggingarhæfa, um kvaðir á lóðinni vegna göngustíga og um það hvort lóðin samrýmdist auglýstu deiliskipulagi. Hvergi komi fram í rökstuðningi stefnda að hvaða leyti skipulags- og byggingarnefnd telji teikningarnar vera andstæðar byggingaskilmálum. Teikningarnar geri ráð fyrir að húsið verði byggt innan byggingarreits sem sé í samræmi við skilmálanna. Þá sé hæsta leyfilega hæð í 20° hallandi þak með hæsta útvegg að lóðarmörkum 2,6 m frá 0 kóða sem sé 5,50 m miðað við að byggt sé á breidd lóðar en 6,90 m miðað við að byggt sé á lengd lóðar. Jafnframt geri teikningarnar ráð fyrir því að húsið verði með flötu þaki og sé hæð miðlað við skilmála um hallandi þök. Hæsta þakhæð sé á útsýnispalli sem rísi upp 5,70 m frá 0 kóða. Við hönnun á húsinu hefði verið haft fullt samráð við Kristinn Alexandersson byggingafulltrúa og Bjarna Einarsson skipulagsfulltrúa. Báðir hefðu þeir ráðlagt stefnanda að halda útsýnisturninum á húsinu enda væru önnur hús í svipaðri afstöðu frá Skógtjörn samþykkt þótt frávik kæmu fram miðað við skipulagsramma. Á svæðinu séu fordæmi fyrir ýmsum stílbrögðum. Einnig gerir stefnandi athugasemdir við röksemdir stefnda sem lúta að skipulagslegum annmörkum. Bendir stefnandi á að byggingin sé innan byggingarreits gildandi deiliskipulags og við meðferð málsins hjá stefnda hafi aldrei verið talað um staðsetningu reitsins. Í uppdráttum og teikningum sé gert ráð fyrir að gólfkóði sé í +5 og hafi hann verið ákvarðaður samkvæmt skilmálum Kristins Alexanderssonar byggingafulltrúa og eftir ráðum hans farið að öllu leyti. Þá sé ljóst að grjótgarður við Skógtjörn, sem liggi í gegnum lóð stefnanda, verði endurbættur samhliða byggingu hússins. Stefnandi vísar til þess að Kári Eiríksson arkitekt, sem fenginn hafi verið til þess að skoða göngustígamál við Skógtjörn, hafi talið að hæglega mætti leggja göngustíginn án þess að það hefði áhrif á legu fyrirhugaðs húss innan uppgefins byggingarreits á lóðinni. Þá hafi stefnandi ítrekað lýst því yfir við bæjaryfirvöld að hann samþykkti kvöð um göngustíg í gegnum lóðina og að hann myndi ekki rífa niður sjávargrjótgarðinn heldur byggja hann upp. Þetta hafi legið fyrir í yfirlitsuppdrætti sem fylgdi umsókn stefnanda um byggingarleyfi. Stefnandi bendir á að Skipulagsstofnun hafi ályktað um málið í tvígang og þar hafi ekki verið talið að fyrirhuguð bygging á lóð stefnanda bryti í bága við náttúruverndarlög. Skipulagsstofnun hafi talið lóðina vera byggingarlóð en það komi einnig fram í aðalskipulagi. Jafnframt sé ljóst að fyrirhugaðar lausnir í fráveitumálum hverfisins hljóti að verða skipulagðar í samræmi við alla byggðina en taki ekki einungis mið af væntanlegu húsi stefnanda. Loks mótmælir stefnandi því að fyrirhuguð breyting á deiliskipulagi geti talist gild rök fyrir synjun og beri þau vott um valdníðslu stefnda. Varakröfu sína um að dómurinn viðurkenni rétt stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda styður stefnandi þeim rökum að óumdeilt sé að hann hafi keypt lóðina að Miðskógum 8 í þeim eina tilgangi að byggja á henni einbýlishús á grundvelli gildandi deiliskipulags. Með synjun stefnda á umsókn stefnanda um útgáfu byggingarleyfis hafi stefnandi þar af leiðandi orðið fyrir tjóni og beri stefndi ábyrgð á tjóninu. Um lagarök fyrir aðalkröfu sinni vísar stefnandi til ákvæða skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, aðallega 1., 16., 23., 43. og 44. gr. laganna, sem og til ákvæða byggingarreglugerðar. Varðandi varakröfuna vísar stefnandi einnig til skipulags- og byggingarlaga, einkum 33. og 43. gr. IV. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af aðalkröfu stefnanda og að varakröfunni verði vísað frá dómi en stefndi krefst þess til vara að hann verði sýknaður af varakröfu stefnanda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af aðalkröfu stefnanda á því að ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar stefnda um að synja stefnanda um útgáfu byggingarleyfis á grundvelli fyrirliggjandi teikninga hafi verið lögum samkvæm og réttmæt þegar af þeirri ástæðu að framlagðar teikningar stefnanda samrýmdust ekki skipulagsákvæðum fyrir Miðskógasvæðið. Hafi nefndinni því verið rétt að synja um útgáfu leyfisins. Þannig hafi hæð byggingarinnar ekki samrýmst skipulagsákvæðunum, m.a. þar sem í a-lið ákvæðanna segi að reisa megi einnar hæðar íbúðarhús og skuli ris þakanna ekki vera meira en 20° og að hæð útveggja frá gólfplötu að þakrennukanti megi ekki vera hærra en 2,6 m. Samkvæmt þessu megi hæsti punktur byggingarinnar einungis vera 5,48 m svo hún samrýmist þessum skilmálum en sjá megi á fyrirliggjandi teikningum að hæsti punktur byggingarinnar verði 5,80 m þar sem útsýnisturninn rís upp af henni. Það sé meginregla í skipulags- og byggingarmálum að byggingaryfirvöldum sveitarfélaga sé rétt í störfum sínum að sjá til þess að skipulagi sé fylgt ítarlega. Þeim sé því bæði rétt og skylt að beita ströngu mati eftir atvikum. Í máli þessu hafi skipulags- og byggingarnefnd metið ósamræmi milli hæðar hinnar fyrirhuguðu byggingar og leyfilegrar hámarkshæðar samkvæmt framangreindu skipulagsákvæði á þann veg að það væri of mikið til þess að unnt væri að fallast á byggingarleyfi samkvæmt fyrirliggjandi teikningum. Með vísan til almennt viðurkenndra meginreglna stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar um takmörk endurskoðunarvalds dómstóla samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar á ákvörðunum og aðgerðum stjórnvalda, séu dómstólar ekki bærir til að endurmeta þetta mat stjórnvaldsins. Loks bendir stefndi á að af hálfu stefnanda hafi engin sérstök beiðni eða rökstuðningur borist um að beita heimildarákvæði h-liðar skipulagsákvæðanna sem heimila skipulags- og byggingarnefnd að víkja frá ákvæðunum ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi viðurkennt að teikningar hans hafi verið í ósamræmi við skipulagsákvæðin og komi þetta fram í gögnum málsins, umsókn stefnanda og erindi hans til byggingarfulltrúa stefnda 10. júlí 2006. Þá byggir stefndi kröfu sína um sýknu af aðalkröfu stefnanda á því að umrædd spilda hafi ekki verið samþykkt sem byggingarlóð af sveitarfélaginu, sem sé forsenda þess að hægt sé að gefa út byggingarleyfi, og því geti stefnandi ekki byggt kröfur sínar um ógildingu synjunar á því að fyrir liggi gilt deiliskipulag sem heimili byggingu íbúðarhúss á greindum stað. Deiliskipulag fyrir svæðið hafi hvorki verið samþykkt á fundi skipulags- og byggingarnefndar hinn 26. október 1981 né hafi það verið samþykkt síðar af réttum stjórnvöldum. Stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að svo sé og hafi honum ekki tekist sú sönnun. Ekki dugi að vísa til aðalskipulags enda sé ekki í því tekin afstaða til einstakra lóða og réttar til að byggja á þeim og þá hafi afstaða Skipulagsstofnunar að þessu leyti ekki bindandi réttaráhrif sem stefnandi geti byggt kröfur sínar á. Bendir stefndi jafnframt á að Skipulagsstofnun hafi áður komist að þeirri niðurstöðu að vinna þyrfti deiliskipulag fyrir svæðið og í því hljóti að felast sú forsenda að ekkert gilt deiliskipulag hafi verið fyrir hendi. Stefndi bendir á að niðurstaða skipulags- og byggingarnefndar hafi einnig byggst á því að skipulagslegir annmarkar stæðu í vegi fyrir byggingu húss á þessum stað. Með þessu hafi verið vísað til þess, eins og stefnanda var kunnugt um, að ekki væri fyrir hendi deiliskipulag og jafnframt til þess að vankantar væru á því að unnt væri að koma fyrir gangstíg með ströndinni, eins og gert sé ráð fyrir í aðalskipulagi, ef bygging fyrirhugaðs húss yrði leyfð. Þá hafi nefndin í bókun sinni vísað til þess að unnið væri að deiliskipulagi svæðisins. Lóð stefnanda sé að því leyti sérstök að hús á staðnum stæði nær sjó en önnur hús í grenndinni og því sé ekki unnt að jafna saman byggingarleyfum, sem hafi verið veitt í nágrenninu, enda gildi um þau önnur rök og sjónarmið en hér eigi við. Til dæmis telji stefndi sér ekki heimilt að fórna þeim almannahagsmunum sem fólgnir séu í almenningsgöngustíg meðfram ströndinni samkvæmt aðalskipulagi en ljóst sé að fyrirhuguð bygging myndi í raun útiloka gerð stígsins, a.m.k. eins og umsókn stefnanda liggi fyrir. Niðurstaða skipulags- og byggingarnefndar hafi einnig byggst á því að land á spildu stefnanda liggi of lágt og þyrfti að hækka lóðina um rúmlega einn metra til að ná lágmarksgrunnkóða samkvæmt ákvæðum aðalskipulagsins en þar sé varað við að byggja of lágt. Þá hafi haft áhrif á afgreiðslu nefndarinnar að bygging á lóðinni hefði raskað fyrirhugaðri stofnlögn fráveitu á Miðskógasvæðinu og hefði hún leitt til þess að fylla hefði þurft út í Skógtjörn yfir sjávarfitjar sem þar séu en þær njóti verndar samkvæmt 37. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Enn fremur hafi það orkað á ákvörðun um synjun byggingarleyfis að Skógtjörn er á náttúruminjaskrá og að landfylling á þessum stað væri andstæð slíkum ákvæðum svo og stefnu Álftaness í náttúrvernd. Sérstök áhersla sé lögð á verndun strandlínunnar á nesinu og tilheyrandi fjörusvæða. Einnig hefði verið tekið tillit til samþykktrar þingsályktunartillögu á Alþingi 28. maí 2004 um náttúrverndaráætlun 2004-2008 þar sem lagt er til að Skógtjörn ásamt Skerjafirði verði vernduð í samræmi við alþjóðlegar samþykktir, sbr. Ramsar-sáttmálann 1971. Af þessu megi sjá að synjun um útgáfu byggingarleyfis hafi verið byggð á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og verði þeirri niðurstöðu ekki haggað af dómstólum. Stefndi styður kröfu sína um frávísun á varakröfu stefnanda á því að hún sé vanreifuð sem og allur málatilbúnaður stefnanda varðandi þá kröfu. Ekki komi fram á hvaða grundvelli stefnandi telji stefnda bera bótaábyrgð á ætluðu tjóni, þ.e. hvort byggt sé á sakarreglunni, hlutlægum ábyrgðarreglum eða eftir atvikum öðrum ábyrgðarreglum. Um nánari skilyrði bótaábyrgðar sé enn síður fjallað og engin rök séu færð fram um það hvort skilyrðin séu uppfyllt. Stefndi mótmælir fullyrðingu um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem óútskýrðri og órökstuddri. Engin gögn liggi frammi til stuðnings bótakröfunni og þá sé ætlað tjón ekki sundurliðað eða útskýrt með öðrum hætti í hverju það felist. Hvorki sé minnst á fjárhæð þess né sé þess freistað að sanna það með nokkrum hætti að um tjón sé að ræða. Þótt um viðurkenningarkröfu sé að ræða komist stefnandi ekki upp með að færa alls engin rök fyrir því að tjón hafi orðið og að sleppa því að rökstyðja hvers vegna hann telji skilyrði bótaábyrgðar uppfyllt. Þetta sé veruleg vanreifun og þá stríði slíkur málatilbúnaður gegn meginreglum réttarfars, m.a. reglum um skýran og ljósan málatilbúnað, auk þess sem stefnda sé ófært að skilja og bregðast við svo óljósum kröfum. Til stuðnings kröfu sinni um sýknu af varakröfu stefnanda vísar stefndi til málsástæðna, sem raktar voru hér að framan vegna kröfu stefnda um sýknu af aðalkröfu stefnanda, um að ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar stefnda um að synja um útgáfu byggingarleyfisins hafi verið réttmæt og lögum samkvæm. Að því gefnu sé jafnljóst að lögmæt ákvörðun nefndarinnar geti ekki bakað sveitarfélaginu bótaskyldu gagnvart stefnanda. Fullyrðing stefnanda um ætlað tjón af völdum lögmætrar ákvörðunar skipulags- og byggingarnefndar geti því eðli málsins samkvæmt þegar af þeirri ástæðu ekki staðist. Þá vísar stefndi jafnframt til allra sömu raka og sjónarmiða og áður voru rakin um vanreifun varakröfunnar, einkum varðandi skort á sönnunargögnum og rökstuðningi, bæði hvað varðar ætlaða bótaskyldu stefnda og tilvist og umfang ætlaðs tjóns. Um lagarök vísar stefndi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 38.-40. og 43. gr. sem og til meginreglna laganna. Þá vísar stefndi til stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, einkum 2., 59. og 61. gr. sem og meginreglna íslensks stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar og reglna um endurskoðunarvald dómstóla. Jafnframt vísar stefndi til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 24. og 1. mgr. 80. gr., og til meginreglna réttarfars, einkum um skýran og ljósan málatilbúnað og um jafnræði málsaðila. Loks vísar stefndi til ákvæða laga nr. 44/1999 um náttúruvernd, einkum 37. gr. laganna. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991. V. Aðila máls þessa greinir á um það hvort stefnandi eigi rétt á því að fá útgefið byggingarleyfi frá stefnda á lóðinni Miðskógum 8 á Álftanesi á grundvelli framlagðra teikninga. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu áðurgreindrar ákvörðunar á því að umsókn hans og teikningar séu í samræmi við gildandi deiliskipulag svæðisins og rúmist vel innan byggingaskilmála sem sveitarfélagið hafi sett um útlit og lögun húsa á svæðinu. Stefndi hefur mótmælt því að í gildi sé deiliskipulag á svæðinu og byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að ekki sé fyrir hendi eiginlegt deiliskipulag í skilningi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og jafnframt að teikningar stefnanda fari í bága við framlagða skipulagsskilmála og aðalskipulag 2005-2024. Samkvæmt ákvæðum 23. gr. skipulagslaga nr. 73/1997 ber sveitarstjórn ábyrgð á og annast gerð deiliskipulags og skal slíkt deiliskipulag gera á grundvelli aðalskipulags. Í 4. mgr. sömu lagagreinar segir að deiliskipulag skuli setja fram í greinargerð og á uppdrætti en samkvæmt ákvæði 1.3 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998, sem vísað er til í 6. mgr. sömu lagagreinar, er deiliskipulag háð samþykki sveitarstjórnar og tekur gildi þegar samþykkt þess hefur verið birt í B-deild Stjórnartíðinda. Fallist er á það með stefnda að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að framlagður deiliskipulagsuppdráttur og skipulagsákvæði varðandi lóðir úr landi Skógtjarnar séu gild samkvæmt framangreindum ákvæðum. Ljóst er að við meðferð byggingarleyfisumsóknar stefnanda hjá skipulags- og byggingarnefnd stefnda hafa vaknað spurningar um það hvort í gildi væri deiliskipulag fyrir svæðið. Í svörum Skipulagsstofnunar við spurningum starfsmanna stefnda þar að lútandi kemur fram að ekkert liggi fyrir um hvort sveitarstjórn hafi samþykkt það og þá sé hvorki að finna í fundargerðarbókum skipulagsstjórnar ríkisins né í skjalasafni embættis skipulagsstjóra umfjöllun um deiliskipulag árin 1980 eða 1981. Í bréfi Skipulagsstofnunar frá 5. október 2005, sem ritað er af Sigurði Thoroddsen, sérfræðingi á skipulags- og byggingarsviði, er sett fram það mat stofnunarinnar að skipulagsuppdrátturinn frá 1980 hafi „tiltekið gildi“, enda hafi verið byggt eftir honum. Í bréfi Sigurðar Thoroddsen fyrir hönd stofnunarinnar frá 31. október 2005 segir að byggt hafi verið eftir deiliskipulagsuppdrættinum og líti stofnunin svo á að skipulagsuppdrátturinn frá 26. október 1981 ásamt skipulagsákvæðunum sé í gildi. Ítrekaði Sigurður Thoroddsen þetta álit sitt við skýrslutöku við aðalmeðferð málsins og taldi deiliskipulag í gildi þótt það hefði ekki verið staðfest af sveitarstjórn. Á framlögðu mæliblaði frá verkfræðistofunni Fjarhitun hf., sem m.a. var þinglýst á lóðina nr. 10 við Miðskóga, er áritun þáverandi sveitarstjóra dagsett 5. júní 1989 þess efnis að um sé að ræða samþykkt skipulag af lóðum í landi Skógtjarnar árin 1981-1982. Mæliblaðið sýnir uppdrátt af skipulagi í landi Skógtjarnar og er þar auðkennd íbúðarhúsalóð að Miðskógum 8. Brynjólfur Steingrímsson, sem sat í skipulags- og byggingarnefnd Álftaness frá1986 til 1990 og frá 1994 til 1998, staðfesti í skýrslu sinni fyrir dóminum að til hafi verið drög að deiliskipulagi fyrir lóðir í landi Skógtjarnar sem þó hefðu aldrei verið samþykkt í skipulagsnefnd. Hvorki gögn málsins né skýrslur vitna renna því stoðum undir það að framangreindur deiliskipulagsuppdráttur ásamt skipulagsákvæðum hafi verið samþykktur af sveitarstjórn Álftaness með formlegum hætti eins og ákvæði skipulags- og byggingarlaga og skipulagsreglugerðar gera ráð fyrir. Í ljósi þessa verður að fallast á það með stefnda að ekki liggi fyrir gilt deiliskipulag fyrir umrætt svæði og þar með verður jafnframt fallist á að lóð stefnda hafi ekki hlotið formlega afgreiðslu sem byggingarlóð. Þykir engu breyta um þá niðurstöðu þótt upplýst sé að byggt hafi verið á öðrum lóðum í hverfinu án athugasemda. Á 9. fundi skipulags- og byggingarnefndar stefnda 13. nóvember 2006 var umsókn stefnanda um byggingarleyfi hafnað annars vegar á þeim forsendum að framlagðar teikningar að húsi stefnanda á lóðinni samræmdust ekki ákvæðum byggingarskilmála deiliskipulagsdraganna frá 1980. Hins vegar byggðist synjunin einnig á því að fyrirhuguð bygging yrði staðsett nær strandlínu en hæfilegt þykir, að landið undir tilteknum byggingarreit væri of lágt, þe. um 3,5 m yfir viðmiðunarpunkti fyrir grunnkóða þar sem lágmarksgrunnkóði samkvæmt aðalskipulagi 2005-2024 væri 4,75 m auk þess sem í aðalskipulagi væri sérstaklega varað við að byggja þar sem land væri lágt, að til þess að gera göngustíg, eins og gert sé ráð fyrir í aðalskipulagi, og til þess að gera stofnlögn fráveitu frá Miðskógabyggðinni þyrfti að fylla út í Skógtjörnina yfir sjávarfitjar sem þar séu en þær njóti sérstakrar verndar samkvæmt 37. gr. náttúrverndarlaga nr. 44/1999 auk þess sem Skógtjörnin sé á náttúruminjaskrá. Eins og áður er rakið samþykkti bæjarstjórn Álftaness þessa niðurstöðu skipulags- og byggingarnefndar á fundi sínum 14. nóvember 2006. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga þarf leyfi viðkomandi sveitarstjórnar til að reisa og rífa hús og í 2. mgr. sömu lagagreinar segir að framkvæmdir samkvæmt 1. mgr. skulu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Í ljósi þess að dómurinn telur að ekki sé til staðar gilt deiliskipulag fyrir lóðir í landi Skógtjarnar, verður að líta til þess hvort hinar umdeildu ákvarðanir skipulags- og byggingarnefndar og samþykkt bæjarstjórnar stefnda séu byggðar á ákvæðum aðalskipulags bæjarfélagsins. Í greinargerð með aðalskipulagi Álftaness 2005 til 2024 er á það bent í kafla um svæði undir náttúruvá, að samkvæmt skýrslu Hafnamálastofnunar ríkisins um landbrot og flóðahættu á Reykjanesskaga frá árinu 1983 hafi verið bent á að íbúabyggð í sveitarfélaginu sé á nokkrum stöðum óþarflega nærri vesturströndinni. Þá hafi í aðalskipulagi 1984 til 2004 verið staðfest ákvæði um að gólfhæðir húsa á Álftanesi verði hvergi lægri en 4,75 m yfir meðalsjávarhæð og hafi það verið áréttað í aðalskipulagi 1993 til 2013. Gert er ráð fyrir því í aðalskipulagi að gönguleiðir og göngustígar verði meðfram allri strandlengju sveitarfélagsins. Jafnframt er því lýst að stefnumið varðandi umhverfi og útivist snúi fyrst og fremst að því að viðhalda sérstöðu og ímynd Álftaness sem byggðar í tengslum við náttúru með fjölbreyttum útivistarmöguleikum. Loks kemur fram að Skógtjörn sé viðkvæmt svæði sem hafi verið merkt sem hverfisverndað svæði. Með hverfisvernd sé verið að byggja undir það að byggð á Áltanesi sé umkringd ósnortinni náttúru og þá sé slík vernd tæki sveitarfélagsins til að stýra notkun svæða þannig að allar framkvæmdir þar sæti sérstakri skoðun skipulagsnefndar. Í vætti Kára Eiríkssonar arkitekts, sem stefndi fékk til þess að skoða göngustíga á svæðinu, kom fram að fjaran væri á náttúruminjaskrá og taldi hann að ef staðsetja ætti fyrirhugaðan göngustíg fyrir ofan grjótgarðinn við fjöruna á lóð stefnanda, þyrfti hugsanlega að breyta framlögðum teikningum hússins. Þegar framangreind sjónarmið gildandi aðalskipulags eru virt, verður að telja að þær ástæður fyrir synjun um útgáfu byggingarleyfis, sem bókaðar voru á fundi skipulags- og byggingarnefndar 13. nóvember 2006 og raktar voru hér að framan, séu í samræmi við aðalskipulagið. Af hálfu stefnanda er ekki byggt á því, að ekki hafi verið gætt ákvæða 7. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga við undirbúning ákvörðunarinnar og verður því ekki um það atriði fjallað. Í ljósi framanritaðs verður ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar stefnda og samþykkt hennar hjá bæjarstjórn stefnda, um synjun á útgáfu byggingarleyfis stefnanda til handa á grundvelli framlagðra teikninga hafi verið byggð á ómálefnalegum forsendum. Þá er jafnframt í ljós leitt að framlagðar teikningar eru ekki í samræmi við framlögð skipulagsákvæði varðandi lóðir úr landi Skógtjarnar að því er varðar hæð þaks á turni en það lá fyrir áður en hin umdeilda ákvörðun var tekin og samþykkt eins og fram kemur í erindi arkitektanna Hlédísar Sveinsdóttur og Gunnars Bergmann Stefánssonar frá 10. júlí 2006 til skipulags- og byggingarsviðs Álftaness, sem liggur frammi í málinu, en þar segir að frávik frá skilmálum felist í hæð þaks á turni. Fallist er á það með stefnanda að málsmeðferðartími byggingarleyfisumsóknar hans hjá stefnda hafi verið óhóflega langur en það verður þó ekki talið að sú töf ein og sér valdi ógildi hinnar umdeildu ákvörðunar. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að meðferð stefnda á umsókn stefnanda hafi verið andstæð reglum stjórnsýslulaga varðandi undirbúning ákvarðanatöku, málefnaleg sjónarmið og vanhæfi. Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að efni séu til þess að fella úr gildi hina umdeildu ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar sem samþykkt var af bæjarstjórn stefnda. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Eins og að framan er rakið hefur stefnandi gert þá kröfu til vara að dómurinn viðurkenni rétt stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda vegna þess fjárhagslega tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna synjunar stefnda á útgáfu byggingarleyfis að Miðskógum 8. Stefndi krefst þess aðallega að varakröfunni verði vísað frá dómi en til vara krefst hann sýknu. Stefnandi færir þau rök fyrir varakröfu sinni að óumdeilt sé að stefnandi hafi keypt umrædda lóð til þess að byggja á henni einbýlishús á grundvelli þess deiliskipulags sem verið hafi í gildi á svæðinu en vegna synjunar stefnda á útgáfu umbeðins byggingarleyfis hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem stefndi beri ábyrgð á. Annan rökstuðning er ekki að finna fyrir kröfunni í stefnu. Hefur stefnandi hvorki sýnt fram á né gert sennilegt að hann hafi orðið fyrir tjóni og þá hefur hann hvorki lagt fram gögn um ætlað tjón, hvert það sé, né heldur hefur hann skýrt hvernig tjónið hafi orsakast af þeim atvikum sem eru talin hafa valdið bótaábyrgð. Er málið að þessu leyti verulega vanreifað og verður ekki hjá því komist að vísa varakröfu stefnanda frá dómi að kröfu stefnda. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, sveitarfélagið Álftanes, er sýkn af aðalkröfu stefnanda, Halds ehf. Varakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 517/2006
Skuldamál Kaupsamningur Málskostnaður
H krafði S og L um greiðslu vegna kaupa þeirra á efni sem nota átti til smíðis einbýlishúss. Taldi H þau S og L skulda sér fyrir efni sem hann hafði þegar afhent þeim, auk þess sem honum bæri greiðsla gegn afhendingu á tilteknu efni sem hann ætti eftir að afhenda í samræmi við kaupsamning 7. janúar 2004. Ekki lágu frammi í málinu nein þau gögn er gerðu dóminum kleift að meta hversu mikið kynni að vera ógreitt fyrir það efni sem H taldi sig hafa afhent S og L. Taldist H því ekki hafa tekist að sanna að hann ætti rétt á frekari greiðslu. Var ástæðan meðal annars sú að við útreikninga H var ekki gert ráð fyrir að samsettir gluggar hefðu verið meðal þess sem H bar að afhenda samkvæmt kaupsamningnum. Taldi Hæstiréttur H bera meginábyrgð á því að samningurinn var óskýr hvað þetta varðaði og var samningurinn því túlkaður þannig að samsettu gluggarnir hefðu átt að fylgja með. Voru S og L því sýknuð af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. október 2006. Hann krefst þess nú aðallega að gagnáfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér 1.438.077 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.323.033 krónum frá 19. ágúst 2004 til 28. janúar 2005 en af 1.438.077 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt gegn afhendingu á efni sem hann eigi eftir að afhenda gagnáfrýjendum samkvæmt kaupsamningi 7. janúar 2004: „1. panelklæðningu 90 x 10 mm 220 ferm., 2. stoðum undir þak utanhúss 3 m 4 stk., 3. sperrum í þak ... 7 x 15 cm 27 metrar og 4. stoðum í þak inni 4 stk. 4 metrar hver.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 13. desember 2006. Þau krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði að fjárhæð 1.482.394 krónur. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í greinargerð fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi leitast við að tilgreina innkaupsverð á því efni sem hann telur sig hafa afhent gagnáfrýjendum, áður en þeir lýstu yfir riftun kaupsamningsins að hluta 15. febrúar 2005, og reiknað út frá því hvað hann telur þá hafa átt að greiða fyrir það. Þessi greinargerð aðaláfrýjanda nægir ekki til að unnt sé að meta hversu mikið kunni að vera ógreitt fyrir afhent efni. Er það meðal annars vegna þess að við þessa útreikninga er ekki gert ráð fyrir að samsettir gluggar hafi verið meðal þess sem aðaláfrýjanda bar að afhenda gagnáfrýjendum samkvæmt kaupsamningi 7. janúar 2004, en svo sem fram kemur í héraðsdómi var samið um eitt heildarverð fyrir allt efni sem samningurinn tók til. Aðaláfrýjandi samdi texta kaupsamningsins og naut við það sérfræðilegrar aðstoðar lögmanns síns, svo sem tekið er fram í samningnum. Bar hann því meginábyrgð á því að samningurinn varð óskýr um hvort samsettir gluggar hafi átt að fylgja með í kaupunum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á niðurstöðu hans um að aðaláfrýjandi eigi ekki kröfu á hendur gagnáfrýjendum um frekari greiðslu á kaupverði samkvæmt samningnum en þeir hafa þegar innt af hendi. Fallist er á með gagnáfrýjendum að kröfugerð aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi hafi gefið þeim tilefni til að láta dómkveðja mann til þess mats sem greinir í dóminum, enda var þeim rétt að hafa uppi varnir byggðar á rétti til skuldajafnaðar gegn kröfu aðaláfrýjanda með gagnkröfu um skaðabætur eða afslátt af kaupverði vegna vanefnda aðaláfrýjanda á samningi aðila. Fyrir liggur jafnframt að gagnáfrýjendur höfðu með bréfi 15. febrúar 2005 óskað eftir upplýsingum frá aðaláfrýjanda um sundurliðun á kaupverðinu og fleiri atriði og buðust til að ganga til samninga við hann um ágreininginn, meðal annars með því að hafa ekki uppi skaðabótakröfu vegna vanefnda hans. Þessu svaraði aðaláfrýjandi ekki en höfðaði þess í stað mál þetta til þingfestingar 15. mars 2005. Verður höfð hliðsjón af þessu við ákvörðun málskostnaðar gagnáfrýjendum til handa. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu gagnáfrýjenda af kröfu aðaláfrýjanda og aðaláfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar, sem verður ákveðinn í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur um sýknu gagnáfrýjenda, Sigurðar Árna Ólafssonar og Lilju Þorsteinsdóttur, af kröfu aðaláfrýjanda, Harðviðar ehf. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði Harðviður ehf., kt. 650204-3440, Sundaborg 7, Reykjavík, með stefnu birtri 10. mars 2005 á hendur Sigurði Árna Ólafssyni, kt. 180761-2929, og Lilju Þorsteinsdóttur, kt. 140966-4959, báðum til heimilis að Háseylu 32, Njarðvík. Málið var dómtekið 12. júní sl. Stefnandi krefst greiðslu á 1.446.553 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.323.033 krónum frá 19. ágúst 2004 til 28, janúar 2005 en af 1.446.553 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda, til vara lækkunar á stefnukröfum. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Með kaupsamningi 7. janúar 2004 sömdu stefndu um kaup á efni í einbýlishús af Hálendisflugi ehf. Stefnandi tók síðar við réttindum og skyldum þess félags. Í kaupsamningi segir nánar að um sé að ræða harðvið og tilsniðna efnishluta úr harðviði til smíði 128 m2 einbýlishúss og 50 m2 bílgeymslu. Vísað er til efnislista sem sé hluti samningsins. Kaupverð er sagt USD 28.085, auk virðisaukaskatts. Greiða skyldi 30% kaupverðs eigi síðar en 9. janúar 2004, en eftirstöðvar við afhendingu efnisins, sem skyldi vera 10. mars 2004. Í 6. gr. samningsins segir að hið selda sé efnispakki úr harðviðarefni í nefnt hús og bílgeymslu, samkvæmt teikningu Sveins Ívarssonar arkitekts. Tekið er fram að kaupanda sé ljóst að ekki fylgi með efni eða byggingarhlutar úr öðru efni en harðviði frá framleiðandanum í Brasilíu. 7. gr. samningsins er svohljóðandi: „Kaupanda er kunnugt að í kaupverðinu og í efnispakkanum er ekki einangrun, efni í þakið svo sem þaksperrur, þakklæðning, rennur, járn á þaki, vinklar, gler, þéttingar. Gluggar eru samsettir.” Í efnislistanum, sem vísað er til og var undirritaður um leið og kaup­samningurinn, kemur fram að um sé að ræða tvær útihurðir, 4,5 cm, 90x210. Þá eru gluggar eða efni í þá ekki nefnd. Samningur þessi er undirritaður af stefnda Sigurði Árna, en ekki af stefndu Lilju. Aðild hennar er ekki mótmælt þrátt fyrir þetta. Sigurður lýsti því í aðilaskýrslu sinni að hann hefði verið boðaður til undirritunar inn í Hafnarfjörð að kvöldi dags. Hann hefði stoppað stutt við, kannski 10 mínútur. Hann hefði lesið samninginn yfir en ekki efnislistann sem fylgdi. Hann hefði ekki gert sér grein fyrir því að hann væri öðru vísi en sá efnislisti sem þau hefðu fengið frá Páli áður og farið með í banka. Hann hefði ekki litið á þennan lista fyrr en löngu síðar er upp hafi komið deilur um hvort gluggar hafi átt að fylgja. Páll hafi alltaf talað um að gluggarnir fylgdu. Páll Jónsson, forsvarsmaður stefnanda, bar í aðilaskýrslu sinni að töluverður aðdragandi hefði verið að samningsgerðinni. Það hafi verið gerð mörg uppköst og málin rædd fram og til baka. Niðurstaðan hafi verið frágengin með undirrituðum samningi 7. janúar 2004. Hann kvaðst hafa ritað efnislistann sem fylgdi samningnum og afhent lögmanni sínum. Fundurinn þar sem samningurinn var undirritaður hefði tekið allt að tveimur tímum. Hann sagði að í þessu tilviki hefði verið samið um kaup á efnispakka. Í þeim tilvikum væru gluggar aldrei innifaldir. Hann hefði farið með stefndu á ýmsa staði til að sýna þeim glugga, m.a. til Salvars Guðmundssonar sem hefði oft smíðað glugga í hús sem hann hefði flutt inn efni í. Það væru þá alltaf kaupendurnir sem borguðu gluggana. Spurður um þann efnislista sem stefndu vísa til sagði hann að sá listi væri eitt af mörgum uppköstum sem gerð hefðu verið. Stefndu greiddu 590.424 krónur inn á reikning Páls 9. janúar 2004. Stefnandi kveðst þann 25. júní 2004 hafa afhent 2 útihurðir, 4 gluggapósta, 7 innihurðir ásamt einni forstofuhurð fyrir gler og 2 svalahurðir. Einnig 7 hurðaskrár, lamir og hurðarhúna. Dagana á eftir hafi hann afhent þakkant, veggklæðningu og skápahurðir. Stefndu sóttu efni þetta til Hafnarfjarðar og fluttu sjálf á byggingarstað í Njarðvíkum. Aðilar segja báðir að samið hafi verið um að tiltekin veggklæðning utanhúss yrði felld úr samningnum. Verð hennar var USD 5.500. Stefnandi segir að í staðinn hafi komið tvær innihurðir með læsingum og skrám sem reiknast hafi á USD 1.000. Kemur þetta fram í bréfi lögmanns stefnanda 19. ágúst. Er þar bæði vísað til vegg­klæðningarinnar og þessara innihurða og þessar fjárhæðir nefndar. Stefndi Sigurður mótmælti því í aðilaskýrslu sinni að samið hefði verið um hækkun fyrir innihurðirnar. Með síðastgreindu bréfi var stefndu enn fremur tilkynnt að panelklæðning og stoðir undir þak utanhúss væri tilbúið til afhendingar. Var skorað á stefndu að greiða fyrir það efni sem þegar hefði verið afhent. Var tekið fram að eftir væri að afhenda sperrur og stoðir í þak, en ekkert annað. Í greinargerð stefndu er skýrt frá fundi er aðilar áttu ásamt lögmönnum sínum 14. október 2004. Náðu þeir ekki að sætta sjónarmið sín. Lögmaður stefndu ritaði stefnanda bréf tveimur vikum síðar og vísar til þessa fundar og áðurnefnds bréfs lögmanns stefnanda. Í bréfi lögmanns stefndu kemur fram sú afstaða að gluggar hafi átt að fylgja í kaupunum. Ekki er vikið að öðrum ágreiningsefnum í bréfinu. Lögmaður stefnanda ritaði stefndu bréf 28. janúar 2005. Þar er skorað á þau að sækja sperrur og stoðir í þak. Segir að efni þetta sé fyrir löngu tilbúið til afgreiðslu. Þá eru stefndu krafin um greiðslu á efni því sem afhent hafði verið eða boðið til afgreiðslu. Lögmaður stefndu svaraði með bréfi 15. febrúar 2005. Þar er vísað til fyrra bréfs varðandi glugga og sagt að þau hafi ákveðið að halda eftir greiðslu samkvæmt heimild í 22. gr. laga nr. 50/2000. Þá er því hreyft að afhendingardráttur hafi orðið af hálfu stefnanda. Skorað er á stefnanda að sundurliða verð hvers hlutar í samningnum og leggja fram pöntun sína á efninu. Er vísað til orðróms um að efni í gluggana hafi verið flutt inn. Þá er í bréfinu bent á að afhenda hafi átt efnið á byggingarstað. Er skorað á stefnanda að afhenda stoðirnar innan tveggja daga. Er lýst yfir riftun að því er þessar stoðir varðar hafi þær ekki verið afhentar. Þá er jafnframt lýst yfir riftun samningsins að því er varðar sperrur og panelklæðningu. Loks er gert samningstilboð og settur stuttur frestur til svara. Ekki er að sjá sem þessu síðasta bréfi hafi verið svarað formlega, en stefna í málinu er dagsett 2. mars 2005. Fram kemur í greinargerð stefndu að þau hafi selt húsið og flutt úr því. Undir rekstri máls þessa óskuðu stefndu eftir dómkvaðningu matsmanns. Var Guðni Örn Jónsson, húsasmiður og byggingatæknifræðingur, dómkvaddur 19. september 2005. Í matsbeiðni eru þessar spurningar lagðar fram: 1. Hver er kostnaður við að láta smíða glugga úr harðviði, mahogny, í húsið að Lágseylu 9, Ytri-Njarðvík í Reykjanesbæ samkvæmt uppdráttum Sveins Ívarssonar arkitekts, dags. 22. janúar 2004, sem samþykktir voru þann 11. maí 2004 sbr. og séruppdrátt af sömu gluggum, dags. 30. apríl 2004. Uppgefnar kostnaðartölur skulu taka til efnis og vinnu við smíði glugganna þó ekki glers, lama og stormjárna og gefnar upp með og án virðisaukaskatts. 2. Hvort stærðir glugga og frágangur þeirra samkvæmt uppdráttum Sveins Ívarssonar arkitekts, dags. 22. janúar 2004, sem samþykktir voru þann 11. maí 2004 sbr. og séruppdrátt af sömu gluggum, dags. 30. apríl 2004, sé hefðbundinn og eðlilegur miðað við íslenskar aðstæður. Ef matsmaður telur svo ekki vera er þess óskað að hann geri ítarlega grein fyrir í hverju stærðir eða frágangur glugganna sé frábrugðinn því sem almennt gerist í byggingum á Íslandi. 3. Hvert er eðlilegt og sanngjarnt verðmæti eftirtalinna byggingarefna úr harðviði, mahogny, sem matsþoli átti að afhenda matsbeiðanda samkvæmt samningi þeirra frá 7. janúar 2004. Uppgefnar kostnaðartölur skulu gefnar upp með og án virðisaukaskatts: a. Veggklæðning Tatjuba 133x20 mm 180 m2. b. Inniklæðning Lambrini 90x10 mm 220 m2. c. Stoðir/þak inni 4stk 4m 8m. d. Stoðir/þak úti 4stk 2,80m ll,2m. e. Sperrur í þak V2-7xl5cm 27m. 4. Hvort þrjár útihurðar og tvær svalahurðar, ásamt dyraumbúnaði, sem matsbeiðendur hafa fengið afhentar frá matsþola samræmast kröfum sem gerðar eru til slíkra útihurða og dyraumbúnaðar samkvæmt byggingarreglugerð nr. 441 frá 1998 og öðrum reglum sem um slíkar hurðar gilda á Íslandi sem og venjum í þessum efnum í byggingariðnaði hér á landi. Er þess óskað að stærðum og þykkt hurðanna og dyra­umbúnaðarins verði lýst. Telji matsmaður hurðarnar eða umbúnað þeirra frábrugðinn því sem kröfur eru gerðar um eða venjum í þessum efnum er óskað eftir að matsmaður geri ítarlega grein fyrir því í hverju sá munur liggi og kostnaði við að láta smíða sambærilegar hurðar og dyraumbúnað á Íslandi. Óskað er eftir að kostnaðurinn verði sundurliðaður og uppgefnar kostnaðartölur gefnar upp með og án virðisaukaskatts. Matsgerð er dagsett 20. desember 2005. Kostnaður við smíði glugga samkvæmt matslið 1 er talinn munu nema 876.700 krónum, 1.091.492 krónum með virðisaukaskatti. Um matslið 2 segir að ekkert sé óeðlilegt við stærðir glugga, þeir séu hefðbundnir og eðlilegir miðað við íslenskar aðstæður. Verðmæti hins tilgreinda efnis samkvæmt matslið 3 telur matsmaður vera 2.400.640 krónur, 2.988.797 krónur með virðisaukaskatti. Um matslið 4 segir í matsgerðinni: „Ekki er fjallað um svalahurðir þar sem matsþoli sagði á matsfundi að þær væru rangt afgreiddar, sjá bókun í matsfundargerð. Útihurðirnar eru fulningahurðir og er stærð þeirra 0.9 x 2.1 m og þykkt 42 mm. Þversnið karma er 140 x 43 mm. Dýpt á falsi er 45 mm og hæð 10 mm. Stærð á hurð stenst ákvæði 79. gr. byggingareglugerðar. Hér á landi er algeng þykkt á útihurð um 55 mm og dýpt á falsi 58 mm og hæð 20 mm. Með 10 mm hæð á falsi er illmögulegt að koma fyrir þéttilistum, sem þéttingu milli hurðar og karms. Hurðarspjald er samsett úr ramma með fulningum... Hurðarspjald var leka­prófað með því að sprauta á hana vatni úr garðslöngu. Eftir skamman tíma byrjaði hurðarflekinn að leka með samsetningum... Samsetning á hurðarspjaldinu er ekki límd saman eins og tíðkast hér á landi heldur er hún fest saman með töppum... sem skýrir leka um samsetningu.” Matsmaður segir loks að útihurðirnar henti ekki aðstæðum hér á landi og að kostnaður við gerð nýrra hurða nemi 462.000 krónum, 575.190 krónum með virðis­aukaskatti. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi segir að réttindi Hálendisflugs ehf. samkvæmt ofangreindum samningi hafi verið framseld til sín með samningi í október 2004. Stefnandi segir að fyrst 15. febrúar 2005 hafi stefndu kvartað vegna afhendingardráttar, en fram til þess tíma hafi þau tekið við öllu efni athugasemdalaust. Þá hafi allt efni verið tiltækt til afhendingar. Þann dag hafi þau krafist riftunar samningsins að hluta. Þetta telur stefnandi of seint fram komið og eigi ekki við nein rök að styðjast. Í stefnu var krafist greiðslu á 1.517.391 krónu. Var fjárhæðin skýrð svo að upphafleg samningsfjárhæð hafi verið USD 28.085. Samkomulag hafi orðið um að fella úr kaupunum tiltekna veggklæðningu að verðmæti USD 5.500, en við hafi bæst tvær innihurðir fyrir USD 1.000. Samningsfjárhæðin hafi því orðið USD 23.585. Stefndu hafi greitt 504.789 krónur þann 9. janúar 2004, sem miðað við gengi þá nemi USD 7.229. Eftirstöðvarnar, USD 16.365, kveðst stefnandi hafa greitt 23. júní, sem miðað við gengi þann dag nemi 1.119.452 krónum. Að viðbættum virðisaukaskatti nemi skuldin stefnufjárhæðinni. Undir rekstri málsins lækkaði stefnandi kröfu sína vegna tveggja útihurða og tveggja svalahurða um 70.838 krónur. Eftir stendur endanleg krafa stefnanda, 1. 446.553 krónur. Stefnandi byggir á samningi aðila. Í samningnum sé að finna nákvæma lýsingu á gagnkvæmum skyldum. Stefnandi kveðst hafa efnt sínar skyldur að fullu. Hann muni afhenda síðustu munina, sperrur og stoðir, gegn greiðslu stefnukröfunnar. Stefndu hafi lýst því yfir að þau muni ekki greiða kröfuna þótt það sem eftir stendur verði afhent. Því hafi þau vanefnt skuldbindingar sínar og eigi ekki rétt á síðustu afhendingu efnis. Þar sé um að ræða óverulegan hluta samningsins. Verðmæti sem nemi 143.536 krónum. Stefnandi mótmælir því að stefndu hafi átt að fá afhenta samsetta glugga úr harðviði. Gluggar séu ekki nefndir í efnislista sem sé hluti samnings. Orðin „gluggar eru samsettir” í 7. tl. samningsins sé í upptalningu þess sem ekki fylgi með í kaupunum. Stefnandi vísar til meginreglna um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til VII. kafla laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu telja að í samningi aðila hafi m.a. falist skylda til að afhenda glugga úr harðviði í umrætt hús. Framkvæmdastjóri stefnda, Páll Jónsson, hafi beint og óbeint bæði í orði og verki tjáð stefndu að gluggar hafi átt að fylgja með í kaupunum. Hafi hann með þessu fellt skyldu til afhendingar glugganna á stefnanda. Þá verði ákvæði samnings aðila ekki skilin á annan veg. Vísa stefndu hér til 1. og 6. gr. samningsins. Þá sé í 7. gr. tekið fram að gluggar séu samsettir. Þá vísa stefndu til fyrra tilboðs Páls Jónssonar. Enn fremur benda stefndu á að hönnun glugganna sé mjög sérstök og í samræmi við glugga og gluggafög sem Páll flutti inn og höfðu verið notaðir í önnur hús sem sem hann hafði selt efni í og Sveinn Ívarsson arkitekt hafði teiknað. Loks hafi samningur aðila verið saminn af lögmanni stefnanda. Vafaatriði beri því að skýra stefndu í hag. Stefndu byggja sýknukröfu á því að þeim beri, samkvæmt skýrum ákvæðum samningsins ekki að greiða eftirstöðvar kaupsverðs fyrr en allt það efni sem keypt var hafi verið afhent. Þar á meðal beri að telja glugga úr harðviði. Þau taka fram að þau krefjist ekki lengur afhendingar þess efnis sem þau hafi rift samningi um, þ.e. inniklæðningu, sperrum og stoðum. Þá krefjist þau ekki afhendingar þess sem samkomulag hafi tekist um að fella úr samningnum, þ.e. veggklæðningar. Þá telja stefndu sér heimilt að halda eftir greiðslu þar til stefnandi hafi efnt samninginn. Vísa þau hér til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, 22. og 42. gr. Nemi verðmæti glugganna ekki lægri fjárhæð en stefnufjárhæðinni, að teknu tilliti til lækkunar vegna riftunar á hluta samnings og skaðabótakröfu stefndu vegna vanefnda stefnanda. Verði ekki á framangreindar málsástæður fallist krefjast stefndu sýknu vegna skuldajafnaðar. Telja þau sig eiga rétt til skaðabóta vegna vanefnda stefnanda. Verði ekki á skaðabótakröfu fallist eigi þau rétt til afsláttar af umsaminni samningsfjárhæð sem nemi verðmæti harðviðarglugga. Skaðabótakrafa er reist á 27. gr. laga nr. 50/2000 og almennu sakarreglunni. Þá er vísað til reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Verulegar vanefndir á afhendingu hafi valdið tjóni og töfum við framkvæmdir. Afsláttarkrafa er byggð á meginreglum kröfuréttar. Þá er vísað til niðurstöðu matsgerðar. Í fyrsta lagi um verðmæti glugga, en einnig um verðmæti annars þess efnis sem ekki hefur verið afhent samkvæmt samningi. Stefndu mótmæla því að þau hafi fyrst með bréfi 15. febrúar kvartað yfir afhendingardrætti. Það hafi þau margoft gert munnlega við Pál Jónsson, framkvæmdastjóra stefnanda. Stefndu segjast hafa neitað að taka við innipanel, sem þeim hafi verið sýndur, þar sem hann hafi verið of grófur og ekki hæfur til notkunar innanhúss. Þá segir að riftun varðandi annað efni hafi ekki verið óeðlileg. Er fjallað um þetta atriði nánar, en sú umfjöllun er óskiljanleg og var ekki skýrð við munnlegan málflutning. Þá mótmæla stefndu því að bætt hafi verið við pöntunina tveimur innihurðum. Samið hafi verið um að í stað glugga í stofu yrði sett hurð út á verönd. Ekki hafi átt að koma til greiðslu vegna þessa. Varakrafa stefndu er byggð á sömu sjónarmiðum og sýknukrafa. Loks mótmæla stefndu dráttarvaxtakröfu. Stefnandi hafi ekki enn efnt samning aðila og heldur ekki lagt fram gögn sem nauðsynleg séu til að unnt sé að meta verðmæti þess sem afhent hefur verið. Forsendur og niðurstaða. Báðir málsaðilar vísa til laga um lausafjárkaup. Um þau skipti aðila sem hér eru til umfjöllunar gilda lög um neytendakaup nr. 48/2003, sbr. 1. gr. laganna, og verður að beita þeim til að leysa úr þeim málsástæðum sem aðilar hafa uppi. Endanleg krafa stefnanda er að fjárhæð 1.446.553 krónur. Stefndu mótmæla því ekki að krafa sé gerð í íslenskum krónum, en samið var um kaupverðið í dollurum. Stefnandi heldur því fram að endanleg samningsfjárhæð sé USD 23.585. Segir hann þá að kaupverðið hafi hækkað um USD 1.000 vegna tveggja innihurða. Þessari hækkun mótmælir stefndi og er hún gegn mótmælum hans ekki studd neinum gögnum og því ósönnuð. Innborgun stefnda hinn 9. janúar 2004 reiknar stefnandi á USD 7.229 og verður því að telja að eftirstöðvar nemi USD 15.365, auk virðisaukaskatts. Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn sem sýna sundurliðun á kaupverðinu. Í samningi kemur fram eitt heildarverð, en verð einstakra hluta er ekki tilgreint. Samkvæmt ákvæði samningsins átti að afhenda efni á byggingarstað. Það var ekki gert. Stefndu sóttu það efni sem þau hafa tekið við, en síðar hafa þau skorað á stefnanda að afhenda á réttum afhendingarstað. Áskorun þessa efnis í bréfi lögmanns stefndu 15. febrúar 2005 svaraði stefnandi með útgáfu stefnu í máli þessu. Þar er ekki að finna neinn fyrirvara um afhendingu efnis eða áskoranir um að taka við efni. Verður að líta svo á að efni það sem ekki er komið í hendur stefndu sé ekki afhent, sbr. 7. gr. laga nr. 48/2003. Aðila greinir á um hvort eitthvert gluggaefni hafi átt að fylgja í kaupunum. Páll Jónsson sagði í aðilaskýrslu sinni að hann seldi ekki gluggaefni með þessari gerð húsa. Þrátt fyrir þetta var á uppkasti að efnislista sem stafar frá stefnanda gert ráð fyrir því að gluggaefni myndi fylgja. Af uppsetningu samnings verður ekki séð að gluggaefni hafi verið undanskilið. Hins vegar er ekki tekið skýrlega fram að það eigi að fylgja. Orðin Gluggar eru samsettir eru sett aftan við upptalningu tiltekinna hluta sem ekki áttu að fylgja. Þetta er þó sérstakur málsliður og miðað við venjulegt tungutak er þetta ekki framhald upptalningar þess sem ekki átti að fylgja. Eftir orðanna hljóðan er þetta lýsing á því hvernig gluggar verði afhentir. Í efnislista sem aðilar skrifuðu undir við sama tækifæri er ekki minnst á neitt gluggaefni. Þetta misræmi verður að skýra stefndu í hag. Verður því að skilja samninginn svo að samsettir gluggar til ísetningar hafi átt að fylgja með í kaupunum. Hluti af umsömdu efni hefur verið afhent stefndu. Í samningi segir að efnið skuli afhent á byggingarstað í Njarðvík. Það efni sem þó hefur verið afhent munu stefndu hafa sótt til Hafnarfjarðar. Með bréfi lögmanns þeirra 15. febrúar er skorað á stefnanda að afhenda á byggingarstað allt efni sem þá var eftir. Þessu svaraði stefnandi með því að gefa út stefnu þá sem hér er fjallað um. Er hér var komið sögu var liðið nærri ár frá upphaflegum afhendingartíma, en í samningi segir að „áætlaður” afhendingartími sé 10. mars 2004. Þessi viðbrögð stefnanda verður að skilja svo að hann muni ekki afhenda stefndu meira efni. Stefndu hafa selt umrætt hús. Það var byggt með talsvert öðrum hætti en ráðgert var, en byggt var steinhús. Samkvæmt þessu vantar talsvert upp á að allt það efni sem selt var hafi verið afhent. Ekki liggja frammi í málinu nein þau gögn er gera dóminum kleift að meta hversu mikið kann að vera ógreitt fyrir efni það sem þó hefur verið afhent. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að kaupverð sé ógreitt. Málsreifun af hans hálfu er ekki með þeim hætti að unnt sé að taka afstöðu til þessara atriða. Þar sem þeirri málsástæðu hans er hafnað, að honum dugi að bjóða efni til afhendingar, verður að líta svo á að hann hafi ekki sannað að stefndu beri að greiða meira en þau gerðu hinn 9. janúar 2004. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda. Stefndu hafa ekki uppi gagnkröfur til sjálfstæðs dóms. Að fenginni þessari niðurstöðu þarf ekki að leysa úr kröfu þeirra um skaðabætur. Verður því ekki fjallað það hvort hurðir hafi verið gallaðar þrátt fyrir að þær væru í samræmi við lýsingu í efnislista, eða hvaða máli það skipti að stefndu geta ekki skilað þeim aftur. Þá verður ekki fjallað um þá málsástæðu stefndu að afhending hafi dregist. Stefndu óskuðu matsgerðar og greiddu kostnað af matsgerð sem áður er getið. Við hana er það að athuga að þar er metinn kostnaður af sérsmíði hluta í stað fjölda­framleiddra eininga. Hefði komið til þess að reikna stefndu skaðabætur hefðu þau þurft að sýna fram á að ekki væri raunhæft að afla þeirra hluta sem á vantaði með sambærilegum hætti, þ.e.a.s beinum innflutningi á sambærilegu hjá öðrum aðila. Er því ekki unnt að líta til matskostnaðar þegar málskostnaður er ákveðinn. Í samræmi við niðurstöðu málsins verður stefnanda gert að greiða stefndu 500.000 krónur í málskostnað. Er þá virðisaukaskattur innifalinn. Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Haraldur Sumarliðason húsasmíðameistari og Kristinn Tanni Hannesarson byggingaverkfræðingur. Stefndu, Sigurður Árni Ólafsson og Lilja Þorsteinsdóttir, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Harðviðar ehf. Stefnandi greiði stefndu 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 707/2015
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L hf. gegn U var vísað frá dómi. L hf. höfðaði upphaflega mál gegn U SGR til riftunar á greiðslu skuldabréfa sem sá fyrrnefndi taldi að hefðu verið greidd áður en kom að gjalddaga þeirra. Í greinargerð sinni í héraði hélt U SGR því meðal annars fram að félagið hefði einungis haft milligöngu um viðskiptin fyrir U. Í tilefni þessarar málsástæðu höfðaði L hf. sakaukamál á hendur U í desember 2014. Í dómi Hæstaréttar kom fram að bréf hefði verið sent L hf. í september 2008 þar sem tekið hefði verið fram að U SGT kæmi fram „fyrir hönd“ U. Hefði L hf. ekki borið brigður á að bréfið hefði borist honum og verið í vörslum slitastjórnar þegar málið var höfðað. Var L hf. því ekki talinn hafa fært viðhlítandi rök fyrir því að atvik málsins væru með þeim hætti að miða bæri upphaf hins rúma 30 mánaða málshöfðunarfrests 2. málsliðar 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki við síðara tímamark en lok kröfulýsingarfrests. Var því talið að málið hefði verið höfðað að liðnum málshöfðunarfresti og var af þeim sökum vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2015, sem barst réttinum 16. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 22. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2015, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili, sem áður hét Landsbanki Íslands hf., gaf 21. desember 2011 út stefnu á hendur Unipol SGR S.p.A. og krafðist þess að staðfest yrði riftun á greiðslu Landsbanka Íslands hf. til stefnda 2. október 2008 að fjárhæð 420.727,92 evrur vegna skuldabréfaeignar stefnda að nafnverði 500.000,00 evrur úr skuldabréfaflokki með gjalddaga 21. desember 2009, gefnum út af Landsbanka Íslands hf. og skráðum sem LI FRN 21/12/09 og ISIN númer XS0208211911. Jafnframt var krafist greiðslu 420.727,92 evra með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. september 2010 til greiðsludags. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila bauð Landsbanki Íslands hf. með útgáfulýsingu 17. desember 2004 fjárfestum til sölu skuldabréf, útgefin af honum, í flokki sem var auðkenndur LI FRN 21/12/09 og með ISIN númer XS0208211911. Skuldabréfin voru gefin út á grundvelli samninga, sem bankinn hafði gert við Deutsche Bank AG og Deutsche Bank Luxembourg. Samkvæmt uppgjörsgögnum greiddi Landsbanki Íslands hf. 2. október 2008 upp skuld við stefnda Unipol SGR S.p.A. samkvæmt framangreindum skuldabréfum þótt ekki væri komið að gjalddaga þeirra. Á kvittun fyrir greiðslunni var viðskiptadagur tilgreindur 29. september 2008, en viðskiptin voru gerð upp í gegnum EUROCLEAR Bank með þriggja daga töf. Nafnverð bréfa sem stefndi Unipol SGR S.p.A. fékk þar greidd var 500.000 evrur og fékk hann greiddar 420.727,92 evrur. Kom fram á staðfestingu úr kerfum sóknaraðila að stefndi var mótaðili bankans, þar sem kóðinn UNIFINAN átti við um stefnda. Hinn 7. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimildar 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stjórn sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, en í framhaldi af því var hann tekinn til slita 22. nóvember 2010. Bankanum hafði verið skipuð slitastjórn 29. apríl 2009, sem sendi stefnda riftunaryfirlýsingu 16. ágúst 2010 vegna áðurnefndrar greiðslu, þar sem jafnframt var krafist greiðslu 420.727,92 evra. Málið var þingfest 29. maí 2012. Hið stefnda félag tók til varna með greinargerð, sem lögð var fram í þinghaldi 30. október sama ár. Efnisvarnir félagsins voru meðal annars reistar á aðildarskorti, þar sem það hafi einungis haft milligöngu sem verðbréfamiðlari fyrir Aurora Assicurazioni S.p.A. í þeim viðskiptum sem málið snerist um. Í þinghaldinu lagði stefndi meðal annars fram bréf Unipol GruppoFinanzario 30. september 2008 til málsaðila, sem bar með sér að lúta fyrrgreindum viðskiptum. Þar sagði eftirfarandi í íslenskri þýðingu: „Með vísan til neðangreindra viðskipta af hálfu Unipol SGR fyrir hönd Aurora Assicurazioni vegna sölu til LANDSBANKA LONDON sem umbjóðanda “. Áðurnefnd málsástæða stefnda Unipol SGR S.p.A. leiddi til þess að sóknaraðili höfðaði 4. desember 2014 sakaukamál á hendur varnaraðila, þar sem honum var stefnt til vara, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, og sömu kröfur gerðar á hendur honum og stefnda Unipol SGR S.p.A. Í sakaukastefnunni var gerð grein fyrir því að sóknaraðili hafi 24. apríl 2013 skorað á stefnda Unipol SGR S.p.A., hér á eftir aðalstefndi, að leggja fram gögn sem staðfestu að hann hafi ekki notið góðs af umræddum viðskiptum, heldur varnaraðili. Engin gögn hafi verið lögð fram af hálfu aðalstefnda í þinghöldum 26. júní og 1. október 2013. Í þinghaldi 6. desember sama ár hafi aðalstefndi lagt fram yfirlýsingu stjórnarformanns síns, þar sem fram kom að aðalstefndi hafi ekki notið hags af viðskiptunum, heldur hafi það verið Aurora Assicurazioni S.p.A. Í kjölfar þess að sóknaraðili leitaði til lögmanna á Ítalíu hafi komið í ljós að fleiri félög en eitt hafi verið skráð þar í landi undir nafninu Aurora Assicurazioni S.p.A., en þau síðan öll verið afskráð, það síðasta á árinu 2009. Hinn 3. september 2014 hafi sóknaraðila síðan borist bréf aðalstefnda, þar sem fram kom að varnaraðili hafi sameinast öðru félagi og hið sameinaða félag tekið upp heiti varnaraðila. Af hálfu varnaraðila er á hinn bóginn vísað til þess að er umrædd viðskipti voru gerð hafi skýrt komið fram af hálfu aðalstefnda að hann kæmi fram í þeim fyrir hönd Aurora Assicurazioni S.p.A., sem síðar hafi runnið inn í varnaraðila. Væri þetta augljóst af leiðréttri staðfestingu sóknaraðila til aðalstefnda sem og staðfestingum aðalstefnda, sem fyrir lægju í málinu. II Í 2. málslið 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, eftir að honum var breytt með 1. gr. laga nr. 146/2011, er mælt svo fyrir að frestur slitastjórnar til að höfða riftunarmál samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sé 30 mánuðir. Samkvæmt því byrjar málshöfðunarfresturinn að líða þegar slitastjórn átti þess kost að gera riftunarkröfu, þó aldrei fyrr en við lok kröfulýsingarfrests. Slitastjórn sóknaraðila var sem fyrr segir skipuð 29. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti við slit hans 30. október sama ár. Eins og rakið hefur verið sendi Unipol Gruppo Finanzario sóknaraðila og aðalstefnda bréf 30. september 2008, þar sem vísað var til þeirra viðskipta sem um ræðir í máli þessu og beinlínis tekið fram að hinn síðarnefndi hafi annast þau fyrir hönd „AuroraAssicurazioni“. Hefur sóknaraðili ekki borið brigður á að bréfið hafi borist honum og að það hafi verið í vörslum slitastjórnar þegar mál þetta var höfðað. Að þessu virtu hefur sóknaraðili ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að atvik málsins séu með þeim hætti að miða beri upphaf hins rúma málshöfðunarfrests við síðara tímamark en lok kröfulýsingarfrests. Verður því litið svo á að hann hafi runnið út 30 mánuðum síðar eða 30. apríl 2012 og var hann liðinn er sóknaraðili höfðaði sakaukamálið 4. desember 2014. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, LBI hf., greiði varnaraðila, Unipol-Sai Assicurazioni S.p.A, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 370/2008
Kærumál Málskostnaður
V, E, S og H höfðuðu mál fyrir héraðsdómi og kröfðust þess að K ehf., F ehf. og K yrðu dæmd til að greiða þeim 25.000.000 krónur vegna vangoldinnar kaupsamningsgreiðslu. Við meðferð málsins í héraði óskuðu V, E, S og H eftir því að málið yrði fellt niður og í kjölfarið af því úrskurðaði héraðsdómari að málskostnaður skyldi falla niður milli V, E, S, H og K ehf. en að hinir fyrrnefndu skyldu greiða F ehf. og K 200.000 krónur í málskostnað. Kröfðust F ehf. og K nú hærri málskostnaðar í héraði. Með vísan til 1. málsliðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, svo og þess að málið var fellt niður áður en það kom til munnlegs málflutnings og dóms, var talið að málskostnaður til F ehf. og K væri hæfilega ákveðinn 300.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með kæru sem stimpluð er um móttöku í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. júlí 2008 og barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2008, þar sem þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðilum, sem fellt var að öðru leyti niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilarnir Fjárfestingarfélagið Orka ehf. og Kristján Sigurður Sveinsson krefjast þess aðallega að varnaraðilum verði gert að greiða þeim hvorum um sig 1.156.436 krónur í málskostnað, til vara lægri fjárhæð og að því fjárgengnu 682.555 krónur hvorum. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðilinn Klausturhólar ehf. krefst aðeins staðfestingar á ákvæði hins kærða úrskurðar um að fella niður málskostnað milli hans og varnaraðila. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til 3. mgr. 151. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 er sóknaraðila Klausturhólum ehf. heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til staðfestingar að því er málskostnað hans varðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði óskuðu varnaraðilar eftir því við fyrirtöku málsins 25. júní 2008 að það yrði fellt niður. Sóknaraðilarnir Fjárfestingafélagið Orka ehf. og Kristján Sigurður Sveinsson kröfðust þá málskostnaðar sér til handa og var um fjárhæð kostnaðarins vísað til málskostnaðarreiknings sem lagður var fram. Þar er málskostnaðurinn reiknaður af stefnufjárhæð, og hefur hann að geyma þær fjárhæðir sem aðalkrafa þessara sóknaraðila greinir. Með vísan til 2. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 bar héraðsdómara að verða við kröfu þessara aðila svo sem hann gerði. Um fjárhæð kröfunnar verður með vísan til 1. málsliðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn sem og þess að málið var fellt niður áður en það kom til munnlegs málflutnings og dóms um meginefni þess talið að hæfilegur málskostnaður til hvors framangreindra sóknaraðila nemi 300.000 krónum og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað milli varnaraðila og sóknaraðilans Klausturhóla ehf. verður staðfest. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilunum Fjárfestingafélaginu Orku ehf. og Kristjáni Sigurði Sverrissyni kærumálskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðilar, Viðar Marinósson, Elías Hákonarson, Stefán Antonsson og Hjálmar Kristinsson, greiði óskipt sóknaraðilunum Fjárfestingafélaginu Orku ehf. og Kristjáni Sigurði Sverrissyni 300.000 krónur hvorum í málskostnað. Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti staðfestur. Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðilunum Fjárfestingafélaginu Orku ehf. og Kristjáni Sigurði Sverrissyni 75.000 krónur hvorum í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2008. Í þinghaldi í dag er af hálfu stefnenda krafist niðurfellingar málsins. Af hálfu stefndu er krafist málskostnaðar en þó þannig að hann falli niður milli stefnenda og stefnda Klausturhóla ehf. Málið var höfðað 6. mars 2008 og krafist greiðslu 25.000.000 króna óskipt úr hendi stefndu auk vaxta og málskostnaðar. Af hálfu stefndu var krafist sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnenda. Stefnt er vegna vangoldinnar kaupsamningsgreiðslu vegna kaupsamnings milli stefnda Klausturhóla ehf. og stefnenda. Til tryggingar greiðslu var gefinn út tryggingarvíxill, samþykktur af stefnda Fjárfestingarfélaginu Orku ehf. og útgefinn af stefnda Kristjáni Sigurði Sverrissyni. Til lausnar málsins var gert samkomulag 28. apríl 2008 milli stefnda Klausturhóla ehf. og stefnenda málsins. Eftir úthlutun málsins til dómara hefur það nú verið þrívegis tekið fyrir á dómþingi. Samkvæmt c-lið 1.mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 ber að fallast á kröfu stefnenda um niðurfellingu málsins. Á grundvelli 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar verður fallist á málskostnaðarkröfu stefndu. Ákveðið er að málskostnaður falli niður milli stefnda Klausturhóla ehf. og stefnenda en að stefnendur greiði óskipt stefndu, Fjárfestingarfélaginu Orku ehf. og Kristjáni S. Sverrissyni, málskostnað sem eftir umfangi málsins er ákveðinn 200.000 krónur. Úrskurðinn kveður upp Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fellur niður milli stefnenda og stefnda, Klausturhóla ehf. Stefnendur, Viðar Marínósson, Elías Hákonarson, Stefán Antonsson og Hjálmar Kristinsson, greiði óskipt stefndu, Fjárfestingarfélaginu Orku ehf. og Kristjáni S. Sverrissyni, 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 280/2009
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
P kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi fyrri lið aðalkröfu hans um að S yrði gert að viðlögðum dagsektum að afhenda og setja upp á eigin kostnað svokallaðan efri eimsvalaviftuspíral. Jafnframt var vísað frá dómi kröfulið í aðalkröfu að fjárhæð 113.000 bandaríkjadalir vegna áætlaðs viðgerðarkostnaðar. Í aðal- og varakröfu P var vísað frá dómi kröfuliðum samtals að fjárhæð 823.606,26 bandaríkjadalir. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með þeim athugasemdum að í fyrri kröfuliðum í aðal- og varakröfum sóknaraðila hafi verið krafist dóms um tilgreindar verkskyldu S og um dagsektir. Í kröfunum kæmi ekki fram, hvenær skylda til greiðslu dagsekta skyldi falla niður, yrði fallist á kröfuna, og væri því annmarki á þessum þætti kröfunnar. Í dóminum kemur jafnframt fram að til þess að krafa teldist nægilega reifuð í einkamáli yrði hún og gögn sem hún væri reist á að vera með þeim hætti að stefndi ætti þess kost að færa fram efnislegar varnir við kröfu og forsendum hennar. Ekki yrði bætt úr annmörkum að þessu leyti með öflun gagna við rekstur máls eftir að stefndi hefði lagt fram greinargerð af sinni hálfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 11. maí 2009, þar sem vísað var frá dómi fyrri lið aðalkröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að viðlögðum dagsektum að afhenda og setja upp á eigin kostnað svokallaðan efri eimsvalaviftuspíral. Jafnframt var vísað frá dómi kröfulið í aðalkröfu að fjárhæð 113.000 bandaríkjadalir vegna áætlaðs viðgerðarkostnaðar. Í aðal- og varakröfu sóknaraðila var vísað frá dómi kröfuliðum samtals að fjárhæð 823.606,26 bandaríkjadalir. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnislegrar meðferðar þá kröfuliði sem vísað var frá dómi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Af hálfu sóknaraðila er fyrir Hæstarétti meðal annars byggt á því að ekki séu efni til að vísa kröfuliðum frá dómi, þó að dómur telji þau gögn sem fram eru lögð þeim til stuðnings ófullnægjandi til sönnunar á fjárhæð þeirra. Telur sóknaraðili að hafa verði í huga að með öflun viðbótargagna eða við skýrslutökur megi bæta úr því sem á kunni að vanta að þessu leyti í ljósi andmæla varnaraðila. Til þess að krafa teljist nægilega reifuð í einkamáli verður hún og gögn sem hún er reist á að vera með þeim hætti að stefndi eigi þess kost að færa fram efnislegar varnir við kröfu og forsendum hennar. Ekki verður bætt úr annmörkum að þessu leyti með öflun gagna við rekstur máls eftir að stefndi hefur lagt fram greinargerð af sinni hálfu. Í fyrri kröfuliðum í aðal- og varakröfum sóknaraðila er krafist dóms um tilgreindar verkskyldur varnaraðila og um dagsektir sem lagðar verði við því að hann efni þær. Í kröfunum kemur ekki fram, hvenær skylda til greiðslu dagsekta eigi að falla niður, verði fallist á kröfurnar, hvort það sé þegar varnaraðili hefst handa við að efna skylduna, þegar hann lýkur því eða við annað tímamark. Er þetta annmarki á dagsektaþætti þessara krafna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Peterson Farms Inc., greiði varnaraðila, Skaganum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 194/2008
Kærumál Höfundarréttur Aðild Málsóknarumboð Frávísun frá Hæstarétti að hluta Frávísun frá héraðsdómi
Mál þetta, sem var dómtekið 11. þ.m., er höfðað 30. nóvember 2007 af Samtökum myndrétthafa á Íslandi (SMÁÍS), Laugavegi 182 í Reykjavík, Framleiðendafélaginu-SÍK, Túngötu 14 í Reykjavík, Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar (STEF), Laufásvegi 40 í Reykjavík, og Félagi hljómplötuframleiðenda (FHF), Eiðistorgi 17 á Seltjarnarnesi, á hendur Istorrent ehf., Borgartúni 25 í Reykjavík, og Svavari Lútherssyni, Burknavöllum 17C, Hafnarfirði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. mars 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta með stefnu birtri 30. nóvember 2007. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði gera þeir kröfu um að viðurkennt verði með dómi að varnaraðilum sé „óheimilt að starfrækja vefsíðuna www.torrent.is eða aðra sambærilega vefsíðu sem gerir notendum hennar kleift að fá þar aðgang að og deila innbyrðis hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnenda eiga höfundarrétt að án samþykkis rétthafa.“ Þá gera þeir kröfu um staðfestingu á lögbanni 19. nóvember 2007, skaðabætur og málskostnað allt eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Greinargerð varnaraðila var lögð fram 19. desember 2007. Þar gerðu þeir aðallega kröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Til vara kröfðust þeir sýknu auk skaðabóta fyrir ólögmætar lögbannsaðgerðir sóknaraðila og málskostnaðar. Kröfu sína um frávísun byggðu varnaraðilar á því „að aðild í staðfestingarmálinu er önnur en aðild að þeirri lögbannsgerð, sem krafist er staðfestingar á og að aðildarskilyrði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála (eml.) eru ekki uppfyllt. Einnig byggir krafan á því að kröfur og málsástæður stefnenda eru ónákvæmar, of víðtækar og verulega vanreifaðar.“ Í samræmi við 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 fór munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu varnaraðila fram 25. janúar 2008. Héraðsdómur hafnaði kröfunni með úrskurði 11. febrúar 2008. Aðalflutningur í málinu fór síðan fram 11. mars 2008. Niðurstaða héraðsdóms í hinum kærða úrskurði varð sú að vísa málinu frá dómi, þrátt fyrir synjun á kröfu varnaraðila þessa efnis 11. febrúar 2008. Lætur héraðsdómur þess getið að málinu sé vísað frá á öðrum grunni en þeim, sem varnaraðili hafði reist frávísunarkröfu sína á, og standi 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 þeirri niðurstöðu ekki í vegi. Varnaraðilar hafa í greinargerð sinni til Hæstaréttar tekið fram að þeir byggi kröfu sína um staðfestingu hins kærða úrskurðar meðal annars á þeim málsástæðum sem þeir höfðu fyrir frávísunarkröfu sinni í héraði og héraðsdómur hafnaði 11. febrúar 2008. II Við þingfestingu málsins lögðu sóknaraðilar fram allmörg umboð frá íslenskum lögaðilum innan sinna vébanda. Bera þau öll yfirskriftina „málsóknarumboð“ og eru að meginefni samhljóða. Þrjú af þessum umboðum eru veitt sóknaraðilanum Samtökum myndrétthafa á Íslandi (SMÁÍS), fimm sóknaraðilanum Félagi hljómplötuframleiðenda og átta sóknaraðilanum Framleiðendafélaginu - SÍK. Í umboðum þessum segir að þau feli í sér fulla og ótakmarkaða heimild, viðkomandi sóknaraðila til handa, til að höfða dómsmál fyrir hönd umboðsgjafa (þ.m.t. að grípa til bráðabirgðaaðgerða svo sem lögbanns eða kyrrsetningar) til þess að vernda höfundarréttindi og skyld réttindi, með þeim hætti sem umboðsmaður telji við hæfi hverju sinni hvort heldur krafist skuli banns við tilteknum athöfnum eða skaðabóta eða refsinga eða annarra úrræða gegn þeim sem brjóta á réttindum félaganna, eins og komist er að orði. Þá er meðal þeirra gagna er lögð voru fyrir sýslumann við meðferð lögbannsmáls sóknaraðila gegn varnaraðilum fimm umboð á ensku, með yfirskriftina „power of attorney Iceland“, þar sem fimm nafngreind bandarísk kvikmyndafyrirtæki veita Snæbirni Steingrímssyni hjá Samtökum myndrétthafa á Íslandi umboð til að hefja málarekstur í þeim tilgangi að þeir aðilar sem brotið hafi gegn kvikmyndarétti umboðsgjafa samkvæmt íslenskum lögum verði sóttir til refsingar. Þá ná umboðin til bótakrafna sem setja þyrfti fram í tengslum við þetta. Þessi síðastnefndu fimm umboð eru öll eins orðuð að efni til. Á dómþingi í málinu 19. febrúar 2008 var af hálfu sóknaraðila lagt fram skjal með fyrirsögninni „málsóknarumboð“, þar sem Snæbjörn Steingrímsson „framkvæmdastjóri SMÁÍS, Samtaka myndrétthafa á Íslandi ... sem hefur fengið umboð til gæslu réttinda erlendra umbjóðenda SMÁÍS á Íslandi í krafti starfs síns fyrir SMÁÍS veitir hér með SMÁÍS fullt og ótakmarkað umboð til þess að höfða dómsmál fyrir hönd hlutaðeigandi erlendra aðila ...“. Er síðan kveðið á um efni umboðsins á sama hátt og í hinum íslensku umboðum sem fyrr voru nefnd. Þá er þess loks að geta að sóknaraðilar lögðu fram við þingfestingu málsins í héraði samþykktir sóknaraðilans Sambands tónskálda og eigenda flutningsréttar (STEF) sem og gögn um að þessi sóknaraðili hefði fengið löggildingu menntamálaráðherra að því er snertir flutningsrétt á tónsmíðum, sbr. 23. gr. höfundarlaga nr. 73/1972. Við fyrirtöku málsins 4. mars 2008 lögðu sóknaraðilar svo fram fjögur sýnishorn almennra umboða tónlistarhöfunda til STEFs, sem gefin eru út á árabilinu 1959 til 1991. III Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar er lýst yfir því að aðilaskipti hafi orðið sóknarmegin í málinu, eins og komist er að orði. Félagar í sóknaraðilunum Samtökum myndrétthafa á Íslandi, Framleiðendafélaginu – SÍK og Félagi hljómplötuframleiðenda hafi nú afturkallað umboð sín til þessara þriggja sóknaraðila og tekið sjálfir við aðild málsins. Eru þessir aðilar taldir upp í greinargerðinni. Aðild STEFs að málinu sé hins vegar óbreytt. Aðilaskipti þessi eru ekki af þeim toga sem greinir í 22. gr. laga nr. 91/1991. Í yfirlýsingunni felst hins vegar breyting á grundvelli málssóknar sóknaraðila. Verður ekki talið að hún sé heimil, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Leiðir þetta til þess að málinu verður vísað frá Hæstarétti að því er varðar sóknaraðilana Samtök myndrétthafa á Íslandi, Framleiðendafélagið – SÍK og Félag hljómplötuframleiðenda. IV Samkvæmt gögnum sem fram hafa verið lögð í málinu og að framan er getið hefur menntamálaráðherra veitt sóknaraðila Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar (STEF) lögformlega viðurkenningu samkvæmt 23. gr. höfundalaga nr. 73/1972, sbr. B-deild Stjórnartíðinda nr. 215/1996. Þessi sóknaraðili gæti því farið með málsóknarumboð fyrir félagsmenn sína og átt í eigin nafni aðild að einstaklingsbundnum kröfum þeirra, þar með talið um lögbann og staðfestingu á því, enda hafi þeir veitt honum umboð til þess og ekki sé um kröfur að ræða sem telst af sérstökum ástæðum óheimilt að sækja á grundvelli slíks umboðs, svo sem finna má dæmi um í dómi Hæstaréttar 1997 á blaðsíðu 2691 í dómasafni. Jafnframt gæti hann, með vísan til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 átt í eigin nafni aðild að viðurkenningarkröfu sóknaraðila. Í málinu liggur ekki fyrir að félagsmenn STEFs hafi veitt samtökunum umboð til að fara með nefndar einstaklingsbundnar kröfur fyrir dómstólum. Að því er varðar aðild að viðurkenningarkröfunni verður að líta til þess að hún er víðtækari en svo að taki aðeins til hagsmuna félagsmanna STEFs. Þá miðar krafan að viðurkenningu á að varnaraðilum sé óheimilt að „starfrækja vefsíðuna ... eða aðra sambærilega vefsíðu.“ Hefur málið ekki verið reifað með það í huga að viðurkenning á þessu sé nauðsynleg til að vernda þá höfundarréttarhagsmuni sem þessi sóknaraðili fer með eða hvort þrengri viðurkenningarkrafa gæti dugað til þess. Með hliðsjón af þessu og með vísan til e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, verður að því er viðurkenningarkröfuna varðar fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um kröfur þessa sóknaraðila. Málskostnaðarákvæði hins kærða úrskurðar verður staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfu sóknaraðila Samtaka myndrétthafa á Íslandi, Framleiðendafélagsins – SÍK og Félags hljómplötuframleiðenda er vísað frá Hæstarétti. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um kröfu Sambands tónskálda og eigenda flutningsréttar. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðilum, Istorrent ehf. og Svavari Lútherssyni, sameiginlega 400.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 814/2015
Fjármálafyrirtæki Skuldabréf Gengistrygging Frávísunarkröfu hafnað
Í hf. höfðaði mál á hendur L ehf. til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi, en aðilar deildu um hvort samið hefði verið um lán í erlendum myntum eða íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Í dómi héraðsdóms var vísað var til þess að yfirskrift skuldabréfsins hefði borið með sér að um væri að ræða skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum, lánsfjárhæðin hefði fyrst verið tilgreind í erlendum gjaldmiðlum og síðan jafnvirðis í íslenskum krónum og vextir verið tilgreindir Libor og Euribor. Þá hefði jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum ekki verið getið við skilmálabreytingu bréfsins. Að þessu virtu var talið að um hefði verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum og krafa Í hf. tekin til greina. Í Hæstarétti var sú niðurstaða staðfest og tekið fram að málið hefði ekki verið svo vanreifað að L ehf. hefði átt óhægt um vik að taka til varna, líkt og haldið var fram af hálfu félagsins. Þá hefði útreikningum Í hf. ekki verið hnekkt.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir, settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4.desember 2015. Hann krefst þess að aðallega að málinu verði vísað fráhéraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af kröfu áfrýjanda. Þá krefstáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þessað hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en þó þannig að áfrýjanda verði gertað greiða sér 122.129.642 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 5.nóvember 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrirHæstarétti.Svo sem nánar er lýstí hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjanda til greiðsluskuldabréfs 27. júní 2007. Er málsóknin reist á því að um hafi verið að ræðaskuld í svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum. Áfrýjandi mun síðasthafa innt af hendi greiðslu af bréfinu 5. janúar 2010 en það hafði þá verið ívanskilum frá 5. nóvember 2009. Stefndi hefur lagt fram ítarlega útreikninga umgreiðslusögu bréfsins frá öndverðu og fjárhæð skuldarinnar miðað við gjaldfellingubréfsins 10. mars 2010. Samkvæmt þeim nam fjárhæðin 122.129.642 krónum eftir aðhún hafði verið umreiknuð úr erlendum gjaldmiðlum í íslenskar krónur samkvæmtheimild í bréfinu. Þessum útreikningum stefnda hefur ekki verið hnekkt og hefurhann lækkað kröfu sína hér fyrir dómi í samræmi við þá. Jafnframt tekur krafahans um dráttarvexti mið af þessu áfrýjanda til hagsbóta.Aðalkrafa áfrýjandaum frávísun málsins er reist á því að stefna til héraðsdóms hafi ekki fullnægtáskilnaði í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um glögganmálatilbúnað. Í stefnu til héraðsdóms er með fullnægjandi hætti lýst umrædduskuldabréfi sem stefndi reisir kröfu sína á. Þar er jafnframt sundurliðaður útreikningurá fjárhæð skuldarinnar og samkvæmt honum skeikar óverulegu miðað viðfyrrgreinda útreikninga sem lagðir hafa verið fram hér fyrir dómi. Að þessugættu var málið ekki svo vanreifað að áfrýjandi ætti óhægt um vik að taka tilvarna. Verður því hrundið kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi.Með skírskotun tilforsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu að skuldabréfið hafi veriðí erlendum gjaldmiðlum og því fór skuldbindingin ekki í bága við 13. og 14.gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu verður krafa stefnda áhendur áfrýjanda tekin til greina. Áfrýjanda verður gertað greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi, Logafold ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 122.129.642krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 54.325 krónum frá 5. nóvember 2009 til 5. desember sama ár, af319.186 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2010, af 786.333 krónum frá þeimdegi til 5. febrúar sama ár, af 1.063.667 krónum frá þeim degi til 5. mars samaár, af 1.736.161 krónu frá þeim degi til 10. apríl 2010 og af 122.129.642krónum frá þeim degi til greiðsludags.Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2015. Mál þetta, sem dómtekið var hinn3. september sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu afÍslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur Logafold ehf., Bláhömrum7, Reykjavík, með stefnu birtri 29. júlí 2014. Dómkröfur stefnanda eru þær, aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 122.129.663 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af248.446 krónum frá 5. nóvember 2009 til 5. desember 2009, en 513.306 krónum fráþeim degi til 5. janúar 2010, en af 786.369 krónum frá þeim degi til 5. febrúar2010, en af 1.063.703 krónum frá þeim degi til 5. mars 2010, en af 1.736.196krónum frá þeim degi til 10. mars 2010, en af 122.129.664 krónum frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega, aðmálinu verði vísað frá dómi en til vara krefst hann sýknu af öllum kröfumstefnanda. Í öllum tilvikum krefststefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Hinn 18. mars sl. fór frammunnlegur málflutningur um frávísunarkröfu stefnda og með úrskurði, dagsettum25. mars sl., var frávísunarkröfu stefnda hafnað. II Málavextireru þeir að hinn 27. júní 2007 gaf stefndi út skuldabréf til Glitnis banka hf.,nú Íslandsbanka hf., sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettu 14. október2008. Skuldabréfið var að fjárhæð397.852 svissneskir frankar, 39.944.078 japönsk jen og 119.962 evrur, aðjafnvirði 50.000.000 króna hinn22. júní 2007. Samkvæmt ákvæðum skuldabréfsinsbar að greiða af lánshluta þess í japönskum jenum og svissneskum frönkumLIBOR-vexti, þ.e. vexti á millibankamarkaði í London, eins og þeir eruauglýstir kl. 11:00 að staðartíma í London á BBA-síðu Reuters, sbr. 3. gr.skuldabréfsins. Af lánshluta í evrum barað greiða EURIBOR-vexti, þ.e. vexti á millibankamarkaði í aðildarríkjumEvrópska myntbandalagsins, eins og þeir eru auglýstir kl. 11:00 að staðartíma íBrussel á EURIBOR-síðu Reuters. Fyrsta vaxtatímabiliðbar að greiða 2,53% LIBOR-vexti af lánshluta í svissneskum frönkum, 0,6825%LIBOR-vexti af lánshluta í japönskum jenum og af lánshluta í evrum bar aðgreiða 4,128% EURIBOR-vexti. Fastvaxtaálag var 2,4% og vegnir meðaltalsvextir voru 4,5106%. Skuldabréfið bar að greiða með 300 afborgunumá mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. ágúst 2007.Vexti skyldi greiða á sömu gjalddögum. Í skilmálum skuldabréfsins erkveðið á um að verði vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta af skuldabréfinueða aðrar vanefndir sé lánveitanda heimilt að fella alla skuldina í gjalddagafyrirvaralaust og án uppsagnar. Ennfremur að lánveitanda sé heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur í lokgjaldfellingardags miðað við skráð sölugengi lánveitanda á þeim myntum semskuldin samanstandi af. Þá er kveðið áum það í skuldabréfinu að greiða beri dráttarvexti af gjaldfallinni eðagjaldfelldri fjárhæð í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Hinn 16. september 2008 vorueftirstöðvar lánsins í svissneskum frönkum 379.287,48 svissneskir frankar aukáfallinna vaxta að fjárhæð 538,91 svissneskur franki, eða samtals 379.826,39svissneskir frankar. Eftirstöðvarlánsins í japönskum jenum voru 38.080.21,92 japönsk jen auk áfallinna vaxta aðfjárhæð 36.055,58 japönsk jen eða samtals 38.116.077,50 japönsk jen. Eftirstöðvar lánsins í evrum voru 114.362,40evrur auk áfallinna vaxta að fjárhæð 241,64 evrur eða samtals 114.604,04evrur. Hinn 17. september 2008 varskuldabréfinu skilmálabreytt þannig að eftirstöðvar lánsins skylduendurgreiðast með 286 greiðslum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. október2009. Á sérstökum vaxtagjalddögum á einsmánaðar fresti bar að greiða vexti af höfuðstól, í fyrsta sinn hinn 5. október2009. Sérstakir vaxtagjalddaga voru 12. Áfallnir vextir til 5. september 2008 aukvanskila lögðust við höfuðstól og áttu að greiðast samhliða afborgunum, ífyrsta sinn 5. október 2009. Vextirreiknuðust frá 5. september 2008.Skuldin samkvæmt skuldabréfinu átti að miðast við ofangreinda erlendafjárhæð eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum sembirtar voru í almennri gengistöflu lánveitanda eða í íslenskum krónum. Að öðru leyti héldust skilmálarskuldabréfsins óbreyttir. Skilmálum skuldabréfsins varaftur breytt hinn 30. desember 2009, en hinn 4. nóvember 2009 námu eftirstöðvarskuldabréfsins 383.600,25 svissneskum frönkum, 38.508.849,92 japönskum jenum og117.205,45 evrum, án vaxta. Vanskil námu1.345,97 svissneskum frönkum og 135.119 japönskum jenum, án vaxta og kostnaðar,sem lögðust við höfuðstól. Skilmálumskuldabréfsins var breytt þannig að framangreindar eftirstöðvar lánsins skylduendurgreiðast með 286 afborgunum á eins mánaðar fresti í fyrsta sinn hinn 5.mars 2010, auk fjögurra vaxtagjalddaga á mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5.nóvember 2009. Vextir reiknuðust frá 5.október 2009 af legg nr. 13446 og frá 5. september 2009 af leggjum nr. 13444 og13445 og tóku mið af ERUIBOR- og LIBOR- vöxtum.Að öðru leyti héldust skilmálar skuldabréfsins óbreyttir.III Stefnandi byggir kröfur sínar áþví að umþrætt skuldabréf, sem sé lögmætt lán í erlendum myntum, hafi verið ívanskilum frá vaxtagjalddaga 5. nóvember 2009.Hinn 10. mars 2010 hafi bréfið verið gjaldfellt og sent í lögfræðiinnheimtu. Eftirstöðvar þess hafi verið umreiknaðar ííslenskar krónur miðað við gengi viðkomandi gjaldmiðla á gjaldfellingardegi ísamræmi við 10. gr. í skilmálum bréfsins.Uppreiknaðar eftirstöðvar skuldabréfsins við gjaldfellingu, ásamt vanskilumvið gjaldfellingu séu samtals 122.129.664 krónur, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefnandi hefur sundurliðaðkröfu sína í stefnu. Hinn 10. mars 2010,á gjaldfellingardegi skuldabréfsins, hafi eftirstöðvar þess verið færðar yfir ííslenskar krónur, sbr. heimild í 10. gr. skuldabréfsins, en á þeim degi hafieftirstöðvar lánshluta í svissneskum frönkum, þ.e. leggur nr. 13444 verið383.600,25 svissneskir frankar, áfallnir vextir frá 5. mars 2010 hafi verið132,84 svissneskir frankar. Gengisvissneskra franka á gjaldfellingardegi hafi verið 119,33 krónur og umreiknaðareftirstöðvar þess leggjar í íslenskum krónum séu því 45.790.870 krónur. Ógreiddir gjaldfelldir gjalddagar hafi veriðsamtals 5.743,35 svissneskir frankar umreiknaðir yfir í íslenskar krónur miðaðvið gengi gjaldmiðla á hverjum gjalddaga samtals 694.227 krónur. Samtals hafi því staða staða þess leggjarskuldabréfsins verið 46.485.097 krónur. Eftirstöðvar lánshluta íjapönskum jenum, leggur 13445, hafi á gjaldfellingardegi numið 38.508.849,92japönskum jenum. Áfallnir vextir frá 5.mars 2010 hafi verið 13.675,05 japönsk jen.Gengi japanska jensins á gjaldfellingardegi hafi verið 1,4076 krónur ogumreiknaðar eftirstöðvar þess leggs í íslenskum krónum hafi því verið54.224.306 krónur. Ógreiddirgjaldfallnir gjalddagar hafi verið samtals 505.547,04 japönsk jen, semumreiknuð yfir í íslenskar krónur miðað við gengi japansks jens á hverjumgjalddaga hafi verið samtals 713.402 krónur.Samtals hafi því staða japanska leggjar skuldabréfsins verið 54.937.708krónur. Eftirstöðvar lánshlutans íevrum, leggur nr. 13446, hafi á gjaldfellingardegi verið 116.795,64 evrur,áfallnir vextir frá 5. mars 2010 hafi verið 45,66 evrur. Gengi evru á gjaldfellingardegi hafi verið174,41 króna og séu eftirstöðvar þess leggjar í íslenskum krónum því 20.378.291króna. Ógreiddir gjaldfallnir gjalddagarhafi verið samtals 1.834,66 evrur, umreiknaðar yfir í íslenskar krónur miðaðvið gengi evru á hverjum gjalddaga samtals 328.567 krónur. Samtals hafi því staða evru leggjarskuldabréfsins verið 20.706.858 krónur. Heildareftirstöðvarskuldabréfsins við gjaldfellingu þess hafi því hinn 10. mars 2010 verið122.129.663 krónur, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefnandi kveður allarinnheimtutilraunir hafa verið án árangurs og sé málssókn þessi þvínauðsynleg. Stefnandi byggir kröfu sína umgreiðslu skuldabréfsins á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um efndirfjárskuldbindinga auk skýrra ákvæða skuldabréfsins. Málið sé rekið semskuldabréfamál, samkvæmt c-lið 117. gr. XVII. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Kröfu um dráttarvexti byggirstefnandi á 1. mgr. 6. gr., sbr. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001. Kröfu um málskostnað byggirstefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknunbyggir stefnandi á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988, en stefnandi sé ekkivirðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn á að fá dóm fyrir skattinum úrhendi stefnda.IV Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að lán það sem stefnandi byggi kröfu sína á hafi verið greitt út ííslenskum krónum og bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætumhætti. Lán sem bundið sé við gengierlendra gjaldmiðla sé í andstöðu við ófrávíkjanlegar reglur VI. kafla laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þarsem hvergi hafi verið tekið tillit til þess í stefndu hafi stefnandi í raunhvorki sannað að hann eigi kröfu á hendur stefnanda né hve há sú krafa sé. Það verði ráðið af fjöldamörgumdómum Hæstaréttar, t.d. í málum nr. 155/2011, 3/2012 og 66/2013, þar semtilgreining lánsfjárhæðar sé í jafnvirði íslenskra króna ráði önnur atriði þvíhvort lán teljist lögmætt erlent lán eða lán með ólögmætrigengistryggingu. Meðal þeirra atriða semþá hafi verið litið til sé í hvaða gjaldmiðli greiðslur beggja aðila hafi fariðfram og hvernig tilgreining lánsfjárhæðar sé í öðrum skjölum. Auðséð sé við lestur umþrætts skuldabréfs aðlánsfjárhæðinni hafi í þessu tilviki verið ráðstafað inn á hefðbundinníslenskan bankareikning stefnda og skuldfærsla farið inn á annan hefðbundinníslenskan bankareikning. Allar greiðslurhafi verið inntar af hendi í íslenskum krónum.Þá hafi stefndi lagt fram skjal með fyrirsögninni „Staða lána í mynt“,þar sem upphafleg fjárhæð sé tilgreind sem 50.000.000 króna, nafnverð eftirstöðvasem 77.053.435 krónur og uppfærðar eftirstöðvar 120.350.403 krónur, en allarþessar fjárhæðir séu í íslenskum krónum.Einnig hafi stefndi lagt fram skjal með fyrirsögninni „Staða lána íISK“, þar sem sá hluti lánsins sem bundinn hafi verið við hvern hinna erlendugjaldmiðla sé tilgreindur í íslenskum krónum, en skjalið væri bersýnilegaóþarft ef í raun hefði verið um að ræða lögmætt lán í erlendri mynt. Einnig sé til þess að líta aðsamkvæmt 8. gr. skilmála skuldabréfsins sé gert ráð fyrir því að unnt sé aðbreyta viðmiðunargjaldmiðlum lánsins.Þar sé gert ráð fyrir því að við slíkar breytingar skuli tekið mið afgengi viðkomandi gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni en ekki innbyrðis gengihinna erlendu gjaldmiðla. Ef í raun værium að ræða lögmætt lán í erlendri mynt væri þessi tenging við íslensku krónunaóþörf enda væri þá nærtækast að miða við gengi erlendra gjaldmiðla hversgagnvart öðrum. Ekki verði séð að önnurástæða geti legið að baki myntbreytingarheimild en að í raun sé um að ræða lání íslenskum krónum. Með því að leggjaekki fram yfirlit yfir hver krafa stefnanda sé án tillits til ólögmætrargengistryggingar hafi stefnandi látið hjá líða að færa fram sönnun fyrirumfangi kröfu sinnar. Í ljósi meginreglulaga um sönnunarbyrði bíði stefnandi hallann af eigin sönnunarskorti og þvíberi að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Stefnanda hafi borið að reikna út kröfu sína í samræmi við dómaHæstaréttar, einkum í málum nr. 600/2011, 464/2012, 430/2013, 661/2013 og544/2013, þ.e. á grundvelli reglunnar um fullnaðarkvittanir og aðrar reglur ervarði endurútreikning ólögmætra gengislána, sbr. einnig lög nr. 151/2010. Þar sem þetta hafi ekki verið gert beri aðsýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Um lagarök vísar stefndi einkumtil reglna samninga- og kröfuréttar og VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Kröfu um málskostnaði byggirstefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V Í máli þessu greinir aðila á umhvort lán, sem stefndi tók hinn 27. júní 2007 hjá Íslandsbanka hf., semstefnandi leiðir rétt sinn frá, hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengierlendra mynta með þeim hætti að í bága fari við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr.38/2001, eða hvort um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum. Eins og greinir í forsendum dómaHæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbindingí erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr.38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegaróheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundiðvið gengi erlendra gjaldmiðla. Aforðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á þvíhvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlieða gjaldmiðlum verðir fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirragerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Umþrætt lán var veitt með því aðstefndi gaf út skuldabréf, sem bar yfirskriftina: „Skuldabréf í erlendumgjaldmiðlum“. Þá sagði í skuldabréfinu:„Undirritaður útgefandi viðurkennir með undirritun sinni á skuldabréf þetta aðskulda Íslandsbanka hf. ... CHF 397.852 ... JPY 39.944.078 ... EUR 119.962 ...Jafnvirði í íslenskum krónum þann 22.6.2007 50.000.000“. Efni skuldabréfsins hefur verið lýst nánarhér að framan sem og þeim tveimur skilmálabreytingum sem gerðar voru áskuldabréfinu annars vegar hinn 17. september 2008 og hins vegar hinn 30.desember 2009, þar sem breytt var endurgreiðslu lánsins. Við úrlausn þess hvort um giltlán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskumkrónum er fyrst að líta til heitis skuldabréfsins. Í öðru lagi að lánsfjárhæðin er samkvæmtorðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í þremur erlendum gjaldmiðlum,svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum, og síðan jafnvirðis lánsins ííslenskum krónum. Í þriðja lagi eruvextir samkvæmt skuldabréfinu til samræmis við að um erlent lán sé að ræðatilgreindir LIBOR- og ERUIBOR-vextir. Ífjórða lagi er til skilmálabreytinganna að líta, en þar er jafnvirðisfjárhæðarí íslenskum krónum ekki getið. Þegarframangreind atriði eru virt verður lagt til grundvallar að hér hafi veriðtekið gilt lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum. Að því gættu gat útgreiðsla lánsins ogendurgreiðsla þess engu breytt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 446/2013. Þá er ekki unnt að líta svo á að ákvæðisamningsins um myntbreytingar bendi til þess að um hafi verið að ræðagengistryggt lán í íslenskum krónum. Óumdeilt er að vanskil voru áskuldabréfinu frá 5. nóvember 2009 og var skuldabréfið gjaldfellt hinn 10. mars2010. Eftirstöðvar þess voru þáreiknaðar í íslenskar krónur í samræmi við skilmála bréfsins. Samkvæmt því verður því fallist á kröfustefnanda eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber aðdæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn350.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur.HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð : Stefndi, Logafold ehf., greiðistefnanda, Íslandsbanka hf., 122.129.663 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 248.446 krónum frá 5. nóvember 2009 til 5.desember 2009, en af 513.306 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2010, en af786.369 krónum frá þeim degi til 5. febrúar 2010, en af 1.063.703 krónum fráþeim degi til 5. mars 2010, en af 1.736.196 krónum frá þeim degi til 10. mars2010, en af 122.129.664 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 350.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 248/2006
Kærumál Stjórnsýsla Réttaráhrif Rannsókn sakamáls Mannréttindasáttmáli Evrópu
Aðallega að viðurkennt verði með dómi að skylt sé að fella niður rannsókn á hendur honum samkvæmt kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins 2003 vegna meintra rangra skattframtala X gjaldárin 1998-2002 vegna tekjuáranna 1998-2001, en meint brot X eru talin varða við lög nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú 1. nr. 90/2003, lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um það aðallega að kveðið yrði á um að sóknaraðila væri skylt að fella niður rannsókn á hendur varnaraðila vegna ætlaðra nánar tilgreindra brota hans á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 90/2003, lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara að mælt yrði fyrir um að ríkislögreglustjóra væri skylt að víkja sæti við rannsóknina. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að fallist verði á framangreindar kröfur hans. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I. Í hinum kærða úrskurði eru raktir málavextir, eins og þeir horfa við varnaraðila og hefur sú lýsing ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu sóknaraðila. Eins og þar kemur fram rannsakaði skattrannsóknarstjóri ríkisins að eigin frumkvæði skattskil varnaraðila og nokkurra lögaðila sem hann tengdist. Rannsóknin hófst 21. febrúar 2002. Í upphafi tók hún til gjaldáranna 1997 til og með 2002, en var síðar að mestu afmörkuð við gjaldárin 1998 til 2002 að báðum árum meðtöldum. Lauk rannsókninni 29. september 2003 og vísaði skattrannsóknarstjóri ríkisins málinu í kjölfarið til rannsóknar ríkislögreglustjóra með heimild í 2. mgr. 110. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 um sama efni, með kæru 30. desember 2003. Í tilefni af þeirri kæru var varnaraðili kvaddur til yfirheyrslu 9. mars 2006. Niðurstaða framangreindrar skýrslu skattrannsóknarstjóra varð einnig tilefni þess að ríkisskattstjóri kvað upp úrskurði 30. desember 2003 og 22. september 2004 er vörðuðu skattskil varnaraðila gjaldárin 1998 til og með 2002. Með þeim endurákvarðaði hann nánar tilgreinda skattstofna í skattframtölum varnaraðila og beitti að auki á þá 25% álagi með heimild í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Í skriflegum málatilbúnaði varnaraðila í héraði er þess ekki getið að hann hafi vísað síðari úrskurðinum til yfirskattanefndar, en fyrir Hæstarétt hefur verið lagður úrskurður nefndarinnar 26. apríl 2006. Með honum hafnaði yfirskattanefnd kröfum varnaraðila um niðurfellingu framangreinds 25% álags og vísaði jafnframt frá nefndinni kæru hans um niðurfærslu söluhagnaðar tiltekinna hlutabréfa og framsendi hana ríkisskattstjóra til meðferðar sem beiðni um endurupptöku á úrskurði ríkisskattstjóra 22. september 2004. II. Kröfur aðila í málinu og röksemdir eru raktar í hinum kærða úrskurði. Að auki byggir varnaraðili á því fyrir Hæstarétti að með úrskurði yfirskattanefndar hafi í öllu verulegu verið hafnað sjónarmiðum hans um niðurfellingu 25% álags á gjaldstofna þeirra opinberu gjalda, sem ákveðið hafi verið í áðurnefndum úrskurðum ríkisskattstjóra og liggi því fyrir að endanleg ákvörðun um beitingu álags á skattstofna allra þeirra gjaldára sem um hafi verið fjallað. Aðalkrafa varnaraðila byggir á því að hann njóti ekki réttlátrar málsmeðferðar í skilningi mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem í fyrsta lagi hafi nánar tilgreind ummæli, annars vegar þáverandi forsætisráðherra og hins vegar dómsmálaráðherra, falið í sér brot á reglunni um að hver maður skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð. Í öðru lagi hafi rannsókn sú sem hann sætir dregist úr hömlu þannig að í bága fari við málshraðareglur og í þriðja lagi beinist rannsóknin að sakarefni sem honum hafi þegar verið ákveðin refsing fyrir með álagningu fyrrgreinds 25% álags á skattstofna og verði honum því ekki refsað öðru sinni fyrir sömu ætluðu háttsemi vegna ákvæða 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Varakrafa hans byggir á því að fyrrnefnd ummæli þáverandi forsætisráðherra og dómsmálaráðherra leiði til þess að ríkislögreglustjóri geti sem undirmaður dómsmálaráðherra ekki talist hæfur til að stjórna rannsókninni og beri því að víkja sæti. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili við það sitja að vísa til röksemda og málsástæðna sem hann hafði uppi við meðferð málsins í héraði og krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans. III. Krafa varnaraðila um að ríkislögreglustjóra beri að víkja sæti við meðferð rannsóknarinnar er varakrafa. Þrátt fyrir það verður að taka hana fyrst til umfjöllunar, enda ber að gæta af sjálfsdáðum að sjónarmiðum um hæfi þess sem með rannsókn fer samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar. Samkvæmt 4. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er dómsmálaráðherra æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu og fer ríkislögreglustjóri með málefni hennar í umboði hans. Getur ríkislögreglustjóri því orðið vanhæfur til meðferðar máls vegna ummæla dómsmálaráðherra, enda varði þau atriði sem ráðherrann getur gefið ríkislögreglustjóra fyrirmæli um eða hefur fullnaðarákvörðun um á stjórnsýslustigi. Varnaraðili hefur haldið því fram að tiltekin ummæli fyrrverandi forsætisráðherra valdi því að ríkislögreglustjóri sé vanhæfur til að fara með rannsóknina. Málefni lögreglu heyra ekki undir forsætisráðherra og verður ekki fallist á að ummæli, sem þáverandi forsætisráðherra lét falla um hann, geti valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra í málinu eða leitt til röskunar á rétti varnaraðila til að teljast saklaus þar til sekt sé sönnuð. Varnaraðili hefur lagt fram í málinu endurrit ræðu sem dómsmálaráðherra hélt á fundi í borgarstjórn Reykjavíkur 18. desember 2003. Gat hann þess meðal annars í ræðunni að meiri hluti borgarstjórnar hafi ákveðið að kaupa tiltekna fasteign af varnaraðila en hann hafi nú „selt allar eigur sínar á Íslandi í skjóli nætur, eins og frægt er orðið.“ Ummæli þessi um fasteignaviðskipti varnaraðila eru að vísu óvægin en geta ekki valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra til að stjórna opinberri rannsókn á skattskilum varnaraðila, enda verður að líta svo á, þegar hlutverk ríkislögreglustjóra samkvæmt 5. gr. lögreglulaga er virt í ljósi ákvæða IX. kafla laga nr. 19/1991, að hann lúti ekki fyrirmælum dómsmálaráðherra um rannsóknina. Þá hefur varnaraðili lagt fram afrit af ummælum sem dómsmálaráðherra viðhafði í pistli á tiltekinni vefsíðu. Tók ráðherrann þar upp í beinni tilvitnun ummæli sem þáverandi forsætisráðherra hafði viðhaft á öðrum vettvangi um varnaraðila, með eftirfarandi hætti: „Í þættinum með Þorfinni Ómarssyni 20. desember var Einar Kárason þeirrar skoðunar, að málfrelsi Davíðs Oddsonar væri of mikið, ef hann mætti segja eftirfarandi orð refsilaust, þegar hann ræddi um viðskipti Kaupþings/Búnaðarbanka og [X] í hádegisfréttum hljóðvarps ríkisins 21. nóvember 2003: „Og maður hefur þá tilfinningu að þar með sé auðvelt að skjóta undan fjármunum þannig að ríkisvaldið eigi miklu erfiðara ef að skattaálagning verður í samræmi við skattrannsókn að ná til sín þeim fjármunum sem þarna eru á ferðinni. Þetta hafði allt þann brag að þarna væri verið að kaupa og selja þýfi í mínum huga.“ Raunar kemur mér ekki á óvart, að Einar Kárason telji, að málfrelsi eigi að takmarka, þegar vikið er að þeim sem njóta samúðar hans.“ Hélt ráðherrann áfram og rakti dæmi um skoðanir fyrrgreinds manns á því hvernig ráðherrann sjálfur hafi „farið út á ystu nöf málfrelsisins“ með tilgreindum ummælum í umfjöllun um annað mál, óskylt því sem hér er til umfjöllunar. Virða verður framangreind ummæli dómsmálaráðherra í því samhengi sem þau voru sett fram í umræðu um málfrelsi manna og verður ekki talið að með því að endurtaka tilvitnuð ummæli þáverandi forsætisráðherra á þennan hátt hafi dómsmálaráðherra gert þau ummæli að sínum. Þá lýtur ríkislögreglustjóri eins og fyrr greinir ekki fyrirmælum dómsmálaráðherra um rannsókn mála og geta ummælin því ekki valdið vanhæfi ríkislögreglustjóra til að stjórna henni. Með sömu rökum verður ekki fallist á með varnaraðila að vegna ummælanna hafi verið brotið gegn rétti hans til að teljast saklaus uns sekt hans er sönnuð. IV. Varnaraðili byggir einnig á því að hann hafi þegar hlotið refsingu með því að hafa sætt 25% álagi á skattstofna samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 75/1981. Vegna ákvæða 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu verði rannsókninni ekki haldið áfram og honum refsað að nýju. Beri því að hætta henni nú þegar. Vísar varnaraðili um þennan skilning sinn meðal annars til dóma mannréttindadómstólsins, sem hann telur að fjalli um sambærileg álitaefni, og byggir á að túlkun 4. gr. 7. viðaukans hljóti að taka mið af fordæmum dómstólsins, enda gangi ákvæðið framar 2. mgr. 138. gr. laga nr. 19/1991 ef misræmi reynist vera fyrir hendi. Í 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu er kveðið á um að enginn skuli sæta lögsókn né refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hafi þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Ljóst er af erlendum texta ákvæðisins að þýðingin á íslensku er ekki í fullu samræmi við hann. Hefur mannréttindadómstóllinn túlkað ákvæðið svo að málsmeðferð fyrir stjórnvöldum og eftirfarandi ákvörðun viðurlaga á stjórnsýslustigi geti fallið undir ákvæðið að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum og að ekki verði áskilið að um meðferð fyrir dómi sé að ræða í öllum tilvikum. Fær sá skilningur stoð í upprunalegum texta ákvæðisins. Eitt af þeim skilyrðum sem ákvæði þetta setur er að endanleg ákvörðun liggi fyrir um viðurlög, sem telja megi refsingu í skilningi mannréttindasáttmála Evrópu. Er þá litið til þess að hugtakið refsing skuli skýrt með sama hætti án tillits til þess um hvaða ákvæði sáttmálans er að ræða. Varnaraðili byggir á því að hann hafi verið látinn sæta refsingu í skilningi ákvæðisins þegar honum hafi verið gert að greiða 25% álag á skattstofna. Hvað sem líður réttmæti þeirra fullyrðinga verður samkvæmt 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann að liggja fyrir endanleg ákvörðun þeirra viðurlaga, sem um ræðir svo að komið geti til álita að á ákvæðið reyni. Eins og fyrr greinir endurákvarðaði ríkisskattstjóri með tveimur úrskurðum skattstofna sem hér um ræðir og lagði að auki á þá 25% álag. Síðari úrskurðinum, sem að hluta tók til endurskoðunar niðurstöðu hins fyrri, skaut varnaraðili til yfirskattanefndar, sem hafnaði kröfum varnaraðila að hluta, en taldi þær að hluta fela í sér beiðni um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra og framsendi málið honum um þau atriði. Liggur samkvæmt þessu ekki fyrir endanleg niðurstaða innan stjórnsýslunnar um framangreint álag á skattstofna. Breytir þar engu þó kröfu varnaraðila um niðurfellingu álagsins hafi verið hafnað í áðurnefndum úrskurði yfirskattanefndar, þar sem niðurstaða í þeim þætti, sem vísað var að nýju til ríkisskattstjóra, hefði óhjákvæmilega áhrif á nefnt álag, yrði krafa varnaraðila um breytingu á þeim gjaldstofni tekin til greina. Hafa þarf og í huga að samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd er kveðið á um sérstaka heimild til að skjóta til dómstóla úrlausnum nefndarinnar, meðal annars að því er varðar skattstofna. Er frestur skattyfirvalda ákveðinn í 2. mgr. sömu greinar 6 mánuðir. Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að fyrir liggi í máli þessu endanleg ákvörðun stjórnvalds um margnefnt álag sem gæti haft neikvæð réttaráhrif samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Er þegar af þeirri ástæðu ekki unnt að fallast á með varnaraðila að yfirstandandi rannsókn sóknaraðila á ætluðum brotum í tengslum við skattskil varnaraðila á umræddu tímabili feli í sér brot á framangreindu lagaákvæði. Verður krafa hans því ekki tekin til greina á þeim grunni. V. Eins og að framan greinir byggir varnaraðili á því að fella beri niður rannsókn á hendur honum vegna þess tíma sem hún hefur tekið. Þannig telur hann að þegar hafi verið brotið gegn reglum mannréttindasáttmála Evrópu um málshraða og þar sem ekki verði úr þessum ágalla bætt beri að hætta rannsókninni. Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf formlega rannsókn á hendur varnaraðila 21. febrúar 2002 og lauk rannsókn þess embættis 29. september 2003, en kæru var beint til sóknaraðila 30. desember sama ár. Verður ekki fallist á með varnaraðila að gögn málsins beri með sér að rannsókn skattyfirvalda hafi tekið óhæfilegan tíma þegar litið er til umfangs málsins og þess að tafir á rannsókninni mátti að nokkru rekja til atriða er varða varnaraðila og skattrannsóknarstjóra verður ekki um kennt. Hins vegar er til þess að líta að frá því að skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til rannsóknar hjá sóknaraðila og þar til varnaraðili var kvaddur til skýrslutöku 9. mars 2006 liðu rúmlega tvö ár. Sóknaraðili byggir á því að rannsóknin sé viðamikil og tímafrek. Hvað sem réttmæti þeirrar fullyrðingar líður hefur hann í engu lýst í hverju rannsóknaraðgerðir hans hafa verið fólgnar frá því að honum barst kæra skattrannsóknarstjóra. Verður ekki séð af gögnum málsins að nokkuð hafi verið aðhafst af hálfu sóknaraðila frá þeim tíma og þar til varnaraðili var kallaður til skýrslutöku. Vegna þeirra atriða sem um getur í IV. kafla hér að framan verður hins vegar ekki í máli þessu tekin afstaða til þess hvort umræddur dráttur eigi að hafa áhrif á afdrif rannsóknarinnar, enda yrði tekin efnisleg afstaða til þess við dómsúrlausn málsins hverju sá dráttur ætti að sæta verði ákæra gefin út á hendur varnaraðila. VI. Með vísan til alls þess sem að framan greinir verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 48/2012
Skuldamál
A hf. höfðaði mál gegn M til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. M kannaðist við að hafa stofnað umræddan reikning en taldi sig ekki standa í neinni skuld við A hf. Hæstiréttur taldi M ekki hafa leitt að því rök að fjármunum hafi verið ráðstafað af reikningnum án hennar heimildar og stæði hún því í skuld við A hf. sem yfirdrættinum næmi. Gilti einu þó M kannaðist ekki við að hafa óskað eftir heimild til yfirdráttar. Var M því dæmd til greiðslu umræddrar skuldar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2012. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Árið 1979 stofnaði áfrýjandi tékkareikning nr. 500 í útibúi Samvinnubankans á Akranesi. Það útibú mun síðar hafa sameinast Búnaðarbanka Íslands og hjá bankanum var reikningurinn nr. 0330-26-500. Hinn 13. ágúst 2007 gaf áfrýjandi út tryggingarbréf til bankans, sem þá hét Kaupþing banki hf., að fjárhæð 14.000.000 krónur, en með því var veittur veðréttur í fasteigninni Garðastræti 34 í Reykjavík til tryggingar á öllum skuldum hennar við bankann. Sama dag og tryggingarbréfið var gefið út veitti áfrýjandi eiginmanni sínum, Hilmari Friðriki Foss, umboð til að skoða hreyfingar og til að millifæra af reikningnum í netbanka. Hinn 23. ágúst 2007 var stofnaður annar reikningur nr. 0330-26-800500 í nafni áfrýjanda í útibúi bankans á Akranesi og var yfirdráttarheimild á þeim reikningi 6.000.000 krónur. Sama dag var öll sú fjárhæð millifærð yfir á fyrrgreindan reikning áfrýjanda nr. 0330-26-500. Eftir þá ráðstöfun nam innstæða á þeim reikningi 1.158.848 krónur. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. október 2008 var eignum og skuldum Kaupþings banka hf. ráðstafað til stefnda sem þá hét Nýi Kaupþing banki hf. Við þá ráðstöfun færðust fyrrgreindir bankareikningar í útibúinu á Akranesi til stefnda. Samkvæmt yfirliti yfir reikning áfrýjanda nr. 0330-26-500 hefur reikningurinn verið yfirdreginn allt frá 27. júní 2008. Hinn 20. maí 2009 var áfrýjanda send tilkynning um vanskil vegna yfirdráttar á reikningnum en skuldin nam þá 1.150.655 krónum. Í kjölfarið gaf áfrýjandi og eiginmaður hennar út tryggingarbréf 29. sama mánaðar til stefnda að fjárhæð 6.000.000 krónur með veðrétti í fyrrgreindri fasteign til tryggingar á öllum skuldum hjónanna við bankann. Þann dag höfðu 1.168.586 krónur verið yfirdregnar á reikningi nr. 0330-26-500 og 22.599.930 krónur á reikningi nr. 0330-26-800500. Mál þetta höfðaði stefndi til heimtu á skuld vegna yfirdráttar á fyrrnefnda reikningnum og miðar höfuðstól kröfunnar við stöðu reikningsins 26. febrúar 2010. Samhliða þessu máli höfðaði stefndi annað mál á hendur áfrýjanda til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á síðarnefnda reikningnum og er það mál nr. 36/2012 hér við réttinn. II Áfrýjandi kannast við að hafa upphaflega stofnað reikning nr. 0330-26-500 í útibúi Samvinnubankans á Akranesi. Áfrýjandi, sem ekki hefur leitt að því rök að fjármunum hafi verið ráðstafað af reikningnum án hennar heimildar, stendur því í skuld við stefnda sem nemur yfirdrættinum. Gildir þá einu þótt hún hafi ekki kannast við að hafa óskað eftir heimild til yfirdráttar á reikningnum. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms og tekin til greina krafa stefnda að fjárhæð 1.314.027 krónur miðað við stöðu reikningsins 26. febrúar 2010. Í málinu liggur ekki fyrir að stefndi hafi sannanlega krafið áfrýjanda um greiðslu skuldarinnar fyrr en með birtingu stefnu 11. maí 2010. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verða dráttavextir af kröfunni reiknaðir frá þeim degi. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Margrét Rósa Pétursdóttir, greiði stefnda, Arion banka hf., 1.314.027 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. maí 2010 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 1. nóvember sl., er höfðað af Arion banka hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 19, Reykjavík, með stefnu birtri 11. maí 2010 á hendur Margréti Rósu Pétursdóttur, kt. 120658-3529, Garðastræti 34, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.314.027 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu stefndu er þess krafist, að stefnda verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfur verði stórlega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Í upphaflegum dómkröfum stefndu var þess aðallega krafist, að málinu yrði vísað frá dómi. Var frávísunarkröfu stefndu í málinu hafnað með úrskurði 20. janúar 2011. I Stefnandi kveður kröfu sína byggða á yfirdráttarheimild á veltureikningi. Hinn 19. júní 1979 hafi stefnandi samþykkt umsókn stefndu um stofnun veltureiknings nr. 0330-26-500 með heimild til yfirdráttar í útibúi stefnanda. Þegar heimild til yfirdráttar hafi runnið út 26. febrúar 2010, hafi vanskilaskuldin staðið í 1.314.027 krónum samkvæmt reikningaskrá. Hafi skuldin ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því hafi verið nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Með heimild í lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun 9. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, og víkja stjórn bankans og skipa skilanefnd yfir hann. Þá hafi ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Arion banka hf. verið ákveðin með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. október 2008. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafan er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu sína um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun reisir stefnandi á lögum nr. 50/1988, en stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. II Sýknukröfu sína styður stefnda þeim rökum, að hún kannist ekki við að hafa óskað eftir yfirdráttarheimild hjá stefnanda. Tekur krafa stefndu um sýknu því mið af þeirri staðhæfingu stefndu, að hún skuldi stefnanda ekkert. Þá mótmælir stefnda öllum kröfum stefnanda um dráttarvexti fyrr en frá og með dómsuppsögu. Krafa stefndu um málskostnað er reist á ákvæðum laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988, en stefnda kveðst ekki hafa á hendi virðisaukaskattskylda starfsemi og henni beri því nauðsyn til að heimta virðisaukaskatt úr hendi stefnanda. III Stefnda sótti um stofnun tékkareiknings til persónulegra nota hjá útibúi Samvinnubankans á Akranesi 19. júlí 1979 samkvæmt gögnum málsins og var reikningurinn nr. 500 hjá útibúinu. Samkvæmt reikningsyfirlitum frá Kaupþingi banka hf., sem lögð eru fram í málinu og koma heim og saman við heimildaryfirlit frá stefnanda, má ráða, að yfirdráttarheimild á reikningnum, sem stefnt er vegna, hefur ítrekað verið framlengd eða hækkuð. Þá kemur fram að staða á reikningnum hjá stefnanda hafi verið yfirdregin um 1.314.027 krónur, þegar síðasta hreyfing var færð á reikninginn 26. febrúar 2010. Er reikningurinn skráður á nafn stefndu. Stefnda kannast hins vegar ekki við að hafa stofnað veltureikning eða stofnað til yfirdráttar á greindan reikning hjá stefnanda svo hún muni eftir. Stefnandi hefur lagt fram gögn um stofnun ávísanareiknings á afgreiðslustað Samvinnubankans frá 1979, en kveður útibúið síðar hafa runnið saman við aðra banka, síðar Kaupþing banka hf., nú Arion banka hf. Hefur stefnda hvorki hrakið þessar staðhæfingar stefnanda né lagt fram gögn, sem styðja annað, eða kallað til vitni, sem upplýst gætu málavexti frekar. Þá liggur fyrir í málinu umboð, undirritað af stefndu, frá 13. ágúst 2007, þar sem Hilmari F. Foss er veitt umboð til aðgerða í netbanka á reikningnum, sem hefur sama númer hlaupareiknings og stefnda stofnaði á sínum tíma. Verður því ekki annað lagt til grundvallar en að um sama reikning sé að ræða, enda þótt reikningurinn hafi kallast tékka- eða ávísanareikningur, þegar til hans var stofnað, sérkjarareikningur á reikningsyfirlitum og veltureikningur í stefnu. Í gögnum málsins er fjölmörgum reikningsyfirlitum til að dreifa, þar sem upp er gefin staða reikningsins á hverjum tíma, allt frá 29. desember 2006 til 31. desember 2009. Má þar ráða, að allan þann tíma var reikningurinn yfirdreginn og með neikvæða stöðu. Eru reikningsyfirlitin öll stíluð á stefndu og umboðsmann hennar, en póstáritun er á ákveðið pósthólf í Reykjavík. Heldur stefnda því fram, að sér hafi ekki borist yfirlitin. Þá er að finna tilkynningar stefnanda til stefndu um vanskil vegna yfirdráttar, sem sendar voru á lögheimili hennar, sem stefnda kannast ekki við og telur, að hafi slík bréf borist sér á heimili sitt, þá hafi þau farið til lögmanns síns. Ber stefnda áhættuna af því að kynna sér ekki innihald bréfanna, sem henni bárust á lögheimili sitt. Þá hefur ekki verið upplýst af hálfu stefndu, hvers vegna henni hafi ekki borist áðurgreind yfirlit yfir stöðu á reikningnum, sem send voru í tilgreint pósthólf, en á þeim segir, að athugasemdir skuli gerðar innan 20 daga frá viðtöku þeirra, annars teljist reikningarnir réttur. Á áðurgreindu umboði stefndu til Hilmars F. Foss um aðgerðir á reikningnum í netbanka frá 13. ágúst 2007 ritar stefnda undir, að hún beri fulla ábyrgð á öllum aðgerðum, þ.á.m. öllum fjárhagslegum færslum, sem framkvæmdar séu í netbankanum með notandanafni hennar og lykilorði. Stefnda kveðst ekki muna eftir að hafa óskað eftir yfirdrætti á umræddan reikning. Engu að síður veitir hún umboð á reikninginn í netbanka á árinu 2007, þegar staða á reikningnum var þegar neikvæð. Stefnda hefur engar skýringar gefið á því, hvernig eignastaða á reikningnum hennar gat orðið neikvæð hjá bankanum eða yfirdráttarheimildir voru auknar og framlengdar fram til þess, að hún veitti öðrum umboð til aðgerða á reikningnum, eða eftir það. Gögn málsins bera með sér, að reikningurinn hafi verið yfirdreginn allt frá árinu 2003 og hefur stefndu ekki tekist að bera brigður á gögn stefnanda í málinu eða leggja fram gögn af sinni hálfu, sem sýna fram á annað. Verður því ekki fallist á, að stefnda skuldi stefnanda ekkert, enda ber hún ábyrgð á þeim skuldum, sem stofnað er til á reikningi hennar með lögmætum hætti, en því hefur ekki verið hreyft í málinu, að færslur á reikningi stefndu hafi komið til með ólögmætum hætti eða án samþykkis hennar. Samkvæmt framangreindu verður stefnda talin skulda stefnanda umkrafða fjárhæð í málinu og dæmd til greiðslu hennar. Af hálfu stefndu er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 26. febrúar 2010, en þá var síðasta skráða hreyfing á reikningnum. Reikningurinn er í vanskilum frá 30. júní 2009 að telja samkvæmt sama yfirliti, en stefndu hafði þegar verið send tilkynning um vanskil 20. maí sama ár. Hefur stefnda ekki gert nægilega grein fyrir því, að hvaða leyti dráttarvaxtakröfunni er mótmælt eða hvers vegna miða skuli við síðari dagsetningu en 26. febrúar 2010. Verður því fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og henni er lýst í dómsorði. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað. Samhliða máli þessu er rekið málið E-4170/2010 milli sömu aðila. Málskostnaður er því ákvarðaður með hliðsjón af 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og þykir hæfilega ákveðinn 130.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Af hálfu stefnanda flutti málið Þorsteinn Ingi Valdimarsson, hdl., en af hálfu stefndu flutti málið Kristján Stefánsson, hrl. Dóm þennan kveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari. D Ó M S o r ð : Stefnda, Margrét Rósa Pétursdóttir, greiði stefnanda, Arion banka hf., 1.314.027 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 130.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 117/2007
Kærumál EFTA-dómstóllinn
Fallist var á kröfu J um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA dómstólsins á því hvort hinir íslensku lífeyrissjóðir falli undir almannatryggingar eins og hugtakið kemur fyrir í 28. og 29. gr. meginmáls EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að það geti skipt máli fyrir úrlausn málsins að fá skýringu EFTA-dómstólsins á hugtakinu almannatryggingar eða hvort reglur lífeyrissjóðsins G verði skoðaðar á grundvelli 28. gr. meginmáls EES samningsins. Var talið að ákvæði EES samningsins og reglugerðar ráðsins nr. 1408/71 frá 14. júní 1971, kynni að hafa áhrif á niðurstöðu málsins með beinum eða óbeinum hætti. Væri því nægt tilefni til þess að afla ráðgefandi álits EFTA dómstólsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2007, þar sem ákveðið var að leita álits EFTA-dómstólsins um þrjú nánar tilgreind atriði varðandi mál varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og sér dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. I. Mál þetta var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Stefáni Geir Þórissyni hrl. fyrir hönd Jóns Gunnars Þorkelssonar, kt. 120455-5249, Østergade 27, 1. t.h. 8450 Hammel, Danmörku gegn Gildi lífeyrissjóði, kt. 561195-2779, Sætúni 1, Reykjavík, með stefnu sem birt var 23. febrúar 2006. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda 6.762.882 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 652 krónum frá 1. febrúar 1997 til 1. mars 1997, en af 1.306 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 1.961 krónu frá þeim degi til 1. maí 1997, en af 2.615 krónum frá þeim degi til 1. júní 1997, en af 3.274 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1997, en af 3.932 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1997, en af 394.857 krónum frá þeim degi til 1. september 1997, en af 452.658 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 508.617 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1997, en af 565.795 krónum frá þeim degi til 1 desember 1997, en af 623.164 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998, en af 680.468 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1998, en af 737.679 krónum frá þeim degi til 1. mars 1998, en af 795.202 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1998, en af 852.601 krónu frá þeim degi til 1. maí 1998, en af 910.220 krónum frá þeim degi til 1. júní 1998, en af 967.968 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1998, en af 1.005.863 krónum frá þeim degi til 1 ágúst 1998, en af 1.083.934 krónum frá þeim degi til 1 september 1998, en af 1.141.839 krónum frá þeim degi til 1. október 1998, en af 1.199.429 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1998, en af 1.257.082 krónum frá þeim degi til 1. desember 1998, en af 1.314.987 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1999, en af 1.373.050 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1999, en af 1.430.985 krónum frá þeim degi til 1. mars 1999, en af 1.489.269 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1999, en af 1.547.458 krónum frá þeim degi til 1. maí 1999, en af 1.605.929 krónum frá þeim degi til 1. júní 1999, en af 1.664.716 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1999, en af 1.723.786 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1999, en af 1.1.783.290 krónum frá þeim degi til 1. september 1999, en af 1.843.014 krónum frá þeim degi til 1. október 1999, en frá 1.902.957 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1999, en af 1.942.248 krónum frá þeim degi til 1. desember 1999, en af 1.981.850 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2000, en af 2.021.452 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2000, en af 2.061.170 krónum frá þeim degi til 1. mars 2000, en af 2.101.195 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2000, en af 2.141.095 krónum frá þeim degi til 1. maí 2000, en af 2.181.303 krónum frá þeim degi til 1. júní 2000, en af 2.221.755 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2000, en af 2.262.373 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, en af 2.303.136 krónum frá þeim degi til 1. september 2000, en af 2.344.103 krónum frá þeim degi til 1. október 2000, en af 2.384.866 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2000, en af 2.425.708 krónum frá þeim degi til 1. desember 2000, en af 2.466.961 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, en af 2.508.335 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, en af 2.549.709 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, en af 2.702.220 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2001, en af 2.766.093 krónum frá þeim degi til 1. maí 2001, en af 2.830.344 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en þá með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 2.895.383 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en af 2.961.335 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2001, en af 3.028.292 krónum frá þeim degi til 1. september 2001, en af 3.095.971 krónum frá þeim degi til 1. október 2001, en af 3.164.094 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2001, en af 3.232.657 krónum frá þeim degi til 1. desember 2001, en af 3.301.469 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, en af 3.370.597 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2002, en af 3.440.356 krónum frá þeim degi til 1. mars 2002, en af 3.509.928 krónum frá þeim degi til 1 apríl 2002, en af 3.579.782 krónum frá þeim degi til 1. maí 2002, en af 3.649.665 krónum frá þeim degi til 1. júní 2002, en af 3.719.519 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af 3.789.688 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2002, en af 3.859.920 krónum frá þeim degi til 1. september 2002, en af 3.929.774 krónum frá þeim degi til 1. október 2002, en af 3.999.973 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af 4.070.549 krónum frá þeim degi til 1. desember 2002, en af 4.140.999 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2003, en af 4.211.513 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2003, en af 4.282.276 krónum frá þeim degi til 1. mars 2003, en af 4.352.911 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2003, en af 4.424.296 krónum frá þeim degi til 1. maí 2003, en af 4.495.767 krónum frá þeim degi til 1. júní 2003, en af 4.567.112 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2003, en af 4.638.521 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2003, en af 4.709.836 krónum frá þeim degi til 1. september 2003, en af 4.781.106 krónum frá þeim degi til 1. október 2003, en af 4.852.882 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2003, en af 4.925.002 krónum frá þeim degi til 1. desember 2003, en af 4.993.352 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2004, en af 5.061.913 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2004, en af 5.130.474 krónum frá þeim degi til 1. mars 2004, en af 5.199.065 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2004, en af 5.267.445 krónum frá þeim degi til 1. maí 2004, en af 5.336.338 krónum frá þeim degi til 1. júní 2004, en af 5.405.493 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2004, en af 5.475.231 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2004, en af 5.542.534 krónum frá þeim degi til 1. september 2004, en af 5.612.466 krónum frá þeim degi til 1. október 2004, en af 5.682.398 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2005, en af 5.752.626 krónum frá þeim degi til 1. desember 2004, en af 5.823.393 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2005, en af 5.894.310 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2005, en af 5.965.552 krónum frá þeim degi til 1. mars 2005, en af 6.036.853 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2005, en af 6.108.306 krónum frá þeim degi til 1. maí 2005, en af 6.180.293 krónum frá þeim degi til 1. júní 2005, en af 6.252.431 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2005, en af 6.324.179 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2005, en af 6.396.434 krónum frá þeim degi til 1. september 2005, en af 6.468.778 krónum frá þeim degi til 1. október 2005, en af 6.541.271 krónu frá þeim degi til 1. nóvember 2005, en af 6.614.867 krónum frá þeim degi til 1. desember 2005, en af 6.690.026 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2006, en af 6.762.882 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Við fyrirtöku málsins í þinghaldi þann 11. september 2006 lagði lögmaður stefnanda fram kröfu um að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA dómstólsins með heimild í lögum nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Aðilum var gefinn kostur á að færa fram munnlegar athugasemdir sínar í þinghaldi 17. október sl., en að því loknu var krafa stefnanda tekin til úrskurðar. Málið var síðan endurupptekið, þar sem dómari skoraði á lögmann stefnanda að leggja fram upplýsingum um útreikning og greiðslu bóta til handa stefnanda í Danmörku og hvort þar hefði verið tekið tillit til iðgjaldagreiðslu stefnanda í íslenska lífeyrissjóði. Málinu var síðan frestað að ósk lögmanns stefnanda og með samþykki lögmanns stefnda til að afla þessara gagna til 12. janúar sl., er málið var flutt að nýju um fram komna kröfu stefnanda og tekið til úrskurðar þann dag. II Helstu málavextir eru þeir að stefnandi máls þessa fluttist í september 1995 til Danmerkur eftir að hafa starfað við sjómennsku hér á landi um árabil. Hélt stefnandi sjómennskunni þar áfram og greiddi í danska lífeyrissjóðinn HTS Pension. Hinn 16. september 1996 slasaðist stefnandi við vinnu um borð í dönsku fiskiskipi. Stefnandi hafði áunnið sér rétt til lífeyrisgreiðslna úr nokkrum íslenskum lífeyrissjóðum er hann varð fyrir slysinu. Greidd höfðu verið iðgjöld af launum stefnanda til Lífeyrissjóðs Vestfirðinga á árabilinu 1975 til 1987, Lífeyrissjóðs Austurlands árin 1991 til 1995, síðast fyrir ágúst 1995 og til stefnda í málinu, Lífeyrissjóðs sjómanna, nú Gildi lífeyrissjóðs, á árabilinu 1969 til 1995, síðast fyrir september 1995. Hinn 15. ágúst 1997 var örorka stefnanda endurmetin 100 % til sjómannsstarfa og erfiðra starfa en 65 % til almennra starfa tímabilið frá 1. september 1997 til 30. september 1999. Hefur stefnandi nú verið metinn 75% öryrki. Kveðst stefnandi hafa áunnið sér nánast engin réttindi fyrir slysið í hinum danska lífeyrissjóði og fengið greiddar 99.635,12 danskar krónur í eingreiðslu vegna slyssins þann 17. október 2001. Stefnandi hefur notið örorkulífeyris hjá áðurgreindum lífeyrissjóðum í samræmi við stigaeign sína og mat á orkutapi allt frá 1. október 1996. Stefndi telur hins vegar að stefnandi eigi ekki rétt á, að örorkulífeyrir hans sé jafnframt ákvarðaður út frá framreiknuðum stigafjölda, það er stigafjöldi sem hann hefði getað áunnið sér frá slysdegi til 67 ára aldurs, þar sem hann hafi ekki uppfyllt það skilyrði í samþykktum stefnda að hafa greitt iðgjöld til hans í a.m.k. 6 mánuði undanfarandi 12 mánuði fyrir slysdag. Snýst ágreiningur aðila eingöngu um rétt til framreiknings. Stefnandi hafði áður höfðað mál á hendur stefnda, Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfjarða og gert þær dómkröfur að viðurkennt yrði með dómi að við útreikning örorkubóta, sem hann átti rétt á frá stefndu, skyldi hann njóta framreiknings áunninna stiga skv. 75. gr. sbr. 79. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs Austurlands, 11. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs sjómanna og grein 12.3. a, b, 12.4.1. og 12.4.2. samþykkta Lífeyrissjóðs Vestfjarða og að bótaréttur hans í viðkomandi sjóðum skyldi ekki skerðast vegna flutnings til Danmerkur 1995. Jafnframt krafðist hann þess að viðurkennt yrði að stefndu hefðu vanefnt skyldu sína gagnvart stefnanda til greiðslu á örorkubótum frá 29. september 1996. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 30. apríl 2002 voru allir stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Stefnandi áfrýjaði dóminum að því er varðaði Lífeyrissjóð sjómanna. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 20. febrúar 2003 var málinu vísað frá héraði á grundvelli þess að stefna málsins var ekki talin fullnægja e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi höfðaði á ný mál á hendur Lífeyrissjóðs Austurlands með stefnu birtri 25. ágúst 2004 og krafðist greiðslu úr hendi stefnda. Var því máli vísað frá héraðsdómi ex officio með úrskurði hinn 27. október 2005 að loknum munnlegum málflutningi um frávísun málsins. Áður en til uppkvaðningar frávísunarúrskurðarins kom hafði málið verið tekið til úrskurðar um kröfu stefnanda þess efnis, að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins með heimild í lögum nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. III Stefnandi vísar til þess í stefnu að Jón Erlingur Þorláksson tryggingastærðfræðingur hafi verið fenginn til að framreikna rétt stefnanda til örorkulífeyris úr lífeyrissjóðunum miðað við að réttindi til framreiknings hefðu ekki rýrnað vegna flutnings hans til Danmerkur heldur staðið óbreytt þangað til hann varð fyrir slysinu 16. september 1996. Byggist framreikningurinn á samþykktum sjóðanna og samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða. Niðurstaðan úr þessum útreikningum sé sú að lífeyrir stefnanda tímabilið janúar 1997 til janúar 2006 hækki um 74.094 krónur hjá fyrrum Lífeyrissjóði sjómanna og um 6.688.788 krónur hjá Lífeyrissjóði Austurlands við framreikning. Um nánari sundurliðun þeirra fjárhæða vísist til útreikninga Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingastærðfræðings. Samkvæmt grein 4.5 í samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða frá 14. desember 1983 skal, ef um sjálfstæðan framreikningsrétt er að ræða, einungis sá sjóður framreikna réttindi. Samkvæmt grein 4.3. í samkomulaginu nefnist það sjálfstæður framreikningsréttur hjá ákveðnum sjóði ef iðgjöld til hans veita rétt til framreiknings hjá honum. Sú regla gildi í samskiptum lífeyrissjóða hér á landi að hafi launþegi greitt iðgjöld til fleiri en eins sjóðs, eigi sá sjóður sem hann greiddi síðast til að sjá um framreikninginn og greiðslu samkvæmt honum, en Lífeyrissjóður sjómanna var sá sjóður sem stefnandi greiddi síðast iðgjöld til áður en hann flutti til Danmerkur. Byggi reglan m.a. á grein 4.2. í fyrrgreindu samkomulagi. Þar sem Lífeyrissjóður sjómanna hafi sameinast öðrum lífeyrissjóðum frá og með 1. júní 2005 undir heitinu Gildi lífeyrissjóður, sé þeim sjóði stefnt, en stefndi hafi tekið við öllum réttindum og skyldum Lífeyrissjóðs sjómanna frá og með þeim degi. Meginmál samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hafi haft lagagildi hér á landi frá 1. janúar 1994, sbr. lög nr. 2/1993. Er stefnandi slasaðist höfðu því ákvæði III. kafla samningsins lagagildi, en sá hluti samningsins fjalli m.a. um frjálsa fólksflutninga innan efnahagssvæðisins, en Danmörk, sem var búsetuland stefnanda á slysdeginum, sé sem kunnugt er hluti af efnahagssvæðinu. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að hann eigi rétt til örorkulífeyris út á framreiknuð stig hjá stefnda á þeim grundvelli að reglur sjóðsins um framreikninginn sem og ákvæði samkomulagsins um samskipti lífeyrissjóðanna hafi farið á svig við EES reglur, einkum 28. sbr. 29. gr. EES samningsins og gerðir sem vísað sé til í VI. viðauka við EES samninginn, einkum þá sem vísað sé til í 1. tl. viðaukans, þ.e. reglugerðar ráðsins nr. 1408/71 frá 14. júní 1971 um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra, sem flytjast á milli aðildarríkja. Hafi gerðin verið aðlöguð íslenskum rétti með reglugerð nr. 587/2000, og birt var í Stjórnartíðindum 18. ágúst 2000. Byggir stefnandi á því að íslenska lífeyrissjóðakerfið falli undir hugtakið almannatryggingar eins og það hugtak beri að skilja samkvæmt meginmáli EES samningsins, einkum 29. gr. og þeim afleiddu reglum sem reistar séu á meginmáli samningsins. Örorkubætur þær sem stefnandi eigi rétt til hjá stefnda séu almannatryggingabætur í skilningi 29. gr. EES samningsins og við ákvörðun á bótunum beri því að virða reglur EES samningsins í hvívetna. Í 29. gr. samningsins segi að „(t)il að veita launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum frelsi til flutninga skulu samningsaðilar á sviði almannatrygginga, í samræmi við VI. viðauka, einkum tryggja launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum og þeim sem þeir framfæra að: a) lögð verði saman öll tímabil sem taka ber til greina samkvæmt lögum hinna ýmsu landa til að öðlast og viðhalda bótarétti, svo og reikna fjárhæð bóta; b) bætur séu greiddar fólki sem er búsett á yfirráðasvæðum samningsaðila.”. Stefndi hafi borið fyrir sig ákvæði samþykkta sinna til synjunar framreiknings örorkulífeyris til stefnanda. Nánar tiltekið hafi stefndi haldið því fram að stefnandi eigi ekki rétt til framreikningsins vegna þess að stefnandi hafi ekki greitt iðgjöld til stefnda í að minnsta kosti 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slysdag. Ástæða þess að stefnandi greiddi ekki iðgjöld til stefnda sé að sjálfsögðu sú að á síðustu 12 mánuði fyrir slysdag starfaði stefnandi í Danmörku og greiddi iðgjald til lífeyrissjóðs þar. Þetta skilyrði stefnda fari í bága við EES samninginn og þær reglur sem á honum séu reistar, þannig að það beri að virða að vettugi, sbr. m.a. 3. gr. laga nr. 2/1993, sem segi að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Að þeirri forsendu gefinni að greiðslur stefnda á örorkulífeyri til stefnanda falli undir almannatryggingahugtak EES samningsins, sé ótvírætt að Reglugerð ráðsins nr. 1408/71 kveði skýrt og greinilega á um það í 10. gr. að „(h)afi réttur til peningagreiðslna vegna örorku-, elli- eða eftirlifendabóta eða til lífeyris vegna vinnuslysa eða atvinnusjúkdóma og styrkja vegna andláts verið áunnin samkvæmt löggjöf eins eða fleiri aðildarríkja, skulu þessar greiðslur ekki lækka, breytast, stöðvast tímabundið, falla niður eða vera gerðar upptækar af þeirri ástæðu að viðtakandi hafi búsetu í öðru aðildarríki en því þar sem stofnun sú sem ber ábyrgð á greiðslum er staðsett, nema kveðið sé á um annað í þessari reglugerð“. 1. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar sé þannig reist á því sjónarmiði að tryggja eigi að aðili sem unnið hafi réttindi sem kveðið sé á um í ákvæðinu, njóti þeirra jafnvel þó hann hafi flutt búsetu til annars aðildarríkis. Um sé að ræða grundvallaratriði í reglugerðinni um svokallaðan útflutning réttinda, sem feli það í sér að réttindi sem hafi verið aflað við flutning til annars aðildarríkis, haldi sér. Í slíkum tilvikum verði að greiða bætur samkvæmt lífeyrisrétti sem aflað hafi verið á löngum tíma frá upprunaaðildarríkinu, þ.e. ríkinu þar sem réttindanna var aflað, óháð því hvar á efnahagssvæðinu einstaklingurinn sem um ræði búi. Megi um þau sjónarmið sem að þessu lúti m.a. vísa til dóma Evrópudómstólsins í máli nr. 51/73 Sociale Verzekeringsbank gegn Smieja (1973) ECR 1213, máli nr. 92/81 Carraciolo (1982) ECR 2213 og máli nr. 139/82 Piscitello (1983) ECR 1427. Skilyrði fyrir því að njóta réttar til framreiknings lífeyrisréttinda af því tagi sem stefnandi haldi fram að hann eigi, sem kveði á um greiðslu iðgjalda í 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slys, séu þess eðlis að þau séu hindrun á frjálsri för launþega til annarra aðildarríkja EES og brjóti því í bága við ofangreindar reglur. Slík skilyrði, hvort heldur þau sé að finna í lögum, stjórnsýslufyrirmælum eða reglum og samþykktum sem lífeyrissjóðir setji sér sjálfir, geti því ekki talist gild þegar reikna eigi út lífeyrisréttindi stefnanda hjá stefnda; þau beri að virða að vettugi þannig að taka beri dómkröfur stefnanda til greina. Samkvæmt 16. gr. laga nr. 46/1993 um heimild til þess að fullgilda Norðurlandasamning um almannatryggingar skuli, við ákvörðun bótaréttar vegna vinnuslysa og atvinnusjúkdóma og við útreikning þessara bóta, beita ákvæðum reglugerðar nr. 1408/71. Öllu framangreindu til stuðnings sé kveðið á um eftirfarandi í O lið VI. viðauka við EES samninginn: „Hafi launaðri vinnu eða sjálfstæðri atvinnustarfsemi verið lokið á Íslandi, og tilvikið verður þegar launuð vinna eða sjálfstæð atvinnustarfsemi er stunduð í öðru ríki sem reglugerðin tekur til og þar með sem örorkulífeyrir, bæði samkvæmt almannatryggingakerfinu og viðbótarlífeyriskerfinu (lífeyrissjóðir), á Íslandi felur ekki lengur í sér tímabilið frá því að tilvik kemur fram og fram að því að lífeyrisaldri er náð (tímabil sem ekki er liðið), skal tekið tillit til tryggingatímabila sem falla undir löggjöf annars ríkis sem reglugerðin tekur til að því er varðar kröfuna um tímabil sem ekki er liðið eins og um væri að ræða tryggingatímabil á Íslandi“. Taki þessi texti af öll tvímæli um rétt stefnanda gagnvart stefnda. Stefnandi haldi því aðallega fram að ákvæði 10. gr. reglugerðar nr. 1408/71 um útflytjanleika eigi við í hans tilviki. Til vara haldi stefnandi því hins vegar fram að ákvæði 38. gr. reglugerðar nr. 1408/71 eigi við um réttarstöðuna, en þar sé fjallað um grundvallaratriðið um samsöfnun (aggregation), sem tryggi það, að aðildarríki taki með í reikninginn tryggingatímabil sem fullnægt sé í öðrum aðildarríkjum, þegar það sé skilyrði fyrir bótum að fullnægt sé ákveðnu tímabili í vinnu, búsetu um ákveðinn tíma eða tímabili greiðslu iðgjalda. Stefnandi haldi því þannig fram til vara að taka verði dómkröfur hans til greina á grundvelli 38. gr. reglugerðar nr. 1408/71, þar sem hann hafi greitt í danskan lífeyrissjóð í a.m.k. 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slysið. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrissjóða og starfsemi lífeyrissjóða skuli örorkulífeyrir framreiknaður samkvæmt reglum sem nánar sé kveðið á um í samþykktum, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í a.m.k. þrjú ár á undanfarandi fjórum árum, þar af a.m.k. sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili, og ekki orðið fyrir orkutapi sem rekja megi til ofnotkunar áfengis, lyfja eða fíkniefna. Lögin hafi tekið gildi 1. júlí 1998 og þeim verði ekki beitt afturvirkt um framreikningsrétt stefnanda, sem stofnaðist fyrir gildistöku laganna. Lögin hafi því enga þýðingu varðandi það álitaefni sem til úrlausnar sé í máli þessu, en samþykktir lífeyrissjóðs stefnda hafi hins vegar haft að geyma samhljóða ákvæði um skilyrði til framreiknings. 1. mgr. 4. gr. reglugerðar 1408/71 hafi að geyma upptalingu á þeim tryggingaflokkum almannatrygginga sem falli undir reglugerðina. Segi þar m.a. að reglugerðin nái til löggjafar um nokkra flokka almannatryggingabóta; b) örorkubóta að meðtöldum bótum sem ætlaðar séu til að viðhalda eða auka tekjumöguleika og e) bóta vegna vinnuslysa. Reglugerðin eigi við hvort heldur réttindin leiði af almennum eða sérstökum bótakerfum og hvort heldur bótaþeginn inni af hendi iðgjald eða ekki til að afla réttindanna. Evrópudómstóllinn hafi túlkað þá tryggingaflokka almannatrygginga sem falli undir gildissvið reglugerðarinnar rúmt. Í þeim efnum skipti ekki máli hvort bótakerfi séu skilgreind sem almannatryggingar samkvæmt innanlandslöggjöf hvers aðildarríkis eða ekki. Það sem talið hafi verið ráða úrslitum við mat á því hvort um sé að ræða almannatryggingar í skilningi reglugerðar 1408/71, sé hvort reglurnar hafi að geyma ákvæði sem færi bótaþegunum tiltekna lagalega skilgreinda stöðu sem feli ekki í sér neinskonar einstaklingsbundið eða valkvætt mat á þörfum eða persónulegum kringumstæðum bótaþegans, sbr. t.d. dóm dómstólsins í máli nr. 79/76 Fossi gegn Bundesknappschaft (1977) ECR 667 mgr. 6. Félagsleg aðstoð í aðildarríkjunum falli á hinn bóginn yfirleitt ekki undir almannatryggingahugtakið, enda feli löggjöf á því sviði að jafnaði í sér einstaklingsbundin matskennd skilyrði fyrir bótarétti. Ótvírætt sé, að íslenska lífeyrissjóðakerfið falli undir almannatryggingahugtak EES samningsins, þ.á m. reglugerð 1408/71, enda sé í lögum hér á landi kveðið á um skyldu alls vinnandi fólks, hvort heldur sé launþega eða sjálfstætt starfandi, til að inna af hendi iðgjöld til einhvers lífeyrissjóðs. Stefnanda hafi undir engum kringumstæðum verið kleift að halda áfram greiðslum til íslenskra lífeyrissjóða, þar sem sú regla gildi að starfsmenn verði að starfa hér á landi og vera félagsmenn í íslenskum verkalýðsfélögum til að geta greitt til íslenskra lífeyrissjóða. Kröfugerð stefnanda sé reist á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingastærðfræðings, dags. 24. mars 2004, 22. júlí 2004 og 25. janúar 2006. Byggist útreikningarnir á áunnum stigum í öllum lífeyrissjóðum sem stefnandi hafi greitt iðgjöld til í gegnum tíðina. Hafði hann fyrir búferlaflutninginn til Danmerkur greitt til 6 lífeyrissjóða, en síðast til Lífeyrissjóðs sjómanna er hann starfaði hér á landi, þ.e. til ágúst 1995. Í útreikningi Jóns Erlings komi fram að hann hafi fengið greiddan örorkulífeyri frá hinum þremur lífeyrissjóðum út á áunnin stig og sé greiddur lífeyrir tilgreindur í útreikningunum frá mánuði til mánaðar. Út frá þeim reglum sem giltu um framreikning tveggja sjóða, þ.e. Lífeyrissjóðs sjómanna (nú stefnda) og Lífeyrissjóðs Austurlands, reikni Jón síðan út þær fjárhæðir sem stefnandi hefði átt rétt á hjá þessum tveimur sjóðum samkvæmt öllum öðrum gildandi reglum en skilyrðinu um greiðslu iðgjalda til sjóðanna síðustu 6 mánuði af síðustu 12 mánuðum fyrir slys. Á þeim grundvelli sé niðurstaða hans sú að lífeyrir stefnanda fyrir tímabilið janúar 1997 til janúar 2006 hækki samtals um 6.762.882 krónur við framreikning, en það sé einmitt stefnufjárhæð málsins. Stefnandi geri kröfu um greiðslu dráttarvaxta af stefnufjárhæð samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Um lagarök vísar stefnandi einkum til laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, sem og EES samningsins, einkum 28. og 29. gr., þ.á m. gerðar þeirrar sem sé að finna í 1. tl. VI. viðauka við EES samninginn, þ.e reglugerðar nr. 1408/71. Þá vísar stefnandi til Norðurlandasamnings um almanntryggingar og laga nr. 46/1993 um heimild til þess að fullgilda Norðurlandasamning um almannatryggingar. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og III. og IV. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. IV Stefndi bendir á að þegar stefnandi slasaðist hafi verið í gildi lög nr. 94/1994 um lífeyrissjóð sjómanna. Með stoð í lögunum hafi verið sett reglugerð sem staðfest hafi verið af fjármálaráðherra og gilti frá 1. september 1994. Þegar lesin séu saman ákvæði 11.1 og 11.5 í reglugerðinni megi sjá að til að eiga rétt til framreiknings þurfi sjóðfélagi í fyrsta lagi að hafa greitt iðgjöld til sjóðsins í a.m.k. þrjú af undanfarandi fjórum almanaksárum og áunnið sér eigi minna en 1 stig hvert þessara ára. Annað skilyrðið var að greidd hefðu verið iðgjöld til sjóðsins í a.m.k. 6 mánuði og að lágmarki 100 daga á undanfarandi 12 mánuðum. Loks hafi verið áskilið að sjóðfélagi hefði orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins og skyldi samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir aldrei verða hærri en sem næmi þeim tekjumissi sem sjóðfélaginn hafði sannanlega orðið fyrir vegna örorkunnar. Þetta séu þær reglur sem í gildi hafi verið á þeim tíma þegar stefnandi slasaðist og stefndi starfaði eftir. Með lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem tóku gildi 1. júlí 1998, hafi síðan verið bundnar í lög almennar reglur um lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. þeirra laga skuli örorkulífeyrir framreiknaður samkvæmt reglum sem nánar sé kveðið á um í samþykktum lífeyrissjóða, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í a.m.k. þrjú ár á undanfarandi fjórum árum, þar af a.m.k. í sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili. Þarna hafi því verið lögfest sömu skilyrðin og hafði fram til þess tíma eingöngu verið að finna í reglugerð stefnda, og reyndar reglugerðum og samþykktum fjölmargra annarra lífeyrissjóða. Skilyrðin hafi síðan einnig verið tekin inn í lög um stefnda nr. 45/1999 og voru nánast samhljóða reglugerðinni frá 1994. Sambærileg skilyrði sé að finna í núgildandi samþykktum stefnda frá 1. júní 2005, sbr. 12. gr. samþykktanna. Óumdeilt sé að stefnandi uppfylli ekki skilyrði til framreiknings samkvæmt framansögðu. Fyrir liggi að stefnandi hafði hvorki greitt iðgjöld til stefnda í 6 mánuði af síðustu 12 mánuðum né í 3 ár af síðustu 4 árum þegar hann varð fyrir slysinu í september 1996. Þá telji stefndi einnig óljóst hvort skilyrði um tekjuskerðingu hafi verið uppfyllt. Kröfur stefnanda séu hins vegar á því reistar að líta beri til annarra heimilda sem rétt sé að huga nánar að. Stefnandi hafi máli sínu til stuðnings vísað til reglna í 29. gr. EES-samningsins og VI. viðauka við EES-samninginn. Nánar tiltekið sé einkum um að ræða ákvæði reglugerðar nr. 1408 frá árinu 1971. Ákvæði reglugerðar nr. 1408 hafi verið aðlöguð með þeim hætti sem nánar greini í VI. viðauka við EES-samninginn. Í þeirri aðlögun hafi verið sett inn ákvæði fyrir Ísland sem stefnandi vísi til sem O-liðar og sé viðbót við VI. viðauka reglugerðarinnar frá 1971. EES-samningurinn sé þjóðréttarsamningur sem feli ekki í sér framsal á lagasetningarvaldi til stofnana EES. Meginefni samningsins hafi verið lögfest með lögum nr. 2/1993 og það sama gildi um bókun I um altæka aðlögun og nánar tiltekin ákvæði í 8. og 12. viðauka samningsins. Aðrar bókanir og viðaukar og gerðir sem þar sé vísað til hafi ekki lagagildi hér á landi nema efnisreglur þeirra hafi verið lögfestar sérstaklega. Samkvæmt 7. gr. samningsins þurfi að taka gerðir þær sem vísað sé til í viðaukum við EES-samninginn sérstaklega upp í landsrétt með þeim hætti sem þar sé tilgreindur. Af þessu leiði að reglugerðin frá 1971 hafi ekki orðið hluti landsréttar við setningu laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Með auglýsingu nr. 550 frá árinu 1993 hafi verið tiltekið að reglugerð ráðsins (EBE) nr. 1408/71 skyldi gilda á Íslandi með þeirri aðlögun sem fram kom í viðauka VI við EES-samninginn og bókun I við samninginn. Breytingar á reglugerðinni hafi síðan verið auglýstar á árunum 1994 og 1997. Þessar auglýsingar hafi allar verið birtar í B-deild Stjórnartíðinda án þess að efni reglugerðanna sjálfra væri birt þar. Það hafi fyrst verið með reglugerð nr. 587/2000 sem reglugerðin, ásamt síðari breytingum, virðist hafa verið birt í heild sinni. Það liggi með öðrum orðum fyrir að gildistaka umræddrar reglugerðar hafði á þeim tíma sem hér skiptir máli eingöngu verið tilkynnt með auglýsingu í B-deild og það án þess að texti reglugerðarinnar sjálfrar væri birtur þar. Stefndi telur reglugerð (EBE) 1408/71 ekki hafa verið birta með fullnægjandi hætti þegar atvik þessa máls áttu sér stað. Af því leiði að á henni verði ekki byggt af hálfu stefnanda gagnvart stefnda. Það sama gildi um tilvitnaðar aðlaganir á reglugerðinni í VI. viðauka EES-samningsins. Í samræmi við meginreglu 27. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og ákvæði þágildandi laga nr. 64/1943 um birtingu laga og stjórnvaldserindi hafi borið að birta samfelldan texta reglugerðarinnar í A eða B-deild Stjórnartíðinda. Þar sem slík birting hefði ekki farið fram á þeim tíma sem hér skipti máli, þ.e. fram að því slysi sem stefnandi varð fyrir, verði ákvæðum reglugerðarinnar ekki beitt gagnvart stefnda. Fyrir liggi að ákvæðum laga nr. 64/1943 hafi verið breytt með lögum nr. 63/2001 og lögfest að birting EES-gerða í EES-viðbæti við EB stjórnartíðindi teldist fullgild birting. Sú breyting sé frekari staðfesting á því að fyrri framkvæmd hafi verið með öllu ófullnægjandi og ljóst að sá annmarki verði ekki með þessu leiðréttur afturvirkt. Stefndi telur ljóst að kröfur stefnanda verði ekki reistar á ákvæði 29. gr. einni og sér eða öðrum ákvæðum í meginmáli EES-samningsins enda hafi stefnandi í málatilbúnaði sínum fyrst og fremst byggt á ákvæðum umræddrar reglugerðar (EBE) 1408/71. Af því sem að framan sé rakið um birtingu þeirrar reglugerðar telur stefndi að þegar af þessari ástæðu beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Yrði talið, gegn væntingum stefnda, að margnefndri reglugerð ráðsins yrði beitt í málinu, eða ákvæði EES-samningsins komi að öðru leyti til skoðunar, er á því byggt af hálfu stefnda að hvorki tilvitnuðum ákvæðum EES-samningsins né reglugerðinni sé ætlað að taka til starfsemi almennra lífeyrissjóða í aðildarlöndunum með þeim hætti sem stefnandi krefjist. Þá sé ástæða til að taka fram að ákvæðum 29. gr. EES-samningsins og þeirra gerða sem sé að finna í VI. viðauka og byggt sé á í þessu máli sé ekki ætlað að samræma þær reglur sem gildi um réttindi í lífeyrissjóðum aðildarríkjanna. Það sé reyndar beinlínis tekið fram í inngangsorðum reglugerðar (EBE) 1408/71 að nauðsynlegt sé að virða séreinkenni almannatryggingalöggjafar einstakra aðildarríkja. Aðildarríkjunum sé frjálst að setja reglur af því tagi sem nú sé að finna í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og í eldri lögum um stefnda. Almennir íslenskir lífeyrissjóðir séu stofnaðir á grundvelli frjálsra samninga samtaka launafólks og atvinnurekenda. Að mati stefnda taki reglur um evrópska efnahagssvæðið til opinberra reglna en ekki frjálsra samninga samtaka vinnumarkaðarins. Ákvæði 28. - 30. gr. EES-samningsins lúti að frelsi launafólks til flutninga innan svæðisins og réttindum umræddra einstaklinga á sviði almannatrygginga. Lífeyrissjóðir og lífeyrisgreiðslur falli utan gildissviðs þessara reglna. Jafnvel þótt litið yrði svo á að íslensku lífeyrissjóðirnir féllu undir hugtakið almannatryggingar, en því sé alfarið mótmælt af stefnda, þá sé því mótmælt að kröfur stefnda eigi nokkra stoð í 10. eða 38. gr. reglugerðar (EBE) 1408/71. Af ákvæðum umræddrar 10. gr. leiði ekki annað en að áunnin réttindi skuli ekki falla niður, breytast eða vera gerð upptæk við flutning milli aðildarlanda. Fyrir liggi að stefnandi hafi notið örorkubótagreiðslna frá stefnda og fleiri íslenskum lífeyrissjóðum frá upphafi árs 1997. Þau réttindi hafi í engu skerst vegna búsetu hans í Danmörku. Af ákvæðum 10. gr. reglugerðarinnar verði ekki ráðið að greiðslur í danskan lífeyrissjóð eigi að tryggja stefnanda hin auknu og sérstöku réttindi sem fólgin séu í framreikningsreglum íslenskra lífeyrissjóða. Stefndi fái að sama skapi ekki séð að 38.gr. reglugerðarinnar eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu. Í þessu sambandi sé enn fremur afar mikilvægt að hafa í huga að krafa stefnanda sé reist á samkomulagi sem flestir hérlendir lífeyrissjóðir hafi gert sín á milli. Með samkomulaginu sé félögum í þeim lífeyrissjóðum sem aðilar séu að samkomulaginu veitt aukin réttindi sem einkum séu fólgin í því að litið sé til iðgjaldagreiðslna í alla aðildarsjóðina við mat á réttindum sem háð séu tilteknum réttindatíma eða áunnum stigafjölda. Ef litið sé til ákvæða samkomulagsins um framreikning þá megi t.d. sjá af ákvæði 4.2. að ef iðgjöld hafa verið greidd til fleiri en eins sjóðs sem framreikni réttindi að tilteknum skilyrðum uppfylltum beri að líta á greiðslurnar eins og þær hefðu allar verið inntar af hendi til eins sjóðs. Af þessu ákvæði leiði að einstaklingar sem kunni að vera í þeirri stöðu að geta ekki sótt sjálfstæðan framreikningsrétt í einn tiltekinn sjóð geti eftir atvikum eftir sem áður átt slíkan rétt á grundvelli þessa samkomulags. Engin lagaleg skylda hvíli á lífeyrissjóðum til þess að hafa í gildi slíkt samkomulag. Samkomulag af þessu tagi falli að mati stefnda ekki undir skilgreiningu í j-lið 1. gr. reglugerðar (EBE) 1408/71 á hugtakinu löggjöf. Þetta sé frjáls samningur sem umræddir lífeyrissjóðir hafi kosið að gera sín á milli og skipti þeir með sér þeirri auknu áhættu og byrði sem af samkomulaginu hlýst. Það fái, að mati stefnda, ekki á nokkurn hátt staðist að ákvæði EES-samningsins geti haft áhrif til útvíkkunar gildissviðs þessa samkomulags með þeim hætti sem stefnandi hafi krafist. Engir erlendir lífeyrissjóðir séu aðilar þessa samkomulags. Stefndi eða aðrir aðildarsjóðir eigi enga kröfu til þess að erlendir sjóðir taki á sig skuldbindingar á grundvelli þessa samkomulags. Með sama hætti geti iðgjaldagreiðslur til erlendra sjóða ekki leitt til aukinnar greiðslubyrði íslensku lífeyrissjóðanna á grundvelli þessa samkomulags. Í stefnu sé að finna tilvísanir til nokkurra dóma Evrópudómstólsins sem stefnandi telji styðja túlkun hans á tilvitnuðum ákvæðum EES-samningsins og reglugerð 1408/71. Stefndi telur umrædda dóma í engu styrkja málstað stefnanda. Ef til álita kæmi á annað borð að beita ákvæðum reglugerðar (EBE) 1408/71 telur stefndi að stefnandi ætti að leita réttar síns í Danmörku þar sem hann hafi verið búsettur og notið réttinda bæði í almannatryggingakerfi og lífeyrissjóði þegar hann slasaðist. Af ákvæðum reglugerðarinnar verði ráðið að sú meginregla gildi að einstaklingar skuli einungis falla undir almannatryggingakerfi í einu ríki og þá því ríki þar sem viðkomandi sé launþegi eða starfi, sbr. m.a. inngangsorð og ákvæði II. bálks reglugerðarinnar. Í þessu sambandi þurfi enn fremur að líta til reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 574/72 sem kveði á um framkvæmd reglugerðar 1408/71. Í þessari svokallaðri framkvæmda-reglugerð sé kveðið nánar á um lögum hvaða lands beri að beita, hvaða stofnanir sjái um framkvæmdina og hvernig innbyrðis uppgjöri sé háttað milli aðildarlanda. Stefndi telur ákvæði reglugerðarinnar staðfesta enn frekar þá framkvæmd að bætur skuli sóttar í búsetulandi sem geti eftir atvikum átt endurkröfu vegna réttinda sem áunnin hafi verið í öðru landi. Öll framsetning í umræddum reglugerðum virðist vera sú að ganga verði út frá því sem meginreglu að rétti samkvæmt reglugerðinni frá 1971 verði beitt gagnvart því ríki sem viðkomandi sé búsettur í. Fyrir liggi að stefnandi greiddi ekkert til stefnda á árunum 1984-1990. Á árinu 1991 hafi borist greiðsla í desembermánuði og í janúar, október og nóvember 1992. Engar greiðslur hafi borist árin 1993 og 1994. Á árinu 1995 hafi stefnandi greitt í sjóðinn í júlí, ágúst og september. Af þessu sé ljóst að langur vegur sé frá því að skilyrði um greiðslur til sjóðsins í 3 ár af síðustu 4 árum sé uppfyllt og ekkert þessara ára hafi ávinnsla stefnanda náð einu stigi. Stefnandi reisi kröfur sínar á hendur stefnda á því að áðurnefnt skilyrði hafi verið uppfyllt á grundvelli samkomulags um samskipti lífeyrissjóða. Þá telji stefnandi enn fremur að af samkomulaginu leiði að beina beri kröfum um framreikning gegn stefnda eingöngu. Stefndi telur þessa túlkun stefnanda á samkomulaginu vera ranga. Í ákvæði 4.3. sé hugtakið sjálfstæður framreikningsréttur skilgreint. Með því sé átt við tilvik þar sem réttur til framreiknings sé fyrir hendi gagnvart tilteknum sjóði á grundvelli iðgjaldagreiðslna til þess sjóðs eingöngu. Ef um slíkan sjálfstæðan rétt sé að ræða og svokölluð 6 mánaða regla sé uppfyllt, sbr. ákvæði 4.4., leiði af ákvæði 4.5. að einungis sá sjóður eigi að framreikna réttindi. Af því sem að framan sé rakið, um tilhögun greiðslna stefnanda til stefnda, leiði að sjálfstæður framreikningsréttur hafi ekki verið fyrir hendi gagnvart stefnda. Krafa stefnanda gagnvart stefnda verði því ekki reist á ákvæði 4.5. Stefnandi hafi enn fremur vísað til ákvæðis 4.2. í samkomulaginu. Samkvæmt því ákvæði beri að líta til greiðslna til allra þeirra lífeyrissjóða sem aðilar séu að samkomulaginu þegar metið sé hvort réttur til framreiknings sé fyrir hendi. Þessari reglu verði hins vegar einungis beitt þegar ekki sé fyrir hendi sjálfstæður framreikningsréttur á hendur neinum þeirra lífeyrissjóða sem um ræðir. Þegar litið sé til yfirlitsins í gögnum málsins megi sjá að stefnandi hafi greitt samfellt til Lífeyrissjóðs Austurlands frá maí 1991 til ágústmánaðar 1995. Þegar stefnandi flutti til Danmerkur í september 1995 hafi hann því uppfyllt skilyrði til sjálfstæðs framreiknings gagnvart Lífeyrissjóði Austurlands. Ef á annað borð yrði fallist á kröfur stefnanda um að líta beri á greiðslur til danska lífeyrissjóðsins við mat á framreikningsréttindum í íslenska lífeyrissjóði þá gæti krafa stefnanda einungis beinst að Lífeyrissjóði Austurlands. Stefndi telur fullyrðingu stefnanda, um að sú regla gildi í samskiptum lífeyrissjóða hér á landi að í tilvikum þar sem launþegi hafi greitt iðgjöld til fleiri en eins sjóðs eigi sá sjóður sem síðast hafi verið greitt til að sjá um framreikninginn, beinlínis ranga. Þessi fullyrðing eigi enga stoð í áðurnefndu samkomulagi. Stefnandi virðist leiða þessa reglu af ákvæði 4.2. í samkomulaginu. Þeim skilningi sé alfarið mótmælt auk þess sem ekki komi til beitingar þess ákvæðis af þeim ástæðum sem þegar hafa verið raktar. Á það sé bent af hálfu stefnda, til frekari áréttingar framangreinds, að hefði stefnandi orðið fyrir slysi í september 1995 sé ljóst að hann hefði aldrei átt kröfu til framreiknings hjá stefnda. Slíkur réttur hefði hins vegar verið fyrir hendi hjá Lífeyrissjóði Austurlands. Það fái, að mati stefnda, ekki staðist að búferlaflutningar stefnanda til Danmerkur geti leitt til þess að réttindi hans gagnvart stefnda aukist frá því sem verið hefði ef hann hefði verið búsettur áfram á Íslandi. Í stefnu sé vísað til laga nr. 46/1993 um heimild til að fullgilda Norðurlandasamning um almannatryggingar. Af framsetningu stefnanda verði ekki ráðið að byggt sé sjálfstætt á ákvæðum þeirra laga heldur vísað til þeirra til frekari áréttingar á því að beita beri ákvæði reglugerðar (EBE) 1408/71 í málinu. Umrædd lagaákvæði veiti stefnanda ekki neinn sjálfstæðan rétt til framreiknings hjá stefnda. Af ákvæðum laganna, sbr. t.d. 3. gr. þeirra og athugasemdir með lagafrumvarpinu, sé ljóst að þeim sé einungis ætlað að taka til þeirra sem ekki falli undir reglugerð 1408/71, þ.e. t.d. þeirra norrænu ríkisborgara sem séu ekki í starfi og þeirra sem starfi á Norðurlöndunum en séu ríkisborgarar í landi utan EES-svæðisins. Þá eigi framangreindar málsástæður stefnda um ákvæði EES-samningsins og reglugerðar 1408/71, einkum um inntak hugtaksins almannatryggingar, fullum fetum við um ákvæði laga nr. 46/1993. Stefnandi hafi lagt fram útreikninga Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingastærðfræðings, á því hverjar greiðslur til stefnanda hefðu átt að vera á tímabilinu janúar 1997 til janúar 2006 ef viðurkenndur yrði réttur hans til framreiknings réttinda hjá Lífeyrissjóði Austurlands og stefnda. Stefndi mótmælir umræddum útreikningum, að svo stöddu, sem röngum. Stefndi telur ljóst að þær greiðslur sem gjaldféllu samkvæmt málatilbúnaði stefnanda meira en fjórum árum fyrir birtingu stefnu í málinu séu fyrndar, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Ef fallist yrði á greiðsluskyldu stefnda sé ljóst að fjárkrafa stefnanda nái ekki fram að ganga nema að hluta. Rétt sé að taka fram að fyrri málsókn stefnanda hafi ekki rofið fyrningu, sbr. 11. gr. sömu laga. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt og þess krafist að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti enda hafi stefnandi fram til þessa ekki sannað eða gert líklegt að hann eigi rétt til framreiknings hjá stefnda. Í öllu falli sé ljóst að dráttarvaxta verði ekki krafist frá fyrra tímamarki en 4 árum fyrir birtingu stefnu í málinu. Eldri dráttarvextir séu fyrndir, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Varðandi kröfu sína um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins bendir stefnandi á að í 1. gr. laga nr. 21/1994 sé kveðið á um að ef mál sé rekið fyrir héraðsdómstóli þar sem þurfi að taka afstöðu til skýringar á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum, viðaukum við hann eða gerðum sem í viðaukunum sé getið, geti dómari í samræmi við 34. gr. samnings EFTA ríkjanna um stofnun dómstóls kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA dómstólsins um skýringu á því atriði málsins, áður en málinu sé ráðið til lykta. Afstaðan í málinu sé sú, að taka þurfi afstöðu til skýringar nokkurra ákvæða meginmáls EES samningsins. Meðal annars snúist málið um þá grundvallarspurningu hvort íslenska lífeyrissjóðakerfið falli undir hugtakið almannatryggingar eins og það hugtak beri að skilja samkvæmt meginmáli EES samningsins. Verði komist að þeirri niðurstöðu, vakni sú grundvallarspurning hvort íslenskur lífeyrissjóður geti gert kröfu um greiðslu iðgjalda til lífeyrissjóðsins í að minnsta kosti 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slys sem skilyrði fyrir tilteknum bótarétti einstaklings ef sá einstaklingur flytur til annars ríkis innan efnahagssvæðisins til að stunda sambærileg störf og áður og hefur af þeirri ástæðu ekki getað uppfyllt fyrrgreint skilyrði um greiðslu iðgjalda til sjóðsins í 6 af síðustu 12 mánuðum. Um þessi álitaefni hafi Hæstiréttur Íslands haft eftirfarandi orð í frávísunardóminum frá 20. febrúar 2003: „Mál þetta varðar mikilvæga hagsmuni áfrýjanda og ber í sér álitaefni um lífeyrisréttindi og réttarstöðu manna á Evrópska efnahagssvæðinu, sem hafa ekki áður komið til kasta dómstóla.” Það sé skoðun stefnanda að álitaefni þau sem uppi séu í málinu séu þess eðlis að rétt sé og eðlilegt að afla álits EFTA dómstólsins á þessum EES réttar álitaefnum. Stefnandi leggi til að þær spurningar sem lagðar verði fyrir EFTA dómstólinn séu svohljóðandi: 1. Fellur íslenska lífeyrissjóðakerfið undir hugtakið almannatryggingar eins og það hugtak ber að skilja skv. meginmáli EES samningsins, einkum 28. og 29. gr. 2. Ef svarið við spurningu nr. 1 er játandi, þá er spurt hvort regla í samþykktum íslensks lífeyrissjóðs, sem gerir það að skilyrði fyrir tilteknum bótarétti, að einstaklingur greiði iðgjöld til lífeyrissjóðsins í að minnsta kosti 6 af 12 mánuðum fyrir slys fái staðist ákvæði EES samningsins, þegar ástæða þess að einstaklingurinn getur ekki uppfyllt skilyrðið er sú að hann hafði flust til annars ríkis innan Evrópska efnahagssvæðisins til að stunda sambærileg störf og áður. Stefndi telur með öllu óþarft að afla ráðgefandi álits frá EFTA dómstólnum enda hafi ákvæði EES samningsins eða þeirra gerða sem til sé vísað í stefnu ekki þýðingu fyrir úrslit málsins. Stefndi hafi í greinargerð vakið athygli á því að þær EES gerðir sem stefnandi byggi kröfu sína á hafi ekki verið birtar með réttum hætti þegar atvik þessa máls áttu sér stað. Stefndi telur því ljóst að ekki verði byggt á umræddum gerðum við úrlausn málsins. Þá byggir stefndi á því að gerðir þær sem stefnandi byggi kröfur sínar á hafi ekki verið birtar með réttum hætti þegar atvik málsins áttu sér stað og því geti stefnandi ekki byggt kröfur sínar á hendur stefnda á umræddri reglugerð. Einnig heldur stefndi því fram að reglugerðinni nr. 1408/71 verði aðeins beitt gagnvart því ríki þar sem viðkomandi er búsettur. Í málinu sé óumdeilt að stefnandi eigi ekki rétt til framreiknings á grundvelli samþykkta stefnda. Langur vegur sé frá því að skilyrði um greiðslur til sjóðsins í 3 ár af síðustu 4 hafi verið uppfyllt. Jafnvel þótt þau svör fengjust frá EFTA dómstólnum að líta bæri til greiðslna stefnanda í danskan lífeyrissjóð við mat á því hvort skilyrði til framreiknings væru uppfyllt þá sé ljóst að slíkur réttur stofnaðist aldrei gagnvart stefnda. Í slíku tilviki virðist hins vegar ljóst að til sjálfstæðs framreikningsréttar hafi stofnast gagnvart Lífeyrissjóði Austurlands. Samkvæmt skýrum ákvæðum samkomulags um samskipti lífeyrissjóða beri í slíku tilviki að beina kröfum að þeim sjóði en ekki þeim sjóði sem síðast var greitt í. Af framangreindu telur stefndi ljóst að þau álitaefni sem stefnandi vilji bera undir EFTA dómstólinn geti ekki haft þýðingu fyrir úrslit málsins. VI Stefnandi kveðst vilja fá ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins á því hvort hinir íslensku lífeyrissjóðir falli undir almannatryggingar eins og hugtakið kemur fyrir í 28. og 29. gr. meginmáls EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Þá telur stefnandi að kæmist EFTA-dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að hið íslenska lífeyrissjóðskerfi félli undir almannatryggingar myndi það leiða til þess að dómara bæri að styðjast við fyrrgreind ákvæði EES samningsins, reglugerð ráðsins nr. 1408/71, auk O liðar VI. viðauka við EES samninginn, við úrlausn málsins. Telur stefnandi að rétt sé og eðlilegt að afla álits EFTA-dómstólsins á EES-réttar álitaefnum. Íslenskir lífeyrissjóðir eru stofnaðir á grundvelli frjálsra samninga samtaka launamanna og atvinnurekenda, en launþegar eru skyldaðir með lögum að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps og greiða iðgjöld til einhvers lífeyrissjóðs. Við orkutap eiga sjóðfélagar rétt á örorkubótum á grundvelli þeirra réttinda sem þeir hafa áunnið sér með greiðslu iðgjalda í sjóðina, og sumir sjóðirnir framreikna auk þess réttindin við útreikning lífeyris, þ.e.a.s. réttindi eins og sjóðfélagi hefði greitt iðgjald af launum fram að ellilífeyrisaldri. Samkvæmt reglum Lífeyrissjóðs sjómanna, nú stefnda í málinu, sem í gildi voru er stefnandi varð fyrir umræddu slysi, á sjóðfélagi, sem verður fyrir 40% orkutapi eða meira, rétt á örorkulífeyri úr sjóðnum, enda hafi hann a) greitt til sjóðsins að minnsta kosti þrjú af undanförnum fjórum almanaksárum og áunnið sér eigi minna en 1 stig hvert þessara þriggja ára, b) greitt iðgjöld til sjóðsins að minnsta kosti 6 mánuði og að lágmarki 100 daga á undanfarandi 12 mánuðum og c) orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem gildi tóku 1. júlí 1998, eru ákvæði í samræmi við fyrrgreindra reglugerð, en þar segir í 1. mgr. 15. gr., að sjóðfélagi eigi rétt á örorkulífeyri, ef hann verður fyrir orkutapi, sem metið er 50% eða meira, hafi hann greitt í lífeyrissjóð í að minnsta kosti tvö ár og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Í 2. mgr. segir, að örorkulífeyrir skuli framreiknaður samkvæmt reglum, sem nánar er kveðið á um í samþykktum, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í að minnsta kosti þrjú ár á undanförnum fjórum árum, þar af í að minnsta kosti sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili. Þegar leyst er úr því álitaefni hvort réttindi til örorkubóta úr lífeyrissjóð falli undir hugtakið almannatryggingar, eins og það birtist í meginmáli EES samningsins og lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, verður ekki stuðst við fordæmi enda um álitaefni að ræða sem ekki verður séð að hafi áður komið til kasta dómstólanna. Verður að telja það hafa þýðingu að fá úr því skorið hvernig hugtakið skuli skýrt. Getur og jafnframt skipt máli fyrir úrlausn máls þessa að fá skýringu EFTA-dómstólsins á hugtakinu almannatryggingar eða hvort reglur lífeyrissjóðsins verði skoðaðar á grundvelli 28. gr. meginmáls EES samningsins, sbr. frávísunardóm Hæstaréttar Íslands frá 20. febrúar 2003, í máli milli sömu aðila um sömu kröfu. Dómari telur að ákvæði EES-samningsins og framangreindrar reglugerðar ráðsins kunni að hafa áhrif á niðurstöðu málsins með beinum eða óbeinum hætti. Hvað sem líður lögfestingu fyrrgreindrar reglugerðar verður einnig litið til þess að ákvæði þeirrar reglugerðar gæti haft áhrif á túlkun íslenskrar laga með tilliti til EES- samningsins. Samkvæmt framansögðu metur dómari það því svo að nægilegt tilefni sé til þess að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi spurningum sem settar eru fram í úrskurðarorði. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Leitað er ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um eftirfarandi: 1) Nær hugtakið almannatryggingar, eins og það ber að skilja samkvæmt EES samningnum, einkum 29. gr. meginmáls samningsins og reglugerðar nr. 1408/71 frá 14. júní 1971, um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra sem flytjast milli aðildarríkja, til réttinda til örorkubóta, sem myndast í lífeyrissjóðskerfi eins og því íslenska. 2) Hvort heldur svarið við spurningu nr. 1 er játandi eða ekki, þá er spurt hvort ákvæði EES-samningsins um frjálsa för launþega, einkum 28. og 29. gr., verði skýrð svo, að regla í samþykktum íslenskra lífeyrissjóða, sem gerir það að skilyrði fyrir tilteknum bótarétti (svokölluðum framreikningsrétti), að launþegi greiði iðgjöld til íslensks lífeyrissjóðs, sem er aðili að samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða, í að minnsta kosti 6 af síðustu 12 mánuðum fyrir slys, fái staðist ákvæði EES samningsins, þegar ástæða þess að einstaklingurinn uppfyllir ekki skilyrði er sú, að hann hafði flust til annars ríkis innan Evrópska efnahagssvæðisins til að stunda þar sambærileg störf og áður og greitt í þarlendan lífeyrissjóð. 3) Ber að túlka reglugerð nr. 1408/71 frá 14. júní 1971, um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og aðstandendum þeirra sem flytjast milli aðildarríkja, svo að launþegar beri að bera fram kröfur sínar um bætur fram í því landi þar sem þeir voru búsettir og nutu almannatryggingaréttinda þegar þeir slasast.
Mál nr. 527/2016
Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjaldþrotaskipti Kaupmáli Afsal Riftun Ógjaldfærni
Bú I var tekið til gjaldþrotaskipta 2014. Þb. I krafðist riftunar á ráðstöfunum I til M samkvæmt kaupmála og afsölum í janúar 2009 en með þeim ráðstafaði I verulegum hluta eigna sinna án þess að nokkurt endurgjald hefði komið fyrir. Byggði þb. I riftunarkröfu sína m.a. á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Taldi M að ekki væri hægt að byggja á því ákvæði þar sem hún taldi kröfurnar fyrndar þar sem meira en fjögur ár voru frá gerð kaupmálans sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrotabú gæti ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laganna átt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi þegar bú hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta og því hefði krafan ekki verið fyrnd þegar málið var höfðað. Þá taldi Hæstiréttur að öll skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 væru fyrir hendi það er að segja að ráðstafanirnar hefðu verið ótilhlýðilegar, að eignir I hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum hans, að I hefði að minnsta kosti orðið ógjaldfær við ráðstafanirnar og að M hefði verið grandsöm um ógjaldfærni I. Var því riftunarkrafa þb. I tekin til greina en vísað var frá héraðsdómi skaðabótakröfu búsins að áætlaðri fjárhæð vegna vanreifunar sbr. d. og e. lið 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar20. júlí 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá héraðsdómi en til vara að hún verði sýknuð af kröfum stefnda.Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi og Ingvar Jónadab Karlsson hófusambúð árið 2002 en gengu í hjónaband 31. janúar 2009. Gerðu þau kaupmála 28.janúar 2009 og var hann móttekinn til skráningar í kaupmálabók sýslumannsins íReykjavík 30. sama mánaðar. Sama dag afsalaði Ingvar þremur bifreiðum í sinnieigu til áfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 204/2014 vartekin til greina krafa Landsbankans hf. um að bú Ingvars Jónadabs yrði tekiðtil gjaldþrotaskipta. Frestdagur við skiptin var 12. febrúar 2013 og laukkröfulýsingarfresti 10. maí 2014. Samkvæmt skrá skiptastjóra um lýstar kröfurnam heildarfjárhæð þeirra 2.336.688.534 krónum.Við skoðun skiptastjóra á eignum ogskuldum búsins kom í ljós að þrotamaður hafði ráðstafað til áfrýjanda verulegumhluta eigna sinna án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir. Á skiptafundi 1.október 2014 var ákveðið að láta reyna á gildi kaupmálans fyrir dómi og skiptastjórihöfðaði því dómsmál á hendur áfrýjanda fyrir héraðsdómi með stefnu birtri íLögbirtingablaðinu 21. nóvember 2014. Var málið höfðað til riftunar á ráðstöfunumsamkvæmt kaupmálanum 28. janúar 2009 og afsals á bifreiðum 30. janúar 2009. Ennfremur krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði gert að skila eignunum ellagreiða stefnda bætur allt að fjárhæð 900.000.000 krónur. Málið var þingfest 19. mars 2015. Ekkivar sótt þing af hálfu áfrýjanda. Málið var dómtekið 26. mars sama ár en meðúrskurði 17. júlí 2015 var því vísað frá héraðsdómi þar sem talið var að þaðhefði verið höfðað að liðnum málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með dómi Hæstaréttar 27. ágúst 2015 í málinr. 495/2015 var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Hinn 2. september 2015 gekk dómur ímálinu þar sem fyrrgreindum ráðstöfunum var rift og áfrýjanda gert að afhendastefnda eignirnar.Með beiðni 1. október 2015 óskaðiáfrýjandi endurupptöku málsins á grundvelli 137. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Hinn 16. október 2015 var fallist á þá beiðni og máliðendurupptekið. Hinn áfrýjaði dómur gekk 4. maí 2016.II Krafaáfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er byggð á tvíþættum grunni. Aðallegakrefst áfrýjandi frávísunar á málinu í heild á þeim grundvelli að málið hafiverið höfðað á röngu varnarþingi. Verði ekki fallist á það krefst húnfrávísunar fjárkröfu stefnda samkvæmt fjórða lið kröfugerðar hans. Máltil riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 á þeim ráðstöfunum sem fólustí kaupmálanum 28. janúar 2009 var heimilt að höfða í Reykjavík samkvæmt 41. gr.laga nr. 91/1991, enda kaupmálinn gerður þar, af aðilum búsettum þar og skráðurí kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 2. febrúar 2009. Þegar af þeirri ástæðukoma ekki til frekari skoðunar önnur ákvæði V. kafla laga nr. 91/1991 umvarnarþing og er kröfu áfrýjanda um frávísun málsins á þeim grundvelli hafnað. Áhinn bóginn er fallist á það með stefnda að ekki fái samþýðst að gera fyrirvaralausa kröfu um afhendingu þeirraverðmæta sem riftun tekur til, sbr. 144. gr. laga nr. 21/1991, en jafnframt fyrirvarabundnaskaðabótakröfu áætlaðrar fjárhæðar á grundvelli 3. mgr. 142. gr. vegna þeirrasömu verðmæta, að því marki sem ekki reynist mögulegt að skila þeim. Gerði stefndiupphaflega kröfu þessa efnis að fjárhæð 900.000.000 krónur en lækkaði hanaundir rekstri málsins í héraði í 200.000.000 krónur. Engin haldbær útlistunhefur komið fram hjá áfrýjanda um hvernig sú fjárhæð sé fundin og engar eignirfelldar út á móti samkvæmt kröfu hans um afhendingu eigna. Krafan í þessu horfier vanreifuð með þeim hætti að á hana verður ekki felldur dómur og verður henniþví vísað frá héraðsdómi, sbr. d. og e. lið 80. gr. laga nr. 91/1991.III Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans aðhafna beri riftunarkröfum stefnda á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefndibyggir riftunarkröfur sínar í öðru lagi á riftunarreglu 141. gr. laga nr.21/1991. Áfrýjandi telur að ekki sé hægt að byggja á því ákvæði þar sem kröfurstefnda um riftun kaupmálans séu fyrndar en um fyrningu þeirra fari eftiralmennum fjögurra ára fyrningarfresti kröfuréttinda samkvæmt 3. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Telur áfrýjandi að upphaf frestsins beri aðmiða við þann dag þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda, sbr. 1. mgr. 2.gr. sömu laga sem hljóti að teljast vera við gerð kaupmálans. Krafa um riftun ráðstöfunar þrotamannseftir ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður eðli máls samkvæmt ekki höfðuppi fyrr en bú þess, sem í hlut á, hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta.Getur þrotabú því ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 átt rétttil efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi á þvítímamarki. Bú þrotamanns var tekið til gjaldþrotaskipta 27. febrúar 2014 oghöfðaði stefndi málið þegar 21. nóvember sama ár. Samkvæmt því var krafastefnda ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað.Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 mákrefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa tilhagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekkitil reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum tiltjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sásem hag hafði af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þæraðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.Við mat á skilyrðinu um ótilhlýðileikaer til þess að líta að með umræddum ráðstöfunum 28. og 30. janúar 2009 afhenti þrotamaður,eiginmaður áfrýjanda, henni stærstanhluta eigna sinna, sem samkvæmt kaupmálanum voru að andvirði 445.485.288 krónur,en líklegt er að gangvirði eignanna hafi verið töluvert hærra. Óumdeilt er að áþví tímamarki námu skuldir hans að lágmarki 737.000.000 krónum og þær eignirsem hann hélt eftir voru að verðmæti tæpra 18.000.000 króna miðað viðupplýsingar samkvæmt skattframtali 2009 vegna ársins 2008. Þær skýringar að tilþessara ráðstafana hafi þrotamaður gripið vegna hjartasjúkdóms og áhættu viðaðgerð sem þá stóð fyrir dyrum eru ekki trúverðugar, ekki síst í ljósi þess aðþví markmiði að tryggja hagsmuni áfrýjanda mátti ná með mun viðurhlutaminniráðstöfunum svo sem erfðafyrirmælum umheimild til setu í óskiptu búi á grundvelli II. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þáer til þess að líta að áfrýjandi var nákominn þrotamanni, sbr. 1. tölulið 3.gr. laga nr. 21/1991, og enginn vafi er á því að umræddar ráðstafanir hefðuverið riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 131. gr. sömu laga stæðu tímafrestir þvíekki í vegi. Við þær aðstæður eru löglíkur fyrir því að ráðstafanir teljistótilhlýðilegar. Að þessu virtu eru skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 umótilhlýðileika fyrir hendi.Þá er það hafið yfir vafa að umræddarráðstafanir leiddu til þess að eignir þrotamanns urðu ekki til reiðu tilfullnustu kröfuhöfum hans, sbr. skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 þar aðlútandi.Þessu næst ber að taka afstöðu tilþess áskilnaðar lagagreinarinnar að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðiðþað vegna ráðstöfunarinnar. Með vísan til fyrrgreindrar umfjöllunar um stöðueigna samkvæmt skattframtali 2009 og óumdeildra skulda þrotamanns er ljóst aðhann gat ekki, að minnsta kosti eftir umræddar ráðstafanir, staðið í fullum skilumvið lánardrottna sína. Áfrýjandi hefur hins vegar bent á að hluti þeirra eignasem ráðstafað var með kaupmálanum hafi verið veðsettar til tryggingar heildarskuldumþrotamanns við sinn helsta lánardrottin, Landsbanka Íslands hf., og súveðsetning hafi ekki fallið niður við gerð kaupmálans. Hafi raunvirði hinnaveðsettu eigna staðið að fullu til tryggingar umræddum skuldum og af því leiðiað þrotamaður hafi eftir sem áður verið gjaldfær. Vísar áfrýjandi meðal annars umþetta til staðfestingar löggilts endurskoðanda, 28. september 2015, þess efnisað í árslok 2008 hafi raunverulegt verðmæti afsalaðs eignarhluta þrotamanns íLífsvali ehf., sem veðsettur var bankanum með framangreindum hætti, numið716.200.000 krónum. Þá vísar áfrýjandi til yfirlýsingar þess sama, 8. nóvember2014, þar sem hann leggur til grundvallar að verðmæti 10% hlutar í Hveralandiehf., sem jafnframt var veðsettur bankanum, hafi í árslok 2008 numið 489.044.353krónum. Samkvæmt kaupmálanum ogskattframtali þrotamanns 2009 voru hinir veðsettu eignarhlutar í Hveralandiehf. og Lífsvali ehf. hins vegar að verðmæti 167.614.808 krónur samtals. Framangreindsíðar tilkomin gögn endurskoðandans, sem ekki var aflað á grundvelli ákvæða IX.kafla laga nr. 91/1991, fá ekki hnekkt því sem fram kemur um verðmæti eignanna ítilvitnuðum samtímagögnum, kaupmála og skattframtali. Þá var eignarhlutur íKarli K. Karlssyni einnig veðsettur Landsbanka Íslands hf. vegna skuldaþrotamanns en samkvæmt kaupmálanum var eignarhluturinn að verðmæti 23.674.177 krónur.Þá hefur áfrýjandi vísað til þess að þrotamaður var dæmdur til að greiðaákveðnar fjárhæðir í fimm dómum vegna uppgjörs við bankann á framvirkumsamningum gegn afhendingu á hlutabréfum í sjö erlendum félögum. Ekki liggurfyrir í gögnum málsins annað verðmat á umræddum hlutum en þann dag erfyrrnefndir dómar féllu í Héraðsdómi Reykjavíkur eða 10. september 2012 en þánam verðmæti þeirra 48.611.276 krónum. Aðrar marktækar upplýsingar liggja ekkifyrir samkvæmt gögnum málsins, þar með talið skattframtali þrotamanns 2009, umeignir sem áfram voru á hendi hans að kaupmálanum gerðum og þýðingu geta haft viðmat á gjaldfærni hans á umræddu tímamarki. Að þessu virtu er það hafið yfirvafa að þrotamaður varð að minnsta kosti ógjaldfær, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991,við þær ráðstafanir sem fram fóru 28. og 30. janúar 2009.Loks þarf að taka til þess afstöðuhvort áfrýjandi vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þæraðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Hér að framanhefur þegar verið komist að þeirri niðurstöðu að umræddar ráðstafanirþrotamanns 28. og 30. janúar 2009 hafi verið ótilhlýðilegar í skilningi 141.gr. laga nr. 21/1991. Áfrýjandi hafði verið í sambúð með þrotamanni frá árinu2002. Með umræddum gerningum fékk hún afhentar nær allar eignir hans að gjöf. Hafihún í raun ekki þekkt til eigna- og skuldastöðu þrotamanns, svo sem hún heldurfram, bar henni að kanna stöðuna í hörgul áður en hún þáði gjöf af þessu tagiog undir þeim kringumstæðum sem um ræddi. Verður hún að bera hallann af slíkuaðgæsluleysi og verður því lagt til grundvallar að hún hafi verið grandsöm umógjaldfærni þrotamanns og ótilhlýðileika umræddra ráðstafana eigna hans tilhennar. Að öllu þessu gættu verður staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um riftun ráðstafana samkvæmt kaupmálanum 28.janúar 2009 og afsali þrotamanns á þremur nánar tilgreindum bifreiðum sem framfór 30. sama mánaðar og áfrýjandi dæmd til þess að skila stefnda umræddumverðmætum. Krafa stefnda um greiðslu útlagðskostnaðar vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi, 11.254.286 krónur, hefurekki sætt sérstökum og tölulegum andmælum af hálfu áfrýjanda. Að því gættuverður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefnda,þrotabús Ingvars Jónadabs Karlssonar, um að áfrýjandi, Margrét Stefánsdóttir,greiði honum 200.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum.Að öðru leyti skal héraðsdómur veraóraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjandi greiði stefnda samtals 16.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016.Mál þetta, sem vardómtekið 19. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Ingvars Jónadabs Karlssonar, Suðurlandsbraut30, Reykjavík á hendur Margréti Stefánsdóttur, áður með lögheimili aðVesturhlíð 9, Reykjavík, nú með heimili í Serbíu, með stefnu birtri íLögbirtingablaðinu 21. nóvember 2014.Stefnandi krefstþess í fyrsta lagi að rift verði með dómi ráðstöfunum Ingvars JónadabsKarlssonar til handa stefndu samkvæmt kaupmála, dags. 28. janúar 2009, semskráður var hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 2. febrúar 2009, samtals aðfjárhæð 448.076.288 kr. Nánar tiltekið er krafist riftunar á eftirfarandiráðstöfunum samkvæmt tilgreindum kaupmála þar sem neðangreindar eignir vorugerðar að séreign stefndu:i.Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Dvöl ehf., kt. 531006-0200.ii.Ráðstöfun til stefndu á 25% hlutafjár í Dyrfjöllum ehf., kt. 621105-0780.iii.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Eignarhaldsfélaginu Land ehf., kt.700300-2850.iv.Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Eignarhaldsfélaginu Skólabrú 1ehf., kt. 590602-2050.v.Ráðstöfun Ingvars til stefndu á 100% hlutafjár í Eldborg ehf., kt.571097-3389.vi.Ráðstöfun Ingvars til stefndu á 25% hlutafjár í Fjárhirðum ehf., kt.450503-3470.vii.Ráðstöfun til stefndu á 33,33% hlutafjár í Haukadal ehf., kt. 590804-2580.viii.Ráðstöfun til stefndu á 10% hlutafjár í Hveralandi ehf., kt. 460405-1060.ix.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Íslandssporti ehf., kt.610685-0139.x.Ráðstöfun til stefndu á 78% hlutafjár í Karli K. Karlssyni ehf., kt.601289-1489xi.Ráðstöfun til stefndu á hlutafé Hveralands ehf., kt. 460405-1060, íLandgerði ehf., kt. 450405-1400.xii.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Landnemanum ehf., kt. 550405-1050.xiii.Ráðstöfun til stefndu á 16,90% hlutafjár í Lífsval ehf., kt. 531202-3090.xiv.Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Orkuveitur ehf., kt. 450503-2580.xv.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Rann ehf., kt. 520598-2439.xvi.Ráðstöfun til stefndu á hlutafé Íslandssports ehf., kt. 610685-0139, íSkeifunni ehf., kt. 590269-0189.xvii.Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Skjöldólfsstöðum ehf., kt.600808-0790.xviii.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Skúlatúni 4 ehf., kt. 571104-3260.xix.Ráðstöfun til stefndu á 50%hlutafjár í Vatnajökli ehf., kt. 441295-2519.xx.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Velsæld ehf., kt. 481106-1920.xxi.Ráðstöfun til stefndu á 12% hlutafjár í Virðingu hf., kt. 561299-3909.xxii.Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Vínandanum ehf., kt. 441298-2349.xxiii.Ráðstöfun til stefndu á 5% hlutafjár í Þverárfélaginu ehf., kt.690307-0730.xxiv.Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að Vesturhlíð 9, 105 Reykjavík, fnr.223-7694.xxv.Ráðstöfun til stefndu á 50% eignarhluta í fasteigninni að Miðdal I,landnúmer 195718, Mosfellsbæ, fnr. 194-718.xxvi.Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að Skipagötu 9, 600 Akureyri, fnr.222-9324.xxvii.Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að B-Tröð 12, Reykjavík, hesthús, fnr.225-4925.xxviii.Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni 4th floor 31 Brechin Place, London.xxix.Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni 1st floor ¼ Brechin Place, London.Stefnandi krefstþess í öðru lagi að rift verði með dómi ráðstöfunum Ingvars JónadabsKarlssonar sem fólust í afsali 30. janúar 2009 til stefndu, á bifreiðum meðskráningarnúmerin BX-M43, DA-970 og TS-502, samtals að fjárhæð 13.329.459 kr.Bifreiðar þessar voru umskráðar milli aðilanna þann 3. febrúar 2009.Stefnandi krefstþess í þriðja lagi að stefndu verði gert að skila og afhenda tilstefnanda þeim eignum sem tilgreindar eru í riftunarkröfum stefnanda í 1. og 2.kröfulið. Stefnandi krefstþess í fjórða lagi, verði afhendingu eignanna skv. þriðja lið dómkrafnaekki komið við, að stefndu verði þá gert að greiða stefnanda 200.000.000 kr.eða aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu, frá stefnubirtingardegi og til 8. janúar 2015 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi tilgreiðsludags.Stefnandi krefst íöllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefndakrafðist þess einnig í greinargerð sinni að málinu yrði vísað frá dómi endómurinn hafnaði þeirri kröfu 19. janúar 2016. Þá var gerð sú krafa aðréttaráhrif dómsins yrðu felld niður og var henni hafnað um úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 28. janúar 2016 sem staðfestur var í Hæstarétti með dómi í málinunr. 99/2016.IStefnda og IngvarJónadab Karlsson hafa verið í sambúð frá árinu 2002. Þau gengu í hjónaband 31.janúar 2009. Hinn 28. janúar 2009 gerðu þau kaupmála og ber hann með sér aðhann hafi verið skráður í kaupmálabók 30. janúar 2009 í Reykjavík. Hinn 16.febrúar 2016 barst hann til skráningar hjá allsherjarskrá kaupmála sem er íhöndum sýslumannsins í Stykkishólmi og var þá sendur til auglýsingar íLögbirtingablaðinu.Með dómiHæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 204/2014 var staðfestur úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2014, um að bú Ingvars Karlssonar skylditekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur skiptanna var 12. febrúar 2013.Auglýsing um innköllun til kröfuhafa var fyrst birt í Lögbirtingablaðinu 10.mars 2014 og lauk kröfulýsingarfresti 10. maí 2014. Fyrsti skiptafundur tilumfjöllunar um lýstar kröfur var haldinn 22. maí 2014. Heildarfjárhæð lýstrakrafna nemur tæplega 2.337.000.000 kr.Við athugunskiptastjóra á ráðstöfunum þrotamanns, einkum með tilliti til riftunarreglnaXX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., kom í ljós að þrotamaðurráðstafaði til stefndu, núverandi eiginkonu sinnar, með kaupmála þeirra ímillum og málamyndasölu, að mati skiptastjóra, verulegum og í raun mestum hlutaeigna sinna án þess að nokkurt gagngjald hafi komið fyrir. Í skattframtölumþrotamanns fyrir framtalsárin 2008 og 2009 eru engar eða óverulegar skuldirtilteknar. Hið sama gildir um framtal stefndu vegna framtalsársins 2009. Á skiptafundi1. október 2014 var ákveðið að láta reyna á gildi kaupmálans fyrir dómi. Skiptastjóri, fyrir hönd þrotabúsins, höfðaðiþví dómsmál á hendur stefndu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri íLögbirtingablaðinu í nóvember 2014. Var málið höfðað til riftunar á ráðstöfunumsamkvæmt kaupmála dags. 28. janúar 2009 og samkvæmt afsali á bifreiðum dags.30. janúar 2009. Enn fremur krafðist stefnandi þess að stefndu yrði gert aðskila eignunum ella greiða stefnanda tjónsbætur að fjárhæð 900.000.000 kr. Málið var þingfest19. mars 2015. Ekki var sótt þing af hálfu stefndu í málinu. Málið var dómtekið26. mars sama ár en með úrskurði dags. 17. júlí 2015 var málinu vísað fráhéraðsdómi þar sem talið var að það hefði verið höfðað að liðnummálshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ogfleira.Stefnandi kærðiniðurstöðuna til Hæstaréttar. Með dómi, dags. 27. ágúst sl. í máli nr.495/2015, var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómað taka málið til efnismeðferðar. Hinn 2. september2015 gekk dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. E-1012/2015 þar semáðurgreindum ráðstöfunum var rift og stefndu gert að afhenda stefnandaeignirnar. Að auki var stefndu gert að greiða 457.400 kr. í málskostnað. Með beiðni, dags.1. október 2015, óskaði stefnda endurupptöku málsins á grundvelli 137. gr. laganr. 91/1991. Hinn 16. október 2015 var fallist á þá beiðni og máliðendurupptekið.IIStefnandi byggir áþví að ekkert gagngjald hafi komið fyrir hinar ráðstöfuðu eignir. Slíkt komiberlega fram í tilvitnuðum kaupmála varðandi þær eignir sem þar séu færðar tilstefndu og megi á sama hátt sjá af sameiginlegu skattframtali hjónanna fyrirárið 2009 að ekkert gagngjald hafi komið fyrir hinar yfirfærðu bifreiðar endastefnda tekjulaus með öllu. Áréttað sé aðstefnda hafi, er hinar riftanlegu ráðstafanir áttu sér stað, og hafi um árabil,verið sambúðarmaki þrotamanns, en þau hafi gengið í hjúskap stuttu síðar.Stefnda hafi verið og sé því nákomin honum, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr.21/1991. Stefnandi heldurþví fram að kröfur, sem staðreyndar hafi verið fyrir dómi, hafi síðla árs 2008numið yfir 737 milljónum króna, auk vaxta og kostnaðar. Þar af hafi krafaLandsbankans hf., sem óskaði eftir gjaldþrotaskipum Ingvars, numið að höfuðstólum 257 milljónum króna, auka vaxta og kostnaðar. Af þessu dregur stefnandi þáályktun að Ingvar hafi ekki átt eignir umfram skuldir þegar þær eignatilfærslursem krafist er riftunar á áttu sér stað, og að minnsta kosti engan veginn eftirþær ráðstafanir. Ingvar hafi því þegar verið ógjaldfær eða að minnsta kostiorðið það við ráðstafanirnar og það hafi stefnda vitað eða mátt vita. Samkvæmtgjaldþrotaskiptabeiðni Landsbankans hf. og úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurtelst staðreynt að sú skuld sem þar var til umfjöllunar hafi hinn 22. september2008 verið að höfuðstól um 257 milljónir króna auk vaxta og kostnaðar. Samkvæmtkröfulýsingu Landsbanka Íslands hf. (nú LBI hf.) var lýst kröfum á grundvellifimm héraðsdóma þar sem þrotamaður var í fjórum málanna dæmdur til að greiðakröfuhafanum skuldir miðað við 14. október 2008, samtals a.m.k. að höfuðstól um196 milljónir króna auk vaxta og kostnaðar. Loks var í kröfulýsinguÍslandsbanka lýst kröfu skv. dómi að fjárhæð um 284 milljónir króna aðhöfuðstól miðað við 29. desember 2008, auk vaxta og kostnaðar. Samtals erhöfuðstóll þessara staðreyndu krafna, síðla á árinu 2008, yfir 737 milljónirkróna auk vaxta og kostnaðar. Samkvæmt framangreindu sé ekki álitamál að matistefnanda að þrotamaður átti ekki eignir umfram skuldir er eignatilfærslur þærer hér er krafist riftunar á voru gerðar, a.m.k. engan veginn eftir þærráðstafanir.Stefnandi byggir áþví að þrotamaður hafi ekki, á þeim tíma sem framsalið og afsöl áttu sér stað,getað staðið í skilum gagnvart skuldbindingum sínum sem þegar hafi að stórumhluta verið fallnar í gjalddaga. Þrotamaður hafi því verið ógjaldfær eða a.m.k.orðið það við ráðstafanirnar og það hafi stefnda vitað eða í öllu falli máttvita.Samkvæmt 131. gr.laga nr. 21/1991 megi krefjast riftunar á gjöf eða gjafagerningi innan þar tilgreindra tímamarka. Samkvæmt 141. gr. laganna megi, án tilgreindra tímamarka,krefjast riftunar ráðstafana þrotamanns sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafatil hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamanns verði ekkitil reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum tiltjóns, ef þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnarog sá sem hafi haft hag af henni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærniþrotamanns og þær aðstæður sem hafi leitt til þess að ráðstöfunin væriótilhlýðileg. Reglu 141. gr. laganna séu engin sérstök tímamörk sett séskilyrðum hennar á annað borð fullnægt og á hún því við enda þótt nokkur tímilíði frá hinni riftanlegu ráðstöfun og fram að gjaldþroti.Stefnandi byggir áþví að umrætt framsal, og afsal þrotamanns á flestum eignum sínum meðkaupmálanum og síðan afsali bifreiðanna, sé riftanleg ráðstöfun á grundvelli141. gr. laga nr. 21/1991. Í fyrsta lagi hafi ráðstafanirnar leitt til þess aðeignirnar hafi ekki verið til reiðu til fullnustu fyrir kröfuhafa þrotamanns.Þá hafi ekkert gagngjald komið fyrir eignirnar, svo sem að framan er rakið. Íöðru lagi hafi þrotamaður verið ógjaldfær á þeim tíma þegar ráðstafanirnar hafifarið fram eða að minnsta kosti orðið það með þeim. Í þriðja lagi hafi stefndavitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamanns enda honum nákomin. Framsaleignanna hafi enn fremur verið ótilhlýðilegt í ljósi þeirra aðstæðna sem uppihafi verið þegar framsölin hafi átt sér stað. Skuldir þrotamanns, m.a. vegnaframvirkra samninga, höfðu aukist verulega í kjölfar falls íslensku bankanna,þar sem upphófst atburðarás sem hafi að lokum leitt til gjaldþrotaskipta á búiþrotamanns. Stefnandi byggir á því að þrotamaður hafi við þessar aðstæður séðsitt óvænna og brugðist við með því að koma svo til öllum eignum sínum undanfullnustu lánardrottna og stefnda tekið meðvitaðan þátt í þeim aðgerðum. Samkvæmt því sem aðframan er rakið beri að verða við dómkröfum stefnanda um riftun þessararáðstafana.Stefnandi krefstþess aðallega, að riftun frágenginni, að þeim eignum sem afsalað hafi veriðverði skilað í þeim mæli sem þær séu enn til staðar, enda verði slíkum skilumkomið við án óhæfilegrar rýrnunar verðmæta. Enn fremur að stefndu verði gert aðjafna þá rýrnum með peningagreiðslum þar sem skilum verði ekki komið við eðaeignir hafi rýrnað í verði. Framangreind krafa styðjist við 144. gr. laga nr.21/1991. Verði skilum ekkikomið við gerir stefnandi þá kröfu að stefndu verði gert að greiða stefnandatjónsbætur, skv. 142. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi henni verið kunnugt umriftanleika ráðstafana eins og stöðu og atvikum hafi verið háttað í upphafi árs2009. Stefnandi byggir jafnframt á því að allt að einu, þó tjónsbætur yrðu ekkiviðurkenndar, hafi umkrafin fjárhæð komið stefndu að notum og samsvari tjónistefnanda og því beri stefndu að endurgreiða hana að fullu. Á því sé byggt aðallar hinar riftanlegu ráðstafanir hafi komið stefndu að notum.Að lokum tekurstefnandi fram að óformlegar viðræður, tilkynningar og tilraun til samninga umframangreindar ráðstafanir fóru fram gagnvart stefndu allt fram til 1. októbersl. að endanleg ákvörðun um riftun kaupmálans var tekin á skiptafundi. Þegaralmennri riftunaráskorun til stefndu var ekki svarað var stefnuvotti falið aðbirta stefndu formlega stefnu um riftun og endurkröfu verðmæta. Kom þá í ljós,hinn 24. október sl., með staðfestingu frá þjóðskrá, að stefnda og þrotamaðurhöfðu flutt heimilisfestu sína á tiltekið heimilisfang í Belgrad, Serbíu hinn2. október sl. Frá þeim tíma hafi allra leiða verið leitað til að koma frambirtingu á stefnu, hún birt í Lögbirtingablaði hinn 7. nóvember sl. og þýdd áserbnesku og aðgerðir settar af stað til birtingar á uppgefnu heimili í Serbíu.Fljótlega hafi komið fram rökstuddar efasemdir um að tilgreining Þjóðskrár áheimili stefndu í Serbíu væri rétt og telur stefnandi nú, eftir miklaeftirgrennslan, hafið yfir allan vafa að uppgefið heimilisfang fyrirfinnistekki. Óþekktheimilisfang, erfitt eða nánast ómögulegt aðgengi að þarlendum stjórnvöldum og,a.m.k. að svo komnu máli, óvissa um að stefnda hafi í raun flutt heimilisfestusína til Serbíu, takmarkar mjög alla kosti til stefnubirtingar málsins í Serbíuþó reynd sé með öllum tiltækum ráðum. Vaxtakröfurstefnanda byggi á því að stefndu beri að greiða vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til 8. janúar 2015 en frá þeim degi sékrafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga.Stefnandi vísar tillaga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa stefnanda um riftun og skil áhinu ráðstafaða eða endurgreiðslu byggist á XX. kafla laganna. Jafnframt ervísað til almennra reglna skaðabótaréttarins. Um vexti og dráttarvexti er vísaðtil laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnaðer byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþingvísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt er vísað til 89 gr., a- ogb-liðar 1. málsgr. sbr og 2. mgr. laganna, varðandi birtingu stefnunnar íLögbirtingablaði.IIIStefnda byggir ífyrsta lagi á því, að krafa á hendur henni vegna kaupmálans sé fyrnd. Almennurfyrningarfrestur kröfuréttinda sé 4 ár, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda. Fyrningarfrestur kröfu reiknist frá þeim degi erkröfuhafi hafi fyrst getað átt rétt til efnda, sbr. 2. gr. laganna, sem hljótihér að teljast vera við gerð kaupmálans. Mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrren með birtingu stefnu liðlega 5 árum og 11 mánuðum eftir gerð kaupmálans. Þvíberi að sýkna stefndu af öllum kröfum í málinu.Stefnandi virðistm.a. byggja á því að samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 megi krefjast riftunará gjöf eða gjafagerningi innan þar greindra tímamarka. Frestdagur skipta á búiIngvars var 12. febrúar 2013. Frestur samkvæmt ákvæði 131. gr. laga nr. 21/1991hafi því verið liðinn þegar málið á hendur stefndu hafi verið höfðað. Ákvæðiðkomi því ekki til skoðunar í málinu. Stefnda byggir áþví að þær ráðstafanir, sem krafist hafi verið riftunar á, falli ekki undir141. gr. gjaldþrotalaga. Fyrsta skilyrði 141. gr. sé að ráðstöfun hafi áótilhlýðilegan hátt verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra. Stefndatelur að hún sé ekki kröfuhafi í skilningi laganna. Efnisleg skilyrði skortiþví til þess að beita 141. gr. í málinu og beri á þeim grundvelli að sýknastefndu. Fallist dómstóllinnekki á framangreint byggir stefnda á því að öðrum skilyrðum 141. gr. sé ekkifullnægt. Skilyrði fyrir beitingu 141. gr. laga nr. 21/1991 sé í öllum tilvikumað ráðstöfun teljist ótilhlýðileg. Stefnda telur að umeðlilega ráðstöfun hafi verið að ræða, í ljósi veikinda og hjartaaðgerðarIngvars. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram til þess að hnekkja þessu. Þvíberi að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ingvar J. Karlsson hafi ekki veriðógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnarAnnað skilyrðifyrir beitingu 141. gr. laga nr. 21/1991 sé að Ingvar hafi verið ógjaldfær eðaorðið það vegna ráðstöfunarinnar. Í stefnu sé byggt á því að höfuðstóllstaðreyndra krafna á hendur Ingvari hafi síðla árs 2008 numið yfir 737milljónum króna. Þar af hafi krafa Landsbankans hf., sem gjaldþrotaskiptabeiðnihafi byggst á, numið um 257 milljónum króna, auk vaxta og kostnaðar. Stefnda byggir áþví að Ingvar hafi hvorki verið ógjaldfær, né orðið það, við gerð kaupmálans.Við mat á því sé ekki fullnægjandi að líta eingöngu til eigna- og skuldastöðuIngvars. Máli sínu til stuðnings bendir stefnda á að samkvæmt framlögðuyfirliti DFK Endurskoðunar ehf., hafi eignarhlutur Ingvars í Lífsvali ehf.numið a.m.k. 716,2 milljónum króna í árslok 2008, en þau bréf hafi verið setttil tryggingar skuldum Ingvars við Landsbankann hf. Stefnda kveður aðrar kröfurIngvars hafa verið í skilum er gjaldþrotaskiptabeiðnin barst. Þannig sé þvímótmælt sem ósönnuðu að Ingvar hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfunin var gerð,eða að minnsta kosti orðið það við ráðstöfunina. Þvert á móti hafi veð í eignumIngvars, sem færðust yfir til stefndu við kaupmálann, nægt til þess að tryggjagreiðslu skulda hans og rúmlega það. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þvíIngvar hafi verið ógjaldfær eða orðið það við þær ráðstafanir sem krafist sériftunar á og hafi farið fram í janúar 2009. Engin sönnun hafi komið fram umþað. Því beri að sýkna stefndu. Telji dómurinn aðofangreindum skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægt, komi til skoðunarþað grundvallarskilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að sá sem ráðstöfunar hafinotið hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Ingvars. Stefnandi virðistbyggja á því að stefnda hafi verið grandsöm um ætlaða ógjaldfærni Ingvars þarsem hún hafi verið honum nákomin. Stefnda mótmælir því að þessu huglægaskilyrði ákvæðisins sé fullnægt og byggir á því að það eitt að hún hafi veriðIngvari nákomin nægi ekki í þessu skyni. Stefnda byggir á því að hún hafihvorki vitað né mátt vita, að eiginmaður hennar tilvonandi gæti veriðógjaldfær. Hún hafi ekki talið sitt að spyrja spurninga um fjárhag hans. Húnhafi ekki þekkt til fjárhagslegrar stöðu Ingvars að öðru leyti en því sem hafiviðkomið daglegum rekstri heimilis. Af því hafi ekki mátt ráða að neinóveðursský hafi hrannast upp. Stefnda kveðst ekki hafa kynnt sér fjárhagslegmálefni er hafi varðað fyrirtækjarekstur Ingvars fram að því að kaupmálinn hafiverið gerður, enda enga ástæðu haft til fyrr en mál þetta hafi komið til. Engingögn liggi fyrir í málinu sem hreki þetta. Stefnandi hafi engar sönnur færtfram um grandsemi stefndu, en sönnunarbyrði um slíkt hvíli á honum. Því beri aðsýkna stefndu. Stefnda byggir að lokumá því að ákvæði 141. gr. sé undantekningarregla. Hana beri að skýra þröngt ogverði að skoða málsástæður stefndu í því ljósi. Einnig sé mikilvægt að höfð séhliðsjón af því að um það bil 5 ár og 11 mánuðir liðu frá því að þærráðstafanir, sem krafist sé riftunar á, hafi verið gerðar og þar tilskiptastjóri hafi höfðað mál til riftunar á þeim, líkt og áður hafi veriðrakið. Þá verði að hafa íhuga að erindi Landsbankans hf. vegna innlausna á hlutum í Lífsvali ehf., semtekin hafi verið að veði vegna lána Ingvars við bankann, hafi ekki verið sentfyrr en 16. janúar 2012, eða þremur árum eftir gerð kaupmálans. Enn fremur hafi rúm4 ár liðið frá því að ráðstafanir þær, sem krafist sé riftunar á, hafi veriðgerðar og þar til Landsbankinn hf. hafi krafist þess í febrúar 2013 að búIngvars yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá hafi Ingvarsjálfur talið að tryggingarnar fyrir lánum Landsbankans hf., sem hafi falist ívirði hluta Ingvars í Lífsvali ehf., nægðu til þess að greiða upp skuldir hansvið bankann og rúmlega það. Sá skilningur hafi einnig verið staðfestur afendurskoðanda. Hvað sem öðru líðiyrði það bersýnilega ósanngjarnt ef öllum ráðstöfunum samkvæmt kaupmálanum yrðirift og eignir, sem stefnda hafi haft umráð yfir allan þennan tíma, yrðu teknarúr hennar vörslum, sbr. 145. gr. laga nr. 21/1991. Málatilbúnaðistefnanda sé að öðru leyti mótmælt að svo miklu leyti sem hann samrýmist ekkimálsvörnum stefndu, m.a. kröfu um greiðslu vaxta og dráttarvaxta á tjónsbætur.Kröfu um sýknustyður stefnda við ákvæði laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Um málskostnað vísast til ákvæða XXI.kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. og 130. gr. laganna. IV Sýknukröfusína byggir stefnda í fyrsta lagi á því að krafa á hendur henni vegnakaupmálans, sé fyrnd.Í XX. kaflagjaldþrotalaga nr. 21/1991 er kveðið á um riftun ráðstafana þrotamanns.Meginreglan er sú að riftun sé heimil innan ákveðinna tímamarka. Samkvæmt 131.gr. laganna er t.d. unnt að rifta gjöf sem afhent er síðustu sex mánuði fyrirfrestsdag, og skv. 132. gr. er heimilt að rifta sex mánuðum fyrir frestsdag efþrotamaður hefur afsalað sér arfi á þeim tíma og fleira mætti nefna. Í 141. gr.laganna er ekki að finna nein tímamörk. Í 3. mgr. 142. gr. laganna er kveðið áum að ef riftun fer fram samkvæmt 141. gr. skuli sá er hefur hag af riftuninnigreiða bætur eftir almennum reglum. Samkvæmt9. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda fyrnist krafa um skaðabætur, það er aðrarbótakröfur en vegna líkamstjóns, á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékknauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að aflasér slíkra upplýsinga. Búþrotamanns var tekið til opinberra skipta samanber dóm Hæstaréttar Íslands frá3. apríl 2014 er staðfesti úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur dags. 27. febrúar2014. Telja verður að upphafstími fyrningarfrests eigi að miðast við dómHæstaréttar frá 3. apríl 2014 því að skiptastjóra var ekki unnt að hefjasthanda við skiptin fyrr. Hann hafði ekki tök á því að kanna eignir búsins fyrr,þar með talið hvort kaupmáli væri til staðar. Mál þetta var höfðað með stefnubirtri sama ár eða 21. nóvember 2014 það er sjö og hálfum mánuði eftir aðHæstiréttur staðfesti gjaldþrotaúrskurðinn. Að þessu virtu er krafa stefndu umfyrningu hafnað. Stefnandibyggir á því að unnt sé að rifta kaupmálanum með vísan til 131. gr.gjaldþrotalaga nr. 21/1991 en þó aðallega með vísan til 141. gr. sömu laga. Þvíhafnar stefnda og telur að ákvæði 131. gr. og 141. gr. eigi ekki við. En eftalið yrði að ákvæði 141. gr. eigi við þá sé skilyrðum þess ákvæðis ekkifullnægt. Fallister á það með stefndu að riftun kaupmálans verði ekki byggð á 131. gr. laga nr.21/1991 þar sem frestur samkvæmt því ákvæði hafi verið liðinn þegar málið áhendur stefndu var höfðað. Stefnandibyggir aðallega á 141. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði má krefjastriftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta ákostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu tilfullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, efþrotamaður var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafðihag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamanns og þær aðstæður semleiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Stefnda telur að ákvæði þettaeigi ekki við og ráðstafanir þær sem verið sé að krefjast riftunar á falli ekkiundir ákvæðið. Kaupmálisá er krafist er ritunar á er gerður 28. janúar 2009 og skráður í kaupmálabók íReykjavík 2. febrúar 2009. Ekki haggar það gildi kaupmálans þó að hann hafihvorki verið skráður í allsherjarskrá kaupmála né birtur í Lögbirtingablaðifyrr en 16. febrúar 2016. Samkvæmtkaupmálanum, en hann er gerður vegna væntanlegs hjúskapar stefndu ogþrotamanns, eru eignir þrotamanns gerðar að séreign stefndu. Eru það hlutir ítuttugu og þremur hlutafélögum og einkahlutafélögum að nafnverði samtals237.535.047 kr. Fasteignir þrotamanns eru að fjárhæð 210.740.241 kr. aðfasteignamati og skattmati hinna erlendu eigna. Þá er eign stefndu, fasteign aðfasteignamati 23.220.000 kr., gerð að hennar séreign. Samtals renna til stefndueignir þrotamanns að fjárhæð 448.275.288 kr. Þá var þremur bifreiðum afsalaðtil stefndu og var það skráð í Ökutækjaskrá hinn 3. febrúar 2009. Þær fasteignirsamkvæmt skattframtalinu sem voru ekki gerðar að séreign stefndu meðkaupmálanum, voru óverulegar miðað við eignastöðu þrotamanns, þ.e. lóðir aðLitla Saurbæ að fjárhæð 281.334 kr., Eiðismýri 30 að fasteignamati 4.051.675kr., Þóroddsstaðir að fasteignamati 2.300.000 kr. og hengivagn að matsverði50.000 kr. Fyrir dómi kvað þrotamaður ástæðu kaupmálans hafa verið veikindihans, en hann hafi veikst árið 2008 og þurft að fara í opna hjartaaðgerð. Hannkvaðst eiga þrjár barnsmæður og hafi hann talið það óábyrgt að ganga ekki frásínum málum áður en hann færi í aðgerðina. Verður nú vikið aðskuldum þrotamanns við gerð kaupmálans og þá hvort hann var ógjaldfær eða hafiorðið það vegna kaupmálans sem gerður var. Í úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur dags. 27. febrúar 2014, sem og gjaldþrotaskiptabeiðniLandsbankans hf., telst staðreynt að sú skuld sem þar var til umfjöllunar hafihinn 22. september 2008 verið að höfuðstól um 257 milljónir króna auk vaxta ogkostnaðar. Þá var þrotamaðurdæmdur í fimm samkynja málum þ.e. málunum nr. E-12445/2009, E-12446/2009,E-12447/2009 og E-12448/2009. Öll voru þessi mál milli þrotamanns og LBI hf.til að greiða Landsbankanum skuldir miðað við 14. október 2008 að minnsta kostiað fjárhæð 200 milljónir króna miðað við gengi á kaupmáladegi, auk vaxta ogkostaðar. Í fimmta málinu, þ.e. E-12449/2009, var þrotamaður dæmdur til aðgreiða bankanum tæplega 200 millj. miðað við 10. október 2009. Lýstar kröfurvegna þessara dóma voru rúmlega 900 millj. Þá voru til staðartvær áritaðar stefnur þar sem þrotamaður bar óskipta (in solidum) ábyrgð, ásamtfleirum, fyrir skuld að fjárhæð rúmlega 283 milljónir miðað við 29. desember2008 og 30 milljónir króna miðað við 11. nóvember 2008 auk vaxta og kostnaðar.Samkvæmt kröfulýsingaskrá eru þessar kröfur samtals að fjárhæð rúmlega 600milljónir.Stefnda mótmælirþví að þrotamaður hafi verið ógjaldfær og vísar til staðfestingar endurskoðandaum eignir þrotamanns í Lífsvali ehf. í árslok 2008 þar sem eignarhluti hans ífélaginu hafi numið að minnsta kosti 400 milljónum króna. Í ljósi þess aðþrotamaður stóð í umfangsmiklum viðskiptum og ekkert liggur fyrir um ábyrgðirþær sem hvíldu á honum eða félögum í hans eigu, nægir yfirlýsing þessi ekki einog sér til að sýna fram á gjaldfærni þrotamanns. Að því virtu sem aðframan greinir nemur höfuðstóll dæmdra krafan mun hærri fjárhæð en þeirri erþrotamaður ráðstafaði til stefndu með kaupmálanum 28. janúar 2009. Því erfallist á að uppfyllt sé skilyrði 141. gr. gjaldþrotalaga að þrotamaður varógjaldfær eða varð það við gerð kaupmálans. Ekki er fallist áað stefnda hafi verið grandlaus um ógjaldfærni maka síns. Stefnda var í sambúðmeð þrotamanni frá árinu 2002. Hún var að ganga í hjónaband með honum og færsvo að segja allar eignir hans sem séreign sína. Dómurinn telur það hafið yfirskynsamlegan vafa að stefndu hafi ekki verið fullkunnugt um eigna- ogskuldastöðu þrotamannsins. Telja verður aðyfirfærsla þrotamanns á nánast öllum eigum sínum til verðandi eiginkonu sinnarhafi í ljósi skuldastöðu hans verið ótilhlýðileg. Með þessum ráðstöfunummismunaði hann kröfuhöfum sínum. Þá eru skýringar hans fyrir dómi, um ástæðurþess að kaupmálinn var gerður, ekki trúverðugar. Hann hefði með góðu móti getaðtryggt afkomu eiginkonu sinnar, ef illa færi í aðgerðinni, á annan hátt en aðafsala henni nánast öllum eigum sínum, sérstaklega í ljósi þess að nokkrirdómar höfðu fallið honum í óhag, svo sem að framan er rakið. Með þessumráðstöfunum þrotamann voru eignir þrotamanns ekki til reiðu til fullnustukröfuhöfum og eignarstaða hans var verulega rýrð. Stefnda telur aðhún sé ekki kröfuhafi í skilningi laganna og því skortir efnisleg skilyrðifyrir því að beita ákvæðinu. Rétt er að stefnda er ekki kröfuhafi. Hins vegarhefur ákvæðið verið túlkað svo í íslenskum og norrænum rétti að ráðstöfuninþurfi ekki endilega að vera kröfuhafa til hagsbóta. Ráðstöfunin getur til dæmisverið engum til hagsbóta eða ábyrgðarmanni til hagsbóta, en skilyrði er aðkröfuhafar búsins bíði tjón af ráðstöfuninni. Stefnda er nákomin þrotamanni oghún nýtur góðs af þessum ráðstöfunum hans og eins og atvikum máls þessa erháttað nýtur þrotamaður sjálfur góðs af þessum ráðstöfunum. Því er fallist á aðþessu skilyrði ákvæðisins sé fullnægt.Að þessu virtu erfallist á að skilyrðum 141. gr. gjaldþrotalaganna sé fullnægt. Þrotamaður máttivita að gerð kaupmálans fól í sér ótilhlýðilega mismunum í þágu eiginkonu hans,sem hann sjálfur naut góðs af og hann varð sjálfur ógjaldfær við gerð hans.Hann mátti einnig vita að gerð kaupmálans leiddi til þess að minni eignir vorutil fullnustu handa kröfuhöfum hans, en ekkert gagngjald kom fyrir eignirnar.Því er fallist á riftunarkröfur stefnanda, samanber 1. og 2. kröfulið sem og 3.kröfulið, um að stefndu verði gert að skila og afhenda stefnanda eignir þær semtilgreindar eru í kröfuliðum 1 og 2.Í fjórða lagikrefst stefnandi þess, að verði afhendingu eignanna skv. þriðja lið dómkrafnaekki komið við, verði stefndu gert að greiða stefnanda 200.000.000 kr. eða aðralægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá stefnubirtingardegi til 8. janúar 2015 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.Við aðalmeðferðmálsins lækkaði stefnandi fjárhæð bótakröfunnar úr 900.000.000 kr. í200.000.000 kr. og breytti upphafstíma vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001. Svo sem að framan greinir gerði stefnda upphaflaga kröfu um frávísunmálsins og byggði meðal annars á því krafa þessi væri vanreifuð og stefnandihefði ekki á nokkurn hátt gert grein fyrir því á hverju umrædd dómkrafa væribyggð né lagt fram sannanir henni til stuðnings. Frávísun málins var hafnað. Aðöðru leyti er ekki fjallað um kröfu þessa af hálfu stefndu.Ljóst má vera aðþað er erfiðleikum bundið fyrir stefnanda að sýna fram á stöðu eigna þeirra erstefnda hefur haft umráð yfir allt frá gerð kaupmálsins. Sönnunarbyrðin hvílirþví á stefndu sem í engu hefur gert grein fyrir eignunum. Því ber að takabótakröfu stefnanda, svo sem henni var breytt við aðalmeðferð málsins, tilgreina, sem er miðað við umfang málsins stillt í hóf.Með vísan til 130.gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað svosem greinir í dómsorði. Í 129. gr. sömu laga er talið upp hvað teljist tilmálskostnaðar. Fyrir liggur að skiptastjóri hefur haft mikinn kostnað og vinnuaf því að höfða mál þetta. Það fóru fram óformlegar viðræður og sáttaumleitanirvið stefndu varðandi eignir þær sem hér eru til umfjöllunar og var endanlegákvörðun tekin á skiptafundi 1. október 2014 um að riftun kaupmálans. Daginneftir fluttu stefnda og þrotamaður heimilisfang sitt til Belgrad í Serbíu.Samkvæmt gögnum málsins var mikil vinna lögð í að hafa upp á stefndu, meðalannars með því að ráða serbneska lögmannsstofu til að finna hana. Hafðilögmannsstofan ekki erindi sem erfiði þar sem heimilisfangið virtist ekki veratil staðar í Serbíu og ekki reyndist unnt að staðfesta raunverulega búsetustöðustefndu þar í landi. Því er tekinn til greina málskostnaðarreikningur sá er stefnandileggur fram í málinu.Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐRift erneðangreindum ráðstöfunum Ingvars Jónadabs Karlssonar á eignum til handastefndu, sem gerðar voru að séreign hennar samkvæmt kaupmála, dags. 28. janúar2009, sem skráður var hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 2. febrúar 2009,samtals að fjárhæð 448.076.288 kr. i. Ráðstöfun til stefndu á 50%hlutafjár í Dvöl ehf., kt. 531006-0200.ii. Ráðstöfun til stefndu á 25% hlutafjár í Dyrfjöllum ehf.,kt. 621105-0780.iii. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár íEignarhaldsfélaginu Land ehf., kt. 700300-2850.iv. Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár íEignarhaldsfélaginu Skólabrú 1 ehf., kt. 590602-2050.v. Ráðstöfun Ingvars til stefndu á 100% hlutafjár í Eldborgehf., kt. 571097-3389.vi. Ráðstöfun Ingvars til stefndu á 25% hlutafjár í Fjárhirðumehf., kt. 450503-3470.vii. Ráðstöfun til stefndu á 33,33% hlutafjár í Haukadal ehf.,kt. 590804-2580.viii. Ráðstöfun til stefndu á 10% hlutafjár í Hveralandi ehf., kt.460405-1060.ix. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Íslandssportiehf., kt. 610685-0139.x. Ráðstöfun til stefndu á 78% hlutafjár í Karli K.Karlssyni ehf., kt. 601289-1489xi. Ráðstöfun til stefndu á hlutafé Hveralands ehf., kt.460405-1060, í Landgerði ehf., kt. 450405-1400.xii. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Landnemanum ehf.,kt. 550405-1050.xiii. Ráðstöfun til stefndu á 16,90% hlutafjár í Lífsval ehf.,kt. 531202-3090.xiv. Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Orkuveitur ehf., kt.450503-2580.xv. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjárí Rann ehf., kt. 520598-2439.xvi. Ráðstöfun til stefndu á hlutafé Íslandssports ehf., kt.610685-0139, í Skeifunni ehf., kt. 590269-0189.xvii. Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Skjöldólfsstöðumehf., kt. 600808-0790.xviii. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Skúlatúni 4 ehf.,kt. 571104-3260.xix. Ráðstöfun til stefndu á 50% hlutafjár í Vatnajökli ehf.,kt. 441295-2519.xx. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjárí Velsæld ehf., kt. 481106-1920.xxi. Ráðstöfun til stefndu á 12% hlutafjár íVirðingu hf., kt. 561299-3909.xxii. Ráðstöfun til stefndu á 100% hlutafjár í Vínandanum ehf.,kt. 441298-2349.xxiii. Ráðstöfun til stefndu á 5% hlutafjár í Þverárfélaginu ehf.,kt. 690307-0730.xxiv. Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að Vesturhlíð 9, 105Reykjavík, fnr. 223-7694.xxv. Ráðstöfun til stefndu á 50% eignarhluta í fasteigninni aðMiðdal I, landnúmer 195718, Mosfellsbæ, fnr. 194-718.xxvi. Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að Skipagötu 9, 600Akureyri, fnr. 222-9324.xxvii. Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni að B-Tröð 12, Reykjavík,hesthús, fnr. 225-4925.xxviii. Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni 4thfloor 31 Brechin Place, London.xxix. Ráðstöfun til stefndu á fasteigninni 1st floor¼ Brechin Place, London.Rift er ráðstöfunumIngvars Jónadabs Karlssonar sem fólust í afsali 30. janúar 2009 til stefndu, ábifreiðum með skráningarnúmerin BX-M43, DA-970 og TS-502, samtals að fjárhæð13.329.459 kr., en bifreiðar þessar voru umskráðar milli aðilanna þann 3.febrúar 2009Stefndu ber aðskila og afhenda stefnanda þeim eignum sem tilgreindar eru í riftunarkröfumstefnanda í 1. og 2. kröfulið. Stefnda greiðistefnanda 200.000.000 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, frá stefnubirtingardegi og til 8. janúar 2015 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi tilgreiðsludags og 23.034.286 kr. í málskostnað.
Mál nr. 651/2012
Niðurfelling máls Málskostnaður
Mál MT B.V. gegn MH ehf. var fellt niður fyrir Hæstarétti að kröfu þess fyrrnefnda en félagið dæmt til greiðslu málskostnaðar að kröfu MH ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. október 2012. Með bréfi til réttarins 8. apríl 2013 tilkynnti áfrýjandi að hann félli frá áfrýjun málsins. Af hálfu stefnda var með bréfi degi síðar gerð krafa um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með bréfi 10. apríl 2013 krafðist áfrýjandi þess að málskostnaður yrði felldur niður eða lækkaður. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði segir. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, Mango Tree B.V., greiði stefnda, Mogul Holding ehf., 450.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 175/2005
Embættismenn Stjórnsýsla Meðalhóf Skaðabætur
Árið 2000 skipaði félagsmálaráðherra V í embætti framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu til næstu fimm ára en samhliða því starfi var hún formaður stjórnar Leikfélags Akureyrar. Árið 2002 tók hún þátt í ráðningu nýs leikhússtjóra hjá leikfélaginu. Í áliti kærunefndar jafnréttismála frá sama ári var sú ákvörðun talin stangast á við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 og komst héraðsdómur að sömu niðurstöðu ári síðar. Í kjölfar dómsins óskaði V eftir fundi með ráðherra, sem haldinn var skömmu síðar. Í upphafi fundarins lýsti ráðherra því yfir að hún nyti ekki lengur trausts hans og lagði að henni að láta sjálf af störfum. Á það féllst V og gaf ráðherra þá út fréttatilkynningu þess efnis að þau hefðu orðið sammála um að hún léti af störfum. Hálfu ári síðar féll dómur Hæstaréttar um ráðningu leikhússtjórans þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að leikfélagið hefði ekki brotið gegn lögum nr. 96/2000. V krafði Í um bætur vegna starfslokanna og byggði á því að hún hefði látið af störfum að kröfu ráðherra og án sakar af hennar hálfu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að engin rök hefðu verið færð fyrir því að ekki hefði mátt ná því markmiði ráðherrans að skapa frið um starfsemi Jafnréttisstofu með því að V viki tímabundið úr starfi þar til Hæstiréttur hefði dæmt í máli leikfélagsins, eins og hún lagði til. Með þessu var talið að ekki hefði verið virt regla um meðalhóf við töku stjórnvaldsákvörðunar. Þá yrði að líta svo á að með eindregnum yfirlýsingum sínum á fundinum hafi ráðherra stytt sér leið að settu marki með því að knýja V í reynd til að fallast á að láta af starfinu. Var þessi leið talin ósamrýmanleg þeirri meginreglu stjórnsýsluréttar að óheimilt sé að undirbúningur og úrlausn máls miði að því að komast hjá að fylgja lögboðinni málsmeðferð, sem ætlað sé að tryggja réttaröryggi aðila. Var því talið að ráðherra hefði bakað Í skaðabótaskyldu gagnvart V. Með hliðsjón af dómaframkvæmd og aðstæðum í málinu var talið hæfilegt að Í greiddi V 6.000.000 krónur í bætur og hafði þá verið tekið tillit til miskabóta, sem hún átti rétt til á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, og greiðslu til hennar, sem þegar hafði verið innt af hendi og svaraði til 6 mánaða launa.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2005 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.276.001 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. október 2003 til greiðsludags. Hún krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Félagsmálaráðherra skipaði áfrýjanda 9. ágúst 2000 til að vera framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu frá 1. september 2000 til 31. ágúst 2005, en stofnunin starfar samkvæmt lögum nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Jafnréttisstofa er sérstök ríkisstofnun og heyrir undir yfirstjórn ráðherrans, sbr. 2. gr. laganna. Annast hún stjórnsýslu á því sviði, sem lögin taka til, en verksvið hennar er nánar afmarkað í 3. gr. þeirra. Áfrýjandi taldist til embættismanna samkvæmt 13. tölulið 1. mgr. 22. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins með áorðnum breytingum. Jafnframt því að gegna áðurnefndu opinberu starfi var áfrýjandi formaður stjórnar Leikfélags Akureyrar, sem hún sinnti í frístundum. Í febrúar 2002 var að undangenginni auglýsingu ráðinn nýr leikhússtjóri til félagsins. Karlmaður úr hópi umsækjenda var ráðinn í starfið og tók áfrýjandi þátt í ákvörðun um það val. Kona, sem einnig sótti um starfið, taldi að með þessu hefði með óréttmætum hætti verið framhjá sér gengið og ráðning karlmannsins falið í sér brot á lögum nr. 96/2000. Kærði hún þessa ákvörðun leikfélagsins til kærunefndar jafnréttismála, sem starfar samkvæmt sömu lögum. Leikfélagið mótmælti að ráðningin færi í bága við ákvæði laganna. Kynferði umsækjenda hefði ekki skipt máli, enda hefðu önnur sjónarmið legið að baki því hver talinn var hæfastur til að gegna þessu starfi. Álit kærunefndar lá fyrir 1. júlí 2002, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að við ráðningu leikhússtjóra hafi Leikfélag Akureyrar brotið gegn ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000, þar sem kveðið er á um að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Áfrýjandi ritaði félagsmálaráðherra bréf 16. júlí 2002, þar sem hún gerði grein fyrir sínum sjónarmiðum vegna álits kærunefndar. Sagði þar meðal annars að málið væri sérstakt „að því leyti að sú sem þetta skrifar, framkvæmdastýra Jafnréttisstofu, er jafnframt formaður Leikfélags Akureyrar og ber því meginábyrgð á þessu meinta broti á jafnréttislögum. Að mati undirritaðrar er hér komin upp alvarleg staða, sem hefur bein áhrif á möguleika Jafnréttisstofu til að sinna hlutverki sínu við eftirlit jafnréttislaganna.“ Síðar í bréfinu sagði: „Ef ég hefði séð nokkurn flöt á því að sættast á úrskurð kærunefndar, vegna þess að þar eru dregin fram atriði sem ég í tvöföldu hlutverki mínu, hefði ekki komið auga á við ráðninguna, þá hefði ég manna fyrst verið tilbúin til að viðurkenna mistök mín. Staðan er hins vegar sú, að niðurstaða kærunefndar er mér óskiljanleg og ég er ósammála henni í grundvallaratriðum, og get því ekki sætt mig við hana, hvorki f.h. Leikfélags Akureyrar né f.h. þeirrar stofnunar sem á, jafnréttislögum samkvæmt, að hafa eftirlit með því að þau sömu lög séu ekki brotin.“ Óskaði áfrýjandi eftir að ráðherra tæki afstöðu til þess hvort Jafnréttisstofa gæti sinnt hlutverki sínu „við þessar aðstæður, þegar framkvæmdastýra stofunnar hefur verið rúin trausti á þessu sviði af opinberri kærunefnd“ eða hvort „víkja beri undirritaðri úr starfi tímabundið á meðan rannsókn málsins fer fram eða hvort aðrar leiðir eru færar í stöðunni.“ Félagsmálaráðherra svaraði með bréfi 31. júlí 2002. Í niðurlagi þess sagði: „Ráðuneytið telur ekki ástæðu til að víkja framkvæmdastjóranum úr starfi tímabundið vegna máls þessa, enda stendur ekki yfir af hálfu ráðuneytisins sérstök „rannsókn málsins“ heldur er fylgst með framvindu þess.“ Áliti kærunefndar jafnréttismála var fylgt eftir með málshöfðun fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra gegn Leikfélagi Akureyrar. Var kveðinn upp dómur í málinu 14. júlí 2003 og varð niðurstaða hans sú sama og áður hafði orðið fyrir kærunefndinni um það að með ráðningu leikhússtjóra hafi félagið brotið gegn lögum nr. 96/2000. Áfrýjandi mun degi síðar hafa sagt af sér sem formaður stjórnar Leikfélags Akureyrar. Áfrýjandi ritaði félagsmálaráðherra bréf af þessu tilefni 21. júlí 2003, en þá hafði ráðherra, sem ritaði fyrrnefnt bréf 31. júlí 2002, látið af störfum. Bréf áfrýjanda bar fyrirsögnina: „Staða framkvæmdastýru Jafnréttisstofu eftir héraðsdóm í máli stofunnar gegn Leikfélagi Akureyrar.“ Í bréfinu sagði meðal annars að skiptar skoðanir væru um niðurstöðu héraðsdóms, en ýmist væri talið að „þarna sé meðferð jafnréttislaganna komin út í öfgar“ eða að beint lægi við að áfrýjandi bæðist lausnar eins og málum væri komið. Kvaðst áfrýjandi ekki mundu eiga frumkvæði að því að biðjast lausnar, en það „skiptir hins vegar bæði mig og annað starfsfólk Jafnréttisstofu öllu máli að fá að vita einarða afstöðu ráðherra í þessu máli. Ég er tilbúin til að starfa áfram að þessum mikilvægu málum, þrátt fyrir þessa erfiðu stöðu, en ég er einnig tilbúin til að víkja ef ráðherra og samstarfsaðilar Jafnréttisstofu í félagsmálaráðuneytinu telja það fyrir bestu.“ Þá sagði í bréfi áfrýjanda að allar líkur væru á að héraðsdómi yrði vísað til Hæstaréttar og til dæmis hafi jafnréttisráðgjafi Reykjavíkurborgar lýst þeirri skoðun að mikilvægt væri að það yrði gert til að fá svör við áleitnum spurningum. Jafnframt því að rita ráðherra bréf óskaði áfrýjandi eftir að fá fund með honum til að ræða málið. Var hann haldinn í ráðuneytinu 21. júlí 2003 eða sama dag og áðurnefnt bréf var dagsett. Óumdeilt er að ráðherra hafi þar tjáð áfrýjanda að hún nyti ekki trausts hans til að starfa áfram sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu og að hann hafi lagt að henni að biðjast sjálf lausnar. Féllst áfrýjandi við svo búið á að láta af starfi og var jafnframt ákveðið að starfslokin skyldu miðast við 1. september 2003. Gaf ráðherra þá þegar út fréttatilkynningu um að hann og áfrýjandi hafi „orðið sammála um að hún láti af störfum“, en þessi ákvörðun væri tekin í kjölfar áðurnefnds dóms 14. júlí 2003 „sem fjallað hefur verið um í fjölmiðlum“. Var einnig tekið fram að það væri samdóma álit ráðherra og áfrýjanda að hún hafi ekki brotið gegn lögum nr. 70/1996 í störfum sínum. Þrem dögum síðar lagði ráðherra á fundi á Akureyri fyrir áfrýjanda drög að samkomulagi um starfslok hennar, sem dagsett voru 21. júlí 2003. Samkvæmt þeim skyldi hún fá eingreiðslu 1. september 2003, sem svaraði til sex mánaða launa, en um frekari skuldbindingar vegna starfslokanna yrði ekki að ræða. Áfrýjandi hafnaði að gera slíkt samkomulag. Stefndi greiddi henni engu að síður 3.650.288 krónur í október 2003. Áfrýjandi gerir ekki tölulegar athugasemdir við að fjárhæðin svari til sex mánaða launa hennar. Áðurnefndum dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra í máli gegn Leikfélagi Akureyrar var áfrýjað til Hæstaréttar 22. ágúst 2003 og féll dómur í málinu 22. janúar 2004. Varð niðurstaða Hæstaréttar sú að með ráðningu leikhússtjóra hafi Leikfélag Akureyrar ekki brotið gegn lögum nr. 96/2000 og var það sýknað. II. Áfrýjandi gaf ítarlega skýrslu fyrir dómi. Kom þar meðal annars fram að dómur héraðsdóms 14. júlí 2003 hafi orðið henni mikið áfall og ráðning leikhússtjórans aftur orðið að fjölmiðlamáli. Sjálf hafi hún túlkað lög nr. 96/2000 á annan hátt en héraðsdómur gerði. Þótt einhverjir hafi gagnrýnt hana hart og lýst þeirri skoðun að henni bæri að segja af sér hafi hún ekki talið að það væri besta lausnin. Henni hafi hins vegar þótt mikilvægt að vera alveg viss um að ráðherra treysti sér, enda vissi hún að „hversu vel sem ég ynni og hversu vel sem stofan ynni þá næðum við ekki árangri nema við hefðum ráðuneytið með okkur og ráðherra. Þannig að það var fyrir mér grundvallaratriði.“ Að héraðsdómi gengnum hafi hún því tafarlaust haft samband við ráðuneytið til að óska eftir fundi með ráðherra. Henni hafi svo verið tilkynnt að tími til þess hafi verið ákveðinn 21. júlí 2003. Þegar að fundinum kom kvaðst áfrýjandi hafa verið „dálítið í keng“ og liðið illa, en verið þarna komin til að ræða við ráðherra og heyra hans afstöðu. Hún hafi hins vegar rétt verið sest í byrjun fundar þegar ráðherrann kvað upp úr um að hann óskaði eftir að hún hætti störfum. Afstaða hans hafi verið alveg afdráttarlaus. Hafi þetta gerst í þann mund sem hún afhenti honum bréfið, sem getið var að framan. Hafi áfrýjanda brugðið mikið við, enda alls ekki átt von á þessum viðtökum og verið komin á hans fund „svolítið til að fá stuðning til að rétta úr kútnum.“ Tillögu hennar um að þau skyldu hugsa málið aðeins nánar í nokkra daga eða til 5. ágúst 2003 hafi ráðherra svarað með því að langbest væri að ljúka þessu af hér og nú og að hún hætti samdægurs, en fengi tíma til að skila af sér. Í stefnu til héraðsdóms er einnig haldið fram að tilboði áfrýjanda um að láta af störfum tímabundið meðan beðið yrði dóms Hæstaréttar í máli Leikfélags Akureyrar hafi ráðherra látið sem vind um eyru þjóta. Henni hafi þótt þetta hart og átt „fullt í fangi með að halda haus þarna.“ Ráðuneytisstjórinn hafi síðan verið kallaður inn á fundinn og honum skýrt frá þessu. Hann og ráðherrann hafi verið sammála um að senda út fréttatilkynningu, en fréttamenn hafi beðið á staðnum og því vitað af þessum fundi. Kvað áfrýjandi efni fréttatilkynningarinnar ekki hafa verið borið undir sig, en hún þó séð tilkynninguna áður en hún var send út. Áfrýjandi hafi óskað sérstaklega eftir að tekið yrði fram að hún hafi ekki brotið af sér í starfi. Málsástæður áfrýjanda eru á því reistar að starfslok hennar hafi orðið eins og að framan er lýst að kröfu ráðherra og án sakar af hennar hálfu. Krafa áfrýjanda felur í sér að henni verði greidd laun í þá átján mánuði, sem ógreiddir séu af skipunartíma hennar. Þá er krafist launa í þrjá mánuði til viðbótar samkvæmt 35. gr. laga nr. 70/1996 og loks miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum, en með því að vega að starfsheiðri hennar hafi ráðherra bakað stefnda bótaskyldu. III. Félagsmálaráðherra gaf hvorki skýrslu fyrir dómi né nýtur við skriflegrar aðilaskýrslu hans í málinu. Um málsatvik, eins og þau horfa við stefnda, verður því einungis stuðst við greinargerð hans til héraðsdóms og ýmis viðtöl ráðherra við fjölmiðla á þeim tíma, sem um ræðir, en endurrit þeirra liggja fyrir. Í greinargerð stefnda í héraði sagði að á fundinum 21. júlí 2003 hafi áfrýjandi afhent ráðherra bréf, dagsett sama dag. Á grundvelli sjónarmiða, sem þar komu fram, og umræðna á fundinum hafi orðið að samkomulagi að áfrýjandi léti af störfum, enda „kynni það að vera málaflokknum fyrir bestu.“ Að því búnu hafi ráðherra og áfrýjandi samið sameiginlega fréttatilkynningu, sem send var fjölmiðlum. Í viðtölum við þá sama dag og þann næsta hafi áfrýjandi staðfest að það hafi verið sameiginleg ákvörðun beggja að hún léti af störfum og ekkert í ummælum hennar þá bendi til að hún hafi verið beitt ómálefnalegum þrýstingi til að láta af störfum. Þannig hafi hún til dæmis lýst yfir í útvarpsviðtali 21. júlí 2003 að hún væri sátt við að fara frá þótt hún væri ósátt við aðstæðurnar. Áfrýjanda hafi því ekki verið veitt einhliða lausn úr starfi á ólögmætan hátt eins og málatilbúnaður hennar sé reistur á, en lausn úr starfi geti ekki verið ólögmæt þegar hún byggist á gagnkvæmum vilja embættismanns og yfirmanns hans. Þá hafi einnig verið gert samkomulag á áðurnefndum fundi um starfslokin þess efnis að áfrýjandi fengi laun í sex mánuði frá 1. september 2003 að telja. Við það hafi stefndi staðið og eigi áfrýjandi enga kröfu til frekari launa eða bóta. Í sjónvarpsviðtali 21. júlí 2003 var félagsmálaráðherra spurður að því hvort ekki hefði verið rétt að bíða með ákvörðun eftir því að Hæstiréttur dæmdi í máli Leikfélags Akureyrar. Svar hans var: „Út af fyrir sig má segja að það hefði verið ein leið. Það er hins vegar leið sem getur tekið eitt til tvö ár að komast að ef að aðilar málsins ákveða að áfrýja því. Og það er svo langur tími sem að Jafnréttisstofa ætti þá svona í erfiðleikum með að fóta sig og kannski ávinna sér það traust og viðhalda því trausti sem henni er nauðsynlegt, að við vorum sammála um að þetta væri besta leiðin úr því sem komið væri.“ IV. Óumdeilt er í málinu að dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júlí 2003 var til þess fallinn að veikja traust á starfsemi Jafnréttisstofu vegna tengsla áfrýjanda við Leikfélag Akureyrar, sem tapaði málinu. Átti það því frekar við þegar litið er til eðlis þeirrar starfsemi, sem Jafnréttisstofa sinnir að lögum, en hún felur á ýmsan hátt í sér íhlutun og afskipti af mikilvægum þjóðfélagsmálefnum. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum lýst því svo að ráðherra hafi sýnilega þótt málið „pólitískt óþægilegt“. Þeirri lýsingu hefur ekki verið mótmælt af stefnda. Í knöppum skýringum ráðherra hefur komið fram að í þeirri stöðu, sem málið var komið, hafi skipt mestu að Jafnréttisstofa gæti áunnið sér og viðhaldið því trausti, sem henni væri nauðsynlegt að njóta til að geta sinnt hlutverki sínu. Að svo komnu bar ráðherra að taka ákvörðun, þar sem í senn yrði leitast við að ná framangreindu markmiði, jafnframt því sem ekki yrði gengið harðar fram gagnvart áfrýjanda en nauðsynlegt gæti talist. Áfrýjandi fór á fund ráðherra til að kynna sér afstöðu hans um framtíð sína í starfi framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu. Vilji hennar sjálfrar var ótvírætt sá að gegna starfinu áfram, að minnsta kosti þar til endanlegur dómur í máli Leikfélags Akureyrar lægi fyrir, og að fá svar um að hún nyti trausts ráðherra til þess. Mat hans var hins vegar augljóslega það að þessi leið væri ekki fær. Er engin ástæða til að vefengja að ákvörðun hans um að áfrýjandi yrði að víkja úr starfi hafi þegar verið tekin er hún kom á hans fund. Áfrýjandi byggir meðal annars á því að hún hafi, þegar vilji ráðherra lá fyrir, hreyft þeirri hugmynd að hún viki tímabundið úr starfi þar til Hæstiréttur hefði dæmt í máli Leikfélags Akureyrar. Í því máli væri um að ræða flókna lagalega stöðu og niðurstaðan ekki augljós. Þessu er ekki mótmælt af hálfu stefnda og í áðurnefndu sjónvarpsviðtali við ráðherrann var að þessu vikið. Svaraði hann spurningu fréttamanns efnislega á þann veg að eitt til tvö ár myndu líða þar til dómur Hæstaréttar lægi fyrir, sem væri langur tími fyrir Jafnréttisstofu að bíða í óvissu. Af hálfu stefnda hefur engum rökum verið stutt að ekki hefði mátt ná því markmiði að skapa frið um starfsemi Jafnréttisstofu með því að fara þá leið, sem áfrýjandi lagði til. Dómur Hæstaréttar var kveðinn upp sex mánuðum eftir áðurnefndan fund. Með því að ljúka málinu á þennan hátt í sátt við áfrýjanda hefði mátt ná því markmiði, sem að var stefnt, án þess að ganga svo harkalega fram gegn henni sem gert var. Var þannig ekki virt regla um meðalhóf við töku stjórnvaldsákvörðunar, sem ráðherra var bundinn af er hann tók afstöðu til þeirra kosta, sem voru fyrir hendi. Í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 segir að stjórnvald, er skipar í embætti, veiti og lausn frá því um stundarsakir. Í 2. mgr. sömu greinar eru síðan tilfærð ýmis atvik, sem valdi því að rétt sé að veita embættismanni lausn, en meðal þess er að framkoma hans eða athafnir í starfi eða utan þess þyki ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar því embætti, sem hann gegnir. Samkvæmt þessu þurfa ávirðingar, sem leitt geta til lausnar um stundarsakir, ekki nauðsynlega að hafa varðað framkvæmd embættisstarfa, heldur geta þær hafa tengst athöfnum á öðrum og óskyldum vettvangi. Aðrar ástæður en þær, sem tilgreindar eru í lögum, geta hins vegar ekki komið til álita þegar tekin er ákvörðun um að embættismaður skuli láta af starfi, eins og ráða má af 25. gr. laga nr. 70/1996. Í 26. til 28. gr. laga nr. 70/1996 er mælt fyrir um hvað skuli gert þegar ákvörðun hefur verið tekin um lausn um stundarsakir, eftir atvikum að undangenginni áminningu. Samkvæmt 27. gr. skal þá mál rannsakað af nefnd sérfróðra manna, en leiði niðurstaða hennar til að ætlaðar ávirðingar gefi ekki tilefni til lausnar að fullu tekur embættismaður að nýju við starfi sínu. Miðað við það, sem fram er komið í málinu, verður að leggja til grundvallar að ástæða þess að ráðherra vildi ekki að áfrýjandi gegndi áfram embætti sínu hafi verið sú að gerðir hennar hjá Leikfélagi Akureyrar hafi verið ósamrýmanlegar stöðu hennar sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu. Hafi því komið til álita að fyrir hendi væri brottvikningarástæða vegna háttsemi áfrýjanda utan starfs, sem ráðherra veigraði sér engu að síður við að beita. Þó að lög nr. 70/1996 geri ráð fyrir að við aðstæður sem þessar skuli fara með málið í samræmi við 26. til 28. gr. þeirra er ekki unnt að útiloka að samkomulag geti náðst milli ráðherra og embættismannsins um að sá síðarnefndi óski sjálfur eftir því að verða leystur frá embætti í samræmi við 37. gr. laganna. Leiðir það til þess að ekki þarf að líta til þeirra sérstöku skilyrða fyrir frávikningu embættismanna, sem koma fram í 26. til 28. gr. Í ljósi almennra reglna stjórnsýsluréttar hljóta þó ákveðnar skorður að vera reistar við því að unnt sé að fara þessa leið. Eins og málatilbúnaði stefnda er háttað eru engin efni til annars en að leggja til grundvallar lýsingu áfrýjanda á því hvernig samskipti hennar og ráðherra voru á áðurnefndum fundi. Hún naut þar ekki aðstoðar lögmanns og virðist hafa verið óviðbúin því að ráðherra óskaði eftir að hún bæðist þegar í stað lausnar. Lýsti ráðherra þessu yfir áður en henni hafði gefist ráðrúm til að gera grein fyrir afstöðu sinni og léði ekki máls á öðru en því að hún viki þá þegar úr starfinu. Í ljósi eindreginna yfirlýsinga ráðherra á fundinum mátti hún gera ráð fyrir því að henni væri ekki sætt í embættinu áfram í andstöðu við skýran vilja hans. Verður því að líta svo á að með þessu hafi hann stytt sér leið að settu marki með því að knýja áfrýjanda í reynd til að fallast á að láta af starfinu. Val ráðherra á leið til að leysa málið var ósamrýmanlegt þeirri meginreglu stjórnsýsluréttar að óheimilt sé að undirbúningur og úrlausn máls miði að því að komast hjá að fylgja lögboðinni málsmeðferð, sem ætlað er að tryggja réttaröryggi aðila. Með þessu og því að virða ekki reglu um meðalhóf í stjórnsýslu hefur ráðherra bakað stefnda skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda. V. Stefndi hefur ekki sannað staðhæfingu sína um að samkomulag hafi orðið á fundinum 21. júlí 2003 um starfslokakjör áfrýjanda. Áfrýjandi styður bótakröfu sína þeim rökum að stefnda hafi borið að efna þá skuldbindingu um greiðslu launa, sem falist hafi í fimm ára skipunartíma hennar, og að engin atvik séu fyrir hendi, sem geti leyst hann undan því að greiða laun til loka hans og að auki í þrjá mánuði, sbr. 35. gr. laga nr. 70/1996. Við ákvörðun skaðabóta verður í máli þessu að líta til dómvenju um bætur handa þeim, sem sæta ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi hjá stefnda, eftir atvikum í tilvikum þar sem um æviráðningu eða æviskipun hefur verið að ræða, og taka jafnframt mið af þeim atriðum, sem koma fram í 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Verður þá einnig litið til þess að með hliðsjón af því hvernig félagsmálaráðherra kom fram starfslokum áfrýjanda andstætt ákvæðum laga nr. 70/1996 verður hún talin hafa orðið fyrir ólögmætri meingerð á æru sinni og persónu, svo að miskabótum varði samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Ekki liggja fyrir upplýsingar um tekjur áfrýjanda frá því hún lét af starfi sínu í þjónustu stefnda og þar til skipunartími hennar átti að renna út, en stefndi hefur ekki skorað á áfrýjanda að leggja fram gögn þar að lútandi. Áfrýjandi var 49 ára við hin umdeildu starfslok og verður ekki talið að aldur hennar hafi átt að verða henni fjötur um fót við atvinnuleit. Með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar og aðstæðum í þessu máli, þar á meðal launum til áfrýjanda í sex mánuði að fjárhæð 3.650.288 krónur, er hæfilegt að stefndi greiði áfrýjanda 6.000.000 krónur í bætur og hefur þá verið tekið tillit til miska hennar. Skulu bæturnar greiddar með dráttarvöxtum frá 12. júní 2004 þegar mánuður var liðinn frá því að kröfugerð áfrýjanda var endanlega sett fram. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Valgerði H. Bjarnadóttur, 6.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2005. Mál þetta höfðaði Valgerður H. Bjarnadóttir, kt. [...], Kambsmýri 4, Akureyri, með stefnu birtri 3. nóvember 2004 á hendur íslenska ríkinu, en fyrir þess hönd er stefnt félagsmálaráðherra. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 1. apríl sl. Stefnandi krefst greiðslu bóta að fjárhæð 13.276.001 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 8. október 2003 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi var skipuð framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu til fimm ára frá 1. september 2000. Þá þegar var stefnandi formaður Leikfélags Akureyrar, en því starfi sinnti hún í frístundum. Í febrúar 2002 var ráðinn nýr leikhússtjóri til Leikfélags Akureyrar og kom stefnandi að þeirri ráðningu sem formaður félagsins. Einn umsækjenda kærði ráðninguna til kærunefndar jafnréttismála. Komst kærunefndin að þeirri niðurstöðu 1. júlí 2002 að Leikfélagið hefði brotið gegn jafnréttislögum og beindi því til félagsins að náð yrði samkomulagi við kæranda. Með bréfi 16. júlí 2002 lýsti stefnandi sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu sig vanhæfa til að fjalla frekar um málið og var skipaður framkvæmdastjóri ad hoc þann 13. september 2002. Fór svo að höfðað var mál á hendur Leikfélaginu og féll dómur í héraðsdómi 14. júlí 2003. Komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að Leikfélagið hefði brotið gegn jafnréttislögunum með ráðningu leikhússtjórans. Daginn eftir að dómur var kveðinn upp sagði stefnandi af sér starfi formanns Leikfélagsins. Stefnandi átti fund með félagsmálaráðherra 21. júlí 2003. Stefnandi segir að á þeim fundi hafi verið ljóst að hún nyti ekki lengur trausts ráðherra og kveðst telja að tilgangur fundarins hafi verið sá að þvinga hana til afsagnar. Kveðst stefnandi hafa lýst því yfir á fundinum að hún hygðist ekki segja af sér, enda hefði hún ekki brotið af sér í starfi. Eftir miklar umræður hafi hún hins vegar fallist á að segja af sér. Hafi þegar verið gefin út fréttatilkynning um að hún léti af störfum. Eftir stutt fundarhlé og síðan á ný á fundi 24. júlí hafi verið rætt um starfsloka­kjör stefnanda. Á síðari fundinum hafi ráðherra lagt fram uppkast að starfsloka­samningi þar sem gert hafi verið ráð fyrir því að stefnandi starfaði áfram til 1. september, en að þá yrði greidd í einu lagi fjárhæð er svaraði til sex mánaða launa. Stefnandi kveðst hafa viljað bera uppkast þetta undir lögfræðing sinn og því hafi hún ekki undirritað samninginn á fundinum. Í bréfi félagsmálaráðherra til stefnanda 25. september 2003 var vísað til samkomulags er gert hefði verið um starfslokin. Þá var í bréfinu gerð grein fyrir út­reikningi á greiðslu er innt yrði af hendi 6. október 2003. Var stefnanda gefinn kostur á að gera athugasemd við fjárhæðina og forsendur hennar innan þess tíma. Með bréfi lögmanns stefnanda 3. október var því lýst að ekki væri gerð athugasemd við útreikning greiðslunnar, en ítrekað að stefnandi teldi að ekki hefði verið gert endanlegt samkomulag um greiðslu launa. Með bréfi 23. október 2003 lýsti ráðherra þeim skilningi sínum að bindandi samkomulag hefði tekist og segir jafnframt að greiðslan hafi verið innt af hendi. Stefnandi ritaði ráðherra bréf 17. nóvember 2003 og ítrekaði þar fyrri yfir­lýsingu sína um að samkomulag hafi ekki tekist um starfslokagreiðslur. Máli Jafnréttisstofu og Leikfélagsins var áfrýjað til Hæstaréttar og gekk dómur þar 22. janúar 2004. Hæstiréttur sneri við dómi héraðsdóms og taldi að Leikfélagið hefði ekki brotið gegn jafnréttislögunum. Þann 6. apríl 2004 ritaði lögmaður stefnanda bréf til ráðherra og setti þar fram sem lágmarkskröfu að stefnanda yrðu greiddar bætur sem næmu launum til loka skipunartímans og þriggja mánaða biðlauna. Þessu hafnaði ráðherra með bréfi 2. júní 2004. Málsástæður stefnanda. Stefnandi segir að uppgjör vegna starfsloka hennar sé ófrágengið. Hún hafi látið af störfum að kröfu stefnda, en án þess að hafa nokkuð til saka unnið. Stefnandi hafi gegnt embætti og því notið réttinda og borið skyldur í samræmi við II. hluta laga nr. 70/1996. Engar af þeim ástæðum sem greini í 1. og 2. mgr. 26. gr. laganna eigi við um stefnanda. Hæstiréttur hafi eytt efasemdum í því efni, hafi minnsti vafi verið þar á. Stefndi hafi ekki haft forsendur til að leysa stefnanda frá störfum tímabundið, hvað þá heldur að krefjast þess að hún segði af sér enda verði embættismanni ekki vikið úr starfi nema fullnægt sé skilyrðum 29. gr. laga nr. 70/1996. Þeim skilyrðum hafi ekki verið fullnægt. Stefndi hafi ákveðið í kjölfar dóms Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júlí 2003 að pólitísk nauðsyn væri til þess að stefnandi léti af störfum. Hafi hún ekki séð sér fært að starfa áfram eftir að ljóst var að hún naut ekki trausts stefnda og hafi því ákveðið að láta af störfum að kröfu stefnda. Stefnandi segir það grundvallarviðhorf í stjórnsýslurétti og vinnurétti að engum sé unnt að sitja í embætti eða starfi í óþökk „atvinnurekanda" síns. Vilji atvinnu­rekandi hafna vinnuframlagi starfsmanns verði starfsmaður að hlíta því. Stefndi hafi lýst því opinberlega að hann hafi ekkert traust borið til stefnanda og því hafi verið einboðið að hún léti af störfum. Stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að lúta vilja stefnda með því að hætta störfum. Slíkt ofríki leysi stefnda þó ekki undan réttum efndum ráðningarsamnings. Stefnandi hafi haft skipun til 1. september 2005. Í því felist tímabundinn ráðningarsamningur með lögbundnum rétti til biðlauna komi ekki til framhalds skipunar. Þann samning hafi stefnda borið að efna réttilega. Nánar segir stefnandi að embætti framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu sé veitt af félagsmálaráðherra og að Jafnréttisstofa heyri undir yfirstjórn ráðherrans, sbr. 2. gr. laga nr. 96/2000. Í d-lið 3. gr. laganna sé tilgreint að það sé hlutverk stofunnar að „koma ábendingum og tillögum um aðgerðir um jafnréttismál á framfæri við félagsmálaráðherra..." Jafnframt beri framkvæmdastjórinn almennt ábyrgð gagnvart ráðherra í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Því megi ljóst vera að áhrif ráðherra á starfsemi Jafnréttisstofu séu mikil og að framkvæmdastjóra sé ekki tækt að starfa í óþökk ráðherra og án trúnaðar hans. Við þær aðstæður myndi starfsemi stofunnar vera svo gott sem lömuð. Stefnandi hafi því ekki átt annarra kosta völ en að verða við kröfu ráðherra. Stefnandi kveðst hafa lagt til að hún viki tímabundið þar til niðurstaða Hæsta­réttar lægi fyrir. Því hafi verið hafnað. Er dómur Hæstaréttar lá fyrir hafi forsendur stefnda fyrir þeirri ákvörðun að láta stefnanda láta af störfum verið brostnar. Stefnandi mótmælir því að bindandi samkomulag hafi verið gert um starfsloka­kjör á fundinum 21. júlí 2003. Þá sé ekki hægt að líta svo á að með uppgjöri sem fram fór í október 2003 hafi komið fram endanlegt uppgjör vegna starfsloka hennar. Greiðsla hafi verið innt af hendi þó að stefnda væri ljós sú afstaða stefnanda að með þeim hefði ekki tekist samkomulag. Henni hafi verið gert að láta af störfum án þess að hafa nokkuð til saka unnið og boðin starfslokakjör sem voru miklum mun lakari en starfslokasamningar sem gerðir höfðu verið af hálfu ríkisins við nokkra karlkyns forstöðumenn misserin á undan. Sá mikli munur sem sé á starfslokakjörum karl­forstjóranna tveggja sem stefnandi tilgreinir og hins vegar þeim kjörum sem stefnanda voru boðin séu með ólíkindum. Þau hafi stýrt starfsemi ríkisstofnana og engin rök hnígi að því að starf framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu sé svo miklu minna metið en starf forstjóra Byggðastofnunar. Slíkt mat væri raunar einnig í andstöðu við 14. gr. laga nr. 96/2000. Vart orki tvímælis að framganga stefnda og tilraunir til að knýja stefnanda til að fallast á mun lakari starfslokakjör en ráðningarsamningur hennar gerir ráð fyrir samrýmist ekki þessum lagafyrirmælum og feli þannig í sér ótvírætt brot á IV. kafla laga nr. 96/2000, sérstaklega 23. gr. Í stefnu segir að nefndir séu í dæmaskyni starfslokasamningar sem gerðir hafi verið við tvo fyrrverandi forstjóra Byggðastofnunar, sem báðir séu karlmenn. Í fyrra tilvikinu hafi verið ákvæði í ráðningarsamningi um að lífeyrisréttindi væru þau sömu og bankastjóra Landsbankans. Í því hafi falist að forstjórinn fengi 90% af fullum launum eftir 15 ára starf. Iðgjöld forstjórans hafi verið greidd til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og réttindi hans þar reiknuð út frá reglum sjóðsins. Næðu þær greiðslur ekki viðmiðunum í ráðningarsamningi myndi Byggða­stofnun greiða mismuninn. Þegar forstjórinn hætti árið 2001 hafi því verið greiddar 36.946.309 krónur. Í síðara tilvikinu hafi karlmaður verið skipaður forstjóri Byggðastofnunar í janúar 2001 til fimm ára. Í júní 2002 hafi verið gerður starfslokasamningur við hann og skyldi hann njóta fullra launa út júní 2004, en auk þess hafi hann fengið greiddar 1.000.000 króna vegna flutnings frá Danmörku. Heildar­greiðslur til forstjórans hafi numið 19.600.000 krónum. Stefnandi segir að ráðherra hafi marglýst vantrausti á stefnanda bæði í sam­tölum þeirra og á opinberum vettvangi. Það hafi verið til enn frekari áréttingar á opinberri niðurlægingu stefnanda sem stefndi stóð fyrir að synja með öllu sjálfsögðum óskum hennar um að beðið yrði dóms Hæstaréttar með endanlegar ákvarðanir um starf hennar. Tilboð hennar um að láta tímabundið af störfum á meðan þess væri beðið hafi stefndi látið sem vind um eyru þjóta. Stefndi hafi tekið sér vald dómstóls, vegið og metið málavöxtu og knúið stefnanda til þess að hætta. Með því að vega á þennan óréttmæta hátt að starfsheiðri stefnanda hafi stefndi bakað sér bótaskyldu til greiðslu miskabóta í samræmi við 26. gr. laga nr. 50/1993. Dómkröfu sína segir stefnandi fela í sér bætur sem nemi launum til loka skipunartímans 1. september 2005, auk bóta vegna réttar hennar til að njóta óbreyttra launakjara er embættinu fylgdu í þrjá mánuði til viðbótar, sbr. 35. gr. laga nr. 70/1996. Kröfugerðin og upphafstími vaxta er við það miðuð að stefnda hefði borið að inna af hendi með eingreiðslu þeirri sem greidd var 8. október 2003 uppgjör launa til loka skipunartíma stefnanda auk greiðslu skv. 35. gr. starfsmannalaga. Telur stefnandi sig þannig eiga kröfu um bætur sem nema launum í 21 mánuð til viðbótar þeim sex mánaða launum sem hún hefur þegar fengið greidd. Loks er krafist miskabóta vegna þeirra ólögmætu aðdróttana í garð stefnanda sem í framgöngu ráðherra hafi falist. Dómkrafa stefnanda sundurliðast svo: Laun í 18 mánuði kr. 10.950.858- Laun í 3 mán. skv. 35. gr. 1.70/1996 kr. 1.825.143- Miskabætur kr. 500.000- Samtals kr. 13.276.001- Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 8. október 2003, en í síðasta lagi þann dag hafi krafan fallið í gjalddaga. Málsástæður stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu á því að samkomulag hafi tekist milli ráðherra og stefnanda um starfslok. Segir hann að stefnandi hafi ekki verið beitt ómálefnalegum þrýstingi. Bendir hann jafnframt á að stefnandi hafi sjálf átt frumkvæði að þeim viðræðum sem leiddu til starfsloka hennar. Stefnanda hafi ekki verið veitt einhliða lausn úr starfi á ólögmætan hátt eins og byggt sé á í stefnu. Lausn úr starfi geti ekki verið ólögmæt ef hún byggi á gagn­kvæmum vilja viðkomandi embættismanns og vinnuveitanda hans. Augljóst hafi verið að stefnandi hafi viljað láta af störfum. Stefndi mótmælir því að dómur Hæstaréttar í máli Leikfélagsins skipti hér máli. Starfslok stefnanda hafi ekki verið skilyrt á nokkurn hátt. Stefndi kveðst telja að samkomulag hafi tekist milli aðila um lausn stefnanda úr starfi og að samkomulag hafi einnig verið gert um sex mánaða launagreiðslur frá og með 1. september 2003. Þær greiðslur hafi verið inntar af hendi. Stefndi vísar hér til ákvæða VI. kafla laga nr. 70/1996. Þá bendir hann á lengd uppsagnarfrests samkvæmt 1. mgr. 37. gr. starfsmannalaganna, sem gildi um lausnarbeiðni embættis­manns. Í þessu tilviki hafi verið samið um lengri uppsagnarfrest, umfram skyldu, og kveðst ekki krefjast endurskoðunar á þeirri ákvörðun. Stefndi mótmælir hugleiðingum stefnanda um starfslokasamninga sem gerðir hafi verið við karlkyns forstöðumenn. Segir hann félagsmálaráðherra ekki þekkja til þeirra samninga sem nefndir eru í stefnu og ekki hafa gert slíka samninga. Segir hann ekki verða séð af rökstuðningi stefnanda hvernig jafnréttislög tengist lögmæti starfsloka stefnanda. Þá mótmælir hann því að miða eigi starfslokasamning stefnanda við aðra óskilgreinda starfslokasamninga forstöðumanna. Um starfslok embættismanna gildi ákvæði starfsmannalaganna. Stefndi mótmælir fullyrðingum um framkomu félagsmálaráðherra í garð stefnanda. Frásögn stefnanda um þetta í stefnu sé úr lausu lofti gripin. Stefnandi hafi sjálf átt frumkvæði að starfslokum sínum. Loks mótmælir stefndi því að öfugri sönnunarbyrði verði beitt í máli þessu. Forsendur og niðurstaða. Stefndi andmælir því ekki að það hafi verið í samræmi við vilja sinn að stefnandi lét af störfum sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu. Sannað er að stefnandi vildi starfa áfram, en að hún féllst á beiðni ráðherra um að hætta störfum. Ósannað er að stefnandi hafi verið beitt ólögmætri nauðung eða að ráðherra hafi notfært sér einhverja veikleika stefnanda þannig að kalla megi misneytingu. Stefnandi heldur því fram að ráðherra hafi verið óheimilt að leggja að sér að segja lausri stöðu sinni. Vísar hún til tveggja álita Umboðsmanns Alþingis þessu til áréttingar. Í fyrra álitinu (SUA 1989, 104) er þessi kafli, sem tekinn er orðrétt upp í síðara álitið (SUA 1994, 193): „Samkvæmt III. kafla laga nr. 38/1954 gilda sérstakar reglur um lausn úr stöðu sem lögin taka til. Með því að gefa starfsmanni kost á að segja sjálfur upp starfi er vikið frá nefndum lagareglum. Þær reglur útiloka ekki fortakslaust, að starfsmanni sé gefinn kostur á að segja sjálfur upp starfi í tilefni af ákveðnum ávirðingum. Slíkir starfshættir eru hins vegar almennt til þess fallnir að rýra þau réttindi, sem ríkisstarfsmönnum eru fengin með lögum. Ég tel því, að það sé sérstök undantekning, ef stjórnvaldi sé að eigin frumkvæði rétt, að halda að starfsmanni þeim kosti að segja sjálfur upp störfum. Slíkt getur að mínum dómi aðeins komið til greina, þegar næsta ótvíræð lagaskilyrði eru til að veita starfsmanni lausn að fullu.” Í þessu máli er ekki um það að ræða að stefnandi hafi brotið af sér, hvorki í starfi né utan þess. Var ekki uppi sá kostur að henni yrði vikið úr starfi að undan­genginni formlegri rannsókn á tilteknum ávirðingum. Þeim sjónarmiðum sem fram koma í greindum álitum Umboðsmanns Alþingis verður því ekki beitt hér. Var ekki brotinn réttur að neinu leyti á stefnanda er ráðherra lagði að henni að segja starfi sínu lausu. Stefnandi setti engin skilyrði fyrir uppsögn sinni. Henni voru greidd laun í sex mánuði. Hún vék úr starfi samkvæmt 3. tl. 25. gr. laga nr. 70/1996 og átti samkvæmt 37. gr. laganna a.m.k. ekki rétt til frekari greiðslna samkvæmt orðanna hljóðan. Sjónarmið um brostnar forsendur geta ekki átt við, en báðir aðilar vissu að héraðs­dómur er dómstóll á fyrsta dómstigi og að úrlausnum hans má skjóta til Hæstaréttar. Stefnandi hefur vísað til tveggja svokallaðra starfslokasamninga við forstjóra Byggðastofnunar. Ljóst er af reifun stefnanda á efni þeirra að þar hefur að einhverju leyti verið stuðst við ráðningarsamninga og þær lífeyrisskuldbindingar sem stefndi hafði undirgengist gagnvart viðkomandi einstaklingum. Er ósannað að með þessum samningum hafi myndast svo rík venja að stefnandi geti byggt á henni rétt til frekari launagreiðslna. Samkvæmt framangreindu hefur framganga ráðherra ekki verið ólögmæt gagnvart stefnanda og kemur 26. gr. laga nr. 50/1993 því ekki til skoðunar. Stefndi verður sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt er hins vegar að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Valgerðar H. Bjarnadóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 134/2001
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
X, sem áfrýjað hafði dómi héraðsdóms þar sem hann var sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, kærði úrskurð héraðsdóms er kvað á um höfnun beiðni X um dómkvaðningu matsmanns til að meta tiltekin atriði er vörðuðu sönnunarfærslu í máli hans. Fyrir héraðsdóm hafði verið lögð matsgerð og ljóst þótti að hún hefði skipt þó nokkru þegar leyst var úr hvort nægar sönnur hefðu verið færðar fyrir sök X. Að matsgerðinni stóð einn kunnáttumaður. Talið var að í ljósi þeirra afdrifaríku afleiðinga, sem niðurstaða um þetta kynni að geta haft, yrði X ekki meinað að leita álits fleiri kunnáttumanna, en fyrir slíkri meðferð máls væri viðhlítandi heimild í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 og 3. mgr. 65. gr. sömu laga, sbr. 61. gr. og 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Bæri því að verða við kröfu X um að frekari matsgerðar yrði aflað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. apríl 2001, sem barst réttinum samdægurs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. apríl 2001, þar sem hafnað var beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning nái fram að ganga. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gaf ríkissaksóknari út ákæru 10. nóvember 2000, þar sem varnaraðili var borinn sökum um manndráp 27. maí sama árs með því að hafa ýtt nafngreindri stúlku yfir 119 cm hátt handrið á svölum á 10. hæð nánar tiltekins húss þannig að hún féll fram af svölunum og lést af áverkum, sem hún hlaut þegar líkami hennar lenti á stétt við húsið. Var þetta talið varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við meðferð málsins fyrir Héraðsdómi Reykjaness skýrði varnaraðili meðal annars svo frá að hann hafi snemma morguns 27. maí 2000 komið ásamt stúlkunni í fyrrnefnt hús, þar sem hann hafi haft í hyggju að leita eftir gistingu fyrir þau hjá systur sinni. Hafi honum verið neitað um það. Þau hafi þá farið með lyftu upp í húsið og hafst við í stigagangi, þar sem þau hafi reykt, neytt áfengis og haft samfarir. Stúlkan hafi stöðvað samfarirnar og viljað fá fíkniefni. Kvaðst varnaraðili þá hafa staðið upp, úthúðað henni og gengið út á svalir, en hún hafi orðið æst og komið á eftir honum. Hún hafi reynt að ýta við honum og slá, en ekki hafi þó komið til átaka milli þeirra. Til að koma henni frá sér hafi hann hrint henni með báðum höndum, þar sem hann hafi staðið við svaladyrnar. Hann hafi síðan séð efri hluta líkama hennar fara yfir handriðið. Hafi hann gengið fram á svalirnar og séð þegar hún lenti á stétt neðan við húsið. Í skýrslu sinni sagði varnaraðili enn fremur að þegar hann hafi við rannsókn málsins séð ljósmyndir, sem lögreglan tók á vettvangi af konu af svipaðri hæð og stúlkan, þar sem hún hafi staðið við handriðið, hafi honum orðið ljóst að vart gæti hann hafa átt sök á að stúlkan hafi farið yfir það með því að hrinda henni. Væri hann í miklum vafa um hvort hún hafi fallið fram af svölunum af þeirri ástæðu, eins og hann hafi talið við upphaf rannsóknarinnar, eða hvort hún hafi stokkið þaðan sjálf. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var því meðal annars haldið fram í málsvörn varnaraðila í héraði að stúlkan hefði svipt sig lífi með því að kasta sér fram af svölum hússins. Var sú vörn öðrum þræði studd við útreikninga sérfræðings og uppdrátt, sem styðja áttu að fjarlægð staðarins, sem stúlkan lenti á, frá húsvegg benti til að hún hefði svipt sig lífi. Vegna þessa ákvað fjölskipaður héraðsdómur eftir dómtöku málsins að kveðja til matsmann til að svara spurningum, sem dómendur og málflytjendur höfðu komið sér saman um að leggja fyrir hann. Lutu þær í fyrsta lagi að því hversu langan tíma hefði tekið stúlkuna að falla til jarðar af svölum umrædds húss, í öðru lagi hvert væri líklegt frávik frá lóðlínu í falli hennar miðað við að upphafshraði hafi enginn verið og ýmist gætt áhrifa vinds eða ekki, í þriðja lagi á hvaða hraða stúlkan hafi farið út af svölunum miðað við þann stað, sem hún kom til jarðar, og í fjórða lagi hvort unnt sé að hrinda manni, sem sé 169,5 cm á hæð, að 119 cm háu handriði með þeim afleiðingum að hann fari yfir það. Til matsstarfa var dómkvaddur dr. Þorsteinn Vilhjálmsson, prófessor í eðlisfræði við Háskóla Íslands. Skilaði hann matsgerð og kom síðan fyrir dóm til skýrslugjafar, en að því búnu var málið flutt á ný og dómtekið. Með héraðsdómi 5. febrúar 2001 var varnaraðili sakfelldur fyrir það brot, sem hann var borinn sökum um í ákæru, og dæmdur til að sæta fangelsi í 14 ár. Þeim dómi hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar. Með bréfi 6. mars 2001 fór verjandi varnaraðila þess á leit við Héraðsdóm Reykjaness að dómkvaddur yrði matsmaður til að láta uppi skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi atriði: „1. Í álitsgerð sinni, dags. 12. janúar 2001, kemst dr. Þorsteinn Vilhjálmsson að þeirri niðurstöðu, að lárétt hröðun hinnar látnu, 1,6-1,8 m/sek, komi heim og saman við að beitt hafi verið höndum, annað hvort að henni hafi verið ýtt eða hún ýtt sér sjálf frá húsinu. Miðað við fjarlægð hennar frá húsinu hafi ekki getað verið um að ræða meðvitaða fótspyrnu af afli. Er matsmaðurinn sammála þessu áliti? 2. Er unnt út frá eðlisfræðilegri þekkingu einni saman að álykta hvort líklegra sé, að stúlkunni hafi verið ýtt eða kastað af svölunum af annarri manneskju eða að hún hafi sjálf ýtt sér með handafli frá svölunum eða notað til þess eigin krafta með öðrum hætti? 3. Er á grundvelli eðlisfræðilegrar þekkingar unnt að útiloka þann möguleika, að stúlkan hafi með eigin handafli eða með eigin kröftum ýtt sér frá svölunum og þannig veitt þá láréttu hröðun, sem þurfti til þess að hún lenti á þeim stað sem raun varð á?“ Þessari beiðni verjandans var hafnað með hinum kærða úrskurði. II. Í fyrrnefndum dómi Héraðsdóms Reykjaness 5. febrúar 2001 voru rakin helstu atriðin úr matsgerð dr. Þorsteins Vilhjálmssonar og svör hans þar við þeim spurningum, sem lagðar voru fyrir hann samkvæmt áðurgreindu. Í niðurstöðum dómsins var talið að framburður varnaraðila gæti ekki staðist um síðustu atvikin, sem leiddu til dauða stúlkunnar. Ein þriggja röksemda, sem færðar voru fyrir þessu, studdust við matsgerðina, en um hana sagði þar eftirfarandi: „Í ítarlegri matsgerð Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors, sem unnin var að beiðni réttarins, kemur fram að matsmaður útilokar að framburður ákærða, um hvernig fall [stúlkunnar] bar að, standist út frá eðlisfræðilegum rökum. Matsgerð Þorsteins rennir styrkari stoðum undir það mat dómenda, sem meðal annars er fengið með vettvangsgöngu, að sú frásögn ákærða fái ekki staðist að fall [stúlkunnar] hafi borið að með einfaldri hrindingu. Er í þessu sambandi vísað til hæðar svalahandriðisins, hæðar [stúlkunnar] sjálfrar og þeirrar staðreyndar að líkami hennar hafnaði 4,2 metrum frá lóðlínu svalanna, sem þykir sanna að láréttur hraði [stúlkunnar] fram af svölunum hafi verið sambærilegur röskum gönguhraða.“ Af tilvitnuðum orðum úr dóminum er ljóst að matsgerðin, sem hér um ræðir, hafi skipt þó nokkru þegar leyst var úr hvort nægar sönnur hafi verið færðar fyrir sök varnaraðila. Að matsgerðinni stóð einn kunnáttumaður. Í ljósi þeirra afdrifaríku afleiðinga, sem niðurstaða um þetta kann að geta haft, verður varnaraðila ekki meinað að leita álits fleiri kunnáttumanna, en fyrir slíkri meðferð máls er viðhlítandi heimild í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 og 3. mgr. 65. gr. sömu laga, sbr. 61. gr. og 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ber því að verða við kröfu varnaraðila um að frekari matsgerðar verði aflað. Svo sem ráðið verður af framansögðu er í fyrstu spurningunni, sem varnaraðili vill afla svara matsmanns við, spurt hvort hann sé sammála áliti dr. Þorsteins Vilhjálmssonar um nánar tiltekin atriði. Eðli máls samkvæmt verður svo hljóðandi spurning ekki lögð fyrir aðra en yfirmatsmenn. Aðrar spurningar, sem varnaraðili vill leggja fyrir matsmann og áður er getið, eru á hinn bóginn ekki brenndar sama marki og verða því ekki bornar undir yfirmatsmenn, sbr. fyrri málslið 64. gr. laga nr. 91/1991, sem hér verður beitt samkvæmt 3. mgr. 65. gr. laga nr. 19/1991. Að þessu athuguðu er óhjákvæmilegt að leggja fyrir héraðsdómara að dómkveðja samkvæmt fyrrgreindri beiðni varnaraðila tvo hæfa kunnáttumenn til að svara annars vegar sem yfirmatsmenn fyrstu spurningunni, sem í beiðninni greinir, en sem matsmenn hinum spurningunum tveimur, sem þar eru settar fram. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn til að veita svör við framangreindum þremur spurningum, sem fram koma í matsbeiðni varnaraðila, X.
Mál nr. 273/2005
Kærumál Frestur Forföll
Úrskurði héraðsdóms um frestun aðalmeðferðar var hnekkt þar sem ekki þótti sýnt að lögmaður G eða hún sjálf hefðu haft lögmæt forföll í þinghaldi til aðalmeðferðar, sem boðað hafði verið til með löngum fyrirvara.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2005, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um frestun aðalmeðferðar í máli sóknaraðili á hendur henni. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar eigi síðar en 22. júlí 2005. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Mál þetta, sem varðar uppgjör aðila á sameignarfélagi þeirra, var þingfest 9. nóvember 2004. Í þinghaldi 15. apríl 2005 var því frestað til aðalmeðferðar 10. júní sama ár og jafnframt bókað að aðilar myndu að líkindum gefa skýrslu. Við upphaf aðalmeðferðar þann dag var þess óskað af hálfu lögmanns, sem mætti fyrir hönd varnaraðila, að málinu yrði frestað þar sem varnaraðili og lögmaður hennar væru staddir erlendis. Lögmaður sóknaraðila mótmælti frestun aðalmeðferðar og hélt því fram að vera varnaraðila og lögmanns hennar erlendis teldust ekki lögmæt forföll. Sóknaraðili var viðstaddur þinghaldið. Upplýst er í málinu að lögmaður varnaraðila hafi fyrir þinghaldið óformlega óskað eftir því við lögmann sóknaraðila að aðalmeðferð yrði frestað, en hann ekki fallist á það. Ekki liggur fyrir að lögmaður varnaraðila hafi fyrirfram tilkynnt dómara málsins um forföll sín eða hvers eðlis þau væru. Þá liggur heldur ekki fyrir að hann hafi tilkynnt Héraðsdómi Reykjavíkur, en þar er málið til meðferðar, að hann myndi vera erlendis á greindum tíma. Hvorki í endurriti þinghaldsins 10. júní 2005 né í úrskurði dómara kemur fram hvert erindi varnaraðili eða lögmaður hennar áttu til útlanda á greindum tíma. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi verið í sumarfríi og lögmaðurinn í persónulegum erindum, en ekki er þess getið hvers eðlis þau erindi hafi verið. Í úrskurði dómara er eingöngu fullyrt að lögmaðurinn hafi þurft að fara til útlanda með stuttum fyrirvara. Ekki liggur fyrir hvaðan sú vitneskja er fengin. Dómarinn tók kröfu varnaraðila til greina og frestaði aðalmeðferð málsins án þess að ákveða hvenær hún skyldi fara fram. Til þess að forföll aðila frá þinghaldi teljist lögmæt þarf eitthvert af atvikum 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 að vera fyrir hendi. Hefur héraðsdómari vitnað til d. liðar ákvæðisins til styrktar niðurstöðu sinni. Aðalflutningur var ákveðinn með löngum fyrirvara í þinghaldi þar sem mætt var af hálfu varnaraðila. Utanferð getur ekki út af fyrir sig verið lögleg forföll. Til þess þarf meira til að koma. Af öðrum ákvæðum málsgreinarinnar má fá vitneskju um þau atvik, svo sem þörf á að leita læknishjálpar, veður og torfærur, verulegur atvinnumissir, embættis- eða sýslunarstörf, sem ekki þola bið, og áður boðað þinghald. Af ákvæðum þessum má ráða að erindin verða að vera brýn. Í máli þessu er ekki upplýst um slík atvik. Sóknaraðili hefur krafist þess að málið verði tekið til efnismeðferðar ekki síðar en 22. júlí næstkomandi. Af framangreindu leiðir að rétt er að fella úrskurð héraðsdómara úr gildi og taka kröfu sóknaraðila til greina. Ákvörðun um málskostnað í héraði bíður endanlegs dóms. Rétt er að varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Það þykir athugavert að héraðsdómari lét hjá líða í úrskurði sínum að ákveða hvenær taka ætti málið fyrir á ný til aðalmeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til aðalmeðferðar ekki síðar en 22. júlí 2005. Varnaraðili, Gunnur Stella Kristleifsdóttir, greiði sóknaraðila, Gísla Björgvinssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 23/2020
Stjórnsýsla Stöðuveiting Skaðabætur Dómstóll Orsakasamband Andmælaréttur
J var einn 33 umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum um dómstóla mat hæfasta til starfans. Þegar dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um þá 15, sem skipa skyldi dómara við Landsrétt, vék ráðherrann frá niðurstöðum dómnefndar varðandi fjóra umsækjendur, sem nefndin hafði metið hæfasta, og var J einn þeirra. Alþingi samþykkti tillögu ráðherra og höfðaði J í kjölfarið mál á hendur Í og krafðist skaða- og miskabóta. Hæstiréttur taldi að þegar metið væri hvort háttsemi dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landsréttardómaranna 15 hafi verið ólögmæt og saknæm bæri fyrst til þess að líta til þess að Hæstiréttur hefði áður slegið því föstu að þeir annmarkar hafi verið á málsmeðferð ráðherrans í aðdraganda skipunar dómaranna, að skaðabótaskyldu varðaði úr hendi Í. Ekkert hafi komið fram í málinu sem fengi þeirri ályktun hnekkt. Í annan stað væri þess að gæta að eftir að dómsráðherra hafði ákveðið í tillögu sinni til Alþingis að víkja frá áliti dómnefndarinnar á grundvelli annarra sjónarmiða en þeirri sem nefndin hafði áður reist álit sitt á hafi ráðherranum borið samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga að gefa J kost á að koma á framfæri athugasemdum, áður en ráðherrann réð ákvörðun sinni til lykta. Það hafi ráðherrann ekki gert og hafi því einnig verið brotið gegn andmælarétti J við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar sagði að það væri óskráð meginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann og væri reglan lögfest hvað dómara varðaði. Ef ætlun löggjafans við setningu bráðabirgðaákvæðis IV við lög um dómstóla hefði verið að víkja frá framangreindri meginreglu við skipun dómara í Landsrétt hefði slíkt þurft að koma fram með ótvíræðum hætti í orðum laganna eða lögskýringargögnum. Svo væri ekki og var því hafnað málsástæðu Í sem laut að hinu öndverða. Hæstiréttur taldi að J hafi leitt að því nægar líkur að forsvaranlegt mat ráðherra á umsókn hans og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt hefði leitt til þess að hann hefði verið skipaður dómari umrætt sinn. Taldi Hæstiréttur að J ætti rétt á skaðabótum vegna fjártjóns sem næmu mismun á launum hans sem héraðsdómara og síðar dómstjóra og launum sem hann hefði haft sem landsréttardómari en vegna óvissu er varðaði lífeyrisréttindi hans voru bætur fyrir þau metnar að álitum. Þá var Í gert að greiða J miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Árni Kolbeinsson,Hjördís Hákonardóttir og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar,Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari og Kristinn Bjarnason lögmaður.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 8. maí 2020. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér ískaðabætur 9.299.361 krónu með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 1. janúar 2018 til 6. mars sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi krefstþess einnig að gagnáfrýjandi greiði sér 2.500.000 krónur í miskabætur meðdráttarvöxtum frá 6. mars 2018 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandimálskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda á öllum dómstigum. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrirsitt leyti til Hæstaréttar 16. júlí 2020. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms um sýknu af skaðabótakröfu aðaláfrýjanda og að fjárhæð tildæmdra miskabótaverði lækkuð. Þá krefst gagnáfrýjandi þess að málskostnaður fyrir héraðsdómi ogLandsrétti verði felldur niður og aðaláfrýjanda gert að greiða sér málskostnaðfyrir Hæstarétti.IAðaláfrýjandi var einn 33 umsækjenda um embættidómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar 2017 ogmeðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum nr. 50/2016 um dómstóla mat hæfastatil að gegna slíku embætti. Samkvæmt stigatöflu dómnefndar var aðaláfrýjandi ellefti í röð 15 hæfustu umsækjendanna. Þegardómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um þá 15 sem skipa skyldi dómara viðLandsrétt vék ráðherrann frá niðurstöðum dómnefndar varðandi fjóra úr hópiþeirra 15 sem nefndin hafði metið hæfasta og var aðaláfrýjandi einn þeirra. Alþingisamþykkti tillögu ráðherra og í kjölfarið undirritaði forseti Íslandsskipunarbréf til handa þeim 15 umsækjendum sem tillaga ráðherra hljóðaði um. Ímálinu greinir aðila á um hvort gagnáfrýjandi ber ábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda á því fjártjóni sem hann telur sig hafabeðið við að hafa ekki verið skipaður dómari við Landsrétt umrætt sinn. Eins erágreiningur um hver sé hæfileg fjárhæð miskabóta til handa aðaláfrýjanda afsama tilefni.Málsókn aðaláfrýjanda er reist ásakarreglunni og reglu 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Dómsmálaráðherra hafisýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að ganga fram hjá aðaláfrýjandavið skipun dómara í Landsrétt og bakað gagnáfrýjanda með því skaða- ogmiskabótaábyrgð. Það sé ótvíræð meginregla í íslenskum rétti, sem staðfest hafiverið í dómum Hæstaréttar, að við val á umsækjanda í opinbert starf eða embættiberi hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Meginreglan gildi óháð þvíhver veitingarvaldshafinn er og hún sé fest í sett lög hvað dómara varðar. Verkefnidómnefndar samkvæmt lögum um dómstóla sé að meta hæfni umsækjenda og þá ekkieinvörðungu með tilliti til lágmarkskrafna eða almennra mælikvarða, heldur séþað beinlínis hlutverk nefndarinnar að gera upp á milli umsækjenda og finna þannhæfasta. Komist dómnefnd að þeirri niðurstöðu að einn eða fleiri umsækjendurséu hæfari en aðrir beri nefndinni að leggja það til grundvallar. Óheimilt séað skipa annan eða aðra en þá sem dómnefnd hafi metið hæfasta nema Alþingisamþykki tillögu ráðherra í þeim efnum. Tilgangurinn með þessu sé að styrkjastöðu og sjálfstæði dómstóla og tryggja sem best að þeir séu óháðir hinumtveimur þáttum ríkisvaldsins. Dómnefnd verði að byggja mat sitt á málefnalegumsjónarmiðum og hið sama eigi við um ráðherra vilji hann víkja frá álitidómnefndar. Ráðherra geti því aldrei vikið frá því skilyrði meginreglunnar aðleggja til hæfasta eða hæfustu umsækjendurna.Með dómum Hæstaréttar 19.desember 2017 í málum nr. 591 og 592/2017 hafi verið staðfest aðdómsmálaráðherra hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar húngerði tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá niðurstöðum dómnefndar.Samkvæmt téðum dómum hafi verið annmarkar á rannsókn ráðherra, rökstuðningihennar og tillögugerð og ekkert séfram komið af hennar hálfu hvers vegna aðaláfrýjandavar vikið til hliðar og hann ekki talinn meðal 15 hæfustu umsækjendanna eins ogdómnefnd hafði komist að niðurstöðu um. Einnig sé þess að gæta að ráðherranum hafi verið óheimilt að veitatilteknum þáttum í hæfnismati dómnefndar aukið vægi eftir að nefndin skilaðimati sínu. Sé þá til þess að líta að dómnefndin hafi í áliti sínu umrætt sinn gefiðeinstökum matsþáttum sama vægi og hún hafði jafnan gert áður í störfum sínum oghafi þannig verið gætt fyllsta jafnræðis milli allra umsækjenda. Með ákvörðunráðherra um að auka vægi dómarareynslu hafi ráðherrann á hinn bóginn breyttleikreglum eftir á sem sé óheimilt. Þáhafi ráðherrann með ólögmætri háttsemi sinni hvorki gætt þess samræmisné jafnræðis sem kveðið sé á um í 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr.stjórnarskrárinnar og aðaláfrýjandi hafi heldur ekki notið andmælaréttar samkvæmt13. gr. stjórnsýslulaga áður en ráðherrann tók ákvörðun sína.Fjárhagslegt tjón sitt telur aðaláfrýjandifelast í þeim mun sem sé á launum héraðsdómara og landsréttardómara frá 1.janúar 2018 til 1. desember 2019 og mun á launum dómstjóra og landsréttardómarafrá 1. desember 2019 til 1. október 2020, en óumdeilt sé að aðaláfrýjandi hefðihlotið embætti landsréttardómara ef ekki hefði komið til hin ólögmæta ogsaknæma háttsemi ráðherrans. Sé í því sambandi til þess að líta að aðaláfrýjandihafi af dómnefnd verið metinn einn af 15 hæfustu umsækjendunum samkvæmtítarlegri samantekt nefndarinnar og hafi Hæstiréttur staðfest að ekki hafiverið neinir þeir annmarkar á áliti dómnefndar sem gátu gefið ráðherranumtilefni til að víkja frá matinu. Krafa aðaláfrýjanda ummiskabætur er á því reist að dómsmálaráðherra hafi með háttsemi sinni vegið aðstarfsheiðri, orðspori, reynslu og hæfni aðaláfrýjanda. Ráðherranum hafi máttvera ljóst að gerðir hennar myndu bitna á aðaláfrýjanda og verða honum tilmiska. Við mat á fjárhæð miskabótanna verði ekki fram hjá því litið aðdómsmálaráðherra hafi lagt til skipun umsækjenda, sem höfðu mun minni dómarareynsluen aðaláfrýjandi eða jafnvel enga slíka reynslu, en ráðherrann hafi eigi aðsíður kosið að ganga fram hjá honum. Breyting ráðherra á niðurstöðudómnefndarinnar að þessu leyti hafi þannig verið á skjön við röksemdafærsluráðherrans sjálfs sem hafi sagst vilja gera dómarareynslu hærra undir höfði.Allt þetta hafi verið aðaláfrýjanda til miska og með ákvörðun ráðherra hafiverið vegið gróflega að æru og persónu aðaláfrýjanda samkvæmt 26. gr.skaðabótalaga, sbr. b. lið 1. mgr. þeirrar lagagreinar.Varnir gagnáfrýjanda eru einkum áþví reistar að í ákvæði IV til bráðabirgða við dómstólalög nr. 50/2016 hafisérstaklega verið kveðið á um heimild ráðherra til að víkja frá meginreglunnium að skipa beri þann umsækjanda sem dómnefnd hafi talið hæfastan, enda hafiAlþingi samþykkt tillögu ráðherra um umsækjanda sem í því tilviki fullnægði að matidómnefndar skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. Gagnvart meginreglunniverði að horfa til þess að bráðabirgðaákvæði IV við dómstólalög sé sérregla og ekkisé unnt að telja heimild hennar svo þrönga sem aðaláfrýjandi haldi fram. Markmiðþeirra breytinga sem gerðar hafi verið á dómstólalögunum frá 1998 hafi ekkiverið að færa dómnefnd veitingarvaldið við skipun dómara. Gagnáfrýjandi heldur því fram aðí ljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017 hafi hann ekki getað gert annaðen viðurkennt rétt aðaláfrýjanda til miskabóta sem í þeim málum hafi veriðákveðnar 700.000 krónur. Dómaframkvæmd sé fyrir því að slíkur réttur geti veriðfyrir hendi vegna meðferðar stjórnvalda þótt viðkomandi hafi ekki átt eða eigiekki rétt til skipunar eða ráðningar í starf. Annað gildi um ætlað fjártjón aðaláfrýjanda.Sjónarmið ráðherra og samþykki Alþingis um aukið vægi dómarareynslu við skipuní embætti landsréttardómara hafi verið málefnalegt og að því gættu hafi einnigverið málefnalegt að saman við það færi viðleitni til að jafna stöðu kynjannavið skipunina. Í ljósi sjónarmiðsins um dómarareynslu liggi fyrir aðtilhlýðilegt mat hafi farið fram á henni meðal umsækjenda, enda hafi þeir fjórirsem skipaðir voru en voru ekki efstir að mati dómnefndar verið með sömu eða meiri dómarareynslu en aðaláfrýjandi.Samkvæmt þessu sé því eindregið hafnað að meðferð málsins, rökstuðningur ogtillögur ráðherra eða frekari meðferð við skipun dómara geti talist saknæm ogólögmæt háttsemi þannig að bótaskyldu varði. Um orsakatengsl vísargagnáfrýjandi til þess að umsækjendur um dómaraembætti við Landsrétt hafi ekkiá nokkru stigi málsmeðferðar átt lögvarið tilkall til að hljóta skipun. Sýnthafi verið fram á að aukið vægi dómarareynslu hafi verið málefnalegt sjónarmiðog að frekari rannsókn ráðherra eða rökstuðningur hefði ekki breytt því að svohagaði til um þá fjóra sem skipaðir voru umfram þá sem dómnefnd taldi í hópi 15hæfustu en hlutu ekki skipun umrætt sinn. Í meginatriðum hafi sá munur verið ámati dómnefndar og mati ráðherra að nefndin hafi talið 15 umsækjendur hæfastaen ráðherra talið þá vera 24 og valið úr þeim hópi. Í hinum áfrýjaða dómi hafiverið komist að kjarna málsins við úrlausn um bótakröfu og ætlað fjártjón aðaláfrýjanda.Ráðherra hafi verið heimilt að víkja frá niðurstöðu dómnefndar og meginreglunnium að skipa skyldi þann eða þá hæfustu samkvæmt mati dómnefndar. Nefntbráðabirgðaákvæði beri augljóslega með sér að ráðherra hafi með samþykkiAlþingis að sönnu verið heimilt að víkja frá áliti dómnefndar og frá þeirrimeginreglu að skipa skuli hæfasta umsækjandann. Af þeim sökum sé ekki unnt aðfallast á sjónarmið aðaláfrýjanda um að hann hafi sannað bótaskilyrði, þar ámeðal um orsakatengsl, þannig að borið hafi að skipa hann dómara við Landsréttumrætt sinn.Í héraðsdómi var aðaláfrýjanditalinn hafa leitt að því nægilega sterkar líkur að lögmæt meðferð málsins afhálfu ráðherra og forsvaranlegt mat hennar á umsókn og samanburður á hæfni aðaláfrýjandaog annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hann hefði verið skipaður. Var samkvæmtþví fallist á með aðaláfrýjanda að hann ætti rétt til skaðabóta fyrirfjárhagslegt tjón og þóttu þær hæfilega ákveðnar 4.000.000 króna að álitum. Íljósi þess að ráðherrann hafði opinberlega fært fram þau rök að leggja yrðimeiri áherslu á dómarareynslu og að aðaláfrýjandi hafði samkvæmt gögnum málsinsmun meiri dómarareynslu en áfrýjendur hæstaréttarmála nr. 591 og 592/2017, var fallistá með aðaláfrýjanda að í málsmeðferð ráðherra hafi falist meiri meingerðgagnvart aðaláfrýjanda sem hafi orðið honum til aukins miska. Þóttu miskabætur af þeim sökum hæfilegaákveðnar 1.100.000 krónur. Landsréttur komst að öndverðriniðurstöðu um fjárhagslegt tjón aðaláfrýjanda. Í ljósi reglna um sönnunarbyrðisamkvæmt sakarreglunni og þess hvernig löggjafinn hefði ákveðið að haga málumvið skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn, var talið að aðaláfrýjandihafi ekki getað gengið að því sem vísu að hann yrði skipaður landsréttardómari,þegar af þeirri ástæðu að ráðherra hafi verið heimilt að fengnu samþykkiAlþingis að skipa aðra en þá sem dómnefnd hafði metið hæfasta að því tilskilduað þeir uppfylltu almenn hæfisskilyrði dómstólalaganna. Aðaláfrýjandi hafi þvíekki átt lögvarinn rétt til að vera skipaður dómari við Landsrétt og því bæri aðsýkna gagnáfrýjanda af skaðabótakröfu hans. Hvað rétt aðaláfrýjanda tilmiskabóta varðaði féllst Landsréttur á að rök væru til þess að ákveða honumhærri miskabætur en ákveðnar voru í málum nr. 591 og 592/2017 þar sem hannbyggi yfir mun meiri dómarareynslu en áfrýjendur þeirra mála. Var fallist á meðaðaláfrýjanda að ákvörðun ráðherra eins og hún var rökstudd hafi falið í sérverulega meingerð gegn æru og persónu aðaláfrýjanda og þættu miskabæturhæfilega ákveðnar eins og í héraðsdómi greindi. Aðaláfrýjandi var kjörinndómstjóri við Héraðsdóm Reykjaness frá og með 1. desember 2019 og skipaður landsréttardómarifrá og með 1. október 2020. Málavöxtum er ítarlega lýst í héraðsdómi.IIStjórnskipan íslenskalýðveldisins byggist á því að ríkisvaldið greinist í löggjafarvald,framkvæmdarvald og dómsvald. Alþingi og forseti Íslands fara saman meðlöggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdarvaldið og dómendurmeð dómsvaldið, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Í V. kafla hennar, sem er aðmestu efnislega óbreyttur frá árinu 1874, er fjallað um dómsvaldið og skiptistkaflinn í þrjár greinar, 59.–61. gr. Samkvæmt 59. gr. verður skipandómsvaldsins ekki ákveðin nema með lögum. Í 60. gr. kemur fram að dómendurskeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og samkvæmt 61. gr.skulu dómendur í embættisverkum sínum einungis fara eftir lögunum. Um dómsvaldið eru nánarifyrirmæli í VII. kafla stjórnarskrárinnar. Segir þar í fyrsta málslið 1. mgr. 70.gr. að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða umákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innanhæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Ákvæði þetta kom ístjórnarskrána með 8. gr. laga nr. 97/1995, stjórnarskipunarlögum um breytinguá stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Í almennumathugasemdum greinargerðar með frumvarpi því er varð að lögum nr. 97/1995 komfram að þrenns konar ástæður væru fyrir því að breytinga væri þörf á VII. kaflastjórnarskrárinnar sem venjulega væri nefndur mannréttindakafli hennar. Ífyrsta lagi þyrfti að efla, samhæfa og samræma mannréttindaákvæðin þannig aðþau gegndu betur því hlutverki sínu að vera vörn almennings í samskiptum við þásem fara með ríkisvald. Í öðru lagi væri þörf á því að færa ýmis ákvæði kaflanstil nútímalegra horfs, enda væru þau óbreytt frá því að fyrsta stjórnarskráÍslands var sett árið 1874. Loks væri tímabært að endurskoðamannréttindaákvæðin með tilliti til þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem Íslandhefði gengist undir með því að gerast aðili að alþjóðlegum sáttmálum tilverndar mannréttindum. Um 8. gr. frumvarpsins sagði að þar væri gerð tillaga umefni nýrrar 70. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem fjallað væri um lágmarksskilyrðiþess að maður gæti talist njóta réttlátrar málsmeðferðar í einkamálum ogopinberum málum fyrir dómstólum. Sambærileg regla væri ekki í þágildandistjórnarskrárákvæðum en atriðin sem talin væru í greininni kæmu öll með einumeða öðrum hætti fram í þágildandi réttarfarslöggjöf. Um 1. mgr. 8. gr. frumvarpsinssagði að þar væri mælt fyrir um að dómstólar skyldu vera óháðir og óhlutdrægir.Þetta væri einn mikilvægasti áskilnaðurinn í ákvæðinu og undirstaða þess aðmaður gæti talist njóta réttlátrar meðferðar fyrir dómstólum. Þegar tekið værifram að dómstólar skyldu vera óháðir væri einkanlega skírskotað til þess aðþeir ættu að vera sjálfstæðir og ekki háðir öðrum þáttum ríkisvaldsins. Værisjálfstæði þeirra gagnvart framkvæmdarvaldinu sérstaklega mikilvægt, bæði hvaðvarðaði skipunarvald framkvæmdarvaldsins yfir þeim, kjör sem dómendum værutryggð og að dómendum verði ekki vikið úr starfi með stjórnvaldsákvörðun.Skýrar reglur væru um skipan dómsvaldsins í V. kafla stjórnarskrárinnar en þærhefðu meðal annars að markmiði að tryggja sjálfstæði dómenda, auk almennureglunnar um þrískiptingu ríkisvaldsins í 2. gr. Þótt sjálfstæði dómsvaldsinsbirtist þannig í öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar þætti rétt að árétta þettafrumskilyrði í þessu ákvæði. IIIEins og greinir í dómumHæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017 er það og hefur lengi verið óskráðmeginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eðaembætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og 5. nóvember 1998 í máli nr.46/1998 sem birtur er í dómasafni það ár á blaðsíðu 3599. Í fyrrnefnda dóminum,þar sem deilt var um lögmæti skipunar í embætti héraðsdómara, var tekið fram aðsamkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi sem veitir starfí þjónustu ríkisins eða embætti að sjá til þess að atriði sem máli skipta séunægilega upplýst áður en það tekur ákvörðun um veitinguna. Í síðarnefnda dóminumvar komist svo að orði að valdi ráðherra væru þau mörk sniðin sem leiði aflögum og almennum reglum í stjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar ogmat á hæfni umsækjenda. Hvað dómara varðar sérstaklega var reglan um að skipaskuli hæfasta umsækjandann fest í lög með 2. gr. laga nr. 45/2010 eins og nánarverður rakið hér á eftir. Reglur um dómnefndir til að metahæfi umsækjenda um dómarastörf komu fyrst í lög hér á landi með lögum nr.92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þær tóku til héraðsdómaraen bundu ekki hendur ráðherra við veitingu dómaraembættis. Í lögskýringargögnumsagði að tillaga um slíka dómnefnd hefði áður komið fram en það hafi verið ístjórnarfrumvarpi sem lagt hafi verið fyrir Alþingi 1975-1976. Í athugasemdumvið það hafi verið rakin ýmis dæmi um svipað fyrirkomulag í öðrum ríkjum enmegintilgangur ákvæðisins væri að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traustalmennings á því að dómarar væru óháðir handhöfum framkvæmdarvaldsins.2Efnislega sömu reglur og voru ílögum nr. 92/1989 voru teknar upp í 3. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 umdómstóla. Um störf dómnefnda skyldi ráðherra samkvæmt lögunum setja nánarifyrirmæli og var það gert með reglum nr. 693/1999 um störf dómnefndar samkvæmt3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Á grundvelli þeirra setti dómnefndinverklagsreglur við mat á umsóknum sem ráðherra staðfesti 23. mars 2001. Með 3. og4. mgr. 12. gr. laga 15/1998 var rannsóknarskyldu þeirri sem mælt er fyrir um í10. gr. stjórnsýslulaga við skipun í embætti héraðsdómara að verulegu leytilétt af ráðherra og þess í stað lögð áherðar sjálfstæðrar og óháðrar dómnefndar sem var skipuð með tilliti tilþess að tryggt yrði að sérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfniumsækjenda um dómaraembætti.Samkvæmt ákvæðum 3. og 4. mgr.12. gr. laga nr. 15/1998, eins og þau voru fram til ársins 2010, batt álitdómnefndar um hæfni umsækjenda ekki ráðherra. Þótt álitið væri ekki bindandivar eigi að síður lagt til grundvallar í dómaframkvæmd, sbr. áðurgreindan dómHæstaréttar í máli nr. 412/2010, að teldi ráðherra efni til að víkja frá álitidómnefndar væri óhjákvæmilegt að ákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn samkvæmt10. gr. stjórnsýslulaga. Bæri ráðherra þá meðal annars að taka tillit til eiginfyrirmæla í reglum nr. 693/1999 um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati ogjafnframt tryggja að sérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störfdómnefndarinnar. Í athugasemdum greinargerðar meðfrumvarpi til laga nr. 15/1998 kom fram að hæst hefði borið í þeirri umræðu semfram hefði farið um stöðu dómstólanna hvort það væri samrýmanlegt meginreglunnium sjálfstæða og óháða dómstóla að ákvörðunarvald um svokölluð innri málefnidómstóla, þar á meðal beiðnir um fjárveitingar til þeirra, væri að meira eðaminna leyti í höndum ráðherra, en hér á landi gætti þess í nokkrum mæli aðdómsmálaráðherra hefði slíkt vald. Bent hafi verið á að ráðherra gæti meðafskiptum af starfsmannahaldi, veitingu dómaraembætta og beiðnum umfjárveitingar haft talsverð áhrif á starfsemi dómstólanna. Þá sagði að afþessum sökum hafi því verið hreyft að draga mætti í efa að dómstólarnir værufyllilega sjálfstæðir og óháðir öðrum þáttum ríkisvaldsins. Við mótunfrumvarpsins hafi verið tekið tillit til þessarar umræðu. Þá hafi einnig veriðhugað að þróun sambærilegrar löggjafar í öðrum ríkjum Evrópu. Þjóðréttarlegarskuldbindingar Íslands, einkum hvað varðar mannréttindi og viðskipti, valdi þvíað sú viðmiðun sé ekki aðeins eðlileg heldur einnig óhjákvæmileg. Þá verði viðmótun löggjafar um dómstóla að hafa í huga eftirlitshlutverk þeirra gagnvartlöggjafar- og framkvæmdarvaldinu. Með þetta í huga hafi verið stefnt að því viðsamningu frumvarpsins að það yrði tryggt sem best að dómstólarnir verði óháðirhinum tveimur þáttum ríkisvaldsins. Einnig hafi því verið fylgt, sem þróuninhafi tvímælalaust beinst í átt til í nágrannalöndunum, að búa svo um hnútana aðdómstólar yrðu einnig sjálfstæðir um stjórn innri málefna sinna.3Með 2. gr. laga nr. 45/2010 varlögum nr. 15/1998 breytt og reglur um störf dómnefndar til að fjalla um hæfniumsækjenda um embætti hæstaréttar- og héraðsdómara leiddar í lög með ákvæðum 4.gr. a laganna. Í fyrsta málslið 3. mgr. þeirrar lagagreinar kom fram aðóheimilt væri að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki taliðhæfastan meðal umsækjenda. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinar mátti þóvíkja frá þessu ef Alþingi samþykkti tillögur ráðherra um heimild til að skipaí embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllumskilyrðum 2. og 3. mgr. 4. gr. laganna. Í almennum athugasemdum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 45/2010 sagði meðal annars að þegar settarværu reglur um skipun dómara yrði að taka tillit til fjölda atriða. Mikilvægtværi að styrkja stöðu og sjálfstæði dómstólanna og tryggja sem best að þeirverði óháðir hinum tveimur þáttum ríkisvaldsins sem þeir hafi eftirlit með.Ekki sé nægilegt að sjálfstæði dómstólanna sé tryggt í raun heldur verðisjálfstæðið og trúverðugleikinn sem því fylgi að vera öllum sýnilegur. Þá sagðieinnig að í íslenskum lögum væru ekki almennar reglur um hvaða sjónarmið ættiað leggja til grundvallar við skipun í opinber störf. Litið hafi verið svo á aðþað væri komið undir mati þess sem starf veitti hvaða sjónarmið skyldi leggjasérstaka áherslu á. Sú óskráða meginregla stjórnsýsluréttar gilti þó um slíkaákvörðun að hún yrði að vera byggð á málefnalegum sjónarmiðum eins og til dæmisum menntun, starfsreynslu, hæfni og persónulega eiginleika. Auk þess værigengið út frá því í stjórnsýslurétti að þar gilti sú meginregla að velja bæriþann umsækjanda sem talinn væri hæfastur þannig að frjálsu mati stjórnvaldsinsværu settar skorður. Um 2. mgr. 2. gr. frumvarpsinssagði í athugasemdunum að þar væri fjallað um hlutverk dómnefndar. Hún skyldiláta dómsmálaráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur umembætti dómara. Þar ætti að koma fram skýr afstaða dómnefndar til þess hvaðaumsækjandi væri hæfastur til að hljóta embættið, en heimilt væri að setja tvoeða fleiri umsækjendur jafna í því efni. Brýnt væri að vandað væri til allrar málsmeðferðarhjá nefndinni og væri hlutverk hennar að draga fram hæfustu umsækjendurna oggera jafnframt grein fyrir því hvern eða hverja hún teldi hæfasta úr hópiþeirra. Um 3. mgr. 2. gr. frumvarpsinssagði meðal annars að þar væru lögð til þau nýmæli að ráðherra væri bundinn afáliti dómnefndarinnar þótt hann hafi enn hið formlega skipunarvald. Lagt væritil að óheimilt yrði að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekkitalið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Þó mættivíkja frá þessari reglu ef Alþingi samþykkti tillögu ráðherra um að skipa annannafngreindan umsækjanda. Í þessu fælist að dómsmálaráðherra tæki við álitidómnefndar þar sem fram kæmi umsögn um alla umsækjendur og jafnframt afstaðanefndarinnar til þess hvaða umsækjandi eða eftir atvikum umsækjendur teldusthæfastir til að vera skipaðir í embættið. Ekki væri gert ráð fyrir því aðdómsmálaráðherra leitaði eftir afstöðu umsækjenda til niðurstöðudómnefndarinnar enda ætti hún að veita þeim andmælarétt áður en hún tækiendanlega ákvörðun í málinu. Þó gæti komið til þess að ráðherra þyrfti að óskaeftir nýrri umsögn dómnefndar ef í ljós kæmi verulegur annmarki á undirbúningiákvörðunar nefndarinnar.Einnig sagði um 3. mgr. 2. gr.frumvarpsins að legði dómsmálaráðherra til að annar en sá sem dómnefnd hefðitalið hæfastan yrði skipaður í embættið skyldi hann bera þá tillögu undirAlþingi. Gert væri ráð fyrir því að slík tillaga hlyti sömu málsmeðferð oggilti um kosningu umboðsmanns Alþingis, meðal annars að hún gengi án umræðu tilþeirrar nefndar sem forseti Alþingis legði til. Rétt þætti að ganga út frá þvíað nægilegt væri að tillaga ráðherra fengi fylgi meiri hluta á Alþingi. Væri þáhorft til þess að áskilnaður um aukinn meiri hluta gæti leitt til þess að reglaum þetta yrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi meðveitingarvaldið en ekki ráðherra. Yrði að ætla að reglur í þeim búningi semlagðar væru til þjónuðu nægilega tilgangi án þess að lengra yrði gengið í þessuefni. Að öðru leyti væri rétt að benda á að ráðherra væri bundinn af tillögudómnefndar ef tillaga hans yrði felld á Alþingi eða næði ekki fram að gangainnan þess frests sem lögin setji. Í því tilviki gæti ráðherra ekki auglýstdómaraembættið að nýju þannig að nýtt skipunarferli hæfist, heldur væri hann bundinnaf umsögn dómnefndarinnar. Ráðherra setti á grundvelli 4.gr. a dómstólalaga reglur nr. 620/2010 um störf dómnefndar sem fjallar um hæfniumsækjenda um dómaraembætti og voru þær birtar í B-deild Stjórnartíðinda 23.júlí 2010. Þar sagði í 5. gr. að umsókn umsækjanda um embætti dómara ágrundvelli auglýsingar um það ásamt reglum sem um það giltu markaði þann grundvöllsem dómnefnd byggi umsögn sína á. Dómnefndin skyldi sjá til þess að mál væri nægilegaupplýst áður en umsögn væri veitt um hæfni umsækjanda. Samkvæmt 6. gr.reglnanna skyldi dómnefndin gefa skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendurþar sem fram kæmi rökstutt álit á hæfni hvers umsækjanda og rökstutt álit á þvíhvern eða hverja nefndin teldi hæfasta til að hljóta embættið. Í 7. gr.reglnanna kom fram að dómnefnd skyldi kynna umsækjendum drög sín að umsögn umhæfni umsækjenda og gefa þeim sjö daga frest til þess að koma að sjónarmiðumsínum. 4Lög um dómstóla nr. 50/2016öðluðust gildi 1. janúar 2018 en bráðabirgðaákvæði I, II, IV,V og VI tóku gildi14. júní 2016. Samkvæmt 1. til 3. gr.laganna er dómstólaskipan landsins með þeim hætti að Hæstiréttur Íslands eræðsti dómstóll þjóðarinnar, Landsréttur er áfrýjunardómstóll og í héraði eruátta dómstólar með afmörkuð umdæmi. Í 1. mgr. 12. gr. laganna segir að dómnefndláti ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur um embætti dómara.Í umsögn dómnefndar skal tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi væri hæfasturtil að hljóta embættið en heimilt er að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna.Að öðru leyti setur ráðherra reglur um störf nefndarinnar. Um það giltu á þeimtíma sem hér skiptir máli reglur nr. 620/2010, nú reglur nr. 970/2020.Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laganr. 50/2016 er óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekkitalið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Fráþessu má þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipaí embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllumskilyrðum til að hljóta skipun í embættið. Ráðherra skal þá leggja slíkatillögu fyrir Alþingi innan tveggja vikna frá því að umsögn dómnefndar erafhent honum, eða innan þess tíma frá því að Alþingi kemur næst saman eftir aðumsögn er fengin, og verður tillagan að vera samþykkt innan mánaðar frá því aðhún er lögð fram, ella er ráðherra bundinn af umsögn dómnefndar. Í athugasemdumvið 12. gr. frumvarpsins kom fram að greinin svaraði til 2. og 3. mgr. 4. gr. aþágildandi laga um dómstóla, sbr. 2. gr. laga nr. 45/2010. Um skýringu áákvæðinu var vísað til athugasemda við 2. gr. í greinargerð við frumvarp þaðsem varð að þeim lögum.Samkvæmt 1. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða við lög nr. 50/2016 skyldi skipun dómara við Landsrétt lokið eigisíðar en 1. júlí 2017 og dómarar skipaðir frá og með 1. janúar 2018. Nefndsamkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 skyldi meta hæfni umsækjenda um embættidómara við Landsrétt í fyrsta sinn og láta ráðherra í té umsögn um umsækjendurí samræmi við 2. mgr. 4. gr. a og reglur sem um dómnefndina giltu. Þá sagði í1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða að ráðherra væri óheimilt að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki metið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu mætti þó víkja ef Alþingisamþykkti tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. laganna. Í 2. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða sagði að þegar ráðherra gerði tillögu um skipun í embætti dómaravið Landsrétt í fyrsta sinn skyldi hann leggja tillögu sína um hverja skipunfyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skuli hannsenda þær forseta Íslands sem skipi í embættin, sbr. 21. gr. Samþykki Alþingiekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skuli ráðherra leggja nýja tillögufyrir Alþingi til samþykktar. Um bráðabirgðaákvæði IV sagði í athugasemdum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 50/2016 að lagt væri til að áður en ráðherraskipaði dómara í embætti Landsréttar í fyrsta sinn skyldi hann leggja tillögusína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Í ljósi þess að skipaðiryrðu samtímis 15 dómarar væri eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en einshandhafa ríkisvalds að því. IVMálsókn aðaláfrýjanda er hvaðskaðabótakröfu hans varðar reist á sakarreglunni. Samkvæmt því þarf aðaláfrýjandiað færa sönnur að eftirfarandi: Í fyrsta lagi að málsmeðferð dómsmálaráðherra íaðdraganda skipunar landsréttardómaranna 15 í júní 2017 hafi falið í sérsaknæma og ólögmæta háttsemi. Í öðru lagi þarf aðaláfrýjandi að sanna að hannhafi orðið fyrir fjártjóni og í þriðja lagi að orsakasamband sé á milli ólögmætrarog saknæmrar háttsemi ráðherrans við málsmeðferðina og þess fjártjóns sem aðaláfrýjanditelur sig hafa orðið fyrir af hennar völdum.2Þegar metið er hvort háttsemidómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landréttardómaranna 15 hefur veriðólögmæt og saknæm er þess fyrst að gæta að í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar í málumnr. 591 og 592/2017 var því slegið föstu að þeir annmarkar hefðu verið ámálsmeðferð ráðherrans í aðdraganda skipunar dómaranna að það varðaði skaðabótaskylduúr hendi íslenska ríkisins. Í máli þessu hefur ekkert komið fram sem fær þeirriályktun umræddra dóma hnekkt, og hafa þeir því um það efni sönnunargildi hérsamkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Á sama lagagrundvelli er einnig aðgæta dóms Hæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 sem varðar sömu málsmeðferðdómsmálaráðherra, þótt í öðru samhengi sé. Þar var lagt til grundvallar að ekkistæðist það sem byggt var á í minnisblaði ráðherrans 30. maí 2017, að með því einu að auka vægi dómarareynslu frá þvísem dómnefnd hafði lagt til grundvallar í stigatöflu að baki umsögn sinni 19.sama mánaðar, en byggja að öðru leyti á fullnægjandi rannsókn nefndarinnar áeinstökum matsþáttum, gæti fengist sú niðurstaða, að fjórir tilteknirumsækjendur um embætti dómara við Landsrétt féllu allir en aðrir ekki brott úrhópi þeirra 15 hæfustu, og að í stað þeirra færðust upp í þann hóp fjórirtilteknir umsækjendur öll með tölu öðrum fremur.Í annan stað er þess að gæta varðandimat á lögmæti athafna dómsmálaráðherra að þegar drög að umsögn dómnefndar lágufyrir 11. maí 2017 var aðaláfrýjanda eins og öðrum umsækjendum gefinn kostur áað koma á framfæri andmælum við umsögn nefndarinnar, sbr. fyrirmæli 7. gr.reglna nr. 620/2010. Þann rétt nýtti aðaláfrýjandi sér samkvæmt gögnum málsinsekki, enda í hópi 15 hæfustu umsækjendanna að mati dómnefndar og hafði því ekkisérstakt tilefni til andmæla. Samkvæmt gögnum málsins var aðaláfrýjanda ekki gefinnkostur á að koma á framfæri athugasemdum sínum áður en ráðherrann tók þáákvörðun að aðaláfrýjandi yrði, ásamt þremur öðrum sem dómnefnd hafði metið íhópi 15 hæfustu umsækjendanna, ekki á meðal þeirra 15 sem hún hygðist geratillögu til Alþingis um að skipaðir yrðu dómarar við Landsrétt. Eins og greinir í dómum Hæstaréttar31. júlí 2017 í málum nr. 451 og 452/2017 fær fyrirkomulag laga er varðar störfdómnefndar og aðkomu Alþingis að skipun dómara ekki breytt þeirri rótgrónu stjórnskipunarvenjuíslensks réttar að það er dómsmálaráðherra sem fer með ákvörðunarvald um það hverjireru skipaðir dómarar hverju sinni. Umsögn dómnefndar 19. maí 2017 var eins ogáður getur lögbundinn þáttur í undirbúningi þeirrar ákvörðunar dómsmálaráðherraað skipa 15 dómara til að taka sæti í Landsrétti. Í 13. gr. stjórnsýslulaga kemurfram að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður enstjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaðahans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Í skjóli valdheimilda ákvaðdómsmálaráðherra í tillögu sinni til Alþingis að víkja frá áliti lögskipaðrar dómnefndará grundvelli annarra sjónarmiða en þeirra sem nefndin hafði áður reist álitsitt á. Verður að jafna þeim breyttu sjónarmiðum til þess að ráðherrann hafiaflað nýrra gagna og upplýsinga í skilningi 13. gr. stjórnsýslulaga. Að þvígættu og þar sem um var að ræða atriði sem voru aðaláfrýjanda í óhag bar ráðherranumsamkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga að gefa aðaláfrýjanda kost á að koma áframfæri athugasemdum áður en ráðherrann réð ákvörðun sinni til lykta. Myndiöndverð lögskýring leiða til þess að ákvæðið yrði þýðingarlítið, sbr. tilhliðsjónar um lögskýringu hvað tilgang varðar dóm Hæstaréttar 16. nóvember 2006í máli nr. 195/2006. Er þá til þess aðlíta að ekki lá fyrir í gögnum málsins afstaða aðaláfrýjanda og rök hans tilþeirra sjónarmiða sem breytt afstaða ráðherra miðað við afstöðu dómnefndar varreist á. Í ljósi lögbundins hlutverks dómnefndar og fyrirmæla um skipun hennarmátti aðaláfrýjandi sem umsækjandi um dómaraembætti ganga út frá því að sjónarmiðnefndarinnar yrðu lögð til grundvallar tillögugerð ráðherra, nema fullnægjandirannsókn og að öðru leyti lögmæt málsmeðferð af hálfu ráðherra leiddi tilannarrar niðurstöðu um hæfni aðaláfrýjanda en dómnefndin hafði komist að. Þáverður með engu móti talið að afstaða hans til breyttrar afstöðu ráðherra miðaðvið umsögn dómnefndar hafi í ljósi hagsmuna aðaláfrýjanda af úrlausn málsins veriðóþörf í skilningi 13. gr. stjórnsýslulaga. Braut dómsmálaráðherra samkvæmtþessu einnig gegn andmælarétti aðaláfrýjanda við meðferð málsins.Að öllu framangreindu virtuliggur fyrir, að meðferð málsins af hálfu dómsmálaráðherra í aðdraganda þess aðskipaðir voru í fyrsta sinn 15 dómarar til að taka sæti í Landsrétti var ekki ísamræmi við fyrirmæli stjórnsýslulaga. Er því fullnægt skilyrði sakarreglunnarum ólögmæti háttsemi ráðherrans. 3Um skipun dómara við Landsréttvorið 2017 fór samkvæmt ákvæði IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016. Samkvæmtfyrsta málslið 1. mgr. ákvæðisins skyldi skipun dómaranna lokið eigi síðar en1. júlí 2017 og þeir skipaðir í embætti frá og með 1. janúar 2018. Í öðrummálslið 1. mgr. ákvæðisins kom fram að nefnd samkvæmt 4. gr. a laga um dómstólanr. 15/1998 skyldi meta hæfni umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt ífyrsta sinn og láta ráðherra í té umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr.þeirrar greinar og reglur sem um dómnefndina giltu. Þá sagði í ákvæðinu að ráðherraværi óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki taliðhæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessumætti þó víkja ef Alþingi samþykkti tillögu ráðherra um heimild til að skipa íembættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllumskilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. Þess er áður getið að það er oghefur lengi verið meginregla í íslenskum rétti að stjórnvaldi sem skipar íopinbert starf eða embætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Hvaðvarðar dómara sérstaklega var meginregla þessi fest í sett lög árið 2010 enhafði áður gilt ólögfest. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að íframangreindum orðum ákvæðis IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016 að fráþessu megi þó víkja felist að sönnu heimild ráðherra til að víkja frá þeirrimeginreglu að skipa skuli hæfasta umsækjandann. Á framangreint sjónarmiðgagnáfrýjanda verður ekki fallist. Ef ætlun löggjafans við setningubráðabirgðaákvæðis IV við lög nr. 50/2016 var að víkja frá meginreglunni umhæfasta umsækjandann við skipun dómara í Landsrétt hefði slíkt þurft að komafram með ótvíræðum hætti í orðum laganna eða lögskýringargögnum. Svo er ekki. Erí því sambandi sérstaklega til þess að líta að við veitingu dómaraembætta tekurráðherra ekki ákvörðun um veitingu embættis sem lýtur boðvald hans sjálfs,heldur um stöðu sem tilheyrir þeirri grein ríkisvaldsins sem að stjórnlögum fermeð eftirlitshlutverk gagnvart öðrum greinum þess og tryggt er sjálfstæði í 1. málslið61. gr. stjórnarskrárinnar eins og áður hefur verið rakið. Á hinn bóginn leiðir af hinutilgreinda orðalagi bráðabirgðaákvæðisins, að álit dómnefndar um hæfniumsækjenda batt dómsmálaráðherra ekki fortakslaust. Var honum samkvæmt ákvæðinu heimilt að gera tillögu tilAlþingis um skipun annars eða annarra umsækjenda en þeirra sem dómnefnd hafðimetið hæfasta, að því tilskildu að þeir fullnægðu almennum hæfisskilyrðumlaganna. Tillaga ráðherra um að víkja frá áliti dómnefndar og leggja til aðraumsækjendur en þá sem dómnefnd hafði metið hæfasta varð hins vegar að byggja ámálefnalegum sjónarmiðum og vera reist á fullnægjandi rannsókn, samanburði ogrökstuðningi fyrir breyttri tillögu um það hver eða hverjir umsækjenda væru aðmati ráðherra hæfastir til að gegna dómaraembætti öndvert áliti dómnefndar. Aðfenginni slíkri tillögu frá ráðherra væri það síðan hlutverk Alþingis að hafaeftirlit með því að tillaga ráðherra fullnægði þessum kröfum. Eins og rakið er í héraðsdómihefur það í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið talin forsenda fyrir bótaskyldu gagnáfrýjanda gagnvart þeimsem sækir um opinbert starf eða embætti, en fær ekki, að viðkomandi sýni fram áað lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsókn hans og samanburður áhæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hann hefði hlotið embættið.Af hálfu gagnáfrýjanda hefur ekki verið gerð viðunandi grein fyrir því hvaðasamanburður fór fram af hálfu ráðherra á aðaláfrýjanda og öðrum umsækjendum oghvernig innbyrðis mati á þeim var háttað, en dómnefnd hafði samkvæmt stigatöfluraðað aðaláfrýjanda í ellefta sæti yfir 15 hæfustu umsækjendurna. Þá hefurHæstiréttur eins og í héraðsdómi greinir þegar hafnað sjónarmiðum um að þeirannmarkar hafi verið á dómnefndarálitinu að tilefni hafi verið fyrir ráðherraað víkja frá því, sbr. dóma réttarins í málum nr. 591 og 592/2017. Af þessuleiðir að vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn málsins og að öðru leytilögmæt meðferð þess af hálfu ráðherra hefði leitt til annarrar niðurstöðu umhæfni aðaláfrýjanda en dómnefnd hafði komist að verður að túlka honum í hag, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar16. október 2008 í máli nr. 56/2008 og 19. desember 2012 í máli nr. 236/2012.Að framansögðu virtu er fallistá með aðaláfrýjanda að hann hafi leitt að því nægar líkur að forsvaranlegt mat dómsmálaráðherraá umsókn hans og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda um embættidómara við Landsrétt hefði eins og hér hagaði til leitt til þess að hann hefðiverið skipaður dómari umrætt sinn. 4Aðaláfrýjandi var dómari viðHéraðsdóm Reykjaness, þegar hann sótti um starf dómara við Landsrétt ágrundvelli auglýsingar 10. febrúar 2017. Gegndi hann því starfi í 23 mánuði frá1. janúar 2018 að telja til 1. desember 2019 en frá þeim degi starfi dómstjóraí 10 mánuði eða til 1. október 2020 er hann var skipaður landsréttardómari. Samkvæmtgögnum málsins fóru föst laun héraðsdómara á þeim tíma sem hér skiptir máli íhverjum mánuði eftir flokki 502-140 ásamt 33 einingum fyrir yfirvinnu og námu samtals1.410.328 krónum á mánuði. Laun dómstjóra fóru eftir flokki 502-141 ásamt 42einingum fyrir yfirvinnu og námu samtals 1.533.859 krónum á mánuði. Átímabilinu frá 1. janúar 2018 til 1. október 2020 voru laun landsréttardómara samkvæmtgögnum málsins 1.692.155 krónur. Endanleg fjárhæð dómkröfu aðaláfrýjanda byggistannars vegar á núvirtum mun launa og hins vegar verðmæti lífeyrisréttinda samkvæmtútreikningi tryggingastærðfræðings sem ekki hefur verið andmælt tölulega. Munurlauna samkvæmt útreikningnum er 7.746.039 krónur og munur verðmætis lífeyrisréttinda1.553.322 krónur. Fallist er á með aðaláfrýjanda að á þessum grundvelli eigihann rétt til þess að fjártjón hans verði ákvarðað en vegna óvissu umlífeyrisréttindin verða bætur fyrir þau ekki metnar öðruvísi en að álitum. Aðþessu gættu verða aðaláfrýjanda dæmdar 8.500.000 krónur í skaðabætur vegnafjártjóns.5Áður er komist að þeirriniðurstöðu að dómsmálaráðherra hafi ekki hagað málsmeðferð sinni með lögmætumhætti þegar hún lagði fyrir Alþingi tillögu sína um skipun 15 dómara viðLandsrétt á grundvelli auglýsingar 10. febrúar 2017, en í tillögunni fólst einsog áður er fram komið að vikið var að hluta frá áliti dómnefndar um veitingudómaraembættanna. Í hæstaréttarmálum nr. 591 og 592/2017 voru áfrýjendum þeirramála dæmdar miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur, en þeir voru eins og aðaláfrýjandií hópi þeirra 15 umsækjenda sem dómnefnd taldi hæfasta til að gegna embættidómara við Landsrétt en ráðherra gerði ekki tillögu um til Alþingis.Gagnáfrýjandi hefur með hliðsjón af niðurstöðu þessara dóma viðurkennt skyldusína til að greiða aðaláfrýjanda miskabætur af sama tilefni en aðila greinir áhinn bóginn á um fjárhæð þeirra. Þegar horft er til þess að dómsmálaráðherrafærði opinberlega fram þau rök fyrir tillögu sinni að leggja yrði meiri áhersluá dómarareynslu, og að því gættu að aðaláfrýjandi var starfandi héraðsdómari oghafði samkvæmt gögnum málsins mun meiri reynslu af dómstörfum en aðilarumræddra mála er fallist á það mat hins áfrýjaða dóms, að ákvörðun ráðherrans hafieins og hún var rökstudd falið í sér verulega meingerð gegn æru aðaláfrýjandaog persónu. Teljast miskabætur til handa honum því hæfilega ákveðnar 1.000.000krónur. 6Samkvæmt öllu framansögðu er niðurstaðamálsins sú að gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 8.500.000krónur í skaðabætur vegna fjártjóns og 1.000.000 krónur í miskabætur með vöxtumeins og nánar greinir í dómsorði.Eftir framangreindum úrslitumber að dæma gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað sem ákveðinner í einu lagi á öllum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið,greiði aðaláfrýjanda, Jóni Höskuldssyni, 8.500.000 krónur í skaðabætur meðvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2018 til 6. mars sama ár, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiðiaðaláfrýjanda 1.000.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III.kafla laga nr. 38/2001 frá 6. mars 2018 til greiðsludags.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 3.500.000 krónur í málskostnað íhéraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Dómur LandsréttarMál þetta dæma Árni Vilhjálmsson lögmaður,Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari og Þórður S. Gunnarsson, fyrrverandihéraðsdómari.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaAðaláfrýjandi skaut málinutil Landsréttar 20. nóvember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25.október 2018, í málinu nr.E-723/2018.2Aðaláfrýjandi krefstaðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna fjártjóns og aðmiskabætur til handa gagnáfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Landsrétti. Til vara krefst hann lækkunar á öllum kröfumgagnáfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður. 3Gagnáfrýjandi áfrýjaðimálinu fyrir sitt leyti 13. febrúar 2019. Hann krefst þess að aðaláfrýjandaverði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 22.947.422 krónur með vöxtumeins og dæmdir voru í héraði og miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. mars 2018 tilgreiðsludags. Þá krefst hann hærri málskostnaðar í héraði og málskostnaðarfyrir Landsrétti.Málsatvik 4Málsatvikum eru gerðítarleg skil í hinum áfrýjaða dómi. Þar er meðal annars rakið að embætti 15dómara við Landsrétt hafi verið auglýst laus til umsóknar 10. febrúar 2017.Umsóknarfrestur hafi verið til 28. sama mánaðar og að gagnáfrýjandi hafi veriðmeðal umsækjenda. Endanlegur fjöldi umsækjenda, sem uppfyllt hafi skilyrði 2.og 3. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla, sbr. ákvæði IV til bráðabirgðaí lögum nr. 50/2016, sbr. lög nr. 10/2017 um breytingu á þeim lögum, það eralmenn hæfisskilyrði, hafi verið 33. Dómnefnd samkvæmt 4. gr. a laga nr.15/1998 um dómstóla hafi metið gagnáfrýjanda meðal 15 hæfustu umsækjenda. Aðfengnu áliti dómnefndar hafi dómsmálaráðherra ákveðið að gera ekki tillögu tilAlþingis um skipun fjögurra umsækjenda, sem dómnefnd hafði metið hæfasta, oghafi gagnáfrýjandi verið einn þeirra. Þess í stað hafi ráðherra lagt til viðAlþingi að skipaðir yrðu fjórir umsækjendur, sem dómnefnd hafði ekki metið íhópi þeirra hæfustu. 5Eftir að framangreindumdómi héraðsdóms var áfrýjað til Landsréttar var gagnáfrýjandi kosinn dómstjórivið Héraðsdóm Reykjaness og hefur hann gegnt því embætti frá 1. desember 2019.Með bréfi 13. þess mánaðar til Landsréttar lækkaði gagnáfrýjandi höfuðstólupphaflegrar kröfu sinnar vegna ætlaðs fjártjóns þar sem laun hans hefðu hækkaðvið að taka við fyrrgreindu embætti dómstjóra. Niðurstaða 6Í dómum Hæstaréttar, 31.júlí 2017, í málunum nr. 451/2017 og 452/2017, þar sem fjallað var um skipundómara í Landsrétt, staðfesti Hæstiréttur þá fastmótuðu stjórnskipunarvenju aðdómsmálaráðherra færi með skipunarvaldið við skipun dómara í réttinn. Í dómunumkom fram að á sama hátt og tillaga dómsmálaráðherra til forseta Íslands umskipun tiltekins manns í embætti dómara væri liður í þeirri stjórnvaldsákvörðunsem í skipuninni fælist, væri tillaga ráðherra til Alþingis um að annar maðuryrði skipaður dómari en sá sem dómnefnd hefði metið hæfastan, einnig lögbundinnþáttur í undirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti. 7Um skipun dómara við Landsrétt vorið 2017 fór samkvæmt ákvæði IV tilbráðabirgða í lögum um dómstóla nr. 50/2016. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skalráðherra, þegar hann gerir tillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt ífyrsta sinn, leggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar.Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skal hann senda þær forseta Íslands, semskipar í embættin, sbr. 21. gr. laga nr. 50/2016. Samþykki Alþingi ekki tillöguráðherra um tiltekna skipun skal ráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi tilsamþykktar. Í 3. málslið 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða í lögum nr.50/2016, kemur fram að óheimilt sé að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefndhefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliðaöðrum. Samkvæmt 4. málslið sömu málsgreinar má þó víkja frá þessu, ef Alþingisamþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. sömu laga. 8Með lögum nr. 45/2010 kom inn nýtt ákvæði, 4. gr. a, í þágildandi lögnr. 15/1998 um dómstóla. Umskýringu framangreinds ákvæðis IV til bráðabirgða vísast til athugasemda við 2.gr. í greinargerð við frumvarp það sem varð að framangreindum lögum nr.45/2010. Í almennum athugasemdum sem fylgdu þvífrumvarpi kemur fram að það sé samið á vegum réttarfarsnefndar á grundvellitillagna nefndar, sem falið hafi verið að gera tillögur um breytingar á reglumum skipun dómara. Fram kemur að við setningu reglna um skipun dómara þurfi aðtaka tillit til fjölda atriða. Mikilvægt sé að styrkja stöðu og sjálfstæðidómstólanna og tryggja sem best að þeir verði óháðir hinum tveimur þáttumríkisvaldsins, sem þeir hafa eftirlit með. Þá er vísað til þeirrargrundvallarreglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldi beri við skipun í embætti aðvelja hæfasta umsækjandann og lagt til það nýmæli að dómsmálaráðherra verðibundinn af áliti dómnefndar, þótt hann hafi enn hið formlega skipunarvald. Fráþessu megi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til aðskipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægi að mati dómnefndaröllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016, það er hinum almennuhæfisskilyrðum. 9Nefnd dómsmálaráðherra, sem falið var að móta tillögur um nýjar reglurum skipun hæstaréttar- og héraðsdómara, og vikið var að hér að framan, taldirétt að samþykki aukins meirihluta alþingismanna þyrfti til að koma, ella yrðiráðherra bundinn af áliti dómnefndar. Vísaði nefndin til þess að hér væri umnokkurs konar neyðarhemil að ræða. Líkur væru á því að það fældi ráðherra fráþví að skipa ómálefnalega í embætti ef atbeina Alþingis þyrfti til. Taldinefndin máli skipta hvernig staðið væri að málsmeðferð þingsins, þannig aðflokkspólitík kæmi sem minnst við sögu. Löggjafinn hafnaði þeirri tillögu ogsegir í athugasemd við 3. gr. frumvarpsins að slík skipun gæti leitt til þessað dómnefndin færi með veitingarvaldið en ekki ráðherra. Áskilnaður um aukinn meirihluta,eins og nefndin lagði til, gæti leitt til þess að regla um þetta yrði í reyndóvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi með veitingarvaldið en ekkiráðherra. Þá segir að ætla verði að reglur í þeim búningi sem hér séu lagðartil þjóni nægilega þeim tilgangi sem að sé stefnt án þess að lengra verðigengið. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar um frumvarpið kemur fram aðmjög fátítt sé að krafist sé aukins meirihluta Alþingis og að skapast hafiákveðnar venjur og hefðir um að einfaldur meirihluti sé nægilegur nema skýrt sékveðið á um annað, til dæmis í stjórnarskrá og lögum um þingsköp Alþingis.Kemur fram það mat meirihlutans að það verði nægilega viðurhlutamikið fyrirráðherra, vilji hann fara gegn ráðleggingum dómnefndar, að hann þurfi að leggjatillögu sína fyrir Alþingi og fá samþykki einfalds meirihluta fyrir henni.0Gagnáfrýjandi krefst skaðabóta vegna fjártjóns sem hann hafi orðiðfyrir þar sem hann hafi ekki verið skipaður í embætti dómara við Landsrétt,þótt hann hafi verið í hópi þeirra 15 umsækjenda sem dómnefnd hafði metiðhæfasta til að gegna embætti landsréttardómara. Um fjárhæð kröfunnar vísargagnáfrýjandi til mismunakenningarinnar, það er fjárkrafan nemi mismun á launumog lífeyrisréttindum hans í núverandi starfi og launum og lífeyrisréttindumlandsréttardómara til 70 ára aldurs gagnáfrýjanda.1Þegar embætti 15 dómara við Landsrétt voru auglýst laus til umsóknar10. febrúar 2017 lá fyrir að tillaga ráðherra um skipun dómara í Landsrétt ífyrsta sinn þyrfti samþykki Alþingis, sbr. lög nr. 50/2016 um dómstóla, 1.málslið 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða. Einnig lá fyrir að ráðherra væriheimilt, þrátt fyrir meginregluna um að skipa skyldi þann hæfasta, hvort heldureinn eða samhliða öðrum, að víkja frá meginreglunni með þeim hætti sem áðurgreinir, sbr. 4. málslið 1. mgr. bráðabirgðaákvæðisins. Samkvæmt þessu gerðilöggjafinn ráð fyrir að svo kynni að fara að ráðherra vildi skipa aðraumsækjendur en dómnefnd hefði metið hæfasta eins og fjallað hefur verið um hérað framan.2Með dómum Hæstaréttar, frá 19. desember 2017, í málunum nr. 591/2017og 592/2017, þar sem fjallað var um upphaflega skipun dómara í Landsrétt, varþví slegið föstu að ráðherra hefði ekki hagað málsmeðferð sinni með lögmætumhætti þegar hún lagði fram tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá álitidómnefndar við skipunina. Hæstiréttur taldi að hygðist ráðherra víkja frá álitidómnefndar við veitingu dómaraembætta væri óhjákvæmilegt að slík ákvörðun værireist á frekari rannsókn, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þesssem tryggja þyrfti að við hæfnismatið væri fyrir hendi sérþekking sambærilegþeirri sem dómnefnd byggi yfir að teknu tilliti til fyrirmæla í reglum nr.620/2010. Til þessa væri enn brýnni ástæða en ella þegar álit dómnefndar væri bindandifyrir ráðherra og óheimilt að skipa í embætti umsækjanda, sem dómnefnd hefðiekki metið hæfastan, nema að fengnu samþykki Alþingis. Þá taldi Hæstiréttur að í rökstuðningi ráðherra til Alþingis hefði ekkert nýttkomið fram umfram það sem fram hefði komið í áliti dómnefndar. Þá hafnaðiHæstiréttur því að sjónarmið á grundvelli laga nr. 10/2018 um jafna stöðukvenna og karla gætu komið til álita við veitingu dómaraembætta nema tveir eðafleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafn hæfir til að gegna þeim. Varþað niðurstaða Hæstaréttar að málsmeðferð dómsmálaráðherra hefði verið andstæð10. gr. stjórnsýslulaga og þar sem ekki hefði verið bætt úr ágöllum ámálsmeðferð ráðherra, þegar komið hefði til atkvæðagreiðslu á Alþingi, hafieinnig verið annmarki á meðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherra. 3Gagnáfrýjandi í máli þessu vísar til þess að ef ráðherra hefði fariðað lögum við tillögugerð til Alþingis hefði hann, þar sem hann hafi verið íhópi þeirra 15 umsækjenda sem dómnefnd samkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 umdómstóla hafði metið hæfasta til að gegna embætti landsréttardómara, hlotiðembætti dómara við Landsrétt. 4Sönnunarbyrði hvílir á gagnáfrýjanda um það hvort skilyrðum almennuskaðabótareglunnar um orsakasamband og sennilega afleiðingu sé fullnægt. Þarfgagnáfrýjandi því að sýna fram á að honum hafi borið skipun í embætti dómaravið Landsrétt umfram aðra umsækjendur sem uppfylltu almenn hæfisskilyrði laga.5Með vísan til alls sem að framan greinir og þess hvernig löggjafinnákvað að haga málum við skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn,gat gagnáfrýjandi ekki gengið að því sem vísu að hann yrði skipaðurlandsréttardómari, þegar af þeirri ástæðu að ráðherra var, eins og rakið hefurverið, samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 50/2016, heimilt að fengnusamþykki Alþingis að skipa annan eða aðra umsækjendur dómara við Landsrétt enþá sem dómnefnd hafði metið hæfasta að því tilskildu að þeir uppfylltu almennhæfisskilyrði laganna. Verður því ekki fallist á með gagnáfrýjanda að hann hafiþrátt fyrir niðurstöðu dómnefndarinnar, 19. maí 2017, átt lögvarinn rétt til aðvera skipaður dómari við Landsrétt. Er aðaláfrýjandi því sýkn af kröfugagnáfrýjanda um bætur fyrir fjártjón í máli þessu.6 Eins og áður greinir hefur Hæstiréttur ífyrrgreindum dómum frá 19. desember 2017 slegið því föstu að slíkir annmarkarhafi verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar 15landsréttardóma, 8. júní 2017, að skaðabótaskyldu varðaði úr hendi íslenskaríkisins gagnvart tveimur umsækjenda um embættin, sem báðir höfðu verið metnirí hópi 15 hæfustu umsækjendanna en dómsmálaráðherra gekk fram hjá við skipundómara við réttinn. Var íslenska ríkinu gert að greiða hvorum um sig miskabætur að fjárhæð700.000 krónur. Aðaláfrýjandi hefur, með vísan til framangreindra dómaHæstaréttar, viðurkennt rétt gagnáfrýjanda til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hins vegar greinir aðila á um fjárhæðbótanna. Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að hæfilegar bætur, með vísantil framangreindra dóma Hæstaréttar, séu 700.000 krónur en af hálfugagnáfrýjanda er gerð krafa um bætur að fjárhæð 2.500.000 krónur.7 Til stuðnings þeirri ákvörðun ráðherra aðvíkja að hluta frá áliti dómefndar um hæfni umsækjenda til að gegna stöðulandsréttardómara, sem meðal annars fól í sér að gagnáfrýjandi var felldur aflista yfir 15 hæfustu umsækjendurna, tefldi ráðherra fram þeim rökum aðnauðsynlegt væri að auka vægi dómarareynslu miðað við vægi hennar í álitidómnefndarinnar. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að rök séu til þess aðákveða gagnáfrýjanda hærri miskabætur en ákveðnar voru í dómum Hæstaréttar 19.desember 2017 í málunum nr. 591/2017 og nr. 592/2017 þar sem gagnáfrýjandihafði mun meiri dómarareynslu en þeir umsækjendur um embætti landsréttardómarasem aðild áttu að framangreindum málum. Að auki höfðu fjórir umsækjendur, semdómnefnd mat meðal 15 hæfustu umsækjenda og ráðherra lagði til í tillögu sinnitil Alþingis að yrðu skipaðir landsréttardómarar, minni dómarareynslu engagnáfrýjandi eða jafnvel enga. Verður fallist á það með gagnáfrýjanda aðumrædd ákvörðun ráðherra, eins og hún var rökstudd af hálfu ráðherra, hafifalið í sér verulega meingerð gegn æru hans og persónu. Teljast miskabætur tilgagnáfrýjanda hæfilega ákveðnar eins og í héraðsdómi greinir. Þá dæmast vextireins og krafist er en upphafstíma þeirra hefur ekki verið sérstaklega mótmælt. 8Eftir framangreindum úrslitum fer um málskostnað í héraði og fyrirLandsrétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiðigagnáfrýjanda, Jóni Höskuldssyni, 1.100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. mars 2018 tilgreiðsludags.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.SératkvæðiÁrna VilhjálmssonarÉg er sammála meirihlutadómenda um að fallast beri á þá niðurstöðu héraðsdóms að gagnáfrýjanda berihærri miskabætur en ákveðnar voru í dómum Hæstaréttar 19. desember 2017 ímálunum nr. 591/2017 og 592/2017. Þá er ég sammála meirihlutanum um að dæmaberi gagnáfrýjanda vexti af miskabótum eins og í dómsorði greinir. Ég er á hinnbóginn ósammála niðurstöðu meirihlutans um að sýkna beri aðaláfrýjanda afkröfum gagnáfrýjanda um bætur vegna fjártjóns og tel að staðfesta beri hinnáfrýjaða dóm að því leytinu til. 2Svo sem rakið er í hinumáfrýjaða dómi byggist málatilbúnaður gagnáfrýjanda á því að hann hefði hlotiðembætti dómara við Landsrétt ef ekki hefðu verið annmarkar á málsmeðferð ogefnislegu mati ráðherra. Samkvæmt dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 varannmarki á tillögu dómsmálaráðherra þegar málið kom til afgreiðslu Alþingis.Annmarkinn fólst ekki í tillögu ráðherra um skipun þeirra 11 umsækjenda sembyggðist á niðurstöðu dómnefndar. Ráðherrann gerðitillögu sem vék frá niðurstöðunni að því er varðaði fjóra tiltekna umsækjendur,þar á meðal gagnáfrýjanda, en það var henni fyllilega heimilt að gera. Slíkaákvörðun varð á hinn bóginn óhjákvæmilega að reisa á frekari rannsókn ráðherraí samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í ljósi þessararlögbundnu rannsóknarskyldu bar ráðherra að lágmarki að gera samanburð á hæfniannars vegar þeirra sem nefndin hafði metið meðal þeirra 15 hæfustu, enráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegar þeirra fjögurra sem ráðherragerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu. Aðeins þannig hefði Alþingi á réttumforsendum getað rækt hlutverk sitt í þessu ferli og tekið afstöðu til matsráðherra andstætt mati dómnefndarinnar. Gögn málsins bera ekki með sér að þessirannsókn hafi farið fram. 3Eins og rakið er ítilvitnuðum dómum Hæstaréttar er ótvírætt að dómsmálaráðherra fer meðskipunarvald dómara í embætti. Gagnáfrýjandi var, sem fyrr segir, ásamt þremuröðrum umsækjendum sem dómnefndin hafði gert tillögu um að skipaðir yrðu dómararvið Landsrétt, ekki meðal þeirra 15 sem ráðherra gerði tillögu um. Með bréfidómsmálaráðherra 29. maí 2017 til forseta Alþingis þar sem hún leitaði eftirsamþykki þingsins fyrir tillögu sinni fylgdi tveggja blaðsíðna fylgiskjal. Þarvar farið yfir þau sjónarmið sem leiddu til þess að ráðherrann ákvað að víkjafrá niðurstöðum nefndarinnar. Að mati ráðherrans vó þyngst að í umsögndómnefndarinnar fengi dómarareynsla ekki það vægi sem tilefni væri til og gertsé ráð fyrir í reglum nr. 620/2010. Með minnisblaði til stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar Alþingis 30. maí 2017 gerði ráðherra síðan tilraun til þess aðrökstyðja ákvörðun sína nánar. Hvergi var gerður samanburður á hæfni þeirraumsækjenda sem dómnefnd hafði metið meðal 15 hæfustu og ráðherra hafði ekkigert tillögu um og þeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um að skipaðiryrðu í þeirra stað. Ef auka hefði átt vægi dómarareynslu umfram það sem framvar tekið í auglýsingunni frá 10. febrúar 2017, með því að taka tillit til starfsreynslu dómara umfram reynslu annarra umsækjenda,hlaut gagnáfrýjandi einnig að njóta þess. Ætla má að þetta aukna vægidómarareynslu hefði styrkt stöðu gagnáfrýjanda aðþessu leyti, en hann hafði stjórnað þinghöldum og samið og ritað dóma frá þvíhann var skipaður héraðsdómari í maí árið 2010. Hann bjó því ótvírætt yfirmeiri reynslu af dómstörfum en nokkrir þeirra umsækjenda sem ráðherra lagði tilað skipaðir yrðu af lista dómnefndarinnar. Ekki kemur fram í gögnum málsinshvaða matsþættir þurftu að víkja fyrir auknu vægi dómarareynslu. Ljóst er að fullnægjandi rannsókn samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga fór ekki fram og að ómálaefnalega var staðið að tillögugerðinnitil Alþingis.4Með vísan tilframangreinds og hins áfrýjaða dóms, tel ég að gagnáfrýjandi hafi leittnægilega sterkar líkur að því að lögmæt meðferð málsins hefði orðið til þess aðhann hefði verið skipaður í embætti dómara við Landsrétt og að aðaláfrýjandiberi þar með skaðabótaábyrgð á því fjárhagstjóni semgögn málsins bera með sér að gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir. Að því ervarðar fjárhæð bóta vegna fjárhagslegs tjóns gagnáfrýjanda tel ég að of margiróvissuþættir um framtíðartekjur hans leiði til þess að ekki sé tækt að leggjatil grundvallar framlagða útreikninga tryggingastærðfræðings. Þess vegna tel égað skaðabætur gagnáfrýjanda fyrir fjárhagslegt tjón séu að álitum hæfilegaákveðnar í héraðsdómi. Af þeirri fjárhæð skuli greiðast vextir eins og greinirí hinum áfrýjaða dómi. 5Í ljósi þessararniðurstöðu tel ég að aðaláfrýjanda beri að greiða gagnáfrýjanda málskostnað íhéraði og fyrir Landsrétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 25. október 2018I.DómkröfurMálþetta var þingfest 6. mars 2018 en tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 11.september sl. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honumskaðabætur að fjárhæð 30.699.290 kr., með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2018 til 6. mars 2018, en meðdráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna fráþeim degi til greiðsludags. Þákrefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 2.500.000 kr. ímiskabætur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 1.mgr.6. gr. laganna, frá 6. mars 2018 til greiðsludags. Auk þess krefst stefnandiþess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað.Afhálfu stefnda eru gerðar þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllumkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnaðsamkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verðistórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður.II.Málavextir0.febrúar 2017 auglýsti innanríkisráðuneytið laus til umsóknar embætti 15 dómaravið Landsrétt með umsóknarfresti til 28. sama mánaðar. Alls sóttu 33einstaklingar um embættin og var stefnandi einn þeirra. Í gögnum málsins kemurfram að dómsmálaráðherra og formaður dómnefndar samkvæmt 4. gr. a laga nr.15/1998, um dómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr. 50/2016 umdómstóla og lög nr. 10/2017, átti fund 2. mars 2017 þar sem ráðherra afhentiformanninum umsóknir um dómaraembættin. Á þeim fundi mun ráðherra hafa reifaðþá hugmynd hvort til greina gæti komið að dómnefndin skilaði mati á til dæmis20 hæfustu umsækjendunum sem ráðherra gæti valið á milli og skipað í umrædd 15dómaraembætti. Áfundi dómsmálaráðherra og formanns dómnefndar 11. maí 2017 afhenti formaðurinnráðherra drög að umsögn nefndarinnar og voru umsækjendum um dómaraembættinafhent drögin samdægurs. Á fundinum mun ráðherra aftur hafa reifað þá hugmyndhvort til greina gæti komið að dómnefnd skilaði mati á fleiri en 15 hæfumumsækjendum. Formaður dómnefndar sýndi og útskýrði fyrir ráðherra við samatækifæri stigatöflu í Excel-skjali sem nefndin hafði stuðst við í störfum sínumvið mat á hæfni umsækjenda en lét ráðherra ekki af hendi afrit af töflunni. Dómnefndinskilaði dómsmálaráðherra 19. maí 2017 endanlegri umsögn, ásamt minnisblaði umþað hvernig nefndin vann úr andmælum umsækjenda. Í umsögninni voru sögð deili áumsækjendunum, á hvaða sjónarmiðum nefndin byggði mat sitt og hvernigmálsmeðferð fyrir nefndinni hefði verið háttað. Í umsögninni var einnig aðfinna almennar upplýsingar um umsækjendur og mat nefndarinnar á þeim. Matinefndarinnar á umsækjendum var skipt í nokkra þætti sem fjallað var um ísérstökum undirköflum og var umsækjendum þar raðað í hæfnisröð um hvern þáttmatsins. Í Excel-stigatöflu dómnefndar sem fyrir liggur í gögnum málsins erumsækjendum raðað eftir þeim stigafjölda sem áðurnefndir tólf matsþættir gáfusamanlagt samkvæmt vægi hvers og eins þáttar í heildarstigafjölda. Raðaðisthæfasti umsækjandinn fyrstur með stigafjöldann 7,35 og svo aðrir umsækjendurkoll af kolli þar til komið var að þeim þrítugasta og þriðja með 3,525.Samkvæmt þessari röðun var stefnandi sá ellefti í röðinni. Íumsögn dómnefndarinnar var umsækjendum þó ekki raðað í röð eftir hæfni. Ístaðinn var lýst þeirri niðurstöðu í umsögninni að allir 33 umsækjendurnir værumetnir hæfir en þeir 15 hæfastir sem nafngreindir voru í ályktarorðiumsagnarinnar. Sérhver þeirra teldist hæfari en þeir sem kæmu á eftir en ekkiþætti rétt að raða þeim sérstaklega innbyrðis í sæti. Í ályktarorði kom fram aðstefnandi væri meðal þeirra 15 umsækjenda sem hæfastir væru til að gegnaembætti dómara við Landsrétt.Dómsmálaráðherraritaði formanni dómnefndar bréf 27. maí 2017 þar sem ráðherra óskaði upplýsingaog gagna um hvort dómnefndin hefði rætt sérstaklega forsendur vægis einstakramatsþátta sem tilgreindir væru í umsögn nefndarinnar. Jafnframt var um þaðspurt hvort dómnefndin hefði tekið til sérstakrar umræðu þá niðurstöðu sína aðeinungis væri vísað til 15 hæfustu umsækjendanna en ekki fleiri. Formaðurnefndarinnar svaraði ráðherra með bréfi næsta dag þar sem fram kom að skipan íeinstaka matsþætti hefði orðið til þegar í kjölfar setningar laga nr. 45/2010um breyting á lögum um dómstóla nr. 15/1998 og hafi nefndinni ekki þótt rétt aðbregða út frá því sem verið hefði, enda væri nokkurs virði að festa ríkti íþeim efnum. Þá hafi ekki verið tilefni til að meta fleiri en 15 umsækjendurhæfasta þar sem munur hafi verið á umsækjanda í fimmtánda sæti og öðrum þeimsem á eftir komu. Íbréfi formanns dómnefndar til dómsmálaráðherra 28. maí 2017 kom fram að nefndinhafi á fleiri fundum en einum rætt vægi einstakra matsþátta sem heildarmatnefndarinnar var reist á en vægið hafi verið það sama í formannstíð hans frámiðju ári 2013. Þá sagði í bréfinu að formaðurinn hafi tekið við svokölluðumskorblöðum frá fyrri dómnefnd sem notuð hafi verið við samlagningu ogútreikninga á niðurstöðum um einstaka umsækjendur en á þessum skorblöðum hafiverið prentaðar nákvæmlega þær vægistölur í prósentum sem síðan hafi veriðbeitt. Skorblöðin hafi verið leyst af hólmi með stigatöflu með sama vægieinstakra þátta og áður, en notkun stigatöflu í þetta skipti hafi helgast afmiklum fjölda umsækjenda.Ískýrslu sinni fyrir dómi bar Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra að hún hefðiátt samtal við formenn allra stjórnarflokkana þegar álit dómnefndarinnar komfram. Í skýrslu sinni kvað hún að sér hefði verið gert ljóst heilt yfir í þeimsamtölum við formennina að erfitt yrði að afla þessum tillögum brautargengis.Formennirnir hefðu látið þetta í ljós með mismunandi hætti. Sumir sögðu aðþetta yrði erfitt, en aðrir að þetta gengi ekki.Ráðherrakvaðst, í skýrslu sinni, hafa fengið sérfræðinga í stjórnsýslurétti á sinnfund, meðal annars Hafstein Þór Hauksson, sem átti þátt í að semja frumvarp tilþeirra laga sem á reyndi við skipunina, m.a. bráðabirgðaákvæðið. Í ljósi þessskamma tímafrests sem lögin veittu til að endurskoða nefndina taldi ráðherrarétt að túlka þann frest ráðherra í hag. Það væri m.ö.o. ekki hægt að gera sömukröfur til til rannsóknar ráðherra og til nefndarinnar.Ígögnum málsins kemur einnig fram að ráðherra hafi haft samráð við embættismennum meðferð málsins. Í tölvupósti Ragnhildar Arnljótsdóttur, settsráðuneytisstjóra dómsmálaráðuneytisins, í tengslum við skipun dómara viðLandsrétt, til dómsmálaráðherra og aðstoðarmanns hennar, dags. 28. maí 2017,kemur fram að ráðuneytisstjórinn hafi rennt yfir drög að rökstuðningi ráðherra,gert athugasemdir og lagt til að Hafsteinn Þór fengi þau sem fyrst tilyfirlestrar. Síðan segir í tölvupóstinum: Svona blasir viðfangsefnið við mér, þ.e.leiðir sem ráðherra hefur: Möguleiki er að ráðherra greini frá því á morgun að ráðherra sé ekki sáttur við forsendur dómnefndarinnar og leggi til að gildistöku laganna verði frestað til 1. október (frv. lagt fyrir Alþingi á morgun) og að dómnefndin fari aftur yfir málið á forsendum sem ráðherra leggur áherslur á með góðum rökstuðningi (sem ráðherra setur fram í þessu skjali). Ráðherra sendi Alþingi bréf á morgun með tillögum sem gera ráð fyrir breytingum á grundvelli rökstuðnings um aukið vægi dómarastarfa. Ráðherra sé með því að bæta úr annmörkunum með sjálfstæðu mati, sem þýðir að leggja þarf sama mat á alla umsækjendur út frá þeim málefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér. Það þýðir að leggja þarf efnislegt mat á hæfni hvers umsækjenda út frá nýjum forsendum. Best væri því að veita dómarastarfaflokkunum aukið vægi og geta vísað til þess gagnvart öllum hópnum. Viltu að við förum á fulla ferð að reyna það í kvöld? Við gætum líka sagt að með þessari breytingu sé kynjahlutföllum breytt án þess að vísa í þau í rökstuðningi? Ráðherra sendi óbreyttan lista til þingsins (sem kallar þá á vinnu ráðherra við að velja með málefnalegum rökum ný nöfn) – ekki ákjósanleg leið.Dómsmálaráðherraafhenti forseta Alþingis 29. maí 2017 bréf með tillögum um hverja skyldi skipadómara við Landsrétt. Þar sagði að ráðherra hygðist að fengnu samþykkiAlþingis, sbr. 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016, leggja tilvið forseta Íslands að 15 nánar tilgreindir einstaklingar yrðu skipaðir dómararvið Landsrétt. Voru það þeir umsækjendur sem í stigatöflu dómnefndar höfðuraðast í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 13, 15, 17, 18, 23 og 30. Aftillögum ráðherra leiddi að umsækjendur í 7., 11., 12. og 14. sætistigatöflunnar voru ekki á meðal þeirra sem ráðherra lagði til að skipaðiryrðu. Í stað þeirra óskaði ráðherra eftir samþykki fyrir skipun þeirra semsamkvæmt stigatöflu dómnefndar höfðu raðast í sæti 17, 18, 23 og 30. Stefnandihafði raðast í 11. sæti með heildarstigafjölda 5,75 í töflu dómnefndar. Á eftirhonum kom umsækjandi í 12. sæti með 5,675 stig en síðan komu umsækjandi í 13.sæti með 5,55 stig, umsækjandi í 14. sæti með 5,525 stig og umsækjandi í 15.sæti með 5,48 stig. Þar á eftir komu síðan umsækjandi í 16. sæti með 5,45 stig,umsækjandi í 17. sæti með 5,4 stig, umsækjandi í 18. sæti með 5,275 stig ogumsækjandi í 19. sæti með 5,15 stig. Sem fyrr segir lagði ráðherra til aðumsækjendur í 17., 18., 23. og 30. sæti yrðu skipaðir. Bréfidómsmálaráðherra til forseta Alþingis 29. maí 2017 fylgdi skjal dagsett samadag. Hafði það að geyma rökstuðning ráðherra fyrir ákvörðun hennar en í bréfinusagði meðal annars: Hinnnýi dómstóll, Landsréttur, verður áfrýjunardómstóll sem mun hafa það hlutverkað endurskoða dóma sem kveðnir hafa verið upp í héraði. Flestum dómsmálum semáfrýjað verður til réttarins mun að öllum líkindum ljúka fyrir Landsrétti ánþess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.Fyrirliggur að skipa þarf 15 nýja dómara í einu vetfangi. Brýnt er að tryggjaskilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi svo og eðlilegan málsmeðferðartíma fyrirréttinum. Er það mat ráðherra að nauðsynlegt sé að gera reynslu afdómarastörfum hærra undir höfði en gert var í mati dómnefndar þannig að tryggtsé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafi haldgóða reynslu af dómarastörfum.Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá því sem var í heildarmati dómnefndar.Þaðað veita dómarareynslu aukið vægi gerði það að verkum að neðangreindirumsækjendur, sem ráðherra gerir tillögu til Alþingis um að skipaðir verði íembætti landsréttardómara voru að mati ráðherra einnig hæfastir til viðbótarvið þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta. Ákvörðun að skipa dómara viðLandsrétt er stjórnvaldsákvörðun og í stjórnsýslulögum er eftirfarandirökstuðningur lögfestur sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmtákvæðinu þarf aðeins að rökstyðja ákvarðanir þegar þess er óskað innan 14 dagafrá því aðila var tilkynnt ákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekki fyrir þarsem afla þarf samþykkis Alþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þau ákvæðidómstólalaga sem áður hafa verið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt að veitasamhliða rökstuðning nema það sé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða í lögum máfinna ákvæði sem leggja þá skyldu á stjórnvöld að láta rökstuðning fylgjaákvörðununum sínum. Ekki er að finna nein slík ákvæði í lögum um dómstóla og þáer ekki kveðið á um að ráðherra þurfi að veita samhliða rökstuðning þegarákveðið hefur verið að nýta þá heimild að leggja til nöfn annarra umsækjenda,en sem dómnefnd hefur metið hæfasta.Rökstuðningurlýtur að því hvers vegna sá eða þeir sem skipaðir voru urðu fyrir valinu, enekki ástæða þess að tiltekinn umsækjandi hafi ekki verið skipaður. Þetta hefurverið staðfest m.a. í álitum umboðsmanns Alþingis.Áðurhefur verið rakið að ráðherra vill í ljósi eðli þeirra skipana sem hér umræðir, þ.e. að skipa 15 dómara við nýtt millidómstig að aukið vægi verði lagt ádómarareynslu eðli máls samkvæmt, þ.e. farsæla reynslu af störfum við dómstóla.Slík sjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt. Þá liggur fyrir að lög nr.10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, gilda um tillögu ráðherra.Þráttfyrir framangreint telur ráðherra rétt að gera Alþingi grein fyrir þvíefnislega mati sem liggur að baki tillögu ráðherra varðandi neðangreindaumsækjendur.ArnfríðurEinarsdóttir starfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík á árabilinu1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Á árunum 1993-1998 varhún dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir það aðstoðarmaður dómaravið dómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans 1. mars 1999 - 1.febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnum sett héraðsdómarieða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1. febrúar 2006 en varí námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmt því hefur hún verið fulltrúi ogaðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í um það bil 14 ár. Fráþví síðla árs 2010 hefur hún verið forseti Félagsdóms, en hún telur láta nærriað þar hafi verið dæmd 13 mál á ári að meðaltali á tímabilinu. Þá sat hún semvaradómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Á starfsferli hennar hefur húnjöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e. í öllumtegundum sakamála, í almennum einkamálum af öllum gerðum, ágreiningsmálum aföllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hefur hún samið fjölmargarannsóknarúrskurði.Þámá einnig nefna að Arnfríður hefur mikla reynslu af stjórnsýslustörfum, meðalannars í úrskurðarnefndum. Hún hefur jafnframt töluverða stjórnunarreynslu enhún var skrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkur í nærfellt fjögur ár og hefurverið forseti Félagsdóms frá árinu 2010.Arnfríðurá þannig 32 ára farsælan feril við dómstóla landsins og farið með dómsvaldlungann af þeim tíma.ÁsmundurHelgason var í um tvö og hálft ár aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt íslands.Hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefur gegntembættinu í sjö ár. Á þeim tíma hefur hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, veriðmeðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál tilmeðferðar þar sem gerð er krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfulögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hefur verið fastur dómari í Félagsdómi fráársbyrjun 2014. Hann var ad hoc dómari í Hæstarétti íslands í einu máli.Ásmundurbýr jafnframt yfir mikli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann starfaði til aðmynda í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur áskrifstofu Alþingis, nær allan tímann sem aðallögfræðingur og þekkir því veltil stjórnsýslu. Þá liggja eftir hann töluverð fræðiskrif en hann hefur ritaðbókarkafla, kennsluefni, fræðigreinar og fleira.JónFinnbjörnsson starfaði sem fulltrúi við Borgarfógetaembættið í Reykjavík ísamtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990, aðstoðarmaður hæstaréttardómara í tvöog hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur í fjögurár 1993-1997. Þá var hann fjórum sinnum settur héraðsdómari í samtals um fjögurár áður en hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998.Jón fluttist til Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2001 og hefur starfað þarsíðan. Hann hefur verið dómari í samtals 22 ár að teknu tilliti til námsleyfis.Hann hefur á ferli sínum dæmt í bæði einkamálum og sakamálum.Jónhefur starfað á vettvangi dómstólanna frá lokum kandídatsprófs. Hann á að bakifarsælan 28 ára feril við dómstólana og nánast allan þann tíma við dómsstörf.Jón á jafnframt að baki langan kennsluferil en hann var stundakennari viðlagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefur annast kennslu við réttindanámí 11 ár. Hann hefur einnig samið námsefni í sjórétti og fræðigreinar á sviði lögfræði.RagnheiðurBragadóttir hóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík að loknuembættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992 starfaðihún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur. Ragnheiðurstarfaði sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá 15. ágúst 1997 til 15. janúar1999, en þá var hún sett til þess að gegna starfi héraðsdómara til 30. júní2001. Á þeim tíma starfaði hún sem dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur HéraðsdómVesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún var skipuð dómari við HéraðsdómAusturlands frá 15. september 2005 og gegndi því starfi til 1. september 2008,er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness, og hefur frá þeim tímastarfað sem héraðsdómari við þann dómstól.Ragnheiðurstarfaði sem sjálfstætt starfandi lögmaður um tíma áður en hún varð dómari. Ásama tíma rak hún sína eigin lögmannstofu, ýmist ein eða með öðrum. Hún hefurjafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum og hefur til að mynda tekið sæti íóbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki ogsamkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennslu við Háskóla íslands. Þávar hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008. Starfsreynslahennar er því afar fjölbreytt.Ragnheiðurá þannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana, sem dómari, dómstjóridómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafa tekið til allraréttarsviða. Eins og rakið hefur verið að framan þá er það hin mikla reynslaþessara umsækjanda af störfum dómara sem lá til grundvallar tillögu ráðherra,ásamt því sem líta bar til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.Ráðherraer í mati sínu bundinn af því að velja þá sem hæfastir eru til að gegna embættilandsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eru að mati ráðherra ofangreindirfjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegna embætti dómara við Landsrétt.Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð á gögnum málsins, þ.m.t. umsókna,umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda, vinnugagna nefndarinnar og með þaumálefnalegu sjónarmið að leiðarljósi sem áður hafa verið rakin. Ráðherra hefurekki gert athugasemd við undirbúning málsins af hálfu dómnefndar. Ráðherratelur dómnefnd hafa upplýst málið nægilega og fullnægjandi rannsókn farið framá þeim matsþáttum sem eru til grundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt aðvægi dómsstarfa sé þyngra en dómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegarlagt mat á þennan matsþátt og allar upplýsingar um dómarareynslu umsækjendaliggja fyrir í gögnum málsins. Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið tilgrundvallar tillögu ráðherra.Þáfylgdu og með bréfi ráðherra drög að tillögum hennar til forseta Íslands umskipun þeirra 15 umsækjenda sem ráðherra óskaði eftir að Alþingi samþykkti.Viðaðalmeðferð málsins var ráðherra spurð nánar um hvernig hún hefði farið yfirmat sitt á dómarareynslu. Í skýrslu sinni kvaðst hún hafa haft efasemdir um matnefndarinnar á þessum þætti strax 11. maí 2017 þegar formaður dómnefndarinnarhefði sýnt henni Excel-skjal með mati á umsækjendum án þess að henni væriafhent skjalið. Hún hafði síðan fengið skjalið afhent 19. maí 2017 og hafihenni þá fundist liggja fyrir að dómarareynsla hefði borið skarðan hlut fráborði, ekki síst í ljósi þeirra ályktana sem nefndin kaus að draga frá þessaritöflu. Þar sem verið var að skipa í áfrýjunardómstól en ekki fyrsta stig hafihenni fundist dómarareynsla skipta máli. Íkjölfarið hafi hún skoðað ítarlega vinnu nefndarinnar og andmæli sem fram komuog byggt á vinnu nefndarinnar að miklu leyti. Leggja hafi þurft heildstætt matá umsækjendur og þeir fjórir sem fóru inn í hópinn höfðu allir meiridómarareynslu en þeir fjórir sem hún tók út, þar af höfðu a.m.k. þrírumtalsvert meiri dómarareynslu. Það var líka verið að skipa hóp fólks með breiðaskírskotun úr fræðimannasamfélaginu og stjórnsýslunni, en henni hafi fundistdómarareynsla bera skarðan hlut frá borði.Íframhaldinu fór tillaga dómsmálaráðherra samkvæmt ákvörðun forseta Alþingis tilmeðferðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Eftir að þau sjónarmiðkomu fram fyrir nefndinni að óeðlilegt væri að ekki væru færð rök með hverjumog einum umsækjanda í bréfi ráðherra til forseta Alþingis sendi ráðherranefndinni minnisblað, dagsett 30. maí 2017, fjórar blaðsíður að lengd. Kom þarmeðal annars fram að þrátt fyrir að engin lagaskylda hvíldi á ráðherra til aðveita samhliða rökstuðning teldi ráðherra engu að síður rétt að gera greinfyrir því efnislega mati sem lægi að baki tillögum hennar um að skipa nánartilgreinda fjóra umsækjendur sem ekki voru í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafðitalið hæfasta. Í bréfinu sagði meðal annars: Hinn nýidómstóll, Landsréttur, verður áfrýjunardómstóll sem mun hafa það hlutverk aðendurskoða dóma sem kveðnir hafa verið upp í héraði. Flestum dómsmálum semáfrýjað verður til réttarins mun að öllum líkindum ljúka fyrir Landsrétti ánþess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.Fyrir liggur að skipa þarf 15 nýja dómara í einuvetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi svo ogeðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum. Er það mat ráðherra að nauðsynlegtsé að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert var í matidómnefndar þannig að tryggt sé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafihaldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá þvísem var í heildarmati dómnefndar.Það að veita dómarareynslu aukið vægi gerði það aðverkum að neðangreindir umsækjendur, sem ráðherra gerir tillögu til Alþingis umað skipaðir verði í embætti landsréttardómara voru að mati ráðherra einnighæfastir til viðbótar við þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta. Ákvörðun aðskipa dómara við Landsrétt er stjórnvaldsákvörðun og í stjórnsýslulögum ereftirfarandi rökstuðningur lögfestur sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Samkvæmt ákvæðinu þarf aðeins að rökstyðja ákvarðanir þegar þess er óskað innan14 daga frá því aðila var tilkynnt ákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekkifyrir þar sem afla þarf samþykkis Alþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þauákvæði dómstólalaga sem áður hafa verið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt aðveita samhliða rökstuðning nema það sé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða ílögum má finna ákvæði sem leggja þá skyldu á stjórnvöld að láta rökstuðningfylgja ákvörðununum sínum. Ekki er að finna nein slík ákvæði í lögum umdómstóla og þá er ekki kveðið á um að ráðherra þurfi að veita samhliðarökstuðning þegar ákveðið hefur verið að nýta þá heimild að leggja til nöfnannarra umsækjenda, en sem dómnefnd hefur metið hæfasta.Rökstuðningur lýtur að því hvers vegna sá eða þeir semskipaðir voru urðu fyrir valinu, en ekki ástæða þess að tiltekinn umsækjandihafi ekki verið skipaður. Þetta hefur verið staðfest m.a. í álitum umboðsmannsAlþingis.Áður hefur verið rakið að ráðherra vill í ljósi eðliþeirra skipana sem hér um ræðir, þ.e. að skipa 15 dómara við nýtt millidómstigað aukið vægi verði lagt á dómarareynslu eðli máls samkvæmt, þ.e. farsælareynslu af störfum við dómstóla. Slík sjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt.Þá liggur fyrir að lög nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna ogkarla gilda um tillögu ráðherra.Þrátt fyrir framangreint telur ráðherra rétt að geraAlþingi grein fyrir því efnislega mati sem liggur að baki tillögu ráðherravarðandi neðangreinda umsækjendur.Arnfríður Einarsdóttirstarfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans íReykjavík á árabilinu 1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Áárunum 1993-1998 var hún dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir þaðaðstoðarmaður dómara við dómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans1. mars 1999 - 1. febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnumsett héraðsdómari eða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1.febrúar 2006 en var í námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmt því hefur húnverið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í umþað bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hefur hún verið forseti Félagsdóms, enhún telur láta nærri að þar hafi verið dæmd 13 mál á ári að meðaltali á tímabilinu.Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Á starfsferlihennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkumhéraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum aföllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hefurhún samið fjölmarga rannsóknarúrskurði.Þá má einnig nefna að Arnfríður hefur mikla reynslu afstjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðarnefndum. Hún hefur jafnframttöluverða stjórnunarreynslu en hún var skrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkurí nærfellt fjögur ár og hefur verið forseti Félagsdóms frá árinu 2010.Arnfríður á þannig 32 ára farsælan feril við dómstólalandsins og farið með dómsvald lungann af þeim tíma.Ásmundur Helgasonvar í um tvö og hálft ár aðstoðarmaður dómaravið Hæstarétt íslands. Hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí2010 og hefur gegnt embættinu í sjö ár. Á þeim tíma hefur hann dæmt ífjölmörgum einkamálum, verið meðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þessfengið fjölmörg mál til meðferðar þar sem gerð er krafa um rannsóknar- eðaþvingunaraðgerðir af hálfu lögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hefur verið fasturdómari í Félagsdómi frá ársbyrjun 2014. Hann var ad hoc dómari í Hæstaréttiíslands í einu máli.Ásmundur býr jafnframt yfir mikli reynslu afstjórnsýslustörfum. Hann starfaði til að mynda í um sjö ár hjá umboðsmanniAlþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nær allantímann sem aðallögfræðingur og þekkir því vel til stjórnsýslu. Þá liggja eftir hanntöluverð fræðiskrif en hann hefur ritað bókarkafla, kennsluefni, fræðigreinarog fleira.Jón Finnbjörnssonstarfaði sem fulltrúi við Borgarfógetaembættið íReykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990, aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúi viðHéraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá var hann fjórum sinnum setturhéraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaður dómari viðHéraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón fluttist til Héraðsdóms Reykjavíkur1. mars 2001 og hefur starfað þar síðan. Hann hefur verið dómari í samtals 22ár að teknu tilliti til námsleyfis. Hann hefur á ferli sínum dæmt í bæðieinkamálum og sakamálum.Jón hefur starfað á vettvangi dómstólanna frá lokumkandídatsprófs. Hann á að baki farsælan 28 ára feril við dómstólana og nánastallan þann tíma við dómsstörf. Jón á jafnframt að baki langan kennsluferil enhann var stundakennari við lagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefurannast kennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hefur einnig samið námsefni ísjórétti og fræðigreinar á sviði lögfræði.Ragnheiður Bragadóttirhóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans íReykjavík að loknu embættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1.júlí 1992 starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við HéraðsdómReykjavíkur. Ragnheiður starfaði sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá 15.ágúst 1997 til 15. janúar 1999, en þá var hún sett til þess að gegna starfihéraðsdómara til 30. júní 2001. Á þeim tíma starfaði hún sem dómari viðHéraðsdóm Reykjavíkur Héraðsdóm Vesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún varskipuð dómari við Héraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegndi þvístarfi til 1. september 2008, er hún sótti um flutning til HéraðsdómsReykjaness, og hefur frá þeim tíma starfað sem héraðsdómari við þann dómstól.Ragnheiður starfaði sem sjálfstætt starfandi lögmaðurum tíma áður en hún varð dómari. Á sama tíma rak hún sína eigin lögmannstofu,ýmist ein eða með öðrum. Hún hefur jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum oghefur til að mynda tekið sæti í óbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti viðfjármálafyrirtæki og samkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennsluvið Háskóla íslands. Þá var hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum2005-2008. Starfsreynsla hennar er því afar fjölbreytt.Ragnheiður á þannig að baki rúmlega 22 ára feril viðdómstólana, sem dómari, dómstjóri dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störfhennar hafa tekið til allra réttarsviða. Eins og rakið hefur verið að framan þáer það hin mikla reynsla þessara umsækjanda af störfum dómara sem lá tilgrundvallar tillögu ráðherra, ásamt því sem líta bar til laga um jafna stöðu ogjafnan rétt kvenna og karla.Ráðherra er í mati sínu bundinn af því að velja þá semhæfastir eru til að gegna embætti landsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eruað mati ráðherra ofangreindir fjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegnaembætti dómara við Landsrétt. Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð ágögnum málsins, þ.m.t. umsókna, umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda,vinnugagna nefndarinnar og með þau málefnalegu sjónarmið að leiðarljósi semáður hafa verið rakin. Ráðherra hefur ekki gert athugasemd við undirbúningmálsins af hálfu dómnefndar. Ráðherra telur dómnefnd hafa upplýst máliðnægilega og fullnægjandi rannsókn farið fram á þeim matsþáttum sem eru tilgrundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt að vægi dómsstarfa sé þyngra endómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegar lagt mat á þennan matsþátt ogallar upplýsingar um dómarareynslu umsækjenda liggja fyrir í gögnum málsins.Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið til grundvallar tillögu ráðherra.Meirihlutistjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerði 31. maí 2017 tillögu tilþingsályktunar um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeiryrðu skipaðir dómarar við Landsrétt sem ráðherra hafði lagt til í bréfi sínutil forseta Alþingis 29. sama mánaðar. Voru þeir þar taldir upp í stafrófsröðog raðað eftir númerum frá 1 til 15. Íáliti minnihluta þingnefndarinnar sagði að þótt ágreiningslaust væri aðráðherra hefði heimild til að víkja frá mati dómnefndar, svo fremi sem Alþingisamþykkti þá tilhögun, væri ráðherra ekki undanþeginn þeirri meginreglu aðskipa hæfasta umsækjandann. Taldi minnihlutinn að röksemdir ráðherra íminnisblaðinu 30. maí 2017 væru ekki þær sömu og fram hefðu komið ífylgiskjalinu með tillögum ráðherra degi fyrr og þannig „virðist svo semrökstuðningur ráðherra taki breytingum eftir því sem málinu vindur fram.Alþingi hlýtur að gera kröfu til þess að rökstuðningur liggi allur fyrir áðuren ráðherra tekur ákvörðun um tillögu sína til Alþingis.“ Þá taldi minnihlutinnvafa leika á að ráðherra hefði haft í heiðri rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins meðal annars vegna þess að „fjórir umsækjendur falla aflistanum í stað þeirra fjögurra sem bætast við á listann. Ekki er ljóst afrökstuðningi ráðherra hvaða samanburður hefur farið fram á milli þeirraumsækjenda sem dómnefnd telur hæfasta og falla brott úr tillögu ráðherra ogþeirra fjögurra sem ekki eru á meðal þeirra sem dómnefnd telur hæfasta enbætast við tillögu ráðherra ... Ljóst má vera að ráðherra telur rökstuðningsinn jafngilda fullnægjandi rannsókn en ekki er sýnt í rökstuðningi ráðherra aðsambærileg sérfræðiþekking liggi að baki mati ráðherra á umsækjendum og matidómnefndar. Þá ber að nefna að mat dómnefndar er allítarlegt, 117 blaðsíður,þar sem farið er yfir hæfni einstaklinga í ólíkum matsþáttum og birt röð aðloknum hverjum þætti en mat ráðherra er fjórar blaðsíður sem byggjast að mikluleyti á upplýsingum úr dómnefndaráliti um reynslu umsækjenda af dómarastörfum.“Alþingilauk meðferð sinni á málinu 1. júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherravoru í einu lagi bornar undir atkvæði og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 enátta alþingismenn greiddu ekki atkvæði.Tillögurdómsmálaráðherra um skipun dómara við Landsrétt sem Alþingi samþykkti íatkvæðagreiðslunni 1. júní 2017 voru ásamt skipunarbréfum í framhaldinu sendarforseta Íslands til staðfestingar. Forseti undirritaði síðan 8. júní 2017skipunarbréf þeirra 15 dómara við Landsrétt sem dómsmálaráðherra hafði gerttillögu um og Alþingi samþykkt. Með bréfi, dags. 9. júní 2017,krafðist lögmaður stefnanda þess fyrir hans hönd að ráðherra myndi rökstyðjaskipan dómara við Landsrétt. Var þess farið á leit við ráðherra, með vísan til21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að rökstutt væri hvers vegna ráðherra kausað taka stefnanda út úr 15 manna hópnum og ganga fram hjá honum. Beiðnistefnanda um rökstuðning var sett fram í átta tölusettum liðum, og m.a. óskaðrökstuðnings fyrir því af hverju Ásmundur Helgason, Arnfríður Einarsdóttir,Ragnheiður Bragadóttir og Jón Finnbjörnsson voru tekin fram fyrir stefnanda viðveitingu embættis dómara við Landsrétt. Jafnframtóskaði stefnandi rökstuðnings fyrir því hvaða liður innan hæfnismatsins varskertur á kostnað aukins vægis dómarastarfa. Þá óskaðist einnig rökstutthvernig mat einstakra umsækjenda breyttist m.t.t. þessara breytinga. Enn fremuróskaði stefnandi eftir því að ráðherra rökstyddi af hverju Vilhjálmur H.Vilhjálmsson og Jóhannes Sigurðsson voru skipaðir dómarar við Landsrétt þráttfyrir að vera með minni dómarareynslu en stefnandi, og hvers vegna Oddný MjöllÁrnadóttir, Aðalsteinn Jónasson og Kristbjörg Stephensen, sem höfðu engadómarareynslu, voru skipuð í embætti dómara við Landsrétt fyrst ákvörðunráðherra var að hans sögn sú að dómarastörf ættu að fá aukið vægi. Eftirað stefnandi hafði ítrekað erindi sitt sendi dómsmálaráðuneytið honum bréf 6.júlí 2017. Í því bréfi sagði meðal annars: Meginreglaner sú að stjórnvöld ákveða sjálf á hvaða sjónarmiðum þau byggja ákvörðun sínaum veitingu starfs umfram þau almennu hæfisskilyrði sem sett eru fram í lögumeða stjórnvaldsfyrirmælum. Þau sjónarmið verða að vera málefnaleg og er lögðáhersla á að heildstætt mat fari fram á þeim umsækjendum sem uppfyllalágmarkskröfur til starfsins og að allir umsækjendur séu metnir á sama hátt. Aðloknu slíku heildstæðu mati sem byggir á almennum og sérstökum hæfniskröfum semþegar lögmæltum hæfisskilyrðum eða sjónarmiðum sem skylt er að byggja á viðskipun eða ráðningu í starf hjá ríkinu sleppir kemur það í hlut stjórnvalds aðákveða á hvaða sjónarmiðum skuli byggja við val milli hæfra umsækjenda.Sjónarmiðin verða að vera málefnaleg og í eðlilegum tengslum við viðkomandistarf, sbr. álit umboðsmanns Alþingis í málum nr. 2630/1998, 4279/2004 og8941/2016. Þá er jafnframt í höndum stjórnvalds að ákveða vægi einstakrasjónarmiða. Ráðherra má af þeim sökum víkja frá dómnefndarálitinu ef fyrir þvíeru málefnalegar ástæður. Lögðvar til grundvallar sú meginregla að starfsmenn ríkisins eru ráðnir til starfaí þágu þeirra verkefna sem viðkomandi stofnun hefur með höndum skv. lögum sbr.m.a. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 4018/2004 og máli nr. 4306/2005.Dómarar eru embættismenn samkvæmt 22. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, og eru þar af leiðandi starfsmenn ríkisins. Hérþarf að hafa í huga sú veiting embætta sem lá fyrir dómsmálaráðherra var ánfordæma þar sem verið var að skipa 15 dómara í senn við stofnun nýs dómstóls. Áþað ber að líta að hinn nýi dómstóll er áfrýjunardómstóll sem hefur þaðhlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafa verið upp í héraði. Flestumdómsmálum sem áfrýjað verður mun að öllum líkindum ljúka fyrir Landsrétti ánþess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Megintilefni nýrra laga umdómstóla og tilkomu Landréttar er að bæta úr þeim ágöllum sem lotið hafa aðsönnunargildi munnlegs framburðar í sakamálum. Fyrir Hæstarétti hefurendurskoðun á mati undirréttar á munnlegum framburði ekki farið fram. Samkvæmtframangreindu er því ljóst að hlutverk Landsréttar sem millidómsstigs, er aðtaka til endurskoðunar dóma héraðsdómstóla landsins.Þáverður að hafa í huga að um nýja stofnun er að ræða sem hefur ekki yfir að ráðasvokölluðu stofnanaminni., þ.e.a.s. býr yfir starfsfólki með reynslu af þeimverkefnum sem stofnun er lögum samkvæmt ætlað að inna af hendi. Stofnunin á aðtaka til starfa þann 1. janúar nk. og er gert ráð fyrir að þau mál sem dæmdverða eftir þann tíma af hálfu héraðsdómstóla, geti sætt málskoti tilLandsréttar. Þá er gert ráð fyrir því í fyrirliggjandi frumvarpi til laga umbreytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála(millidómsstig), nr. 49/2016, með síðari breytingum, að sakamál sem áfrýjaðhefur verið til Hæstaréttar fyrir gildistöku laga nr. 49/2016 og ekki er lokiðvið gildistöku þeirra skulu upp frá því rekin fyrir Landsrétti. Samkvæmtframansögðu er ljóst að Landsrétti er ætlað taka strax til starfa þann 1.janúar 2018 og fá dómarar lítinn sem engan tíma til að koma sér inn í starflandsréttardómara. Af þeim sökum er mikilvægt að þeir einstaklingar semskipaðir verða dómarar búi yfir þeirri þekkingu og reynslu sem nauðsynleg erstrax frá fyrsta degi. Þaðskiptir miklu máli að dómarahópurinn sé samansettur af einstaklingum meðfjölbreyttan bakgrunn og reynslu. Það endurspeglast í reglum nr. 620/2010 semgilda um störf dómnefndarinnar. Þar sem segir í 1. tölulið. 4. gr. reglnanna aðmið mat á menntun, starfsferli og fræðilegri þekkingu skuli dómnefndin miða viðað æskilegt sé að umsækjandi hafi fjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnars.s. reynslu af dómsstörfum, málflutningi eða öðrum lögmannsstörfum, störfuminnan stjórnsýslunnar eða fræðistörfum. Þar sem Landsréttur eráfrýjunardómstóll sem mun endurskoða mál sem áður hefðu sætt endurskoðunHæstaréttar verður að mati ráðherra að gera þá kröfu að sem flestir dómarar viðréttinn búi yfir tiltekinni reynslu af dómarastörfum. Þá verður og að líta tilþess að dómarar við Landsrétt sitja alltaf þrír í hópi samkvæmt ákvæðum laga.Svo að minnsta kosti einn dómari af þremur hafi reynslu af dómsstörfum,stjórnun þinghalda og samningu dóma þarf að minnsta kosti fimm dómara. Slíkthlutfall við nýja stofnun var að mati ráðherra of lágt. Þávar það grundvallarsjónarmið ráðherra að hin nýja stofnun yrði bera samsetninguaf starfsfólki með reynslu af ákveðnum og ólíkum sviðum, þannig að Landsrétturværi í stakk búinn til að takast á við þau verkefni sem réttinum er samkvæmtlögum falið að gegna. Ráðherrafór ítarlega yfir umsögn dómnefndar og mat það svo að ekki væru neinirformgallar á málsmeðferð og umsögn dómefndar. Hins vegar með vísan tilframangreinds og eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins, þ.m.t. umsóknir,umsögn dómnefndar, andmæli umsækjenda og vinnugögn nefndarinnar, sem ráðherrakallaði sérstaklega eftir, var það niðurstaða ráðherra að nauðsynlegt væri aðgefa reynslu af dómarastörfum meira vægi en gert var í mati dómnefndar. Með þvíað gera ekki upp á milli umsækjenda í matsþáttum sem lúta að stjórn þinghaldaog ritun dóma varð ekki annað ráðið en að dómnefndin hafi ekki gefið reynsludómara það vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr. 620/2010.Þá er möguleikum dómara til að afla sér reynslu með aukastörfum verulegarskorður settar í 26. gr. laga nr. 15/1998, um dómstóla, og reglum nr. 463/2000,um aukastörf héraðs- og hæstaréttardómara og eignarhlut þeirra í félögum ogatvinnufyrirtækjum. Með því að auka vægi dómarareynslu var unnt að ná þvímarkmiði að meiri hluti dómenda við Landsrétt hafi haldgóða reynslu afdómarastörfum og þannig að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi.Raunar var alltaf viðbúið að stór hluti dómara við Landsrétt kæmi úr röðumhéraðsdómara. Þannig sagði t.d. eftirfarandi í athugasemdum með frumvarpi þvíer síðar varð að lögum nr. 50/2016: ,,Þar sem búast má við að nokkur fjöldiþeirra sem hljóta skipun í embætti landsréttardómara komi úr röðum starfandihéraðsdómara [...].“Afvinnugögnum nefndarinnar að dæma, sem ráðherra óskaði sérstaklega eftir, komeinnig í ljós að mat hennar virtist hafa verið of hlutlægt. Þannig var t.d.gert upp á milli 15. og 16. manns, þótt aðeins hafi munað 0,025 á einkunnþeirra. Ráðherra taldi útilokað að mat nefndarinnar hafi getað verið nákvæmtupp á þriðja aukastaf. Mat á hæfni umsækjanda eru ekki svo nákvæm vísindi ogeru fyrri umsagnir nefndarinnar ekki svo afgerandi hlutlægar, heldur er þarbersýnilega tekið tillit til huglægra þátta. Þá hlýtur að teljast óvenjulegt aðnefndin hafi, við skipun 15 manna, talið að nákvæmlega sá fjöldi væri hæfastur. Með hliðsjón af öllumframangreindum atriðum var það niðurstaða ráðherra að byggja á umsögnnefndarinnar um þá 15 sem dómnefndin taldi hæfasta, enda er ráðherra samkvæmtmeginreglunni bundin af umsögn hennar, auk þess sem ráðherra taldi að þessirumsækjendur væru á meðal hæfustu umsækjenda. Ráðherra taldi aftur á móti bæðimálefnalegt og lögmætt að auka vægi dómarareynslu samkvæmt því sem áður hefurverið rakið. Að því loknu var það niðurstaða ráðherra að fleiri umsækjendurhafi komið til greina heldur en tilteknir voru í ályktarorðum dómefndar. Þannighafi þeir 15 umsækjendur sem nefndin tiltók allir verið á meðal þeirra hæfustusem og aðrir sem búa yfir áralangri dómarareynslu, alls 24 umsækjendur. ÞauArnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, Bogi Hjálmtýsson, Hildur Briem, JónFinnbjörnsson, Jónas Jóhannsson, Ólafur Ólafsson, Ragnheiður Bragadóttir ogSandra Baldvinsdóttir bættust af þeim sökum við þá niðurstöðu nefndarinnarhverjir teldust hæfastir. Ráðherra mat það svo að þessir 24 einstaklingar væruhæfastir til að gegna embætti landsréttardómara. Íframhaldinu er síðan í rökstuðningi ráðherra gerð grein fyrir helstuupplýsingum og mati á hverjum þeirra 15 umsækjenda sem ráðherra gerði tillöguum til Alþingis að skipaðir yrðu dómarar við Landsrétt. Þar sem sárökstuðningur fer í öllum meginatriðum saman við upplýsingar og sjónarmið úrbréfi ráðherra til forseta Alþingis 29. maí 2017 þykir ekki ástæða til að rekjahann hér frekar. Íkjölfar þess að umræddir 15 umsækjendur voru skipaðir dómarar við Landsrétthöfðuðu tveir umsækjenda, þeir Ástráður Haraldsson og Jóhannes RúnarJóhannesson, mál á hendur stefnda. Með dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017í málum nr. 591 og 592/2017 voru þeim báðum dæmdar 700.000 krónur í miskabæturvegna ólögmætrar málsmeðferðar ráðherra. Nánar er fjallað um þýðingu þessa dómafyrir úrslit þessa máls í niðurstöðu dómsins, en báðir aðilar vísa til þeirra ímálatilbúnaði sínum. III.Málsástæðuraðila.MálsástæðurstefnandaAfmálatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hann telji ákvörðun dómsmálaráðherra umað leggja ekki til að hann yrði skipaður dómari við Landsrétt ólögmæta og aðráðherra hafi með henni bakað stefnda skaða- og miskabótaskyldu. Til stuðningsmálatilbúnaði sínum vísar stefnandi einkum til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 15/1998um dómstóla, um skipun fimm manna dómnefndar til að fjalla um hæfni umsækjendaum dómaraembætti sem hafi það hlutverk að skila skriflegri og rökstuddri umsögnþar sem tekin sé afstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur, en heimilt séað setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna, sbr. 2. mgr. 4. gr. a. laganna. Stefnanditelur að það sé lögbundið verkefni dómnefndar samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr.15/1998, um dómstóla, sbr. einnig 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/2016, að metahæfni umsækjenda, ekki einvörðungu m.t.t. lágmarkskrafna eða almennramælikvarða, heldur beinlínis að gera upp á milli hæfni þeirra eftir því semunnt er hverju sinni. Þetta sé inntak meginreglunnar og ef dómnefnd kemst aðþeirri niðurstöðu að einn eða fleiri umsækjendur séu hæfari en aðrir, þá berihenni að leggja þá niðurstöðu til grundvallar. Nefndinni beri engin skylda tilþess að skila fleiri tillögum en þarf og skilja eftir mat fyrir ráðherra. Þaðeigi ekki að gera nema sú staða sé uppi að nefndinni sé ómögulegt að gera upp ámilli þeirra sem eru hlutskarpastir. Stefnanditelur að samkvæmt 3. mgr. 4. gr. tilvitnaðra laga sé ráðherra óheimilt að skipaannan eða aðra en dómnefnd hefur metið hæfasta, nema Alþingi samþykki tillöguráðherra um að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda. Matidómnefndarinnar séu settar þær skorður að hún þurfi að byggja niðurstöðu sína ámálefnalegum sjónarmiðum eins og t.a.m. menntun, starfsreynslu og hæfni, þannigað nefndinni beri að velja þann umsækjanda sem er hæfastur. Stefnandivísar til þess að í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 591/2017 og 592/2017hafi komið fram að á hafi skort að ráðherra rökstyddi hvers vegna hann ákvað aðfara á svig við tillögur dómnefndarinnar. Í dómunum segir að ráðherra hafiborið „í ljósi rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga aðlágmarki gera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda semdómnefnd hafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, oghins vegar þeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinnafyrrnefndu….. bar ráðherra að gera sjálfstæða tillögu um sérhvern þeirrafjögurra sem hún lagði til en voru ekki í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafðimetið hæfasta“. Stefnanditelur verulega hafa skort á að ráðherra sinnti þessum skyldum. Vísar stefnandiað því leyti í það sem fram hafi komið í dómum Hæstaréttar um að af hálfuráðherra hafi ekki farið fram rannsókn á atriðum sem vörðuðu veitingu þeirrafjögurra dómaraembætta sem eftir stóðu. Þá hafi rökstuðningur ráðherra ífylgiskjali með bréfi til forseta Alþingis 29. maí 2017 og tillaga hennar tilAlþingis, um skipun tilgreindra fjögurra umsækjenda í dómaraembætti í staðþeirra sem dómnefnd hafði lagt til, ekki fullnægt þeim lágmarkskröfum sem lýstsé í dóminum.Stefnandivísar einnig til þess sem segi í dómum Hæstaréttar um að án tillits til þesshvort ráðherra gat með minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndarAlþingis 30. maí 2017 bætt úr þeim annmörkum sem voru á rannsókn hennar,rökstuðningi og tillögugerð, hafði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umframþað sem fram hafði komið í áliti dómnefndar. Þá hafi Hæstiréttur tekið fram aðsjónarmið á grundvelli laga nr. 10/2008 um jafna stöðu karla og kvenna gætuekki komið til álita við veitingu ráðherra á dómaraembættunum nema tveir eðafleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafnhæfir til að gegna því. Aðgættum þeim kröfum sem bar að gera hafi rannsókn ráðherra verið ófullnægjanditil að upplýsa málið nægilega, svo ráðherra væri fært að taka aðra ákvörðun umhæfni umsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Vísar stefnandi til þeirrarniðurstöðu dómsins að ,,málsmeðferð ráðherra [hafi] að þessu leyti því [verið]andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiði[.] þá af sjálfu sér að annmarki var ámeðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherra þar sem ekki var bætt úr annmörkumá málsmeðferð ráðherra þegar málið kom til atkvæðagreiðslu á Alþingi.“Stefnanditelur ótvírætt liggja fyrir að dómsmálaráðherra braut lög við skipan dómara íLandsrétt, m.a. hvað varðaði það að ganga fram hjá stefnanda sem var einn af 15hæfustu umsækjendunum að mati dómnefndarinnar. Stefnandi telur ekki hafa veriðgrundvöll fyrir því af hálfu ráðherra að byggja sjónarmið sín um skipan íembættin á grundvelli jafnréttislaga. Á slík sjónarmið kann almennt að reynavið ákvörðun ráðherra við veitingu dómaraembættis hafi dómnefndin metið tvo eðafleiri umsækjendur jafnhæfa til að gegna embættinu. Sú staða hafi ekki veriðuppi í máli þessu, sbr. umsögn dómnefndar frá 19. maí 2017.Ólögmætur undirbúningurað tillögu dómsmálaráðherra. Stefnandibyggir málatilbúnað sinn á því að dómsmálaráðherra hafi við undirbúningákvörðunar sinnar bæði brotið gegn málsmeðferðar- og efnisreglumstjórnsýsluréttar. Fyrir liggi að dómstólar séu ein mikilvægasta stofnunsamfélagsins. Vegna þessa sé meginregla laga um skipan dómara byggð á faglegumati óháðrar dómnefndar. Af því leiði að öll frávik frá því mati þurfa aðbyggja á sérstökum og faglegum rökstuðningi, brýnum og gagnsæjum ástæðum ogvandaðri meðferð til undirbúnings ákvörðunarinnar. Með því móti eigi að veratryggt að hæfustu umsækjendurnir hverju sinni, séu skipaðir í störf dómara. Stefnanditelur að ákvörðun dómsmálaráðherra um að fara ekki að tillögu dómnefndarinnarog skipa fyrrnefnda fjóra umsækjendur í stað fjögurra sem dómnefnd hafði lagttil, sé andstöðu við framangreindar reglur og sjónarmið. Ákvörðunin hafi veriðilla undirbúin, ráðherra hafi ekki uppfyllt rannsóknarskyldu sína og brotiðgegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í samræmi við þetta hafirökstuðningur ráðherra verið ófullnægjandi og sé þar að finna um það hversvegna dómsmálaráðherra vék stefnanda til hliðar og taldi hann ekki meðal 15hæfustu umsækjendanna svo sem hin óháða dómnefnd hafði álitið. Stefnanditelur ekki hjá því komist að benda á áhrif hinnar ófullnægjandi rannsóknar ogrökstuðnings ráðherra. Fyrir liggi að ráðherra rannsakaði málið ekki með þeimhætti sem áskilið er í 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. dómaHæstaréttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017. Þá liggi fyrir að með þessariólögmætu háttsemi ráðherra gætti hann hvorki þess samræmis né jafnræðis semkveðið er á um í 11. gr. stjórnsýslulaga og 65.gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944.Stefnandibendir á að ráðherra freistaði þess að rökstyðja þá tillögu sem hann bar undirAlþingi, en hefur ekki getað rökstutt þá ákvörðun að ganga fram hjá stefnandaeins og nánar er vikið að síðar. Ráðherra hafi heldur ekki veitt stefnandalögbundinn andmælarétt samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga, þegar ráðherra ákvaðað taka fjóra umsækjendur sem ekki voru meðal 15 hæfustu, fram yfir stefnanda. Þávísar stefnandi til þess að ráðherra hafi borið skylda til að velja hæfustuumsækjendurna um embætti dómara Landsréttar. Ef það var mat ráðherra aðniðurstaða dómnefndarinnar væri haldin ágöllum, bar honum samkvæmt meginreglumstjórnsýsluréttar að hafa forgöngu um að bætt yrði úr þeim annmörkum og eftiratvikum ákveða að leita eftir nýrri umsögn. Stefnanditelur enn fremur liggja fyrir að ráðherra var óheimilt að veita tilteknumþáttum í hæfnismati dómnefndarinnar aukið vægi eftir að nefndin hafði skilaðmatinu. Dómnefnd gaf einstaka matsþáttum sama vægi og nefndin hafði áður gert ístörfum sínum. Gilti þar með jafnræði milli allra umsækjenda. Fyrir liggi aðstjórnvöld hafa um langt árabil samþykkt þessa aðferðafræði athugasemdalaust.Með þessari ákvörðun megi segja að ráðherra hafi breytt leikreglum við meðferðá umsóknum eftir á, sem sé óheimilt. Ef ráðherra hefði talið breytinga þörf ámatsreglunum hefði honum borið að tryggja það að hið breytta verklag yrðiviðhaft í vinnu dómnefndarinnar frá öndverðu og að nefndin hefði stuðst við þærí vinnu sinni. Jafnframt hefðu breyttar verklagsreglur þurft að veraumsækjendum kunnar. Sérstaklega um stöðu stefnanda. Stefnanditelur að rökstuðningur ráðherra um að reynsla dómara hefði ekki fengið það vægisem tilefni væri til og gert væri ráð fyrir í reglum nr. 620/2010 hafieinkennst af þversögnum. Vísar stefnandi í því sambandi til þess að hann værieinn héraðsdómara tekinn út af lista dómnefndar yfir hæfustu umsækjendurna ánþess að finna mætti ástæðu þessa í skýringum ráðherrans. Stefnandi var, semfyrr segir, skipaður héraðsdómari 15. maí 2010. Meðal þeirra sem ráðherra gerðitillögu um, en var ekki meðal þeirra 15 hæfustu að mati dómnefndarinnar, varhéraðsdómari sem skipaður var í starf héraðsdómara sama dag og stefnandi oghafði þannig gegnt stöðu héraðsdómara jafn lengi og stefnandi. Telur stefnandiað breyting ráðherra á niðurstöðu dómnefndarinnar að þessu leyti hafi þannigverið á skjön við rökstuðning ráðherra. Krafa stefnanda umskaðabætur og sundurliðun skaðabótakröfu. Stefnanditelur óumdeilt, að ef ráðherra hefði borið sig að með lögmætum hætti við skipandómara við Landsrétt, hefði stefnandi verið einn þeirra 15 sem skipan hefðuhlotið. Laun landsréttardómara eru hærri en laun héraðsdómara en þau séu íbáðum tilvikum ákveðin af kjararáði. Stefnandi hafi því orðið fyrir tjóni semnemur mismun á launum dómara við Landsrétt og launum stefnanda semhéraðsdómara, út starfsævi stefnanda frá og með 1. janúar 2018 að telja, enþann dag tók skipun landsréttardómaranna gildi, og til þess dags sem stefnandiverður sjötugur. Um þennan mismun vísar stefnandi til úrskurða kjararáðs frá17. desember 2015 um laun og starfskjör héraðsdómara og 14. desember 2017 umlaun og starfskjör dómara við Landsrétt. Stefnandareiknast svo til að mismunur launa í embætti landsréttardómara umfram embættihéraðsdómara frá 1. janúar 2018 fram til fullnaðs 70 ára aldurs sé 25.569.126krónur (153.522.995 – 127.953.869). Íútreikningum tryggingastærðfræðings sem stefnandi vísar til er einnig gert ráðfyrir öflun lífeyrisréttinda fram til 70 ára aldurs, eða fram til þess aðréttur stofnast til örorku- eða makalífeyris verði það tímamark fyrr. Stefnanditelur að mismunur þeirra lífeyrisréttinda sem vænta megi að stefnandi myndiafla í embætti dómara við Landsrétt umfram embætti héraðsdómara sé 5.130.164krónur (30.802.700 – 26.672.536). Samkvæmtframangreindu telur stefnandi að heildarfjárhæð þess tjóns sem hann varð fyrirvegna ólögmætrar ákvörðunar dómsmálaráðherra hafi þannig numið alls 30.699.290krónum, miðað við 1. janúar 2018 og er krafist skaðabótavaxta frá þeim degifram til þingfestingardags, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnanditelur ekki unnt að ætlast til af stefnanda að hann sæki um eða komist í stöðusem sé betur launuð en starf héraðsdómara er, sér í lagi m.t.t. þess hversulangt á starfsævi stefnanda er gengið. Þannig eru engar forsendur til lækkunarkröfu hans af þeim sökum. MiskabæturKrafastefnanda um miskabætur er byggð á því að dómsmálaráðherra hafi með háttsemisinni vegið að starfsheiðri, orðspori, reynslu og hæfni hans. Þá hafi ráðherrameð ólögmætum hætti vegið að stefnanda með því að leggja ekki til grundvallarfaglegt mat dómnefndar á hæfni stefnanda til dómarastarfa við Landsrétt. Byggirkrafa stefnanda á því að með vísan til fyrrgreindra dóma Hæstaréttar Íslands,þá sé ótvírætt að ráðherra hafi ekki farið eftir þeim reglum sem honum bar aðfara eftir við skipan í embætti dómara við Landsrétt. Stefnanditelur miska sinn vegna þessara ólögmætu meingjörðar dómsmálaráðherra í sinngarð hæfilega metinn 2.500.000 kr. Telur stefnandi þannig að miða eigi viðhærri fjárhæð en dæmd var af Hæstarétti Íslands í málum nr. 591/2017 og592/2017. Í því sambandi verði ekki hjá því komist að líta til þess að ráðherragaf opinberlega þá skýringu á því að fara ekki að áliti dómnefndar, að hannvildi auka vægi dómarareynslu meðal þeirra sem hann skipaði dómara viðLandsrétt. Hann hafi á hinn bóginn tekið stefnanda, einan dómara, út af lista15 hæfustu umsækjendanna og skipað aðra umsækjendur sem voru mun lægri áhæfnislista dómnefndar, í hans stað. Ekki verði heldur fram hjá því litið aðdómsmálaráðherra skipaði umsækjendur sem höfðu mun minni og/eða enga dómarareynsluen kaus að ganga fram hjá stefnanda. Allt þetta hefur orðið stefnanda til miskaog með ákvörðun ráðherra var gróflega vegið að æru og persónu stefnanda. Vísastí þessu sambandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. b-lið 1. mgr. 26.gr. laganna. Stefnandi krefst einnig dráttarvaxta á dæmdar miskabætur, samkvæmtIII. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 1.mgr. 6.gr. laganna, frá þingfestingardegitil greiðsludags. Krafaum málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr.og 129. gr. laganna vegna útlagðs kostnaðar stefnanda við málareksturinn.Stefnandi gerir kröfu um að við málskostnað bætist virðisaukaskattur, sbr. lögnr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og er honum þannignauðsyn á að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda með tilliti tilskaðleysissjónarmiða. Stefnandivísar kröfum sínum til stuðnings til laga um dómstóla nr. 50/2016, sbr. lög nr.10/2017, sbr. og eldri lög um dómstóla nr. 15/1998, stjórnsýslulaga nr.37/1993, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, skaðabótalaga nr.50/1993, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, laga um virðisaukaskatt nr.50/1988 og reglna um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda umdómaraembætti nr. 620/2010. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við 1. mgr.6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um varnarþing vísast til 3.mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 .Málsástæður stefndaStefndibyggir á því að ekki standi rök til að játa stefnanda bótarétt vegna fjártjónsog mótmælir kröfum stefnanda. Að mati stefnda er meðöllu óraunhæft að dæma bætur hvort heldur er almennt eða fyrir ókomna tíð fyrirað fá ekki starf. Stefndi byggir á því að ekki er unnt að líta svo á aðnokkur umsækjandi hafi átt lögvarið tilkall til skipunar í stöðu dómara viðLandsrétt eða mátt hafa réttmætar væntingar til embættisins. Þótt stefnandihafi verið talinn í hópi hæfustu umsækjenda í mati dómnefndar á grundvelli 4.gr. a í lögum nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgðaí lögum nr. 50/2016, hafi verið ljóst að Alþingi þyrfti að samþykkja tillögurráðherra um hvern og einn eða hafna með þeim afleiðingum að ráðherra hefðiþurft að leggja fram nýja tillögu. Íþessu máli hefur þýðingu að mati stefnda hvort ganga megi út frá því sem vísu,miðað við þær aðstæður sem uppi voru, að einboðið sé að tillaga um að skipastefnanda sem dómara við Landsrétt hefði náð fram að ganga, hvernig semundirbúningi hefði verið háttað. Byggir stefndi á því að um þetta hafi veriðóvissa sem útilokað sé að slá nokkru föstu um, auk þess sem hann hafi ekkigetað haft um það réttmætar væntingar. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þvíað ráðherra hefði borið að skipa hann í embættið en sú sönnun hafi ekki tekist.Stefndivísar til þess að eftir að drög að áliti dómnefndar og endanlegt álit hennar láfyrir var ráðherra ljóst að það myndi ekki hljóta samþykki á Alþingi óbreytt.Þannig hafi komið skýrt fram á opinberum vettvangi að tilteknir þingmenn hefðuekki samþykkt tillögu á grundvelli álits dómnefndarinnar óbreytta. Þá hafðiráðherra einnig vissu fyrir þeirri stöðu eftir að drög að dómnefndarálitinu láfyrir, en þá var henni gert það ljóst af forsvarsmönnum þingflokka á Alþingi.Telur stefndi að þetta verði glöggt ráðið af tölvupósti RagnhildarArnljótsdóttur, setts ráðuneytisstjóra, frá 28. maí 2017 sem rakinn er í kaflaII. Af þessu sé einnig ljóst að vissa var innan ráðuneytis á þá lund að tillagadómnefndarinnar yrði ekki samþykkt óbreytt. Jafnvel þótt ráðherra hefði ákveðiðað leggja tillögu dómnefndarinnar óbreytta til við þingið, hefðu þær athafnirhans alls ekki verið nægileg forsenda til að afstýra meintu tjóni stefnanda þvífyrir hafi legið að þingið hefði ekki samþykkt þá tillögu. Hér sé ekki unnt aðlíta á málið með sama hætti og þegar Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu aðtillaga ráðherra hafi að ófyrirsynju getað bitnað á orðspori þeirra sem ekkivar lagt til að yrðu skipaðir.Stefndivísar einnig til þess að ráðherra var skylt að leggja sjálfstætt mat á málið. Íþví fólst a.m.k. að fara yfir gögn málsins og tillögu dómnefndarinnar ogrökstuðning fyrir honum. Þessi krafa um sjálfstæða yfirferð felur í sér aðráðherra gat ekki látið það nægja að fara yfir hvort formlegir ágallar séu ámatinu. Ráðherra verður hverju sinni að yfirfara efnislegt mat dómnefndarinnarog fallast á það og þá gera tillögu um einhverja þeirra sem dómnefndin meturhæfasta, eða eftir atvikum að gera tillögur sem víkja frá mati dómnefndarinnar.Stefndibendir á að dómnefndin hafi ákveðið að 15 umsækjendur væru hæfastir til aðhljóta þær 15 stöður sem lausar voru til umsóknar, hvorki fleiri né færri.Jafnframt hafði nefndin lýst því afdráttarlaust yfir að þessir 15 væru aðhennar mati allir jafnhæfir, en tillagan væri ekki sett fram um umsækjendur íneinni hæfnisröð. Aðlokinni yfirferð sinni taldi ráðherra einsýnt að tillaga nefndarinnar fæli ísér að dómarareynslu væri ekki gert nógu hátt undir höfði og að ekki væri ljóstaf þeim skýringum sem ráðherrann kallaði eftir af hverju hópur níu reyndrahéraðsdómara væri metinn lægri öðrum sem ýmist sóttu um dómaraembætti í fyrstasinn eða hefðu áður verið taldir standa að baki öðrum umsækjendum umdómarastörf. Þessu mati ráðherrans hefur út af fyrir sig ekki verið hnekkt og verður að leggja til grundvallar að ráðherra hafi haftheimild í lögum og reglum nr. 620/2010 til að meta vægi matsþátta á annan hátten dómnefndin gerði. Stefnanditelur í þessu sambandi vert að geta þess að í minnisblaði sérfræðingsráðuneytisins og starfsmanns dómnefndar til ráðherra, dags. 24. maí 2017, varathygli ráðherra vakin á því að nánar tilgreindir dómarar hefðu skarað fram úrí þeim þáttum er lúta að réttarfari og dómarareynslu en væru þó ekki á meðalþeirra 15 sem dómnefndin lagði til. Umrætt skjalvirðist ekki hafa verið lagt fram í fyrri dómsálum sem varða skipunLandsréttardómara en það sýni að rannsókn á þessum þáttum fór fram, sbr. 10.gr. stjórnsýslulaga. Ráðherra taldi sig ekki hafa forsendur til að hróflavið því mati nefndarinnar varðandi einstaka umsækjendur í 15 manna hópnum aðþeir væru allir jafn hæfir, a.m.k. ekki innan þeirra marka sem yfirferðinnivoru búin vegna tímarammans sem hún var háð. Af þessari niðurstöðu leiddi aðráðherra taldi rétt og skylt að velja dómarana úr þessum 24 manna hópi. Nálgunráðherra var með öðrum orðum ekki sú að hafna stefnanda sérstaklega eða takahann út af lista eins og byggt er á í stefnu, enda kom stefnandi fyllilega tilgreina. Hins vegar taldi ráðherra að 24 einstaklingar kæmu til álita semhæfastir en ekki eingöngu þeir 15 sem dómnefndin gerði tillögu um. Hefði ráðherraskipað algjörlega samkvæmt tillögu dómnefndar, en jafnframt gengist við því aðtillagan væri ekki í samræmi við mat ráðherra á málinu eða að ekkert slíkt mathefði farið fram, virðist einsýnt að það hefði falið í sér meingerð í garðumsækjenda sem áttu rétt á að málið væri réttilega afgreitt. Stefnditelur enn fremur óhjákvæmilegt að líta til þess að annars vegar Alþingi og hinsvegar nefndin gáfu ráðherra mjög stuttan frest til sinnar yfirferðar..Ráðherrann hafði einfaldlega ekki annan og rýmri tímaramma en frá þeim degiþegar umsögn og tillaga dómnefndar barst og fram til þess að Alþingi yrðislitið og hafði enga stjórn á þessum dagsetningum. Þetta atriði hljóti að hafaafgerandi áhrif á matið á því hvort framganga ráðherra við meðferð málsins gatskapað ríkinu skaðabótaskyldu.Íþessu samhengi sé mikilvægt að undirstrika að þegar lög leggja skyldur á herðarráðherra á borð við þá að auglýsa dómaraembætti og gera tillögu um skipundómara til Alþingis, þá eigi ráðherra ekki annan kost en að haga störfum sínumog mati eftir því. Ráðherra geti ekki tekið þá afstöðu að honum finnist lögingölluð eða svigrúm sitt til vandaðrar málsmeðferðar of stutt og þá einfaldlegaákveðið að fara ekki eftir lögunum. Það er heldur ekki á valdi ráðherra aðbreyta reglunum eða hreyfa við starfsáætlun Alþingis. Því átti ráðherra enganannan kost en að freista þess að gera tillögu til þingsins lögum samkvæmt ísíðasta lagi 1. júní 2017 við þessar sérstöku aðstæður þar sem ljóst var aðálit dómnefndarinnar myndi ekki eiga brautargengi óbreytt.Stefndivísar til þess að ráðherra hafi á þessum tíma kynnt sér gögnin og umsögnina,kallað eftir skýringum á því sem stakk í augu og að því búnu lagt það mat ágögnin að rétt væri að leggja til grundvallar að níu reyndir dómarar stæðu þeimfimmtán jafnfætis sem nefndin hafði metið hæfasta, en fyrir lá það mat að þeirværu allir jafnhæfir. Að þessu loknu hafi ekki verið um annað að ræða en aðvelja úr þessum 24 manna hópi 15 umsækjendur til að leggja til við Alþingi aðyrðu landsréttardómarar. Við það val þurfti ráðherra að líta til margra atriða.Innan þess knappa tímaramma sem þá var til stefnu, hafi ekki tekist aðundirbyggja, með svo vönduðum hætti sem æskilegt hefði verið, tillögu meðútskýringum eða rökstuðningi fyrir því af hverju einmitt þessir 15 skyldu verðafyrir valinu, fremur en stefnandi eða aðrir umsækjendur. Stefndi telur það þóekki geta falið í sér að aðrir umsækjendur en umræddir 15 landsréttardómararhafi orðið fyrir bótaskyldu fjártjóni.Stefndibendir í því sambandi á að í niðurlagi IV. kafla í dómum Hæstaréttar frá 19.desember 2017 í málunum nr. 591 og 592/2017 sé fjallað um hver aðferð ráðherraátti að vera við þessar aðstæður ef vikið yrði frá áliti dómnefndar. TaldiHæstiréttur að einkum hefði skort á að gerður væri samanburður á tillögumráðherra um þá fjóra umsækjendur sem þar voru lagðir til og þeirra fjögurra afþeim 15 sem dómnefnd taldi hæfasta en ráðherra gerði ekki tillögu um. Er nánarum þetta fjallað í dómum Hæstaréttar þar sem niðurstaðan varð sú að málsmeðferðráðherra um tiltekna þætti hefði verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Af þvíleiddi að mati Hæstaréttar að annmarki hefði verið á meðferð Alþingis. Stefndi telur að þráttfyrir forsendur Hæstaréttar verði að gefa því frekari gaum í ljósi bótakröfustefnanda vegna ætlaðs fjártjóns, að Alþingi var ekki bundið af álitidómnefndar við meðferð málsins og ekki var óhjákvæmilegt að það samþykktistefnanda og að hann yrði síðan skipaður. Þá hafi stefnandi heldur ekki getaðhaft réttmætar væntingar til embættisins að viðlagðri bótaskyldu stefnda. Er aðmati stefnda ekki unnt að leggja til grundvallar að ætlað tjón stefnanda sé afvöldum saknæmrar og ólögmætrar háttsemi. Því verði ekki fullyrt í þessu máli aðskipun hefði óhjákvæmilega átt að fara á einn veg eða annan í meðförum Alþingisvið þær sérstöku aðstæður sem uppi voru. Því sé ósannað að stefnandi hefðiverið skipaður eða að skipa hefði átt hann í embættið.Stefndi telur að með þvíað auka vægi dómarareynslu hafi orðið ljóst að aðrir umsækjendur úr hópistarfandi dómara, sem höfðu langa reynslu af dómarastörfum, hlutu einnig aðteljast meðal þeirra hæfustu til að hljóta embættin. Þau ArnfríðurEinarsdóttir, Ásmundur Helgason, Bogi Hjálmtýsson, Hildur Briem, JónFinnbjörnsson, Jónas Jóhannsson, Ólafur Ólafsson, Ragnheiður Bragadóttir ogSandra Baldvinsdóttir bættust af þeim sökum við þá niðurstöðu nefndarinnarhverjir teldust hæfastir. Ekki sé unnt að skilja dóma Hæstaréttar frá desembersíðastliðnum þannig að ráðherra hafi verið með öllu óheimilt að leggja tilgrundvallar annað vægi matsþátta. Eins og fram kom írökstuðningi ráðherra taldi hann 24 umsækjendur koma til greina og að aukaþyrfti vægi dómarareynslu af ýmsum ástæðum við stofnun nýs dómstigs og horfatil laga um jafnrétti kynja. Skilmerkilega sé gerð grein fyrir þessum ástæðum íbréfi þar sem rökstuðningur var veittur.Um hafi verið að ræða nýjan dómstól með tilheyrandiálagi þar sem ráðherra taldi af ýmsum ástæðum brýnt að dómarareynsla yrði metinmeiri. Því sé ástæða til að fjalla sérstaklega umfjóra af þessum umsækjendum sem dómaraembætti hlutu, en voru ekki meðal þeirra15 sem dómnefndin taldi hæfasta en nánar er um þá fjallað í rökstuðningsbréfi6. júlí 2017.Stefndivísar til gagna málsins um að Arnfríður Einarsdóttir hafi verið fulltrúi ogaðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í um það bil 14 ár. Fráþví síðla árs 2010 hafi hún verið forseti Félagsdóms, en þar eru dæmd u.þ.b. 13mál á ári að meðaltali. Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einumáli. Á starfsferli sínum hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllummálaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennumeinkamálum af öllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum.Auk þess hefur hún samið fjölda rannsóknarúrskurða. Arnfríður hefur einnigmikla reynslu af stjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðar­nefndum. Þá hafihún töluverða stjórnunarreynslu, en hún var skrifstofustjóri Héraðs­dómsReykjavíkur í nærfellt fjögur ár og forseti Félagsdóms frá árinu 2010. Arnfríðureigi þannig að baki 32 ára feril við dómstóla landsins og hefur farið meðdómsvald lungann af þeim tíma. Frekari umfjöllun er um reynslu Arnfríðar á bls.11-13 í umsögn dómnefndar. ÁsmundurHelgason hafi í um tvö og hálft ár verið aðstoðarmaður dómara við HæstaréttÍslands. Hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefurgegnt embættinu í sjö ár. Á þeim tíma hafi hann dæmt í fjölmörgum einkamálum,verið meðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál tilmeðferðar þar sem gerð hefur verið krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðiraf hálfu lögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hafi verið fastur dómari í Félagsdómifrá ársbyrjun 2014 og ad hoc dómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Ásmundurbýr jafnframt yfir mikilli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann starfaði til aðmynda í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur áskrifstofu Alþingis, nær allan tímann sem aðallögfræðingur og þekkir því veltil stjórnsýslu. Þá liggja eftir hann fræðiskrif en hann hefur m.a. ritaðbókarkafla, kennsluefni og fræðigreinar. Frekari umfjöllun er um reynsluÁsmundar á bls. 13-14 í umsögn dómnefndar. Er af framangreindu ljóst aðÁsmundur Helgason sé a.m.k. jafn hæfur til að gegna embætti landsréttardómaraog stefnandi. Hann hafi talsverða reynslu af dómstörfum, auk þess sem reynslahans af stjórnsýslustörfum fólst að mestu í að semja rökstuddar úrlausnir. JónFinnbjörnsson eigi að baki 28 ára feril við dómstólana og nánast allan þanntíma við dómstörf. Hann eigi jafnframt að baki langan kennsluferil en hann varstundakennari við lagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefur annastkennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hafi einnig ritað námsefni í sjórétti ogfræðigreinar. Frekari umfjöllun er um reynslu Jóns á bls. 31-32 í umsögndómnefndar. Telur stefndi ljóst að Jón Finnbjörnsson sé a.m.k. jafn hæfur tilað gegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð erhliðsjón af hinni löngu reynslu hans við dómstóla landsins. RagnheiðurBragadóttir hóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík að loknuembættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992 starfaðihún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi en síðan sem aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tæpt hálft annað ár. Hún hafi 15. janúar 1999 verið setttil þess að gegna starfi héraðsdómara til 30. júní 2001 við HéraðsdómReykjavíkur, Héraðsdóm Vesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún var skipuðdómari við Héraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegndi því starfitil 1. september 2008, er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness þarsem hún hefur starfað síðan. Hún var sjálfstætt starfandi lögmaður um tíma áðuren hún varð dómari og rak sína eigin lögmannsstofu, ýmist ein eða með öðrum.Hún hefur jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum og hefur til að mynda tekiðsæti í óbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki ogsamkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennslu við Háskóla Íslands. Þávar hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008. Ragnheiður áþannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana sem dómari, dómstjóri,dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafi tekið til allraréttarsviða. Stefnditelur ljóst af framangreindu að Arnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, JónFinnbjörnsson og Ragnheiður Bragadóttir séu a.m.k. jafn hæf til að gegnaembætti landsréttardómara og stefnandi. Mati Alþingis um þetta hefur ekki veriðhnekkt.Stefndivísar til þess að í dómum Hæstaréttar 19. desember 2017 hafi stefndi veriðsýknaður af kröfu tveggja umsækjanda, sem voru í hópi þeirra sem dómnefndintaldi hæfasta og voru dæmdar miskabætur til viðurkenningar á skaðabótaskylduvegna fjártjóns, þ.e. um sambærilega hagsmuni og stefnandi krefur stefnda um íþessu máli. Taldi Hæstiréttur að ekki hefði verið færð fram fullnægjandi sönnunum ætlað fjártjón og beri því „þegar af þeirri ástæðu“ að sýkna afviðurkenningarkröfu áfrýjanda. Orðalagið ber með sér að fleiri ástæður þarfnistskoðunar. Stefndi bendir á að af hans hálfu hafi verið viðurkennd sambærilegkrafa til greiðslu miskabóta stefnanda til handa. Stefndivísar til þess að þekkt sé í dómaframkvæmd að meðferð máls, þar sem ekki séuuppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga, kunni að leiða til stofnunar bótaréttarfyrir miska. Á hinn bóginn þýði það ekki að viðkomandi hafi átt lögvariðtilkall til þess að endanleg ákvörðun yrði honum í hag, honum veitt leyfi, hannskipaður í starf eða á annan hátt orðið við umsókn. Stefndibendir jafnframt á að við skipun dómenda í Landsrétt hið fyrsta sinn giltuákvæði sem tæplega eiga sér hliðstæðu. Þótt annmarkar hafi verið á tillöguráðherra og meðferð Alþingis, á þann hátt sem lagt er til grundvallar í dómumHæstaréttar frá 19. desember 2017, breyti það því ekki að skipan dómenda viðLandsrétt liggur fyrir og varð endanleg í það skiptið með því að Alþingisamþykkti tillögur ráðherra að undangenginni meðferð stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar Alþingis og umræðum. Stefndileggur áherslu á hina sérstöku tilhögun sem lögin kváðu á um þegar skipað var íembætti dómara við Landsrétt hið fyrsta sinn og vísar um það til 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisIV með lögum nr. 15/2016. Í skýringum við ákvæðið í frumvarpi sem varð aðdómstólalögum hafi verið sérstaklega áréttað að í ljósi þess að skipaðir yrðusamtímis 15 dómarar væri eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en eins handhafaríkisvalds að því. Stefndi byggir á því að skýra verðiþau ákvæði laga sem giltu við skipun landsréttardómara með þeim hætti að víkjamátti frá áliti dómnefndar um að skipa þann sem að mati dómnefndarinnar værihæfastur. Frávikið var þá réttlætanlegt og lögmætt ef Alþingi samþykktieinhvern þann umsækjanda eftir tillögu ráðherra sem fullnægði að matidómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. dómstólalaga. Þeir umsækjendursem ráðherra gerði tillögu um og Alþingi samþykkti, en voru ekki meðal 15hæfustu samkvæmt mati dómnefndarinnar uppfylltu þessi skilyrði augljóslega.Leggur stefndi áherslu á að orð bráðabirgðaákvæðisins „… frá þessu má þó víkja…“ þarfnist sérstakrar skoðunar þegar leyst er úr bótakröfu stefnanda fyrirfjártjón auk ákvæðis 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða IV.Þegartil kasta Alþingis kom á grundvelli þessa bráðabirgðaákvæðis er ljóst afnefndum ákvæðum laganna að svigrúm þess var á engan hátt takmarkað með samahætti og ef ekki hefði komið til atbeina þess. Í ákvæðum laganna sem fyrr erlýst felst hið augljósa að Alþingi var ekki bundið af niðurstöðudómnefndarinnar. Alþingi hafði því skýlausa heimild til að samþykkja eða synjatillögu um hvern þann sem dómnefnd taldi að fullnægði skilyrðum 2. og 3. mgr.dómstólalaga og var ekki bundið af niðurstöðu dómnefndarinnar. Stefndibendir á að í áliti meirihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis varbent á að þingmál af þessu tagi væri án fordæma. Kom fram að nefndin hefðifjallað um ýmis álitaefni svo sem hlutverk Alþingis, veitingavald ráðherra,hlutverk dómnefndar um mat á hæfi, stofnun Landsréttar, jafnréttissjónarmið ogtillögur ráðherra. Mikilvægt sé að hafa í huga hvernig stjórnskipunar- ogeftirlitsnefnd litu á hlutverk Alþingis samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu viðdómstólalög. Stefndi telur að þar sem Alþingi var ekki bundið af álitidómnefndarinnar og átti lokaorð um hvern og einn umsækjanda hafi þinginu veriðstætt á því að horfa einnig til jafnréttissjónarmiða, ekki síst á grundvellimeginmarkmiða laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla,sbr. einkum 1. gr., 18. gr., 20. gr. og 24. gr. Á sama hátt og víkja mátti frááliti dómefndar við meðferð málsins á Alþingi mátti þingið fjalla um málið áöðrum grundvelli, t.d. jafnréttissjónarmiðum, við skipan dómsins í heild. Stefnditelur ekki verða séð að Hæstiréttur hafi hafnað þessu með öllu í dómum sínumfrá 19. desember síðastliðnum enda verði að skoða umfjöllun réttarins um þettaatriði í tengslum við málsmeðferð ráðherra á grundvelli 10. gr.stjórnsýslulaga. Í dómi sínum nefndi Hæstiréttur að annmarki hefði af þessumsökum verið á meðferð Alþingis þar sem ekki hefði verið bætt úr annmörkum ámeðferð ráðherra. Ekki hafi á hinn bóginn nokkru verið slegið föstu um aðatkvæðagreiðsla og efnisleg niðurstaða Alþingis og samþykkt þingsins hafi veriðandstæð lögum. Verði að líta svo á að almenn sjónarmið um jafnrétti kynja hafiverið málefnaleg þegar skipað var fyrsta sinn í 15 stöður dómara við nýjanáfrýjunardómstól eins og það horfði sérstaklega við Alþingi.Ennfremur verður ekki horft fram hjá hvers eðlis niðurstaða Alþingis er í þessusambandi, sbr. 2. gr. stjórnarskrá og að um atkvæðagreiðslu var að ræða. Horfaverði þá sérstaklega til 48. gr. stjórnarskrár um að hver alþingismaður ereingöngu bundinn við sannfæringu sína.Afhálfu stefnda er bent á að málatilbúnaður stefnanda sé í öllum aðalatriðumreistur á niðurstöðu dómnefndarinnar. Sem fyrr segir telur stefndi Alþingi ekkihafa verið bundið af niðurstöðu dómnefndarinnar þrátt fyrir að í dómumHæstaréttar hafi verið fundið að málsmeðferð. Þegar grannt sé skoðað sé ljóstað Alþingi var heldur ekki bundið af því að velja hæfasta umsækjandann og ekkiþann sem dómnefnd taldi hæfastan. Það liggi í hlutarins eðli þar sem greiðaþurfti atkvæði á Alþingi; að í því tilviki gat þingmaður t.d. setið hjá eins ograunin varð. Þá byggir stefndi einnig á því að þótt tillögugerð ráðherra hefðiverið á aðra lund – eða tillaga stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar – ogrökstudd með öðrum hætti og með samanburði eins og fjallað var um í dómumHæstaréttar frá fyrra ári sé ekki unnt að leggja til grundvallar að Alþingihefði verið bundið við þann rökstuðning í atkvæðagreiðslu eða við meðferðmálsins. Stefnanda mátti vera þetta ljóst með vísan til gildandi lagaákvæða.Auk þess sé skilyrði skaðabótareglna um orsakasamband og sennilega afleiðinguekki uppfyllt við þessar aðstæður. Fallist hafi verið á svipuð sjónarmiðstefnda og voru í meginatriðum í hinum áfrýjuðu dómum héraðsdóms sem sættuendurskoðun með dómum Hæstaréttar 19. desember síðastliðinn, en þar fyrir dómivar niðurstaðan byggð á því að ekki væri sýnt fram á tjón.Íljósi þessa byggir stefndi á því að tjón sé að fullu bætt. Um er að ræðaófjárhagslegt tjón á sama hátt og dæmt er um í nefndum dómum Hæstaréttar ímálunum nr. 591 og 592/2017. Við meðferð málsins á Alþingi var unnt að hafnatillögu ráðherra, annað hvort í heild eða hvað snerti tiltekinn umsækjanda. Svovarð ekki og hlutu þeir 15 einstaklingar sem nú gegna embætti dómenda viðLandsrétt lögmæta skipun. Er því ekki unnt að fallast á að borið hafi að skipastefnanda að viðlagðri bótaskyldu stefnda. Stefndi fellst ekki á að hér gildiöfug sönnunarbyrði, enda væri það ekki í samræmi við dómafordæmi.Umrannsóknarreglu og andmælarétt byggir stefndi sérstaklega á því að ekki er unntað fullyrða að frekari rannsókn eða andmæli hefðu leitt til þess að stefnandihefði verið skipaður dómari við Landsrétt. Sama er ef stefnanda hefði veriðgefinn kostur á frekari andmælum. Öll sjónarmið stefnanda höfðu komið fram. Ummat á dómarareynslu lágu upplýsingar um það fyrir og ekki nauðsynlegt að gefasérstakan kost á andmælum. Fyrirliggur að stefnandi sendi einnig stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingiserindi sem liggur fyrir í málinu og kom þar fram sínum sjónarmiðum. Ummálsástæður um rökstuðning liggi fyrir ítarlegt svar ráðuneytis, dags. 6. júlí2017 og vísast til þess.Hvaðsem þessu líði sé ekki fram komin sönnun þess að orsakasamband hafi verið millimálsmeðferðar ráðherra og meðferðar á Alþingi, enda hafði Alþingi tækifæri tilað hafna tillögu ráðherra um hvern og einn. Að undangengnum umræðum á Alþingiog umfjöllun þingnefndar samþykkti Alþingi tillöguna.Íljósi alls framangreinds og þess að ráðherra var að sönnu heimilt að leggja tilaðra sem uppfylltu hæfisskilyrði en þá sem nefndin taldi hæfasta, sem oghlutverk Alþingis, er ekki unnt að líta svo á að það sé vegna saknæmrar eðaólögmætrar háttsemi að stefnandi hlaut ekki skipun sem dómari við Landsrétt.Mótmælir stefndi því að ráðherra hafi sýnt saknæma og ólögmæta háttsemi. Auk þesser því mótmælt að meðferð og endanleg niðurstaða á Alþingi hafi verið saknæm ogólögmæt. Á sama hátt er ekki raunhæft að stefnandi hafi haft réttmætarvæntingar til embættisins eða átt lögvarða kröfu til þess. Svo mikliróvissuþættir eru um það hvernig Alþingi hefði lagt til aðra niðurstöðu að ekkier unnt að fullyrða að skipa hefði átt stefnanda. Stefndi telur ekki unntað fullyrða að borið hefði að skipa stefnanda eða hann verið skipaður íembættið þótt ráðherra hefði gert sérstakar tillögur um þá fjóra umsækjendursem skipaðir voru en voru ekki hæfastir taldir af dómnefnd og rökstutt þærfrekar á þann hátt sem Hæstiréttur taldi í dómum sínum, einkum með tilliti tilúrlausnarefnis um miskabætur. Hefur hann ekki sannað að útilokað hefði verið aðleggja til umsækjendur án þess að hann væri þeirra á meðal. Verður að ganga útfrá því að umræddir fjórir hefðu við þær aðstæður verið samþykktir af Alþingiþótt staðið hefði verið á annað hátt að tillögum um þá og vísast þá meðalannars til þess rökstuðnings sem veittur var. Meðvísan til alls þessa ber að sýkna af kröfum stefnanda varðandi bótakröfu vegnafjártjóns.Verðiekki á ofangreint fallist ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafiverið og sé hæfari en Arnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, RagnheiðurBragadóttir og Jón Finnbjörnsson. Verður þá að gera þá kröfu að stefnandi sanniað hann sé hæfari en hver og einn þessara umsækjenda. Auk þessa verður eins ogfyrr segir að leggja sönnunarbyrði á stefnanda um að skipun hans hefði veriðsamþykkt á Alþingi. Verður að hafna því sem ósönnuðu.Álitidómnefndar hefur ekki verið hnekkt í dómum Hæstaréttar nema um atriði semrétturinn taldi hafa óverulegt vægi en það laut að samningu dóma. Einnig erafar lítill munur á mörgum umsækjendum í einstökum matsatriðum þegar horft er ásvonefnt Excel-skjal sem nefndin útbjó. Þannig voru þeir dómarar sem ráðherragerði tillögu um og ekki voru meðal þeirra 15 sem nefndin taldi hæfasta meðallháar einkunnir fyrir dómarareynslu og þrír þeirra með hærri en stefnandi. Verðurað gera kröfu til þess að stefnandi sanni að hann uppfylli betur skilyrði umsamningu dóma og um dómarareynslu sína en þeir fjórir sem skipaðir voru en voruekki á meðal 15 hæfustu eftir mati dómnefndar. Stefndi leyfir sér að fullyrðaað a.m.k. þrír af þessum fjórum höfðu meiri reynslu af dómarastörfum ogsamningu dóma og sá fjórði hafði starfað lengur í dómsýslunni.Stefndimótmælir málsástæðum í stefnu að öðru leyti og krefst sýknu. Stefndi mótmælireinnig fjárhæðum bótakrafna og krefst verulegrar lækkunar ef ekki verðurfallist á sýknukröfu. Stefndi telur ekki forsendur til að dæma bætur er nemimismun á launum stefnanda nú og launum dómara við Landsrétt út starfsævistefnanda, eins og byggt er á í stefnu. Að mati stefnda er óraunhæft að dæmabætur fyrir ókominn tíma og er þeirri kröfugerð mótmælt. Stefndimótmælir kröfum sem byggjast á tryggingafræðilegum útreikningi en ekki hafiverið fallist á slíkan útreikning í dómsmálum um bætur af hliðstæðum toga.Mótmælir stefndi því sérstaklega að rök standi til að bæta stefnanda töpuðlífeyrisréttindi og að útreikningur tryggingafræðings um það verði lagður tilgrundvallar, en auk þess eru þar liðir sem geta ekki komið til, eins ogmakalífeyris- og örorkulífeyrisréttur. Telur stefndi þess í stað rétt að miðavið dómaframkvæmd Hæstaréttar sem mótast hafi um langa hríð um bætur vegnaóréttmæts starfsmissis. Eru þá dæmdar bætur að álitum vegna margra óvissuþátta.Hafa bætur verið dæmdar sem nemur launum í 5 mánuði eða í sumum tilvikum 12 viðþær aðstæður þegar fólk með réttarstöðu eftir lögum nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, hefur misst starf hjá ríki og verið atvinnulaustum alllangan tíma.Stefndibyggir á því að tjón fyrir að missa starf hjá ríkinu sé mun meira og þungbæraraen þegar maður í starfi með há laun fær ekki annað starf með litlu hærri launumá þeim mælikvarða. Það eigi við um stefnanda. Stefnandi sé skipaðurhéraðsdómari og nýtur launa samkvæmt ákvörðun kjararáðs, en þau höfðu hækkaðumtalsvert fáum misserum áður en Landsréttur var stofnaður með lögum. Þá verður að horfa til þess að kjararáð ákvað ekki laundómenda við Landsrétt fyrr en allnokkru eftir að skipun var um garð gengin.Stefnandi gat ekki vænst þess að laun myndu hækka á þann hátt sem kröfugerðhans miðar við og tæplega er unnt að ganga út frá að stefnandi hafi sótt umembættið vegna hærri launa.Stefnditelur dómkröfu stefnanda í engu samræmi við dómaframkvæmd um bætur til handaþeim sem misst hafa starf. Þá séu margvíslegir óvissuþættir uppi sem útilokaðer að segja til um og geta átt við um hvern og einn. Stefnandi gæti á þessumtíma sótt um og fengið annað starf hærra launað, hugsanlega skipt umstarfsvettvang, fengið starf hjá ríkinu eða í dómsýslunni, eftir atvikum viðLandsrétt. Að líkindum gæti hann hafið töku lífeyris 65 ára gamall. Verður íöllum tilvikum að horfa til þess að menn geta við þær aðstæður haft auknatekjumöguleika samfara því að hætta fyrr og litið á sem sérstök lífsgæði. Þákunni starfsmenn að hætta störfum eða skipta um starfsvettvang af alls konarástæðum, persónulegum eða öðrum. Hér séu fyrir hendi óvissuþættir sem útilokaðer að segja til um með vissu og geta átt við um alla menn. Meðvísan til alls þessa byggir stefndi á því að verði ekki fallist á sýknukröfustandi rök til þess að dæma bætur að álitum vegna margvíslegra óvissuþátta oghorfa einnig til dómaframkvæmdar sem mótast hefur um áratugaskeið um ákvörðunbóta til handa þeim sem sætt hafa óréttmætum starfsmissi. Skorað er á stefnandaað leggja fram skattframtöl síðustu þriggja ára áður en Landsréttur tók tilstarfa, þ.e. vegna tekjuáranna 2015, 2016 og 2017.Ummiskabótakröfu stefnandaEinsog fram kemur í gögnum málsins hefur stefndi viðurkennt með bréfi, dags. 2.janúar 2018, að stefnandi eigi rétt á miskabótum á sama grundvelli og dæmt varí Hæstarétti þann 19. desember 2017 í málunum nr. 591 og 592/2017. Stefnditelur engin efni til að gera mun á ákvörðun bóta fyrir miska í tilvikistefnanda og áfrýjenda þeirra mála. Getur stefndi ekki fallist á að annað gildium stefnanda þótt hann sé héraðsdómari. Engan veginn var kastað rýrð á persónustefnanda sem héraðsdómara í tillögum ráðherra. Stefnandi hefur ekki vitjaðþeirra bóta sem viðurkenndar hafa verið að fjárhæð 700 þúsund krónur. Verði súfjárhæð dæmd verður að horfa til þess við ákvörðun málskostnaðar.IV.Niðurstaða dómsinsForsaga málsins og dómar Hæstaréttar í málum annarra umsækjendaMálatilbúnaðurstefnanda byggist á því að hann eigi rétt á skaða- og miskabótum úr hendiíslenska ríkisins vegna þess að ráðherra hafi gengið fram hjá honum meðólögmætum hætti þegar hún bar fram til Alþingis og síðar til forseta Íslandstillögur sínar um hverjir skyldu skipaðir dómarar við Landsrétt. Stefnandi varí hópi 15 einstaklinga sem dómnefnd taldi á meðal 15 hæfustu umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt samkvæmt áliti frá 19. maí 2017. Ráðherra lagðihins vegar sjálf fram lista til forseta Alþingis 29. maí 2017 með eigintillögum um hvaða 15 einstaklingar skyldu skipaðir dómarar við Landsrétt og varstefnandi ekki þar á meðal. Alþingi staðfesti tillögur ráðherra og vorutillögurnar sem fyrr segir sendar forseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf15 dómara við Landsrétt 8. júní 2017.Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til dóma Hæstaréttar frá 19.desember 2017 í málum nr. 591/2017 og 592/2017. Þar komst Hæstiréttur að þeirriniðurstöðu að málsmeðferð dómsmálaráðherra við skipun í embætti dómara viðLandsrétt í júní 2017 hefði verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Íofangreindum dómum er lýst þeirri niðurstöðu Hæstaréttar að málsmeðferðráðherra hafi ekki verið annmörkum háð varðandi þá ellefu umsækjendur semraðast höfðu í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9 10, 13 og 15 samkvæmt stigatöfludómnefndar. Hæfni þeirra hefði verið metin af dómnefnd sem hafði yfir að ráðasérþekkingu í þeim efnum og framkvæmdi mat sitt í samræmi við fyrirmæli 2. mgr.4. gr. a laga nr. 15/1998 og reglur sem um dómnefndina gilda. Samkvæmt þessuhefði ekkert staðið því í vegi að tillaga ráðherra um samþykki Alþingis fyrirheimild til að skipa þessa umsækjendur yrði borin upp í einu lagi viðatkvæðagreiðslu á Alþingi í samræmi við ákvæði þingskaparlaga og þingvenjur, aðþví tilskildu að kostur gæfist á að greiða atkvæði um hvern og einn semráðherra gerði tillögu um, kæmi fram ósk um slíkt. Hæstirétturtaldi hins vegar að öðru máli gilti um þá málsmeðferð sem ráðherra viðhafðiþegar hún lagði fram tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá áliti dómnefndarum veitingu dómaraembættis. Taldi Hæstiréttur að óhjákvæmilegt væri að slíkákvörðun væri þá reist á frekari rannsókn ráðherra eftir 10. gr.stjórnsýslulaga. Skyldi þá tryggt að fyrir hendi væri sérþekking sambærilegþeirri sem dómnefnd byggi yfir og að tekið væri tillit til fyrirmæla ráðherra íreglum nr. 620/2010 um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati. Var rakið ídóminum að til þessa væri enn brýnni ástæða en ella þegar álit dómnefndar væribindandi fyrir ráðherra og óheimilt væri að skipa í embætti umsækjanda semdómnefnd hefði ekki metið hæfastan nema að fengnu samþykki Alþingis. Gæta yrðiað því að við veitingu dómaraembætta tæki ráðherra ekki ákvörðun um starf sem áundir boðvald hans sjálfs, heldur um stöðu sem tilheyrir þeirri greinríkisvaldsins sem að stjórnlögum færi með eftirlitshlutverk gagnvart öðrumgreinum þess og tryggt væri sjálfstæði í 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998.Í ljósi þess að hversu miklu leytimálatilbúnaður stefnanda byggist á dómum Hæstaréttar er fullt tilefni til aðtaka orðrétt eftirfarandi úr forsendum dómanna:,Aðgættu framansögðu bar ráðherra í ljósi rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga að lágmarki að gera samanburð á hæfni annars vegar þeirrafjögurra umsækjenda sem dómnefnd hafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerðiekki tillögu um, og hins vegar þeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um ístað hinna fyrrnefndu. Ef niðurstaða þess samanburðar gat gefið tilefni tilhefði ráðherra á þeim grundvelli borið að rökstyðja þá ákvörðun sína að leitaeftir samþykki Alþingis fyrir þeirri tillögu að vikið yrði frá álitidómnefndar. Aðeins þannig hefði Alþingi á réttum grundvelli getað rækt hlutverksitt í ferlinu og tekið afstöðu til mats ráðherra andstætt mati dómnefndar.[...]Viðúrlausn þess hvort staðið hafi verið að málum af hálfu dómsmálaráðherra ísamræmi við ofangreint er fyrst til þess að líta að gögn málsins bera ekki meðsér, að fram hafi farið af hálfu ráðherra eða aðila á hennar vegum sérstökrannsókn sambærileg rannsókn dómnefndar á atriðum, sem vörðuðu veitinguumræddra fjögurra dómaraembætta við Landsrétt í undanfara þess að ráðherraákvað að víkja frá dómnefndarálitinu. Er reyndar tekið fram í málatilbúnaðistefnda að ráðherra hafi haft undir höndum öll sömu gögn og dómnefndin og aðekki hafi verið byggt á öðrum eða nýjum gögnum heldur hafi ráðherra ákveðið aðljá dómarareynslu aukið vægi. “ Í forsendum Hæstaréttar er síðanrakið í kjölfarið að með tillögum dómsmálaráðherra um hverja skyldi skipadómara við Landsrétt hafi fylgt skjal, sem hafði að geyma rökstuðning fyrirþeirri ákvörðun. Þar hafi þess fyrst verið getið hvenær ráðherra hafi boristálit dómnefndar og drög að álitinu, því næst hvaða reglur giltu um störfdómnefndar, vísað var til þess að álit nefndarinnar væri yfirgripsmikið, aðítarleg umfjöllun væri í því um þá þætti sem auðvelt væri að meta hlutlægt ogað sú veiting embætta sem lægi fyrir dómsmálaráðherra væri án fordæma. Íframhaldinu var vikið að hlutverki Landsréttar sem áfrýjunardómstóls, þessgetið að dómnefnd legði reynslu af dómarastörfum að jöfnu við reynslu aflögmanns- og stjórnsýslustörfum og tekið var fram að þrír nánar tilgreindirþættir hafi verið látnir liggja milli hluta með því að gera ekki upp á milliumsækjenda hvað þá varðaði. Þá hafi sagt að með því að gera ekki tilraun til aðleggja þætti varðandi stjórnun þinghalda og samningu dóma til grundvallarheildarmati yrði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafi ekki fengið þaðvægi sem tilefni væri til og gert væri ráð fyrir í reglum nr. 620/2010. Þessunæst hafi verið vísað til bréfaskipta ráðherra og formanns dómnefndar, vikið aðþví að mat huglægra þátta væri vandasamt og ætti ekki að vera vélrænt og aðekkert í reglum nr. 620/2010 kallaði á slík vinnubrögð. Í lok fylgiskjalsinshafi sagt að eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins væri það niðurstaðaráðherra að fleiri umsækjendur hafi komið til greina en tilteknir hafi verið íályktarorðum dómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndintiltók allir komið til greina sem og aðrir sem bjuggu yfir áralangridómarareynslu, alls 24 umsækjendur. Í framhaldinu hafði Hæstiréttureftirfarandi orð um þessa málsmeðferð: ,,Samkvæmtþví sem hér var rakið liggur ekki fyrir að frekari rannsókn af hálfudómsmálaráðherra hafi farið fram á atriðum sem vörðuðu veitingu þeirra fjögurradómaraembætta sem eftir stóðu. Þá fullnægði rökstuðningur ráðherra ífylgiskjali með bréfi til forseta Alþingis 29. maí 2017 og tillaga hennar tilAlþingis, um skipun tilgreindra fjögurra umsækjenda í dómaraembætti í staðþeirra sem dómnefnd hafði lagt til, ekki þeim lágmarkskröfum sem að framan erlýst. Án tillits til þess hvort ráðherra gat með minnisblaði sínu tilstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis 30. maí 2017 bætt úr þeimannmörkum, sem voru á rannsókn hennar, rökstuðningi og tillögugerð, hafði þaðminnisblað ekkert nýtt að geyma umfram það sem fram hafði komið í álitidómnefndar. Þá gátu sjónarmið á grundvelli laga nr. 10/2008 um jafna stöðukarla og kvenna ekki komið til álita við veitingu ráðherra á dómaraembættunumnema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafnhæfir til aðgegna því. Að gættum þeim kröfum sem gera bar samkvæmt framansögðu var rannsóknráðherra ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega, svo ráðherra væri fært aðtaka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Varmálsmeðferð ráðherra að þessu leyti því andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiðirþá af sjálfu sér að annmarki var á meðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherraþar sem ekki var bætt úr annmörkum á málsmeðferð ráðherra þegar málið kom tilatkvæðagreiðslu á Alþingi. “Réttur stefnanda til miskabótaMeðofangreindum dómum Hæstaréttar var því slegið föstu að ráðherra hefði ekkihagað málsmeðferð sinni með lögmætum hætti þegar hún lagði fram tillögu tilAlþingis um að vikið yrði frá áliti dómnefndar um veitingu dómaraembættis.Telja verður ljóst að sjónarmið sem lýst er í ofangreindum dómum um að ráðherrahafi mátt vera ljóst að aðgerðir hennar að þessu leyti gætu að ófyrirsynjubitnað á orðspori og starfsheiðri aðila þeirra mála og orðið þeim þannig aðmeini, eigi að réttu lagi einnig við um stefnanda, enda var hann tekinn út afupphaflegum lista dómnefndarinnar með sama hætti og þeir. Auk þess verðurekkert ráðið af gögnum málsins um að málsmeðferð ráðherra hafi verið með öðrumhætti í tilviki stefnanda en aðila fyrrgreindra dómsmála.Afþeim sökum eru ekki efni til annars en að fallast á með stefnanda aðráðherranum hafi mátt vera ljóst að aðgerðir hennar við meðferð málsins gætu aðófyrirsynju bitnað á orðspori og starfsheiðri stefnanda og orðið honum þannigað meini. Verður því jafnframt að fallast á að í þeirri háttsemi ráðherra hafifalist meingerð gegn æru stefnanda og persónu, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegarhorft er til þess að ráðherra færði opinberlega fram þau rök að leggja yrðimeiri áherslu á dómarareynslu og að stefnandi hefur samkvæmt gögnum málsins munmeiri reynslu af dómsstörfum en aðilar fyrrnefndu málanna verður jafnframt aðfallast á þá málsástæðu stefnanda að í málsmeðferð ráðherra hafi falist stærrimeingerð gagnvart honum sem hafi orðið honum til aukins miska. Þykja miskabæturtil hans af þeim sökum því hæfilega ákveðnar 1.100.000 kr. Þarsem fyrir liggur að stefndi bauð stefnanda greiðslu miskabóta að fjárhæð700.000 krónur fyrir höfðun málsins og að fjárhæð kröfu stefnanda um miskabæturer miklum mun hærri en dómurinn hefur nú fallist á telur dómurinn þó ekki efnitil að fallast á kröfu stefnanda um að stefndi greiði honum dráttarvexti afmiskabótum frá þingfestingardegi. 3.Réttur stefnanda til bóta fyrir fjárhagslegt tjón.Stefndihefur í málsvörn sinni gegn því að hann beri skaðabótaábyrgð vegna fjártjónsvísað til þess að þótt stefnandi hafi verið í hópi hæfustu umsækjanda umembætti dómara við Landsrétt að mati dómnefndar, þá hafi hann ekki getað gengiðað því vísu að hljóta embættið, enda hafi það verið ljóst að Alþingi þurfti aðsamþykkja tillögur ráðherra um hvern og einn eða hafna með þeim afleiðingum aðráðherra þurfti að leggja fram nýja tillögu. Af hálfu stefnda hefur enn fremurverið vísað til þess að ráðherra hafi verið ljóst þegar hún fékk álitdómnefndar í hendur að það myndi ekki hljóta samþykki á Alþingi óbreytt enhenni hafi meðal annars verið gert þetta ljóst af forsvarsmönnumsamstarfsflokka í ríkisstjórn. Telur stefndi að jafnvel þótt ráðherra hefðiákveðið að leggja tillögu dómnefndar óbreytta fyrir þingið þá hefðu athafnirhennar ekki nægt til að afstýra meintu tjóni stefnanda þar sem fyrir hafi legiðað Alþingi hefði ekki samþykkt þá tillögu. Dómurinngetur ekki fallist á þessar málsástæður. Verður í því sambandi að hafa í hugaað dómsmálaráðherra fór í reynd með vald til skipunar dómara við Landsrétt ísamræmi við stöðu hennar sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds og bar aðstjórnlögum sérstaka ábyrgð á þeirri skipun, sbr. 13. gr. og 14. gr.stjórnarskrárinnar. Tillaga ráðherra til Alþingis um að annar verði skipaðurdómari en sá sem dómnefnd hefur metið hæfastan, er einnig lögbundinn þáttur íundirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti, sjá hér tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 31. júlí 2017 í málum nr. 451 og 452/2017. Íljósi þessa er ekki unnt að fallast á málsástæðu stefnda sem felur efnislega ísér að ráðherra hafi ekki megnað að koma í veg fyrir þá atburðarás sem átti sérstað með að gengið var fram hjá stefnanda, enda var það hún sem tók þá ákvörðunað taka hann út af listanum frekar en aðra umsækjendur. Ráðherra fór enn fremurbæði með það vald að leggja til umsækjendur og eins að ákveða hvort tillaga umskipun þeirra umsækjenda sem Alþingi hafði samþykkt yrði borin undir forsetaÍslands til staðfestingar. Viðþetta má enn fremur bæta að ef fallist væri á málsástæðu stefnda um aðvandkvæði á því að sjá fyrir hver afdrif máls verða í meðförum Alþingistakmörkuðu eða jafnvel firrtu hann bótaskyldu myndi slík niðurstaða draga verulegaúr möguleikum einstaklinga til að leita réttar síns vegna skipunar í embættiþar sem Alþingi kæmi að máli. Í þessu samhengi verður einnig að leggja áhersluá að Alþingi kemur við þessar aðstæður ekki fram í hlutverki sínu sem löggjafiheldur er því falinn ákveðinn þáttur í undirbúningi að stjórnvaldsákvörðun semráðherra tekur og er á ábyrgð ráðherra. Þáverður enn fremur að minna á að sú niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir aðannmarki hafi verið á meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þegar málið kom þartil atkvæðagreiðslu, sbr. þá dóma réttarins sem vitnað er til hér að framan. Afþeim dómum verður enn fremur skýrlega ráðið að þar sem á skorti að ráðherragerði grein fyrir samanburði sínum á umsækjendum í rökstuðningi til Alþingishafi Alþingi ekki á réttum grundvelligetað rækt hlutverk sitt í ferlinu og tekið afstöðu til mats ráðherra andstættmati dómnefndar. Verður af þeim sökum að hafna alfarið þeim vörnum stefnda aðsamþykki Alþingis á tillögum ráðherra um aðra umsækjendur hafi leitt til þess aðákvörðun um endanlegt val hafi verið lögmæt. Með vísan til þessarar niðurstöðuverður einnig að hafna þeirri málsástæðu stefnda að Alþingi hafi getað samþykkttillögur ráðherra á grundvelli sjónarmiða sem leidd verða af lögum nr. 10/2008,um jafna stöðu karla og kvenna, enda komu þau ekki til álita við veitinguráðherra á dómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður veriðmetnir jafnhæfir til að gegna því.Dómurinnfær heldur ekki séð að það geti haft þýðingu við úrlausn um kröfu stefnanda umskaðabætur fyrir fjártjón hvaða væntingar stefnandi mátti gera sér um meðferðmálsins í kjölfar þess að umsögn dómnefndar lá fyrir. Verður þá að líta tilþess að málatilbúnaður stefnanda byggist ekki á því að hann eigi rétt til bótaá grundvelli þess að réttmætar væntingar hans hafi verið virtar að vettugi,heldur því að hann telur sig mundu hafa hlotið embætti dómara við Landrétt efekki hefðu verið annmarkar á málsmeðferð og efnislegu mati ráðherra. Aðþví er snertir kröfu stefnanda um að honum verði bætt fjárhagslegt tjón vegnaólögmætrar framgöngu ráðherra við meðferð málsins verður að hafa í huga aðalmennt leiða annmarkar á málsmeðferð og undirbúningi stjórnvaldsákvörðunar umveitingu embættis ekki einir og sér til bótaábyrgðar stefnda gagnvart þeim semfær ekki slíkt embætti. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur það aftur á mótiverið talið forsenda fyrir bótaskyldu stefnda við slíkar aðstæður að sá semsækir um opinbert embætti sýni fram á að lögmæt meðferð málsins ogforsvaranlegt mat á umsókn og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjendahefði leitt til þess að hann hefði hlotið embættið, sbr. meðal annars tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar Íslands frá 19. september 2002 í máli nr. 90/2002,frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og frá 7. júní 2018 í máli nr. 578/2017.Þegartekin er afstaða til þess hvort stefnandi hafi uppfyllt þær kröfur til sönnunarsem gerðar eru samkvæmt framangreindu er óhjákvæmilegt að horfa til tilvitnaðradóma Hæstaréttar frá 19. desember 2017. Verður þá fyrst að benda á að í þessummálum komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að tilteknir annmarkar semHéraðsdómur Reykjavíkur taldi að hefðu verið á áliti dómnefndar hefðu veriðóverulegir og samkvæmt því ekki einir og sér getað gefið tilefni til þess aðvikið yrði frá dómnefndarálitinu. Þá var ekki af hálfu Hæstaréttar tekið undirsjónarmið Héraðsdóms um að sá mælikvarði sem dómnefndin beitti og sá naumi tímisem henni var ætlaður til starfa síns hafi leitt til þess að í reynd skorti áað efnislegt mat og samanburður færu fram á verðleikum umsækjenda og þar meðhæfni þeirra. Af þeim sökum verður við úrlausn þess máls sem hér er tilumfjöllunar að leggja til grundvallar að ekki hafi verið neinir annmarkar ádómnefndarálitinu sem réttlætt gátu að ráðherra viki frá því. ÞóttHæstiréttur hafi í fyrrgreindum dómum sínum einungis vísað með beinum hætti til10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem fjallar um skyldu stjórnvalds til aðafla sér fullnægjandi upplýsinga um atvik máls áður en það tekur ákvörðun ímáli, verður að sama skapi ekki litið fram hjá því að í dómunum er einnigfjallað um hvernig efnislegu mati ráðherra á umsækjendum var háttað og þærályktanir sem hún dró af því mati. Þannig er tekið svo til orða í forsendumHæstaréttar að ráðherra hafi ,,að lágmarki borið að gera samanburð á hæfniannars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefnd hafði metið meðal 15hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegar þeirra fjögurra semráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu“. Aðmati þessa dóms verður ekki annað ráðið af þessum forsendum Hæstaréttar en aðþar sé vísað til þeirrar skyldu sem hvílir á ráðherra samkvæmtgrundvallarreglum stjórnsýsluréttarins um mat á hæfni umsækjenda. Þannig geturstjórnvald að öllu jöfnu ekki slegið því föstu að það hafi valið hæfastaumsækjandann nema það hafi gert heildstæðan samanburð á umsækjendum með tillititil þeirra krafna sem lög gera til þess einstaklings sem gegna má starfinu ogþeirra sjónarmiða sem valið á milli umsækjenda byggist á. Hvaðvarðar þær kröfur og sjónarmið sem samanburður á umsækjendum byggist á eralmennt gengið út frá því að stjórnvaldið sem veitir viðkomandi embætti skuliákveða hverju sinni á hvaða sjónarmiðum ákvörðun um skipun eigi að byggjast, aðþví marki sem ekki er mælt fyrir um annað í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum ogóskráðar reglur stjórnsýsluréttarins fela ekki í sér takmarkanir í þessu efni.Þau sjónarmið ráðast þó af eðli og viðfangsefnum þess embættis sem verið er aðskipa í hverju sinni. Þannig verður að telja að veitingu dómaraembætta sésvigrúm ráðherra þrengra að þessu leyti, enda tekur ráðherra þá ekki ákvörðunum veitingu embættis sem heyrir undir boðvalds hans sjálfs, heldur um stöðu semtilheyrir þeirri grein ríkisvaldsins sem að stjórnlögum fer meðeftirlitshlutverk gagnvart öðrum greinum þess og tryggt er sjálfstæði í 1.málslið 61. gr. sem og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr.þágildandi laga nr. 15/1998, um dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar frá 19.desember 2017 sem áður er vitnað til. Ísömu dómum er jafnframt tekið skýrt fram að ef ráðherra hygðist víkja frá matidómnefndar skyldi tryggt að fyrir hendi væri sérþekking sambærileg þeirri semdómnefnd byggi yfir og að tekið væri tillit til fyrirmæla ráðherra í reglum nr.620/2010 um þau atriði sem ráða skulu hæfnismati. Í 4. gr. þeirra reglna varkveðið sérstaklega á um það að dómnefnd skyldi gæta þess að samræmis væri gættvið mat umsækjenda þannig að jafnræði væri í heiðri haft. Þá skyldi niðurstaðanbyggð á heildstæðu mati á grundvelli málefnalegra sjónarmiða út frá verðleikumumsækjenda með hliðsjón af menntun og reynslu, ráðvendni, hæfni og skilvirkni ístarfi, eins og nánar greinir með tilliti til atriða sem nánar voru rakin í1.–5. tölul. 4. gr. Þegarlitið er til þeirra fyrirmæla sem ráðherra var bundinn af samkvæmt reglum nr.620/2010 verður ekki annað séð en að þar hafi verið sett það viðmið við mat áhæfni umsækjenda um dómaraembætti að æskilegt væri að umsækjandi hefðifjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar, s.s. reynslu af dómstörfum,málflutningi eða öðrum lögmannsstörfum, störfum innan stjórnsýslunnar eðafræðistörfum. Ljóster að ekki er gert ráð fyrir því berum orðum í reglum nr. 620/2010 að ráðherragæti lagt aukna áherslu á tiltekna þætti í starfsreynslu umsækjenda við mat áhæfni þeirra til að gegna dómaraembætti. Að sama skapi verður heldur ekki séðað ráðherra hafi samkvæmt sömu reglum verið alfarið óheimilt að ljá reynslu afdómsstörfum aukið vægi, enda var ekki í reglunum kveðið á um innbyrðis vægimatsþátta, þótt vissulega væri talið æskilegt að starfsreynsla umsækjenda værifjölbreytt. Hvaðsem leið annars heimild ráðherra til að leggja meira upp úr dómarareynslu viðmat á hæfni umsækjanda, þá leikur að mati dómsins enginn vafi á því að ráðherrabar allt að einu að gera samanburð á umsækjendum með tilliti til reynslu þeirraaf dómsstörfum, ef hún ákvað á annað borð að byggja á þessari tilteknu reynslu,og þess heldur ef hún kaus að auka vægi hennar. Ítilvitnuðum dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 er raunar tekið svo tilorða í tengslum við þessa skyldu að ráðherra hafi ,,að lágmarki“ borið ,,aðgera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegarþeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu“. Aðmati dómsins er þó ekki unnt að leggja þann skilning í þetta orðalag úrforsendum Hæstaréttar að skylda ráðherra að þessu leyti sé takmörkuð við aðbera þá fjóra umsækjendur af lista dómnefndar, sem hún ákvað að gera ekkitillögu um að yrðu skipaðir, saman við þá fjóra umsækjendur sem hún síðar lagðitil við Alþingi. Verður í því sambandi að leggja áherslu að á ráðherra hvíldiallt að einu sú skylda að sjá til þess að 15 hæfustu umsækjendurnir yrðu skipaðirdómarar við Landsrétt á grundvelli heildstæðs samanburðar á umsækjendum meðtilliti til þeirra sjónarmiða sem hún taldi sjálf rétt að byggja á. Ef ráðherrataldi að rétt væri að ljá reynslu af dómsstörfum aukið vægi bar henni að réttulagi að leggja mat á alla umsækjendur út frá því sjónarmiði. Að öðrum kosti varráðherra ekki í aðstöðu til að slá því föstu að hún hefði valið 15 hæfustuumsækjendurna á grundvelli reynslu þeirra af dómsstörfum. Aðþví er varðar það sjónarmið sem lýst er í rökstuðningi ráðherra frá 6. júlí2017 um að miklu hafi skipt að dómarahópurinn við Landsrétt væri samansettur afeinstaklingum með fjölbreyttan bakgrunn og reynslu og af ólíkum sviðum þá telurdómurinn það sjónarmið ekki réttlæta mælikvarða sé beitt við mat á hæfni umsækjendasem breytist eftir því hvaða umsækjendur var um að ræða. Þannig verður í fyrstalagi að telja ljóst að sjónarmið um mat á hæfni sem leidd voru af reglum nr.620/2010 hafi ágætlega verið til þess fallin að stuðla að fjölbreytni. Meiruvarðar þó að það leiðir af jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993,sem gilda um veitingu opinbera embætta, að stjórnvald verður að meta hæfniumsækjenda sem keppa að því að hljóta sama embættið á grundvelli sömusjónarmiða. Ekki verður séð hvernig sú málsmeðferð að velja einungis fjóraumsækjendur af lista dómnefndar, án nánari skýringa, til samanburðar við aðrafjóra umsækjendur, út frá sjónarmiði um reynslu af dómstörfum, samræmist þeimkröfum sem gera verður til jafnræðis umsækjenda að þessu leyti. Aðmati dómsins gefa hvorki gögn málsins né skýringar ráðherra fyrir dómigreinargóða mynd af því hvaða samanburður hafi farið fram af hálfu ráðherra áumsækjendum með tilliti til sjónarmiða um reynslu af dómsstörfum. Þannig liggurekkert fyrir um í hverju samanburðurinn fólst og hver var niðurstaða ráðherraum innbyrðis mat einstakra þátta milli umsækjenda um embætti dómara viðLandsrétt, að því marki sem hún lagði annað mat á umsækjendur en dómnefndin. Teljaverður að í ljósi tölvupósts setts ráðuneytisstjóra til ráðherra, dags. 28. maí2017, hafi ráðherra haft sérstaklega ríkt tilefni til að huga að því hvernigþessum samanburði yrði háttað. Í tölvupóstinum er beinlínis vikið að þeimbreytingum sem ráðherra hafði í huga á lista nefndarinnar með tilliti til aukinsvægis dómsstarfa eins og hún vék sjálf að í skýrslu sinni fyrir dómi. Kemur þarjafnframt fram að ráðherra væri þá að bæta úr annmörkum sem verið hefðu meðsjálfstæðu mati, sem þýddi að leggja þyrfti ,,sama mat á alla umsækjendur útfrá þeim málefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér“. Best væriþví að ,,veita dómarastarfaflokknum aukið vægi og geta vísað til þess gagnvartöllum hópnum“. Þráttfyrir framangreindar ábendingar setts ráðuneytisstjóra er í gögnum málsinsekkert að finna um samanburð á umsækjendum með tilliti til reynslu afdómsstörfum. Gögn málsins, sbr. meðal annars bréf ráðherra til forseta Alþingis29. maí 2017, hafa í reynd aðeins að geyma rökstuðning ráðherra fyrir því hversvegna hún taldi þá fjóra umsækjendur, sem hún gerði sjálf tillögu um, hæfa tilað gegna embætti dómara við Landsrétt og til hvaða upplýsinga hún leit um þáumsækjendur. Á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu er hins vegarekki unnt að fullyrða að af hálfu ráðherra hafi farið fram samanburður áumsækjendum sem fullnægði þeim kröfum sem taldar eru hluti af grundvallarreglumí stjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Íþví sambandi verður að leggja áherslu á að ákvörðun um skipun í opinbertembætti verður að byggjast á samanburði á umsækjendum á sambærilegum grundvellisem leiði í ljós hver er hæfastur til að gegna starfinu en ekki bararéttlætingu á því hvern ráðherra vill skipa í embættið.Einsog áður hefur verið rakið hefur það verið talið forsenda í dómaframkvæmdHæstaréttar fyrir bótaskyldu stefnda gagnvart þeim sem sækir um opinbertembætti að viðkomandi umsækjandi sýni fram á að lögmæt meðferð málsins ogforsvaranlegt mat á umsókn og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjendahefði leitt til þess að hann hefði hlotið umrætt embætti. Þar sem hvoruguraðila málsins hefur teflt fram málsástæðum um að dómnefnd eða ráðherra hafiekki dregið forsvaranlegar ályktanir af gögnum málsins né lagt fram neinumsóknargögn sem gefa dóminum tækifæri til að taka afstöðu til slíkra atriðakoma þau ekki til umfjöllunar í málinu.Þegartekin er afstaða til þess hvort stefnanda hafi tekist að sýna fram á að lögmætmeðferð málsins og efnislegur samanburður á hæfni hans og annarra umsækjendahefði leitt til þess að hann hefði verið skipaður dómari við Landsrétt þá erekki unnt að horfa fram hjá því að af hálfu stefnda hefur ekki verið gerðviðunandi grein fyrir því hvaða samanburður fór fram á stefnanda og öðrumumsækjendum og hvernig innbyrðis mati þeirra var háttað. Þá verður heldur ekkidregin fjöður yfir það að dómnefnd hafði þegar raðað stefnanda í 11. sæti álista yfir hæfustu umsækjendur, auk þess sem stefnandi bjó yfir talsvert meirireynslu af dómsstörfum en margir þeirra umsækjenda sem lagt var til að skipaðiryrðu dómarar við Landsrétt. Eins og áður segir hefur Hæstiréttur enn fremurhafnað sjónarmiðum um að slíkir annmarkar hafi verið á dómnefndaráliti aðtilefni hafi verið fyrir ráðherra að víkja frá því, sbr. tilvitnaða dóma frá19. desember 2017. Meðvísan til þessara atriða verður að telja að stefnandi hafi leitt nægilegasterkar líkur að því að lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsókn ogsamanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hannhefði verið skipaður dómari við Landsrétt. Er því fallist á málsástæðustefnanda um að stefndi beri einnig skaðabótaskyldu vegna þess fjárhagslegatjóns sem hann varð fyrir vegna ákvörðunar ráðherra. Stefnandihefur í málatilbúnaði sínum byggt á því að ráðherra hafi brotið gegnandmælarétti samkvæmt ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga þegar hún ákvað að takafjóra umsækjendur, sem ekki voru meðal 15 hæfustu að mati dómnefndar, fram yfirstefnanda. Héraðsdómur fjallaði um sambærilega málsástæðu í dómum sínum frá 15.september 2017 en um hana var ekki fjallað við endurskoðun dómsins ááfrýjunarstigi í Hæstarétti 19. desember 2017 í málum nr. 591 og 592/2017. Einsog bent var á í dómi Héraðsdóms hefur andmælaréttur samkvæmt ákvæði 13. gr.stjórnsýslulaga, og eins óskráðri meginreglu stjórnsýsluréttarins, almenntverið talinn fela í sér að aðili máls eigi rétt á að tjá sig um nýjarupplýsingar sem fram koma um málsatvik við meðferð máls, ef upplýsingarnar eruhonum í óhag og geta haft verulega þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þóttí ákveðnum tilvikum megi vissulega telja það til vandaðri stjórnsýsluhátta aðstjórnvöld gefi aðilum máls kost á að tjá sig þegar þau ákveða að víkja frámati lögbundins umsagnaraðila, eins og dómnefndarinnar sem um ræðir í máliþessu, þá verður hvorki af lögum né óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins leiddnein skylda til að gefa aðila máls slíkt færi. Þar sem ekkert kemur fram ígögnum málsins um að ráðherra hafi aflað einhverra gagna eða upplýsinga tilviðbótar við þau atvik sem lágu fyrir við álit nefndar um mat á hæfi dómara,dags. 19. maí 2017, eru ekki efni til að taka undir þá málsástæðu stefnanda aðráðherra hafi brotið gegn andmælarétti hans. Er þessari málsástæðu því hafnað. Aðsama skapi verður ekki séð að sá rökstuðningur sem ráðherra veitti stefnanda 6.júlí 2017 hafi ekki uppfyllt þær kröfur sem gerðar eru til efnis rökstuðningssamkvæmt 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr.stjórnsýslulaga skal stjórnvald, að því marki sem stjórnvaldsákvörðun byggist ámati, greina frá meginsjónarmiðum sem ráðandi voru við matið, í rökstuðningifyrir ákvörðuninni. Samkvæmt 2. mgr. 22. gr. skal einnig, þar sem ástæða ertil, rekja í stuttu máli upplýsingar um þau málsatvik sem höfðu verulegaþýðingu við úrlausn málsins. Í athugasemdum við 22. gr. frumvarps þess er síðarvarð að stjórnsýslulögum kemur fram að í ákvæðinu sé ekki kveðið á um hversuítarlegur rökstuðningur skuli vera. Að meginstefnu til eigi rökstuðningurstjórnvaldsákvarðana að vera stuttur, en þó það greinargóður að búast megi viðþví að aðili geti skilið af lestri hans hvers vegna niðurstaða máls hafi orðiðsú sem raun varð á.Viðskipun í opinbert embætti hefur verið lagt til grundvallar að það sé viðunandirökstuðningur að skýra hvers vegna það hefur orðið niðurstaða stjórnvaldsins aðráða tiltekinn einstakling úr hópi umsækjenda. Þannig er ekki gerð krafa um aðí rökstuðningi sé lýst samanburði á umsækjenda sem fékk embætti og þeim semóskar rökstuðnings, þó að skortur á að stjórnvald geti sýnt fram á slíkansamanburð geti vitaskuld haft áhrif á hvort réttur grundvöllur hafi veriðlagður að ákvörðun, sbr. það sem áður er rakið. Aðalatriðið er að sá sem óskareftir rökstuðningi geti almennt gert sér grein fyrir því á grundvellirökstuðningsins hvað réði ákvörðun um ráðningu í starfið. Telja verður ljóst aðrökstuðningur ráðherra frá 6. júlí 2017 hafi uppfyllt ofangreindar kröfur ogkemur málsástæða stefnanda honum því ekki að haldi við úrlausn málsins.Fjárhagslegt tjón stefnanda.Stefnandireisir skaðabótakröfu sína á niðurstöðu tryggingafræðings um mismun launakjaraog lífeyrisréttinda héraðsdómara og þeirra launa sem hann hefði hlotið útstarfsævina ef hann hefði verið skipaður dómari við Landsrétt og tekið viðembætti 1. janúar 2018. Þótt fallast megi á að slíkur útreikningur geti haftþýðingu við mat á fjárhæð skaðabóta í máli þessu verður að taka tillit til þessað aðstæður stefnanda eru um margt háðar óvissu og tjón hans kann aðtakmarkast, til dæmis ef hann yrði síðar skipaður dómari við Landsrétt eða tækivið öðru starfi þar sem laun og lífeyrisréttindi eru hærri en hjá héraðsdómara.Í ljósi þessa verður að telja að bætur til stefnanda fyrir fjárhagslegt tjónséu hæfilega ákveðnar 4 milljónir króna að álitum. Þáer jafnframt fallist á kröfu stefnanda um að stefndi greiði skaðabótavexti afþessari fjárhæð samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,frá 1. janúar 2018 til 6. mars 2018 þegar mál þetta var þingfest, endráttarvexti samkvæmt III. kafla sömu laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, fráþingfestingardegi til greiðslu. Meðhliðsjón af þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda allan málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1,2 milljónir króna. Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Við uppkvaðningu dómsins vargætt 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómsorð:Stefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda, Jóni Höskuldssyni, 4.000.000 króna ískaðabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. janúar 2018 til 6. mars 2018, en dráttarvöxtum samkvæmtIII. kafla sömu laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá 6. mars 2018 tilgreiðsludags. Þáskal stefndi greiða stefnanda 1.100.000 krónur í miskabætur. Stefndigreiði stefnanda alls 1.200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 114/2005
Leigusamningur Eignarréttur
M seldi S á leigu húsnæði og lóð í Kópavogi árið 1992 og rak S þar bensínsölu. Málsaðilar deildu um túlkun á ákvæði í leigusamningi þeirra, þar sem sagði að allt múr- og naglfast yrði eign M að leigutíma loknum. M taldi eldsneytisgeyma í jörðu ásamt dælum og tilheyrandi búnaði, sem S hafði komið fyrir á lóðinni, falla undir ákvæðið en S mótmælti því. M hafði samkvæmt samningi aðila greitt S tiltekna upphæð fyrir búnaðinn með fyrirvara um niðurstöðu þessa dómsmáls og nam dómkrafa hennar þeirri fjárhæð. Ágreiningslaust var að M og eiginmaður hennar byggðu sölubúð á lóðinni árið 1955 og að þar hafði verið rekin olíu- og bensínsala allt frá þeim tíma. Við úrlausn málsins var annars vegar litið til þess, að búnaðurinn var að hluta til boltaður niður á steyptar undirstöður og að öðru leyti komið fyrir með varanlegum hætti neðanjarðar, og hins vegar til þess að S taldist við samningsgerðina hafa haft víðtæka reynslu og þekkingu á samningsgerð á þessu sviði. Varð ekki annað ráðið en S hefði við samningsgerðina verið í lófa lagið að kveða skýrt á um að hann áskildi sér eignarrétt að búnaðinum í lok leigutímans. Var því fallist á kröfur M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2005. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.500.000 krónur, með 5% ársvöxtum frá 1. desember 2003 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi, deila málsaðilar um túlkun á ákvæði í leigusamningi þeirra 25. júní 1992, þar sem áfrýjandi seldi stefnda á leigu húsnæði og lóð að Kópavogsbraut 115 í Kópavogi. Ákvæðið hljóðar svo: „Allt múr og naglfast verður eign leigusala að leigutíma loknum.“ Áfrýjandi telur að undir þetta falli búnaður sem stefndi kom fyrir á lóðinni við upphaf leigutímans vegna eldsneytissölu á staðnum, það er að segja fjórir eldsneytisgeymar í jörðu ásamt dælum sem við þá eru tengdar og tilheyrandi búnaði. Þessu mótmælir stefndi og telur að hér sé um að ræða hluti, sem ekki geti talist falla undir samningsákvæðið. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir samkomulagi aðila 25. nóvember 2003 um að áfrýjandi greiddi stefnda umsamda upphæð fyrir þennan búnað en myndi síðan höfða mál þar sem skorið yrði úr ágreiningi þeirra. Yrði niðurstaðan áfrýjanda í hag skuldbatt stefndi sig til að endurgreiða upphæðina með 5% ársvöxtum frá 1. desember 2003 til endurgreiðsludags. Dómkrafa áfrýjanda nemur fjárhæðinni sem hún greiddi stefnda á grundvelli samningsins. Mannvirkin á lóðinni sem deilu valda eru annars vegar fjórir 6000 lítra niðurgrafnir stálgeymar og hins vegar tvær tvöfaldar eldsneytisdælur, sem boltaðar voru niður á undirstöður sem voru steyptar þegar stefndi kom búnaðinum fyrir á lóðinni. Þessu fylgja leiðslur og búnaður neðanjarðar sem tengir dælurnar við geymana og bensínafgreiðsluna innandyra í söluskálanum. Þá eru þarna niðurföll og frárennslislagnir tengdar bensínbrunni. Ágreiningslaust er, að áfrýjandi og eiginmaður hennar byggðu sölubúðina að Kópavogsbraut 115 á árinu 1955 og að þar hafði verið rekin olíu- og bensínsala allt frá þeim tíma. Við brottnám mannvirkja, sem nauðsynleg eru til að unnt sé að stunda þessa starfsemi áfram á lóðinni, er ljóst að möguleikar áfrýjanda til að nýta hana áfram fyrir óbreytta starfsemi, til dæmis með útleigu til annars bensínsölufyrirtækis, myndu rýrna. Aðila greinir ekki á um, að við samningsgerðina 1992 hafi legið fyrir, að stefndi myndi þá fjarlægja þann búnað til eldsneytissölu, sem fyrir var og setja upp nýjan. Við túlkun á samningi aðilanna verður að líta til þessara aðstæðna við samningsgerðina sem og þess, að stefndi hefur atvinnu af eldsneytissölu víða um land og rekur hana ýmist sjálfur eða semur við aðra um slíkt. Þá er sölustarfsemi hans ýmist rekin á lóðum sem hann á sjálfur eða hann tekur á leigu hjá öðrum. Hann telst því við samningsgerðina hafa haft víðtæka reynslu og þekkingu á samningsgerð á því sviði sem um ræðir í málinu og hafa haft nokkurt forskot á áfrýjanda í því efni. Þegar úr því er leyst, hvort fyrrgreindur búnaður telst múr- og naglfastur í skilningi leigusamningsins frá 1992 verður að meta búnaðinn í heild, enda verða einstakir hlutar hans ekki nýttir á þann hátt sem til er ætlast án tengingar við hina. Búnaðurinn er að hluta til boltaður niður á steyptar undirstöður og að öðru leyti komið fyrir með varanlegum hætti neðanjarðar, þannig að duga ætti meðan hann endist til þeirra afnota sem um ræðir. Þegar annars vegar er til þessa litið og hins vegar til þeirra aðstæðna við samningsgerð aðilanna, sem fyrr voru nefndar, verður að láta stefnda bera hallann af því að ekki voru við samningsgerð aðila tekin af tvímæli um eignarrétt að umræddum búnaði að samningstíma liðnum. Verður ekki annað ráðið en honum hefði við samningsgerðina verið í lófa lagið að kveða skýrt á um að hann áskildi sér eignarrétt að búnaðinum í lok leigutímans en þá lá fyrir að hann myndi koma slíkum búnaði fyrir á lóðinni með þeim hætti sem að framan var lýst. Gildir þetta því fremur sem honum mátti vera ljóst vegna langvarandi reksturs bensínsölu á lóðinni, að hagsmunir áfrýjanda af eignarhaldi sínu á henni tengdust möguleikanum á áframhaldi slíks reksturs eftir að hinum umsamda leigutíma aðila lyki. Samkvæmt þessu verður fallist á dómkröfur áfrýjanda og stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraðsdómi og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Skeljungur hf., greiði áfrýjanda, Maríu Finnbogadóttur, 5.500.000 krónur með 5% ársvöxtum frá 1. desember 2003 til greiðsludags og 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2004. Mál þetta var þingfest 21. apríl 2004 og tekið til dóms 25. nóvember sl. Stefnandi er María Finnbogadóttir, kt. 240414-3179, Hvassaleiti 16, Reykjavík, en stefndi er Skeljungur hf., kt. 590269-1749, Suðurlandsbraut 46, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða 5.500.000 krónur ásamt 5% ársvöxtum frá 1. desember 2003 til greiðsludags og málskostnað að mati réttarins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. I. Með leigusamningi dagsettum 25. júní 1992 tók stefndi á leigu húsnæði og lóð hjá stefnanda að Kópavogsbraut 115 í Kópavogi. Leigutíminn var í upphafi ákveðinn frá 1. júlí 1992 til 30. júní 1997 og leigugjald 90.000 krónur á mánuði. Eiginmaður stefnanda byggði fasteign á lóðinni árið 1955 og var þar frá upphafi rekin sölubúð ásamt olíu- og bensínsölu. Við andlát eiginmanns stefnanda 1989 tók stefnandi við rekstri staðarins og rak hann fram til ársins 1992. Þessi ár var selt bensín fyrir Olíuverslun Íslands hf. Þegar stefndi tók við fasteigninni samkvæmt leigusamningi 25. júní 1992 þurfti stefndi að leggja í úrbætur á húsnæðinu. Þá þurfti stefndi í upphafi leigutímans að endurnýja afgreiðslubúnað og dælur fyrir eldsneyti en búnaður sá sem var á staðnum var í eigu Olíuverslunar Íslands hf. Bensínsdælum var skilað til Olíuverslunar Íslands hf. en neðanjarðartankur var talinn ónothæfur vegna aldurs og var honum fargað. Fyrir liggur að sá tankur var 37 ára gamall. Í framhaldi af leigusamningnum óskaði stefndi eftir því við yfirvöld í Kópavogi að fá að setja niður afgreiðslubúnað og fá starfsleyfi. Voru settar niður tvær tvöfaldar dælur en áður hafði verið ein einföld dæla á staðnum. Í umsókn um starfsleyfi er einnig gert ráð fyrir fjölgun jarðgeyma úr einum í fjóra til að hægt yrði að selja fjórar tegundir af eldsneyti en ein tegund eldsneytis hafi verið seld þarna áður. Þessi umsókn stefnda var samþykkt af Kópavogsbæ. Í framhaldi af þessu setti stefndi niður í upphafi leigutímans fjóra 6.000 lítra stálgeyma. Þá var steypt upp tveggja dælu eyja sem á voru settar tvær tvöfaldar eldsneytisdælur. Lagnir liggja frá tönkum í dælur neðanjarðar. Dælurnar eru settar í samband við rafmagnskapal sem liggur yfir í afgreiðslu hússins þar sem sótt er rafmagn í búnaðinn. Fyrst í stað rak stefndi stöðina sjálfur en þann 1. nóvember 1993 gerði stefndi samning við Bjarna Sveinsson um að reka eldsneytissöluna fyrir stefnda. Þann 27. júní 1997 var gerður nýr viðskiptasamningur um eldsneytissöluna við Ingibjörgu Reynisdóttur. Í desember 1996 þótti stefnda leigan vera orðin nokkuð há en hún var þá um 120.000 krónur á mánuði. Sagði stefndi upp leigusamningnum við stefnanda 31. desember það ár og í framhaldi af því var haldinn fundur 25. febrúar 1997 með aðilum. Sonur stefnanda, Hákon Sigurðsson, mætti á fundinn sem fulltrúi stefnanda. Stefndi fór fram á að leigan yrði lækkuð í 60.000 krónur ef um áframhaldandi leigu ætti að verða. Var því hafnað af hálfu stefnanda og var aðstaðan leigð Ingibjörgu Reynisdóttur í júní sama ár fyrir 35.000 krónur á mánuði. Ingibjörg hélt áfram að selja eldsneyti á lóðinni og var með viðskiptasamning við stefnda. Stefndi segist ekki hafa séð ástæðu til þess að fjarlægja eldsneytisbúnaðinn af lóðinni þar sem Ingibjörg hafi gert samning við stefnda um áframhaldandi viðskipti. Þann 29. ágúst 2003 sagði stefnandi upp leigusamningi við Ingibjörgu Reynisdóttur og þann sama dag sagði Ingibjörg upp viðskiptasamningi sínum við stefnda. Ástæða uppsagnarinnar var sú að stefnandi hafði selt fasteignina að Kópavogsbraut 115 til Atlantsolíu ehf. 28. ágúst 2003. Þann 10. október 2003 sendi stefndi bréf til stefnanda þar sem kemur fram að stefndi muni yfirgefa lóðina á tilsettum tíma eða í lok nóvember. Tekið er fram í bréfinu að tilgreint lausafé í eigu stefnda yrði fjarlægt fyrir þann tíma. Í niðurlagi bréfsins er óskað eftir athugasemdum við efni þess ef einhverjar væru. Hinn 17. október 2003 svaraði stefnandi bréfi stefnda og gerði þá athugasemd að tekið hafi verið fram í leigusamningi frá 25. júní 1992 að allt múr- og naglfast yrði eign stefnanda að leigutíma loknum. Hélt stefnandi því fram að olíutankar í jörðu og áfastur búnaður við þá félli hér undir og væri orðin eign stefnanda. Lögmaður stefnda ritaði stefnanda bréf 24. október 2003 og taldi það misskilning hjá stefnanda að olíutankar og búnaður félli undir þessa skilgreiningu. Benti hann á að þessi búnaður væri ekki varanlega skeyttur við húseignina og umræddir lausamunir hafi ætíð verið meðal eigna stefnda og vátryggðir sem slíkir af félaginu. Stefnandi svaraði stefnda 17. nóvember 2003 og ítrekaði fyrri skilning sinn á þessu atriði. Í framhaldi af þessum bréfaskriftum gerðu aðilar svohljóðandi samkomulag 25. nóvember 2003: „Ágreiningur er með aðilum um hvor sé eigandi ýmiss búnaðar sem Skeljungur hf., sem leigutaki að húsnæði og lóð að Kópavogsbraut 115, Kópavogi, skv. leigusamningi dags. 25. júní 1992, hefur komið fyrir á staðnum. Um er að ræða olíutanka í jörðu ásamt lekavörn, eldsneytisdælur ásamt leiðslum og ýmsan annan búnað á lóðinni sem komið var fyrir í tengslum við eldsneytissölu á staðnum. Enginn ágreiningur er um að það sem er múr- og naglfast í húseigninni er eign leigusala, en lausar innréttingar innanhúss, sbr. bréf Skeljungs hf. til Maríu 10. október 2003, mun Skeljungur fjarlægja. Það gildir þó ekki um dælustýringarkerfi og prentara sem Skeljungur hf. samþykkir að verði eign Maríu. Leigusamningur aðila er runninn út og telur María að hún sem leigusali sé nú eigandi framangreinds búnaðar á grundvelli ákvæða leigusamningsins. Skeljungur hf. hefur keypt umræddan búnað og komið honum fyrir og telur félagið sig eiganda þar sem ekkert samkomulag hafa verið gert um að búnaðurinn yrði eign leigusala við lok leigutímans. Aðilar eru sammála um að leysa úr framangreindum ágreiningi fyrir dómi. María kaupir, með fyrirvara, allan búnaðinn nú af Skeljungi með greiðslu á kr. 5.500.000 inn á reikning Skeljungs nr. 513-26-3600. Búnaðurinn er seldur í núverandi ástandi sem kaupandi gerir ekki athugasemdir við. Kaupandi mun í framhaldinu höfða mál fyrir dómi þar sem skorið verður úr ágreiningi aðila um eignarréttinn. Verði niðurstaðan sú að María sé réttur eigandi þess sem selt er skuldbindur Skeljungur hf. sig til þess að endurgreiða söluverð með 5% vöxtum frá 1. des. 2003 til endurgreiðsludags.“ Fljótlega eftir uppsögnina 29. ágúst 2003 sótti stefndi um leyfi til Kópavogs­bæjar til að fjarlægja tanka, lagnir og búnað af Kópavogsbraut 115. Beiðni stefnda var samþykkt af hálfu bæjarins með bréfi 7. nóvember 2003. Þá óskaði stefndi eftir því að fá að skila inn starfsleyfi vegna eldsneytisafgreiðslubúnaðarins á lóðinni. Sú ósk var sett fram við heilbrigðiseftirlit Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis. Beiðninni var svarað með bréfi 25. nóvember 2003 og í niðurlagi bréfsins kemur fram að stefnda beri að koma rekstrarsvæðinu í viðeigandi horf, þ.e. fjarlægja tanka, lagnir, annan búnað, hugsanlega olíumengaðan jarðveg og ganga frá svæðinu í samráði við heilbrigðiseftirlit og byggingafulltrúa. Eftir að framangreint samkomulag milli aðila hafði verði gert afturkallaði stefndi beiðni sína um að fjarlægja búnaðinn og var sú afturköllun samþykkt 8. desember af hálfu Kópavogsbæjar. II. Stefnandi byggir á því að fasteign teljist ekki aðeins afmarkaður hluti af yfirborði jarðar ásamt hlutum sem varanlega séu við land skeyttir, heldur fylgi einnig eignarráðum yfir fasteign eignarréttur af því sem sé undir yfirborði landsins. Eignarréttur landeiganda nái svo langt niður sem nauðsynlegt sé til þess að hann geti haft not af landi sínu. Til fasteigna teljist hlutir sem varanlega hafi verið skeyttir við landið svo sem hús og hvers konar mannvirki ef samband þeirra við landið er með þeim hætti að það sé ekki ætlað til bráðabirgða. Til fasteigna heyri einnig útbúnaður svo sem rafmagnsleiðslur og lagnir hvers konar sem séu í þess konar sambandi við mannvirkið að það myndi með henni fjárhagslega heild. Það hafi sérstaka þýðingu að afmarka skýrt lausafé frá fylgifé fasteignar. Slík afmörkum verði ekki sett í almennar reglur heldur verði að taka sérstaka afstöðu til þess í hverju tilviki hvað teljist vera lausafé og hvað fylgifé fasteignar. Í þessu tilviki verði að líta til þess að fasteign stefnanda sé ein rekstrareining sem hafi verið nýlenduvöru- og sælgætis­verslun svo og eldsneytissala. Hið leigða hafi verið rekið sem slík heildareining í 37 ár er stefndi hafi tekið staðinn á leigu. Allan þann tíma hafi verið til staðar tankar í jörðu ásamt áföstum eldsneytisdælum. Því hafi verið komin hefð á það fylgifé sem deilt sé um í málinu, sbr. 2. gr. 22.-25. gr. laga nr. 46/1905. Stefnandi byggir á því að í leigusamningi aðila hafi sérstaklega verið tekið fram að allt múr- og naglfast yrði eign leigusala að leigutíma loknum. Stefndi hafi þá átt að taka það fram sérstaklega ef til hafi staðið að undanskilja nýja tanka og dælur. Stefnandi hafi hins vegar alltaf litið þannig á að tankar og dælubúnaður væri hennar eign og því ekki séð ástæðu til að taka það sérstaklega fram í samningi. Frágangur tankanna sé þannig að þeir séu grafnir í jörðu. Við þá sé síðan steyptar og boltaðar dælur og búnaður. Áfast við tankana sé boltaður stokkur sem liggi í jörðu að húsnæðinu á lóðinni og sé stokkurinn festur við húsnæðið. Í þessum stokki séu leiðslur inni í stýribúnað í húsinu. Telur stefnandi því ljóst að tankur og búnaður sé bæði múr- og naglfastur og eigi að teljast fylgifé fasteignarinnar. Stefnandi byggir á því að það sé almenn regla um skil á leigumunum og fylgifé þess að leigutaki afhendi hið leigða í sama ástandi og hann tók við því. Það geri stefndi hins vegar ekki ef hann hafi heimild til þess að taka umræddan búnaði í burtu. Máli sínu til stuðning vísar stefnandi til 1. kafla laga nr. 6/2004 um skráningu og mat fasteigna, 2. gr. og 22. til 25. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá vísar stefnandi til 6. og 13. kafla húsaleigulaga nr. 36/1994 og ennfremur til meginreglna kröfu- og samningaréttar. Krafa um málskostnað er studd við ákvæði 21. kafla laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Stefndi heldur því fram að hinn umdeildi búnaður sé ekki fylgifé fasteignarinnar heldur lausafé í eigu stefnda. Tækin séu eins konar rekstrartæki sem megi veðsetja sérstaklega án þess að fasteign sé veðsett um leið. Þessi rekstrartæki fylgi ekki veðandlagi þegar fasteign sé veðsett nema um það sé sérstaklega samið, sbr. 24. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þessi rekstrartæki hafi stefnandi aldrei getað veðsett enda ekki eigandi þeirra. Þaðan af síður hafi hann heimild til þess að selja þessi tæki. Stefndi heldur því fram að búnaðurinn sé ekki varanlega skeyttur við lóðina og lítið mál sé að flytja eldsneytisdælur og grafa upp tanka. Unnt sé að nota búnaðinn á öðrum bensínstöðvum og fari andvirði búnaðarins ekki forgörðum við flutning. Algengt sé að færa búnað sem þennan á milli eldsneytisafgreiðslustöðva. Búnaðurinn hafi því sjálfstætt fjárhagslegt gildi. Samkvæmt þessu sé ljóst að búnaðurinn falli ekki undir skilgreiningu á fylgifé fasteignar samkvæmt 22. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í kaupsamningi um fasteignina Kópavogsbraut 115 og ennfremur hjá Fasteignamati ríkisins sé eignin skilgreind sem vörugeymsla. Eldsneytisafgreiðslu­búnaðurinn sé ekki nauðsynlegur til þess að eignin þjóni þeim tilgangi að vera vörugeymsla. Það mundi valda mjög óverulegu tjóni á fasteign stefnanda ef búnaðurinn yrði fjarlægður. Það myndi hins vegar hafa töluverðan kostnað í för með sér fyrir stefnanda að afla sér sambærilegs búnaðar. Það sé hins vegar málinu óviðkomandi. Í reglugerð nr. 406/1978 sé fjallað um fasteignaskráningu og fasteignamat og skýrt kveðið á um það í 2. tl. 6. gr. að vélar og önnur tæki til atvinnurekstrar teljist ekki fylgifé fasteignar. Þessi búnaður hafi alla tíð verið skráð sem eign í bókum stefnda, bæði fyrir og eftir lok leigusamning við stefnanda. Búnaðinum hafi verið haldið við af hálfu stefnda og öll tilskilin leyfi vegna hans verið í nafni stefnda. Búnaðurinn hafi verið tryggður hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sem eign stefnda. Allir skattar og starfsleyfisgjöld til sveitarfélagsins vegna búnaðarins hafi alla tíð verið greidd af stefnda. Kostnaður vegna löggildingar á eldsneytisdælum hafi allan tímann verið greiddar af stefnda til Löggildingarstofu. Starfsleyfi hafi allan leigutímann verið á nafni stefnda enda hafi stefndi alltaf talið sig vera eiganda búnaðarins og borið ábyrgð á honum. Stefndi hafi því borið ábyrgð á mengun vegna búnaðarins og á því að fjarlægja hann eða gera aðrar fullnægjandi ráðstafanir þegar til hafi staðið að skila inn starfsleyfinu. Stefndi bendir á að Ingibjörg hafi ekki tekið búnaðinn á leigu hjá stefnanda. Samkvæmt samningi þeirra í milli hafi Ingibjörg aðeins leigt húsnæði og lóð. Draga megi þá ályktun að stefnandi hafi því ekki talið sig eiga búnaðinn og ekki getað leigt hann út. Í þessu sambandi bendir stefndi á að hann hafi leigt hjá stefnanda fyrir um 120.000 krónur á mánuði. Ingibjörg hafi hins vegar leigt fyrir 35.000 krónur á mánuði hjá stefnanda. Leigan hafi lækkað margfalt og gefi það til kynna að eldsneytisbúnaðurinn hafi ekki verið með í leigunni. Þessu til viðbótar bendir stefndi á að Ingibjörg hafi gert viðskiptasamning við stefnda um að selja eldsneyti úr eldsneytisafgreiðslubúnaði stefnda. Stefndi mótmælir því að 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð eigi við í málinu. Skilyrði hefðar á lausafé sé 10 ára óslitið eignarhald. Leigusamningur aðila hafi hins vegar staðið yfir í 5 ár. Orðalagið múr- og naglfast í leigusamningi aðila hafi einungis átt við þann búnað sem settur hafi verið inn í húsið og varanlega skeyttur við það. Þá mótmælir stefndi lýsingu stefnanda á frágangi tankanna og viðskeytingu dælanna. Rétt lýsing kom fram í málavaxtalýsingu stefnda svo og á teikningum sem lagðar hafi verið fram í málinu. Stefnandi leggi mikið upp úr því að eldsneytisafgreiðslubúnaður hafi verið á lóðinni er stefndi hafi tekið hann á leigu. Megi skilja málatilbúnað stefnanda þannig að stefndi eigi að skila stöðinni með slíkum búnaði. Þetta sé rangt hjá stefnanda. Hið rétta sé að stefndi hafi endurnýjað og aukið allan búnað er hann hafi tekið við. Samkvæmt starfsreglum fyrir bensínstöðvar skuli allur búnaður uppfylla ákvæði reglugerðar nr. 35/1994 um varnir gegn olíumengun. Samkvæmt þessari reglugerð sé 25 ára hámarksnotkunartími á neðanjarðarolíugeymi eins og hafi verið á Kópavogsbrautinni er stefndi hafi tekið yfir reksturinn. Þessi geymir hafi því verið 37 ára og því ónothæfur. Honum hafi því verið fargað en olíudælunni sem einnig hafi verið orðin úreld hafi verið skilað til eiganda án athugasemda af hálfu stefnanda. Stefndi mótmælir því að hann hafi ekki haft uppi neinar kröfur eða vísbendingar um að hann teldi sig eiga framangreindan búnað. Stefndi hafi alla tíð umgengist búnaðinn sem sína eign og endurnýjað starfsleyfi vegna hans. Hann hafi tryggt búnaðinn og borgað af honum öll gjöld og haldið honum við. Hins vegar hafi stefnandi aldrei aðhafst neitt sem bent hafi til þess að hann teldi sig eiga búnaðinn. III. Stefnandi og eiginmaður hennar reistu söluskála á lóðinni nr. 115 við Kópavogsbraut árið 1955 og ráku þar sölubúð ásamt sölu á olíu og bensíni frá Olíuverslun Íslands hf. Seld var ein gerð af bensíni úr einni dælu. Við andlát eiginmanns stefnanda 27. september 1989 tók stefnandi við rekstrinum og rak staðinn til 25. júní 1992 en þá var gerður leigusamningur við stefnda. Óumdeilt er að stefndi lagði í úrbætur á húsnæðinu í upphafi leigutímans. Einn tankur var í jörðu sem stefndi taldi ónothæfan vegna aldurs og lét farga honum. Bensíndælu í eigu Olíuverslunar Íslands hf. var skilað til eiganda. Þann 9. júlí 1992 sótti stefndi um við yfirvöld í Kópavogi að setja niður geyma, dælur og leiðslur á lóðinni við Kópavogsbraut 115 og þann 23. sama mánaðar sótti stefndi um starfsleyfi. Á fundi bæjarráðs Kópavogs 20. ágúst 1992 samþykkti bæjarráð bensínstöð á lóðinni og veitingu starfsleyfis. Í framhaldi af þessu setti stefndi niður fjóra 6.000 lítra stálgeyma og tvær tvöfaldar eldsneytisdælur. Lagnir liggja frá tönkum í dælur neðanjarðar en nánar er þessum útbúnaði lýst hér að framan og afstöðumynd af búnaðinum hefur verið lögð fram í málinu. Dómari fór á vettvang eftir að aðalmeðferð málsins og kynnti sér aðstæður. Stefndi rak stöðina sjálfur fyrst í stað en gerði leigusamning við Bjarna Sveinsson 1. nóvember 1993. Stefndi sagði leigusamningnum við stefnanda upp 31. desember 1996 þar sem stefndi taldi leigugreiðslur vera orðnar of háar. Uppsögnin tók gildi 1. júlí 1997. Frá þeim tíma tók Ingibjörg Reynisdóttir stöðina á leigu samkvæmt leigusamningi við stefnanda dagsettum 23. júní 1997. Jafnframt gerði Ingibjörg viðskiptasamning við stefnda 27. júní 1997 um að selja í umboðssölu eldsneyti frá stefnda. Þann 29. ágúst 2003 sagði stefnandi upp leigusamningi við Ingibjörgu og sama dag sagði Ingibjörg upp viðskiptasamningi sínum við stefnda. Ástæðan var sú að stefnandi hafi þá selt Atlantsolíu ehf. fasteignina að Kópavogsbraut 115. Stefndi tilkynnti stefnanda 10. október 2003 að hann myndi yfirgefa lóðina á tilsettum tíma og taka með sér allt lausafé en skilja eftir allt múr- og naglfast eins og um hafði verið samið í upphaflegum leigusamningi aðila. Kemur fram í bréfinu að stefndi taldi olíutanka og eldsneytisdælur ásamt leiðslum falla undir lausafé. Stefnandi mótmælti þessum skilningi stefnda með bréfi 17. október 2003 og er um þetta deilt í málinu, þ.e. hvort umræddur búnaður sé fylgifé fasteignarinnar eða lausafé í eigu stefnda. Óumdeilt er í málinu að stefndi setti hinn umdeilda búnað upp á eigin kostnað í upphafi leigutímans. Hann sá síðan um rekstur hans og viðhald, tryggði hann og greiddi af honum skatta og skyldur, svo sem starfsleyfisgjöld til sveitarfélagsins og löggildingargjald til Löggildingarstofu. Búnaðurinn var því afmarkaður frá fast­eigninni að þessu leyti til. Þá greiddi stefnandi ekki fasteignagjöld af búnaðinum heldur einungis fasteigninni. Kemur það fram í vottorði Fasteignamats ríkisins þar sem eignin er skilgreind sem vörugeymsla. Er það og í samræmi við 2. tl. 6. gr. reglu­gerðar nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 95/1986. Þar segir að hús og önnur mannvirki skulu metin ásamt fylgifé sínu en til fylgifjár teljist þó ekki, þótt skeyttir séu við fasteign, vélar eða önnur tæki til atvinnurekstrar og heldur ekki heimilisvélar að frátöldum eldavélum. Að framansögðu má ráða að stefndi leit á hinn umdeilda búnað sem sína eign og ekki verður annað séð af málavöxtum en að stefnandi hafi einnig litið svo á allt til þess tíma að stefndi skyldi yfirgefa lóðina. Þannig greiddi stefnandi hvorki tryggingar né önnur gjöld af búnaðinum og hélst sú skipan áfram eftir að Ingibjörg Reynisdóttir hafði tekið yfir leigu á bensínstöðinni 1. júlí 1997. Af gögnum málsins og af leigusamningi milli Ingibjargar og stefnanda verður ekki annað ráðið en að Ingibjörg hafi aðeins tekið á leigu hús og lóð en ekki umræddan búnað. Ingibjörg gerði hins vegar sérstakan viðskiptasamning við stefnda og kemur fram í fylgiritum hans að stefndi sé eigandi alls eldsneytisbúnaðar að Kópavogsbraut 115. Í leigusamningi aðila segir að allt múr- og naglfast verði eign leigusala að leigutíma loknum. Við túlkun á þessu samningsákvæði verður auk framangreinds að líta til þeirra reglu að leigutaki á almennt rétt á að fjarlægja þá muni sem hann hefur skeytt við leigulóð ef það veldur ekki miklu óhagræði fyrir leigusala og auðvelt er að nema viðskeytinguna á brott. Í málinu heldur stefndi því fram að auðvelt sé að flytja búnaðinn á brott og séu dælur og tankar stundum fluttir milli staða enda töluverð verðmæti í þeim fólgin. Stefnandi hefur ekki hrakið þessa staðhæfingu stefnda og verður því við það miðað að það sé ekki viðurhlutamikið að skilja búnaðinn frá fasteigninni. Af þessum sökum verður ekki fallist á með stefnanda að túka beri framangreint samningsákvæði þannig að umræddur búnaður hafi orðið múr- og naglfastur og órjúfanlegur hluti fasteignarinnar. Samkvæmt öllu framansögðu verður talið að olíutankar í jörðu ásamt lekavörn, eldsneytisdælur ásamt leiðslum og annar búnaður sem komið var fyrir í tengslum við eldsneytissölu á staðnum, teljist ekki fylgifé fasteignarinnar Kópavogsbrautar 115 í Kópavogi heldur lausafé í eigu stefnda. Tilvísun stefnanda til reglna um hefð þykir ekki eiga lagastoð í málinu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Skeljungur hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Maríu Finnbogadóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 151/2006
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
Þ slasaðist í umferðarslysi í mars 1999 með þeim afleiðingum að hún hlaut 15% varanlega örorku. Hún var tvítug að aldri þegar slysið varð og stundaði nám í fjölbrautaskóla, en lauk stúdentsprófi á tilsettum tíma um tveimur mánuðum eftir slysið. V hf. hafði greitt Þ bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt þeirri aðferð sem mælt er fyrir um í 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og taldi tjón hennar að fullu bætt. K höfðaði mál og byggði í fyrsta lagi á því að bætur fyrir varanlegu örorku skyldu ákveðnar á grundvelli 5.- 7. gr. skaðabótalaga, en ekki 8. gr. sömu laga. Með vísan til skýringa í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að skaðabótalögum, og dóma Hæstaréttar þar sem tjón ungra námsmanna fyrir varanlega örorku hafði verið bætt samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga var fallist á að beita skyldi því ákvæði við ákvörðun bóta handa Þ fyrir varanlega örorku vegna slyssins. Þ krafðist í annan stað bóta vegna kostnaðar við að skipta um starf sem hún taldi falla undir sjúkrakostnað og annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga. Kröfunni var hafnað þar sem ekki hefði verið sýnt fram á að starfsvettvangur Þ hefði orðið annar hefði hún ekki lent í umræddu slysi eða að orsakasamband væri á milli slyssins og náms sem hún hóf um fjórum og hálfu ári síðar. Var V því sýknað af kröfum Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2006 og krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða henni óskipt 3.582.531 krónu með 2% ársvöxtum frá 11. mars 1999 til 14. maí 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 11. mars 1999 með þeim afleiðingum að hún hlaut 15% varanlega örorku og jafn háan varanlegan miska. Svo sem rakið er í héraðsdómi var hún þá tvítug að aldri og stundaði nám í fjölbrautaskóla. Lauk hún stúdentsprófi á tilsettum tíma um tveimur mánuðum eftir slysið. Krafa áfrýjanda er í fyrsta lagi reist á því að bætur fyrir varanlega örorku skuli ákveðnar á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau voru er slysið bar að höndum, sbr. lög nr. 42/1996, en ekki 8. gr. sömu laga. Stefndu telja sig hins vegar hafa bætt tjónið að fullu samkvæmt þeirri aðferð, sem 8. gr. mælir fyrir um. Vísa þeir um það meðal annars til skýringa í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að skaðabótalögum og ýmissa dóma Hæstaréttar í málum, sem þeir telja fordæmi við úrlausn þessa máls. Meðal þeirra eru dómar 17. febrúar 2000 í máli nr. 380/1999 og 13. apríl 2000 í máli nr. 291/1999, en í báðum tilvikum hafi ungir námsmenn átt í hlut og tjón þeirra fyrir varanlega örorku verið bætt samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga. Jafnframt mótmæla stefndu að unnt sé að líta til dóms Hæstaréttar 22. maí 1998 í máli nr. 311/1997 sem fordæmis, en aðstaða tjónþolans í því máli hafi er slys bar að höndum verið ólík aðstöðu áfrýjanda þessa máls. Þegar gætt er alls þess, sem að framan greinir, verður að fallast á með stefndu að beita skuli 8. gr. skaðabótalaga við ákvörðun bóta handa áfrýjanda fyrir varanlega örorku vegna slyssins. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms að þessu leyti. Áfrýjandi krefst í annan stað bóta vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að sýkna stefndu af þessum lið bótakröfu áfrýjanda. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur, þar með talin ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarlaun. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Þóru Kristínar Halldórsdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Mál þetta var höfðað 24. ágúst 2005 og dómtekið 12. þ.m. Stefnandi er Þóra Kristín Halldórsdóttir, Kristnibraut 91, Reykjavík. Stefndu eru Vörður vátryggingafélag hf., Skipagötu 9, Akureyri og Verkþing ehf., Kaplahrauni 22, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér 3.582.531 krónu með 2% ársvöxtum frá 11. mars 1999 til 14. maí 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda voru veitt gjafsóknarleyfi gegn hvorum hinna stefndu um sig 14. október og 10. desember 2004.. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. I Stefnandi lenti í hörðum árekstri þann 11. mars 1999 á mótum Listabrautar og Kringlumýrarbrautar í Reykjavík. Slysið vildi til með þeim hætti að stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar YT-516 og hafði numið staðar við götuvita á gatnamótunum er bifreiðinni VS-947 var ekið aftan á bifreiða hennar. Stefndi, Verkþing ehf., var eigandi bifreiðarinnar VS-947 og hafði keypt lögbundna ábyrgðartryggingu vegna hennar hjá stefnda, Verði vátryggingafélagi hf. Samkvæmt sameiginlegri beiðni aðila mátu Júlíus Valsson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður afleiðingar slyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 14. júlí 2004. Stefnandi var skólanemi er slysið varð og átti eftir um tvo mánuði til stúdentsprófs. Í matinu er segir frá námi, störfum og fjölskylduhögum stefnanda : “Þóra Kristín er fædd og uppalin í Keflavík. Foreldrar eru á lífi og við góða heilsu og á Þóra Kristín 3 alsystkini. Var í sambúð í nokkur ár sem upp úr slitnaði 2003 og á hún eitt barn með fyrrverandi sambýlismanni sínum og er barnið fætt 09.01.2002. Flutti til Reykjavíkur þar sem hún býr á stúdentagörðum ásamt barni sínu. Lauk grunnskóla og er stúdent (1999) frá Fjölbrautarskóla Suðurnesja á tungumálabraut. Tók sér frí frá námi og var au-pair í Danmörku 1995-1996. Vann lítillega með námi og á sumrin. Eftir að hún lauk stúdentsnámi hefur hún unnið hjá Flugleiðum við innritun og þjónustu við farþega, við kennslu, í leikskóla o. fl. Hefur frá slysi ekki getað unnið fulla vinnu og hefur verið í 50-70 % starfi auk þess sem hún var í fæðingarorlofi um tíma. Hún getur ekki sinnt erfiðari heimilisstörfum. Haustið 2003 hóf hún nám í Kennaraháskóla Íslands og stefnir að því að verða leikskólakennari. Hefur lokið 1. árinu en á nokkra áfanga eftir sem hún stefnir að taka í ágúst n.k. Er nú í sumar að vinna hjá Vallarvinum sem er vaktavinna. . .” Niðurstöður matsins eru þær að heilsufar stefnanda teljist hafa orðið stöðugt 11. mars 2000, tímabundin óvinnufærni sé engin, tímabil þjáninga teljist þrír mánuðir án rúmlegu og varanlegur miski og varanleg örorka hvortveggja 10 %. Á grundvelli framangreinds mats setti lögmaður fram kröfu gegn hinu stefnda tryggingafélagi með bréfi 10. ágúst 2004. Krafist var bóta vegna þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku, samtals að fjárhæð 3.199.620 krónur. Af bréfaskiptum, sem fylgdu, kemur fram að stefndi féllst ekki á kröfugerð stefnanda um að tekju­viðmið færi eftir 5.-7. gr. skaðabótalaga heldur skyldi fara eftir 8. gr. laganna. Bótauppgjör fór fram 9. september 2004 með því að stefndi greiddi stefnanda skaðabætur að upphæð 1.552.868 krónur, þ.m.t. 677.460 krónur vegna varanlegrar örorku. Lögmaður stefnanda tók við bótunum með fyrirvara. A beiðni stefnanda voru þann 17. desember 2004 dómkvaddir matsmenn, þeir Torfi Magnússon taugalæknir og Páll Sigurðsson prófessor, til að meta afleiðingar umrædds slyss. Matsgerð þeirra er dagsett 4. apríl 2005 og staðfestu matsmennirnir hana fyrir dómi. Þar segir m.a.: “Matsbeiðandi kveðst nú stefna að því að gerast leikskólakennari að réttindanáminu loknu (væntanlega vorið 2006). Hún kveðst ekki reikna með því að hún muni, heilsu sinnar vegna, ráða við fulla (100%) vinnu “inni á deildum” í leikskóla, en þó kveðst hún hafa hugleitt að vinna í hlutastarfi inni á deild en bæta síðan við einhverju starfi í viðkomandi leikskóla, á öðru verksviði, t.d. við sérkennslu þar, og auka þannig starfshlutfallið, heildstætt séð.” Á grundvelli skatt­framtala eru raktar tekjur stefnanda m.a. sem hér greinir: 1998: 629.388 kr., 1999: 1.457.724 kr., 2000: 1.823.230 kr., 2001: 1.637.704 kr., 2002: 1.147.801 kr., 2003: 785.732 kr. Í þeim kafla matsgerðarinnar, sem lýtur að varanlegri örorku, segir m.a.: “Matsmenn telja að í kjölfar slyssins, allt frá tímamarki stöðugleika í skilningi skaðabótalaga, búi matsbeiðandi við þrekskerðingu (af völdum þreytu og verkja sem standa í beinu orsakasambandi við slysið) sem sé til þess fallin að draga úr getu hennar til að stunda krefjandi starf af nær hverjum toga sem er. Að áliti matsmanna má ljóst vera að af þessum sökum hafi starfsval matsbeiðanda, hvað varðar störf á almennum vinnumarkaði, þrengst til munna frá því sem var áður en hún varð fyrir umræddu slysi. . .” og að lokum: “. . . Miðað við þær upplýsingar, sem fyrir liggja í málinu, telja matsmenn hins vegar rétt að miða matsniðurstöðu, hvað örorku varðar, einkum við það að matsbeiðandi muni ljúka réttindanámi sínu til leikskólakennara áður en sérlega langt um líður og að meiri líkur séu á því en minni að hún muni síðan starfa sem leikskólakennari fram til eðlilegra starfsloka eða a.m.k. fram á sjötugsaldur. Telja matsmenn að hún eigi að geta ráðið við það starf heilsu sinnar vegna enda þótt ekki sé unnt að reikna með því að hún muni hafa fullt vinnuþrek eða skila fullri (100%) vinnu þegar til lengri tíma er litið. Má reikna með að henni muni best henta hlutastarf inni á deildum í leikskóla en að það starfshlutfall geti hún síðan hækkað með því að vinna jafnframt því hlutastarf við aðra þætti leikskólastarfsemi, svo sem við sérkennslu smábarna inni á leikskóla. Ljóst er að áliti matsmanna að matsbeiðandi býr við nokkra skerðingu á getu til heimilisstarfa í kjölfar umrædds umferðarslyss.” Niðurstöður matsins eru þær að varanleg örorka stefnanda sé réttilega metin 15% sem og varanlegur miski; tímabundið atvinnutjón teljist ekkert og um þjáningabótatímabil að stefnandi hafi ekki verið rúmliggjandi vegna afleiðinga slyssins og verið “batnandi” í þrjá mánuði. Á grundvelli framangreinds mats sendi lögmaður stefnanda lögmanni stefndu kröfubréf, dags. 13. apríl 2005, þar sem um bætur fyrir varanlega örorku var miðað við 5.-7. gr. skaðabótalaga og sett fram krafa um bætur fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. s.l. Að auki var krafist bóta vegna varanlegs miska og endurgreiðslu mats­kostnaðar. Kröfunni var svarað með bréfi 18. apríl 2005. Þar segir að sem loka­greiðsla á tjóni stefnanda greiðist 1.293.241 króna. Af þeirri fjárhæð voru 434.170 krónur vegna 5% viðbótarörorku, 290.550 krónur vegna 5% viðbótarmiska, greiðsla vaxta í fjögur ár af báðum framantöldum bótaliðum nemur 55.087 krónum, útlagður kostnaður 426.550 krónum og innheimtuþóknun 86.884 krónum. Í bréfinu segir um afstöðu hins stefnda tryggingafélags að hún sé óbreytt að því leyti að greiðsla bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda eigi að fara eftir 8. gr. skaðabótalaga svo og að kröfu um annað fjártjón sé hafnað. II Krafa stefnanda á hendur stefndu byggist á ábyrgðartryggingu ökutækisins VS-947 en stefndi, Verkþing ehf., hafi verið eigandi bifreiðarinnar þegar henni var ekið á bifreið stefnanda þann 11. mars 1999. Stefndi hafi keypt ábyrgðartryggingu sam­kvæmt 88., 90. og 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hjá stefnda, Verði vátrygginga­félagi hf. Um vaxtakröfu segir að hún sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau hafi verið í gildi á slysdegi. Vaxta sé krafist frá slysdegi, 11. mars 1999, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. maí 2005 er mánuður hafi verið liðinn frá því að lögmaður stefnanda krafði stefnda bréflega um greiðslu skaðabóta enda hafi þá legið fyrir öll nauðsynleg gögn sem stefnda hafi verið þörf á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Af hálfu aðila er tekið fram að ágreiningur sé ekki um grundvöll bótaábyrgðar stefndu enda hafa bótagreiðslur tvívegis verið inntar af hendi. Stefnandi kveður sér hafa verið nauðsynlegt að höfða málið þar sem hið stefnda tryggingafélag hafi neitað að greiða frekari bætur. Sýknukrafa stefndu er byggð á þeirri málsástæðu að með greiðslum til stefnanda séu lögmætar kröfur hennar vegna slyssins að fullu greiddar og beri hún sönnunarbyrði um ætlað frekara tjón. Í kröfu stefndu um sýknu felist varakrafa um lækkun bóta komi til þess að ekki þyki rétt að sýkna stefndu að öllu leyti. Ágreiningur aðila er í meginatriðum tvíþættur; annars vegar um það hvort ákvarða eigi bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga eða 8. gr. þeirra g hins vegar um skyldu stefndu til greiðslu á sjúkrakostnaði og öðru fjártjóni. 1 Af hálfu stefnanda er á því byggt að bætur fyrir varanlega örorku skuli reiknaðar á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem segir að þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi hjá tjónþola að því er varðar tekjur eða starf eða annars stendur sérstaklega á skuli ákveða árslaun til ákvörðunar bóta eftir mati. Regla 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, um útreikning bóta til barna eða tjónþola sem að verulegu leyti nýti vinnugetu sína þannig að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt í samræmi við það og eigi ekki við í þessu tilviki. Á því er byggt að sé fyrirsjáanlegt að tjónþoli muni ljúka því námi, sem hann sé í þegar hann slasist, skuli bætur til hans fara eftir 5..-7. gr. skaðabótalaga og árslaun í þeim tilvikum ákvörðuð sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Það hafi ekki aðeins verið fyrirsjáanlegt að stefnandi mundi útskrifast úr Fjölbrautarskóla Suðurnesja þegar hún slasaðist heldur hafi það verið því sem næst öruggt. Hún hafi einungis átt eftir að ljúka stúdentsprófum og gert það tveimur mánuðum eftir slysið. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að slysárið 1999 hafi hún haft 1.457.724 krónur í tekjur en eðli málsins samkvæmt aðeins verið í vinnu hluta ársins þar sem hún hafi verið í skóla fyrri hluta þess. Árið 2000, fyrsta heila starfsár stefnanda eftir útskrift,hafi hún haft 1.823.230 krónur í tekjur. Byggir stefnandi á því að þessi árslaun séu mjög raunhæfur mælikvarði á framtíðartekjur hennar og þar með framtíðartekjutap. Því til stuðnings er bent á að tekjur hennar eftir útskrift árið 1999 hafi numið því sem næst sömu fjárhæð, fjárhæðin sé mjög nálægt lágmarkslaunum skaðabótalaga, sem lögfest hafi verið rúmlega tveimur mánuðum eftir slys stefnanda, og sé jafnhá meðaltekjum verkafólks á 1. ársfjórðungi 1999 sem hafi verið 1.843.200 krónur. Verði því stuðst við árslaun stefnanda árið 2000 sem viðmiðunartekjur samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Að teknu tilliti til framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð nemi árslaunaviðmið stefnanda 1.932.624 krónum. Bætur reiknist 1.932.624 x 15% x 10 = 2.898.936 krónur sem samkvæmt þágildandi 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga skuli umreikna samkvæmt breytingum á lánskjaravísitölu frá því tjón varð og þar til bótafjárhæð sé ákveðin. Bætur fyrir varanlega örorku hafi endanlega verið ákvarðaðar í kröfubréfi lögmanns stefnanda, dags. 14. apríl 2005, og nemi samkvæmt því: 2.898.936 kr. x 4768/3643 = 3.794.161 krónum. Hið stefnda tryggingafélag hafi þegar greitt stefnanda samtals 1.111.630 krónur vegna varanlegrar örorku sem dragist frá kröfu stefnanda sem samkvæmt þessu sé að höfuðstól 2.682.531 króna. Af hálfu stefndu er á því byggt að 8. gr. skaðabótalaga eigi beinlínis við um stefnanda samkvæmt orðalagi þess: “Bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli . . .” Til að fallist verði á kröfu stefnanda um frekari bætur vegna varanlegrar örorku verði að líta framhjá orðalagi skaðabótalaga og sjónarmiðum sem sett séu fram í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögunum. 2 Stefnandi krefst bóta vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga en til sjúkrakostnaðar teljist m.a. kostnaður við að skipta um starf. Í því felist að tjónþoli, sem geri sér með réttu grein fyrir því að sér sé ómögulegt að sinna því starfi sem hann hafi menntað sig til að gegna eða hann hafi sinnt fram að tjónsatviki og ákveður að fara í nám og undirbúa sig þannig undir annað og léttara framtíðarstarf, geti talið þann kostnað sem hann hafi af því til sjúkrakostnaðar. Skilyrði þess að slíkur kostnaður teljist sjúkrakostnaður sé að mat á varanlegri örorku sé miðað við skerðingu á vinnugetu í því starfi sem tjónþoli undirbúi sig fyrir síðar og leiði til minni skerðingar á vinnugetu enda verði örorkumatið lægra fyrir vikið. Þegar stefnandi hafi verið búin að vera úti á vinnumarkaði í rúmlega fjögur ár frá slysdegi hafi henni orðið ljóst að vegna afleiðinga slyssins hafi hún ekki með góðu móti getað sinnt þeim störfum sem henni stóðu til boða. Á þeim tíma hafi hún unnið mest við innritun flugfarþega sem hafi reynt töluvert á líkamann vegna kyrrsetu o.fl. Stefnandi hafi því ákveðið að fara í háskólanám til að takmarka það tekjutap sem hún hafi orðið fyrir vegna afleiðinga slyssins. Með frekari menntun hyggist stefnandi njóta því sem næst sömu kjara og áður en við léttari störf og í minna starfshlutfalli. Hún hafi því innritast í Kennaraháskóla Íslands, leikskólakennaraskor, haustið 2003 og stefni að því að ljúka námi vorið 2006. Ljóst sé að örorkumat stefnanda miðist við störf, sem hún hafi undirbúið sig fyrir með síðara námi sínu, og hafi afleiðingar slyssins minni áhrif á starfsgetu hennar í þeim en í þeim störfum sem hún hafi sinnt og henni stóðu til boða eftir slysið. Með því hafi stefnandi gætt tjónstakmörkunarskyldu sinnar. Leikskólakennaranám sé þriggja ára nám. Til að gæta allrar sanngirni verði látið sitja við að krefjast greiðslu sömu fjárhæðar og Hæstiréttur hafi ákvarðað tjónþolum vegna tafa á námi, þ.e. 300.000 króna vegna hvers árs. Með vísun til 1. gr. skaðabótalaga og umfjöllunar í greinargerð sé því krafist 900.000 króna vegna sjúkrakostnaðar/ við að skipta um starf. Af hálfu stefndu er á því byggt að við tjónsatburðinn hafi stefnandi stundað nám við Fjölbrautaskóla Suðurnesja og lokið því eftir slysið. Tjónsatvikið, þ.e. slysið, hafi því engin áhrif haft til breytinga á störfum stefnanda enda hafi hún nýtt vinnugetu sína einkum til náms þegar slysið varð. Þá mótmæla stefndu því sem ósönnuðu að stefnandi hafi farið í frekara nám beinlínis vegna afleiðinga slyssins. Bent er á að langur tími hafi liðið frá slysi þar til stefnandi hóf nám við KHÍ. Þá sé rétt að líta til þess að ekki geti talist óeðlilegt að stefnandi hafi menntað sig eftir hefðbundið framhaldsskólanám heldur beinlínis eðlilegt. Af þessum sökum séu ósönnuð orsaka­tengsl milli slyssins og hins ætlaða tjóns vegna sjúkrakostnaðar. Þá liggi ekkert fyrir um að það starf, sem stefnandi kveðist stefna á að gegna, skerði vinnugetu hennar síður en þau störf sem hún hafi sinnt rétt fyrir og eftir slysið. Ennfremur verði, að teknu tilliti til náms hennar, að telja að hún eigi tilkall til hærri launa en ella eins og algengt sé eftir að fólk mennti sig. Þá er á það bent að ekki geti komið til þess að hugsanlegt tjón við skiptingu starfa hafi þýðingu í þessu máli þegar af þeirri ástæðu að um bætur vegna varanlegrar örorku stefnanda fari eftir miskastigi sbr. 8. gr. skaðabótalaga en ekki fjárhagslegu mati í skilningi 5.-7. gr. laganna. Loks er á því byggt að tjón vegna námsiðkunar sé ósannað sem og þær fjárhæðir sem að þessum kröfulið lúta. 3 Til vara krefjast stefndu lækkunar á kröfum stefnanda. Verði fallist á að bætur vegna varanlegrar örorku skuli fara eftir 5.-7. gr. en ekki 8. gr. skaðabótalaga er þess krafist að bætur verði lækkaðar. Því er mótmælt að tekjur stefnanda árið eftir slys sé réttur mælikvarði á tekjur hennar í framtíðinni. Þá er því mótmælt að skilyrði undantekningarákvæðis 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi við í málinu. Krafist er lækkunar á kröfu stefnanda um sjúkrakostnað og annað fjártjón. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir fjárhæð þess tjóns sem hljótist af því að skipta um starf og hafi engar upplýsingar verið lagðar fram um fjárhæð þess. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Vextir eldri en fjögurra ára séu fyrndir. Ekki séu lagaskilyrði til að reikna 2% vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af öðru fjártjóni og sjúkrakostnaði. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt sem og upp­hafsdegi kröfunnar. III Ágreiningslaust er að greiðslur, sem inntar hafa verið af hendi til stefnanda vegna varanlegrar örorku, séu rétt útreiknaðar eftir 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eftir breytingar með lögum nr. 42/1996 en fyrir breytingar með lögum nr. 37/1999. Í 7. gr. 2. mgr. og 8. gr. skaðabótalaga getur undantekninga frá hinni almennu reglu, sem fram er sett í 5.-7. gr. laganna, um ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að skaðabótalögunum, segir m.a. um 5. gr. að það, sem ráði úrslitum við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku sam­kvæmt greininni, sé hvort tjónþoli tapi tekjum til frambúðar. Oft sé miklum erfiðleikum bundið að meta vinnutekjutjón vissra hópa tjónþola, þ.e. barna, ungs fólks í skóla og þeirra sem vinni heimilisstörf. Því sé lagt til í 8. gr. frumvarpsins að örorkubætur til tjónþola, sem nýti starfsgetu sína að verulegu leyti til annars en að afla vinnutekna, skuli ákveðnar eftir miskastigi skv. 4. gr. Þess vegna skuli ekki meta örorku þessara einstaklinga á grundvelli örorkustigs samkvæmt 5. gr. Í athuga­semdunum segir um 8. gr. að reglum hennar skuli beitt um ungt námsfólk þótt það afli tekna í vinnu með námi og án tillits til tekna af þess konar vinnu, svo framarlega sem nemandinn stundi í reynd nám með eðlilegum hætti. Í athugasemdum um 7. gr. í frumvarpinu segir: . . . Stundi tjónþoli nám þegar líkamstjón ber að höndum og þiggi laun í tengslum við það, t.d. iðnnám, verður venjulega að miða árslaun við tekjur sem tjónþoli mundi hafa haft ef hann hefði verið nýbúinn að ljúka námi. Um tjónþola, sem ekki fá laun í tengslum við nám, fer eftir ákvæðum 8. gr. frumvarpsins. Þar eru sérstakar reglur um útreikning bóta til barna, unglinga í skóla og þeirra sem vinna heimilisstörf. Þörf er á þeim vegna þess að ekki er unnt að miða við árslaun þegar þessir tjónþolar eiga hlut að máli.” Þegar slys það varð, sem um ræðir í málinu, var stefnandi 20 ára nemandi í fjölbrautarskóla og átti um tvo mánuði eftir til stúdentsprófs sem hún lauk á tilsettum tíma. Starfsréttinda er almennt ekki aflað með stúdentsprófi enda er ekki fram komið að stefnandi hafi gegnt störfum sem gerðu slíkt próf að áskilnaði. Í málinu nýtur ekki nærlægrar viðmiðunar við árslaun til að bætur fyrir varanlega örorku verði ákvarðaðar samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt þessu hefur tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku þegar verið að fullu bætt. Í 1. gr. skaðabótalaga er kveðið á um að sá, sem bótaábyrgð beri á líkamstjóni, skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst og enn fremur þjáningabætur. Bótaréttur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns er samkvæmt því óháður því eftir hvaða reglum bætur fyrir atvinnutjón eru ákvarðaðar. Samkvæmt því, sem segir í greinargerð með skaðabótalögunum, geta útgjöld vegna þess að tjónþoli þurfi að skipta um starf eftir slys fallið undir hugtakið sjúkrakostnaður. Stefnandi var ekki í starfi er hún slasaðist heldur námi. Ekkert er fram komið um að starfsvettvangur hennar eftir slysið hefði orðið annar hefði hún ekki orðið fyrir umræddu slysi. Þá er ekki sýnt fram á orsakasamband slyssins og náms sem hún hóf hálfu fimmta ári síðar til öflunar starfsréttinda sem leikskólakennari. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á kröfu stefnanda um bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsflutnings­þóknun lögmanns stefnanda, Gríms Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, 300.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Vörður vátryggingafélag hf. og Verkþing ehf., eru sýknir af kröfum stefnanda, Þóru Kristínar Halldórsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun lögmanns hennar, Gríms Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, 300.000 krónur.
Mál nr. 358/2003
Fasteign Galli Afhendingardráttur Afsláttur Tryggingarbréf Aflýsing
B og M, sem keypt höfðu íbúð af B, töldu sér óskylt að inna af hendi síðustu útborgun samkvæmt kaupsamningi þar eð þau ættu gagnkröfur vegna afhendingardráttar á íbúðinni og margs kyns galla. Með því að m.a. þótti sýnt að kaupendur hefðu fengið íbúðina afhenta á umsömdum tíma og frestun tiltekinna verkþátta verið til komin að beiðni þeirra sjálfra var skaðabótakröfu vegna afhendingardráttar hafnað. Hins vegar var þeim dæmdur afsláttur vegna nánar tilgreindra galla á fasteigninni og kom hann til frádráttar kaupverðinu samkvæmt skuldajöfnuði. Greiðsluskylda kaupendanna var skilyrt við það að samtímis yrði aflétt tryggingarbréfi S, sem hvíldi á íbúðinni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. september 2003. Þau krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuð að svo stöddu af kröfu gagnáfrýjanda. Að því frágengnu krefjast þau þess að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 29. október 2003. Hann krefst þess að frávísunarkröfu aðaláfrýjenda verði hafnað og þau dæmd til að greiða sér 2.873.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Með kaupsamningi 7. júní 2000 keyptu aðaláfrýjendur af Byggðaverki ehf. íbúð á 3. og 4. hæð í fjöleignarhúsinu nr. 24 við Naustabryggju í Reykjavík. Húsið var þá í smíðum og var tekið fram að eignin yrði afhent fullbúin án gólfefna og án þess að loft hefðu verið panelklædd. Nánari lýsing eignarinnar og byggingarstig í einstökum atriðum kom fram í söluyfirliti fasteignasölu og sérstakri skilalýsingu, sem lá frammi við tilboðsgerð nokkru áður. Umsamin afhending eignarinnar var 1. september 2000. Samkvæmt kaupsamningnum skyldu aðaláfrýjendur greiða síðustu greiðslu útborgunar 1. nóvember 2000 með 2.873.000 krónum. Hefur sú fjárhæð ekki verið innt af hendi og höfðaði Byggðaverk ehf. málið með stefnu 22. mars 2002 til heimtu hennar ásamt greiðslu fyrir tiltekin aukaverk. Áður en dómur féll í héraði var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta og tók gagnáfrýjandi við aðild málsins. Aðaláfrýjendur töldu sér óskylt að greiða eftirstöðvar kaupverðsins þar eð þau ættu gagnkröfur vegna afhendingardráttar á íbúðinni og margs kyns galla, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Varð niðurstaða málsins sú að kröfu þeirra vegna afhendingardráttar var hafnað, en fimm kröfuliðir af átta vegna galla teknir til greina. Að frátöldum kostnaði við að bæta úr þessum göllum var aðaláfrýjendum gert að greiða eftirstöðvar kaupverðsins. Hvorugur málsaðila unir héraðsdómi að því undanskildu að niðurstaða hans um að vísa frá dómi kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu fyrir aukaverk er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er afsal skiptastjóra gagnáfrýjanda til aðaláfrýjenda 21. ágúst 2003 á umræddri íbúð, sem þau munu hafa þinglýst. Er í afsalinu vísað til þess að á íbúðinni hvíli enn veðskuld við Sparisjóð Hafnarfjarðar samkvæmt tryggingarbréfi 12. apríl 2000, en sparisjóðurinn mun hafa veitt Byggðaverki ehf. lán til að standa undir framkvæmdum sínum. Segir jafnframt í afsalinu að ágreiningur hafi risið milli Byggðaverks ehf. og aðaláfrýjenda við uppgjör söluverðs íbúðarinnar og dómur gengið um það í héraði. Samkvæmt niðurstöðu hans sé ljóst að ógreiddur hluti söluverðsins hrökkvi ekki til svo unnt sé að greiða eftirstöðvar áhvílandi veðskuldar sparisjóðsins. Síðar segir að gagnáfrýjandi hafi „framselt Sparisjóði Hafnarfjarðar rétt sinn til að innheimta ógreiddan hluta söluverðs eignarinnar.“ Er jafnframt lýst þeirri afstöðu gagnáfrýjanda að Sparisjóði Hafnarfjarðar beri við endanlegt uppgjör söluverðsins að aflýsa framangreindu tryggingarbréfi. Í afsalinu er loks tekið fram að aðaláfrýjendur hafi fengið umráð eignarinnar 1. september 2000. Þá hafa verið lögð fyrir Hæstarétt þrjú bréf lögmanns aðaláfrýjenda, þar sem hann leitaði svars við því hvort Sparisjóður Hafnarfjarðar muni aflýsa nefndu tryggingarbréfi þótt ekki fáist fullar efndir kröfu hans af ógreiddum eftirstöðvum kaupverðsins, auk þess sem hreyft var hugmynd um sátt í málinu. Þessum bréfum var ekki svarað. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var tekið fram af hálfu gagnáfrýjanda að krafa hans hafi ekki verið formlega framseld Sparisjóði Hafnarfjarðar. II. Aðaláfrýjendur reisa aðalkröfu sína um að málinu verði vísað frá héraðsdómi á því að Byggðaverk ehf. og Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi átt óskipta sakaraðild samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt kaupsamningi hafi átt að greiða lokagreiðslu hjá fasteignasölu, sem síðan ráðstafaði henni inn á reikning hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar. Þá sé sparisjóðurinn handhafi tryggingarbréfs, sem hvíli á eigninni og eigi hagsmuna að gæta af niðurstöðu málsins. Með því að hann standi ekki að málsókninni með gagnáfrýjanda beri að vísa málinu frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 2. október 2002 var hafnað kröfu aðaláfrýjenda um frávísun málsins og verður litið svo á að þau kefjist endurskoðunar á þeim úrskurði. Varðandi frávísunarkröfu er þess að gæta að greiðslutilhögun, sem mælt var fyrir um í kaupsamningi, og veðréttur sparisjóðsins felur ekki í sér að hann eigi óskipta sakaraðild með viðsemjanda aðaláfrýjenda við málshöfðun til efnda á skyldum samkvæmt kaupsamningnum. Verður að þessu gættu og með vísan til úrskurðar héraðsdóms hafnað kröfu aðaláfrýjenda um að vísa málinu frá dómi. Til stuðnings varakröfu sinni um sýknu að svo stöddu halda aðaláfrýjendur fram að efndatími lokagreiðslu þeirra sé ekki kominn. Kaupsamningur kveði á um gagnkvæmar skyldur, en gegn lokagreiðslu skyldi íbúðin afhent án veðbanda. Tryggingarbréfi vegna skulda Byggðaverks ehf. hafi ekki verið aflétt og engin trygging sé fyrir því að Sparisjóður Hafnarfjarðar gangi ekki að íbúð aðaláfrýjenda fái hann ekki fullar efndir kröfu sinnar af lokagreiðslunni. Hafi sparisjóðurinn verið ófáanlegur til að lýsa yfir að svo yrði ekki gert þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir og þá afstöðu skiptastjóra gagnáfrýjanda, sem fram komi í afsali hans fyrir íbúðinni, og áður var getið. Vegna afstöðu sparisjóðsins telja aðaláfrýjendur sig ekki eiga annarra kosta völ en að krefjast sýknu að svo stöddu. Eins og málið sé vaxið séu ekki fyrir hendi skilyrði til að dæma þau einhliða til að efna samninginn án tengsla við efndir á honum að öðru leyti, svo sem gert hafi verið í héraðsdómi. Í 9. lið margnefnds kaupsamnings voru tilgreindar ýmsar veðskuldir, sem hvíldu á eigninni, og voru kaupanda óviðkomandi. Meðal þeirra var skuldin við Sparisjóð Hafnarfjarðar, sem áður var getið. Skyldi seljandi „aflýsa þeim sem fyrst og eigi síðar en 1. nóv. 2000.“ Verður fallist á með aðaláfrýjendum að efndir samningsins af þeirra hálfu haldist í hendur við skyldur viðsemjandans þannig að gagnáfrýjanda sé skylt að sjá til þess að tryggingarbréfi Sparisjóðs Hafnarfjarðar, sem enn hvílir á eigninni, verði létt af henni um leið og þau efna samninginn að fullu að sínu leyti með þeim hætti, sem nánar greinir í dómsorði. Kemur varakrafa aðaláfrýjenda í málinu ekki til álita að öðru leyti. III. Krafa aðaláfrýjenda um lækkun á kröfu um greiðslu samkvæmt kaupsamningi er að hluta á því reist að íbúðin hafi ekki verið afhent þeim á réttum tíma og vegna þess afhendingardráttar eigi þau rétt á skaðabótum. Krafa gagnáfrýjanda verði þannig lækkuð með skuldajöfnuði. Er málsástæðum, sem skaðabótakrafan er studd við, lýst í héraðsdómi, svo og tölulegum forsendum hennar. Samkvæmt kaupsamningi skyldi íbúðin afhent aðaláfrýjendum 1. september 2000, en af málatilbúnaði aðila verður ráðið að aðaláfrýjendum hafi að eigi ósk verið veittur aðgangur að henni í ágústmánuði vegna framkvæmda, sem þau skyldu sjálf annast. Seljandinn hafði þá ekki lokið öllum verkþáttum, sem að honum sneru, en ómótmælt er að aðaláfrýjendur fengu umráð íbúðarinnar ekki síðar en 1. september 2000. Í skýrslu aðaláfrýjandans Birgis fyrir dómi kom fram að til að komast hjá að skemmdir yrðu á innréttingum og hurðum hafi seljandinn verið beðinn um að fresta uppsetningu á þeim á meðan aðaláfrýjendur ynnu við að panelklæða loft í íbúðinni. Þótt ekki verði vefengt að öðru leyti að seljandinn hafi verið seinn fyrir með frágang ýmissa verka hefur málið ekki verið lagt fyrir með þeim hætti að unnt sé að staðreyna bótaskylt tjón aðaláfrýjenda eða umfang þess. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu aðaláfrýjenda, sem á þessu er reist. Krafa um lækkun kröfu gagnáfrýjanda og skuldajöfnuð er í annan stað reist á því að íbúðin hafi verið haldin ýmsum göllum, sem gagnáfrýjandi verði að bera ábyrgð á. Öfluðu aðaláfrýjendur mats undir rekstri málsins, svo sem rakið er í héraðsdómi, og var það lagt fram 2. október 2002. Krefjast þau skaðabóta eða að afsláttur verði veittur af kaupverðinu samkvæmt öllum liðum matsins. Gagnáfrýjandi krefst að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um þá þrjá liði, sem þar voru ekki teknir til greina, en jafnframt að hafnað verði öðrum liðum matsgerðarinnar. Í þriðja lið matsins var komist að þeirri niðurstöðu að gólf og handrið á svölum íbúðarinnar hallist verulega, en til að bæta úr þeim ágalla verði að taka niður handriðið, fjarlægja flísar af svalagólfi, leggja í gólfið og rétta það af, leggja síðan nýjar flísar og setja handriðið upp á ný. Verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði aðaláfrýjenda en að haldið sé fram að Byggðaverk ehf. hafi að öllu leyti unnið hið gallaða verk og þar á meðal að leggja flísar á svalagólfið. Þessu síðastnefnda mótmælti gagnáfrýjandi fyrir Hæstarétti. Telur hann að aðaláfrýjendur hafi sjálf lagt flísar á svalagólfið án þess að handriðið væri áður tekið upp og rétt af ásamt gólfinu sjálfu. Með þessu hafi þau aukið kostnað, sem af úrbótum leiðir, og verði sjálf að bera ábyrgð á því. Bendir gagnáfrýjandi á að samkvæmt skilalýsingu og söluyfirliti fasteignasala hafi seljanda ekki borið að skila svölunum flísalögðum. Við munnlegan flutning málsins var þetta ekki skýrt frekar af hálfu aðaláfrýjenda, sem þó var tilefni til eftir umfjöllun um þetta atriði í greinargerð gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti. Áðurnefnd gögn eru ekki ótvíræð um það hvort flísalögn skyldi fylgja svölunum og ekki hefur heldur verið leitt í ljós hver lagði flísarnar, sem þarf að fjarlægja. Verða aðaláfrýjendur að bera hallann af skorti á sönnun um það. Eins og kostnaðarmat, sem fylgdi matsgerð er úr garði gert, er ekki unnt að taka þennan kröfulið til greina um annað en „gólfílögn ásamt undirvinnu“ með 36.400 krónum, en að öðru leyti verður honum hafnað. Í fjórða lið matsgerðarinnar var lýst annmörkum á innréttingum og hvernig bæta megi úr þeim, svo sem rakið er í héraðsdómi. Þar var þessum lið hafnað með því að aðaláfrýjendur hafi sjálf breytt innréttingunni. Fyrir Hæstarétti hafa þau skýrt nánar þessar breytingar, sem fólust meðal annars í því að stækka rými í eldhúsinnréttingu fyrir ísskáp. Er í ljós leitt að breytingarnar voru minni háttar og aukakostnað, sem af þeim leiddi, hafa aðaláfrýjendur greitt þeim, sem þau fengu til að vinna verkið. Verður fallist á með aðaláfrýjendum að þessi framkvæmd þeirra breyti engu um niðurstöðu matsgerðar um ágalla á verki seljandans og mat á kostnaði við að bæta úr þeim. Verður þessi kröfuliður aðaláfrýjenda tekinn til greina. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á niðurstöðu hans um aðra kröfuliði aðaláfrýjenda samkvæmt matsgerð. Eiga þau samkvæmt öllu framanröktu rétt á afslætti af kaupverði eignarinnar, sem nemur kostnaði af viðgerð samkvæmt matsgerð vegna galla á vegg, innréttingum, hurðum, gleri, þaki yfir stofu og að hluta vegna galla á svölum, sem samtals er 1.356.600 krónur. Af þessum kostnaði eru 902.500 krónur vegna vinnu með virðisaukaskatti, en 60% skattsins fá aðaláfrýjendur endurgreiddan eða 106.560 krónur. Verður fallist á með gagnáfrýjanda að þessi liður dragist frá. Mismunurinn, 1.250.040 krónur, er sá afsláttur, sem aðaláfrýjendum verður dæmdur og kemur hann til frádráttar kaupverðinu með skuldajöfnuði. Verður niðurstaða málsins samkvæmt því sú að aðaláfrýjendur verða dæmd til að greiða gagnáfrýjanda 1.622.960 krónur með dráttarvöxtum af 2.873.000 krónum frá 1. janúar 2001, eins og krafist var í gagnáfrýjunarstefnu, til 2. október 2002, en af 1.622.960 krónum frá þeim degi til greiðsludags eins og nánar greinir í dómsorði. Aðaláfrýjendur nýttu ekki úrræði samkvæmt 10. gr. kaupsamningsins til að leggja greiðslu 1. nóvember 2000 inn á sérstaka bankabók þar til seljandi myndi aflétta veðinu af eigninni og skiptir þetta atriði ekki máli við ákvörðun um greiðslu dráttarvaxta. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Birgir Finnbogason og Margrét Ásgeirsdóttir, greiði gagnáfrýjanda, þrotabúi Byggðaverks ehf., 1.622.960 krónur með dráttarvöxtum af 2.873.000 krónum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 1. júlí sama árs, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 2. október 2002 og af 1.622.960 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt gegn því að gagnáfrýjandi láti aflýsa tryggingarbréfi vegna veðskuldar Sparisjóðs Hafnarfjarðar, sem hvílir á íbúð aðaláfrýjenda nr. 24 við Naustabryggju í Reykjavík. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 26. mars 2002 og dómtekið 4. þ.m. Stefnandi er Byggðaverk ehf., Miðtúni 4, Reykjavík Stefndu eru Birgir Finnbogason og Margrét Ásgeirsdóttir, bæði til heimilis að Naustabryggju 24, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði óskipt dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 3.103.761 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 1. júlí s.á og frá þeim degi samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 4ra herbergja íbúð á 3. og 4. hæð í húsinu nr. 24 við Naustabryggju í Reykjavík. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd óskipt til greiðslu málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfur hans verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Bú stefnanda var tekið til gjaldþrotaskiptameðferðar 21. febrúar 2003 og 22. apríl sl. veitti skiptastjóri lögmanni stefnanda heimild þrotabúsins til að málinu yrði haldið áfram. Stefndu gerðu 15. mars 2000 kauptilboð, sem var samþykkt, í húseign sem stefnandi hafði í byggingu og annaðist fasteignasalan Borgir sölumeðferð. Um er að ræða 4ra herbergja íbúð á 3. og 4. hæð í húsinu nr. 24 við Naustabryggju í Reykjavík ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign hússins og lóðarréttindum. Eignarhluti stefndu er talinn 9,29% í húsinu og 1,27% í lóðinni og birt stærð séreignar er uppgefin 127,1 fm. Samkvæmt því, sem segir í tilboðinu, skyldi eignin afhendast fullbúin án gólfefna og eftir að panelklæða loft. Stigi á milli þriðju og fjórðu hæðar fylgi ekki. Að utan skilist húsið fullbúið sem og lóð frágengin með hellum og gróðri og bílastæði mal­bikuð. Sameign verði flísalögð en teppalagður stigi og hurð í anddyri verði álklædd. Samkvæmt söluyfirliti var um að ræða glæsilega íbúð á þriðju og fjórðu hæð og skyldi hún afhendast fullbúin án gólfefna í september 2000 og sameign og lóð fullfrágengin. Við tilboðsgerð lá einnig frammi skilalýsing byggingaraðilans, stefn­andans Byggðaverks ehf. Af efni hennar verður eftirfarandi tilgreint: Vandaðar spón­lagðar innréttingar verða í eldhúsi og herbergjum. Rafmagnstenglar verða víða og gert er ráð fyrir sjónvarps- og símatenglum í öllum herbergjum. Kirsuberjaspónn verður í eldhúsinnréttingu. Vandaðir fataskápar með kirsuberjaspæni verða í hverju svefn­herbergi og ná þeir upp í loft. Á grundvelli kauptilboðsins undirrituðu aðilar kaupsamning um eignina 7. júní 2000, stefnandi sem seljandi og stefndu sem kaupendur. Umsamið kaupverð var 16.500.000 krónur sem skyldi greitt með fasteignaveðbréfi að upphæð 7.627.000 krónur og útborgunargreiðslum, samtals að upphæð 8.873.000 krónur, sem sundur­liðist þannig: Greitt fyrir undirritun kaupsamnings kr. 2.000.000,- Við undirritun kaupsamnings kr. 1.000.000,- Við afhendingu hinn 1. september 2000 kr. 3.000.000,- Hinn 1. nóvember 2000 kr. 2.873.000,- Um vexti segir að þeir reiknist ekki á útborgunargreiðslu en kaupanda beri þó að greiða lögmæta dráttarvexti ef hann greiðir eftir gjalddaga. Stefndu stóðu skil á greiðslum að undanskilinni hinni síðustu. Samkvæmt kaupsamningi var Borgir fasteignasala greiðslustaður allra útborganagreiðslna nema greiðslunnar 1. september 2000 sem Sparisjóður Hafnarfjarðar skyldi sjá um að inn­heimta. Í 9. grein kaupsamningsins er skýrt frá veðskuldum sem hvíli á heildar­eignunum Básbryggju 19 og 21 og Naustabryggju 24 og 26. Þær séu kaupendum óviðkomandi og skuli seljandi aflýsa þeim sem fyrst og eigi síðar en 1. nóvember 2000. Þá segir í grein þessari: Yfirlýsing frá Sparisjóði Hafnarfjarðar um að lánum verði aflétt þegar kaupsamningi hefur verið fullnægt liggur frammi. Borgir fasteignasala mun sjá um að leggja greiðslur inn á reikn 1101-26-032257 hjá Sparisj. Hafnarfj. eins og þær berast.” Í 10. grein kaupsamningsins segir að hafi seljandi ekki aflétt veðskuldum fyrir tilskyldan frest sé kaupanda heimilt að geyma greiðslur á sérstakri bankabók þar til aflýsing hafi farið fram. Samkvæmt yfirlýsingu Sparisjóðs Hafnarfjarðar frá 23. nóvember 2000 stendur eitt tryggingabréf að fjárhæð 2.000.000 króna eftir á umræddri eign “og verður því aflýst þegar kemur að lokagreiðslu.” Kröfufjárhæð stefnanda er mynduð af samanlögðum lokagreiðslu útborgunar, 2.873.000 krónum, og 230.761 krónu vegna tiltekinna aukaverka sem hann hafi að beiðni stefndu framkvæmt í eigninni eftir afhendingu en ekki verið greitt fyrir þau. Aukaverkin séu fólgin í breytingu á raflögnum og uppsetningu ljósa í íbúðinni og framkvæmdum því tengdum svo og breytingum á bogavegg. Stefndu sendu fasteignasölunni Borgum bréf 7. febrúar 2001. Þar segir að þau hafi með herkjum náð að flytja inn síðari hluta nóvembermánaðar 2000 og iðnaðar­menn á vegum byggingaraðila hafi verið að koma og fara fram að jólum. Mikið ósamræmi sé milli þess glæsileika og lúxus sem þeim hafi verið kynntur og síðan seldur og þess sem afhent hafi verið og mörgum atriðum sé enn ólokið. Í bréfi stefnda Birgis til fasteignasölunnar 14. febrúar 2001 eru síðan talin upp fjölmörg atriði að­finnslna og umkvartana. Vegna framangreinds voru af hálfu stefnanda gerðar skrif­legar athugasemdir 16. mars 2001. Með bréfi lögmanns stefndu, dags. 3. júlí 2001, til stefnanda var leitað eftir afstöðu hans til umkvartana þeirra. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefndu bréfi 28. september 2001. þar kemur fram að þegar eftir móttöku athugsemda stefndu frá 14. febrúar 2001 hafi stefnandi yfirfarið íbúðina með stefndu og bætt úr ýmsum smærri agnúum. Stefnandi líti svo á að hann hafi að öllu leyti uppfyllt samning aðila um skil á eigninni. Þó sé enn eftir að skipta út gölluðu gleri frá Glerborg en stefndu hafi ekki viljað veita aðgang að íbúðinni. Tekið er fram að stefnandi geti ekki borið ábyrgð á því ef huglæg afstaða stefndu og væntingar um glæsileika íbúðarinnar hafi ekki ræst. Lögmaður stefnanda sendi stefndu innheimtubréf, dags. 4. desember 2001. Þar var krafist greiðslu á skuld að höfuðstól 2.873.000 krónur auk vaxta, innheimtu­þóknunar og virðisaukaskatts; samtals 3.900.351 króna. Í bréfi lögmanns stefndu til lögmanns stefnanda 7. desember 2001 segir að stefndu hafi haldið greiðslu þar sem þeir telji að verulegir gallar hafi komið fram á eigninni og þeir telji að hún standist ekki þá áskildu kosti sem kaupsamningur og skilalýsing hennar geri ráð fyrir og/eða gildi um nýjar eignir. Stefndu hafi því ákveðið að kalla eftir mati dómkvaddra manna. Þar til niðurstaða matsgerðar liggi fyrir muni stefndu ekki greiða enda liggi fyrir að sé fram komið að þau telji vanefndir stefnanda verulegar og fráleitt að eignin sé komin í samningsbundið ástand. Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur og Eyjólfur Eðvaldsson hús­gagna­smíða­meistari voru dómkvaddir 22. mars 2002 til að meta eftirfarandi að beiðni stefndu: 1. Gólfplata. Matsbeiðendur telja að óeðlilegur hæðarmunur hafi komið fram á gólfum innan íbúðar sinnar en fyrir liggur að matsþoli hafði tjáð matsbeiðendum að öll gólf í íbúðinni væru flotuð. Vegna þess óskast lagt mat á það hvort gólf íbúðarinnar standist venjubundnar kröfur um réttleika og ef ekki óskast metinn kostnaður við að lagfæra gólfin þannig að óeðlilegum hæðarmuni verði eytt og gólfin teljist lárétt innan þeirra skekkjumarka sem eðlileg megi teljast. 2. Veggir. Matsbeiðendur telja að um óeðlilega sveigju sé að ræða á vegg í borðstofu sem komi í ljós með því að sólbekkur falli ekki að vegg. Kostnaður við lagfæringu þannig að veggur sé réttur óskast metinn. 3. Svalir. Kaupendur telja að svalagólf halli með óeðlilegum hætti sem og svalahandrið sem sé ekki í samræmi við aðra hluta hússins vegna halla. Kostnaður við að gólf verði gert lárétt sem og handrið óskast metinn. 4. Innréttingar. Samkvæmt sölulýsingu er tekið fram að allar innréttingar skuli vera vandaðar spónlagðar innréttingar sem á við um allar innréttingar þ.m.t. fataskápa. Matsbeiðendur telja að þetta fáist ekki staðist þar sem gæði innréttinga þeirra sem settar hafi verið upp séu nær því sem vænta megi um innréttingar sem keyptar séu í lágvöruverðsverslunum. Þá sé lökkun hurða gölluð, lakktaumar séu víða, yfirborð hrjúft vegna ryks, mattir blettir á yfirborðsflötum, hurðir marðar og rispaðar, víða hafi sprungið upp úr plötum við uppsetningu. Efni í hillum og skrokkum sé óvandað, skrúfu og borgöt sýnileg, þá vanti rennibrautir og sérsmíði fataskáps í svefnherbergi sé ábótavant þar sem skápur fylgi ekki þakhalla en allir skápar eigi að ná í loft. Vegna þessa óskast metið hvort innréttingar séu vandaðar miðað við það sem venjulegt yrði talið. Ef ekki óskast metinn kostnaður við að skipta þeim út eða gera á þeim lagfæringar þannig að þær nái því ástandi sem teljast megi vandað og að öðru leyti gert við þá galla sem eru á þeim. 5. Hurðir, karmar og gerekti. Matsbeiðendur telja sömu ágalla á hurðum sem hafi verið lofað sem vönduðum en séu undir eðlilegum gæðakröfum. Þá séu hurðir marðar, rispaðar, sprungið sé upp úr spóni, lökkun sé ábótavant, frágangi gerekta sé ábótavant og listar séu lausir. Þá sé gæðum húna, læsinga og hurðajárna ábótavant auk þess sem frágangur allur sé hroðvirkningslegur. Vegna þessa óskast metið hvort hurðir, karmar og gerekti séu vandaðar miðað við það sem venjulegt yrði talið. Ef ekki óskast metinn kostnaður við að skipta þeim út eða gera nauðsynlegar lagfæringar á þeim þannig að það nái því ástandi sem teljast megi vandað og að öðru leyti gert við þá galla sem á þeim eru. 6. Gler. Matsbeiðendur telja verulega ágalla komna fram á gleri hússins, bæði sé um að ræða galla sem virðast upphaflegir auk skemmda á gleri sem virðast vera vegna óvandaðra vinnubragða við ísetningu þeirra. Gler er þannig ýmist rispað, kvarnað úr þeim, brunnið af ætandi efni og eða að sýnileg óhreinindi séu á milli rúða. Ástand glers óskast metið með það í huga hvort ástand þess sé í samræmi þess sem vænta megi í nýrri eign. Ef svo er ekki óskast metin kostnaður við að skipta út gölluðu gleri þar sem það á við. 7. Útidyrahurð á sameign. Matsbeiðendur telja að um óvandaða hurð sé að ræða auk þess sem á hana skorti að fyrir sé komið tíðkanlegum rafrænum opnunarbúnaði sem við eigi í fjölbýlishúsum með dyrasíma. Vegna þessa óskast metið hvort um vandaða hurð sé að ræða og ef ekki hver kostnaður sé við að skipta um hurð. Þá óskast metinn kostnaður við að koma fyrir rafrænum opnunarbúnaði við hurðina. 8. Flatt þak yfir stofu. Matsbeiðendur telja þak yfir stofu á séreignarhluta sínum gallað að því marki að ekki sé nægjanlegur halli á því þannig að pollur myndist í rigningum sem skapi lekahættu. Vegna þess óskast metið hvort um galla sé að ræða og kostnað við að lagfæra hann ef svo verður talið. 9. Skyggni yfir útidyr. Matsbeiðendur telja að matsþoli eigi eftir að byggja skyggni yfir útidyr til samræmis við teikningar hússins og óskast kostnaður við það metinn. Niðurstaða matsgerðar, dags. 25. júní 2002, er svohljóðandi: 1. Mælingar á gólfum íbúðarinnar leiddu í ljós að halla gólfsins verður að telja innan eðlilegra marka eða mestur á bilinu 1-2‰. Matsmenn telja því ekki ástæðu til þess að fjalla nánar um þennan matslið. 2. Skekkja á vegg undir glugga í borðstofu er veruleg eða um 3-4‰. Til þess að bæta úr þessum ágalla telja matsmenn nauðsynlegt að taka niður sólbekk og ofn sem er undir glugganum, “spartla upp” vegginn eftir þörfum á þessu svæði, endur­­mála vegginn og setja síðan upp ofn og sólbekk. 3. Svalagólf og svalahandrið hallast verulega eða allt að 12‰. Til þess að bæta úr þessum ágalla í samræmi við matsbeiðni verður að taka niður svalahandrið, fjarlægja flísar af svalagólfi, leggja í gólfið og rétta það af, leggja nýjar flísar á gólfið og setja handriðið upp á ný. 4. Innréttingar: Á eldhúsinnréttingu eru högg og rispur á hurðum og for­stykkjum. Hurðir og kantar eru illa pússaðir og lakkaðir. Skrúfur sprengja kanta og skrúfu­göt eru sýnileg. Einingar ísskáps og bakaraofns eru illa smíðaðar, úthlið spónlögð með bakspæni og útlit spóns á yfirstykkjum þeirra er ekki í samræmi við innrétt­inguna að öðru leyti. Opinn skápur er settur saman á staðnum og er með utaná­liggjandi bakstykki. Matsmenn telja fullnægjandi úrbætur felast í því að endursmíða alla innréttinguna ísskápsmegin í eldhúsinu, pússa allar hurðir og forstykki og lakka síðan. Skápar í herbergjum eru illa pússaðir og lakkaðir, hurðir marðar og höggvið upp úr spæni. Endurbætur felast í því að taka niður hurðir, þær pússaðar og lakkaðar ásamt köntum. Einnig að gera við rispur og marða fleti. 5. Innihurðir: Spónn er rispaður í framleiðslu og hurðir almennt illa pússaðar, lakkáferð er gróf, falslistar marðir og illa festir og skrúfur of stórar í skrám. Dæmi eru um rispaðar hurðir og karma, að sprungið sé út frá skrá, kvistir séu opnir, gerekti séu gölluð, karmur gegnum­pússaður og geirungar á falslistum passi ekki saman. Falslistar eru almennt of víðir í karmi. Matsmenn telja að viðunandi lausn sé fólgin í því að spónn á hurðarspjöldum verði pússaður og lakkaður, falslistar endursmíðaðir og að skipt verði um skrúfur í skrám. Það er álit matsmanna að skrár séu af venjulegri gerð. 6. Átta rúður eru rispaðar eða höggnar svo lýti er að. Miðað er við að endurnýja þessar rúður sem eru í stofu, borðstofu og hjónaherbergi. 7. Útidyrahurð í sameign er ekki með rafrænum opnunarbúnaði og er reiknað með því að koma honum fyrir í kostnaðarsundurliðun hér á eftir. Matsmenn telja gæði hurðarinnar að öðru leyti innan viðurkenndra marka. 8. Flatt þak yfir stofu hallar ekki að öllu leyti að niðurfalli og telja matsmenn það ekki allskostar í samræmi við góða fagmennsku og er hér miðað við að losa upp þakkant og þakdúk, byggja upp flötinn frá þakkanti og að niðurfalli og ganga síðan frá honum á sambærilegan hátt og fyrir er. 9. Ekkert skyggni er yfir útidyrum eins og sýnt er á teikningum og er hér á eftir áætlaður kostnaður við að taka niður klæðningu yfir dyrum, smíða og setja upp skyggni úr “stálprófílum” og klæða það síðan á sambærilegan hátt og útveggi hússins. Útveggjaklæðning fyrir ofan útidyr er að lokum sett upp. Kostnaðarmat miðast við verðlag í júní 2002 með VSK á efni og vinnu. Rétt er að benda á reglur í skattalögum um endurgreiðslu á 60% af VSK á vinnu á vinnustað fyrir íbúðarhúsnæði. Verkliður Efni Vinna Samtals 2. Veggir 2.1 Ofn frátekinn og enduruppsettur + spörtlun 2.400 16.200 18.600 2.2 Málun veggjar 8.400 20.700 29.100 3. Svalir 3.1 Taka upp svalahandrið og fjarlægja flísar 28.500 28.500 3.2 Gólflögn ásamt undirvinnu 13.000 23.400 36.400 3.3 Ný flísalögn og uppsetning handriðs 28.600 65.000 93.600 4. Innréttingar 4.1 Lagfæring og endursmíði eldhúsinnréttingar 143.200 298.800 442.000 4.2 Lagfæring á skápum í herbergjum 87.200 200.400 287.600 5. Hurðir, karmar og gerekti 5.1 Hurðir lagfærðar, pússaðar og lakkaðar 112.100 216.600 328.700 6. Gler 6.1 Skipt um 8 rúður 84.000 86.400 170.400 7. Útidyrahurð á sameign 7.1 Tekið úr hurð fyrir læsingu 34.900 34.900 7.2 Raftenging og læsing 24.900 47.900 72.800 8. Flatt þak yfir stofu 8.1 Taka upp klæðningu á þaki og kant að hluta 12.000 12.000 8.2 Hækka þak að hluta og frágangur 3.800 28.000 31.800 9. Skyggni yfir útidyrum 9.1 Fjarlægja klæðningu og uppsetning grindar 94.000 29.800 123.800 9.2 Klæðning og frágangur skyggnis 31.400 63.000 94.400 Samtals kr. 633.000 1.171.600 1.804.600 Matsmennirnir staðfestu matið við aðalmeðferð málsins og gáfu á því nokkrar skýringa. Málsóknin er á því reist að stefndu hafi vanefnt samning aðila með því að inna ekki af hendi umsamda samningsgreiðslu á gjalddaga 1. nóvember 2000 svo og greiðslu fyrir þau aukaverk sem stefnandi hafi framkvæmt í eigninni og sé endurgjaldi fyrir þau verk í hóf stillt. Þá er tekið fram að stefnandi hafi sinnt upplýsingaskyldu sinni að fullu og öllu og þar á meðal um áskilda kosti eignarinnar. Stefnandi vísar til almennra reglna kaup-, kröfu- og samningaréttar, sbr. lög nr. 39/1922 (sbr. nú lög nr. 50/2000) og lög nr. 7/1936. Aðalkrafa stefndu er í fyrsta lagi reist á því að efndatími lokagreiðslu sé ekki kominn þar sem fyrir liggi að á eigninni sé tryggingabréf vegna skulda seljanda sem hann hafi ekki aflétt og sé ekki í málatilbúnaði stefnanda gerð grein fyrir því hvernig og hvenær þessari skuldbindingu skuli aflétt. Af þessu leiði að sýkna beri stefndu eða a.m.k. að sýkna þau að svo stöddu. Einnig er krafan reist á því að stefndu krefjist þess að á móti kröfu stefnanda verði skuldajafnað kröfu þeirra um afslátt og/eða skaða­bætur auk kröfu um bætur vegna afhendingardráttar, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu stefnanda um greiðslu fyrir aukaverk umfram kaupsamning er mó­mælt í heild sinni sem og einstökum liðum hennar. Stefndu telja kröfu þessa vera innan marka verksamnings aðila en til vara órökstudda og alltof háa hvað varðar öll einingarverð. Afsláttar- og/eða skaðabótakrafa vegna galla er reist á atriðum sem upp eru talin í matsbeiðni svo og ætlaðri niðurstöðu matsgerðar sem hafði ekki verið lokið á ritunartíma greinargerðar stefndu. Stefndu telja að afhendingardráttur hafi verið á hinni seldu eign og gera kröfu um bætur að álitum vegna þess. Krafist er bóta vegna dráttar á afhendingu frá september til desember 2000 en allan þann tíma hafi starfsmenn verið við störf að einhverju leyti í íbúð stefndu og sé ekki óeðlilegt að greiddar verði bætur sem nemi hálfri leigu sambærilegrar eignar eða 35.000 krónur á mánuði í fjóra mánuði; samtals 140.000 krónur. Vegna afhendingardráttar á sam­eignar­hluta, sem enn sé ekki lokið, er krafist bóta frá 1. september 2000 til 1. apríl 2002 eða í 19 mánuði, 10.000 krónur á mánuði eða samtals 190.000 krónur. Heildar­krafa vegna afhendingardráttar nemur því 330.000 krónum. Varakrafa stefndu byggist á sömu sjónarmiðum og aðalkrafan og miðast við að stefndu takist ekki sönnun fyrir kröfum sem nemi jafnvirði réttmætrar kröfu stefnanda. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt sérstaklega með vísan til þess að lokafrágangi hússins sé enn ekki lokið og áhvílandi tryggingabréfi hafi ekki verið aflétt. Verði stefndu dæmd til greiðslu skuli þeim gert að greiða samningsbundna vexti sem séu almennir sparisjóðsvextir til þess tíma sem tryggingabréfi hafi verið aflétt og dráttarvexti frá þeim tíma. Réttmæti kröfuliðar stefnanda að upphæð 2.873.000 krónur er ekki andmælt. Krafa stefnanda að upphæð 230.761 króna vegna aukaverka var ekki uppi höfð fyrr en eftir höfðun málsins. Kröfunni til stuðnings hefur stefnandi ekki lagt fram reikning ásamt fylgiskjölum heldur einungis yfirlit sem hann hefur samið. Vegna vanreifunar ber að vísa kröfulið þessum frá dómi. Við bréfskipti í aðdraganda málsins, sbr. einkum framangreint bréf lögmanns stefndu 7. desember 2001, báru stefndu ekki fyrir sig sem ástæðu þess að þau héldu eftir greiðslu að áhvílandi á eigninni væri tryggingabréf og þau fóru ekki þannig að sem fyrir er mælt í 10. gr. kaupsamnings teldu þau gengið á rétt sinn að þessu leyti. Eigi verður fallist á að sýkna beri stefndu af þeirri ástæðu að efndatími lokagreiðslu sé ekki kominn þar sem tryggingabréf vegna skulda stefnanda hvíli á eigninni. Um skuldajafnaðarkröfu stefndu á grundvelli matsgerðar: Í áðurnefndum skriflegum athugasemdum stefnanda 16. mars 2001, þ.e. andsvörum við aðfinnslum stefnda Birgis frá 14. febrúar s.á., segir um eldhúsinn­réttingu: “. . .Eigandi breytti innréttingu og færði uppþvottavél. Þar með er eigandi orðinn hönnuður innréttingar.” Stefndi, Birgir Finnbogason, bar fyrir dóminum að hann hefði fengið mann, sem hafði unnið fyrir stefnanda, til að breyta fyrir sig og fyrir eigin reikning eldhúsinnréttingu, m.a. að stækka pláss fyrir ísskáp. Að þessu athuguðu skortir forsendur til að dæma að stefnandi skuli gerður ábyrgur vegna þess sem um ræðir í lið 4.1 í matsgerð að matsfjárhæð 442.000 krónur. Matsliðir nr. 7 og 9 lúta að atriðum sem varða sameign umrædds fjöleignarhúss. Kröfugerð stefndu felur í sér að matsfjárhæðirnar vegna þessara ætluðu galla komi að fullu til skuldajafnaðar þeim til handa gegn kröfum stefnanda. Þau eru ekki bær til að hafa uppi slíka kröfu, sbr. m.a. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, og er ekki fallist á kröfu stefndu sem reist er á mats­liðum nr. 7 og 9, samtals að fjárhæð 325.900 krónur. Um aðra liði matsgerðarinnar er niðurstaða dómsins sú að fallist er á þá enda hefur þeim ekki verið hnekkt með yfirmati. Samkvæmt því eiga stefndu rétt til bóta samkvæmt lögjöfnun frá 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922, samtals að fjárhæð 1.036.700 krónur sem kemur til skulda­jafnaðar við kröfu stefnanda. Af hálfu stefndu er einnig krafist skuldajafnaðar við kröfu stefnanda á grund­velli bóta vegna afhendingardráttar. Að því er tekur til sameignarhluta verður ekki fallist á kröfu stefndu með vísun til þeirra raka sem áður getur vegna matsliða 7 og 9. Við aðalmeðferð málsins bar Jónasi Stefánssyni, framkvæmdastjóra stefnanda á byggingartímanum, og stefnda, Birgi Finnbogasyni, saman um að stefnandi hafi orðið við ósk Birgis um að hann fengi í ágúst 2000 umráð íbúðarinnar til þess að koma fyrir loftaklæðningum. Þá var ekki komið að umsöndum afhendingaríma. Eðlilegt var, úr því svo var komið, að stefnandi biði með fullnaðarfrágang á þeim verkþáttum sem hann átti eftir að ljúka. Ekki liggur fyrir að hve miklu leyti ætlaðar tafir á fram­kvæmdum stefnanda hafi verið af ástæðum sem raktar verði til stefndu. Samkvæmt því er ekki fallist á kröfu stefndu vegna þessa. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að fallist er á varakröfu stefndu að því leyti að til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda um greiðslu á 2.873.000 krónum komi gagnkrafa þeirra að fjárhæð 1.036.700 krónur. Ber því að dæma stefndu óskipt til að greiða stefnanda 1.836.300 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Steingrímur Hauksson byggingatæknifræðingur og Sturla Haraldsson húsasmíða­meistari. D ó m s o r ð: Framangreindum kröfulið er vísað frá dómi. Stefndu, Birgir Finnbogason og Margrét Ásgeirsdóttir, greiði óskipt stefnanda, þrotabúi Byggðaverks ehf., 1.836.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 en frá þeim degi samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 461/2006
Kærumál Gæsluvarðhaldsvist
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að tilhögun á gæslu X skyldi sæta takmörkunum samkvæmt b., c. og d. liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Jóns Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að gæsluvarðhald, sem hann sætir, verði án takmarkana eða að dregið verði með tilteknum hætti úr þeim takmörkunum sem hann sætir í gæsluvarðhaldinu. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður um fyrirkomulag gæsluvarðhalds verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann að gæsluvarðhaldið verði einungis með þeim takmörkunum sem greinir í c. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, en til þrautavara einungis þeim sem greinir í d. lið ákvæðisins. Að þessu frágengnu krefst hann að gæsluvarðhaldið verði aðeins með þeim takmörkunum sem greinir í c. og d. liðum sama ákvæðis. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 34/1999
Vörumerki
Félagið B, eigandi vörumerkisins „LÍNA”, krafðist þess að félaginu K yrði gert að hætta notkun á vörumerkinu í merki sínu „Kartöflu-Lína”. Þá var gerð krafa um að K innkallaði allar vörur auðkenndar með merkinu, þær yrðu endurgjaldslaust gerðar upptækar og eyðilagðar og K gert að greiða B skaðabætur. Talið var að vörumerkið hefði næg sérkenni til að greina vörur B frá vörum annarra og að hætta væri á því að villst yrði á vörum frá B og K. Var niðurstaða héraðsdóms um að K væri skylt að láta af notkun merkisins staðfest með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Kröfu B um greiðslu skaðabóta var hafnað, þar sem hann hafði ekki sýnt fram á fjártjón. Þá var ekki fallist á kröfu B um að vörur K auðkenndar umræddu merki yrðu gerðar upptækar og eyðilagðar þar sem útilokað var talið að vörur þessar væru enn á boðstólum, en K hafði látið fjarlægja umrætt merki af umbúðum sínum eftir að héraðsdómur gekk.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 1999. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 22. mars 1999 og krefst þess að „allar dómkröfur hans í héraði verði teknar til greina“, en þó að því undanskildu að fyrir Hæstarétti hefur verið fallið frá kröfu um að aðaláfrýjanda verði gerð sekt samkvæmt 42. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Gagnáfrýjandi krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Dómkröfurnar, sem gagnáfrýjandi gerði í héraði og hann vísar til á áðurgreindan hátt fyrir Hæstarétti, voru þær að aðaláfrýjanda yrði gert að hætta þegar notkun á vörumerki gagnáfrýjanda, „LÍNA“, í merki sínu „Kartöflu-Lína“, honum yrði gert að innkalla allar vörur, sem auðkenndar væru með merkinu, þær yrðu án endurgjalds gerðar upptækar og eyðilagðar, hann yrði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 7. janúar 1998 til greiðsludags, honum yrði að mati dómsins gerð sekt samkvæmt 42. gr. laga nr. 45/1997 og hann yrði dæmdur til að greiða málskostnað. Um lagarök var í héraðsdómsstefnu vísað til 42. gr. laga nr. 45/1997 um bann við heimildarlausri notkun vörumerkis og refsingu, 43. gr. laganna ásamt almennu skaðabótareglunni um bótaskyldu aðaláfrýjanda og 44. gr. þeirra um ráðstafanir til að hindra áframhaldandi notkun hans á umræddu merki. Samkvæmt 42. gr. laga nr. 45/1997 má banna með dómi notkun vörumerkis, sem talin verður andstæð ákvæðum laganna, en í 2. mgr. og 3. mgr. sömu greinar eru heimildir til að refsa þeim, sem brýtur af ásetningi gegn vörumerkjarétti. Í 4. mgr. greinarinnar er síðan mælt fyrir um að mál „samkvæmt þessari grein“ skuli rekin í samræmi við reglur um meðferð opinberra mála. Skýrt eftir orðanna hljóðan ætti síðastnefnt ákvæði að hafa meðal annars í för með sér að heimild brysti til að reka mál um bann við notkun vörumerkis eftir almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi skýringu ákvæðisins verður hins vegar ekki litið fram hjá því að önnur ákvæði VII. kafla laga nr. 45/1997, sem umrædd 42. gr. fellur undir, bera með sér ráðagerð um að mál um þetta efni verði rekið sem einkamál. Þannig er í 41. gr. laganna áréttað sérstaklega að lögbanns megi krefjast við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn, sem brotið gæti gegn vörumerkjarétti. Slíkt lögbann verður ekki staðfest nema í einkamáli samkvæmt VI. kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., en um leið yrði að leita þar dóms um bann við broti gegn vörumerkjarétti, sbr. 36. gr. tilvitnaðra laga. Þá er í 46. gr. laga nr. 45/1997 mælt sérstaklega fyrir um hver geti með réttu verið sóknaraðili í máli vegna brots gegn vörumerkjarétti ef eigandi vörumerkisins hefur veitt öðrum leyfi til að nota það. Í því ákvæði, sem getur ekki eftir efni sínu tekið til höfðunar opinbers máls, eru ekki sérstaklega undanskilin mál til að koma fram banni gegn notkun vörumerkis. Auk þess, sem nú hefur verið greint, verður að líta til þess að samkvæmt 37. gr. laga nr. 47/1968 um vörumerki, sem áður gilti um þetta efni, bar ótvírætt að fá leyst úr kröfu um bann gegn notkun vörumerkis í einkamáli. Þess verða hvergi fundin merki í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 45/1997, eða öðrum lögskýringargögnum að ætlun löggjafans hafi verið að gera grundvallarbreytingu á skipan mála að þessu leyti og leggja í hendur ákæruvalds að fylgja fram í opinberu máli að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni einkaréttarlegri kröfu um bann við notkun vörumerkis. Að öllu þessu gættu verður að skýra ákvæði 4. mgr. 42. gr. laga nr. 45/1997 svo að þargreind fyrirmæli um rekstur máls eftir reglum um meðferð opinberra mála séu einskorðuð við tilvik, þar sem leitast er við að koma fram refsingu fyrir brot gegn vörumerkjarétti samkvæmt 2. mgr. og 3. mgr. sömu greinar. Gagnáfrýjandi féll við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti frá refsikröfu, sem hann hafði gert í héraði. Að orðinni þeirri breytingu á kröfum hans getur 4. mgr. 42. gr. laga nr. 45/1997 ekki leitt til frávísunar þeirra að hluta. II. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi sótti gagnáfrýjandi 16. október 1997 um skráningu vörumerkisins „LÍNA“ sem orð- og myndmerki fyrir vörur, sem skipað væri í 29. flokk samkvæmt auglýsingu nr. 311/1997 um flokkun vöru og þjónustu vegna vörumerkja, sbr. 16. gr. laga nr. 45/1997. Í umsókninni voru vörur gagnáfrýjanda tilgreindar sem kjöt, fiskur, alifuglar og villibráð. Vörumerkið var skráð 7. janúar 1998 og auglýst 21. sama mánaðar, en andmælum mun ekki hafa verið hreyft gegn því. Samkvæmt gögnum um skráningu vörumerkisins er myndgerð þess rituð með lítillega stílfærðum upphafsstöfum. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var upplýst að gagnáfrýjandi hefur nú hafið framleiðslu á þremur tegundum af vörum, sem hann auðkennir með vörumerkinu og bera heitin „SÍLDAR-LÍNA“, „LAXA-LÍNA“ og „TÚNFISK-LÍNA“. Að sögn aðaláfrýjanda hóf hann sumarið 1997 undirbúning að framleiðslu nýrrar vörutegundar, svokallaðs kartöflugratíns, og lét þá hanna umbúðir fyrir hana. Á umbúðirnar hafi meðal annars verið sett lítil mynd af konu með kartöflur í fanginu. Í myndina hafi verið rituð orðin „Kartöflu-Lína“, en síðara orðinu hafi í þessu samhengi verið ætlað að hafa tvíræða merkingu og tákna meðal annars nafn konunnar. Ekki hafi verið sótt um að fá þetta auðkenni skráð sem vörumerki. Sala á þessum vörum hafi síðan hafist í janúar 1998. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 45/1997 hafði gagnáfrýjandi öðlast vernd fyrir vörumerki sínu þegar aðaláfrýjandi hóf notkun merkis síns. Verður að fallast á með gagnáfrýjanda að vörumerkið hafi nægileg sérkenni til að greina vörur hans frá vörum annarra, sbr. 13. gr. sömu laga. Þótt ekki séu efni til að telja hættu á að villst verði á vörumerki gagnáfrýjanda og merki aðaláfrýjanda í myndgerðum þeirra, verður ekki hjá því litið að orðið „Lína“ er notað í þeim báðum með forskeyti, sem gefur til kynna hverrar tegundar vörur aðilanna séu. Aðilarnir nota báðir merki sín fyrir unnar matvörur, sem seldar eru neytendum í smásölu. Eins og aðaláfrýjandi gerði umbúðir um vörur sínar úr garði getur myndin með orðunum „Kartöflu-Lína“ ekki talist meginatriði í auðkenningu framleiðslunnar, en ekki er girt fyrir að á því gæti orðið breyting. Í þessu ljósi verður að telja hættu á að villst verði á vörum frá málsaðilunum þegar eingöngu er horft til heita þeirra sem slíkra. Verður samkvæmt þessu og með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdómara að aðaláfrýjanda sé skylt að láta af notkun umrædds merkis síns. III. Gagnáfrýjandi styður kröfu sína um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda sem fyrr segir við 43. gr. laga nr. 45/1997. Í því ákvæði er mælt fyrir um tvenns konar kröfur, sem rétthafi vörumerkis geti öðlast á hendur þeim, sem brýtur gegn vörumerkjarétti, annars vegar kröfu um hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkisins og hins vegar kröfu um skaðabætur fyrir tjón, sem af broti hlýst. Samkvæmt hljóðan kröfugerðar gagnáfrýjanda í héraðsdómsstefnu leitar hann eingöngu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda á grundvelli þessa ákvæðis, svo sem áréttað er í skírskotun til lagaraka í stefnunni. Í þeim kafla héraðsdómsstefnu, sem geymir reifun á málsástæðum gagnáfrýjanda, er að vísu vikið að fyrirmælum 43. gr. laga nr. 45/1997 um greiðslu endurgjalds fyrir hagnýtingu vörumerkis, en af þeirri umfjöllun verður þó ekki ályktað að ætlun hans hafi verið að gera kröfu um slíkt endurgjald, enda er þar ítrekað rætt í sömu andrá um bótaábyrgð aðaláfrýjanda. Eins og málatilbúnaði gagnáfrýjanda er háttað verður því að leggja til grundvallar að greiðslukrafa hans sé eingöngu reist á skaðabótaskyldu aðaláfrýjanda. Í málinu hefur gagnáfrýjandi enga grein gert fyrir því fjártjóni, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna notkunar aðaláfrýjanda á merkinu „Kartöflu-Lína“. Þegar af þeirri ástæðu verður kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda hafnað. IV. Eins og áður greinir krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjanda verði gert að innkalla allar vörur, sem auðkenndar séu með merkinu „Kartöflu-Lína“, svo og að slíkar vörur verði allar „án endurgjalds gerðar upptækar og eyðilagðar“. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti staðhæfði aðaláfrýjandi að hann hafi eftir áfrýjun héraðsdóms látið fjarlægja umrætt merki af umbúðum á vörum sínum og hafi þeim því ekki verið dreift með merkinu síðan í mars 1999. Þessari staðhæfingu mótmælti gagnáfrýjandi ekki. Af gögnum málsins verður ráðið að geymsluþol á þeirri vörutegund aðaláfrýjanda, sem hér um ræðir, sé tveir mánuðir frá framleiðsludegi. Samkvæmt því má telja útilokað að vörur með merkinu séu enn á boðstólum í verslunum eða hjá aðaláfrýjanda. Þegar af þessari ástæðu verður hafnað þessum liðum í kröfum gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til þess að kröfum þess síðarnefnda er að talsverðum hluta hafnað. Dómsorð: Aðaláfrýjanda, Kartöfluverksmiðju Þykkvabæjar hf., er skylt að láta af notkun merkisins „Kartöflu-Lína“ á framleiðsluvörum sínum. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda, Bakkavör hf., samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. janúar 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember 1998, er höfðað af stefnanda, Bakkavör hf., kt. 410886-1629, á hendur stefnda, Kartöfluverksmiðju Þykkvabæjar hf., kt. 680981-1919, með stefnu útgefinni þann 20. júlí 1998 og birtri þann 24. ágúst 1998. Af hálfu stefnanda eru eftirfarandi dómkröfur gerðar: 1.Að stefnda verði þegar í stað gert að hætta ólögmætri notkun á vörumerkinu ,,LÍNA” í merki sínu ,,Kartöflu-Lína”. 2. Að stefnda verði gert að innkalla vörur sem auðkenndar eru merkinu ,,Kartöflu-Lína”. 3.Að allar vörur sem merktar eru vörumerkinu ,,LÍNA” verði án endurgjalds gerðar upptækar og eyðilagðar. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta samtals að fjárhæð kr. 2.000.000, ásamt dráttarvöxtum skv. 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 500.000.- frá 7. janúar 1998 til 1. apríl 1998 og af kr. 1.500.000.- frá 1.apríl til greiðsludags og að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti skv. 12. gr. vaxtalaga fyrst 7. janúar 1999 ef fullnaðargreiðsla hefur ekki farið fram fyrir þann tíma. Að stefndi verði dæmdur til sektargreiðslu skv. 42. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 að mati dómsins. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar skv. málskostnaðarreikningi. Við munnlegan flutning málsins kom fram viðbótarkrafa við 4. kröfulið stefnanda. Nánar tiltekið felur sú krafa í sér, að verði bætur ekki dæmdar samkvæmt upprunalegri kröfugerð, þá verði dæmdar skaðabætur samkvæmt mati dómsins. Var dómkröfu þessari mótmælt af hálfu stefnda sem of seint fram kominni. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, upp kveðnum þann 11. desember 1998, var hafnað þeirri kröfu stefnda, að skaðabótakröfum stefnanda yrði vísað frá dómi. Tildrög málsins eru þau, að hinn 7. janúar 1998 fékk stefnandi, Bakkavör hf., vörumerkið ,,LÍNA” skráð hjá Einkaleyfastofunni, sem auðkenni fyrir tilteknar matvælaafurðir sem hann hugðist markaðssetja með mismunandi forskeytum, s.s. ,,LAXA-LÍNA” og ,,SÍLDAR-LÍNA”. Í marsmánuði 1998 varð stefnandi þess var, að stefndi seldi vörutegund undir merkinu ,,Kartöflu-Lína”. Með bréfi dagsettu 6. júlí 1998, fór lögmaður stefnanda þess á leit við stefnda, að hann hætti því, sem í bréfinu er nefnd ,,ólögmæt notkun skráðs vörumerkis”. Hinn 20. júlí 1998 mótmælti lögmaður stefnda, bréflega, þeirri fullyrðingu stefnanda, að notkun merkisins ,,Kartöflu-Lína” bryti gegn vörumerkjarétti stefnanda og með vísan til þess, að ekkert væri líkt með merkjunum tveimur var kröfum stefnanda hafnað. Höfðaði stefnandi málið í beinu framhaldi af þessum viðbrögðum stefnda. Sáttaumleitanir dómara hafa ekki borið árangur. Stefnandi heldur því fram að merkið ,,Kartöflu–Lína” sé svo líkt vörumerki stefnanda, að notkun þess fari í bága við vörumerkjarétt stefnanda. Hætt sé við að tiltekinn viðskiptahópur telji viðkomandi vörutegund stefnda koma frá stefnanda, þar sem merki beggja málsaðila séu notuð til að auðkenna matvörur og endi bæði á orðinu ,,LÍNA”. Við mat á ruglingshættu telur stefnandi að taka beri tillit til tveggja atriða, þ.e. annars vegar heildarmyndar merkjanna og hins vegar þess, hvort um sé að ræða svipaðar vörutegundir eða þjónustu. Stefnandi segir það vera viðurkennda reglu í vörumerkjarétti að aðili geti ekki tekið vörumerki annars og notað í sitt eigið merki. Aðaleinkenni hinna umræddu merkja sé orðið ,,LÍNA”, en það sé skráð vörumerki stefnanda. Orðið ,,kartafla” sé tegundarheiti og því ekki skráningarhæft. Öðrum en stefnanda yrði því ekki heimilað að skrá vörumerkið ,,Kartöflu-Lína” í vörumerkjaskrá. Sömu sjónarmið gildi um mat á ruglingshættu við skráningu merkis og þegar verið er að meta ruglingshættu skráðs vörumerkis og óskráðs merkis. Með hliðsjón þessu telur stefnandi notkun stefnda á merkinu ,,Kartöflu-Lína” ólögmæta samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Stefnandi krefst bóta á grundvelli 1. mgr. 43. gr. vörumerkjalaga. Telur hann að leggja beri til grundvallar að stefndi hafi í upphafi brotið vörumerkjarétt stefnanda af gáleysi, en af ásetningi eftir að stefnda var gert kunnugt um tilveru vörumerkis stefnanda 1. apríl 1998. Stefnandi telur hæfilegt lágmarksgjald fyrir hagnýtingu merkisins vera kr. 150.000.- á mánuði. Stefnandi telur sig ennfremur hafa orðið fyrir saknæmu tjóni vegna framtíðarviðskipta, enda sé veruleg hætta á að neytendur fái ranga ímynd af vörumerki hans, þar sem hætta sé á að það verði tengt við framleiðsluvörur stefnda. Þar sem stjórnendur hafi einnig varið talsverðum tíma til að undirbúa umrætt mál, þykir stefnanda rétt að fara fram á 500.000 krónur fyrir gáleysisbrotið og 1.500.000 krónur fyrir ásetningsbrotið. Stefnandi fer fram á að stefnda verði gert að sæta sektum að mati dómsins á grundvelli 2. og 3. mgr. 42. gr. vörumerkjalaga. Telur stefnandi sannað að um ásetningsbrot stefnda hafi verið að ræða, a.m.k. eftir að forsvarsmönnum stefnda var gerð grein fyrir rétti stefnanda í marsmánuði 1998. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða vörumerkjalaga nr. 45/1997, einkum þó til 1. gr. laganna, um einkarétt stefnanda til skráðs vörumerkis; til 4. gr., um vernd vörumerkjaréttar gegn heimildarlausri notkun vörumerkis stefnda; til efnisreglna 13. gr. og 2. tl., 6. tl. og 7. tl. 14. gr. varðandi ruglingshættu; til 42. gr. um bann gegn heimildarlausri notkun vörumerkis og kröfu um sektarrefsingu; til 43. gr. um bótaskyldu stefnda; til 44. gr. um ráðstafanir til að hindra misnotkun á vörumerki; og til 45. gr. um málshöfðunarrétt. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á almennu skaðabótareglunni. Stefnandi vísar ennfremur til ákvæða samnings um stofnun Alþjóða­viðskiptastofnunar (WTO), sem fjallar um hugverkarétt í viðskiptum (TRIPS), og til ákvæða Parísarsamþykktarinnar um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar, og til ákvæða VI. kafla samkeppnislaga nr. 8/1993, einkum 25. gr., þar sem fram kemur að óheimilt sé í atvinnustarfsemi að nota verslunarmerki eða því um líkt sem annar á rétt til. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á reglum III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og kröfu sína um málskostnað reisir stefnandi á ákvæði 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing er af hálfu stefnanda vísað til 1. tl. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um stefnufrest er vísað til 91 gr. sömu laga. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ekkert sé líkt með orðmerki stefnanda ,,LÍNA” og óskráðu orð- og myndmerki stefnda ,,Kartöflu-Lína”. Því sé engin hætta á að merkjum þessum verði ruglað saman. Merki stefnanda sé einungis orðmerkið ,,LÍNA”, óstílfært, en merki stefnda sé hins vegar orð og myndmerki, þ.e. mynd af bóndakonu með kartöflur í fanginu og orðið ,,Kartöflu-Lína” stílfært á ákveðinn hátt. ,,LÍNA” sé aukaatriði í merki stefnda, en myndin aðalatriðið. Orðið ,,lína” sé það eina sem tengi þessi tvö merki, framsetning orðsins og tilvísun sé hins vegar gjörólík. Stefndi byggir einnig á því að það sem úrslitum eigi að ráða við mat á því hvort merki séu svo lík að þau geti valdið ruglingshættu hjá almenningi sé hin svokallaða heildarmynd merkjanna. Ákvæði 4. gr. vörumerkjalaga nr. 45/1997 eigi ekki við í málinu og að mati stefnda stæðu ákvæði 6. tl. 14. gr. sömu laga því ekki í vegi að stefndi fengi umrætt merki sitt skráð. Stefndi bendir á að orðið ,,lína” sé algengt í daglegu máli m.a. um tegund framleiðslu og yfir hóp ákveðinnar tegundar. Að mati stefnda er ekki hægt að banna notkun orðsins í þessu samhengi a.m.k. ekki án tillits til uppsetningar, stafagerðar og útfærslu að öðru leyti. Þar að auki hafi merki stefnda tvíræða merkingu; ,,Kartöflu”- forskeytið vísi til kartaflna sem í vörunni eru, en orðið ,,Lína” með stórum staf sé nafn bóndakonunnar. Samkvæmt 6. gr. vörumerkjalaga sé eiganda vörumerkis óheimilt að banna öðrum notkun í atvinnustarfsemi á orðum er lýsa tegund vöru eða nafni persónu. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi einhvern þann rétt er hindrað geti stefnda í að nota merkið ,,Kartöflu-Lína”. Þá mótmælir stefndi einnig kröfu um refsingu á grundvelli 42. gr. vörumerkjalaga og kröfu um skaðabætur á grundvelli 43.gr. sömu laga. Vörur stefnda hafi verið komnar á markað er stefnandi fékk merki sitt skráð og því sé ekki um ásetningsbrot að ræða af hálfu stefnda. Stefndi hafi sett vörur sínar á markað í góðri trú og ekkert vitað um skráð vörumerki stefnanda fyrr en síðastliðið vor en þá höfðu vörur stefnda verið til sölu í marga mánuði. Á þeim tíma hafi stefnandi ekki verið kominn með vörur sínar á markað og því hafi stefndi ekki notið góðs af viðskiptavild stefnanda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að sé brot framið af gáleysi skuli samkvæmt 43. gr. vörumerkjalaga miða bótafjárhæðina við þá hagnýtingu sem viðkomandi hefur haft af merkinu, en ekki sé um slíkt að ræða af stefnda hálfu. Þá telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt tjón af völdum stefnda, skaðabótakrafan sé órökstudd og vanreifuð, en útreikningar ruglingslegir og ekki sé ljóst fyrir hvaða tíma krafist er skaðabóta vegna tjóns sem stefndi á að hafa valdið af gáleysi. Hagnýting vörumerkis annars eigi því ekki heldur við hér. Stefndi heldur því ennfremur fram að krafa stefnanda, um að framleiðsla stefnda verði gerð upptæk og eyðilögð, fái ekki staðist, enda hafi stefnandi samkvæmt framanskráðu ekki sýnt fram á að skilyrði slíkra aðgerða séu fyrir hendi, sbr. 44. gr. vörumerkjalaga. Um lagarök vísar stefndi, auk framangreinds, almennt til laga nr. 45/1997 um vörumerki. Merki það er stefndi hefur notað til að auðkenna umrædda framleiðslu sína hefur ekki verið skráð sem vörumerki hans og nýtur merkið því engrar verndar samkvæmt vörumerkjalögum. Eins og fyrr greinir er vörumerkið ,,Lína” hins vegar skrásett vörumerki stefnanda. Í samræmi við ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki ber að líta til þess við úrlausn málsins, að bæði merkin, sem um ræðir í málinu, eru notuð til auðkenningar á matvöru. Með hliðsjón af þessari staðreynd og að heildarmynd merkis stefnda skoðaðri, má fallast á það með stefnanda að ruglingshætta geti verið fyrir hendi í því tilviki sem hér um ræðir, enda er orðið ,,Lína” notað með áberandi hætti í merki stefnda. Þótt skilja megi tvöfalda merkingu orðsins ,,Lína” í merki stefnda, þykir sú tvíræðni ekki geta valdið því að komist verði að annarri niðurstöðu í máli þessu. Með því að skilyrði 1. og 2. tl. 1. mgr. 4. gr. vörumerkjalaga eru, samkvæmt framanskráðu, fyrir hendi, verður fallist á það með stefnanda að vörumerkjaréttur hans til merkisins ,,LÍNA” njóti verndar gagnvart notkun stefnda á merkinu ,,Kartöflu-Lína” og ber því að dæma stefnda til að hætta notkun umrædds merkis fyrir framleiðslu sína. Eftir þessari niðurstöðu ber einnig að fallast á þá kröfu stefnanda að stefnda verði gert að innkalla allar vörur sem auðkenndar eru með merkinu ,,Kartöflu-Lína”. Skal þeirri innköllun vera lokið innan 2 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa og á sama tíma skal vörumerkið ,,Lína” afmáð af þeirri framleiðslu stefnda, sem framleiðandi hefur í sínum vörslum. Framfylgi stefndi ekki þessum skyldum sínum skulu allar vörur stefnda með merkinu ,,Kartöflu-Lína” gerðar upptækar á kostnað stefnda og eyðilagðar án endurgjalds honum til handa. Að mati dómsins er ósannað að stefndi hafi brotið gegn vörumerkjarétti stefnanda af ásetningi og verður honum því ekki gert að sæta sektum á grundvelli 42. gr. laga nr. 45/1997. Að teknu tilliti til þess sem aðilum fór á milli, áður en til málareksturs kom, verður ekki talið að stefndi hafi framið umrætt brot í góðri trú, í skilningi 2. mgr. 43. gr. vörumerkjalaga, heldur verður lagt til grundvallar að stefndi hafi af gáleysi brotið gegn vörumerkjarétti stefnanda. Í samræmi við 1. mgr. 43. gr. vörumerkjalaga ber því að dæma hann til að greiða stefnanda skaðabætur fyrir hagnýtingu skráðs vörumerkis stefnanda. Ítrustu skaðabótakröfur stefnanda verða ekki teknar til greina, enda hafa þær ekki verið studdar fullnægjandi rökum, þrátt fyrir að dómari hafi eindregið lýst eftir slíkum rökstuðningi við aðalmeðferð málsins. Gegn mótmælum stefnda verða þær skaðabótakröfur stefnanda, sem fyrst komu fram við aðalmeðferð málsins, ekki teknar til greina, sbr. 5. mgr. 101. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Á hinn bóginn dæmist stefndi til að greiða stefnanda hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkis hans, sbr. skýr fyrirmæli 1. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997 þar um. Telst endurgjald þetta hæfilega metið 300.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá dómsuppsögudegi. Við ákvörðun endurgjaldsfjárhæðar hefur dómurinn litið til þess að stefnandi mun enn ekki hafa markaðssett vörur undir hinu margnefnda vörumerki sínu og ekki hefur verið sýnt fram á að umrædd framleiðsla stefnda hafi bakað stefnanda fjárhagslegt tjón. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda þykir hæfilega ákveðinn 225.000 krónur og er sú fjárhæð nokkru lægri en fjárhæð framlagðs málskostnaðarreiknings stefnanda, en að áliti dómsins er fjöldi þeirra vinnustunda, sem reikningurinn byggir á, óhæfilegur. Er þar sérstaklega átt við þann tíma sem sagður er hafa farið í undirbúning og frágang stefnu, alls 32 klst. Telur dómurinn að stefnan gangi, að nokkru leyti, í berhögg við skýr fyrirmæli e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, þar sem segir að lýsing málsástæðna í stefnu skuli vera gagnorð og skýr. Miðað við umfang málsins og eðli þess þykir stefna málsins vera í lengra lagi og þar er að finna ýmsar athugasemdir, sem betur hefðu sómt sér við munnlegan málflutning, s.s. ýmsar hugleiðingar lögmanns stefnanda um skýringar laga og dóma. Þá er þar að einnig að finna ítarlegar og orðréttar tilvitnanir í erlend fræðirit, en ekki verður talið að slíkt eigi heima í stefnu.Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til þess að málið var flutt um frávísun. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Kartöfluverksmiðja Þykkvabæjar hf., skal hætta notkun merkisins ,,Kartöflu-Lína” fyrir framleiðslu sína. Telst notkun þess brot á vörumerkjarétti stefnanda, Bakkavarar hf., yfir vörumerkinu ,,LÍNA”. Stefndi skal innkalla vörur sem auðkenndar eru með merkinu ,,Kartöflu-Lína” innan 2 vikna frá uppkvaðningu dóms þessa. Þá skal stefndi afmá vörumerkið ,,Lína” af þeim vörum sem hann hefur í vörslum sínu. Framfylgi stefndi ekki þessum skyldum sínum innan tilskilins tíma skulu allar vörur stefnda, sem auðkenndar eru með merkinu ,,Kartöflu-Lína”, gerðar upptækar á kostnað stefnda og eyðilagðar án endurgjalds. Stefndi greiði stefnanda skaðabætur að fjárhæð 300.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 35/1987 frá dómsuppsögudegi. Stefndi greiði stefnanda 225.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 213/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Lögskilnaður Opinber skipti
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hennar, þar sem hún krafðist lögskilnaðar frá B, var vísað frá dómi á þeim grundvelli að hvorki lægi fyrir samkomulag aðila um fjárskipti né væru opinber skipti hafin vegna fjárslita þeirra, sbr. 1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þar sem úr fyrrgreindum annmarka var bætt undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru30. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 12. apríl sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2017 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði sóknaraðili í því skyni aðhenni yrði veittur lögskilnaður frá varnaraðila. Með hinum kærða úrskurði varmálinu vísað frá dómi af þeirri ástæðu að hvorki lægi fyrir samkomulag aðila umfjárskipti né væru opinber skipti hafin vegna fjárslita þeirra, sbr. 1. mgr.44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstaréttúrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2017 þar sem bú aðila var tekið tilopinberra skipta. Fyrrgreint ákvæði hjúskaparlaga felur ekki í sér skilyrðifyrir málshöfðun heldur að skilnaður verði veittur. Þar sem úr þessu hefurverið bætt verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómað taka málið til efnismeðferðar. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2017.I. Mál þetta er þingfest 12. janúar 2017og tekið til úrskurðar 20. mars 2016. Stefnandi er A, til heimilis að [...], enstefndi er B, sem er með óþekkt heimilisfang. Stefnandi krefst þess aðallega að henniverði með dómi veittur lögskilnaður frá eiginmanni sínum, stefnda B. Þá krefsthún málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfiinnanríkisráðuneytisins, dagsettu 20. maí 2016. Í þinghaldi 5. september sl. var ÞyríHalla Steingrímsdóttir hrl. skipuð málsvari stefnda sbr. 2. mgr. 117. gr. laganr. 31/1993 og óskaði hún eftir fresti til þess að reyna til þrautar að násambandi við stefnda. Þá lagði lögmaður stefnanda fram gögn umtölvupóstsamskipti lögmannsins við [...] sendiráðið þar sem fram kemur aðsendiráðinu hafi ekki borist neinar upplýsingar frá [...] yfirvöldum varðandi stefnda. Við fyrirtökumálsins, 28. febrúar sl. óskaði málsvari stefnda eftir lengri fresti til þessað ná sambandi við stefnda. Loks lýsti málsvari stefnda því yfir í þinghaldi,10. mars sl. að reynt hefði verið að hringja í símanúmer vinar stefnda í [...]og að sendur hefði verið tölvupóstur til sama aðila, án árangurs. Aðstoðarmaðurdómara bókaði að hún teldi tilefni til að skoða hvort málinu yrði vísað frádóminum án kröfu. Málið var því næst tekið fyrir 20. mars 2017 og var það þá tekiðtil úrskurðar um frávísun.II. Stefnandi kveður báða aðila hafa [...] ríkisfang en hún sé jafnframt með íslensktríkisfang. Þau hafi kynnst í [...] árið 1990 og gengið í hjúskap, 22. júní 1992.Þau eigi ekki börn saman. Stefnandi hafi flust til Íslands árið 1999 og stefndihafi komið hingað til lands ári síðar. Í byrjun árs 2008 flutti stefnandi til [...]en stefndi hafi flutt til hennar nokkrum mánuðum síðar. Þau hafi slitiðsamvistum í desember 2012 en þá hafi stefnandi snúið aftur til Íslands og hafihún búið hér á landi til dagsins í dag. Stefnandi kveðst hafa reynt að násambandi við stefnda til þess að ganga frá skilnaði. Hún hafi fengið hjálp tilþess frá [...] en þrátt fyrir það hafi ekki gengið að hafa uppi á stefnda.Stefnandi taldi stefnda búsettan í [...] og leitaði bæði til norskasendiráðsins á Íslandi og til [...] sendiráðsins í [...] til að afla upplýsingaum stefnda. [...] sendiráðið á Íslandi hafi staðfest að stefndi væri skráður úrlandi í [...] með óþekkt heimilisfang. [...] sendiráðið á Íslandi hafi reynt aðafla upplýsinga um dvalarstað stefnda en það hafi ekki tekist. Engin vitneskjasé um hvar stefndi sé staddur eða eigi heimili. Stefnanda sé því nauðugur sáeinn kostur að höfða þetta mál til þess að fá lögskilnað frá stefnda. Stefnandi vísar til 37. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993 kröfu sinni til stuðnings og bendir á að hún ogstefndi hafi ekki verið í samskiptum síðan í desember 2012. Stefnandi hafi ekkináð á stefnda og sé ókunnugt um dvalarstað hans, henni sé því nauðsynlegt aðdómstólar fjalli um kröfu hennar, sbr. 2. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga. Um lögsögu vísast til 114. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993 og um varnarþing sé vísað til 115. gr. sömu laga,sbr. 43. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um málskostnað vísast til130. gr. laga um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt af málflutningsþóknunsé vísað til laga nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskylduraðili. Um stefnubirtingu og stefnufrest vísasttil a-liðar 89. gr. og 3. mgr. 91. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Stefndi sé með óþekkt heimilisfang og sé engin vitneskja um hvar hann megifinna. Stefna málsins hafi því verið birt í Lögbirtingablaði samkvæmt a-lið 89.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi vísar til þess að hún ogstefndi eigi engar sameiginlegar eignir. Stefnandi geri engar fjárkröfur áhendur stefnda og stefndi hafi ekki gert fjárkröfur á hendur stefnanda.Stefnandi telur því að líta beri svo á að samkomulag liggi fyrir milli aðila,sbr. 1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.III. Samkvæmt 37. gr. hjúskaparlaga nr.31/1993 getur hvort hjóna krafist lögskilnaðar þegar samvistarslit hafa staðiðí tvö ár hið skemmsta. Þykir með fullnægjandi hætti sýnt fram á aðsamvistarslit aðila hafi staðið í tvö ár. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr.31/1993 skal annað tveggja vera, samkomulag milli hjóna um fjárskipti eðaopinber skipti hafin vegna fjárslita, áður en skilnaður er veittur. Þó getahjón lýst yfir eignaleysi fyrir dómara í skilnaðarmáli í samræmi við 1. mgr.95. gr. laga nr. 31/1993. Í þinghaldi 10. mars 2017 lagði lögmaður stefnandafram yfirlýsingu um eignaleysi þar sem stefnandi lýsir því yfir að hún hafiverið eignalaus í desember 2012 þegar hún sleit samvistum við stefnda. Þáliggja meðal málsgagna fyrir afrit af skattframtölum stefnanda, árin 2012 og2014. Í málinu liggur hins vegar ekkert fyrir um eignaleysi stefnda, eins ogáskilið er samkvæmt fyrrgreindri 1. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993. Eignaleysisyfirlýsingannars hjóna nægir ekki til að veita þeim skilnað á grundvelli hjúskaparlaganr. 31/1993. Verður því ekki talið að fullnægt sé skilyrðum laganna til aðlögskilnaður verði veittur svo sem stefnandi krefst. Aðþví athuguðu sem rakið er að framan verður ekki hjá því komist að vísa málinufrá dómi án kröfu. Eins og að framan greinir nýturstefnandi gjafsóknar við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem erþóknun lögmanns hennar, Elvu Óskar Wiium hdl., 500.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskattsskyldu stefnanda. Þóknun skipaðs málsvara stefnda, ÞyríarHöllu Steingrímsdóttur hrl., þykir hæfilega ákveðin 180.000 krónur og greiðisthún úr ríkissjóði. Lilja Rún Sigurðardóttir, aðstoðarmaðurdómara, kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Málskostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Elvu Óskar Wiium hdl.,500.000 krónur. Þóknun skipaðs málsvara stefnda, ÞyríarHöllu Steingrímsdóttur hdl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 29/2007
Kærumál Aðild Frávísun frá héraðsdómi
Ekki var talið að L væri bær til að krefjast gæsluvarðhalds yfir X, þar sem forræði á rekstri málsins hafði færst til ríkissaksóknara eftir að hann gaf út áfrýjunarstefnu í því. Samkvæmt þessu var málinu er laut að áframhaldandi gæsluvarðhaldi yfir X vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðahaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði gaf ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu 9. janúar 2007 í máli ákæruvaldsins gegn varnaraðila. Krafa sóknaraðila um áframhaldandi gæsluvarðhald yfir varnaraðila var lögð fram í héraðsdómi degi síðar. Með útgáfu áfrýjunarstefnunnar færðist forræði á rekstri málsins til ríkissaksóknara, sbr. 153. gr. laga nr. 19/1991. Var lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu því ekki bær til að krefjast gæsluvarðhalds yfir varnaraðila, sbr. einnig til hliðsjónar 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007, kl. 16:00. Í greinargerð kemur fram að dómfelldi hafi með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-1919/2006, sem kveðinn hafi verin upp þann 13. desember sl., sakfelldur og dæmdur í 5 ára fangelsi fyrir nytjastuldi, skjalafals, þjófnaði, fjársvik, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Dómfelldi hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 15. september sl. til uppkvaðningar dómsins á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991, en frá þeim tíma til dagsins í dag á sama grundvelli og með vísan til 1. mgr. 106. gr. sömu laga, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 15. desember sl. í máli nr. 641/2006. Dómfelldi sé síbrotamaður og hafi langan sakarferil að baki, allt aftur til ársins 1982. Hann hafi undanfarin ár verið í mikilli brotastarfsemi og margsinnis afplánað refsidóma en ávallt brotið af sér að nýju að lokinni afplánun. Dómfelldi hafi sýnt af sér einbeittan brotavilja og hafi ítrekað rofið skilyrði reynslulausnar með brotum sínum sem urðu m.a. tilefni síbrotagæslu þann 15. september sl. Lögregla telji yfirgnæfandi líkur á því að kærði muni halda brotastarfsemi áfram verði hann látinn laus úr gæsluvarðhaldi áður en máli hans lýkur fyrir hinum æðra dómi. Áfrýjunarstefna hafi verið gefin út í máli dómfellda þann 9. þ.m. Sakarefnið sé talið varða við 1. mgr. 155. gr., 244. gr., 248. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, 37., 44., 45. og 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50, 1987, og 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til c-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991. Samkvæmt gögnum málsins hefur dómfelldi sætt gæsluvarðhaldi frá 15. september sl. til 13. desember sl. á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og frá síðast nefnda deginum og til dagsins í dag, einnig með vísan til 1. mgr. 106. gr. sömu laga. Í ljós sakaferils dómfellda þykir mega ætla að dómfelldi muni halda áfram afbrotum verði hann látinn laus meðan mál hans er til meðferðar í Hæstarétti Íslands. Með vísan til c- liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 er fallist á að skilyrði séu til að taka kröfu lögreglunnar til greina. Verður dómfellda því gert að sæta gæsluvarðhaldi með meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi, en ekki þó lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007, kl. 16.00. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Dómfelldi, X, [kt. og heimilisfang], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 2. maí 2007, kl. 16:00.
Mál nr. 372/2005
Eignarréttur Fasteignakaup Námuréttindi Hefð
Í krafðist viðurkenningar á því að það væri eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti, í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð. Reisti Í kröfu sína á ákvæði í afsali frá 1959, sbr. 3. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða, þar sem námur og námuréttindi voru undanskilin við sölu jarðarinnar. Núverandi eigendur hennar töldu aftur á móti að hagnýting á sandi, möl og grjóti félli ekki undir þessa undanþágu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í tilskipun frá 13. júní 1787, þar sem fjallað hefði verið um hagnýtingu jarðefna almennt, hefði hugtakið námugröftur verið tengt hvers konar nýtingu jarðefna án tillits til þess hvort þau fundust á eða undir yfirborði jarðar. Námulög, sem sett voru hér á landi árið 1907 og 1909, hefðu hins vegar einungis náð til leitar og graftar á málmum og málmblendingum, en síðargreindu lögin voru í gildi þegar afsal jarðarinnar var gefið út. Með hliðsjón af sérstökum tilgangi þeirra laga var ekki fallist á að skýra bæri hugtakið námuréttindi í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946 í samræmi þau. Þá hefði það ekki fallið að tilgangi laga um sölu þjóðjarða að selja réttindi til hvers konar efnistöku úr landinu. Var því talið að hugtakið námuréttindi í lögunum hefði haft þá merkingu að hagnýting á sandi, möl og grjóti félli þar undir. Þá var ekki fallist á með núverandi eigendum að þau hefðu unnið hefð á að nýta sér þessi jarðefni í landi jarðarinnar, enda hefði kaupandi jarðarinnar árið 1959, faðir núverandi eigenda, gengist undir það skilyrði að öll námuréttindi, þar með talið grjót-, sand- og malarnám, væru undanskilin við söluna. Því bæri að fallast á kröfu Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2005 og krefst þess að staðfest verði að hann sé eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð og að stefndu sé óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum í landinu. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi var Snorri Pétursson, faðir stefndu, ábúandi jarðarinnar Skipalóns í Glæsibæjarhreppi, sem var í eigu áfrýjanda, frá fardögum 1948. Hann eignaðist síðan jörðina með afsali frá áfrýjanda 22. maí 1959. Þar segir að salan sé gerð samkvæmt þágildandi lögum nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Fjórða málsgrein afsalsins hljóðar svo: „Námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi, umfram heimilisþarfir, eru undanskilin sölu jarðarinnar.“ Málsaðilar deila um það hvort sand-, malar- og grjótnám hafi þar með verið undanskilið, svo sem áfrýjandi heldur fram, eða hvort réttur til slíkrar efnistöku í landi jarðarinnar hafi færst til kaupanda hennar við afsalið, svo sem stefndu halda fram og héraðsdómur féllst á. Til vara telja stefndu sig hafa unnið hefð á því að nýta sér efnistöku á sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á orðum afsalsbréfsins sjálfs. Þar séu námur og námuréttindi undanskilin sölu og engin takmörkun gerð við tiltekin námuréttindi. Hefði afsalshafi viljað eignast einhverjar námur eða námuréttindi hefði honum borið að áskilja það. Það hafi ekki verið gert og beri þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu áfrýjanda. Ennfremur bendir hann á, að hann hafi alltaf litið svo á að með þessu orðalagi í afsölum, þar sem jarðir hafi verið seldar á grundvelli löggjafar um sölu þjóðjarða og kirkjujarða, hafi verið átt við hvers konar námur og námuréttindi. Gild rök hafi og verið fyrir því af hálfu áfrýjanda að undanskilja ekki aðeins námur vegna málma og málmgrýtis heldur einnig sand-, malar- og grjótnám, enda hafi hann haft verulega hagsmuni af nýtingu hinna síðarnefndu. Áfrýjandi bendir einnig á, að tilgangurinn með sölu þjóðjarða til bænda hafi einkum verið að efla landbúnað í sveitum landsins, þó þannig að hið opinbera héldi verðmætum réttindum á borð við námuréttindi, vatns- og jarðhitaréttindi, sem nýta mætti í þágu almennings og ættu þá ekki að ganga til einstakra kaupenda jarðanna. Ljóst sé að vatns- og jarðhitaréttindi séu afar verðmæt sem og gullnám eða annars konar málmnám, væri um slíkt að ræða. Jafnframt sé malar- og sandnám mjög verðmætt í hendi áfrýjanda vegna opinberra framkvæmda við vegagerð og fleira. Áfrýjandi andmælir þeirri lögskýringu héraðsdóms að ákvæði 3. gr. laga nr. 31/1905 um sölu þjóðjarða sé túlkað með hliðsjón af námulögum nr. 61/1907. Með þessari aðferð komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að hugtakið náma í lögum nr. 31/1905 taki aðeins til málma og málmgrýtis. Þessi lögskýring fái ekki staðist. Fyrstu námulög hér á landi hafi verið lög nr. 61/1907 og síðan 50/1909. Þeim hafi verið ætlað þröngt gildissvið og aðeins tekið til málma og málmgrýtis. Það sjáist af því tilefni lagasetningarinnar, að líkur hafi verið taldar á að finna mætti hér gull eða aðra góðmálma í jörðu. Í aðdraganda setningar fyrstu námulaganna hafi komið fram á Alþingi tillaga til þingsályktunar um námur. Af henni og umræðum um hana megi ljóslega ráða að þingmenn hafi talið námurétt vera til á þessum tíma og að hann væri eign landeiganda. Þar hafi meðal annars verið vikið að silfurbergs- og brennisteinsnámum sem landssjóður hafi keypt af landeigendum. Af þessu sé ljóst að á Alþingi hafi verið gert ráð fyrir því að hugtakið náma næði yfir margvísleg jarðefni sem nema mætti úr jörðu og vitað hafi verið á þessum tíma að fyndust hér á landi. Þess vegna hljóti hugtakið náma í lögum nr. 31/1905 að hafa þessa merkingu. Umræðurnar renni stoðum undir það sem áfrýjandi haldi fram, að aðeins hafi vafi þótt leika á því hvernig skipa bæri leit að málmum, enda hefðu slík jarðefni ekki áður fundist hér á landi og því hvergi að þeim vikið sérstaklega í lögum. Í námulögum nr. 24/1973, sem leyst hafi af hólmi lög nr. 50/1909, komi glögglega fram að þau nái til hvers konar jarðefna sem finnast í jörðu og sé ljóst að þau séu heildarlöggjöf um námur, ekki aðeins málma og málmgrýti, sem eldri lög hafi verið takmörkuð við. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sé rakið hvernig námuréttindum hafi frá öndverðu verið háttað í íslenskum lögum. Þar segi að eftir lögtöku Jónsbókar hafi engin almenn ákvæði um námurétt verið tekin í lög fyrr en með tilskipun 13. júní 1787 um þá íslenzku kauphöndlun og skipaferð, en í 9. gr. III. kapítula hennar segi: „Þá námagrepti, sem finnaz í landinu, hvort heldr þat eru jarðar- sand- eðr steintegundir, má hver og einn að friálsu hagnýta ser, til hvers sem hann bezt veit og getr, svo framarlega sem þeir finnaz á fiöllum, þióðvegum og öðrum stöðum, sem í einkis eign eru.“ Síðan sé vikið að námarétti á landi í einkaeign. Áfrýjandi telur ljóst, að með lögum nr. 24/1973 hafi þess verið freistað í fyrsta sinn að fjalla með heildstæðum hætti um námur í lögum og að sú löggjafarstefna hafi haldist síðan. Yfirlit yfir löggjöfina sýni að hugtakið náma hafi hvergi verið túlkað svo þröngt að það taki aðeins til málma og málmblendinga nema í námulögum frá 1907 og 1909. Vegna þessa telji áfrýjandi hafið yfir allan vafa að hugtakið námuréttindi í lögum nr. 4/1946, sem og hugtakið námar í lögum nr. 31/1905, taki til sand-, malar- og grjótnáms. Stefndu andmæla því að ákvæði tilskipunar frá 13. júní 1787 hafi nokkurt gildi í máli þessu, enda hafi áfrýjandi með engu móti leitt í ljós að þau hafi legið til grundvallar hugtakinu náma við setningu laga nr. 31/1905. Stefndu vísa að öðru leyti til forsendna héraðsdóms, sem fallist hafi á málsrök þeirra. Til vara byggja stefndu á því að þau og sá sem þau leiði rétt sinn frá hafi unnið hefð á umræddum réttindum með því að nýta sér efnistöku í landi Skipalóns, að minnsta kosti frá því að faðir þeirra keypti jörðina árið 1959. Gögn málsins og framburður vitna sýni óslitna efnistöku um margra áratuga skeið og séu skilyrði hefðar því uppfyllt. III. Svo sem í héraðsdómi greinir er ákvæði afsalsins 22. maí 1959 um að „námar- og námaréttindi“ í landi Skipalóns séu undanskilin sölunni í samræmi við ákvæði 3. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 4/1946. Snýst því deila málsaðila um hvaða skilning beri að leggja í orðið námuréttindi í lögum þessum. Ákvæði á þessa lund var fyrst sett í 3. gr. laga nr. 31/1905, sem hljóðaði svo: „Þegar þjóðjörð er seld samkvæmt lögum þessum, skal ávallt undanskilja náma, sem vera kunna í jörðu eða finnast þar síðar, svo og rjett til að nota þá, en ábúanda bera fullar bætur eptir óvilhallra manna mati fyrir átroðning og jarðarusla, er af því leiðir, að þeir eru notaðir.“ Byggðu lögin á frumvarpi sem milliþinganefnd hafði samið. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpinu, sagði um þessa grein: „Eins er það, að þótt námar kunni að felast í jörðu, mönnum óafvitandi nú, þá verður engin jörð seld dýrar fyrir það, og er því rétt, að landssjóður eigi náma, ef upp koma. Þar að auki liggur það utan við tilgang þjóðjarðasölunnar að láta af hendi náma.“ Lög nr. 31/1905 voru felld úr gildi með lögum nr. 8/1936 um erfðaábúð og óðalsrétt. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga skyldi framvegis byggja allar jarðir og hjáleigur, sem voru í eigu ríkisins, kirkna landsins eða sjóða í almannaeign, á erfðaleigu næst þegar þær losnuðu úr ábúð eða þegar ábúandi óskaði þess, nema þær væru sérstaklega undanskildar. Í 27. gr. laganna var ennfremur veitt heimild til að selja þjóð- og kirkjujarðir, sem byggja mátti eftir lögunum, ef þær voru jafnframt gerðar að ættaróðali þegar sala færi fram. Engin fyrirmæli voru þar um að námuréttindi skyldu undanskilin við sölu jarðanna, eða hver hefði nýtingarrétt á námum þegar þær voru byggðar á erfðaleigu. Ýmis dæmi eru þó um að í lögum um sölu á einstökum jörðum í eigu ríkisins frá þessum tíma hafi verið mælt fyrir um að námuréttindi skyldu undanskilin við söluna, sbr. meðal annars lög nr. 28/1939 og lög nr. 70/1942. Lög nr. 8/1936 voru numin úr gildi með lögum nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Reglur þeirra um erfðaleigu voru hliðstæðar eldri lögum um sama efni. Með þeim voru hins vegar gerðar nokkrar breytingar á reglum um sölu þjóð- og kirkjujarða til ábúenda og meðal annars kveðið á um að námuréttindi skyldu undanskilin við söluna. Þetta skilyrði var síðan tekið upp í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946, sem skilmáli afsalsins 22. maí 1959 byggðist á. Orðalag 3. gr laga nr. 31/1905, þar sem sagði að náma í jörðu skyldi undanskilja við sölu, er samkvæmt framansögðu ekki það sama og síðar var notað í lögum þar sem fjallað var um ráðstöfun námuréttinda við sölu jarða í eigu ríkisins. Af þeim sökum, og þar sem að ekki er um samfellda löggjöf á þessu sviði að ræða, verður 3. gr. laga nr. 31/1905 ekki lögð til grundvallar skýringu 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946. Eins og að framan er rakið er á því byggt af hálfu áfrýjanda að almenn ákvæði um námurétt hafi fyrst, eftir lögtöku Jónsbókar, verið lögfest með tilskipun frá 13. júní 1787. Af orðalagi 9. gr. hennar, sem rakið hefur verið hér að framan, má ráða að þar hafi verið átt við hagnýtingu jarðefna almennt og að á þeim tíma hafi hugtakið námagröftur verið tengt hvers konar nýtingu jarðefna án tillits til þess hvort þau fundust á eða undir yfirborði jarðar. Frá setningu þessarar tilskipunar virðast ekki hafa verið leidd í lög reglur um námur og námuréttindi hér á landi fyrr en með lögum nr. 61/1907. Þau tóku einungis til leitar og graftar á málmum og málmblendingum og byggðust að nokkru leyti á frumvarpi, sem lagt hafði verið fyrir Alþingi árið 1905 um sama efni. Þessum lögum var síðar breytt og þau gefin út sem lög nr. 50/1909, sem voru í gildi uns lög nr. 24/1973 voru sett. Síðastgreindu lögin tóku til hvers konar hagnýtingar jarðefna sem fundust í jörðu eða á, sbr. 1. gr. þeirra. Í 3. gr. sömu laga var kveðið á um að landeigandi hefði rétt til að vinna án leyfis á eða í landareign sinni jarðefni, svo sem grjót, möl, mó, surtarbrand, leir og önnur slík jarðefni. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna sagði um ákvæðið að þessi jarðefni hefðu „frá fornu fari verið hagnýtt af jarðeigendum“. Samkvæmt þessu virðist ekki hafa leikið vafi á því þegar lög nr. 24/1973 voru sett, að réttur til að nýta sand, möl og grjót teldist til námuréttinda. Eins og fyrr segir náðu námulögin frá 1907 og 1909 einungis til leitar og graftar á málmum og málmblendingum. Af lögskýringargögnum má ráða að þessi afmörkun hafi stafað af því að málmnám hafði ekki verið stundað hér á landi og nauðsynlegt hafi þótt að löggjafinn mælti fyrir um hver skyldi eiga hagnýtingarrétt á þessum jarðefnum. Skýrir það hvers vegna þau tóku ekki til leitar og nýtingar á annars konar jarðefnum, sem þó var ekki unnt að vinna úr jörðu til hagnýtingar nema með hliðstæðum ráðstöfunum og tíðkast við vinnslu málma og málmblendinga. Verður því ekki talið að skýra beri hugtakið námuréttindi í lögum nr. 4/1946 á þann hátt að það nái einungis til nýtingar á málmum og málmblendingum í samræmi við þágildandi námulög. Þegar ennfremur er litið til þess að frá öndverðu miðuðu lög um sölu þjóðjarða að því að fjölga þeim bændum, sem eiga sjálfir það land sem þeir rækta, verður að telja að ekki hafi þjónað tilgangi þeirra að selja réttindi til hvers konar efnistöku úr landinu. Verður að skýra 3. mgr. 1. gr. laga nr. 4/1946 í samræmi við það. Með hliðsjón af framangreindu er fallist á með áfrýjanda að hugtakið námuréttindi í þeim lögum hafi haft þá merkingu, sem hann heldur fram. Stefndu byggja til vara á því að þau hafi unnið hefð á að nýta sér sand, möl og grjót í landi Skipalóns, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, sem hafi leitt til þess að þau réttindi áfrýjanda hafi fallið niður. Í því sambandi er meðal annars vísað til framburðar fjögurra vitna, sem hafa borið um að þau hafi með leyfi eiganda Skipalóns stundað sandtöku úr landinu að minnsta kosti frá árinu 1959. Því er ekki í móti mælt að stefndu hafi stundað jarðefnavinnslu á afmörkuðum stöðum á jörðinni árum saman. Með dómi þessum er komist að þeirri niðurstöðu að faðir stefndu hafi með afsalsbréfinu 22. maí 1959 gengist undir það skilyrði að öll námuréttindi, þar með talin sand-, malar- og grjótnám, væru undanskilin sölu jarðarinnar, og að um skilyrði þetta hafi verið mælt fyrir í lögum nr. 4/1946. Þegar svo er ástatt geta réttindi ekki unnist fyrir hefð. Ber því að fallast á kröfu áfrýjanda. Rétt er að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er eigandi að öllum námum og námuréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð og er stefndu, Jónínu Snorradóttur, Lovísu Sigrúnu Snorradóttur, Unni Björk Snorradóttur og Þóri Snorrasyni, óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum í landi jarðarinnar. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 6. júní s.l., hefur Landbúnaðarráðherra, Guðni Ágústsson, Sölvhólsgötu 7 Reykjavík, fyrir hönd íslenska ríkisins höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með stefnu þingfestri 19. febrúar 2004 á hendur Þóri Snorrasyni, kt. [...], Smárabraut 9, Höfn, Lovísu S. Snorradóttur, kt. [...], Seljahlíð 1 c, Akureyri, Jónínu Snorradóttur, kt. [...], Fögrusíðu 11 c, Akureyri og Unni B. Snorradóttur, kt. [...], Tjarnarlundi 6 d, Akureyri. Eru dómkröfur stefnanda þær að staðfest verði með dómi að stefnandi, íslenska ríkið sé eigandi að öllum námum og námuréttindum, þ.m.t. sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð, að staðfest verði með dómi að stefndu sé óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum, þ.m.t. sandi, möl og grjóti í landi jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði, in solidum, dæmd til að greiða honum málskostnað. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og jafnframt verði stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Í máli þessu er um að deilt hvor aðila sé eigandi að rétti til malar- og sandnáms á jörðinni Skipalóni í Hörgárbyggð og hvort slík réttindi séu innifalin í námuréttindunum, sem undanskilin voru við sölu stefnanda á jörðinni. I. Málsatvik eru þau, að með afsali, dags. 17. maí 1939, seldi Sigurjón Kristinsson jarðakaupasjóði ríkisins eignarjörð sína Skipalón í Glæsibæjarhreppi í Eyjafjarðarsýslu og varð stefnandi, íslenska ríkið, þar með eigandi jarðarinnar. Með byggingarbréfi, dags. 26. ágúst 1940, var sama Sigurjóni síðan byggð jörðin til ábúðar og erfðaleigu frá fardögum 1939. Með byggingarbréfi, dags. 27. maí 1948 var Snorra Péturssyni byggð jörðin frá og með fardögum 1948. Árið 1959 seldi landbúnaðarráðherra f.h. ríkissjóðs nefndum Snorra Péturssyni jörðina Skipalón í Glæsibæjarhreppi, en hann hafði þá setið jörðina sem leiguliði frá fardögum 1948. Afsal fyrir jörðinni undirritaði Snorri sem kaupandi hinn 22. maí 1959. Í afsalsbréfinu er vísað til þess að salan sé gerð skv. þágildandi lögum um sölu þjóðjarða og kirkjujarða nr. 4 frá 26. febrúar 1946. Í 4. mgr. afsalsins er eftirfarandi ákvæði: „Námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og hitaréttindi umfram heimilisþarfir eru undanskilin við sölu jarðarinnar.“ Snorri Pétursson var faðir stefndu í máli þessu. Hann lést 17. janúar 1995 og urðu stefndu eigendur jarðarinnar skv. skiptayfirlýsingu sem dags. er 1. mars 1999 og móttekin til þinglýsingar 17. s.m. Hinn 21. nóvember 2001 var athygli stefnanda vakin á því að stefndu seldu jarðefni af jörðinni. Í framhaldi af því var af hálfu stefnanda haft samband við Arngrím Ævar Ármannsson, sem er eiginmaður stefndu Jónínu Snorradóttur. Var þess farið á leit við hann að stefndu hættu efnissölu af jörðinni, en téður Arngrímur Ævar kom fram sem umboðsmaður stefndu í málinu. Stefndu urðu ekki við þessari málaleitun og sendi Arngrímur Ævar stefnanda bréf hinn 21. febrúar 2002 þar sem hann leitaðist við að rökstyðja að möl, sandur og grjót hefði verið selt með jörðinni þegar Snorri keypti hana, enda séu það ekki námur. Með bréfi stefnanda, dags. 10. apríl 2002 var formlega farið fram á við stefndu að þau hættu sölu á efni úr malarnámi í landi Skipalóns eigi síðar en 1. maí 2002, enda væri hún gerð í heimildarleysi. Stefndu neituðu að verða við þessu og áttu sér stað nokkur bréfaskipti milli stefnanda annars vegar og umboðsmanns og lögmanns stefndu hins vegar af því tilefni. Hinn 20. september 2002 lagði stefnandi fram hjá sýslumanninum á Akureyri beiðni um að lögbann yrði lagt við því að stefndu seldu eða ráðstöfuðu með öðrum hætti efni (sandi og/eða möl) úr landi jarðarinnar Skipalóns. Sýslumaðurinn á Akureyri ákvað hinn 11. október 2002, með vísan til 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31, 1990 að lögbann næði ekki fram að ganga, en gerði stefndu (gerðarþolum) að setja fram tryggingu kr. 2.000.000. Lögbannsmálið var fellt niður hjá sýslumanni og tryggingu skilað hinn 15. nóvember 2002. Til viðbótar framangreindum málsatvikum segja stefndu að efnistaka á Gáseyri í landi jarðarinnar Skipalóns hafi hafist árið 1941 að tilhlutan Friðjóns Axfjörð, byggingameistara á Akureyri. Efnistaka af jörðinni hafi verið stöðug allt frá þeim tíma. Frá því að Snorri Pétursson, faðir stefndu varð eigandi jarðarinnar árið 1959 hafi hann haldið efnistöku áfram af jörðinni án nokkurra afskipta frá ríkisvaldinu. Efnistaka hafi haldist eftir að jörðin komst í eigu stefndu. Það hafi ekki verið fyrr en 16. nóvember 2001 að stefndu hafi borist bréf frá Náttúruvernd ríkisins þar sem þess hafi verið krafist að stefndu hættu að selja möl af jörðinni og hafi sú krafa verið á því byggð, að samkvæmt afsalsbréfinu fyrir jörðina Skipalón hafi námar og námaréttindi í landi jarðarinnar umfram heimilisþarfir verið undanskilin við sölu jarðarinnar. Í framhaldi af þessu hafi verið haldinn fundur á Akureyri hinn 12. desember 2001 þar sem mættir hafi verið m.a. landeigendur ásamt lögmanni sínum, fulltrúar frá náttúruvernd ríkisins og lögfræðingur úr Landbúnaðarráðuneytinu. Áður hafi farið fram vettvangsskoðun þar sem í ljós hafi komið að efnistaka hafði ekki nein áhrif á það svæði sem tilgreint er í náttúruminjaskrá og áframhaldandi efnistaka mundi heldur engin áhrif hafa. Á þessum fundi og við vettvangsskoðun hafi lögfræðingur Landbúnaðarráðuneytisins virst sáttur við hvernig staðið var að efnistökunni og hafi því ekki verið gert ráð fyrir frekari aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins. Í febrúar 2002 hafi hins vegar verið haft samband símleiðis við landeigendur frá Landbúnaðarráðuneytinu og þeir beðnir um að láta af efnistökunni. Því hafi verið mótmælt með bréfi, dags. 21. febrúar 2002. Landbúnaðarráðuneytið hafi ítrekað kröfur sínar um að efnistöku yrði hætt og reynt m.a. að fá sett lögbann á efnistökuna, sem ekki hafi náð fram að ganga. Öllum kröfum ráðuneytisins um að efnistöku yrði hætt hafi verið mótmælt jafnóðum. Ekki hafi verið um frekari aðgerðir af hálfu Landbúnaðarráðuneytisins að ræða fyrr en með útgáfu stefnu í máli þessu. II. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar einkum á skýrri og ótvíræðri eignarheimild sinni að öllum námaréttindum í landi jarðarinnar Skipalóns, þ.m.t. sand-, malar- og grjótnámi, þar sem réttindi þessi hafi skýrlega verið undanskilin við sölu jarðarinnar til föður stefndu árið 1959. Stefndu leiði eignarrétt sinn að jörðinni fyrir erfðir af eignarétti þeim sem faðir þeirra hafði öðlast með afsalsbréfinu árið 1959 og geti því ekki öðlast betri rétt en hann átti. Í afsalsbréfinu segi orðrétt: „Námar og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþarfir eru undanskilin sölu jarðarinnar.“ Stefnandi telur hafið yfir allan vafa að orðin „námar og námaréttindi” nái yfir hvers konar jarðefni, sem séu fjárverðmæti, þ.m.t. sand, möl og grjót. Þessi sama málsgrein hafi um áratugaskeið verið í öllum afsalsbréfum þegar ríkisjarðir hafi verið seldar. Hafi það byggst á lagaákvæði sem verið hafi mjög lengi í lögum og sé nú að finna í 3. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65, 1976. Þegar Skipalón hafi verið selt Snorra Péturssyni árið 1959 hafi lög nr. 4, 1946 veri í gildi um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. 3. mgr. 1. gr. þeirra laga hafi hljóðað svo: „Námaréttindi á þjóð- og kirkjujörðum skulu undanskilin sölu og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþarfir.“ III. Stefndu kveðast byggja sýknukröfu sína á því að efnistaka á malarefni og sandi úr jarðarinnar Skipalóns í Hörgárbyggð sé þeim heimil lögum samkvæmt sem eigendum jarðarinnar. Stefnandi byggi kröfugerð sína á því að hann sé eigandi að öllum námaréttindum í landi jarðarinnar Skipalóns, þ.m.t. sand-, malar- og grjótnámi, þar sem réttindi þessi hafi verið undanskilin við sölu jarðarinnar til föður stefndu árið 1959. Þessu sé mótmælt sem röngu. Í framangreindu afsali fyrir jörðinni Skipalóni hafi námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar verið undanskilin við sölu hennar, en það sé skilningur stefndu að námar- og námaréttindi taki ekki til slíkrar efnistöku sem hafi farið fram á vegum stefndu og sé grundvöllur þessarar málshöfðunar. Við sölu ríkisjarða hafi ávallt verið gerður skýr greinarmunur á náma og námarétti annars vegar og svo og efnistöku svo sem sand-, malar- og grjótnámi hins vegar. Sú regla að undanskilja náma- og námaréttindi við sölu ríkisjarða hafi þannig verið til komin að koma hafi átt í veg fyrir að kaupendur ríkisjarða gætu hagnast með óhóflegum ætti á því að verða eigendur að góðmálmum sem kynnu að vera til staðar á jörðinni. Með sama hætti hafi vatns- og jarðhitaréttindi verið undanskilin í sölu ríkisjarða enda ljóst að um mikilsverð verðmæti gæti verið að ræða. Sala á sand- og malarefni geti vart fallið undir slíka skilgreiningu verðmæta, enda hagnaður af flutningi efnisins oftast meiri heldur en af sölu þess. Þá benda stefndu á að í byggingarbréfi Snorra Péturssonar frá 27. maí 1948 hafi verið tekið fram að ábúanda væri óheimilt að selja eða flytja burt af jörðinni sand, möl og annað byggingarefni. Í því tilviki geri stefnandi mikinn greinarmun á námum og námaréttindum annars vegar og sand-, malar- og grjótnámi hins vegar, sem hann þó velji að nefna byggingarefni. Telja stefndu að túlka beri ákvæði í afsali með hliðsjón af ákvæði þessu í byggingarbréfinu. Þá benda stefndu á að árið 1905 hafi verið lagt fram á alþingi frumvarp til námulaga. Það hafi síðan verið lagt fram á alþingi aftur árið 1907. Frumvarpið hafi verið til komið vegna þess að menn höfðu talið að gull hefði fundist í Vatnsmýrinni í Reykjavík. Í umræðum um þetta frumvarp, sem síðar hafi orðið að námulögum nr. 61, 1907 hafi eingöngu verið fjallað um málma og málmgrýti þegar rætt hafi verið um náma. Samhliða þessu frumvarpi hafi verið til meðferðar frumvarp um sölu þjóðjarða. Í frumvarpinu um sölu þjóðjarða, sem síðar hafi orðið að lögum nr. 31, 1905 hafi fyrst komið fram það ákvæði að námar og námaréttindi skyldu undanskilin við sölu þjóðjarða. Það verði að teljast eðlileg ályktun að segja að sami skilningur hafi verið á orðinu námar í báðum þessum frumvörpum. Í lögum nr. 4, 1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða hafi ákvæðinu um náma verið breytt og þar standi: „Námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og hitaréttindi umfram heimilisþarfir eru undanskilin sölu jarðarinnar.“ Í umræðum um frumvarpið komi greinilega fram að þegar talað sé um „umfram heimilisþarfir“ sé átt við vatns- og jarðhitaréttindi en ekki náma- og námaréttindi. Það komi einnig fram hjá Sigurði Thoroddsen: „Það er ætlast til að undanskilja námuréttindi og af hverju þá ekki að undanskilja vatnsréttindi og jarðhitaréttindi ef þau eru einhvers virði og þau eru miklu frekar einhvers virði en námuréttindi það vitum við allir, en það er undantekning ef vitað er um námuréttindi sem eru nokkurs virði hér á landi en allir vita hvers virði vatnsréttindi og jarðhitaréttindi eru.“ Það verði að teljast ólíklegt að ríkisvaldið hafi ætlað að banna landeigendum efnistöku í sínu landi til heimilisþarfa. Á þessum árum hafi efnistaka verið orðin töluverð í landinu, bæði vegna vegagerðar og steypu, svo það sé greinilegt að Sigurður Thoroddsen eigi við námur í sama skilningi og stefndu þ.e.a. málmblendinga. Í athugasemdum við frumvarp til námulaga sem lagt hafi verið fram á Alþingi 1972 og síðar orðið að lögum nr. 24, 1973 hafi flutningsmaður Magnús Kjartansson, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og iðnaðarráðherra, sagt m.a. eftirfarandi: „Námulög nr. 50, 30. júlí 1909, með breytingum samkvæmt lögum nr. 8, 31. maí 1927 og lögum nr. 20, 20. júní 1939 eru orðin úrelt. Þau eru takmörkuð við málma og málmblendinga en taka eigi yfir önnur jarðefni. Þá gilda þau einungis um námuréttindi „í jörðu eða landi sem er óskipt eign landssjóðs eða lénskirkjujarðar svo og í almenningum, öræfum og afréttum sem eigi liggja undir jarðeignir einstakra manna eða sveitafélaga sem metnar eru til dýrðleika“. Þá skulu og lögin taka til námuréttinda í landssjóðs og lénskirkjujörðum sem seldar kynnu að verða eftir að lögin tóku gildi“. Í jarðalögum nr. 65, 1976 sé einnig gerður greinarmunur á námaréttindum og rétti til efnistöku, sbr. 38. gr. laganna sem sé til stuðnings kröfugerð stefndu. Þá benda stefndu á að í Orðabók Háskólans sé ekki að finna orðið malarnáma. Í orðabókum þýði hins vegar orðið „náma“ svæði þar sem verðmæt efni eru grafin úr jörðu. Þetta sé nákvæmlega sami skilningur og löggjafinn hafi haft á orðinu námar til þessa. Af framangreindu sé ljóst að löggjafinn hafi alltaf lagt þann skilning í náma- og námaréttindi að þar væri einungis átt við málma og málmblendinga og geri það enn þótt öðru sé haldið fram í þessu máli. Jörð stefndu, Skipalón, hafi enga sérstöðu í þessu máli. Sandur, möl og grjót hafi verið selt frá jörðum um allt land sem eiga það sameiginlegt með Skipalóni að hafa verið í eigu ríkisins og jarðirnar verið keyptar með nákvæmlega sömu skilmálum og Skipalón. Í fjölmörgum tilvikum hafi byggingarefni sandur, möl eða grjót verið keypt af stefnanda sjálfum eða stofnunum á hans vegum af þessum jörðum og til séu dæmi þess að beitt hafi verið fyrir sig ákvæði 45. gr. laga nr. 45, 1994, en samkvæmt því sé landeigandi skyldur til að leyfa að efni til vega sé tekið í landi hans, hvort heldur sé grjót, möl eða önnur jarðefni. Þá vilji stefndu einnig taka fram, verði ekki fallist á framangreindar málsástæður og lagarök, beri eftir sem áður að taka kröfugerð þeirra til greina að fullu, því þeir hafi unnið hefð á því að nýta sér efnistöku í landi jarðarinnar Skipalóns samkvæmt 1. sbr. 2. gr. laga nr. 46, 1905 um hefð. Eins og áður hafi verið rakið þá hafi óslitin efnistaka átt sér stað á landi jarðarinnar Skipalóns allt frá því að Snorri Pétursson varð eigandi að jörðinni árið 1959 fram til þessa dags. IV. Með afsali dags. 22. maí 1959 keypti Snorri Pétursson jörðina Skipalón af ríkinu og er í afsalinu svofellt ákvæði: „Námar- og námaréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og hitaréttindi umfram heimilisþarfir eru undanskilin sölu jarðarinnar.“ Ákvæði þetta er í samræmi við þágildandi lög um sölu þjóðjarða og kirkjujarða nr. 4, 1946 og sett í afsalið að boði þeirra laga. Verður að skýra ákvæði afsalsins í samræmi við skýringu lagaákvæðisins. Ákvæði laganna um námar- og námaréttindi var óbreytt frá lögum nr. 31, 1905 er það fyrst var sett í lög. Verður því við þau lög að miða við skýringu á ákvæðinu. Í greinargerð með frumvarpi téðra laga er ekki að finna skilgreiningu á orðinu námar, sem notað er í ákvæðinu. Á svipuðum tíma og frumvarp þetta var til meðferðar á alþingi var þar til meðferðar frumvarp til námulaga svo sem greinir í rökstuðningi stefnda, en eins og þar segir fjallaði að frumvarp eingöngu um málma og málmgrýti. Þá ber til þess að líta að þegar bætt var inn í ákvæðið, með lögum nr. 4, 1946, að undanskilja skyldi við sölu þjóðjarða og kirkjujarða vatns- og hitaréttindi, var tekið fram að átt vær við umfram heimilisþarfir, gagnstætt því er varðaði ákvæði um námar-og námaréttindi. Verður fallist á það með stefndu að ólíklegt er að löggjafinn hafi ætlað að meina jarðareiganda nýtingu byggingarefna á jörð sinni til eigin nota. Samkvæmt gögnum málsins var Snorra Péturssyni byggð jörðin Skipalón með byggingarbréfi, dags. 27. maí 1948. Í byggingarbréfinu segir í 9. gr. að undanskilið sé erfðaleiguábúð: a) Vatnsorka og vatnsréttindi, hveravatn og hveraorka, málmar, málmgrýti, kol í jörðu, ölkeldur og önnur slík verðmæti, nema til heimilisnota, búsþarfa og jarðræktar svo sem til upphitunar, rafstöðva, áveitu og gróðurhúsa. Enn fremur nauðsynlegt land til málmvinnslu fyrir aflstöðvar og orkuver er landsdrottinn kann að setja upp og láta setja upp til atvinnureksturs eða starfrækslu í sambandi við slíkar aflstöðvar eða námur, en ábúanda ber bætur fyrir jarðrask og átroðning er leiðir af virkjun vatns eða starfrækslu slíkra fyrirtækja.“ Í grein 11. a. segir: „Erfðaleiguábúanda er óheimilt að selja eða flytja burt af jörðinni grassvörð, þökur, mó, viðarkol, möl, sand og grjót, málmgrýti, hveraleðju, hverahrúður, þang og þara, og önnur slík jarðefni og búfjáráburð. Slík jarðefni og nytjar má ekki selja eða flytja burtu af jörðinni nema að fengnu leyfi landsdrottins eða til opinberra þarfa.“ Í 25. gr. byggingarbréfsins, lið 2 segir: „Ábúanda er óheimilt að selja eða flytja burt frá jörðinni sand, möl og annað byggingarefni, en ráðuneytið áskilur sér rétt til að ráðstafa slíku byggingarefni án samþykkis ábúenda.“ Síðar í greininni segir að landsdrottinn fallist á að takmarka rétt sinn til ráðstöfunar á byggingarefni á Gáseyri. Virðist þarna gerður greinarmunur á málmum og málmgrýti annars vegar og hins vegar sandi, möl og grjóti svo sem stefndu halda fram. Eins og stefndu benda á er í jarðalögum nr. 65, 1976 gerður greinarmunur á námuréttindum og rétti til efnistöku, sbr. 38. gr. laganna en þar segir: „Námuréttindi og réttur til efnistöku skulu undanskilin við sölu. Sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta þau réttindi.“ Þykir þetta benda til að löggjafinn hafi litið svo á þessum tíma að efnistaka á jörð fælist ekki í námaréttindum samkvæmt eldri lögum. Í málinu hafa verið lögð fram fjögur afsöl ríkisins á jörðum, hið fyrsta dags. 24. október 1928, annað 5. október 1946, hið þriðja 18. maí 1949 og hið fjórða 17. ágúst 1966, sem öll innihalda samhljóða ákvæði um að námar- og námaréttindi í landi viðkomandi jarða fylgi ekki með í sölunni. Þá hafa verið lögð fram fjögur afsöl ríkisins á jörðum, hið fyrsta dags. 25. nóvember 1966, annað 13. mars 1973, hið þriðja dags. 6. maí 1987 og hið fjórða dags. 23. desember 1993, þar sem tekið er fram að auk námar- og námaréttinda sé réttur til efnistöku undanskilinn í sölunni. Virðist mega ráða af þessu að af hálfu ríkisins hafi texta afsala að þessu leyti verið breytt á árinu 1966, sem bendir til þess að stefnanda hafi þótt a.m.k. vafi leika á því að efnistaka, svo sem malar- og sandtaka, væri innifalin í fyrra ákvæði um námar- og námaréttindi. Ákvæði laga nr. 31, 1905 svo og síðari laga er í stað þeirra komu um að námar- og námaréttindi fylgdu ekki með í sölu ríkisjarða fólu í sér takmörkun á eignarétti þeirra er jarðirnar keyptu. Þykja almenn lögskýringasjónarmið leiða til þess að túlka beri lagaákvæði þetta þröngt. Að öllu framangreindu virtu þykir verða að skýra nefnt ákvæði í lögum nr. 4, 1946 þannig að með ákvæðinu um námar- og námaréttindi sé einungis átt við málma, málmgrýti og önnur slík efni, en ekki almenn byggingarefni svo sem möl, sand og grjót. Verður samkvæmt framansögðu talið að réttur til malar- og sandtekju á jörðinni Skipalóni hafi ekki verið undanskilinn er jörðin var seld Snorra Péturssyni, sem stefndu leiða rétt sinn frá. Teljast réttindi þessi því eign stefndu í máli þessu og verða þau því sýknuð af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Þórir Snorrason, Lovísa Snorradóttir, Jónína Snorradóttir og Unnur B. Snorradóttir skulu sýkn af kröfum stefnanda, íslenska ríkisins í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu kr. 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 730/2013
Kynferðisbrot Börn Upptaka
B var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 210. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir vörslur á barnaklámi. Farið var með málið sem játningarmál í héraði og refsing B ákveðin 30 daga skilorðsbundið fangelsi. Þá var honum gert að sæta upptöku á tilteknu myndefni og tölvubúnaði. Fyrir Hæstarétti dró B játningu sína til baka og hélt því fram að menn, sem brotist hefðu inn í íbúð hans, hefðu halað niður hinu ólögmæta efni. Breyttur framburður B þótti á hinn bóginn enga stoð eiga í gögnum málsins og var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sakfellingu B. Var refsing hans ákveðin tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Þá var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku staðfest.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og staðfest ákvæði héraðsdóms um upptöku á tölvubúnaði, ljósmyndum og hreyfimyndum. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málsvarnarlauna. Fyrir héraðsdómi var farið með mál þetta sem játningarmál samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði játaði sakargiftir bæði hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi að viðstöddum verjanda sínum. Fyrir Hæstarétti dró ákærði játningu sína til baka. Hann heldur því fram að hann hafi ekki halað niður hinu ólögmæta efni heldur hafi þar verið að verki menn sem brutust inn í íbúð hans. Þessi staðhæfing hans fær enga stoð í gögnum málsins og verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða. Þegar tekið er tillit til þess að myndefni það, sem ákært er fyrir, er að hluta til mjög gróft telst refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði en fallist er á það með héraðsdómi að fresta skuli fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er staðfest ákvæði héraðsdóms um upptöku og málsvarnarlaun. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Björn Finnsson, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og málsvarnarlaun eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 387.887 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 5. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 1. júlí sl., er höfðað af ríkissaksóknara með ákæru, dagsettri 12. júní 2013, á hendur Birni Finnssyni, kt. [ ],[ ],[ ] fyrir kynferðisbrot, með því að hafa föstudaginn 6. júlí 2012, og um nokkurt skeið fram til þess dags, á þáverandi heimili sínu að [ ] í [ ], haft í vörslum sínum á Spire turntölvu 160 ljósmyndir og á Ace turntölvu 8 ljósmyndir og 5 hreyfimyndir, sem sýna börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt, en tölvubúnaðurinn með myndefninu var haldlagður þann sama dag. Er þetta talið varðavið 1. mgr. 210. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingarog tilgreiðslu alls sakarkostnaðar. Þess er jafnframt krafistað framangreint myndefni og Spire og Ace turntölvur, sem lögregla lagðihald á, verði gert upptækt samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1940. Verjandiákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfaog hæfilegrarþóknunar sér til handa semgreiðist úr ríkissjóði. Farið var með málþetta samkvæmt 164. gr. laga um meðferðsakamála og var það tekiðtil dóms án frekari sönnunarfærsluer sækjanda og verjanda ákærðahafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriðiog ákvörðun viðurlaga. Ákærðihefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærðaog öðrumgögnum málsins að hann ersekur um þá háttsemi sem honumer gefin að sök oger brot hansrétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur árið 1949 og hefurekki áður gerst sekur um refsivert brot svo kunnugt sé. Hann hefur játað brot sitthjá lögreglu og fyrirdómi. Verður refsing hans ákveðinfangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnusturefsingarinnar ogfalli hún niður að liðnumtveimur árum frá birtingu dómsinshaldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Myndefni og tölvubúnaðursem lögregla lagði hald á viðrannsókn málsins skulu gerð upptækeins og nánargreinir í dómsorði. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Björn Finnsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niðurað liðnum tveimur árum fráuppkvaðningu dóms þessa haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptæk skulu vera Spire turntölva, Ace turntölva, 168 ljósmyndir og 5 hreyfimyndir, sem sýna börn á kynferðisleganog klámfenginn hátt og lögreglalagði hald á. Ákærðigreiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur.
Mál nr. 387/2012
Verksamningur
J ehf. var sýknað af kröfu A ehf. um greiðslu fyrir vinnu við hönnun vegna fyrirhugaðra breytinga á fasteign. Vísað var til þess að líta yrði svo á að J ehf. hefði fallist á að A ehf. legði af mörkum vinnu sem hefði beinst að því einu að gera tillögur til undirbúnings tilboði um hönnun á breytingum á fasteigninni. Ósannað væri að samið hefði um greiðslu fyrir þá vinnu og væri óumdeilt að A ehf. hefði ekki verið falið að leysa af hendi hönnun hússins á grundvelli tillagna, sem hann lagði fyrir J ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.172.875 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og málið liggur fyrir verður að líta svo á að vinnan, sem stefndi féllst á að áfrýjandi legði af mörkum, hafi beinst að því einu að gera tillögur til undirbúnings tilboði um hönnun á breytingum á fasteign við Mýrargötu í Reykjavík. Ósannað er að samið hafi verið um að greiðsla kæmi fyrir þá vinnu og er óumdeilt að áfrýjanda hafi ekki verið falið að leysa af hendi hönnun á húsinu á grundvelli tillagna, sem hann lagði fyrir stefnda. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur er óraskaður. Áfrýjandi, Arkiteo ehf., greiði stefnda, J.E. Skjanna, byggingaverktaka ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2012. Mál þetta sem dómtekið var 1. mars 2012 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júní 2011 af Arkiteó ehf., Bollagötu 12, Reykjavík, á hendur J.E. Skjanna, byggingaverktökum ehf., Malarhöfða 8, Reykjavík. Kröfur aðila Stefnandi gerir þær kröfur að stefndi greiði stefnanda skuld að fjárhæð 4.172.875 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 4.172.875 krónum frá 12. febrúar 2011 til greiðsludags, sbr. 3. mgr. 5.gr. vaxtalaga. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Auk framangreinds er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, en málskostnaðarreikningur verður lagður fram við aðalflutning málsins ef til kemur. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnufjárhæð verði lækkuð verulega. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda, að mati dómsins, eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram, við aðalmeðferð málsins, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Atvik máls Verulegur ágreiningur er með aðilum um atvik málsins. Stefnandi lýsir málsatvikum á þann veg að stefnandi og stefndi hafi gert með sér munnlegt samkomulag í desember 2008 um að stefnandi ynni fyrir stefnda hönnunarvinnu vegna fyrirhugaðra breytinga á fasteigninni Mýrargötu 2 í Reykjavík. Samkomulagið hafi falið í sér að þriðjungur verklauna fyrir hönnunarvinnuna yrði greiddur, þegar hönnunartillagan lægi fyrir, en eftirstöðvarnar, þegar framkvæmdir hæfust. Stefnandi hafi unnið umbeðna hönnunarvinnu í lok árs 2008 og byrjun árs 2009. Að sögn stefnanda voru fundir haldnir með stefnda meðan unnið var að hönnuninni og farið yfir framgang verksins. Samtals hafi starfsmenn stefnanda á hönnunartímanum unnið 350 vinnustundir að hönnuninni en verkefninu hafi lokið með kynningu á niðurstöðunum á fundi fulltrúa stefnanda og stefnda í mars 2009. Í framhaldi af fundinum hafi komið í ljós að ekkert yrði, að svo stöddu, af fyrirhuguðum breytingum, vegna skorts á fjármagni. Stefnandi hafi hins vegar ákveðið að bíða með útgáfu reiknings vegna þeirrar vinnu sem í verkefnið hafi verið komin, þar sem stefnandi og stefndi hafi gert með sér munnlegt samkomulag um að þegar framkvæmdir hæfust, yrði leitað til stefnanda um arkitektavinnu vegna framkvæmdanna. Stefnandi hafi því ætlað að bíða með að gefa reikninginn út þar sem hann hafi talið þá vinnu, sem þegar hafi verið unnin, hluta af áframhaldandi vinnu við sama verkefni, síðar. Í byrjun nóvember 2010 hafi stefnandi hins vegar fengið spurnir af því að annar arkitekt væri farinn að gera tillögur að breytingum á Mýrargötu 2. Í lok ársins hafi stefnandi því haft samband við stefnda og í kjölfarið verið ákveðið að fyrirsvarsmenn félaganna myndu hittast á fundi og fara yfir stöðu málsins. Fundurinn hafi verið haldinn 3. janúar 2011. Á honum hafi komið í ljós að stefndi hefði fengið annan arkitekt til að vinna teiknivinnu vegna breytinga á umræddri fasteign. Þá hafi fyrirsvarsmenn stefnda jafnframt lýst því yfir að þeir væru ekki reiðubúnir að greiða fyrir þá hönnunarvinnu, sem stefnandi hafi verið búinn að inna af hendi í þeirra þágu. Þegar stefnanda hafi orðið ljóst að frekari vinnu af hans hálfu væri ekki óskað, hafi hann gefið út reikning fyrir þjónustu sína, dagsettan 12. janúar 2011, í samræmi við fjölda unninna vinnustunda, og lögmaður hans sent stefnda innheimtubréf, dagsett 31. janúar 2011 og gert kröfu um greiðslu reikningsins innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins en að öðrum kosti myndi stefnandi hefja formlega lögfræðilega innheimtu reikningsins. Stefndi hafi í svari til lögmannsins hafnað því að munnlegt eða skriflegt samningssamband hefði stofnast milli stefnda og stefnanda um kaup á hönnunarvinnu. Þá hafi stefndi hafnað framangreindum reikningi stefnanda. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir á því að stefndi hafi fengið stefnanda til að vinna fyrir sig hönnunarverkefni vegna Mýrargötu 2 í Reykjavík í lok árs 2008 og byrjun árs 2009. Munnlegt samkomulag hafi verið gert um að þriðjungur verklauna yrði greiddur í upphafi en tveir þriðju við upphaf framkvæmda. Fundir hafi verið haldnir á meðan á verkefninu hafi staðið og farið yfir framgang þess. Samtals hafi starfsmenn stefnanda unnið 350 vinnustundir að verkefninu. Eftir að sú vinna hafi verið unnin hafi komið í ljós að ekkert yrði af byggingu fyrrgreinds húsnæðis, að svo stöddu, vegna skorts á fjármagni. Reikningur hafi ekki verið gefinn út strax, þar sem stefndi og stefnandi hafi gert munnlegt samkomulag um að þegar framkvæmdir hæfust myndi verða haft samband við stefnanda um arkitektavinnu við framkvæmdirnar. Annar arkitekt hafi hins vegar verið fenginn í það verk og því hafi reikningur vegna hönnunarvinnunnar verið gefinn út 12. janúar 2011, í samræmi við fjölda unninna vinnustunda. Í svari er borist hafi lögmanni stefnanda 15. febrúar 2011 komi fram að stefndi hafi ekki verið andsnúinn því að stefnandi myndi leggja drög að tillögum um hvernig nýta mætti húsnæðið. Stefndi hafi hins vegar hafnað því að munnlegt eða skriflegt samningssamband hefði stofnast milli stefnda og stefnanda um kaup á hönnunarvinnu í tengslum við húsnæðið að Mýrargötu 2 í Reykjavík, þrátt fyrir að hafa vitað af og fylgst með vinnu stefnanda við verkið. Þá hafi reikningi dagsettum 12. janúar 2011 sem og innheimtubréfi dagsettu 31. janúar 2011 verið hafnað. Lögmaður stefnanda hafi haft samband við fyrirsvarsmenn stefnda í þeim tilgangi að gera tilraun til þess að sætta málið en eina tilboðið sem borist hafi frá stefnda hafi verið að stefnandi fengi greiddar 250.000 krónur, sem samsvari rúmlega 26 unnum stundum við verkið. Stefnandi hafi með engu móti getað samþykkt það enda ekki í neinu samræmi við þá vinnu sem lögð hafi verið í verkið. Sundurliðun kröfu stefnanda sé eftirfarandi: Reikningur Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 0000238 12.01.2011 12.01.2011 4.172.875 Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Vísað sé til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 51. gr. laga nr. 50/200 um lausafjárkaup. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndi byggir kröfu um sýknu á aðildarskorti. Stefnandi hafi stefnt stefnda vegna vinnu verkefnis við Mýrargötu 2 í Reykjavík. Nánar tiltekið sé átt við fasteign að Mýrargötu 2-8 í Reykjavík en Slippurinn fasteignafélag ehf. sé eigandi að tveimur af þremur hlutum þeirrar fasteignar og Faxaflóahafnir einum hluta. Stefndi hafi aldrei verið eigandi fasteignarinnar og stefndi hafi því ekki ákvörðunarvald og eða ráðstöfunarrétt yfir fasteigninni og sé því máli þessu ranglega beint að stefnda. Stefndi geti ekki talist aðili að málinu og beri því að sýkna hann af kröfum stefnanda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefndi hafi aldrei samið við stefnanda um að láta vinna fyrir sig hönnunarverkefni. Jens Sandholt [annar af eigendum stefnda] hafi óskað eftir því við Einar Ólafsson [eiganda stefnanda] að hann teiknaði fyrir sig sumarbústað. Komið hafi til tals milli Einars og Jens, þegar þeir hafi verið að skoða sumarbústaðalandið, að félag í hans eigu og Einars Ágústssonar, ætti fasteignina að Mýrargötu. Jens og Einar hafi rætt um fasteignina sín á milli og Einar þá óskað eftir að fá að koma með tillögu um nýtingu á eigninni. Jens hafi talið sjálfsagt að hann setti fram tillögu um hvernig nýta mætti fasteignina. Einar hafi komið á Mýrargötuna og fengið teikningar af eigninni og Jens og hann sest niður til að skoða þær. Að öðru leyti hafi málið ekki verið rætt. Aðilar hafi engan samning gert sín á milli, hvorki skriflegan né munnlegan, um að stefnandi skyldi sjá um hönnun hússins. Samskipti aðila verði heldur ekki túlkuð á þann veg að samningssamband hafi komist á milli þeirra enda hafi þeir ekki komið sér saman um veigamikil atriði til að slíku sambandi verði komið á, svo sem um framkvæmd og framvindu verksins, upphæð greiðslna, hvernig þeim skyldi háttað og svo framvegis. Vinnuyfirlit sem stefnandi hafi lagt fram í málinu hafi aldrei verið borin undir stefnda til samþykktar eða synjunar. Þá hafi fundir aldrei verið haldnir með Einari vegna vinnslu tillögunnar. Einu fundir Jens með Einari hafi verið vegna sumarbústaðarins. Einar Ólafsson hafi aldrei átt beinan fund vegna fasteignarinnar að Mýrargötu 2 með Jens né Einari Ágústssyni, sem sé framkvæmdastjóri stefnda. Því sé þannig hafnað með öllu að samið hafi verið um kaup á hönnunarvinnu milli stefnanda og stefnda og að stefndi hafi fylgst með þeirri vinnu stefnanda. Það eitt að þiggja hugmyndir að nýtingu fasteignarinnar merki ekki að samningssamband hafi stofnast milli aðila. Samskipti milli Einars og Jens hafi snúist um óformlegar tillögur að nýtingu fasteignarinnar, sem Einari hafi verið sjálfsagt að leggja fram. Stefnda hafi ekki borið skylda til að fela honum það verkefni, sem falist hafi í hönnun hússins, þótt hann hefði þegið tillögur. Sé þetta í samræmi við meginreglu samningaréttarins um samningsfrelsi og þá sérstaklega þá þætti hennar sem feli í sér frelsi til að ákveða hvort samningur skuli gerður eða ekki og frelsi manna til að ráða því sjálfir við hvern þeir semji um réttindi sín og skyldur. Yrði stefndi talinn skuldbundinn til þess að greiða fullt verð fyrir fullunnar tillögur, án þess að hafa fengið tækifæri til að tjá sig um það hvort hugmyndirnar væru í samræmi við væntingar hans, væri það beinlínis ósanngjarnt og færi í bága við ofangreindar meginreglur samningaréttarins. Samræður aðila hafi aðeins snúist um hugmyndir að nýtingu hússins sem íbúðarhúsnæðis og hafi það því komið Jens í opna skjöldu þegar stefnandi hafi beðið um fund með honum í febrúar/mars 2009 þar sem Einar hafi sýnt honum og Einari Ágústssyni fullunnar tillögur að hönnun fasteignarinnar, þar sem húsnæðinu hafði verið breytt í íbúðir, án þess að nokkur samskipti hafi átt sér stað um málið. Á þeim fundi hafi tillagan verið skoðuð en engar ákvarðanir teknar um hvort stefndi myndi nýta sér það sem fram kæmi í tillögunni. Kostnaður vegna þessarar tillögu hafi aldrei komið til tals fyrr en í lok desember 2010 eða tæplega 2 árum eftir að tillagan hafði verið kynnt stefnda. Megi finna því stuðning í útgáfu reiknings, sem gefinn hafi verið út tæpum 2 árum eftir að meint vinna eigi að hafa átt sér stað, sem gangi í berhögg við skýrt ákvæði 20. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. og 3. gr. reglugerðar nr. 50/1993, um bókhald og tekjuskráningu virðisaukaskattsskyldra aðila um að við sérhverja afhendingu á skattskyldri vöru eða þjónustu skuli seljandi gefa út sölureikning samtímis og afhending hafi átt sér stað. Því sé þannig hafnað að stefnandi hafi nokkurn tíma verið fenginn til að vinna verkið fyrir hönd stefnda og ennfremur, að ef litið verði svo á að stefnandi hafi verið fenginn til að gera tillögur, að stefnandi hafi verið í biðstöðu til áframhaldandi vinnu við hönnun fasteignarinnar. Eins og grein 3.3 í siðareglum Arkitektafélags Íslands beri með sér hafi það verið á ábyrgð stefnanda að tryggja að skýr samningur lægi til grundvallar starfi hans. Vinna sem nemi 350 klukkustundum við tillögur vegna fasteignarinnar sé fráleit. Ekki þýði að koma eftir á og krefjast endurgjalds, en stefndi hafi verið algjörlega grunlaus um að stefnandi stæði í svo umfangsmiklu verki. Þegar Einar hafi upplýst Jens um að hann ætlaði að innheimta greiðslu vegna tillögunnar, sem Einar hafði unnið að eigin frumkvæði, hafi honum verið gert boð upp á 250.000 krónur. Stefndi hafi talið tilboðið sanngjarnt miðað við það sem almennt gerist á markaðnum. Hafa beri í huga að stefndi hafi með tilboði sínu verið að bjóðast til að greiða fyrir vinnu sem aldrei hafði verið óskað eftir. Stefnandi ber alla sönnunarbyrði fyrir því að til samnings hafi verið stofnað af þeirri stærðargráðu og samkvæmt því efni sem haldið sé fram í stefnu. Stefnandi hafi ekki lagt fram neinar sannanir til stuðnings staðhæfingum sínum að til verksamnings hafi stofnast og verði stefnandi að bera hallann af því og beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á sýknu sé þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Líta beri til þess sem almennt gerist á þessu sviði. Eigi sú krafa stefnda stoð í 45. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50 frá 2000, þar sem fram komi að kaupandi eigi einungis að greiða það verð sem sé á sams konar hlutum seldum við svipaðar aðstæður, enda sé verðið ekki ósanngjarnt. Sé gangverð ekki fyrir hendi segi ennfremur að miða skuli við það sem sanngjarnt sé miðað við eðli hlutar, gæði hans og atvik að öðru leyti. Ósanngjarnt sé að miða í þessu máli við að stefndi greiði það verð sem stefnandi setji fram á reikningi sínum þar sem hvorki hafði verið samið um að stefnandi myndi inna af hendi það verk sem hann hafi krafist greiðslu fyrir né að stefndi myndi inna af hendi það verð sem stefnandi krefjist greiðslu á, enda verkið unnið mun ítarlegar en stefndi hafi mátt búast við, auk þess sem stefndi hafi ekki haft neina aðkomu að gerð tillögunnar og umfangi verksins. Jafnframt sé vísað til þess að reikningi stefnanda hafi þegar verið hafnað, þegar hann hafi verið settur fram, sem hafi þó ekki verið skilyrði í þessu tilfelli, þar sem uppsett verð reiknings verði að teljast ósanngjarnt, sbr. 47. gr. laga nr. 50/2000. Stefndi hafi þó sýnt vilja til sátta með tilboði til stefnanda, sem fyrr sé minnst á, að fjárhæð 250.000 krónur. Þess sé krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og dæmd í samræmi við það sem almennt megi telja að greiða eigi fyrir verkið við svipaðar aðstæður. Ennfremur geri stefndi þá kröfu í ljósi málavaxta að ekki verði fallist á greiðslu dráttarvaxta og vaxtavaxta. Þess sé krafist í öllum tilfellum að dómurinn sýkni stefnda af kröfu um málskostnað til handa stefnanda og fallist á málskostnað til handa stefnda úr hendi stefnanda í samræmi við málskostnaðarreikning, sem lagður verði fram við aðalmeðferð málsins, enda verði það að teljast sanngjörn niðurstaða miðað við atvik málsins. Stefndi byggi aðallega á lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994, lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000 sem og almennum reglum samninga- og kröfuréttar og einkamálaréttarfars. Krafan um málskostnað að skaðlausu byggi á 130. gr. laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Niðurstaða Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti með þeim rökum að stefndi hafi aldrei verið eigandi fasteignarinnar Mýrargata 2 og hafi því ekki haft ákvörðunarvald og eða ráðstöfunarrétt yfir fasteigninni og sé því máli þessu ranglega beint að stefnda. Kröfugerð stefnanda í máli þessu er ekki á því reist að stefndi sé eða hafi verið eigandi fasteignarinnar Mýrargata 2 í Reykjavík, þegar þau atvik urðu sem mál þetta er sprottið af, heldur byggir hún á því að samningur hafi stofnast milli stefnanda og stefnda um nánar greinda hönnunarvinnu vegna fasteignarinnar og stefnda beri að greiða fyrir þá vinnu samkvæmt reikningi stefnanda. Er framangreindri kröfu stefnda hafnað, þegar af þessari ástæðu. Er því ekki þörf á að fjalla sérstaklega um þær andstæður í málatilbúnaði stefnda að í lýsingu málsástæðna í greinargerð er því haldið fram að Jens Sandholt, annar af eigendum stefnda, hafi tjáð Einari Ólafssyni, eiganda stefnanda, þegar þeir ræddu um fasteignina Mýrargata 2, á árinu 2008, að félag í eigu Jens og Einars Ágústssonar, ætti umrædda fasteign. Í máli þessu er ágreiningur um hvort stefndi hafi falið stefnanda á árinu 2008 að gera tillögu að hönnum fasteignarinnar Mýrargata 2 í Reykjavík og hvort um hafi verið samið að stefnandi skyldi fá greitt fyrir þá vinnu þannig að einn þriðji endurgjalds fyrir hönnunarvinnuna skyldi greiddur, þegar tillögurnar lægju fyrir, en eftirstöðvarnar, þegar ráðist yrði í þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar voru á eigninni. Nánar tiltekið var fyrirhugað, eftir því sem upplýst var undir rekstri málsins, að breyta nýtingu eignarinnar úr skrifstofuhúsnæði í íbúðarhúsnæði eða hótel. Aðilar málsins hafi ýmist vísað til fasteignarinnar, sem mál þetta tengist, sem Mýrargata 2 eða Mýrargata 2-8. Ekki er ágreiningur um hvaða fasteign átt sé við og skiptir þessi ónákvæmni því ekki máli fyrir niðurstöðu málsins. Stefnandi byggir á að stefndi hafi fengið hann til að vinna fyrir sig hönnunarverkefni vegna Mýrargötu 2 í Reykjavík í lok árs 2008 og byrjun árs 2009. Munnlegt samkomulag hafi verið gert um að þriðjungur verklauna yrði greiddur í upphafi en tveir þriðju við upphaf framkvæmda. Fundir hafi verið haldnir á meðan á verkefninu stóð og farið yfir framgang þess. Samtals hafi starfsmenn stefnanda unnið 350 vinnustundir að verkefninu. Eftir að sú vinna hafði verið innt af hendi hafi komið í ljós að ekkert yrði af byggingu fyrrgreinds húsnæðis, að svo stöddu, vegna skorts á fjármagni. Síðar hafi komi í ljós að stefndi hafi fengið annan arkitekt til að teikna fyrirhugaðar framkvæmdir og hafi reikningur vegna hönnunarvinnu stefnanda þá verið gefinn út og stefndi krafinn um greiðslu hans. Stefndi mótmælir því alfarið að stefndi hafi falið stefnanda að vinna hönnunarvinnu vegna fyrirhugaðra breytinga á fasteigninni Mýrargötu 2. Stefnandi hafi óskað eftir að fá að vinna tillögu að breytingum á eigninni og kynna stefnanda en aldrei hafi komið til greina að greiða sérstaklega fyrir slíka tillögu. Eins og nefnt var í atvikalýsingu dóms þessa er verulegur ágreiningur með aðilum um atvik málsins. Í skýrslu eiganda og fyrirsvarsmanns stefnanda, Einars Ólafssonar (EÓ), fyrir dómi, lýsti hann því að hann hefði hannað sumarhús í Skorradal fyrir Jens Sandholt (JS), annan af eigendum stefnda. Sú vinna hefði verið unnin fyrir JS persónulega. JS hefði nefnt við sig að stefndi væri með hús við Mýrargötu og væri að huga að því að hefja framkvæmdir við eignina. Eignin væri leigð undir skrifstofur en sá markaður væri orðinn erfiður. Þetta hafi verið um sumarið 2008. Fljótlega eftir bankahrunið í október 2008 hafi EÓ hringt í JS og spurt hvort ekki væri nú lag að fara að skoða verkefnið við Mýrargötuna. Komin væri lægð í markaðinn og gott að geta gefið sér góðan tíma í Mýrargötuverkefnið. JS hafi tekið því vel. Kvaðst EÓ hafa nefnt við JS að stefnandi væri tilbúinn að vinna verkefnið og stefndi þyrfti eingöngu að greiða 1/3 þegar tillagan yrði tilbúin en restina þegar stefndi væri tilbúinn að fara af stað með verkið. Þetta hafi verið í október 2008. Stefnandi hafi ekki komist í verkefnið fyrr en seinni hluta desember, þar sem starfsmenn hans hafi verið uppteknir við að klára önnur verkefni. Auk EÓ hafi einn annar starfsmaður unnið hjá stefnanda, Gunnar Sigurðsson (GS). EÓ og GS hafi hitt JS, bæði í húsnæði stefnda og á skrifstofu stefnanda. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi talið ákveðinn markað fyrir íbúðir við Mýrargötuna vegna staðsetningar eignarinnar. Því hafi stefnandi farið af stað með þá hugmynd. Stefnandi hafi, að frumkvæði JS, fengið tölvugrunna frá arkitekt hússins og byrjað að nota þá. Stefnandi hafi aðallega einbeitt sér að þessu verki frá desember 2008. Tveir fundir hafi verið haldnir áður en byrjað hafi verið á verkinu en engir hönnunarfundir haldnir meðan á því stóð. Í lok janúar 2009 hafi JS hringt í EÓ og spurt hvernig gengi með verkið. EÓ hafi svarað því til að vinnan gengi vel og þeir væru komnir með ákveðna hugmynd sem verið væri að vinna með og þeir væru spenntir fyrir. EÓ hafi beðið um frest til að skila þar sem hann þyrfti allavega mánuð í viðbót til að ljúka við tillöguna enda hafi hann viljað vinna verkið vel m.a. í þrívídd „til að skora fast“ en ekki vinna það „í litlum skrefum“ heldur koma með „fullbúna tillögu“. JS hafi sagt að það væri í lagi. Í lok febrúar hafi JS hringt aftur og spurt, hvort þeir væru ekki að verða búnir. Aftur hafi EÓ beðið um frest. Þeir hafi verið búnir með tvívíddarvinnuna en átt svolítið eftir í þrívíddinni. Ákveðið hafi verið að hittast 2-3 vikum eftir að JS hafi hringt. Í mars hafi þeir JS og EÁ komið á fund til stefnanda. EÓ og GS hafi kynnt fyrir þeim verkið á skjávarpa, farið yfir greiningu á svæðinu, þýðingu staðsetningar o.s.frv. Þetta hafi verið góður fundur og fyrirsvarsmenn stefnda verið orðlausir af hrifningu. EÓ hafi farið að ræða næstu skref en JS sagt að þeir ætluðu að skoða þetta. Ekkert nákvæmt hafi komið fram í þeim efnum en möguleiki á fjármögnun verið nefndur. Í lok fundarins kveðst EÓ hafa sagt „ég sendi þér þá bara reikning fyrir þessum 1/3“. JS hafi svarað „reikning, ég ætla ekkert að borga fyrir þetta“. EÓ hafi svarað að fyrir honum væri það alveg „kýrskýrt“ að borga hefði átt 1/3 við lok vinnunnar og síðan 2/3, ef til framkvæmda kæmi, og aldrei hefði verið farið út í svona mikla vinnu nema það væri á hreinu að 1/3 yrði greiddur, sem dekkaði laun þeirra sem unnið hefðu að verkefninu. EÓ kvað skriflegan samning ekki hafa verið gerðan en það væri venjulegt hjá arkitektum í meðalstórum verkefnum og sérstaklega í „tillögufasa“. Oft væru tölvupóstar sendir á milli en stefndi hefði verið lélegur í að senda tölvupósta. Nokkrir tölvupóstar hefðu verið sendir í tengslum við sumarbústaðaverkefnið en enginn í þessu verkefni. EÓ kvaðst hafa verið svolítið sleginn við svör JS og velt fyrir sér hverju hann ætti að svara en ákveðið, vegna fyrri reynslu, að sitja á sér og „fara ekki með þetta í nein leiðindi“. Hann hefði brugðist þannig við í svipaðri aðstöðu áður og það hefði virkað þá. Hann hefði ákveðið að hafa sömu aðferð í þessu tilviki. JS og EÁ hafi virst ánægðir með tillöguna og EÓ ákveðið að halda áfram að vinna með þeim. Það hafi hins vegar ekki komið til neinnar frekari vinnu. EÓ hafi hringt reglulega í JS eftir þetta og oft vikulega. JS hafi jafnan svarað því til að þeir væru að skoða málið. Hann hafi talið sér trú um að þeir væru að fara í verkefnið og stefnandi myndi fá eitthvað af þessari vinnu til baka seinna. Um vorið 2010 hafi stefndi rætt um að breyta eigninni í íbúðarhótel. Vorið hafi komið og síðan sumarið. Þá hafi tiltekin arkitektastofa haft samband við sig og tjáð sér að þeir væru að vinna fyrir Icelandair og athuga hvort hægt væri að koma fyrir hóteli á Mýrargötureitnum. Síðar hafi hann komist að því að stefndi, Icelandair og arkitektastofan væru að gera með sér samning vegna Mýrargötu 2. EÓ hafi hitt JS í janúar 2011 til að kanna hvort þeir myndu greiða reikninginn. Ekki hafi náðst að semja. EÓ hafi boðið þeim að greiða eingöngu 1/3 en þá fokið í fyrirsvarsmenn stefnda. Hvorki þá eða síðar hafi náðst samkomulag um greiðslu reikningsins, að öllu leyti eða hluta. EÓ kvað þumalputtaregluna vera, þegar um svona vinnu væri að ræða, að einn tími færi í hverja 10 fm. Um hefði verið að ræða hefðbundið ferli miðað við að þeir hefðu ætlað sér að gera tillöguna vel og vanda til verks. Gunnar Sigurðsson (GS) fyrrverandi starfsmaður stefnanda gaf skýrslu fyrir dómi. GS kvaðst hafa, ásamt EÓ, farið á fund hjá stefnda til að ræða Mýrargötu-verkefnið en viðstaddir hefðu auk þeirra verið JS og EÁ. Þá hafi JS og EÁ komið nokkrum sinnum við á skrifstofu stefnanda til að ræða verkefnið. Þegar hönnunartillögurnar hefðu verið lagðar fram á fundi í mars hafi eigendur stefnda verið mjög ánægðir með þær. Eftir kynninguna hafi þeir sagst vera að fara að leita að fjárfestum. Sama hvað gerðist þá fengi stefnandi verkið, þótt ekki yrði nákvæmlega af þessari framkvæmd. Aðspurður hvort rætt hefði verið um greiðslu fyrir verkið kvaðst hann ekki treysta sér til að fullyrða að nefndar hefðu verið einhverjar upphæðir í því sambandi en hans „upplifun“ hefði verið að þeir væru að vinna að verki sem þeir ættu að hljóta. Stefndi hafi verið að leita að fjárfestum til að geta framkvæmt eitthvað við húsið. Þeir hafi setið uppi með húsið og ekkert getað gert við það. Stefnandi hafi átt að fá verkið, hvort sem notast yrði við þessar tillögur eða ekki. Sagðist hann halda að það hefði verið ástæðan fyrir því að farið var út í þessa vinnu og ekki krafist greiðslu við kynninguna. JS og EÁ hafi sagt „Arkiteó fær þetta jobb“. GS kvaðst ekki hafa verið í neinum samskiptum við stefnda eftir fundinn í mars 2009. Jens Sandholt (JS), annar af eigendum stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. JS kvaðst hafa fengið EÓ til að vinna fyrir sig að teikningu að sumarhúsi sem hann hafi ætlaði að reisa í Skorradal. Í einni ökuferð JS og EÓ í bæinn hafi tal þeirra leitt að því hvað væri í gangi í þjóðfélaginu og talið beinst að húsi sem stefndi ætti við Mýrargötu og verið hafi í útleigu fyrir skrifstofur. Farið væri að draga saman í leigu á skrifstofuhúsnæði hjá stefnda og til stæði að fara að breyta húsnæðinu í íbúðir eða hótel og reyna að koma öðru skipulagi á húsið. EÓ hafi skellti því fram hvort hann mætti koma með hugmynd að breyttri nýtingu á húsnæðinu og JS sagt að það væri alveg sjálfsagt. Hann mætti koma með einhverja hugmynd. Síðan hafi ekkert meira verið um þetta rætt og tíminn liðið. JS hafi verið í sambandi við félaga sinn (EÁ) og þeir ákveðið að leyfa EÓ að koma með tillögu að einhverskonar breytingu á húsnæðinu og þetta hafi endað með því að EÓ hafi farið í það verkefni. Aðspurður hvort þeir JS og EÁ hafi átt einhverja vinnufundi með stefnanda um hvernig vinnan ætti að líta út svaraði JS „nei ekkert svoleiðis“. Þá kvað hann stefnda ekki hafa lagt neinar línur í upphafi. Stefndi hafi ekki verið búinn að ákveða að fara út í neinar framkvæmdir en í sjálfu sér verið opinn fyrir öllum hugmyndum. Það hafi verið á valdi stefnanda að koma með einhverjar hugmyndir, engar línur verið lagðar og hann hafi mátt hafa alveg frjálsar hendur í þeim efnum. JS kvað sér hafa brugðið þegar tillagan hafi verið kynnt í mars 2009. Tillagan hafi eingöngu falið í sér íbúðir og verið í „2007 anda“. Hugmyndin hafi verið úr öllum takti við þjóðfélagið. Ekkert hafi verið rætt við stefnanda um áframhaldandi vinnu. EÓ hafi skilið tillöguna eftir hjá þeim og „við í sjokki yfir því hvað búið var að leggja mikla vinnu í það sem átti að vera hugmynd, án þess að tala við okkur, þannig að við sátum bara berskjaldaðir“. Það hafi aldrei hvarflað að stefnanda að biðja um svona mikla vinnu. EÓ hafi farið þess á leit, hvort hann mætti koma með hugmynd að breytingu á húsnæðinu og honum hafi verið það heimilt. JS sagði aðspurður að ekki hefði verið talað um neinar greiðslur, hvorki í upphafi eða við kynninguna. Ef við gætum nýtt okkur hugmyndina myndi það detta inn í það verkefni. Aldrei hafi komið til greina að fara út í einhverja hugmyndavinnu sem greitt yrði fyrir, hvort sem þeir gætu notað hana eða ekki. Þeim hafi þótti leiðinlegt að EÓ væri búinn að setja svona mikla vinnu í þetta en það eina sem þeir hafi getað lofað honum var að ef til breytinga á húsnæðinu kæmi fengi hann að vera með í því. Til hafi staðið „að fara með þetta í hótelbyggingu eða eitthvað“ og þá hafi hugmyndin hjá þeim verið að fara með verkefnið í samkeppni og fá tvo, þrjá eða fjóra arkitekta til að koma með tillögur að breytingum og að sjálfsögðu hafi EÓ mátt þá vera einn af þeim. Eftir að stefnandi hafi lagt fram teikningarnar hafi EÓ hringt í hann til að forvitnast um hvort þeir ætluðu ekki að fara af stað með að breyta eigninni í hótel. Hann hafi hins vegar ekki hringt út af þóknun. Það hafi verið alveg ljóst að þeir hafi ekki ætlað að borga tillöguna nema hún gæti orðið að einhverju verkefni. Stefndi hafi verið með húsnæði sem verið hafi í útleigu sem skrifstofuhúsnæði. Þeir hafi verið farnir að missa leigutaka og þá hafi þurft að snúa dæminu einhvern veginn við. EÓ hafi verið kominn með hugmynd og að sjálfsögðu hafi þeir ætlað að leyfa honum að vera með, ef þeir færu af stað. Hins vegar hafi því ekki verið lofað að hann fengi þetta borgað sérstaklega. Menn komi með hugmyndir í hugmyndasamkeppnir og ekki sé greitt fyrir allar hugmyndir. Mýrargatan verði ekki nýtt í samræmi við þær teikningar sem stefnandi hafi lagt fram. Stefndi hafi farið að athuga með leigutaka, ef þeir færu af stað í hótelbyggingu. Hugmyndin hafi endað inn á borði hjá Icelandair. Þeir hafi komið með sinn arkitekt og stefndi ekkert haft með það val að gera. Slegið hafi verið út af borðinu að vera með samkeppni. Aðspurður hvort hann hefði hringt í stefnanda til að ýta á eftir því að tillagan yrði kláruð svaraði JS því til að vel gæti verið að hann hefði spurt EÓ um hvort einhverjar hugmyndir væru að fæðast, eitthvað sem EÓ myndi krota á blað til að sýna hvert ætti að stefna. EÓ hafi svarað því til að hann væri alltaf að hugsa málið. Góðar hugmyndir gerðust hægt. Nánar aðspurður um samskipti þeirra EÓ varðandi Mýrargötuverkefnið svaraði JS því til að málið hefði í byrjun borið á góma, þegar þeir EÓ hefðu verið að keyra milli staða í tengslum við annað verkefni sem EÓ hefði verið að vinna persónulega fyrir JS. Eina skiptið sem þeir EÓ hafi þar fyrir utan hist af þessu tilefni hafi verið þegar EÓ hafi komið á skrifstofu stefnda og JS sýnt honum teikningar af Mýrargötuhúsinu. Það hafi verið um haustið 2008. JS hafi átt teikningar af húsinu og sjálfsagt hafi verið að leyfa honum að sjá hvernig húsið liti út. Enginn annar hafi verið viðstaddur, bara þeir EÓ. JS og EÁ hafi farið á skrifstofu stefnanda þar sem EÓ og GS hafi kynnt teikningarnar fyrir þeim en EÓ hafi kallað þá á fundinn. Þetta hafi verið í þeim anda sem hafi verið liðinn, lúxusíbúðir og allt það. Þeir hafi verið búnir að kasta gríðarlegri vinnu í þetta án þess að tala við stefnda. Hann hafi verið ósáttur við að menn væru að vinna þessa gríðarlegu vinnu án þess að tala við þá og ekki búið að tala um verkefni. Þetta hafi bara verið hugmyndafræði. Hluti af starfi stefnda sé að taka byggingar og breyta þeim. Aðspurður, hvort aldrei hefði verið rætt um kostnað fyrir fundinn í mars 2009 svaraði JS því til að hann hefði tekið þátt í alútboðum og allskyns útboðsferlum þar sem mönnum hafi verið boðið að taka þátt í samkeppni. Hann hafi ekki leitað til EÓ með neitt. Þeir EÓ hafi verið að spjalla um daginn og veginn á leið frá sumarbústaðalóð JS. JS hafi ekki átt frumkvæði að því að biðja EÓ að koma með hugmynd að Mýrargötunni. EÓ hafi spurt hvort hann mætti ekki koma með hugmynd. JS hafi sagt, „komdu með hugmynd“. Hann hafi ekki verið að biðja hann um eitt né neitt. Hvað hafi verið að því að leyfa honum að rissa upp einhverja hugmynd? Síðan líði sex mánuðir. Svona hafi þetta verið. Aðspurður hvort kostnaður við þessa vinnu hafi komið til tals á fundinum í mars 2009 svaraði JS því til að það hafi komið honum á óvart að hugmyndafræði kæmi þarna fullmótuð. Hvað varðaði samskiptin við EÓ, eftir fundinn í mars 2009, svaraði JS því til að EÓ hefði verið að hringja og forvitnast um hvort þeir væru búnir að taka ákvarðanir um hvað gert yrði við húsið. Hann hefði hringt og spurt hvað væri að gerast. Þeir hafi verið að velta því fyrir sér hvað þeir ættu að gera við húsið en breyta þyrfti notkuninni í íbúðir eða hótel. EÓ hafi verið lofað að hann fengi aðkomu að útboði ef til kæmi en síðan hafi málið þróast með öðrum hætti. JS kvaðst muna eftir fundi í janúar 2011, sem haldinn hafi verið til að ræða reikning stefnanda. Stefnandi hafi verið búinn að senda þeim reikning en þeir hafnað honum alfarið. EÓ hafi boðað fund til að ræða hvort hægt væri að leysa málið. EÓ hafi komið með hugmynd upp á helming, að sig minnti, en það hafi verið algerlega óásættanlegt. Einar Ágústsson (EÁ) annar af eigendum stefnda gaf skýrslu fyrir dómi. Í máli hans kom fram að JS hefði tjáð honum að EÓ hefði áhuga á að koma með tillögu vegna Mýrargötunnar. Hefði hann samþykkt að hann fengi að koma með tillögu eða hugmynd. Hann kvaðst hafa farið á skrifstofu stefnanda til að sjá tillöguna en fundist hún vera út úr kortinu og hafi honum brugðið við að sjá hversu mikla vinnu búið hafi verið að leggja í tillöguna. Á fundinum hafi ekki verið rætt um framhald á vinnu stefnanda. Það hafi ekki verið fyrr en á þessum fundi að spurningin um þóknun hafi komið upp. EÓ hafi komið til þeirra og beðið um að fá að gera tillögu að nýtingu á húsinu. Þeir hafi samþykkt það. Þeir hafi ekki átt von á öðru til að byrja með en einhverju rissi og síðan samskiptum eftir það. Telja verður nægilega sannað með framangreindum skýrslum þeirra JS, annars af eigendum stefnda og EÓ, eiganda stefnanda, að vinna á vegum stefnanda að hönnunartillögu vegna fasteignarinnar Mýrargata 2 hafi hafist að frumkvæði stefnanda. Aðila málsins greinir á um, hvort stefndi hafi átt að greiða fyrir þessa vinnu, ef ekki kæmi, í framhaldi af hönnunartillögunni, til frekari vinnu stefnanda við fyrirhugaðar breytingar á fasteigninni. Óumdeilt er að ekki var óskað eftir vinnu stefnanda við þær framkvæmdir, sem stefndi ákvað síðar að ráðast í, og að við þær framkvæmdir var ekki notast við umrædda hönnunarvinnu stefnanda. Fyrir liggur að ekki var gerður skriflegur samningur um þá hönnunarvinnu sem stefnandi krefur stefnda um greiðslu fyrir, samkvæmt reikningi dagsettum 12. janúar 2012. Eins og áður er rakið hélt eigandi stefnanda, EÓ, því fram í skýrslu sinni fyrir dómi að ekki tíðkaðist meðal arkitekta að gera skriflega verksamninga um hönnunarvinnu, við verkefni af þeirri stærð sem hér um ræðir, fyrr en fyrir lægi að af verkefni yrði og væru skriflegir samningar almennt ekki gerðir á tillögustigi. Í málinu liggur ekkert fyrir um hvort venja af þessu tagi sé almennt viðurkennd meðal arkitekta hér á landi og þeirra sem kaupa þjónustu þeirra og verður stefnandi að bera hallann af sönnunarskorti í þeim efnum, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá myndi tilvist slíkrar venju, jafnvel þótt sönnuð væri, ekki svara því hvort arkitektar eigi almennt rétt á þóknun fyrir hönnunartillögur, af því tagi sem hér um ræðir, ef ekki er ráðist í framkvæmdir á grundvelli tillagnanna. Það stóð stefnanda næst að tryggja sönnun fyrir því að hann ætti rétt til endurgjalds fyrir þá hönnunarvinnu sem ráðist var í á hans vegum, í framhaldi af samtali EÓ og JS, á árinu 2008. Þetta á ekki síst við með hliðsjón af því hversu mikla vinnu starfsmenn stefnanda lögðu í verkefnið og að ekki liggur fyrir að stefndi hafi samþykkt að stefnandi réðist í jafn umfangsmikla vinnu við verkefnið og raun ber vitni. Hefði stefnanda verið í lófa lagið að tryggja slíka sönnum með skriflegum samningi eða á annan hátt. Hefði það verið í samræmi við Siðareglur Arkitektafélags Íslands en samkvæmt grein 3.3. í reglunum er arkitekt skylt að veita verkkaupa sem gleggstar upplýsingar um framkvæmd og áætlaðan kostnað fyrirhugaðs verkefnis og sjá til þess að gerður sé skilmerkilegur samningur um verkefnið. Slíkt verklag hefði einnig verið í samræmi við góða viðskiptahætti á sviði verksamninga. Verður stefnandi að bera hallann af að slíkur samningur var ekki gerður, eftir því sem aðila máls þessa greinir á um atriði, sem alla jafna hefðu verið hluti af slíkum verksamningi. Fyrirliggjandi hönnunarteikningar stefnanda sýna að stefnandi lagði mikla vinnu í tillögurnar. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á, gegn eindregnum andmælum stefnda, að stefnda hafi verið ljóst eða mátti vera ljóst að um jafn mikla vinnu yrði að ræða og raun ber vitni og af þeirri ástæðu mátt reikna með að þurfa að greiða eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir tillögurnar, án tillits til þess hvort vinnan nýttist honum við eftirfarandi framkvæmdir. Í því sambandi verður ennfremur að hafa í huga að gegn andmælum stefnda er ósannað að stefnandi og stefndi hafi haft samband sín á milli og samráð á hönnunartímanum, sem samkvæmt verkyfirliti stefnandi stóð í um þrjá mánuði. Engir verkfundir voru haldnir á þessum tíma né miðlaði stefnandi til stefnda upplýsingum um stöðu verkefnisins og umfang, sem þó hefði verið eðlilegt, ekki síst með hliðsjón af því hversu miklum tíma var varið í verkefnið. Stefnanda hefur ekki, gegn eindregnum andmælum stefnda, tekist að sanna að hann eigi á grundvelli samnings aðila lögvarða kröfu til þóknunar þeirrar sem hann krefur stefnda um í máli þessu en stefnandi byggir kröfu sína til þóknunar eingöngu á meintu samkomulagi aðila. Með vísan til framanritaðs verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af atvikum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, fellur málskostnaður milli aðila niður. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, J. E. Skjanni, byggingaverktakar ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Arkiteó ehf., í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 454/2007
Heimild dómara til leiðréttingar Heimvísun
Í málinu var kveðinn upp dómur í héraði 4. apríl 2007 þar sem ekki var tekið tillit til breyttrar kröfugerðar O. Hinn 1. júní 2007 var málið tekið fyrir að nýju og dómsorðið leiðrétt með vísan til 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þannig að tekið var tillit til hinnar breyttu kröfugerðar sem báðir aðilar höfðu lýst sig samþykka. Talið var að þessi efnisbreyting hefði farið út fyrir þær heimildir sem dómari hefði samkvæmt framangreindu ákvæðinu til að leiðrétta dóm eftir uppsögu hans. Yrði því ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim í hérað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. júlí 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 15. ágúst sama ár og var því áfrýjað öðru sinni 30. ágúst 2007. Áfrýjandi krefst þess aðallega að höfuðstóll kröfu stefnda verði lækkaður um 2.903.879 krónur og að áfrýjanda verði því aðeins gert að greiða stefnda 1.652.621 krónu. Til vara krefst áfrýjandi annarrar minni lækkunar á kröfu stefnda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjaness var kveðinn upp dómur í málinu 4. apríl 2007 og hljóðaði dómsorð hans svo: „Stefnda, Björg Ólafía Vacchiano greiði stefnanda Oddgeir Kr. Axelssyni 2.056.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 1.056.500 krónum frá 15. febrúar 2006 til 15. mars 2006, en af 2.056.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Hinn 1. júní 2007 var að nýju háð dómþing í Héraðsdómi Reykjaness og málið tekið fyrir. Viðstaddir voru héraðsdómarinn ásamt tveimur meðdómsmönnum. Í þingbók Héraðsdóms Reykjaness var þá skráð: „Með vísan til 116. gr. laga nr. 91/991 og með samþykki umboðsmanna aðila hefur framangreindur dómur verið leiðréttur um bersýnilega villu um stefnufjárhæð og niðurstöðu sbr. dómskjal nr. 15, og er dómsorðið eftir leiðréttinguna þannig; Umboðsmenn aðila eru ekki mættir en þeir vissu af fyrirtökunni.“ Til bókar var síðan fært svohljóðandi dómsorð: „Stefnda, Björg Ólafía Vacchiano greiði stefnanda Oddgeir Kr. Axelssyni 4.556.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 1.056.500 krónur frá 15. febrúar 2006 til 15. mars 2006, en af 2.056.500 krónum frá þeim degi til 15. apríl 2006 og af 4.556.500 krónum frá degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómara heimilt að leiðrétta ritvillur, reikningsskekkjur, nafnskekkjur og aðrar bersýnilegar villur í dómi. Af ákvæðinu leiðir að dómara er heimilt að leiðrétta þess háttar skekkjur í texta dóms en það heimilar ekki að gerðar séu efnisbreytingar á dómi eftir uppkvaðningu hans, sbr. dóm Hæstaréttar frá 1987, í dómasafni réttarins það ár, bls. 437, þar sem skýrt er sambærilegt ákvæði í 2. mgr. 195. gr. eldri laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði. Samkvæmt gögnum málsins verður ráðið að þau mistök hafi orðið að upphafleg krafa hafi verið lögð til grundvallar dómi en ekki sú krafa, sem aðilar eru sammála um að stefndi hafi haft uppi þegar málið var tekið til dóms. Efnisbreytingar sem fyrr var getið og gerðar voru á dóminum 1. júní 2007 fóru samkvæmt framansögðu út fyrir þær heimildir sem dómari hefur til að leiðrétta dóm eftir uppsögu hans samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Af þessum sökum verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar eftir þörfum, nýs málflutnings og dómsálagningar á ný. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 159/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stendur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 13. apríl 2011, klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 32/2022
Hæfi dómara Vanhæfi Ómerking dóms Landsréttar
Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að einn dómari málsins í Landsrétti hefði verið vanhæfur til að fara með málið og dæma í því á grundvelli b-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómur Landsréttar var því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar fyrir Landsrétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2022. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.327.715 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2018 til 19. janúar 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 18. júlí 2019 að fjárhæð 1.261.312 krónur. Áfrýjandi krefst í báðum tilvikum málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og greiðslu málskostnaðar.4. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt 9. nóvember 2022 um formhlið þess.Ágreiningsefni5. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir 2. september 2016 við leikskóla stefnda þar sem áfrýjandi starfaði sem leikskólakennari. Ágreiningur málsins lýtur einvörðungu að því hvort áfrýjandi hafi orðið fyrir slysi í starfi eða utan starfs og þá hvort bætur til hennar verða gerðar upp á grundvelli reglna stefnda nr. 1/90 vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi eða hvort um bætur til hennar fari eftir reglum stefnda nr. 2/90 vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir utan starfs.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 27. maí 2022 með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-56. Leyfið var meðal annars veitt á þeim grundvelli að dómur Landsréttar kynni að vera bersýnilega rangur að formi til af þeirri ástæðu að einn dómara málsins, Kristbjörg Stephensen, hefði verið vanhæf með vísan til b- og g-liða 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að dæma málið þar sem hún hefði verið borgarlögmaður þegar slys áfrýjanda var tilkynnt til embættisins.7. Fyrir Hæstarétti var krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms og á því byggt að fyrrgreindur landsréttardómari hefði verið vanhæf til að dæma málið. Flutningur um formhlið málsins laut að því.Málsatvik8. Slys það sem málið er sprottið af átti sér stað er starfsmenn leikskóla stefnda tóku þátt í tilteknum leik sem starfsmannafélag leikskólans skipulagði sem þátt í hópefli við lok starfsdags er haldinn var í leikskólanum. Varð það með þeim hætti að samstarfsmaður áfrýjanda hljóp á hana með þeim afleiðingum að hún féll illa og hlaut áverka á vinstra hné og var í kjölfarið flutt á sjúkrahús. Reyndist áfrýjandi hafa slitið krossband og hluta af innra hliðarbandi á vinstra hné og auk þess hlotið skemmd í liðþófa. Hún mun hafa verið óvinnufær með öllu í átta vikur eftir slysið og aftur í átta vikur eftir að aðgerð var gerð á hnénu. Slysið var tilkynnt til Sjúkratrygginga Íslands 20. september 2016 og til Vinnueftirlits ríkisins 21. september sama ár.9. Af hálfu lögmannsstofunnar Fulltingis slf. var embætti borgarlögmanns sent tölvubréf 14. nóvember 2016 þar sem tilkynnt var um slysið og óskað eftir því að málið yrði skráð hjá stefnda og tilkynnt um fyrirhugaða gagnaöflun. Jafnframt var óskað eftir því að send yrði staðfesting á bótaskyldu sem fyrst. 0. Í svarbréfi 16. sama mánaðar til Fulltingis slf., sem undirritað var fyrir hönd borgarlögmanns af tilgreindum lögmanni, kom fram að slysið hefði verið skráð hjá embættinu. Jafnframt sagði í bréfinu að áfrýjandi hefði sem starfsmaður stefnda verið slysatryggð allan sólarhringinn og að um uppgjör bóta færi samkvæmt þeirri tryggingu sem um viðkomandi starfsmann gilti. Á slysdegi hefði hún þegið laun samkvæmt kjarasamningi KÍ vegna Félags leikskólakennara og að samkvæmt 7. kafla samningsins giltu um skilmála tryggingarinnar reglur sem samþykktar voru í borgarráði 5. júní 1990 um skilmála slysatryggingar starfsmanna Reykjavíkurborgar nr. 1/90 (slys í starfi) og nr. 2/90 (slys utan starfs/frítímaslys). Vísað var til þess að í tilvitnuðu tölvubréfi starfsmanns Fulltingis slf. hefði komið fram að slys áfrýjanda hefði átt sér stað á vinnutíma. Því giltu fyrrgreindar reglur nr. 1/90 með þeim fyrirvörum um uppgjör bóta sem þar kæmu fram. Jafnframt sagði í bréfinu að engin afstaða væri tekin til hugsanlegrar bótaskyldu stefnda enda ekki unnt að leggja mat á hana fyrr en öll gögn og upplýsingar lægju fyrir. Í þessu samhengi væri einnig bent á þá fyrirvara sem tilgreindir væru í tilvitnuðum reglum og kynnu að eiga við í tilviki áfrýjanda.1. Læknisfræðileg örorka hennar var metin 15% með matsgerð læknis 23. nóvember 2018 og er enginn ágreiningur um afleiðingar slyssins og bótaskyldu stefnda. Með bréfi áfrýjanda 19. desember 2018 var þess farið á leit að bætur yrðu greiddar í samræmi við matsgerð auk útlagðs kostnaðar.2. Með tölvubréfi stefnda 25. janúar 2019 var lögð fram tillaga að bótauppgjöri og í tölvubréfi 30. sama mánaðar kom fram sú afstaða stefnda að um frítímaslys hefði verið að ræða.3. Endanleg niðurstaða stefnda um að slysið teldist frítímaslys var áréttuð í tölvubréfi til áfrýjanda 4. júní 2019. Áfrýjandi tilkynnti í kjölfarið með tölvubréfi 8. júlí 2019 að hún hefði ákveðið að ganga til uppgjörs með fyrirvara um að bætur samkvæmt reglum nr. 1/90 yrðu sóttar fyrir dómi þar sem af hennar hálfu væri litið svo á að slysið hefði verið vinnuslys.4. Tjón áfrýjanda var gert upp 11. júlí 2019 á grundvelli reglna nr. 2/90 en áfrýjandi gerði fyrirvara við mat á læknisfræðilegri örorku og réttmæti niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar. Þá var áskilinn réttur til að endurmeta afleiðingar slyssins og krefja stefnda um frekari bætur vegna þess. Jafnframt var gerður fyrirvari við ákvörðun borgarlögmanns um að gera upp bæturnar með vísan til reglna nr. 2/90 í stað reglna nr. 1/90 og áskilinn réttur til að sækja frekari bætur á grundvelli þeirra reglna.5. Kristbjörg Stephensen var ráðin borgarlögmaður 1. júlí 2007 og lét af því starfi 30. september 2017. Hún var skipuð dómari við Landsrétt í júní 2017 og tók við embætti 1. janúar 2018. Hún gegndi því stöðu borgarlögmanns þegar svarbréf stefnda vegna slyssins sem málið er sprottið af var sent áfrýjanda 16. nóvember 2016.Málatilbúnaður aðila um formhlið máls6. Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu dóms Landsréttar á því að fyrrgreindur landsréttardómari hafi verið vanhæf á grundvelli b-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 til að dæma málið þar sem hún hefði gegnt starfi borgarlögmanns er slys áfrýjanda var tilkynnt þangað og hafi því komið að hagsmunagæslu fyrir stefnda í tengslum við sakarefni málsins. Jafnframt séu atvik málsins og aðstæður til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans í efa í skilningi g-lið 5. gr. laganna. 7. Af hálfu stefnda er því haldið fram að málsástæða byggð á vanhæfi dómarans sé of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi vísar til þess að það hafi verið ljóst nokkru fyrir flutning málsins í Landsrétti hvaða dómarar skipuðu dóminn og verði að telja að áfrýjanda hafi borið þá þegar að tefla fram málsástæðu um vanhæfi dómarans. Þá mótmælir stefndi því að nefndur dómari hafi komið að hagsmunagæslu fyrir stefnda varðandi sakarefnið eða veitt áfrýjanda ólögskyldar leiðbeiningar um málið í skilningi b-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Þótt dómarinn hafi verið borgarlögmaður þegar tilkynning um slys áfrýjanda barst og þegar lögmaður á skrifstofu hennar sendi áfrýjanda móttökubréf vegna tilkynningarinnar hafi dómarinn hvorki komið að ákvörðun um hvort bótaskylda væri fyrir hendi hjá stefnda vegna slyss áfrýjanda né á hvaða grundvelli. Dómarinn hafi því hvorki gætt réttar stefnda vegna málsins né veitt leiðbeiningar um það í skilningi b-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Málið hafi hvorki komið til efnislegrar meðferðar hjá stefnda né ákvörðun verið tekin í því af hálfu hans þegar dómarinn var borgarlögmaður. Engin atvik eða aðstæður séu því fyrir hendi að öðru leyti sem séu til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991.Niðurstaða8. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og aðilar njóti jafnræðis að því leyti en ákvæðið sæki fyrirmynd sína í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þar segir að þegar kveða skal á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti skuli hann eiga rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.9. Fyrirmæli um sérstakt hæfi dómara til að fara með og dæma einkamál eru í 5. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lýst nánar tilgreindum atvikum eða aðstæðum í liðum a til f. Þegar þeim liðum sleppir segir síðan í g-lið greinarinnar að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.20. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál er þess að gæta að tilgangur hæfisreglna að réttarfarslögum er ekki aðeins að koma í veg fyrir að dómari dæmi mál ef hann er hlutdrægur gagnvart aðilum máls eða sakarefni, heldur jafnframt að tryggja traust bæði aðila máls og almennings til dómstóla með því að dómari standi ekki að úrlausn máls þegar réttmætur vafi gæti risið um óhlutdrægni hans. Sé slíkur vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víki sæti.21. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/1991 gætir dómari að hæfi sínu af sjálfsdáðum og gildir sú regla á öllum dómstigum, sbr. 166. og 190. gr. laganna. Af því leiðir að dómara ber að víkja sæti ef vanhæfisástæða er fyrir hendi þótt málsaðili hafi ekki uppi kröfu um það. Að sama skapi verður dómur undirréttar ómerktur ef vanhæfur dómari hefur dæmt mál og gildir þá alla jafna einu þótt aðili máls hafi vitað eða mátt vita að vanhæfur dómari sat í því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. febrúar 2013 í máli nr. 444/2012. Samkvæmt þessu breytir engu þótt áfrýjandi hafi ekki haft uppi málsástæðu byggða á vanhæfi landsréttardómarans fyrr en í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti. Hvað varðar skyldu dómara til að gæta sjálfur að hæfi sínu hefur ekki þýðingu hvort ástæða vanhæfis eru þau atriði sem rakin eru í liðum a til f í 5. gr. eða þau atvik eða aðstæður sem tilgreind eru í g-lið sömu greinar enda standa til þess ríkir hagsmunir samkvæmt framansögðu að vanhæfur dómari dæmi ekki mál.22. Samkvæmt b-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með og dæma mál ef hann hefur gætt réttar aðila varðandi sakarefnið eða veitt honum ólögskyldar leiðbeiningar um það. Verður því sá sem gætt hefur hagsmuna aðila vegna sakarefnisins vanhæfur og skiptir þá engu hvort hagsmunagæslan var umfangsmikil eða óveruleg, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. október 1987 í máli nr. 190/1987 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1189 og dóm réttarins 13. mars 1995 í máli nr. 59/1995 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 692.23. Eins og rakið hefur verið gegndi Kristbjörg Stephensen starfi borgarlögmanns þegar bréf var sent áfrýjanda 16. nóvember 2016, undirritað fyrir hennar hönd, þar sem fram kom að um slys áfrýjanda færi eftir reglum stefnda nr. 1/90 um slys í starfi. Þótt ekki hafi með bréfinu verið tekin endanleg afstaða til bótaskyldu stefnda er ljóst samkvæmt framangreindu að landsréttardómarinn kom á því stigi málsins að hagsmunagæslu fyrir hann og breytir engu eins og áður segir hvort sú hagsmunagæsla var umfangsmikil eða óveruleg. Var dómarinn því vanhæfur til að dæma málið, sbr. b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Hinn áfrýjaði dómur verður því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar á ný fyrir Landsrétti.24. Rétt er að hvor aðili greiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=28f24c3d-f733-4adc-adca-124ae99c1d04&verdictid=976f54fd-dc4b-4c6d-b6b2-ceb4231659a1
Mál nr. 602/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allttil fimmtudagsins 19. október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að þvífrágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 21. september 2017 Héraðssaksóknari hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, nígerískum ríkisborgara, fæddum [...],verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum,þó eigi lengur en til fimmtudagsins 19. október 2017.Fallist dómurinn ekki á kröfu embættisinsum gæsluvarðhald er þess krafist að dómurinn banni sakborningi að fara aflandinu og að honum verði í úrskurðarorði gert skylt að tilkynna Lögreglunni áhöfuðborgarsvæðinu um verustað sinn og gefa sig fram við hana á lögreglustöðdaglega. Þá skuli sakborningur afhenda lögreglu vegabréf sitt til varðveislu. Í greinargerð saksóknarfulltrúakemur fram að Héraðssaksóknari hafi gefið út ákæru þann 20. september sl. áhendur m.a. umræddum X fyrir peningaþvætti í febrúar 2016. Sé hann ákærðurfyrir að hafa skipulagt og gefið fyrirmæli um peningaþvætti þegar meðákærðuhafi tekið við 31.600.000 krónum af ótilgreindum aðila, geymt fjármunina ábankareikningum, nýtt að hluta, flutt að hluta, sent að hluta til Ítalíu ogmillifært 20.500.000 krónur af umræddu fé á bankareikning félagsins [...] íHong Kong, þrátt fyrir að þau hafi mátt vita að um væri að ræða ólöglega fengiðfé, en um hafi verið að ræða fé sem ótilgreindur aðili hafi komist yfir meðfjársvikum í tengslum við viðskipti félaganna [...] í Suður Kóreu og [...]. Séubrotin nánar rakin í ákærunni. Ákærði [...] hafi verið framseldur tilÍslands frá Ítalíu vegna rannsóknar málsins og hafi setið í gæsluvarðhaldi frá17. ágúst sl., fyrst vegna rannsóknarhagsmuna en með úrskurði héraðsdómsReykjavíkur frá 24. ágúst sl. í máli nr. R-280/2017 hafi hann verið úrskurðaðurí gæsluvarðhald í 4 vikur með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Hafi dóminum þótt atvikum þannig háttað að ekki yrði talið að nærverahans yrði tryggð með öðrum og vægari úrræðum. Héraðssaksóknari telji augljóstað svo sé enn.Rannsókn málsins hafi hafist á grundvellitilkynningar til peningaþvættisskrifstofu embættis Héraðssaksóknara um ætlaðpeningaþvætti. Rannsókn embættis héraðssaksóknara hafistaðið síðan 25. febrúar 2016 og hafi mikill tími farið í umfangsmiklaupplýsinga- og gagnaöflun sem farið hafi fram í því skyni að athuga kæruefni,afmarka hina ætluðu refsiverðu háttsemi og rekja millifærslu umræddra fjármuna.Húsleitir hafi farið fram á nokkrum stöðumog 5 aðilar sætt gæsluvarðhaldi við rannsókn málsins.Í skýrslutöku hjá lögreglu sagðist Y,sakborningur í málinu, hafa kynnst manni að nafni A á einkamálasíðu á árinu 2006.Þau hafi síðan nokkrum sinnum hist á Ítalíu og einu sinn annars staðar íEvrópu, mögulega Þýskalandi. Seint á árinu 2015 mun A síðan hafa haftsamband við Y og beðið hana um að útvega íslenskan bankareikning vegnafyrirhugaðrar millifærslu fjármuna á reikninginn. Y sagðist þá hafa fengiðheimild hjá Z, sem einnig sé sakborningur í málinu, til að láta millifærafjármuni inn á reikning fyrirtækis hans [...].Að tilstuðlan A hafi X komið til landsins2. febrúar sl., gagngert til þess að veita viðtöku hluta umræddra fjármuna ogsenda þá með símgreiðslu til félagsins [...] í Hong Kong. Til þess hafi hannhaft meðferðis nauðsynleg skjöl sem verið hafi tilhæfulausir reikningar umviðskipti milli aðila sem ekki hafi átt við rök að styðjast. Að beiðni A hafi Xverið sóttur af Y og honum ekið á hótel í Hafnarfirði og honum fengið SIM kortsvo unnt væri að hafa samband við hann.Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að X hafikomið til landsins gagngert til þess að veita viðtöku hluta umræddra fjármunaog senda þá með símgreiðslu til félagsins [...] í Hong Kong. Til þess hafi hannhaft meðferðis nauðsynleg skjöl sem verið hafi tilhæfulausir reikningar umviðskipti milli aðila.Y, Z og Þ, öll ákærð í málinu, munu síðanhafa farið í Arion banka hf. með skjöl sem X hafði útbúið og millifært í tvennulagi um 21,7 milljón króna til félagsins í Hong Kong.Umræddur X virðist því hafa útbúiðnauðsynleg skjöl svo unnt væri að koma hluta fjármunanna úr landi auk þess semhann hafi móttekið reiðufé. Það sé einnig grunur lögreglu að X tengist beintþeim aðilum sem hafi komið því til með blekkingum í tölvupóstsamskiptum aðfjármunirnir hafi verið greiddir á reikning [...] í stað [...].X hafi farið af landi brott þann 10.febrúar 2016 og hafi því lögreglu verið nauðsynlegt að krefjast þess viðHéraðsdóm Reykjavíkur að gefin yrði út alþjóðleg handtökuskipun á hendur honum.Krafa um handtökuskipun hafi verið lögð fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur þann 30.mars 2016 og hafi úrskurðurinn verið gefinn út samdægurs.Með bréfi til skrifstofu almannaöryggisinnanríkisráðuneytisins, dags. 4. apríl 2016, hafi verið óskað eftir því að Xyrði eftirlýstur og hann handtekinn hvar sem til hans myndi nást og hannframseldur íslenskum yfirvöldum. Þann 14. febrúar sl. hafi borist tölvupósturfrá lögreglufulltrúa í alþjóðadeild Ríkislögreglustjóra þess efnis að X hafiverið handtekinn á flugvellinum í Bologna á Ítalíu. Þann 15. febrúar sl. hafi skrifstofaalmannaöryggis innanríkisráðuneytisins sent beiðni til ítalskra yfirvalda umframsal hans. Ítölsk dómsmálayfirvöld hafi samþykktframsalið þann 10. júlí sl. og hófst þá undirbúningur að flutningi X tillandsins af hálfu alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra. Hafi hann loks veriðfluttur til landsins 17. ágúst sl.Við yfirheyrslu hafi X kannast við að hafakomið til Íslands í lok janúar eða byrjun febrúar að beiðni áðurnefnds A. Hannhefði aldrei komið til Íslands og verið forvitinn um landið og fallist á þaðþar sem hann hafi fengið frítt flugfar og uppihald auk þess sem A hafi lofaðhonum 500 evrum að launum við komuna tilbaka til Ítalíu. Tilgangur ferðarinnarhafi verði að eiga samskipti við Y vegna millifærslu á fjármunum sem A hafisagt að væru vegna einhverra viðskipta sem hann vissi ekki hver væru. Y muniekki hafa svarað símtölum A og hann því verið farið að lengja eftirpeningamillifærslunum og þar sem hann treysti henni ekki hafi hann sent X tilað fá staðfestingu á millifærslunum og senda sér afrit að millifærslukvittunumað þeim loknum. Hann sagðist hins vegar ekki hafa verið viðstaddur eðaframkvæmt neina millifærslur sjálfur.X hafi kannast við að hafa hittsakborningana Y, Z og Þ og farið út að borða og skemmt sér með þeim en aðrahafi hann ekki hitt.X hafi ekki kannast við að hafa komið meðþau gögn sem sakborningar í málinu hafi sagt að hann hefði framvísað eða þáútbúið reikninga sem bornir voru undir hann í yfirheyrslunni. Hann hafi aðeinsséð tvær millifærslukvittanir sem hann hafi tekið mynd af á síma og sent A.Við brottförina frá Íslandi hafi Y síðanafhent honum íslenska fjármuni sem hún hafi sagt X að skipta í evrur áflugvellinum og afhenda A. Muni þetta hafa verið um 2700 evrur en hluti af þvíhafi verið afgangur af framfærslupeningum sem Y hafi látið X hafa við komunatil Íslands að beiðni A.Eins og áður sagði hafi X veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 17. til og með24 ágúst 2017, sbr. úrskurð R-273/2017. Hann hafi síðan verið úrskurðaður íáframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli b liðar 1. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. úrskurð R-280/2017, til 21. september 2017.Hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 528/2017 semkveðinn var upp 25. ágúst 2017.Þann 23. ágúst 2017 hafi verið tekinskýrsla af Y og framburður X borin undir hana. Hún hafi ekki kannast við að hafalátið X hafa peninga, hvorki við komuna til landsins né við brottförina. Þá hafihún haldið sig við þann fyrri framburð að X hafi komið með þau skjöl semvörðuðu hin meintu viðskipti sem voru forsenda fyrir millifærslunum.Í skýrslutöku 24. ágúst, hafi X haldið sigvið fyrri framburð og hafnað framburði Y.Telja verði hvoru tveggja ríka almanna- ogeinkahagsmuni fyrir því að fallist verði á umbeðna kröfu. Sé um að ræðastórfellt peningaþvætti, sem hagsmunir almennings krefjist að saksótt verðifyrir. Meint brot varði öll verulega fjárhagslega hagsmuni og verulega hagsmuniaðila sem hafi átt í hvers konar viðskiptum við [...] á umræddum tíma. sem ollu[...] og hinum suður kóreska viðskiptavini þess gríðarlegu tjóni. Héraðssaksóknari telji að gæsluvarðhald sénauðsynlegt til að tryggja návist ákærða X við meðferð málsins fyrir dómi. Hanneigi eiginkonu og barn sem búi í Ghana og í Nígeríu. Líta verði til þess að hann hafi ekki komið sjálfviljugurtil landsins heldur eftir framsal í fylgd lögreglufulltrúa. Þá sé ákærðierlendur ríkisborgari sem engin tengsl hafi við landið og því veruleg hætta áað hann reyni að koma sér undan saksókn gangi hann laus. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga 88/2008 ummeðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða: Héraðssaksóknarihefur krafist þess aðallega að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli b-liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 er það almennt skilyrði þess að fallast megi á að sakborningur sætigæsluvarðhaldi að hann sé undir rökstuddum grun um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við. Auk þess verður eitthvert þeirra sérstökuskilyrða sem rakin eru í fjórum stafliðum í greininni að vera fyrir hendi. Meðvísan til rannsóknargagna málsins og þess sem fram kemur í greinargerðhéraðssaksóknara verður á það fallist að kærði sé undir rökstuddum grun umaðild að auðgunarbrotum sem fangelsisrefsing er lögð við samkvæmt ákvæðum almennrahegningarlaga. Því verður á það fallist að fyrrgreindu almennu skilyrði 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Krafahéraðssaksóknara er reist á því að skilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 sé fullnægt. Samkvæmt þeim tölulið má beita gæsluvarðhaldi ef ætla máað sakborningur muni reyna að komast úr landieða leynast, ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnusturefsingar. Kærði er nígerískur ríkisborgari búsettur á Ítalíu og hefur engintengsl við Ísland. Hann var handtekinn á Ítalíu og framseldur þaðan tilÍslands. Hann á fjölskyldu í Afríku. Samkvæmt þessu má ætla að hann muni reynaað komast úr landi eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn ef hann verðurlátinn laus. Af þessum sökum er fullnægt skilyrðum til að úrskurða varnaraðilaáfram í gæsluvarðhald á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008,en eins og atvikum er háttað verður ekki talið að nærvera hans verði tryggð meðöðrum og vægari úrræðum. Eins og fram kemur í greinargerð héraðssaksóknara errannsókn málsins lokið og var ákæra gefin út í gær. Samkvæmt öllu framanrituðuverður fallist á aðalkröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett og nánargreinir í úrskurðarorði. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú RS K U R Ð A R O R Ð : Ákærði,X, nígerískur ríkisborgari, fæddur [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allttil fimmtudagsins 19. október 2017 kl. 16:00.Arngrímur Ísberg
Mál nr. 555/2016
Samningur Afnotaréttur Fasteign
Afi H, Þ, og meðeigendur hans að jörðinni Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi seldu R 7/8 hluta jarðarinnar á árinu 1927. Í afsali var Þ áskilinn réttur til að fá hluta úr landi jarðarinnar til að byggja á sumarhús og skyldi hann hafa afnotin meðan hann, eiginkona hans og börn lifðu. Það barna Þ sem lengst lifði lést á árinu 2013. Í málinu krafðist H viðurkenningar á afnotarétti sínum af lóðinni og byggði á því að í kjölfar viðræðna við fyrirsvarsmenn OR á árinu 2004 hefði komist á samningur um afnotarétt hans þótt ekki hefði verið gengið frá honum skriflega. Hæstiréttur vísaði til þess að vilji hefði verið til staðar af hálfu fyrirsvarsmanna OR til að yfirfæra réttindi sem Þ, konu hans og börnum voru tryggð með afsalinu frá 1927 til móður H, barna hennar og barnabarna. Á hinn bóginn hefði aldrei verið gengið frá samningi milli aðila um þessi réttindi. Þá var ekki fallist á að með því að byggingaryfirvöld hefðu veitt samþykki til endurbyggingar sumarhússins á árinu 2004 hefði OR samþykkt afnot H af lóðinni til framtíðar. Var OR því sýknuð af kröfu H.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Viðar MárMatthíasson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2016. Hann krefstþess að viðurkennt verði að hann eigi afnotarétt af lóð að Elliðavatnsbletti 3í Reykjavík, aðallega ótímabundinn en til vara til 75 ára, í báðum tilvikum fráuppkvaðningu dóms Hæstaréttar í málinu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 28. september 2016. Hannkrefst aðallega sýknu, en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 29. september 2017.IMálavextir eru raktir í hinum áfrýjaðadómi. Eins og þar greinir er forsaga máls þessa sú að afi aðaláfrýjanda, ÞórðurSveinsson, og meðeigendur hans að jörðinni Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi,seldu Reykjavíkurborg með afsali 30. júní 1927, 7/8 hluta jarðarinnar. Íafsalinu var ákvæði þess efnis að Þórði Sveinssyni væri áskilinn réttur til aðfá allt að 1 hektara úr landi jarðarinnar til að byggja á sumarhús og að hannhefði afnotin meðan hann, eiginkona hans og börn lifðu. Þá var tekið fram aðréttindi þessi væru án endurgjalds. Landspilda þessi er nefndElliðavatnsblettur 3 og er ekki ágreiningur um ytri mörk hennar. Þá er og ágreiningslaustað gagnáfrýjandi er núverandi eigandi landspildunnar.Framangreind landspilda gekk síðan tilsonar Þórðar, Gunnlaugs, og konu hans, Herdísar Þorvaldsóttur, foreldra aðaláfrýjanda.Byggðu þau hjón sumarhús á henni sem mun hafa verið fullbyggt á árinu 1962.Faðir aðaláfrýjanda lést á árinu 1998 og urðu þá aðaláfrýjandi og móðir hanseigendur sumarhússins. Í febrúar 2004 brann sumarhúsið og fengu eigendur þessleyfi byggingaryfirvalda í Reykjavík til að byggja nýtt hús á grunni þess eldra,en byggingarleyfi mun hafa verið gefið út 13. desember 2004. Ber aðilum ekkisaman um hvenær byggingu hins nýja sumarhúss lauk en vottorð um lokaúttekt áhúsinu var ekki gefið út fyrr en 13. ágúst 2014.Móðir aðaláfrýjanda fór þess á leit íbréfi 25. maí 2004 til Guðjóns Magnússonar, starfsmanns gagnáfrýjanda, aðfallist yrði á að réttur sá sem Þórði Sveinssyni hafði verið tryggður meðafsalinu 30. júní 1927 yrði framlengdur þannig að hann næði jafnframt til barnahennar og barnabarna. Þá bera gögn málsins með sér að aðaláfrýjandi hafi einnigverið í samskiptum við Guðjón vegna þessa. Móðir aðaláfrýjanda bar erindiðeinnig upp við þáverandi stjórnarformann gagnáfrýjanda, Alfreð Þorsteinsson, semræddi málið við þáverandi forstjóra félagsins, Guðmund Þóroddsson. Þá liggurfyrir að aðaláfrýjandi var í samskiptum varðandi þetta málefni við HjörleifKvaran hæstaréttarlögmann en hann var á þeim tíma starfsmaður gagnáfrýjanda.Með bréfi 27. desember 2004 tilkynntigagnáfrýjandi aðaláfrýjanda að réttur sá sem fyrrgreint afsal veitti Þórði ogfjölskyldu hans væri ekki lengur fyrir hendi og að gagnáfrýjandi værireiðubúinn til að gera leigusamning við hann um lóðina með ýmsum skilyrðum. Aðaláfrýjandisvaraði bréfi þessu 11. júlí 2005 og mótmælti því að rétturinn samkvæmt afsalinuværi fallinn niður enda væru þrír synir Þórðar enn á lífi og einn þeirra,Sverrir, meðeigandi að umræddu sumarhúsi. Sverrir var það barn Þórðar semsíðast lést en það mun hafa verið í byrjun árs 2013.IIAðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn áþví að á árinu 2004 hafi komist á samningur um afnotarétt hans að lóðinni þóttláðst hafi að ganga frá honum skriflega og vísar hann einkum til vitnisburðarþáverandi stjórnarformanns og forstjóra gagnáfrýjanda máli sínu til stuðnings. Þávísar hann jafnframt til þess að yfirvöld byggingarmála í Reykjavík hafi veittbyggingarleyfi fyrir húsinu án þess að nefna efasemdir um rétt aðaláfrýjandatil lóðarinnar.Vitnið Alfreð Þorsteinsson, þáverandistjórnarformaður gagnáfrýjanda, staðfesti fyrir héraðsdómi skriflega yfirlýsingusem hann gaf út 2. júlí 2015 að ósk lögmanns aðaláfrýjanda. Þar kom fram aðmóðir aðaláfrýjanda, Herdís, hefði óskað eftir því við hann að réttur sá semÞórði Sveinssyni og börnum hans var tryggður með afsalinu frá árinu 1927 yrðiframlengdur „til barna hennar og barnabarna“ og hafi hann tjáð henni að hannvildi verða við þessari beiðni hennar og bent henni á að Hjörleifur Kvaranhæstaréttarlögmaður væri sá starfsmaður gagnáfrýjanda sem gengi frá málum semþessum. Þá kvaðst hann ekki hafa vitað betur en að gengið hefði verið frá málinuá þann hátt sem Herdís hafði óskað eftir og hann samþykkt. Aðspurður fyrir dómikvað hann að meiriháttar ákvarðanir hefðu verið teknar á stjórnarfundumgagnáfrýjanda en „svona smærri mál eins og þetta voru ekki afgreidd ástjórnarfundum.“ Þegar hann var spurður umhvort það hafi verið vaninn að stjórnarformaður einn tæki ákvarðanir um aðráðstafa hagsmunum fyrirtækisins án þess að slíkar ákvarðanir væru lagðar fyrirstjórn þess svaraði hann því til að ekki hefði verið hægt að leggja öll málfyrir stjórn félagsins þar sem gagnáfrýjandi væri gríðarlega stórt fyrirtæki„þannig að það var margt sem rak á fjörur stjórnarformanns svona til þess aðgefa svona einhverja leiðsögn eða leiðbeiningar ef borgarbúar leituðu til hansog í þessu tilviki var það þannig að ég tók vel í þetta en eðli málsinssamkvæmt þá vísaði ég viðkomandi á lögfræðing Orkuveitunnar svona til frekari meðhöndlunar.Ef eitthvað yrði meira úr málinu þá myndi það koma fyrir stjórn Orkuveitunnar.“Spurningu lögmanns gagnáfrýjanda um hvort skilja mætti orð hans með þeim hættiað ákvörðunin hefði ekki verið tekin, heldur að hann hefði tekið vel í málið ogvísað því áfram svaraði vitnið: „Já mér fannst þetta bara sanngjörn ósk semþarna kom fram og lýsti því yfir að ég væri því hlynntur og bað viðkomandi baraum að hafa samband við Hjörleif Kvaran sem þá var lögfræðingur Orkuveitunnartil svona frekari vinnslu málsins.“ Þáverandi forstjóri gagnáfrýjanda,Guðmundur Þóroddsson, lýsti aðkomu sinni að málinu í skriflegri yfirlýsingu 28.ágúst 2015 sem hann staðfesti fyrir dómi. Þar kom fram að hann hefði enginpersónuleg afskipti haft af málinu en þó minntist hann þess að AlfreðÞorsteinsson hefði rætt málið lauslega við sig sumarið 2004. Hafi vitnið veriðsammála Alfreð um að litlu máli skipti þótt samningurinn yrði endurnýjaður þarsem fjöldi bústaða væri þarna í kring, bústaðurinn væri á fjarsvæðivatnsverndar og neðan aðrennslisstrauma vatnstökusvæða þannig að ekki væriástæða til að leggjast gegn afstöðu formanns. Að öðru leyti kvaðst hann ekkireka minni til þess að hafa haft afskipti af málinu.Hjörleifur Kvaran hæstaréttarlögmaður gafskýrslu fyrir dómi og kvaðst minnast þess að hafa átt í viðræðum við aðaláfrýjandaá þessum tíma og að vel hefði getað komið til greina að gera leigusamning viðhann en það mál hafi aldrei klárast. Hann kvaðst minnast þess að þeir hefðurætt um leigusamning en að aðaláfrýjandi hefði ekki verið þeirrar skoðunar að hannætti að borga leigu ef gerður yrði leigusamningur. Hafi umræður þeirra meðalannars snúist um það hvort greiða ætti leigu fyrir landið í framtíðinni en það málhafi aldrei klárast. Sérstaklega spurður um hvort hann teldi að í raun hafikomist á langtímasamningur við aðaláfrýjanda sagði hann: „Nei það kláraðistaldrei.“Af því sem nú hefur verið rakið er ljóst,að á þeim tíma sem aðaláfrýjandi og móðir hans áttu í viðræðum viðfyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda um þær óskir að réttindi þau sem Þórði Sveinssyni,konu hans og börnum, voru tryggð með afsalinu frá 1927 myndu yfirfærast á börnhennar og barnabörn, að vilji var til staðar af þeirra hálfu að samþykkja það. Áhinn bóginn er ljóst af gögnum þessum að aldrei var gengið frá samningi milliaðila um þessi réttindi. Þá verður ekki fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda aðmeð því að byggingaryfirvöld hafi veitt samþykki til endurbyggingarsumarhússins á árinu 2004 hafi gagnáfrýjandi samþykkt afnot aðaláfrýjanda afumræddri lóð til framtíðar, en á þeim tíma sem byggingarleyfið var gefið útvoru þau réttindi sem tryggð voru með afsalinu 1927 enn í gildi. Runnu þau ekkiút fyrr en við andlát Sverris Þórðarsonar. Að öllu framangreindu virtu verðurgagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda,Hrafns Gunnlaugssonar.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur,þriðjudaginn 14. júní 2016 Þettamál, sem var tekið til dóms 3. maí 2016, er höfðað af Hrafni Gunn­laugs­syni,kt. [...], Laugarnestanga 65, Reykjavík, með stefnu birtri 5. október 2015 áhendur Orkuveitu Reykjavíkur sef., kt. [...], Bæjarhálsi 1, Reykja­vík. Stefnandi krefstþess að viðurkennt verði með dómi að hann eigi afnotarétt af þeirri lóð semsumarhús hans stendur á að Elliðavatnsbletti 3 í Reykjavík, aðallega ótíma­bund­innen til vara til 75 ára, í báðum tilvikum talið frá uppkvaðningu dóms í mál­inu. Stefnandikrefst jafnframt málskostnaðar sér að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Hannkrefst þess til vara að afnotaréttur stefnanda af lóðinni nr. 3 við Elliða­vatns­blettverði tímabundinn til 15 ára. Rétturinn verði bundinn við stefnanda og falliniður að honum látnum. Stefndikrefst máls­kostnaðar úr hendi stefnanda.Málsatvik Þettamál varðar það hvort stefnandi eigi rétt til afnota af lóð við Helluvatn, en þaðer lítið vatn austan við Elliðavatn og samtengt því. Reiturinn er auðkenndursem Elliða­vatns­blettur 3 (einnig lóð nr. 101 við Elliðavatnsblett) og munuytri mörk hans óum­deild. Forsagaþessa álitaefnis er sú að 30. júní 1927 afsöluðu Emil Rokstad kaup­maður,Þórður Sveinsson læknir og Cristen Zimsen konsúll bæjarstjórn Reykja­víkur 7/8hlutum jarðarinnar Elliðavatns í Seltjarnarneshreppi. Í afsals­bréf­inu eruýmsir skil­málar settir þeirra á meðal svo­fellt ákvæði: „Þórði Sveins­syni ersömuleiðis áskilinn rjettur til að fá allt að 1 hektara til að byggja ásumarhús með sama hætti og E. Rok­stad og hafi hann afnotin meðan hann lifir,kona hans og börn.“ GunnlaugurÞórðarson hæstaréttarlögmaður var sonur Þórðar. Rétturinn til lóð­ar­innar gekktil hans og konu hans Herdísar Þorvaldsdóttur, en stefnandi er sonur þeirra. Um1960 byggðu Gunnlaugur og Herdís sumarhús á reitnum. Það mun hafa veriðfullbúið árið 1962. Við andlát Gunnlaugs árið 1998 urðu Herdís og stefnandiaðal­eigendur sumar­húss­ins. Síðar varð stefnandi einn eigandi þess. Í febrúar 2004 brann sumarhúsþeirra mæðgina sem stóð á lóðinni. Síðar á því ári leituðu þau leyfis hjáReykjavíkurborg til að byggja nýtt hús í stað hins brunna. Á þessum tíma munstefndi, Orkuveita Reykjavíkur, sem var og er að lang­stærstum hluta í eiguReykjavíkurborgar, hafa tekið við eignarhaldi á því landi, sem afsalið frá 1927tók til. Herdís og stefnandi áttu í samskiptum við fyrirsvarsmenn stefnda meðalann­ars í því skyni að tryggja áframhaldandi afnotarétt að lóðinni sem sum­ar­húsiðhafði staðið á og þau hugðust endurreisa með varanlegri byggingu. Herdís sendimeðal annars Guðjóni Magnússyni, sem hafði með málið að gera af hálfu stefnda,tölvu­bréf 25. maí 2004. Í bréfinu er lýst atvikum í tengslum við byggingu sum­ar­húss­ins1962. Þar segir einnig svo: Þaðer hins vegar ljóst að ef ráðast á í þessa framkvæmd, þarf að vera ljóst hverréttur minn og barna minna er. Ég leyfi mér því að óska eftir að fallist verðiá að sá réttur sem Þórði Sveinssyni var tryggður með afsalsbréfinu frá 30. júníverði fram­lengdur þannig að hann nái til barna minna og barnabarna. Herdísræddi málið einnig við Alfreð Þorsteinsson sem á þessum tíma var for­maðurstjórnar stefnda. Í vottorði Alfreðs um þessi samskipti dagsettu 2. júlí 2015segir m.a. svo:Á sínum tíma ræddi Herdís við mig í nokkur skiptivegna fyrirætlana um endur­bygg­ingu sumarhússins, en húsið sem þar stóð hafðiorðið eldi að bráð. Mér þótti ljúft að verða við ósk Herdísar umendurbygginguna, en man jafnframt vel að Herdís nefndi við mig að hún hefðiáhyggjur af því að í afsali landsins, sem húsið var byggt á, væri erfða­festuákvæðisem myndi renna út með láti síðasta barns Þórðar heitins Sveins­sonaryfirlæknis á Kleppi. Óskaði Herdís eftir að sá réttur yrði fram­lengdur tilbarna hennar og barnabarna. Að vandlega skoðuðu máli tjáði ég Herdísi að égvildi verða við þessari beiðni og benti henni á að Hjörleifur Kvaran gengi frámálum sem þessum fyrir Orkuveitu Reykjavíkur. Vissi ég ekki betur en Herdíshefði haft samband við hann og að frá málinu hefði verið gengið á þann hátt semhún óskaði eftir og ég hafði sam­þykkt. Fyrrverandiforstjóri stefnda, Guðmundur Þóroddsson, hefur með yfirlýsingu 28. ágúst 2015staðfest að Alfreð hafi rætt málið við sig á þessum tíma. Kveðst hann hafaverið sammála stjórnarformanninum „um að litlu máli skipti þótt samningurinnværi endurnýjaður, þar sem fjöldi bústaða væri þarna í kring, bústaðurinn væriá fjar­svæði vatnsverndar og neðan aðrennslisstrauma vatnstökusvæða þannig aðekki væri ástæða til að leggjast gegn afstöðu formannsins.“ Þrátt fyrir þessaafstöðu fyrir­svars­manna stefnda á þessum tíma fórst fyrir að ganga frá nýjumskriflegum samningi um rétt stefnanda og móður hans til afnota af lóðinni áðuren hafist var handa við að end­ur­byggja sumarhúsið. Eftirað hafa fengið þessi svör sóttu þau mæðgin Herdís og Hrafn um bygging­ar­leyfifyrir hinu nýja húsi til Reykjavíkurborgar. Fengu þau bróður Herdísar, ÞorvaldS. Þorvaldsson arkitekt, til að teikna húsið sem reist skyldi á lóðinni. Samkvæmtbréfi byggingarfulltrúans í Reykjavík til stefnanda voru frum­teikn­ingar aðhúsinu gerðar 21. júlí 2004. Erindi um heimild til byggingar hússins var sam­þykktá afgreiðslufundi bygg­ingar­fulltrúa 21. september 2004. Byggingarleyfi vargefið út 13. desember 2004. Þar segir m.a.: „Húsið verði að hluta byggt úrsteinsteypu með torfi á þaki og að hluta úr timbri með vatnsklæðningu að utan.“ Aðsögn stefnanda var hafist handa við byggingu hússins strax haustið 2004 og hafihenni lokið að mestu í apríl 2005. Stefndimótmælir því að framkvæmdir hafi farið svona snemma af stað. Stefn­anda hafiekki verið heimilt að hefja framkvæmdir fyrr en eftir 18. októ­ber 2004 það ereftir að hann hafði greitt bygg­ingarleyfisgjöld, sbr. ákvæði 1. mgr. 44. gr.og 1. mgr. 43. gr. þágild­andi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Stefndisendi stefnanda bréf 27. desember 2004. Eins bréf var sent öllum eig­endum húsaá svonefndu fjarsvæði B. Þá var nýbygging sumar­húss­ins að sögn stefn­anda velá veg komin. Stefndi mótmælir því að framkvæmdir hafi verið komnar svo langteinungis rúmum tveimur mánuðum eftir að byggingarleyfisgjöld voru greidd ogfram­kvæmdir máttu hefjast enda sé veturinn ekki besti tími fyrir bygg­ingar­fram­kvæmdir. Íbréfinu var því lýst að stefndi væri reiðubúinn að gera við viðtakanda bréfs­insleigusamning til fimm ára um land undir bústað hans. Bréfinu fylgdu drög aðslíkum samningi. Stefnandi svaraði þessu bréfi ríflega sex mánuðum síðar, 11.júlí 2005. Hann vís­aði þar meðal ann­ars til þess að heimildin til lands­inssam­kvæmt samn­ingnum frá 1927 væri ennþá í gildi, þar sem þrjú barna ÞórðarSveinssonar væru enn á lífi. Þeirra á meðal væri Sverrir sem ætti lít­inn hlutí húsinu sem verið væri að byggja á lóð­inni. Stæðu ekki efni til að gera nýjanformlegan samn­ing um afnotin meðan svona stæði. Stefndibendir einnig á að í þessu bréfi stefnanda í júlí 2005 segi að gert sé ráðfyrir að húsið „verði tilbúið síðla næstaár [2006] eða upp úr áramótum 2007“.Það grafi einnig verulega undan þeirri málsatvikalýsingu stefnanda að húsiðhafi verið vel á veg komið í lok árs 2004. Langlífastabarn Þórðar, Sverrir, lést í janúar 2013 og lauk þá afnotarétti sam­kvæmtafsali gerðu 1927. Tæp­lega þremur mánuðum síðar lést Herdís, móðir stefn­anda. Áttaárum eftir að sumarhúsið var fullbyggt samþykkti byggingarfulltrúi reynd­ar­teikninguaf húsinu, í apríl 2013. Starfsmaður byggingarfulltrúa skoðaði húsið 2. maí2014 að stefnanda viðstöddum. Lokaúttekt var staðfest með athuga­semdum og vott­orðum hana gefið út 13. ágúst 2014. Þáum haustið 2014 óskaði stefnandi eftir því að fá að reisa litla viðbyggingu (55fm) norðan við sumarhúsið innan áður samþykkts byggingarreits. Í bréfiumhverfis- og skipulagssviðs Reykjavíkurborgar 5. desember 2014 er því erindisynjað. Þar er vísað til umsagnar Orkuveitu Reykjavíkur 2. desember 2014 ogsagt um hana: „OR vekur athygli á að því að tímabundin lóðarréttindi seljendasem fólust í kaup­samn­ing­num eru útrunnin og hafa ekki verið endurnýjuð.Þegar af þeirri ástæðu standa ekki efni til að veita byggingarleyfi áElliðavatnsbletti 3 án aðkomu OR að því máli, sem þing­lýsts eigandajarðarinnar.“ Stefnanda virtist samkvæmt þessu liggja fyrir sú afstaða stefndaog byggingaryfirvalda í Reykjavík að nýbyggt húsið nyti ekki lóð­ar­rétt­inda.Í viðræðum við fyrirsvarsmenn stefnda á árinu 2015 hafi komið fram sama afstaðaog hafi þeir synjað ósk um að tryggja húsinu rétt til að minnsta kosti ein­hverrarframtíðar. Þeir hafi einnig hafnað hugmynd stefnanda um að málið yrði leyst meðþví að stefndi leysti sumarhúsið til sín á sanngjörnu verði. Tilviðbótar við það sem þegar er komið fram vill stefndi, Orkuveita Reykja­víkur,árétta ábyrgð og skyldur fyrirtækisins til að tryggja neysluvatn fyrir höfuð­borg­ar­svæðið.Reykjavíkurborg, sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi keypt jörðina Elliða­vatnvegna þarfa vatnsveitu í Reykjavík og nágrenni. Reykjavíkurborg hafi falið Orku­veituReykjavíkur skyldur sínar og réttindi til að starfrækja vatnsveitu í þeim til­gangiað fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og fyrirtækja. Kalt vatn sé því einþeirra nátt­úru­auðlinda sem fyrirtækið ráði fyrir og hafi umsjón með, sbr. lögnr. 32/2004 um vatns­veitur sveitarfélaga og lög nr. 136/2013 um OrkuveituReykjavíkur. Hlut­verk og mark­mið fyrirtækisins sé að fullnægjaneysluvatnsþörf íbúa og atvinnu­rekst­urs og tryggja aðgang að hreinu vatni tilallrar framtíðar. Dótturfélag stefndu, Orku­veita Reykja­víkur vatns- ogfráveita sf., sinni rekstri vatnsveitu, en stefndi hafi með höndum ýmsastoðþjónustu við vatnsveituna, eins og umhverfismál, öryggismál o.fl. Móður­félagið,stefndi, eigi öll lönd og lóðir sem séu nýttar í þágu hinnar ýmsu starf­semisem dótturfélög hafa með höndum. Nýlegahafi tekið gildi nýtt svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins, Höfuð­borgar­svæðið2040, ásamt nýrri vatnsverndarsamþykkt, nr. 555 frá 19. júní 2015. Þar segi í15. gr. að framkvæmdir og starfsemi sem ógnað geta öryggi vatnsöflunar séubönnuð á grannsvæði. Í 16. gr. segi að óheimilt sé að skipuleggja íbúðabyggð,frí­stunda­byggð eða atvinnustarfsemi á grannsvæðinu sem ekki fellur að 15. gr.Óheim­ilt sé að leyfa nýjar byggingar, sumarbústaði eða þess háttar á svæðinu.Í sam­ræmi við fram­an­greint er það afstaða Orkuveitu Reykjavíkur að byggð ogmann­virki á grann­svæði vatns­verndar skuli víkja. Elliðavatnsblettur 3 er ágrannsvæði vatnsverndar sam­kvæmt fram­an­greindu skipulagi. Stefndibendir á að við Elliðavatn í Reykjavík sé fjöldi sumarhúsa, sem séu öll ánlóðarréttinda, því lóðarleigusamningar hafi ýmist runnið út og ekki verið endur­nýj­aðir,eða erfða­festu­rétti hafi lokið, eins og í tilviki stefnanda. Þettamál er höfðað með stefnu birtri 5. október 2015 og þingfest 22. október. Næstadag, 23. október 2015, sendi stefndi öllum eigendum sumarhúsa við Elliðavatnbréf og með því skjalið „Samkomulag um skil á lóð“. Með bréfinu var eig­endummann­virkja við Ell­iða­vatn tilkynnt sú ákvörðun stefnda að endurnýja ekkileigu­samn­inga á svæð­inu. Jafnframt var eigendum húsa, sem eru illa á sigkomin, boðið að stefndi kostaði brottflutning húsanna. Þeimsem eiga hús í notkun og sæmi­legu ásig­komu­lagi hefur stefndi boðið til við­ræðnaum lok afnota af þeirri lóð sem þeir hafa nýtt, stefnanda þar á meðal. Í bréf­inufrá 23. október segir að stefndi sé tilbúinn að ræða við þig um lok afnota lóðarinnar,þ.e. að þér verði heimilt að nýta lóð­ina á meðan þér endist ævin, ánægja ogönd til að dvelja í húsinu. Við þetta verða þó sett tímamörk. Tilboð þettamiðast eingöngu við þinglýstan eiganda húss­ins þann 1. október 2015. Að loknuslíku tímabili myndi þér bjóðast sambærilegt til­boð og nefnt hefur verið, þ.e.að mannvirkið verði eftir það flutt af lóðinni, þér að kostn­aðar­lausu. Hafirþú hins vegar ekki áhuga á að nýta lóðina lengur undir mann­virki þitt og/eðamögu­lega gera samning um afnot við Orkuveitu Reykjavíkur, stendur þér til boðaað láta fjarlægja mannvirkið af lóðinni nú þegar en Orkuveita Reykja­víkur ertilbúin til að taka þátt í slíkum kostnaði þ.e. sem næmi kostnaði við aðfjarlægja mannvirkið og farga því. Mánuði eftir aðbréfið og samkomulag um skil á lóð var sent eigendum sumar­húsa við vatnið,stefnanda þeirra á meðal, lagði stefndi fram greinargerð í þessu máli.Málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandibyggir á því að árið 2004 hafi í reynd komist á samningur um afnota­rétt hansað lóðinni, þótt láðst hafi að ganga frá honum skriflega. Fyrir liggi að fyrir­svarsmennstefnda hafi fallist á ósk stefnanda og móður hans um þetta, sbr. fram lagðaryfirlýsingar stjórnarformanns og forstjóra. Það liggi raunar í hlutarins eðliað stefn­andi hefði ekki ráðist í afar kostnaðarsamar byggingarframkvæmdir álóðinni með var­an­legu byggingarefni nema í trausti þess að fallist hefðiverið á þessi réttindi. Ítengslum við þetta vísar stefnandi einnig til þess að yfirvöld byggingarmálahjá Reykjavíkurborg hafi veitt byggingarleyfi fyrir hinu nýja húsi, án þessnokkurn tíma einu sinni að nefna efasemdir um frambúðarrétt stefnanda tillóðarinnar. Hafa verði í huga það nána samband sem sé milli stefnda ogReykjavíkurborgar, sem muni eiga um það bil 93,5% hluta í stefnda. Borgin hafiein átt lóðina áður en stefnda var komið á fót, líklega á árinu 2001. Þessimálssókn miðist við að stefnda sé skylt að efna samningsskuldbindingu semstefnandi telur stefnda hafa tekist á hendur árið 2004. Afstaða stefnda tilerindis stefn­anda geri það nauð­syn­legt að fá dómstól til að viður­kennaþessi réttindi stefn­anda. Stefnandikrefjist aðallega ótímabundins afnotaréttar. Sú krafa byggist á því aðstefnandi hafi öðlast réttinn úr hendi stefnda án þess að stefndi hafi sett þaðskilyrði að hann yrði bund­inn í tíma. Til vara er þess krafist aðafnotarétturinn verði til 75 ára en sá tími muni vera tíðkanlegur í samningumReykjavíkurborgar við eig­endur fast­eigna í borg­inni, sem standi á lóðum semhún eigi. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að fallast beri á afnotarétt stefnanda að lóð­innien setja beri réttinum einhver skilyrði eða takmarkanir, sem stefndi kunni aðfæra fram, tekur stefnandi fram að dómsniðurstaða um slíkt rúmist innankröfugerðar hans, þar sem krafist er ítrasta réttar. Kröfusína um málskostnað úr hendi stefnanda byggir stefndi á XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr.Málsástæður og lagarökstefnda Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að sumarhúsið hafi verið endur­byggt meðsam­þykki Orkuveitu Reykjavíkur. Stefnda sé ekki kunnugt um að aflað hafi veriðsamþykkis hans fyrir byggingunni, sem þó bar að gera skv. 4. mgr. 43. gr. þágild­andiskipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Þetta sé einnig stað­fest í framlagðri yfirlýsingu Hjörleifs B. Kvaran, fyrrverandi forstjóra stefnda, dags. 2.septem­ber sl. Stefndi byggirkröfu sína um sýknu á því meginsjónarmiði samningaréttar að samn­inga beri aðhalda samkvæmt efni þeirra. Sá aðili sem stefndi leiðir réttindi sín frá,Reykjavíkur­borg, hafi samið um það við afa stefnanda, Þórð Sveinsson, aðÞórður sjálfur, kona hans og börn hefðu heimild til að nýta lóðinaElliðavatnsblett 3, endur­gjalds­laust. Þegar þeim erfðafesturétti, sem kveðiðvar á um í kaup­samningi og afsali fyrir jörðinni Elliðavatni, dags. 30. júní1927, lauk í árs­byrjun 2013, við lát lang­líf­asta barns Þórðar Sveinssonar,hafi fallið niður öll afnotaréttindi stefn­anda að lóð­inni. Hús stefnandastandi því í raun í algeru heim­ild­ar­leysi á henni og hafi gert frá árinu2013. Stefndi hafi efnt sinn hluta samn­ings­ins, og veitt afnot af lóðinniendur­gjalds­laust í áratugi, en stefn­andi virðist telja samn­inginn eiga aðgilda langt umfram efni hans og gildistíma. Ísamningnum sé tekið fram að ekki skuli koma greiðsla fyrir afnotarétt að lóð­inni,en ekkert sé tekið fram um hvernig með skuli fara að erfðafesturéttindumloknum. Úr því ekki hafi verið samið um annað, beri stefnda engin skylda tilathafna að erfða­festutíma loknum og beri stefnanda þá að fjarlægja mannvirkiaf lóð­inni. Í þessu sam­bandi vísar stefndi t.d. til dóma Hæstaréttar í málumnr. 561/2011, nr. 240/2003 og nr. 135/1988. Ábyrgðá því að hafa byggt hús á lóðinni, án þess að tryggja sér áframhaldandi rétt­indiyfir henni, beri stefnandi en geti ekki varpað henni yfir á stefnda. Stefndihafi gert stefnanda það ljóst, þegar í upphafi byggingarframkvæmda stefn­anda,með bréf­inu frá 27. desember 2004 að hann gæti ekki vænst þess að fálangtímaheimild til nýt­ingar lóðarinnar því engin trygging væri fyrir því aðsamn­ingar yrðu fram­lengdir að loknu því fimm ára samningstímabili sem þá stóðstefn­anda eins og öðrum sum­ar­húsa­eig­endum í landi Elliðavatns til boða. Stefndivitnar til orðalags dóms Hæstaréttar í máli nr. 561/2011 og gerir að sínum þauorð að gerðarþoli verði „sjálfur aðbera þann kross að hafa reist varanleg mann­virki á leigulandinu, vitandi þaðað leigutímanum væri markaður ákveð­inn loka­dagur“. Stefndimótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að í raun hafi komist á samn­ingur umafnot af lóðinni árið 2004. Þvert á móti telur stefnandi ljóst að enginn samn­ingurhafi stofnast milli aðila, enda hafi stefnandi hafnað samningstilboði stefnda,með bréfi 11. júlí 2005. Minnispunktar, undirritaðir af Alfreð Þorsteins­syni,dags. 2. júlí 2015 hafi enga þýðingu í því sambandi. Hefði verið vilji til aðgera samning við stefn­anda eða móður hans heitna, hefði slíkur samningur aðsjálf­sögðu verið gerður. Bréfið sem stefndi sendi stefnanda 27. desember 2004staðfesti að aldrei stóð til af hálfu stefnda að gera langtímasamning viðstefnanda. Í því sambandi bendir stefndi einnig á að það sé hvorki í verkahringné á valdsviði stjórn­ar­formanns að hlut­ast til um ein­staka samningafyrirtækja. Slík mál séu annaðhvort á valdsviði stjórnar, og þurfi þá að beraundir stjórn í heild, sem ekki var gert í þessu tilviki, eða þau eru á for­ræðistjórn­enda fyrirtækis, eins og hér á við og staðfest er með því bréfi sem Orku­veitansendi eig­endum sumarhúsa 27. desember 2004 og svari Guð­jóns Magnús­sonar fyrr­verandifram­kvæmda­stjóra umsýslu og almanna­tengsla stefnda frá 8. ágúst 2015. Stefndimótmælir einnig varakröfu stefnanda og telur 75 ár allt of langan tíma, semtakmarki óhæfilega forræði og eignarrétt stefnda sem landeiganda og brjóti gegnstjórn­ar­skrár­bundnum eignarréttindum stefnda, sbr. 72. gr.stjórnarskrárinnar, og sem ábyrgð­ar­aðila vatnsverndar og vatnsöflunar fyrirhöfuð­borg­ar­svæðið skv. lögum nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga oglögum nr. 136/2013 um Orkuveitu Reykja­víkur. Tilstuðnings varakröfu sinni vísar stefndi til þess að hann hafi boðið stefnanda,eins og öllum öðrum sumarhúsaeigendum við Elliða­vatn, til viðræðna um lokafnota af lóðum á jörðinni Elliðavatni með bréfi sendu 23. október 2015. Stefn­andahafi verið boðið að nýta lóðina á meðan honum endist ævin, ánægja og önd til aðdvelja í hús­inu sem á lóðinni stendur. Við þetta verði þó sett tímamörk, semstefndi telur eðli­legt að verði 15 ár að hámarki, sbr. drög að samkomulagi umskil á lóð, sem stefn­anda standi til boða og sé efnislega sam­bæri­legt þvísamkomulagi sem öðrum eig­endum sumar­húsa við Ell­iða­vatn hafi verið boðiðmeð bréfi sendu 23. október 2015. Þegar hafi verið gengið frá slíku sam­komu­lagivið sumar­húsa­eig­endur við Elliða­vatn. Að 15 ára afnota­tíma loknum munistefn­andi hafa náð 82 ára aldri. Að loknum þeim afnota­tíma standi honum tilboða aðstoð við að fjar­lægja mann­virki af lóð­inni. Stefndi telur framan­greinttilboð meira en sanngjarnt í ljósi þess að stefnandi hafi ekki haft heimild tilafnota af lóðinni í ríflega þrjú ár og ekki heldur greitt af henni leigu þanntíma. Stefndi byggir ámeginreglum samningaréttar um skuldbindingargildi samn­inga. Hann vísar tilstjórnarskrárinnar, skipulags- og bygg­ingarlaga nr. 73/1997, laga nr. 32/2004,um vatnsveitur sveitarfélaga, og laga nr. 136/2013, um Orkuveitu Reykja­víkur.Krafa hans um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Eigandisumarhúss, stefnandi, og eigandi landsins sem húsið stendur á, stefndi, deilaum það hvort kom­ist hafi á samningur um afnot húseigandans af landinu á grund­vellimunnlegs vil­yrðis þáverandi formanns stjórnar landeigandans. Í stefnu er þessekki krafist að stefndi greiði stefnanda fyrir húsið og stefndi hefur ekkiheldur gagnstefnt til þess að fá húsið fjarlægt. Af þessum ástæðum þykir dóm­inumekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort húsið hafi verið reist án full­nægj­andisamráðs við stefnda og hvort leyfi bygg­ingar­yfir­valda í Reykjavík árið 2004var ólög­mætt þar eð leyfi stefnda hafði ekki verið aflað eins og áskilið er ískipulags- og bygg­ing­ar­lögum. Afnotarétturinn er sjálfstætt málefni því sásem hefur rétt til afnota af lóð­inni gæti allt eins hafst þar við í húsbíl svoframarlega sem kröfur um frárennsli og mengunarvarnir eru upp­fylltar, sem þærmunu vera. Ekki liggur fyrirundirritað það bréf sem móðir stefnanda, Herdís Þorvalds­dóttir, sem átti húsiðmeð honum, ritaði starfsmanni Orkuveitu Reykjavíkur 25. maí 2004. Efni þess vartekið upp í tölvuskeyti sem stefnandi ritaði í tengslum við endur­bygg­ingusumarhússins. Íbréfi Herdísar til Orkuveitunnar óskaði hún eftir því að fyrirtækið féllist áað réttur sem tengdaföður hennar, Þórði Sveinssyni, var veittur með afsali 1927yrði fram­lengdur þannig að hann næði til barna hennar og barnabarna. Skriflegtsvar við þessu bréfi hefur ekki verið lagt fram. Bréfið var stílað á GuðjónMagnússon sem þá hafði umsjón með þeim eignum Orkuveitunnar sem ekki tengd­ustveitustarfsemi. Í skriflegri yfirlýsingu, sem hann staðfesti fyrir dómi, segirað það hafi þá verið og sé enn yfirlýst stefna Orkuveitunnar að draga sem mestúr byggð á vatnsverndarsvæðum veitunnar. Þar eð Herdís hafi ekki verið barnÞórðar Sveins­sonar hafi hann talið að hafna bæri beiðninni en hafi lagt til aðHjörleifur Kvaran, sem þá var framkvæmdastjóri lögfræðisviðs fyrirtækisins,afgreiddi málið. Ískriflegri yfirlýsingu Alfreðs Þorsteinssonar sem var formaður stjórnar Orku­veit­unnará þessum tíma og hann staðfesti fyrir dómi segir að hann hafi sagt Herdísi aðhann vildi verða við þessari beiðni hennar og hafi bent henni á að HjörleifurKvaran gengi frá málum sem þessum fyrir Orkuveituna. Vitnið stóð í þeirri trúað það hefði verið gert. VitniðGuðmundur Þóroddsson, sem var forstjóri fyrirtækisins á þessum tíma, stað­festiþað sem kemur fram í skriflegri yfirlýsingu að hann hefði ekki haft önnurafskipti af málinu en að formaður stjórnar hefði rætt það lauslega við hann.Hann hefði verið sammála stjórnarformanninum um það að litlu máli skipti þóttsamn­ing­ur­inn væri endurnýjaður þar eð fjöldi bústaða væri þarna í kring,bústaðurinn væri á fjar­svæði vatnsverndar og neðan aðrennslisstraumavatnstökusvæða þannig að ekki væri ástæða til að leggjast gegn afstöðuformannsins. VitniðHjörleifur Kvaran minntist þess ekki að Herdís hefði rætt við hann. Hannminntist þess hins vegar að stefnandi hefði rætt við hann um leigusamning.Stefn­andi hafi hins vegar ekki viljað greiða leigu fyrir afnot af landinu ámeðan eitt­hvert barna afa hans, Þórðar Sveinssonar, væri á lífi. Þeir hafihins vegar rætt um það hvort greiða ætti leigu fyrir landið í framtíðinni en íþeim umræðum hafi leigu­samn­ings­gerðin fjarað út. Á svipuðum tíma og þessarviðræður Hrafns og Hjörleifs stóðu ritaði Orku­veitan öllum þeim sem áttusumarhús við Elliðavatn bréf, 27. desember 2004. Þar segir:Það er markmið Orkuveitu Reykjavíkur að sumarhúsumá fjarsvæði B vatnsbóla verði fækkað skipulega m.a. með samningum við eigendur,eða í samráði við þá, á kom­andi árum. Í því sambandi vill Orkuveitan hafafrjálsari hendur en nú er varð­andi skipulag og alla þróun svæðisins. Það ereinnig markmið Orkuveitunnar að samn­ingum um lóðir sumar­húsa á fjarsvæði Bvatnsbóla á Elliðavatni verði ekki fram­lengt lengur en til 5 ára í senn. ...Í þessu felst einnig að engin trygging er fyrir þvíað einstakir samningar verði endur­nýjaðir þegar næsta 5 ára samningstímabililýkur. Samkvæmt bréfiHerdísar vildi hún fá einhverja tryggingu fyrir því að hús sem hún hafði hug áað reisa ofan á þeim grunni sem eftir stóð eftir að eldra húsið brann gætistaðið til einhverrar fram­tíðar. Hugsanlega má fallast á það að hún hafigengið fram af kappi fremur en for­sjá með því að hefjast handa við að fáteiknað og byggt hús áður en skriflegt sam­þykki lá fyrir. Hins vegar mun hafaverið mjög auðvelt að hefja bygg­ing­ar­fram­kvæmdir þar eð nýja húsið varreist á gamla sökklinum. Aðmati dómsins þykir framganga hennar þó sýna að hún hafi lagt traust á það aðformaður stjórnar stefnda hafi gefið henni nægjanlega áreiðanlegt vilyrði fyrirþví að húsið gæti staðið um einhverja framtíð. Þarfyrir utan voru á þessum tíma þrjú börn Þórðar Sveinssonar á lífi og lögðuafkom­endur Þórðar þann skilning í orðalag afsalsins frá 1927 að væri afkomandihans á lífi hefðu þau afnotarétt af lóðinni þótt sá afkomandi ætti ekki húsiðsem stæði á lóð­inni. Dómurinngetur því hvorki fallist á þá afstöðu stefnda að húsið hafi verið byggt íalgerri óvissu um heimild húseigenda til frekari afnota af lóðinni né á þáafstöðu stefnanda að bindandi samningur um ævilöng afnot hafi verið kominn á. Samkvæmtframburði formanns stjórnar Orkuveitunnar stóð aldrei annað til en að þaðvilyrði sem hann veitti Herdísi yrði fært í skriflegan búning. Miðað við fram­burðyfirmanns lög­fræði­sviðs Orkuveitunnar átti sá búningur að veraleigusamningur. AfstaðaOrkuveitunnar var sú að fækka skipulega sumarbústöðum á vatns­vernd­ar­svæðisem nefnt var fjarsvæði B og gera einungis og alfarið skamm­tíma­samn­inga, til5 ára. Vilyrði stjórnarformannsins, sem virðist hafa átt að taka til ævi barnaog barna­barna Herdísar, var því ósamrýmanlegt þessu tímaviðmiði í stefnu stofn­unar­innarsem hann stýrði. Þráttfyrir velvild einstaka stjórnanda í garð einstaka sum­ar­húsa­eig­anda gildameg­in­reglur stjórnsýsluréttar um Orkuveitu Reykjavíkur enda er hún opinbertfyrir­tæki. Vegna meg­in­regl­unnar um jafn­ræði borgaranna hefði fyrir­tækiðað mati dómsins aldrei getað gert lengri samn­ing, munn­legan eða skriflegan,gegn gjaldi eða án gjalds, hvort heldur er við Her­dísi eða stefn­anda, en viðaðra eig­endur sumarhúsa á fjarsvæði B, það er til fimm ára í senn. Ekki verðurséð að nein sér­stök atvik réttlæti að vikið sé frá jafnræðisreglunni, jafnvelekki þótt bústað­ur­inn kunni að liggja neðan aðrennslis­strauma vatns­töku­svæða.Á þá full­yrð­ingu hafa reyndar ekki verið færðar neinar sönnur. Sélitið svo á að réttur til afnota af lóðinni hafi staðið þar til langlífastabarn Þórðar Sveins­sonar væri fallið frá hefði nýr samningur um afnot ekkiþurft að kom­ast á fyrr en í janúar 2013. Ekki liggur fyrirhversu margir bústaðir voru við vatnið í desember 2004 en í júní 2015 munu þeirhafa verið um 25. Af því verður ekki annað séð en að sá fimm ára samn­ingur semOrkuveitan gerði við sumarbústaðaeigendur árið 2005 hafi verið fram­lengdurárið 2010 til ársins 2015. Sásamningur sem var gerður við sumarhúsaeigendur við Elliðavatn árið 2010 hefurekki verið lagður fram. Í 3. gr. samningsins sem gilti á árunum 2005-2010 segirað leigusali geti sagt leigunni upp hvenær sem er á leigutímanum með sex mánaðafyrir­vara, þurfi hann á landinu að halda til eigin nota. Miðað við þáyfirlýstu stefnu Orku­veit­unnar í bréf­inu, sem var sent eigendum sumarhúsa27. desember 2004, að fækka skipulega sumarhúsum á svæð­inu, má fastlega geraráð fyrir að sambærilegt ákvæði hafi verið í leigusamningum sem giltu frá árinu2010 til 2015. Íþeim leigusamningi sem stefnanda var sendur í lok desember 2004 segir jafn­framtí 10. gr. að framsal leiguréttinda sé óheimilt nema með heimild leigusala. Eins og segir ílýsingu málavaxta sendi stefndi öllum sem eiga sumarhús við Elliða­vatn bréf23. október 2015 og með því skjalið „Samkomulag um skil á lóð“. Í 1. gr. þesser tekið fram að stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, hafi ákveðið að endur­nýjaekki afnota- eða leigusamninga vegna stefnu um skipulag og vatnsvernd á svæð­inu.Þeim sem áttu hús sem voru að falli komin var boðin aðstoð við að fjarlægjaþau. Íþví samkomulagi sem öllum þeim sem áttu sumarhús í þokkalegu ásigkomu­lagi varsent segir í 5. mgr. 2. gr. að afnotahafa sé óheimilt að fram­selja afnotaréttsinn sam­kvæmt samkomulaginu og öll aðilaskipti að afnotum lands­ins séubönnuð. Dómurinn hefur áðurbent á það að vilji og vald stjórnvalda og stjórnenda opin­berra fyrirtækja sébundinn af lögum, jafnræðisreglu þeirra á meðal. Þannig verður stefndi að gerasambærilega samninga við þá sumarhúsaeigendur sem eru í sam­bæri­legri stöðu.Dómurinn fær ekki séð að nein þau atvik eða aðstæður stefnanda rétt­læti aðvikið sé frá þeim skil­málum sem aðrir þeir sem eiga sumarhús við Elliða­vatneru bundnir eða verða innan tíðar bundnir af samkvæmt samkomulagi um skil á lóð. Dómurinnfær því ekki séð að unnt sé að gefa því vilyrði, sem formaður stjórnar fyrir­tæk­is­insgaf Herdísi, annað efni en þeim skriflegu samningum sem gerðir voru við aðraeigendur sumarhúsa á því landi sem Orkuveitan á við vatnið. Þetta þýðir að afnotarétturstefnanda af lóðinni Elliðavatnsblettur 3 getur ekki staðið lengur en í 15 árfrá því að þessi dómur er kveðinn upp og jafnframt að óheimilt sé að framseljaþann afnotarétt og öll aðilaskipti að afnotum lands­ins séu bönnuð. Þetta þýðirað afnota­rétt­ur­inn er bundinn við stefnanda. Meðþessu hefur verið fallist á varakröfu stefnda. Þar eð báðir málsaðilar hafa náðnokkru fram af kröfum sínum þykir rétt að hvor beri sinn kostnað af málinu. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D ÓM s o r ð Stefnanda,Hrafni Gunnlaugssyni, eru heimil afnot af lóðinni Elliða­vatns­bletti 3 í eigustefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, í 15 ár talið frá uppkvaðningu þessa dóms. Rétt­ur­inner bundinn við stefnanda og fellur niður að honum látnum. Hvormálsaðili um sig beri sinn kostnað af málinu.
Mál nr. 10/2004
Vinnuslys Skaðabætur Örorka Gjafsókn
E, sem starfaði hjá R ehf., krafði fyrirtækið um skaðabætur vegna slyss sem hann varð fyrir við vinnu sína. Hélt E því fram að slysið hefði mátt rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu auk þess sem verkstjórn hefði verið ófullnægjandi. Tekið var fram að öryggisútbúnaður sem hefði getað komið í veg fyrir slysið hefði ekki verið í notkun en ríka skyldu yrði á leggja á vinnuveitanda að hafa slíkan búnað til reiðu til að tryggja öryggi starfsmanna sinna. Þar sem það var ekki gert og látið viðgangast hvernig E bar sig að við verkið bar R ehf. skaðabótaábyrgð á tjóni E. Í ljósi þess að umrætt verk var mjög einfalt, E hafði mikla reynslu í starfi og hafði margsinnis unnið það, mátti honum vera ljós hættan. Var hann því látinn bera helming tjónsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. janúar 2004. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 4.633.823 krónur með vöxtum af 1.400.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. júní 1998 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 19. júlí 2002, með vöxtum af 3.233.823 krónum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá 24. júní 1998 til 19. júlí 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 4.633.823 krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Tryggingamiðstöðinni hf. var stefnt til réttargæslu en engar kröfur voru gerðar á hendur félaginu. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðist áfrýjandi við vinnu sína hjá stefnda 24. júní 1998. Áfrýjandi hafði unnið við ryðvörn frá árinu 1991 lengst af á sama vinnustað, þar af hjá stefnda í að minnsta kosti eitt og hálft ár, þegar slysið varð. Áfrýjandi vann við undirvagnsþvott bifreiða á útisvæði fyrirtækisins til að undirbúa þær fyrir ryðvörn, sem fór fram innanhúss. Bifreiðunum var ekið upp á sliskjur, um 7 metra langar járnrásir, sem lágu yfir um 90 cm háan búkka og ultu um ás fyrir miðju sliskjunnar, líkt og vegasalt. Sé bifreiðin sett á réttan stað á sliskjunni svo að jafnvægi náist, getur einn maður velt sliskjunni til og hallað bifreiðinni fram og til baka, þannig að unnt sé að þvo hana bæði að framan- og aftanverðu. Slysið varð með þeim hætti, að framkvæmdastjóri stefnda ók bifreið upp á sliskjuna en áfrýjandi stóð vinstra megin við hana og hélt við járnrásirnar til þess að finna rétta jafnvægispunktinn. Bifreiðinni var ekið of langt þannig að sliskjan sporðreistist og þurfti að bakka bifreiðinni til þess að finna jafnvægið. Þar sem bifreiðin stöðvaðist ekki á réttu augnabliki skelltist sliskjan til baka og áfrýjandi varð undir henni með fæturna og slasaðist. Áfrýjandi taldi meiðsl sín vera smávægileg og afþakkaði sjúkrabifreið, og var málið ekki tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins fyrr en 12. ágúst 1998. Að kvöldi slysdags leitaði áfrýjandi til slysadeildar, þar sem meiðsl hans voru könnuð. Samkvæmt matsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Jónasar Hallgrímssonar 19. júní 2002 var varanlegur miski talinn vera 15% og varanleg örorka 10%. Málinu var vísað til tjónanefndar vátryggingafélaga og úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og var niðurstaðan á báðum stöðum sú, að bótaskylda væri ekki fyrir hendi. Áfrýjandi reisir kröfu sína á því, að stefndi beri ábyrgð á framangreindu vinnuslysi, en það megi rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu þar sem umrædd sliskja hafi verið vanbúin auk þess sem verkstjórn hafi verið ófullnægjandi. Stefndi telur, að ekki sé við aðra að sakast en áfrýjanda sjálfan, sem hefði getað komið í veg fyrir slysið með lágmarksaðgæslu. II. Í málinu er fram komið, að framangreindri sliskju hafi fylgt búkki, sem ætlaður var til þess að setja undir sliskjuna framanverða til þess að varna því, að hún sporðreisist, þegar bifreið er ekið fram yfir jafnvægispunktinn. Með skýrslu réttargæslustefnda 4. nóvember 2000 fylgdi teikning af sliskjunni þar sem gert er ráð fyrir búkka undir að framan. Þar segir, að búkki gegni því hlutverki að taka á móti sliskjunni, þegar bifreið er ekið upp á hana. Þegar jafnvægispunkturinn er fundinn sé búkkinn fjarlægður. Menn eigi ekki að koma nálægt sliskjunni meðan bifreið sé ekið upp á hana hvort sem búkki sé notaður eða ekki. Framkvæmdastjóri stefnda bar fyrir dómi, að sliskjunni hefði fylgt búkki, er hún var keypt, en hann hefði aldrei verið notaður. Í málinu liggur frammi yfirlýsing frá Jóhanni Oddgeirssyni, sem var meðeigandi að fyrirtækinu á árunum 1983 til 1996, þar sem fram kemur að sliskjunni hafi fylgt búkki, sem setja átti undir hana að framanverðu til þess að taka á móti sliskjunni ef ekið væri of langt, en sá búkki hefði aldrei verið notaður. Algeng starfsaðferð hefði verið, að starfsmaður stæði við hlið sliskjunnar og héldi í hana aftanverða, þegar ekið væri upp á hana til þess að finna jafnvægispunktinn. Þessi aðferð hefði verið viðhöfð að óþörfu þar sem komast hefði mátt hjá henni með því að nota búkkann. Einnig liggur frammi yfirlýsing frá Jóni Rúnari Ragnarssyni fyrir hönd Bílaryðvarnar hf. um vinnuaðferðir þess fyrirtækis við þvott á undirvögnum bifreiða. Þar segir: „Sliskjur Bílaryðvarnar eru á tveimur búkkum, annars vegar búkki sem er undir miðri sliskju, eins og vegasalt, og hins vegar er búkki sem tekur á móti sliskjunum er bíllinn er kominn uppá, þannig að bíllinn er í láréttri stöðu ofan á sliskjunum. Starfsmenn standa hvorki fyrir framan né aftan við sliskjurnar meðan bifreið er ekið uppá, enda er engin þörf á því, þar sem sliskjurnar eru þannig uppbyggðar að starfsmenn þurfa ekki né eiga að vera nálægt þeim.“ Nokkrum dögum fyrir slys áfrýjanda, eða 15. júní 1998, hafði annar starfsmaður stefnda slasast við framangreinda sliskju. Vinnueftirlit ríkisins var kallað á staðinn og segir í bréfi þess 30. mars 1999 vegna slyss áfrýjanda, að í framhaldi af fyrra slysinu hefði verið farið á staðinn og krafa gerð um það, að enginn kæmi nálægt sliskjunni meðan bifreið væri ekið upp eða niður af henni. Það sama kom fram í skýrslu réttargæslustefnda 4. nóvember 2000 þar sem sagði, að öll nálgun við sliskjuna þegar verið væri að aka bifreið upp á eða niður af henni væri með öllu óþörf og beinlínis hættuleg. Eins og að framan er lýst fylgdi fremri búkkinn með sliskjunni, er hún var keypt, og var til þess ætlaður að setja undir hana að framanverðu til þess að koma í veg fyrir það, að hún sporðreistist. Hér var um öryggisútbúnað að ræða, sem hefði getað komið í veg fyrir slys áfrýjanda. Verður að leggja ríka skyldu á vinnuveitanda að hafa slíkan búnað til reiðu til að tryggja öryggi starfsmanna sinna. Þar sem það var ekki gert og látið viðgangast, að áfrýjandi stæði við hlið sliskjunnar og héldi við hana, þegar bifreiðinni var ekið upp á hana, verður stefndi að bera skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. Verk það, sem áfrýjandi vann við, var mjög einfalt og hann hafði mikla reynslu í starfi þar sem hann hafði unnið við ryðvörn frá árinu 1991. Hafði hann margsinnis unnið það verk, sem hann var að vinna í umrætt sinn. Honum átti að vera ljós sú hætta, sem því var samfara að halda undir sliskjuna, þegar bifreið var ekið upp á hana. Verður hann því óhjákvæmilega að bera hluta tjóns síns sjálfur. Að öllu virtu er hæfilegt að hann beri helming tjónsins. III. Eins og að framan getur mátu læknarnir Leifur N. Dungal og Jónas Hallgrímsson örorku áfrýjanda 19. júní 2002. Áfrýjandi fékk talsverða tognunaráverka við slysið á bæði hné og ökkla og þurfti að nota spelkur lengi eftir slysið. Telja matsmenn tímabundið atvinnutjón hans samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1999, hafa verið frá slysdegi 24. júní 1998 til 28. nóvember 1999. Ekki hafi verið að vænta frekari bata eftir þann tíma. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga miðast einnig við framangreint tímamark, þar af hafi áfrýjandi verið rúmfastur frá 26. september 1999 til 28. nóvember sama ár. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga telst vera 15% og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna 10%. Áfrýjandi miðar kröfugerð sína við framangreinda matsgerð og sundurliðast hún þannig: 1. Tímabundið atvinnutjón 1.400.000 krónur 2. Bætur fyrir þjáningar með og án rúmlegu 543.760 - 3. Varanlegur miski 802.725 - 4. Varanleg örorka 2.271.988 - Frádráttur: slysatrygging launþega 388.350 - 5. Útlagður kostnaður 14.158 - Samtals 4.644.281 króna Fyrir Hæstarétti lækkaði áfrýjandi kröfuna um 10.458 krónur, sem réttargæslustefndi hafði greitt upp í útlagðan kostnað eftir uppkvaðningu héraðsdóms, þannig að endanleg dómkrafa áfrýjanda er 4.633.823 krónur. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu en stefndi mótmælir vaxtakröfu áfrýjanda. Eins og að framan greinir ber áfrýjandi helming tjónsins sjálfur, en stefndi er dæmdur til að bæta honum tjónið með 2.316.911 krónum ásamt vöxtum eins og krafist er og nánar er lýst í dómsorði og dráttarvöxtum frá 20. febrúar 2003, er mánuður var liðinn frá birtingu stefnu. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómsorð: Stefndi, Ryðvörn Þórðar ehf., greiði áfrýjanda, Einari Björgvin Knútssyni, 2.316.911 krónur með vöxtum af 700.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 20. febrúar 2003, með vöxtum af 1.616.911 krónum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með áorðnum breytingum, frá 24. júní 1998 til 20. febrúar 2003, en af 2.316.911 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Stefndi greiði samtals 700.000 krónur í ríkissjóð í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 20. janúar 2003 og dómtekið 15. f.m. Stefnandi er Einar Björgvin Knútsson, Hraunbæ 128, Reykjavík. Stefndi er Ryðvörn Þórðar ehf. Funahöfða 15, Reykjavík og réttargæslustefndi Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 15.000.000 króna, með vöxtum af 1.400.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr laga nr. 27/1987 frá 24. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 19. júlí 2002, og með vöxtum af 12.694.050 krónum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá 24. júní 1998 til 19. júlí 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 13.600.000 krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til vara að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 4.644.281 krónu, með vöxtum af 1.400.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. laga nr. 27/1987 frá 24. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 19. júlí 2002, og með vöxtum af 3.244.281 krónu samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá 24. júní 1998 til 19. júlí 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 4.644.281 krónu samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar hver sem úrslit málsins verða eins og það væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsóknarleyfi 3. febrúar 2003. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara krefst hann lækkunar og að málskostnaður verði felldur niður. Þann 24. júní 1998 slasaðist stefnandi við störf sín hjá stefnda sem var með tryggingar sínar hjá réttargæslustefnda. Stefnandi hafði með höndum það starf að annast undirvagnsþvott bifreiða á útisvæði fyrirtækisins sem undirbúning ryðvarna sem fóru fram innanhúss. Bifreiðum var ekið upp á sliskju, þ.e. um 7 metra langar járnrásir sem lágu yfir um 90 cm. háan búkka og ultu þannig um ás fyrir miðju sliskjunnar, efri endi gat því náð um 180 cm. hæð. Eftir að bifreið hafði verið ekið til þannig að jafnvægispunktur var fundinn gat starfsmaðurinn, sem annaðist undirvagnsþvottinn, velt henni til með handafli eftir því sem verkinu miðaði, þ.e. fyrst að aftanverðu en síðan að framanverðu. Í umrætt sinn ók Þórður Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri og eigandi stefnda, Pajero-jeppabifreið upp á sliskjuna en stefnandi stóð framanvert til vinstri handar Þórði og sagði honum til. Sliskjan skall fyrst niður að framan og þurfti síðan að bakka bifreiðinni til að finna jafnvægispunktinn. Stefnandi var þá kominn að sliskjunni aftan­verðri og hélt um hana. Bifreiðinni var bakkað nokkuð of langt og skall sliskjan niður þeim megin. Varð stefnandi undir sliskjunni með fæturna þar sem hann stóð og hélt undir hana nálægt enda hennar. Hlaut hann slæma áverka á hné og ökkla sem hafa reynst varanlegir. Bifreiðinni var strax ekið áfram þannig að sliskjan lyftist af fótum stefnanda. Þórður bauðst til að kallað væri á sjúkrabifreið en stefnandi dró úr því að svo væri gert. Síðar sama dag ók faðir stefnanda honum á slysadeild Land­spítala Háskólasjúkrahús, Fossvogi. Stefndi tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins um slysið 12. ágúst 1998 og vinnueftirlitið tilkynnti lögreglustjóranum í Reykjavík um það með bréfi 19. apríl 1999. Teknar voru lögregluskýrslur um slysið og tildrög þess; af stefnanda 14. maí 1999 og af Þórði Vilhjálmssyni og Haraldi Jóhanni Þórðarsyni, verkstjóra stefnda og syni Þórðar Vilhjálmssonar, 9. júní s.á. Stefnandi kvaðst hafa verið búinn að vinna við ryðvörn síðan 1991 og lengst af á sama vinnustað eða þar sem stefndi hefur starfrækslu sína. Um atvik að slysinu er skráð eftir stefnanda: “. . . Er Þórður ók upp á sliskjuna þá fór hann heldur langt og því þurfti hann að bakka aðeins og kveðst Einar hafa leiðbeint honum með það. Einar kveðst hafa haldið undir sliskjuna er bílnum var bakkað. Ósjálfrátt kveðst Einar hafa gripið undir sliskjuna er Þórður bakkaði yfir jafnvægispunktinn og er hann kallaði í Þórð að stoppa þá rann bíllinn aðeins lengra við það lenti mikill þungi á honum sem varð til þess að Einar kveðst hafa runnið til, í kross með fæturnar og fengið sliskjuna ofan á sig, þar að segja ofan á fæturna ” Stefnanda var bent á að í símtali við Þórð hefði komið fram að hann hefði verið búinn að banna mönnum að halda við sliskjuna er verið væri að aka upp á hana. Stefnandi kvað það ekki vera rétt heldur hafi beinlínis verið ætlast til að það væri haldið við sliskjuna til að finna jafnvægis­punktinn. Þórður Vilhjálmsson kvaðst hafa ekið rólega upp sliskjuna og er sliskjan hún sporðreistist kvaðst hann hafa ætlað að bakka lítillega en lent aðeins aftur yfir jafnvægispunktinn með þeim afleiðingum að sliskjan sporðreistist. Kvaðst hann þá hafa heyrt hróp frá Einari, litið út og séð hann sitjandi á götunni með fæturna undir sliskjunni. Kvaðst hann þá hafa ekið strax áfram þar til sliskjan sporðreistist aftur. Þórði var bent á að fram hefði komið hjá stefnanda að það hafi verið ætlast til þess að sá, sem leiðbeindi við að aka upp á sliskjuna, héldi um hana og segði til er bíllinn væri að fara yfir jafnvægispunktinn. Þórður kvað þetta ekki vera rétt enda bílarnir “allt yfir 2 tonn að þyngd” og lítið með það að gera að takast á við slíkt með handafli. Haraldur Jóhann Þórðarson kvaðst hafa heyrt er stefnandi hrópaði upp og séð að hann sat á jörðinni, undir sliskjunni. Hann kvaðst hafa farið strax til stefnanda og faðir hans, Þórður, hefði hjálpað honum á fætur. Hann kvaðst muna að Þórður hefði marg boðið stefnanda að hringt yrði á sjúkrabíl en stefnandi hafi talið að hann væri ekkert slasaður. Með bréfi lögmanns stefnanda til réttargæslustefnda, dags. 7. júní 2000 og ítrekuðu 18. september s.á., var óskað eftir afstöðu hans til bótaskyldu sem var hafnað með bréfi 7. nóvember 2000. Að beiðni stefnanda var málið lagt fyrir tjónanefnd vátrygginga­félaganna og lá niðurstaða nefndarinnar fyrir þ. 18. janúar 2001 þar sem bótaskyldu var hafnað. Af hálfu stefnanda var niðurstöðu tjónanefndar skotið til Úrskurðar­nefndar í vátryggingamálum sem staðfesti niðurstöðu tjónanefndar með úrskurði dags. 13. mars 2001. Með sameiginlegri matsbeiðni lögmanna stefnanda og réttargæslustefnda, dags. 26. nóvember 2001, var læknunum Leifi N. Dungal og Jónasi Hallgrímssyni falið að meta afleiðingar slyssins fyrir stefnanda. Af hálfu réttargæslustefnda er tekið fram að þrátt fyrir ágreining um bótaskyldu sé óumdeilt að í gildi hafi verið slysatrygging sem stefnandi hafi átt bótarétt úr óháð hugsanlegri skaðabótaskyldu stefnda. Matsgerð er dags. 19. júní 2002 og helstu niðurstöður eru þær að stöðug­leika­tímapunktur er talinn vera 28. nóvember 1999, varanlegur miski 15% og varanleg örorka 10%. Skaðabótakrafa stefnanda byggist á því að um hafi verið að ræða skaðabótaskylt vinnuslys sem stefndi beri ábyrgð á eftir reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Slysið megi rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu, gáleysis verk­stjóra stefnda, ófullnægjandi verkstjórnar og verktilhögunar, skorts á leiðbein­ingum, aðgerðarleysis yfirmanna stefnda og annarrar vanrækslu þeirra, m.a. að láta undir höfuð leggjast að stuðla að því að beitt væri verklagi sem tryggt gæti öryggi stefnanda og annarra starfsmanna við störf þeirra. Stefnandi byggir á því að umrædd sliskja hafi verið vanbúin. Ljóst sé að sliskjunni hafi fylgt búkki sem ætlaður hafi verið til þess að setja undir sliskjuna framanverða til þess að varna því að hún gæti sporðreist þegar bifreið var ekið of langt og fram yfir hinn svokallaða jafnvægispunkt. Hefði sliskjan verið notuð með réttum hætti hefði mátt koma í veg fyrir slys stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að það hafi verið venjubundin starfsaðferð hjá stefnda, bæði hjá stefnanda og öðrum starfsmönnum stefnda, að standa við hlið sliskjunnar og halda við hana til þess að finna réttan jafnvægispunkt þegar bifreið var ekið upp á sliskjuna. Aðalkrafa stefnanda er reist á áætlaðri fjárhæð. Varakrafa hans sætir ekki ágreiningi tölulega af hálfu stefnda. Af hálfu stefnda er hvorutveggju hafnað að vinnuaðstaða hafi verið ófull­nægjandi og að verkstjórn hafi verið ábótavant. Ekki sé við aðra að sakast en stefnanda sjálfan sem hafi algerlega haft í hendi sér að koma í veg fyrir slysið með því að sýna lágmarksaðgæslu og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Varakrafa stefnda byggist á því að stefnandi verði a.m.k. að bera megin hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Áður, eða 15. júní 1998, hafði orðið slys er bifreið var ekið á sömu sliskju og hér um ræðir á vinnusvæði stefnda og voru atvik þá um margt lík því sem hér um ræðir. Mál vegna þess slyss hefur verið rekið samhliða þessu máli. Vinnueftirliti ríkisins var í það sinn þegar tilkynnt um slysið og fór vinnueftirlitsmaður á staðinn. í skýrslu hans, sem lögð var fram í þessu máli, segir að orsök slyssins megi líklega rekja til þess að slasaði hafi verið óviðbúinn hreyfingu sliskjunnar. Í lok skýrslunnar segir að skyldur aðila samkvæmt lögum nr. 46/1980 hafi verið skýrðar fyrir verkstjóra og minnt á að verkstjóri skuli minna starfsmenn á að viðhafa rétt vinnubrögð. Lögmaður stefnanda sendi Vinnueftirliti ríkisins bréf 5. mars 1991. Þar er vísað til þess að stefnandi hafi leitað til Eflingar-stéttarfélags vegna umrædds slyss sem lýst er þannig að stefnandi hafi haldið við enda sliskjunnar í þeim tilgangi að finna rétta jafnvægispunktinn svo að unnt væri að velta sliskjunni auðveldlega fram og til baka við undirvagnsþvott. Bifreiðinni muni hafa verið ekið of aftarlega eftir að hún var komin upp í sliskjuna og hafi stefnandi orðið undir sliskjunni þegar hún valt til baka. Í bréfinu er einnig vísað til hins fyrra slyss, sem varð 15. júní 1998. Óskað var upplýsinga um hvort Vinnueftirlit ríkisins hefði gert úttekt á sliskjunni og hennar óskað ef hún hefði ekki þegar verið gerð. Jafnframt var óskað upplýst hvaða vinnubrögð Vinnueftirlit ríkisins teldi rétt og eðlileg þegar unnið væri við sliskjuna. Svarbréf Vinnueftirlits ríkisins (Bjarna Snæbjörnssonar tæknifulltrúa), dags. 30. mars 1999, er svohljóðandi: “Undirritaður eftirlitsmaður hefur alls þrisvar sinnum komið í eftirlitsferðir í Ryðvörn Þórðar að Smiðshöfða 1. Umtöluð sliskja var þá einnig skoðuð í þessum heimsóknum og farið fram á viðgerð á henni í síðustu heimsókn. Slys þau sem hér um ræðir verða þó ekki rakin til vanefnda á þeirri viðgerð en stýringar á endum sliskjunnar höfðu viljað bogna vegna ónákvæmni við akstur upp og niður af sliskjunni. Í framhaldi af fyrra slysinu fór undirritaður á staðinn og gerði kröfu um að enginn kæmi nálægt sliskjunni meðan bifreið vær ekið upp eða niður af henni. Enda fjarri lagi að hægt væri að stjórna með handafli jafnvægi sliskjunnar með bifreiðum á henni sem vægju frá 1000-2000 kg. Í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, kafla 5,37. gr., stendur: Vinnu skal haga og framkvæmt þannig að gætt sé fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustu­hátta.” Fram er komið að til var á vinnustaðnum búkki, sem mun hafa verið nokkru lægri en búkkinn undir miðju sliskjunnar, sem nota hefði mátt, en hafði aldrei verið notaður, til að koma í veg fyrir að sá endi sliskjunnar sem ekið var á fram fyrir miðju hennar skylli niður á jörðina en hann hefði síðan verið fjarlægður er tekið væri til við undirvagnsþvottinn. Af hálfu Vinnueftirlits ríkisins var ekki gerð athugasemd við að hann var ekki notaður og ekki er ljóst að notkun hans hefði haft þýðingu til að aftra því slysi sem hér um ræðir því að eftir sem áður hefði þurft að bakka bifreiðinni til að finna jafnvægispunktinn en í því ferli varð slysið. Vitnið Gunnlaugur Gunnarsson, sem sjálfur varð fyrir slysi 15. júní 1998 og er aðili að því máli sem fyrr getur, kvað það hafa verið venjulega aðferð, sem hann hefði lært af öðrum starfsmanni, að halda við sliskjuna meðan bifreið væri ekið til á henni. Aðspurður kvað hann það oft hafa skeð að ekið væri of langt í báðar áttir en að þá væri einfalt mál fyrir þann, sem hélt við sliskjuna, að sleppa henni. Vitnið Davíð Örn Ingason, sem var starfsmaður stefnda er umrætt slys varð, kvaðst ekki hafa unnið við umrædda sliskju heldur inni í starfsstöð stefnda. Hann kvaðst ekki hafa heyrt að bannað væri að halda undir sliskjuna meðan ekið væri á henni. Aðspurður kvað hann starf það sem hér um ræðir ekki vera flókið. Vitnið Valdimar Örn Haraldsson, sem starfaði hjá stefnda á árunum 1995-1997, kvaðst lítillega hafa unnið við sliskjuna, þ.e. það verk sem stefnandi vann að. Þegar bifreið hafi verið ekið upp á sliskjuna hafi alltaf verið maður við hlið hennar til að finna jafnvægispunktinn. Sá starfsmaður hafi þurft að nota hendurnar og hafi ekki verið nægilegt að segja ökumanninum til. Hann kvað starfið ekki hafa verið flókið. Einkum hafi þurft að gæta að því að bifreiðarnar færu ekki út af sliskjunni og þá ekki síst fram af henni. Vitnið Magnús Reynisson er starfsmaður stefnda og hefur verið í um 20 ár. hann kvaðst hafa “hlaupið í þvott” og oft verið viðstaddur umræddan verkþátt. Hann kvað það hafa verið stórhættulegt að hlaupa undir sliskjuna meðan verið væri að aka bifreið á henni og hafi ekki mátt koma við hana fyrr en búið væri að stilla bifreið af. Sá, sem leiðbeindi ökumanninum, hafi staðið framanvert við sliskjuna og til hliðar. Vitnið Haraldur Jóhann Þórðarson, sem áður er getið, kvað margoft hafa verið búið að segja öllum að vera ekki að fíflast við sliskjuna og koma ekki við hana með höndum eða of nálægt henni meðan verið væri að koma bílum fyrir. Það verkefni, sem stefnandi vann við er hann slasaðist, var einfalt og hann var þaulkunnugur því af áralöngu starfi. Þótt brögð hafi verið að því að starfsmenn héldu um sliskjuna meðan bifreið væri ekið á henni þar til jafnvægispunktur var fundinn var slíkt tilgangslaust, sbr. umsögn Vinnueftirlits ríkisins, og vegna hættu sem því fylgdi gat það ekki talist skynsamleg vinnubrögð. Slysið verður ekki rakið til neinna atvika, sem leitt geti til ábyrgðar stefnda á afleiðingum þess, heldur varð það fyrir óhappa­tilviljun og aðgæsluleysi stefnanda. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 350.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Karls Ó. Karlssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Ryðvörn Þórðar ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Einars Björgvins Knútssonar. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Karls Ó. Karlssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur.
Mál nr. 819/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglu hafi verið vísað á brotaþola þar sem hann hafi legið illa áttaður í rúmi sínu í svefnherbergi íbúðar þar sem hann búi. Brotaþoli hafi verið töluvert bólginn í framan og með skerta meðvitund. Hafi honum verið komið undir læknishendur. Í viðræðum við lögreglu hafi kærðu neitað að hafa veist að brotaþola um morguninn. Kærði X hafi verið með ætlaða blóðbletti á peysu sinni og Y með áverka á höndum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. desember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. desember 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum „og þá í skemmri tíma en krafist sé af hálfu lögreglustjóra“, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni til mánudagsins 4. janúar 2016 klukkan 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 209/2008
Handtaka Skaðabætur Gjafsókn
G höfðaði mál á hendur Í og krafðist miskabóta vegna ólögmætrar frelsissviptingar. G byggði kröfu sína á því að hann hefði verið sviptur frelsi án þess að hafa verið handtekinn. G var stöðvaður af lögreglunni fyrir of hraðan akstur og með útrunnið ökuskírteini og í kjölfar þess fór hann án þvingunar í lögreglubifreið á lögreglustöð. Hann var hvorki handtekinn né vistaður í fangageymslu. Heldur beið inni á skrifstofu á lögreglustöðinni þar til tekin var af honum skýrsla út af öðru máli. Í skýrslu lögreglunnar var þess ekki getið að G hefði verið handtekinn og í framburði G kom hvergi fram að lögreglan hefði gert honum grein fyrir því að hann hefði verið handtekinn. G lét ekki á það reyna að yfirgefa lögreglustöðina, en samkvæmt framburði vitna bendir ekkert til að honum hefði verið haldið þar að óvilja sínum. Samkvæmt þessu var ekki talið sannað að fullyrðing G um að hann hefði verið sviptur frelsi ætti við rök að styðjast og var Í því sýknað af bótakröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. apríl 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. mars 2005 til 1. mars 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskarður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Guðmundar Jónssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 350.000 krónur. Mál þetta var höfðað 28. febrúar 2007. Það var dómtekið var 18. desember 2007. Stefnandi er Guðmundur Jónsson, Drangshlíð 1, Hvolsvelli Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur Stefnandi gerir í málinu eftirfarandi dómkröfur: Að stefnda, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 22. mars 2005 til 1. mars 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts á málflutnings­þóknun. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málavextir Kl. 09.09 að morgni þriðjudagsins 22. mars 2005 var stefnandi stöðvaður af lögreglunni í Árnessýslu þar sem hann ók eftir Skeiða- og Hrunamannavegi í Árnessýslu. Voru honum gefin að sök brot á umferðarlögum með því að hafa ekið bifreið sinni yfir löglegum hámarkshraða og að hafa ekið án tilskilinna ökuréttinda. Var stefnandi beðinn að koma í lögreglubifreið þar sem hann játaði brot sín greiðlega. Með stefnanda í bifreiðinni var pólskur maður, P að nafni, sem dvalist hafði á gistiheimili foreldra stefnanda að D og hafði stefnandi verið beðinn um að aka honum að Syðra-Langholti í Árnessýslu. Þegar lögregla hafði tal af P framvísaði hann vegabréfi sínu, en reyndist við athugun lögreglu hvorki hafa dvalar- né atvinnuleyfi. Grunur vaknaði hjá lögreglu um að P væri við vinnu hér á landi án leyfa, sem lögregla taldi hann þurfa að hafa. Samkvæmt skýrslu lögreglu bar P og stefnanda á þessum tíma ekki saman um ferðir þeirra og hvert þeir væru að fara. Var P handtekinn kl. 09.09 og ók lögreglumaður bifreið stefnanda með P innanborðs að lögreglustöðinni á Selfossi. Stefnandi kveður sér hafa verið meinað að yfirgefa lögreglubifreiðina og kveðst hafa verið fluttur með henni á lögreglustöð á Selfossi. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að stefnandi hafi farið með lögreglunni af fúsum og frjálsum vilja. Stefnandi hafi á þessum tíma verið án endurnýjaðra ökuréttinda og honum því óheimilt að aka bifreið. Þegar á lögreglustöð var komið kveðst stefnandi hafa verið færður fyrir varðstjóra, sem hafi spurt hann í þaula um atvik máls og hafi hann verið hinn ruddalegasti, m.a. hafi hann öskrað að honum og vænt hann um lygar. Hafi varðstjórinn handskrifað meginatriði frásagnar stefnanda. Hvorki þá, fremur en áður í lögreglubifreiðinni, hafi stefnanda verið kynnt hverjum sökum hann væri borinn til viðbótar við umferðarlagabrotin né hver réttarstaða hans sem sakbornings væri, þ.á m. um að neita að svara spurningum um sakarefnið eða hafa verjanda viðstaddan. Hafi honum heldur ekki verið kynnt að hann væri handtekinn. Að loknu viðtali við varðstjóra hafi stefnandi áfram verið sviptur frelsi og gert að dvelja á skrifstofu á lögreglustöðinni, ávallt undir eftirliti, a.m.k. eins lögreglumanns. Eftir nokkurra klukkustunda dvöl á lögreglustöð kveðst stefnandi hafa verið færður til formlegrar yfirheyrslu hjá rannsóknarlögreglumanni. Þá fyrst hafi stefnanda verið tilkynnt að hann hefði stöðu sakbornings og honum kynnt réttarstaða hans sem slíks. Hafi hann verið grunaður um akstur án ökuréttinda, of hraðan akstur og ,,aðild að ólöglegri veru og vinnu útlendinga“. Við skýrslutöku kveðst stefnandi hafa viðurkennt, eins og hann hafi áður gert í lögreglubifreiðinni, að hafa ekið of hratt og að hafa verið með útrunnin ökuréttindi. Hafi hann síðan svarað nokkrum spurningum um veru Pólverjanna þriggja í D og ferðir sínar og P umræddan morgun. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið handtekinn. Honum hafi hins vegar verið ekið á lögreglustöðina á Selfossi þar eð hann hafi sjálfur valið að koma með þangað, en ljóst var að taka þyrfti af honum framburðarskýrslu vegna ætlaðs umferðarlagabrots auk þess að ræða við hann til að kanna mál farþegans. Er því mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi hafi verið handtekinn eða frelsi hans skert á annan máta. Stefndi kveður farþegann hafa verið færðan í fangaklefa þegar á lögreglustöðina kom, en ekki stefnandi. Stefnandi hafi ekki verið handtekinn, enda komi ekkert fram í gögnum málsins til stuðnings þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi verið handtekinn eða sviptur frelsi sínu. Stefnandi hafi dvalið á skrifstofu lögreglu. Sú staðreynd að stefnandi gat ekki að vild valsað um húsakynni lögreglustöðvarinnar á Selfossi á meðan hann var þar, verði ekki til þess að stefnandi teljist hafa verið handtekinn. Sömuleiðis eigi það sér eðlilegar skýringar að lögreglumaður hefði auga með stefnanda meðan hann var á lögreglustöðinni, en það tíðkist ekki að borgarar og jafnvel fólk sem á eftir að gefa skýrslu fái óheftan og eftirlitslausan aðgang að skrifstofum og vinnuaðstöðu lögreglumanna. Framburðarskýrsla hafi verið tekin af stefnanda á lögreglustöðinni á Selfossi. Í skýrslunni sé sakarefni tilgreint sem akstur án ökuréttinda, of hraður akstur og aðild að ólöglegri veru og vinnu útlendinga. Sé skýrslan ekki tímasett, en ástæðu þess kveður stefndi mega rekja til þess að á þessum tíma hafi lögregla verið að taka í notkun nýtt tölvukerfi með ýmsum byrjunarörðugleikum. Komi fram að þegar faðir stefnanda hafi komið á lögreglustöð hafi hann reynt að taka stefnanda með sér inn á stöðina, en það ekki verið leyft. Samkvæmt því hafi stefnandi verið frjáls að því að bíða í anddyri eða móttöku lögreglustöðvarinnar þegar faðir hans kom þangað, sem hafi verið fyrir kl. 13:27. Frá því að afskipti voru upphaflega höfð af stefnanda hafi þannig liðið fjórar og hálf klukkustund þar til ljóst sé samkvæmt gögnum að stefnandi hafi ekki verið sviptur frelsi í móttöku lögreglustöðvarinnar. Fullyrðingar stefnanda um frelsissviptingu á lögreglustöð í sex klukkustundir fá þannig ekki staðist. Fram kemur í skýrslu lögreglunnar á Hvolsvelli að lukkan 10.55 þennan sama dag hafði Jón Gunnar Þórhallsson lögregluvarðstjóri haft samband og óskað eftir því að kannað yrði hvort erlendir menn væru við vinnu að heimili foreldra stefnanda að D. Fór lögreglan þangað og handtók þar kl. 11.58 tvo aðra Pólverja, K og J að nafni. Á sama tíma var faðir stefnanda, A, handtekinn, sbr. dskj. 5. Í frumskýrslu lögreglu segir hins vegar að hann hafi verið handtekinn kl. 13.27. Ekki kemur fram í lögregluskýrslu hvenær yfirheyrslan yfir stefnanda hófst né hvenær henni lauk. Yfirheyrsla yfir A, föður stefnanda, hófst kl. 15.05. Er honum þar m.a. kynntur framburður stefnanda. Stefnandi telur því mega ætla að skýrslutöku yfir stefnanda hafi lokið um eða eftir kl. 15.00 umræddan dag. Kveðst stefnandi hafa verið látinn laus eftir yfirheyrsluna, en lögregla hafi lagt hald á farsíma hans. Stefnandi hafi því samkvæmt þessu verið sviptur frelsi og í haldi lögreglu í um sex klukkustundir. Skýrslutökum yfir öðrum lauk að kvöldi 22. mars 2005. Daginn eftir gaf sýslumaðurinn á Selfossi út ákæru á hendur K, J og P fyrir meint brot á lögum nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga. Voru þeir samdægurs dæmdir í Héraðsdómi Suðurlands til að sæta fangelsi í einn mánuð, en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins. Dómfelldu áfrýjuðu dóminum til Hæstaréttar, sem með dómi sínum, 16. júní 2005, ómerkti hinn áfrýjaða dóm og vísaði málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Hinn 30. mars 2005 gaf nefndur sýslumaður út ákæru á hendur A fyrir meint brot á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og almennum hegningarlögum. Stefnandi kveðst hafa greitt sekt vegna brota sinna á umferðarlögum. Hann hafi hins vegar engar spurnir haft af afdrifum máls, sem varðaði meint brot hans á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Hinn 3. apríl 2006 hafi lögmaður stefnanda sent bréf til sýslumannsins á Selfossi og hafi óskað upplýsinga um afdrif málsins. Hafi erindið verið ítrekað með bréfi lögmannsins, dags. 30. ágúst 2006. Með bréfi sýslumanns, dags. 1. september 2006, hafi lögmanninum verið tilkynnt að mál stefnanda, að því er varðaði meint brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga, hefði verið fellt niður. Stefnandi telur að frelsissvipting hans hinn 22. mars 2005 hafi verið ólögmæt. Hafi engin heimild verið til hennar að lögum og hvorki tilefni til né nauðsyn á að svipta hann frelsi, auk þess sem hún hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt. Þá hafi frelsissvipting stefnanda staðið lengur en efni stóðu til og þörf var á. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi rökstyður kröfur sínar svo: 1.Óheimil lögreglurannsókn. Stefnandi bendir í fyrsta lagi á að við mat á aðgerðum lögreglu gagnvart stefnanda verði að hafa í huga að snemma hafi orðið ljóst og ágreiningslaust að meint brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga hafi átt sér stað í umdæmi sýslumannsins í Rangárvallasýslu. Rannsókn þessara meintu brota hafi því átt að fara fram í því umdæmi, sbr. þágildandi 2. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. og 2. mgr. 7. gr. laganna. Sé og í þessum efnum vísað til meginreglu 1. mgr. 2. gr. þágildandi reglugerðar nr. 396/1997 um stjórn lögreglurannsókna og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála, sbr. nú reglugerð nr. 1130/2006, en þar hafi verið mælt fyrir um að brot skyldi að jafnaði rannsaka í lögregluumdæmi þar sem talið sé að það hafi verið framið. Þá hafi lögreglu og mátt vera ljóst að hugsanlegt dómsmál skyldi höfða í umdæmi sýslumannsins í Rangárvallasýslu og skyldi rannsóknin því fara fram í því umdæmi, sbr. 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 396/1997. Verði að telja samkvæmt framansögðu að lögregla á Selfossi hafi enga heimilt haft til að hefja eða halda áfram rannsókn vegna ætlaðs brots stefnanda eða annarra manna í umdæmi sýslumannsins í Rangárvallasýslu. Leiði þetta að mati stefnanda eitt og sér til þess að aðgerðir lögreglu teljast ólögmætar og bótaskyldar. 2. Óheimil frelsissvipting. Stefnandi telur að með aðgerðum lögreglu í greint sinn hafi hann verið sviptur stjórnarskrárvörðu frelsi sínu. Hafi honum verið gert að fara með lögreglu á lögreglustöð þar sem honum hafi verið gert að dvelja klukkustundum saman. Rangt sé að stefnandi og P hafi sjálfviljugir komið með lögreglu eins og greini í frumskýrslu lögreglu. Hafi P formlega verið handtekinn kl. 09.09 en stefnanda bæði verið meinuð för úr lögreglubifreiðinni og að aka eigin bifreið á lögreglustöð. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið ófrjáls í vörslu lögreglu í um sex klukkustundir eða allt þar til honum var veitt frelsi að lokinni yfirheyrslu. Hafi honum verið óheimilt að yfirgefa lögreglustöðina þar sem honum var gert að dvelja á skrifstofu undir eftirliti og í vörslu lögreglumanna allt þar til hann fékk að fara frjáls ferða sinna um miðjan dag. Stefnandi hafi ekki ráðið ferðum sínum eða athöfnum sjálfur í umræddan tíma heldur hafi, í einu og öllu, verið háður ákvörðunum og valdi lögreglu, sem hafi fylgst grannt með honum á skrifstofunni og hafi meinað honum för þaðan. Stefnandi hafi ekki verið handtekinn formlega og hafi ekki verið vistaður í fangageymslu. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.Verður ekki annað ráðið af aðgerðum lögreglu en að hún hafi ekki talið skilyrði laga uppfyllt fyrir handtöku stefnanda, sbr. hins vegar handtöku annarra sakborninga. Ekki hafi verið gerð sérstök skýrsla um frelsissviptingu stefnanda eða honum kynntur réttur hans sem handtekins manns, ólíkt öðrum sakborningum sem einnig hafi verið sviptir frelsi. Af hálfu stefnanda er á því byggt að engin heimild hafi að lögum verið til þeirrar frelsissviptingar sem hann sætti svo sem áskilið sé í 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Hafi aðgerðir lögreglu því verið ólögmætar og brotið í bága við stjórnarskrá. Þar sem um mikilsverð stjórnarskrárvarin mannréttindi stefnanda hafi verið að tefla verði að gera þá kröfu að lögregla hafi skýrar lagaheimildir fyrir aðgerðum sínum og að slíkum heimildum sé ekki beitt nema að gefnu tilefni og að virtum réttum málsmeðferðarreglum. Þá telur stefnandi heimildarlausa frelsissviptingu sína hafa farið í bága við ákvæði 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hafi lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. 3. Ekkert tilefni til frelsissviptingar. Auk þess sem engin heimild hafi að lögum verið til þeirrar frelsissviptingar sem stefnandi sætti, telur hann að ekkert tilefni hafi verið til að hann yrði sviptur frelsi með þeim hætti sem raun varð á. Sé ítrekað að lögregla hafi ekki talið skilyrðum laga um meðferð opinberra mála fullnægt til að unnt væri að handtaka stefnanda, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála. Hafi því heldur ekkert tilefni verið til annarrar frelsissviptingar stefnanda. Bent sé á að stefnandi hafi játað umferðarlagabrot sín greiðlega. Hann hafi ennfremur svarað öllum spurningum lögreglu varðandi P eins og vitneskja hans hafi leyft. Í raun hafi það eitt legið fyrir að stefnandi var í bifreið með erlendum manni þegar hann var stöðvaður. Stefnandi hafi hins vegar strax gert grein fyrir ferðum sínum og tengslum við farþegann í bifreiðinni. Rétt sé að vekja athygli á að ekki hafi legið fyrir formleg kæra um meinta refsiverða háttsemi stefnanda þegar hann var sviptur frelsi. Þá hafi heldur ekki legið fyrir lögreglu neinar vísbendingar, hvorki í formi gagna né upplýsinga, um meinta háttsemi stefnanda sem varðað gæti við verknaðarlýsingu í lögum sem teldist refsinæm. Sé því ekki unnt að líta svo á að fyrir hafi legið rökstuddur grunur um meinta háttsemi stefnanda, sem varðað gæti hann refsingu samkvæmt lögum um atvinnuréttindi útlendinga, en stefnandi hafi þá þegar viðurkennt brot sín á umferðarlögum. Hafi lögregla og ekki talið tilefni til handtöku stefnanda. Af hálfu stefnanda sé vísað til þess að skýra verði heimildir lögreglu til frelsissviptingar afar þröngt. Frelsissvipting hafi í för með sér inngrip í stjórnarskrárvernduð mannréttindi einstaklinga og þurfi því mikið til að koma svo að þeir verði sviptir frelsi sínu. Verði lögregla að gæta meðalhófs og málefnalegra sjónarmiða við beitingu slíkra heimilda. 4. Frelsissvipting ónauðsynleg. Jafnvel þótt með einhverjum hætti hafi mátt líta svo á að uppi hafi verið rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi stefnanda verði með engu móti séð að frelsissvipting hans hafi verið nauðsynleg. Hafi lögregla heldur ekki talið nauðsyn á handtöku stefnanda til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot stefnanda, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ekki hafi verið ástæða til að tryggja návist stefnanda og því síður öryggi. Engin hætta hafi verið á að stefnandi gæti spillt sönnunargögnum. Hafi lögreglu og strax verið fullljóst að meint brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga hefðu verið framin af öðrum en stefnanda. 5. Sviptur frelsi lengur en efni voru til. Verði talið að lögreglu hafi einhverra hluta verið heimilt að svipta stefnanda frelsi með þeim hætti sem gert var og að tilefni hafi verið til og nauðsyn á slíkri frelsissviptingu, byggir stefnandi á því að frelsissvipting hans hafi varað mun lengur en nokkur efni voru til. Vakin sé athygli á að P hafi verið handtekinn kl. 09.09 og hafi stefnandi því engin áhrif getað haft á framburð hans. Verði talið að nauðsynlegt hafi verið að flytja stefnanda á lögreglustöð, sé á því byggt að málavextir hafi þá fljótlega legið fyrir. Komi og fram í frumskýrslu lögreglu að í viðtali á lögreglustöð hafi komið í ljós að tveir aðrir pólskir ríkisborgarar dveldu að D í Rangárvallasýslu. Sé þar væntanlega vísað til viðtals varðstjóra við stefnanda sem fyrr er lýst. Verði að telja að stefnandi hefði þá mátt vera frjáls ferða sinna, enda þá þegar gert sitt til að upplýsa málið til hins ýtrasta. Að mati stefnanda hafi lögreglu verið óheimilt að svipta hann frelsi þar til faðir hans og aðrir Pólverjar höfðu verið handteknir. Verði frelsissvipting stefnanda því ekki réttlætt með því að lögregla hafi þurft að hafa upp á öðrum mönnum. Þá sé enn fremur vísað til þess að samkvæmt handtökuskýrslum hafi A, K og J allir verið handteknir kl. 11.58. Hafi örugglega engin nauðsyn verið á frelsissviptingu stefnanda eftir þann tíma, enda hafi þá að fullu legið ljóst fyrir að Pólverjarnir þrír voru grunaðir um að hafa stundað störf í þágu A án leyfa, sem lögregla hafi talið þá þurfa, og þeir því allir undir grun um brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Verði miðað við að A hafi verið handtekinn og vistaður í fangaklefa kl. 13.27, eins og greini í frumskýrslu lögreglu, hafi í öllu falli ekki verið tilefni til frekari frelsissviptingar stefnanda eftir þann tíma. Rétt sé að benda á að frelsissvipting stefnanda verði ekki réttlætt með því að taka hafi þurft framburðarskýrslu af honum. Ekki hafi verið nauðsyn á frelsissviptingu þess vegna, auk þess sem lögreglu hafi borið skylda til að hraða þeirri skýrslutöku sem mest hún mátti þar sem stefnandi hafi verið sviptur frelsi með þeim hætti sem fyrr sé rakið. Verði lögregla að bera allan halla af því hversu lengi dróst að taka skýrslu af stefnanda. Af skýrslunni sjálfri verði og ráðið að lögregla hafi fremur yfirheyrt stefnanda sem vitni um meint brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga fremur en sakborning. 6. Frelsisskerðing framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt. Stefnandi byggir enn fremur á því að frelsissviptingu hans hafi verið hagað á móðgandi og særandi hátt. Hafi honum verið haldið á skrifstofu á lögreglustöðinni þar sem lögreglumaður hafi haft gætur á honum allan tímann. Jafnframt telur stefnandi að varðstjórinn sem tók viðtal við hann á lögreglustöð hafi farið offari og sýnt af sér ruddaskap, sbr. hins vegar til hliðsjónar ákvæði 7. og 8. gr. reglugerðar nr. 395/1997 um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu. 7. Meðalhófs ekki gætt. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi ljóst að lögregla hafi farið offari í störfum sínum og misbeitt valdi sínu til að svipta stefnanda frelsi í um sex klukkustundir. Hafi lögregla í öllum aðgerðum sínum, og ekki hvað síst gagnvart stefnanda, gengið miklu lengra en nauðsyn hafi borið til og heimilt hafi verið að lögum. Vísist hér til meginreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Sérstök ástæða hafi verið fyrir lögreglu að gæta meðalhófs í aðgerðum sínum þar sem meint brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga hafi verið framin utan umdæmis hennar, auk þess sem verulegur vafi hafi leikið á að meint háttsemi sakborninga kynni að vera refsiverð að lögum, sbr. það sem hér greinir. Stefnandi bendi í þessu sambandi á að með lögum nr. 8/2004 um breytingu á lögum um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993, með síðari breytingum, hafi Alþingi veitt heimild til að fullgildur yrði fyrir Íslands hönd samningur um þátttöku Póllands og fleiri ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu, sem gerður hafi verið í Lúxemborg 14. október 2003. Hafi lögin tekið gildi 22. mars 2004 og samningurinn 1. maí sama ár. Samkvæmt 28. gr. EES-samningsins sé mælt fyrir um frjálsa för launþega innan Evrópska efnahagssvæðisins. Hafi fyrrgreindir Pólverjar því mátt ætla að þeim væri heimil dvöl og atvinna hér á landi án sérstakra takmarkana. Sé og vísað til sameiginlegrar yfirlýsingar EFTA-ríkjanna við áðurgreindan samning um frelsi launþega til flutninga þar sem því sé m.a. lýst yfir af Íslands hálfu að leitast verði við að veita m.a. ríkisborgurum Póllands greiðari aðgang að vinnumarkaði samkvæmt landslögum. Hafi nefndur samningur veitt Pólverjunum þremur rétt til starfa hér í atvinnuskyni að svo miklu leyti sem hægt sé að líta á háttsemi þeirra í slíku ljósi. Stefnandi bendi jafnframt á að samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 96/2002 megi útlendingur, sem falli undir reglur EES-samningsins, svokallaður EES-útlendingur, koma til landsins án sérstaks leyfis og dveljast eða starfa hér á landi í allt að þrjá mánuði frá komu til landsins, eða allt að sex mánuðum ef hann sé í atvinnuleit. Í kjölfar áðurgreinds samnings frá 14. október 2003 var ákvæðum laga nr. 96/2002 breytt með lögum nr. 20, 2004 og við þau bætt ákvæði til bráðabirgða. Sagði þar m.a. að ákvæði 1. mgr. 35. gr. laganna um heimild EES-útlendings til dvalar án sérstaks leyfis í sex mánuði ef hann er í atvinnuleit myndi ekki taka gildi fyrr en 1. maí 2006. Undanþága þessi hafi hins vegar ekki getað girt fyrir heimild ríkisborgara Póllands og annarra EES-útlendinga samkvæmt 1. mgr. 35. gr. til að dveljast og starfa hér á landi í allt að þrjá mánuði án sérstaks leyfis. Um ofangreint hafi ríkt lagaóvissa og ágreiningur sem þá hafi verið vel kunnur. Hafi sú óvissa, ásamt því sem fyrr greinir um valdmörk lögreglunnar í Árnessýslu, gefið lögreglu tilefni til að gæta sérstaks hófs í málinu og sérstaklega gagnvart stefnanda. 8. Bótaskylda stefnda. Stefnandi byggir á því að stefndi beri bótaábyrgð á ólögmætri frelsissviptingu hans. Vísar stefnandi um bótarétt sinn til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju, sbr. og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er enn fremur vísað til 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. og 175. gr., enda hafi lögmæt skilyrði skort til frelsissviptingar stefnanda eða í öllu falli hafi ekki verið nægilegt tilefni til hennar. Beri stefnanda því bætur úr ríkissjóði vegna hinna ólögmætu aðgerða. Fyrir liggi að mál stefnanda vegna meints brots á lögum um atvinnuréttindi útlendinga var fellt niður og ákæra ekki gefin út. Eigi stefnandi því rétt til bóta. Verði hann hvorki sakaður um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu gagnvart sér þannig að efni séu til að lækka eða fella niður bætur. Með hliðsjón af atvikum máls verði að telja bótakröfu stefnanda í hóf stillt. Stefnandi vísar til stuðnings kröfum sínum til 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, svo og 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Um handtöku vísast til XII. kafla, einkum 1. mgr. 97. gr. og 102. gr. Um yfirheyrslur vísar stefnandi til reglugerðar nr. 395/1997 um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu, einkum 7. og 8. gr. Þá er og vísað til lögreglulaga nr. 90/1996 og ákvæða reglugerðar nr. 396/1997 um stjórn lögreglurannsókna og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála, sbr. nú reglugerð nr. 1130/2006. Þá er vísað til meginreglu 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf. Stefnandi vísar ennfremur til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, einkum 5. gr., og Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. augl. nr. 10/1979. Þá er og vísað til ákvæða laga um Evrópska efnahagssvæði nr. 2/1993 með síðari breytingum og ákvæða laga um atvinnuréttindi útlendinga nr. 96/2002 með síðari breytingum. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en dráttarvaxtakrafa hans á 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt við ákvæði laga nr. 50/1988. Varðandi varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91, 1991. Málsástæður stefnda og lagarök Í stefnu sé byggt á því að lögreglurannsókn sú, sem málið er af sprottið, hafi verið ólögmæt þar sem annað embætti hafi átt að rannsaka málið vegna umdæmaskiptingar lögreglu. Þessu mótmælir stefndi, enda sé regla sú sem stefnandi vísi til ekki án undantekninga, sbr. orðalag 1. mgr. 2. gr. reglugerðar um stjórn lögreglurannsókna og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála nr. 396/1997, sem raunar hafi verið felld brott með reglugerð nr. 1130/2006. Stjórn og skipulag lögreglu og lögreglurannsókna varði innra starf og skipulag lögreglu og verði ekki eitt sér til að lögreglurannsókn verði ólögmæt að meint brot og háttsemi sé rannsakað af lögreglu í öðru umdæmi en því sem meint brot er framið í, enda skerðist réttindi sakbornings á engan hátt við það og valdi það hvorki sakar- né réttarspjöllum, hvorki fyrir sakborning né aðra. Það hvar hugsanlegt dómsmál hafi mátt höfða skiptir heldur ekki máli, en fyrir liggur að opinber mál sem höfðuð voru á grundvelli rannsóknarinnar voru höfðuð af Sýslumanninum á Selfossi og verður hvorki séð að Héraðsdómur Suðurlands né Hæstiréttur Íslands hafi haft um það athugasemdir. Sjónarmiðum stefnanda um að lögreglu hafi ekki verið heimilt að hefja rannsókn vegna þessa, eða að þetta valdi ólögmæti rannsóknar, sé vísað á bug, enda sé lögreglan stofnun á vegum ríkisvaldsins sem nái til landsins alls og sé skylt að hafa afskipti af ætluðum afbrotum og rannsaka þau í samræmi við lagaákvæði sem um það efni gilda. Auk þess sé bent á að samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar á Hvolsvelli, dags. 22. mars 2005, hafi Sýslumaðurinn á Hvolsvelli verið í fullri samvinnu við lögreglu á Selfossi við rannsókn málsins. Í stefnu sé því haldið fram að um hafi verið að ræða óheimila frelsissviptingu stefnanda. Þessu mótmæli stefndi sem röngu og ósönnuðu. Fyrir það fyrsta hafi stefnandi alls ekki verið handtekinn eða sviptur frelsi sínu eins og áður var rakið. Hann hafi komið sjálfviljugur með lögreglu á lögreglustöð og hafi beðið þar eftir að gefa framburð vegna þess sem til rannsóknar var. Komi enda fram í stefnunni sjálfri að stefnandi hafi ekki verið handtekinn formlega, en ekki sé því lýst að stefnandi hafi verið handtekinn á óformlegan hátt og hafi lög ekki að geyma slíkt. Stefnandi hafi ekki verið handtekinn á lögreglustöð, en ekki hafi reynt á það að hann yfirgæfi lögreglustöðina og ekki verði ráðið af gögnum málsins að hann hafi óskað eftir því. Ekki verði fullyrt að stefnandi hefði verið handtekinn ef hann hefði látið á það reyna og verði almennt ekki byggt á slíku. Í stefnu er því haldið fram að ekki hafi verið neitt tilefni til frelsissviptingar stefnanda. Stefndi ítreki að stefnandi hafi hvorki verið handtekinn né á annan hátt sviptur frelsi sínu. Sömu athugasemdir hafi stefndi uppi vegna þeirrar málsástæðu stefnanda að frelsissvipting stefnanda hafi verið ónauðsynleg og að hún hafi staðið lengur en efni hafi verið til. Hið sama gildi um það að frelsisskerðing hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt og að meðalhófs hafi ekki verið gætt. Vegna málsástæðu stefnanda sem varðar meðalhófsreglu bendir stefndi á að stefnandi hafi verið skemur á lögreglustöð en stefnandi haldi fram. Stefnandi hafi ekki verið handtekinn. Verði hins vegar talið að stefnandi hafi verið handtekinn þá bendi stefndi á að handtakan stóð um skamman tíma, stefnandi hafi hvorki verið færður í handjárn né fangaklefa og gengið að öðru leyti eins skammt og unnt var í aðgerðum lögreglu gagnvart stefnanda. Í tengslum við málsástæður sínar um meðalhófsreglu og meint brot á henni setji stefnandi fram ákveðin atriði sem hann kveður sýna að lagaóvissa hafi ríkt um dvöl og atvinnu útlendinga á þessum tíma og vitni stefnandi m.a. til samnings um Evrópska efnahagssvæðið í því sambandi. Þessum sjónarmiðum vísi stefndi á bug. Þessi sjónarmið hafi ekki áhrif á það að rökstuddur grunur hafi verið um tiltekin brot. Lagaþrætur í sambandi við lög um útlendinga verði ekki til þess að lögreglu beri að halda að sér höndum við rannsókn slíkra mála. Um sé að ræða sjónarmið sem einkum komi til skoðunar á síðari stigum hjá ákæravaldi og eftir atvikum við dómsmeðferð slíkra mála. Hér vilji stefndi taka fram að afdrif þeirra opinberu mála sem höfðuð voru á grundvelli umræddrar lögreglurannsóknar séu óviðkomandi mati á bótaskyldu í þessu máli. Sú staðreynd að meint brot kynni að hafa verið framið í öðru umdæmi hafi engin áhrif á meðalhófsreglu eða beitingu og skýringu hennar. Við upphaf afskipta lögreglu hafi verið eðlilegt að rökstuddur grunur vaknaði hjá lögreglu um að brotið kynni að vera gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002, sbr. m.a. 17. gr. þeirra, en ekki hafi verið ljóst á þeim tíma um dvalar- og atvinnuleyfi P, sem hafi verið klæddur til vinnu en kvaðst þó vera ferðamaður. Frásögnum þeirra hafi ekki borið saman og hafi stefnandi sagst lítið þekkja til farþegans. Á föður stefnanda hafi jafnframt fallið grunur um brot gegn téðum lögum um atvinnuréttindi útlendinga, en fyrir lá að P hefði dvalið í D hjá föður stefnanda og hafi verið um það grunsemdir að hann væri þar í vinnu án tilskilinna leyfa eins og fram hafi komið í framburði annarra í málinu. Talið hafi verið mögulegt eða líklegt að stefnandi hefði verið fenginn til að aka P á annan vinnustað. Hlutdeild og tilraun til brots samkvæmt lögunum sé refsiverð, en ekki skipti máli hvort rökstuddur grunur lögreglu beindist að broti gegn tilteknu ákvæði eða hafi verið á annan hátt nákvæmlega afmarkað, en slík atriði skýrist jafnan eftir því sem á líði rannsóknina. Réttmætt hafi verið að rökstuddur grunur beindist jafnframt að stefnanda enda hafi hann ekið manni þeim sem grunsemdirnar beindust m.a. að og hafi frásögn þeirra í upphafi verið í ósamræmi. Verði talið að stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu með handtöku eða á annan hátt, þá bendi stefndi á það að nauðsynlegt hafi verið vegna rannsóknarinnar að ná sem fyrst utan um rannsóknina og tryggja það að hagsmunum rannsóknarinnar yrði ekki spillt og tryggt væri að sakborningar og aðrir sem yfirheyra þyrfti gætu ekki samræmt framburð sinn. En fyrir liggi að þegar afskipti voru höfð af stefnanda þá hafi átt eftir að hafa tal af öllum öðrum sem yfirheyra þurfti vegna rannsóknarinnar. Um heimild til handtöku vísar stefndi m.a. til 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Það að stefnandi hafi ekki verið handtekinn, hvorki formlega né óformlega, leiði ekki til þess að mat lögreglu hafi verið, eða sé, að ekki væri heimilt að handtaka hann. Hafi þannig verið fullt tilefni til þess að stefnandi væri handtekinn þar sem um hafi verið að ræða rökstuddan grun um refsiverð brot og raunveruleg hætta á því að framburður yrði samræmdur og jafnvel gögnum komið undan ef ekki væri komið í veg fyrir það. Engu skipti hvort formleg kæra hafi legið fyrir við upphaf rannsóknar eða síðar, en rannsókn slíks máls og málshöfðun sé ekki háð kæru. Fullyrðingum stefnanda um að frelsissvipting hans hafi varað of lengi sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Fyrir það fyrsta telji stefndi að stefnandi hafi alls ekki verið sviptur frelsi sínu. Verði allt að einu talið að svo hafi verið þá bendi stefndi á að tímasetningar í því sambandi séu ekki ljósar og alls ekki unnt að setja samasemmerki milli þess hvenær fyrst voru höfð afskipti af honum kl. 09:09 og þess hvenær frelsissvipting hófst og í annan stað sé ekki unnt að slá því föstu hvenær henni lauk, en ljóst sé þó að miðað við gögn málsins hafi stefnanda verið frjálst að fara kl. 13:27, en vera kunni að frelsissviptingu hafi verið lokið fyrr. Stefnandi beri sjálfur alla sönnunarbyrði um þessi atriði. Bendi stefndi á það að frá kl. 09:09 um morguninn hafi verið höfð afskipti af stefnanda og P, þeir fluttir á lögreglustöð ásamt bifreiðinni, rannsóknarlögreglumaður settur inn í málið, þrír aðrir menn handteknir, gagna aflað frá Sýslumanninum á Hvolsvelli, Lögreglunni í Reykjavík og á Keflavíkurflugvelli. Allan þann tíma sem stefnandi telur sig hafa verið handtekinn, en hafi í raun verið sjálfviljugur á lögreglustöð, hafi þannig verið unnið sleitulaust að rannsókn málsins og án tafa. Í stefnu byggi á því að handtaka hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt. Stefndi mótmæli þessu. Hvort sem stefnandi hafi verið handtekinn eða ekki, en um það sé ágreiningur, byggir stefndi á því að öll framkoma við hann og meðferð á hans máli, frá því að afskipti lögreglu hófust og þar til þeim lauk, hafi verið lögum samkvæm. Í stefnu komi ekki annað fram um þetta en að stefnandi hafi verið á lögreglustöð og í návist lögreglumanns, ásamt því að varðstjóri hafi farið offari og sýnt honum ruddaskap, án þess að því sé nánar lýst. Því sé mótmælt að það að bíða á skrifstofu lögreglu í návist lögreglumanns sé móðgandi og særandi, hvort sem maður sé handtekinn eða ekki. Sé maður handtekinn þá sé það vægasta leið sem unnt sé að fara til að gæta handtekins manns. Hafi stefnandi ekki verið handtekinn, eða sviptur frelsinu sínu á annan hátt, þá eigi ákvæði b liðar 176 gr. laga um meðferð opinberra mála um óþarflega særandi og móðgandi aðferð, ekki við. Þá sé það alls ósannað og rangt að stefnanda hafi verið sýndur ruddaskapur og farið offari gagnvart honum. Bótaskilyrði 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála séu ekki uppfyllt í máli stefnanda og ekki sé af hans hálfu vísað til annarra efnisreglna, s.s. ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Verði stefndi allt að einu dæmdur bótaskyldur í málinu þá telur stefndi þó að fjárhæð bótakröfu sé fjarri öllu lagi. Dæmdar bætur vegna handtöku og annarrar frelsissviptingar hafi verið mun lægri en kröfur stefnanda í þessu máli og sé dómkrafan einnig óraunhæf að þessu leyti. Sé þannig inn í sýknukröfu stefnda byggð krafa um stórkostlega lækkun á stefnukröfum ef fallist verði á bótaskyldu, en í því falli telur stefndi eðlilegt að málskostnaður falli niður. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt með vísun til niðurlagsákvæðis 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir bótakröfu sína á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrir um að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Til stuðnings bótakröfu sinni vísar stefnandi enn fremur til 176. gr. laga nr. 19/1991 þar sem segir m.a. að dæma megi bætur vegna handtöku ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefnandi virðist byggja málatilbúnað sinn á því að hann hafi verið sviptur frelsi án þess þó að hafa verið handtekinn eða vistaður í fangageymslu. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði verið að koma úr bænum þegar lögregla stöðvaði hann. Hann hafi verið að fara með pakka á Flúðir. Hann hafi verið stöðvaður af lögreglu fyrir of hraðan akstur og með útrunnið ökuskírteini og í kjölfar þess hafi hann verið færður yfir í lögreglubíl. Þar hafi verið byrjað á því að spyrja hann út í hraðaaksturinn og ökuskírteinið. Að því loknu hafi hann verið spurður hvort farþeginn, sem hann var með í bílnum hjá sér, og faðir hans hafði beðið hann um að taka með sér úr bænum, hefði leyfi til þess að keyra. Hann hafi ekki vitað hvort svo væri og hafi lögreglan þá farið og athugað það og í kjölfar þess hafi einhver samskipti farið í gang hjá þeim gegnum talstöðvar og síma. Stefnandi kveðst hafa verið í bíl lögreglunnar og hafi litið svo á að honum væri ekki heimilt að fara þaðan. Í kjölfar þessa hafi honum verið tilkynnt að annað hvort yrði hann handtekinn eða hann gæti farið með lögreglunni af fúsum og frjálsum vilja á lögreglustöðina. Hann hafi ekki talið sig eiga aðra kosti í stöðunni en fara bara af fúsum og frjálsum vilja og hafi því farið með þeim á lögreglustöðina. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu um atburðinn er skráð að stefnandi og farþegi hans hafi komið sjálfviljugir með á lögreglustöðina. Samkvæmt framburði lögreglumanna sem stöðvuðu stefnanda var hann ekki handtekinn og ekki kynnt sú staða. Báru þeir að stefnandi hefði verið spurður hvort hann vildi koma með þeim þar sem enginn væri til að aka bifreiðinni og jafnframt til að kanna mál farþegans betur. Stefnandi hafi komið með af fúsum og frjálsum vilja. Í samráði við Jón Gunnar Þórhallsson varðstjóra á lögreglustöðinni hafi verið gengið frá því að stefnandi gæti gefið skýrslu þá þegar við komu á stöð eða hann gæti beðið þess að vera boðaður í skýrslutöku út af málinu ef til þess kæmi. Hafi aldrei komið til þess að stefnanda væri meinað að fara ferða sinna. Jón Gunnar Þórhallsson, varðstjóri á Selfossi, bar fyrir dómi að hann hefði rætt við stefnanda á lögreglustöðinni. Bar hann að aldrei hefði komið til greina að handtaka stefnanda. Stefnandi hafi ekki verið færður í fangaklefa. Hann hafi komið og rætt við sig í herbergi sem sé samhliða inngangi. Svo hafi hann bara beðið frammi í anddyri lögreglustöðvarinnar. Honum hafi aldrei verið meinuð för og aldrei haldið þarna nauðugum. Minntist Jón Gunnar þess ekki að stefnandi hefði óskað eftir því að fara. Stefnandi lýsti dvöl sinni á lögreglustöðinni á Selfossi þannig að þegar hann var kominn þangað hafi hann verið beðinn að fara inn í herbergi. Stuttu síðar hafi Jón Gunnar komið og byrjað að spyrja hann ýmissa spurninga varðandi einhverja menn sem voru í D, þar sem hann átti heima, og manninn sem var í bílnum hjá honum. Hann kvaðst ekkert hafa vitað um hann enda hefði hann bara verið að koma þangað í páskafrí og hefði verið að aðstoða föður sinn. Síðan hafi hann verið beðinn að bíða á aflokaðri skrifstofu sem þarna var. Fyrir utan hana hafi ávallt verið lögregluþjónn. Hafi hann talið að honum væri ekki frjálst að fara þaðan. Einu sinni hafi hann spurt hvort hann mætti fara á klósettið. Það hafi verið annars staðar í húsinu. Honum hafi verið fylgt þangað og aftur inn í herbergið eftir að hafa fengið að fara á klósettið. Síðan hafi verið skipt um vakt. Lögreglumennirnir hafi verið fyrir utan skrifstofuna. Það hafi verið opið inn og hafi þeir fylgst með honum þar inni. Kveðst hann hafa beðið þar í töluverðan tímaí, í allt að 3-4 tíma, að yfirheyrslunni meðtalinni. Síðan hafi hann loks verið færður í yfirheyrslu hjá rannsóknarlögreglumanni sem tekið hafi af honum skriflega skýrslu. Það hafi sennilega verið um klukkan hálf tvö til tvö. Síðan hafi honum verið hleypt úr haldi og þá hafi hann hitt föður sinn, um þrjúleytið, og hafi farið með honum út í bíl. Eftir þetta hafi hann í rauninni bara verið að bíða eftir að faðir sinn yrði leystur úr haldi á Selfossi. Eftir að hann var leystur úr haldi hafi þeir ekki leyft honum að fá síma sem þeir höfðu tekið af honum. Hann hafi komið um það bil hálftíma síðar og þá hafi hann fengið símann. Samkvæmt framburði Odds Árnasonar yfirlögreglumanns á Selfossi kom það aldrei til að stefnandi yrði handtekinn. Elís Kjartansson lögreglufulltrúi, tilgreindur rannsóknarlögreglumaður í lögregluskýrslu, tók skýrslu af stefnanda. Liggur skýrslan frammi í málinu. Var stefnandi yfirheyrður um brot sitt samkvæmt umferðarlögum og jafnframt spurður út í samskipti sín við Pólverjann sem var farþegi í bíl hans. Hvergi er þess getið í skýrslunni að stefnandi hafi verið handtekinn. Spurður um það hvað stefnandi hefði verið að gera á lögreglustöðinni bar Elís að hann hefði komið á stöðina og beðið eftir að tekin væri af honum skýrsla. Í framburði hans kom fram að menn væru aldrei skildir eftir einir á skrifstofum lögreglunnar án eftirlits, hvort sem um vitni í umferðarslysamáli væri að ræða eða kæranda. Borgarar fái ekki að valsa um skrifstofur lögreglunnar án eftirlits. Í framburði stefnanda kemur hvergi fram að lögregla hafi gert honum grein fyrir því að hann væri handtekinn. Ósannað er að lögregla á vettvangi hafi hótað honum með því að annað hvort yrði hann handtekinn eða hann gæti farið með lögreglunni af fúsum og frjálsum vilja á lögreglustöðina. Hefur ekkert það komið fram í gögnum máls eða skýrslum fyrir dómi sem styður þá fullyrðingu stefnanda að hann hafi í umrætt sinn verið svipur frelsi eða haldið nauðugum á lögreglustöðinni á Selfossi. Þegar virt er það sem fram hefur komið í málinu verður ekki annað ráðið en stefnandi hefði getað yfirgefið lögregluna bæði á vettvangi, þegar hann var stöðvaður fyrir hraðaakstur, og á lögreglustöðinni á Selfossi hefði hann óskað þess. Hins vegar liggur ekki fyrir að stefnandi hafi óskað að fara í burtu og reyndi því aldrei á það. Fyrir liggur að samvinna var milli lögreglunnar á Hvolsvelli og lögreglunnar á Selfossi um rannsókn á máli P og fleiri útlendinga vegna meintra brota á lögum um útlendinga. Hefur ekki verið sýnt fram á að ákvæði lögreglulaga nr. 90/1996 eða ákvæði reglugerðar nr. 396/1997 um stjórn lögreglurannsókna og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn opinberra mála geti haft nein áhrif á niðurstöðu í máli þessu. Hefur stefnandi ekki getað sýnt fram á að fullyrðing hans um að hann hafi verið sviptur frelsi eigi við rök að styðjast. Er ekki í málinu sýnt fram á bótaskyldu stefnda, hvorki samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né samkvæmt 176. gr. laga nr. 19/1991 varðandi meint atvik og ber því að sýkna stefnda af kröfum hans í málinu. Eftir atvikum og með hliðsjón af gjafsókn stefnanda í málinu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar hrl., 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Jónssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar hrl., 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 622/2012
Kærumál Lögbann
Kærður var úrskurðurhéraðsdóms þar sem hafnað var kröfu E Inc.,minnihlutaeiganda S hf., um að lagt yrði lögbann við því að S hf. hagnýtti sérstarfskrafta B eða gerði henni kleift að hafa afskipti af eða taka þátt ístjórnun S hf. og dótturfélaga þess. E Inc. þóttihvorki hafa sýnt fram á að störf B hjá tiltekinni auglýsingastofu í þágu S hf.brytu gegn lögvörðum rétti E Inc. né að réttindi E Inc. myndu fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllumyrði ekki fallist á lögbannskröfuna. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Benedikt Bogason ogEiríkur Tómasson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2012, sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 1. október sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 14. september 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lagtyrði fyrir sýslumanninn í Hafnarfirði að leggja lögbann við því aðvarnaraðilinn Sjóklæðagerðin hf. hagnýtti sér með nokkrum hætti beint eðaóbeint starfskrafta varnaraðilans Bjarneyjar Harðardóttur, léti henni í tétæki, aðstöðu, síma, tölvu, netfang eða nokkurn annan búnað sem gerði hennikleift að hafa afskipti af, taka þátt í eða stjórna daglegri starfsemivarnaraðilans Sjóklæðagerðarinnar hf. eða dótturfélaga hans. Einnig var hafnaðkröfu sóknaraðila um að lagt yrði fyrir sýslumann að leggja lögbann við því aðvarnaraðilinn Bjarney Harðardóttir hefði samband við viðskiptamennvarnaraðilans Sjóklæðagerðarinnar hf. og/eða starfsmenn þeirra í nafn hans.Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbanno.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sýslumanninum gertað leggja lögbann í samræmi við áðurnefndar kröfur sínar. Loks er gerð krafa ummálskostnað í héraði og kærumálskostnað úr hendi varnaraðila. Varnaraðilarkrefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Meðskírskotun til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 er fallist á með héraðsdómi aðstörf varnaraðilans Bjarneyjar Harðardóttur hjá auglýsingastofunni J&L ehf.í þágu varnaraðilans Sjóklæðagerðarinnar hf. hvorki brjóti né muni brjóta gegnlögvörðum rétti sóknaraðila. Hann hefur heldur ekki fært rök að því að réttindihans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði ekki fallist ákröfu hans um lögbann. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðiligreiði varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Egus Inc.,greiði varnaraðilum, Sjóklæðagerðinni hf. og Bjarneyju Harðardóttur, hvoru umsig 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 388/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðs 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 24. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 47/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. janúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. janúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 217/2004
Líkamsárás Hegningarauki Skaðabætur
B var ákærður fyrir líkamsárás, með því að hafa slegið A hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann skarst á augabrún, bólgnaði á vörum og þrjár postulínskrónur í gómum hans brotnuðu. B neitaði sök. Þótti sannað, með vitnisburði A og ýmist með beinum eða óbeinum stuðningi af vitnisburði þriggja annarra vitna, að B hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. B átti nokkurn sakarferil að baki og var dæmdur í 8 mánaða skilorðsbundið fangelsi, en dómurinn var hegningarauki við 7 mánaða skilorðsbundinn dóm.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að ákærði verði dæmdur til að greiða A 310.610 krónur með vöxtum eins og í héraðsdómi greinir. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, til vara að hann verði sýknaður en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að fyrrgreindri kröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Björn Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru, útgefinni 9. desember 2003, á hendur: ,,Birni Sigurðssyni, kt. 110580-3209, fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 3. nóvember 2002, að Smiðshöfða 10, Reykjavík, slegið A, kt. [...], hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll í gólfið og hlaut 4 sm langan skurð á hægri augabrún, bólgnaði á vörum og þrjár postulínskrónur í gómum hans brotnuðu. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981 og 110. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst A skaðabóta að fjárhæð 665.270 kr. auk vaxta frá 3. nóvember 2002, sbr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001, og dráttarvaxta, sbr. 15. gr. sömu laga, frá 21. júlí 2003.” Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Komi til sakfellingar er þess krafist að ákærða verði ekki gerð sérstök refsing vegna hegningaraukaáhrifa og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún sæti verulegri lækkun. Réttargæslu- og málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins úr ríkissjóði í tilviki aðalkröfu. Samkvæmt lögregluskýrslu, dags. 3. nóvember 2002, var lögreglan send að Smiðshöfða 10 vegna slagsmála, sem þar voru sögð eiga sér stað. Í skýrslunni segir að rætt hafi verið við A, sem hafi sagst hafa lent í átökum við ákærða, sem væri farinn af vettvangi. Segir í skýrslunni að A hafi verið rólegur og borið sig vel og hafi sem minnst úr þessu viljað gera. Hafi hann talið að ekki væri ástæða fyrir lögreglu að hafa frekari afskipti af þessu. Í skýrslunni er lýst skrámu, sem A hafði á augabrún og tvær til þrjár tennur hafi verið lausar eða brotnar. Síðar sömu nótt ræddi lögreglan við ákærða, sem kvaðst ekki hafa lent í neinum átökum og hann hafi ekki slegið A. 26. febrúar 2003 lagði A fram kæru á hendur ákærða vegna atburðarins, sem lýst er í ákærunni. 7. nóvember 2003 var ákærði boðaður til skýrslutöku og fékk hann þá fyrst að vita af kærunni á hendur sér. Hann neitaði sök. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa komið að Smiðshöfða 10 um miðnæturleytið þetta kvöld ásamt J, kunningja sínum. Þeir hafi stoppað þarna í 30 – 40 mínútur uns þeir fóru á krá, en komu síðan aftur að Smiðshöfða 10. Lögreglan hafi komið þangað um svipað leyti að sögn ákærða. Ákærði kvaðst ekki þekkja A og ekki vita hvort hann var að Smiðshöfða 10 á þessum tíma. Hann kvaðst ekki hafa séð nein átök á staðnum. Vitnið, A, kvaðst hafa verið staddur að Smiðshöfða 10 á þeim tíma, sem hér um ræðir, er ákærði kom þangað. Hafi þeir ákærði átt einhver orðaskipti en hann hafi síðan ekki vitað fyrr en hann lá í gólfinu eftir að ákærði sló hann skyndilega en þeir ákærði hafi ekki verið að rífast. Hann kvað ákærða hafa hrækt á gólfið fyrr um kvöldið og kvaðst A hafa rætt það við kunningja ákærða og beðið ákærða að þrífa upp eftir sig. Það hafi verið í tengslum við þetta atvik sem ákærði sló hann. A kvaðst hafa rætt við lögregluna um nóttina og greint frá því að hann hafi lent í átökum við ákærða og í átökunum hafi hann hlotið skurð á augabrún og misst þrjár postulínskrónur. A kvaðst hafa verið farinn á slysavarðstofuna er ákærði kom á staðinn öðru sinni sömu nótt. A lagði fram kæru 26. febrúar 2003. Hann lýsti því að það hefði verið fyrir misskilning, sem hann kom ekki fyrr til lögreglunnar til að leggja fram kæru, þar sem honum hafi verið greint svo frá að hann þyrfti ekki að koma og kæra fyrst lögreglan hefði skrifað skýrslu um málið. Vitnið, R, kvað hafa verið partí á þáverandi heimili sínu að Smiðshöfða 10 á þessum tíma. Hún kvaðst þekkja bæði ákærða og A. R kvaðst ekki hafa séð atburðinn sem lýst er í ákærunni. Hún kvaðst hafa séð ákærða og vin hans hlaupa fram hjá sér og út eftir að atburðurinn, sem í ákærunni greinir og A greindi henni frá því sem átti sér stað. Skurður hafi verið á augabrún A og brotnar í honum tennur. Vitnið, D, kvaðst hafa verið staddur að Smiðshöfða 10 og hann hafi séð hnefahögg, en ekki muna hvernig mennirnir, sem í hlut áttu litu út og ekki vita hver kýldi hvern. Við höggið hafi annar mannanna dottið á borð, að því er vitnið minnti. Við þetta hafi pilturinn hlotið skurð á enni, eða augabrún. Maðurinn sem féll í gólfið hafi síðan staðið aftur á fætur og farið inn á snyrtinguna til að þrífa sig. Hann kvaðst ekki vita hvað varð um manninn sem sló. Fram kom að vitnið mundi mjög illa eftir þessum atburðum. Tekin var skýrsla af D hjá lögreglunni 1. október sl. Þar eru nafngreindir ákærði og A. D kvað ástæðuna þá að lögreglumaðurinn sem tók skýrsluna hafi sagt sér hvað mennirnir hétu. D kvaðst ekki þekkja þessa menn. Vitnið, J, kvaðst ásamt ákærða hafa farið að Smiðshöfða 10 á þeim tíma, sem hér um ræðir. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að atburði, eins og þeim sem lýst er í ákærunni, og engin átök hafi orðið meðan þeir ákærði dvöldu þarna, en hann kvað þá hafa dvalið á staðnum í 5 mínútur. Eftir að vitninu var kynntur framburður ákærða, sem kvaðst hafa dvalið á staðnum í 30 – 40 mínútur, kvað vitnið sig minna að þeir hefðu dvalið þar skemmri stund. Vitnið, Oddur Ólafsson lögreglumaður, kom á vettvang og kvaðst hafa rætt þar við ákærða og spurt hann að því hvort hann hefði lent í átökum, en hann sagt svo ekki vera. Oddur kvaðst hafa rætt við A, sem hafi verið rólegur og rétt væri, það sem greinir í frumskýrslu, að hann hafi verið rólegur og hafi viljað sem minnst úr þessu gera og ekki væri ástæða til lögregluafskipta. Þetta hafi verið ástæða þess að ekki voru tekin niður nöfn fólks, sem var á vettvangi og ákveðið hafi verið að eyða ekki meiri tíma í þetta mál. Niðurstaða Samkvæmt læknisvottorði A, dagsettu 14. mars 2003, kom hann á slysadeild kl. 01.32 aðfaranótt 3. nóvember 2002. Segir í vottorðinu að A hafi verið sleginn í andlitið í samkvæmi í iðnaðarhúsnæði við Smiðshöfða. Í læknisvottorðinu er lýst áverkum, sem eru hinir sömu og lýst er í ákæru. Annað læknisvottorð, dagsett 28. janúar 2003, styður þetta og einnig vottorð tannlæknis, dagsett 14. mars 2003. Vitnið, A, lýsti því hvernig ákærði sló hann í andlitið svo hann hlaut áverkana, sem lýst er í ákærunni. Vitnin, R og D, sáu áverka á A og vitnið, R, kvað ákærða hafa hlaupið á brott en stuttu síðar greindi A henni frá því sem gerðist og þá lýsti hún áverkunum á A, sem greinilega eru hinir sömu og í ákæru greinir. Vitnið, D, sá mann sleginn og lýsti áverkum á augabrún. Vitnið, Oddur Ólafsson lögreglumaður, staðfesti frumskýrslu, sem hann ritaði, en þar er því lýst að A hafi verið með skrámu á augabrún og tvær til þrjár tennur hafi verið lausar eða brotnar og að hann hafi sagt ákærða hafa slegið sig. Öll eru þessi vitni trúverðug. Framburður ákærða, um að hann hafi ekki lent í átökum á þessum tíma og að hann þekki ekki A og viti ekki hvort hann hafi verið að Smiðshöfða 10 á þessum tíma, er ekki trúverðugur. Er þessi framburður ákærða andstæður vitnisburði sem rakinn hefur verið. Að öllu ofanrituðu virtu er sannað, með vitnisburði A og ýmist með beinum eða óbeinum stuðningi af vitnisburði R, D og Odds Ólafssonar, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákærunni greinir. Með vísan til alls ofanritaðs og til læknisvottorða A er sannað að afleiðingar árásar ákærða urðu þær, sem lýst er í ákærunni. Brot ákærða er samkvæmt því rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði á að baki nokkurn sakaferil. Hann hefur tvisvar sinnum frá árinu 2000 hlotið dóma fyrir líkamsárás. Síðari dómurinn er sektardómur frá því í desember 2001 fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hlaut 7 mánaða skilorðsbundið fangelsi í 3 ár fyrir fíkniefnabrot með dómi 16. janúar 2003. Ber nú að dæma hegningarauka við þann dóm. Er skilorðsdómurinn dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60., 77. og 78. gr almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 8 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorðs 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er bótaskyldur vegna háttsemi sinnar. A krefst 300.000 króna í skaðabætur vegna kostnaðar við tannviðgerðir. Sú krafa er studd vottorði tannlæknis um ætlaðan viðgerðarkostnað, en í vottorðinu segir að í málinu séu ,,ansi mörg spursmál, sem tíminn einn mun leiða í ljós”. Þessi krafa er of óljós og ekki er ljóst hvert tjón A verður. Krafan er samkvæmt þessu ekki dómtæk og ber að vísa henni frá dómi. Krafist er 250.000 króna í miskabætur. A á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 75.000 krónur. Ákærði er dæmdur til að greiða A samtals 30.610 krónur vegna útlagðs kostnaðar vegna þriggja læknisvottorða. Þá greiði ákærði A 30.000 krónur í lögmannsþóknun við að halda kröfunni fram. Ákærði er samkvæmt þessu dæmdur til að greiða A 135.610 krónur í skaðabætur auk vaxta eins og greinir í dómsorði, en upphafstími dráttarvaxta miðast við 7. desember 2003, en þá var mánuður liðinn frá því að bótakrafan var birt ákærða. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 100.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Eins og rakið var lagði A fram kæru á hendur ákærða 26. febrúar 2003. Ákærði fékk ekki að vita af kærunni fyrr en tekin var af honum skýrsla 7. nóvember 2003, eða rúmum 8 mánuðum síðar. Þessi dráttur á málinu hjá lögreglu er ámælisverður. Katrín Hilmarsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Björn Sigurðsson, sæti fangelsi í 8 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 135.610 krónur í skaðabætur auk vaxta, skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2002 og til 7. desember 2003, en með dráttarvöxtum frá þeim degi að telja og til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með taldar 100.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 424/2011
Kærumál Sjálfræðissvipting
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í 12 mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2011, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í 12 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og að þóknun talsmanns greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu sóknaraðila er krafa um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi einkum reist á því að hann hafi í skýrslu fyrir héraðsdómi lýst því yfir að hann fallist á að taka lyf, en eingöngu í töfluformi. Í vottorði D á geðdeild Landspítala 28. júní 2011, sem hann staðfesti fyrir dómi, kemur fram að sóknaraðili hafi neitað allri lyfjatöku eftir komu á deildina og hafi hætt að taka lyf einum eða tveimur mánuðum fyrir innlögn. Í skýrslu D fyrir dómi kom fram að lyfjameðferð sóknaraðila yrði til að byrja með að vera í sprautuformi. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda sóknaraðila, A, og Huldu Rósar Rúriksdóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs talsmanns varnaraðila, B og C, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvorrar um sig, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 692/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Forgangskrafa Haldsréttur Veðréttur Flutningssamningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að krafa E ehf. nyti haldsréttar í nánar tilgreindum vörum þrotabús S ehf. í vörslum þess fyrrnefnda. S ehf., sem áður hét S hf., hafði fengið ýmsa lánafyrirgreiðslu hjá L hf., forvera N hf., Til tryggingar gaf S. hf. út til L hf. þrjú verðtryggð tryggingarbréf 4. mars 2005, 11. maí 2005 og 18. september 2007 með allsherjarveði. E ehf. og S ehf. höfðu gert með sér samning 30. nóvember 2006 um að haldsréttur þess fyrrnefnda í farmi félagsins, sem hann hefði í vörslu sinni á hverjum tíma, væri ekki aðeins til verndar kröfu hans til farmgjalda og annars kostnaðar vegna þeirrar tilteknu vöru, heldur einnig til verndar slíkum kröfum vegna annars farms sem E ehf. hefði áður flutt til landsins og látið af hendi. Í Hæstarétti var talið að með afhendingu farms, sem væri háður haldsrétti, félli sá réttur niður og að réttarvernd samningsbundins haldsréttar í vörum sem haldsréttarhafi hefði í vörslum sínum, gæti ekki gengið framar eldri sjálfsvörsluveðrétti í þeim vörum sem aflað hefði verið lögverndar með þinglýsingu, áður en til haldsréttar væri stofnað, nema krafa haldsréttarhafa ætti rót sína rekja til þeirra sömu vara. Var því fallist á varakröfu E ehf. og það talið eiga haldsrétt í þeim vörum þrotabús S ehf. sem væru í vörslum E ehf.. Var kröfunni skipað í réttindaröð samkvæmt 1.mgr. 111. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og hún talin ganga framar veðrétti E ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2010, þar sem viðurkennt var að krafa varnaraðila að fjárhæð 33.902.904 krónur nyti haldsréttar í nánar tilgreindum vörum þrotabús Sturlaugs & Co ehf. í vörslum varnaraðila. Í úrskurðinum var jafnframt kveðið á um að kröfunni skyldi skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og gengi framar rétti sóknaraðila. Kröfum varnaraðila um haldsrétt við skipti þrotabúsins var að öðru leyti hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að öllum kröfum varnaraðila hafnað. Verði haldsréttur varnaraðila viðurkenndur gerir sóknaraðili þá kröfu til vara að samningsveð sitt gangi framar haldsréttinum. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennt verði að hann eigi haldsrétt í tilgreindum sex tækjum í vörslum hans, sem tilgreind eru í 2. til 7. lið kröfugerðar hans í héraði, fyrir farmgjöldum og öðrum kröfum samtals að fjárhæð 4.114.082 krónur, sem hvíla á tækjunum og lýst var í þrotabú Sturlaugs & Co ehf. 26. mars 2010. Jafnframt krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. I Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur Landsbanki Íslands hf., forveri sóknaraðila, í nokkur ár verið viðskiptabanki Sturlaugs & Co ehf., sem tekið var til gjaldþrotaskipta með úrskurði 20. janúar 2010. Félagið, sem áður hét Sturlaugur Jónsson & Co hf., fékk ýmsa lánafyrirgreiðslu hjá sóknaraðila, sem meðal annars gaf út innflutningsábyrgðir sem voru grundvöllur fyrir miklum innflutningi félagsins á lausafé með skipum varnaraðila og forvera hans, Eimskipafélags Íslands ehf. Til tryggingar þessum lánum gaf félagið út til sóknaraðila þrjú verðtryggð tryggingarbréf með allsherjarveði, hið fyrsta 4. mars 2005 að fjárhæð 120.000.000 krónur, annað 11. maí sama ár að fjárhæð 70.000.000 krónur og hið þriðja 18. september 2007 að fjárhæð 85.000.000 krónur. Bréfunum var þinglýst. Í hinum kærða úrskurði er jafnframt rakið að forveri varnaraðila og Sturlaugur & Co hf. hafi gert með sér samning um flutningaþjónustu 30. nóvember 2006, þar sem í 6. gr. hafi verið kveðið á um svonefnd mánaðarviðskipti. Varnaraðili hefur útskýrt viðskiptin þannig að félagið hafi greitt flutningsgjöld og önnur gjöld samkvæmt samningnum mánaðarlega í stað þess að greiða gjöld af hverri sendingu þegar hún var sótt. Þannig hafi varnaraðili samþykkt að afhenda félaginu vörur án þess að greidd væru gjöld sem tengdust þeim sérstaklega. Í hinum kærða úrskurði var fallist á með varnaraðila, að hann og Sturlaugur & Co ehf. hafi getað samið um að haldsréttur varnaraðila í farmi félagsins í hans vörslu næði ekki einungis til farmgjalda og annarra krafna vegna þeirrar tilgreindu vöru heldur einnig til slíkra krafna vegna annars farms sem varnaraðili hefði áður flutt til landsins á grundvelli flutningasamnings þeirra og látið af hendi. Vörur þær sem tilgreindar séu í liðum 2 til 7 í kröfugerð varnaraðila hafi allar verið fluttar til landsins í lok árs 2007 og byrjun árs 2008. Var fallist á með varnaraðila að hann hafi við móttöku hverrar vöru fyrir sig öðlast haldsrétt í henni samkvæmt skilmálunum fyrir eldri skuldum félagsins er tengst hafi fyrri flutningum. Ætti varnaraðili því haldsrétt, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991, fyrir 33.903.904 krónum í þeim vörum sem tilgreindar voru í liðum 2 til 7 í kröfugerð hans, en vegna vafa um eignarhald á tæki tilgreindu í lið 1 var ekki fallist á kröfu varnaraðila varðandi það. Einnig var fallist á með varnaraðila að haldsréttur hans í umræddum vörum gengi framar veðrétti sóknaraðila, meðal annars með hliðsjón af meginreglum um forgang haldsréttar gagnvart veðkröfum. II Sóknaraðili mótmælir þeirri niðurstöðu hins kærða úrskurðar að haldsréttur varnaraðila í nefndum vörum vegna krafna varnaraðila, sem ekki séu vegna flutnings eða kostnaðar þess lausafjár sem um ræði í málinu, gangi framar samningsveðrétti sóknaraðila. Haldsréttur farmflytjanda nái eingöngu yfir þann kostnað sem hann hafi haft af flutningi og geymslu þeirra vara sem eru í hans vörslu og haldsréttur hans falli niður við afhendingu vörunnar. Samkvæmt norrænum fræðikenningum sé ótvírætt að haldsréttur víki fyrir eldri veðréttindum eins og hinum veðtryggðu tryggingarbréfum sóknaraðila 4. mars 2005 og 11. maí sama ár, sem báðum hafi verið þinglýst. Það sé eingöngu í undantekningartilvikum svo sem vegna viðgerðar- eða viðhaldsvinnu, sem haldsréttur sé talinn hafa forgang gagnvart eldri rétthöfum. Þessi sjónarmið norrænna fræðirita séu í fullu samræmi við ákvæði laga nr. 75/1997 um samningsveð. Skilja megi norrænu fræðin svo, að undantekningarreglan um forgang haldsréttar gagnvart eldri rétthöfum byggist á því að haldsrétturinn hafi forgang við þær aðstæður að eldri rétthafinn myndi njóta góðs af forgangi haldsréttarins, enda væri hætta á að hluturinn spilltist eða færi forgörðum ella. Þessi regla komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 361/2004, sem birtur sé í dómsafni réttarins það ár á bls. 3165, þar sem segir: „Ágreiningslaust er að sóknaraðila bar að varðveita bifreiðina fyrir eiganda hennar gegn gjaldi og stuðla þar með að því að hún héldi gildi sínu. Er því fallist á að hann hafi öðlast haldsrétt í bifreiðinni fyrir nauðsynlegum kostnaði, sem af þessu leiddi, og að honum hafi verið heimilt að leita fullnustu kröfu sinnar með því að selja hana nauðungarsölu ... Gengur slík krafa framar rétti varnaraðila í máli þessu.“ III Varnaraðili heldur því fram í greinargerð sinni til Hæstaréttar að í ljós komi þegar skoðuð séu tryggingarbréf þau sem Sturlaugur og Co ehf. hafi gefið út til sóknaraðila, að bréfið sem gefið var út 4. mars 2005 að fjárhæð 120.000.000 krónur, hafi ekki að geyma lýsingu á tegund þeirra vörubirgða sem settar séu að veði eða tölu vörubirgðanna hér um bil, eins og áskilið sé að koma eigi fram í veðskjali á grundvelli 33. og 34. gr. laga nr. 75/1997 og skýrt komi fram í athugasemdum með þessum greinum í frumvarpi til laganna. Sama verði sagt um tryggingarbréfið, sem gefið hafi verið út 11. maí 2005 að fjárhæð 70.000.000 krónur. Þriðja tryggingarbréfið, sem gefið var út 18. september 2007 að fjárhæð 85.000.000 krónur, uppfylli hins vegar nefnd skilyrði, enda segi í því að skrár eða útskriftir úr birgðabókhaldi útgefanda eða veðsala á hverjum tíma um vörubirgðir séu hluti tryggingarbréfsins til nánari tilgreiningar á tegund, magni og samsetningu vörubirgða og rekstrarvara sem veðsett er á hverjum tíma samkvæmt tryggingarbréfinu. Þannig liggi fyrir í málinu tvö tryggingarbréf sem ekki uppfylli skilyrði laga um samningsveð og eitt sem geri það. Af þeim sökum verði ekki komist hjá því að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að einn gildur veðsamningur sé milli sóknaraðila og Sturlaugs & Co ehf. frá 18. september 2007, sem sé tíu mánuðum eftir að hið síðarnefnda félag og varnaraðili gerðu með sér flutningasamninginn 30. nóvember 2006. Þess vegna eigi haldsréttur varnaraðila að ganga framar veðréttinum. Varnaraðili styður kröfu sína um staðfestingu hins kærða úrskurðar með vísan til hins víðtæka samningsbundna haldsréttar sem hann hafi öðlast samkvæmt flutningasamningi hans og Sturlaugs & Co ehf. 30. nóvember 2006, en samningnum og ákvæðum hans um haldsrétt sé lýst í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt fræðiritum sé haldsréttur réttur vörslumanns til að halda eign annars manns áfram í sínum vörslum þar til tiltekin greiðsla, sem hann á rétt til, er innt af hendi. Um sé að ræða tryggingarréttindi sem fyrst og fremst feli í sér þvingun og úrræði til að knýja fram greiðslu. Haldsréttur geti verið annaðhvort samningsbundinn eða lögbundinn. Um hinn síðar greinda gildi sú regla að samband þurfi að vera milli lögskipta sem umráð haldsréttarhafa byggjast á og kröfunnar sem tryggja skuli. Þegar um sé að ræða samningsbundinn haldsrétt geti aðilar vikið frá þessu skilyrði um samband umráða og kröfu og samið um að aðrar kröfur séu einnig tryggðar með haldsrétti í viðkomandi eign, þótt samband sé ekki milli þeirra og þeirra lögskipta sem umráð haldsréttarhafa byggjast á. Því sé talið, að ekkert sé því til fyrirstöðu að semja um að aðrar reglur gildi um samningsbundinn haldsrétt en um lögbundinn og þannig sé unnt að semja um að rétturinn nái til fleiri krafna en almennt sé gert ráð fyrir þegar um lögbundinn haldsrétt sé að ræða, eins og gert hafi verið í þessu máli og héraðsdómur hafi slegið föstu í hinum kærða úrskurði. Varnaraðili vísar og til 61. til 67. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem kveði á um lögbundinn haldsrétt, en þar sé þó ekki gerður fyrirvari um að um tæmandi talningu sé að ræða og orðalag 63. gr. geri beinlínis ráð fyrir að kröfurnar þurfi ekki að tengjast farmskírteini eða öðru skjali tengdu flutningi farmsins. Varnaraðili byggir jafnframt á því að samningsbundinn haldsréttur hans í tilgreindum tækjum gangi framar vörubirgðaveði sóknaraðila. Hann vísar til dóms Hæstaréttar frá 2004 á bls. 3165, sem fyrr er nefndur, og dóms frá 1996 á bls. 1163. Hann vísar og til þess sem fyrr er greint, að tvö eldri tryggingarbréfin uppfylli ekki ákvæði laga nr. 75/1997 og feli því ekki í sér gilda veðsamninga. Eini gildi veðsamningurinn milli Sturlaugs & Co ehf. og sóknaraðila sé því frá 18. september 2007, tíu mánuðum eftir gerð flutningasamnings þess fyrrnefnda og varnaraðila. Hann bendir og á að síðast nefnd lög gildi ekki um haldsrétt. Varakröfu sína styður varnaraðili með því að hann eigi lögbundinn haldsrétt í hinum tilgreindu tækjum samkvæmt ákvæðum siglingalaga. IV Ekki verður séð að varnaraðili hafi í héraði borið fyrir sig að tvö eldri tryggingarbréf sem Sturlaugur & Co ehf. gaf út til sóknaraðila 4. mars 2005 og 11. maí sama ár uppfylli ekki ákvæði laga nr. 75/1997 og feli því ekki í sér gilda veðsamninga. Eini gildi veðsamningur á milli Sturlaugs & Co ehf. og sóknaraðila sé því samningurinn 18. september 2007. Er málsástæða þessi því of seint fram komin. Haldsréttur er réttur vörslumanns til að halda eign annars manns áfram í sínum vörslum þar til tiltekin greiðsla, sem hann á rétt til, er innt af hendi. Talið verður að haldsréttur í einstökum hlutum, sem geti notið verndar fyrir eldri samningsbundnum veðréttindum, stofnist ekki fyrr en eftir að haldsréttarhafi hefur fengið þá í hendur og lagt til þá þjónustu í tengslum við þá, sem haldsréttur á að vernda. Gildir þetta þótt haldsrétturinn eigi rót að rekja til eldri samnings. Varnaraðili og Sturlaugur & Co ehf. gerðu með sér samning um að haldsréttur varnaraðila í farmi félagsins, sem varnaraðili hefði í vörslu sinni á hverjum tíma, væri ekki aðeins til verndar kröfu hans til farmgjalda og annars kostnaðar vegna þeirrar tilteknu vöru, heldur einnig til verndar slíkum kröfum vegna annars farms sem varnaraðili hefði áður flutt til landsins á grundvelli flutningasamnings og látið af hendi. Talið verður annars vegar að með afhendingu farms, sem haldsrétti er háður, falli sá réttur niður, og hins vegar að réttarvernd samningsbundins haldsréttar í vörum, sem haldsréttarhafi hefur í vörslum sínum, geti ekki gengið framar eldri sjálfsvörsluveðrétti í þeim vörum, sem aflað hefur verið lögverndar með þinglýsingu, áður en til haldsréttar var stofnað, nema krafa haldsréttarhafa eigi rót sína að rekja til þeirra sömu vara. Varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að haldsréttur hans í þeim vörum, sem krafa hans beinist að, hafi stofnast áður en vörur þessar urðu hluti af vörubirgðum Sturlaugs & Co ehf. og þar með hluti af veðandlagi samkvæmt veðbréfum sóknaraðila. Í málinu liggur fyrir að aðalkrafa varnaraðila, sem hann vill tryggja með haldsrétti, stafar meðal annars af flutningi hans á öðrum vörum. Verður hann samkvæmt framansögðu að þessu leyti að sæta því að veðréttur sóknaraðila gangi þessum rétti framar. Varakrafa varnaraðila stafar hins vegar af flutningi hans á þeim vörum sem þar eru tilgreindar í kröfuliðum 2 til 7 og eru í hans vörslum. Verður hún því tekin til greina. Litið er svo á að sóknaraðili krefjist bæði málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Dómsorð: Viðurkennt er að krafa varnaraðila, Eimskipa Íslands ehf., að fjárhæð 4.114.082 krónur, njóti haldsréttar í þeim vörum þrotabús Sturlaugs & Co ehf. sem eru í vörslu varnaraðila og tilgreindar eru í 2. til 7. lið kröfugerðar hans. Kröfunni er skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og gengur framar veðrétti sóknaraðila. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 130/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Réttindaröð Lánssamningur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem krafa E ehf. að fjárhæð 165.693.039.411 krónur var viðurkennd við slit SPB hf. og henni skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan var tilkomin vegna lánveitinga SÍ til SPB hf. í formi daglána, veðlána og verðbréfalána, en óumdeilt var að SPB hf. hafði notað lánsféð til að veita lán til þriggja viðskiptabanka sem síðar voru teknir til slita. Slitastjórn SPB hf. hafnaði að viðurkenna kröfu E ehf. á þeim grundvelli að um málamyndagerning hefði verið að ræða, að gerningarnir hefðu verið haldnir ógildingarannmörkum, að forsendur hefðu brostið og unnt hefði verið að rifta þeim á grundvelli reglna XX. kafla laga nr. 21/199. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom meðal annars fram að engin skylda hafi getað hvílt á SÍ að upplýsa SPB hf. um vitneskju sína um erfiða stöðu viðskiptabankanna þriggja þar sem starfsmenn SÍ hefðu verið bundnir þagnarskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Yrði þvert á móti að ætla að SPB hf., sem starfandi fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í viðskiptum á millibankamarkaði, hefði sjálft þurft að leggja mat á og bera áhættu af því við hverja það kaus að eiga viðskipti og hvaða áhættu rétt hefði verið að taka í því tilliti. Það var því mat dómsins að engin efni væru til að skuldbindingum SPB hf. yrði vikið til hliðar á grundvelli þeirra ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sem SPB hf. hafði einkum vísað til. Þá var tekið fram að þrátt fyrir að gögn málsins hefðu bent til þess að SÍ hafði talið að nauðsynlegt væri að viðskiptabankarnir þrír hefðu nægilegan aðgang að lausafé væri ekkert í málinu sem bent hefði til þess að SÍ hefði sérstaklega hvatt til eða ýtt undir að því markmiði yrði náð með milligöngu SPB hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir ogViðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 15. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2016, þar sem krafa varnaraðilaað fjárhæð 165.693.039.411 krónur var viðurkennd við slit sóknaraðila og henniskipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hafnaðverði að viðurkenna kröfu varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að viðurkennd verði krafa sín viðslit sóknaraðila að fjárhæð 132.000.000.000 krónur og henni skipað íréttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var mál þettamunnlega flutt 2. maí 2016.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, SPB hf., greiði varnaraðila,Eignasafni Seðlabanka Íslands ehf., 2.500.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2016. Máliþessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsinsmeð bréfi slitastjórnar varnaraðila 7. desember 2010. Um lagagrundvöll vísaðislitastjórn til 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Málið var fyrst tekið til úrskurðar 26. október sl. en endurflutt og tekið tilúrskurðar að nýju 12. janúar sl. Sóknaraðili er Eignsafn Seðlabanka Íslands ehf.,Kalkofnsvegi 1, Reykjavík en varnaraðili er SPB hf., Rauðarárstíg 27, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess aðallega að krafa hans, semlýst var fyrir slitastjórn varnaraðila 3. nóvember 2009, verði viðurkennd semalmenn krafa, samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. aðfjárhæð 165.693.039.411 krónur, en til vara að fjárhæð 132.000.000.000 krónur.Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að ofangreindum kröfum verðihafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. Kröfugerð sóknaraðila tók breytingum undir rekstrimálsins en nánari grein er gerð fyrir því hér síðar. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að gera hérfyrst grein fyrir upphafi slitameðferðar varnaraðila, kröfulýsingu sóknaraðilaog afdrifum hennar við slitameðferðina, auk lýsingar á meðferð málsins fyrirdómi. Ekki er teljandi ágreiningur um málsatvik hvað þetta varðar. Þar á eftir verður í sérstökum kafla gerð grein fyrirmálsatvikalýsingum beggja málsaðila varðandi tilurð kröfunnar og forsendur semþeir telja skipta máli svo samhengi málsástæðna sem þeir byggja á sé ljóst, enverulega ber í milli varðandi það hvað hvor aðili um sig telur skipta máli íþessu samhengi. Verður málatilbúnaður hvors aðila fyrir sig ekki skilinn meðfullnægjandi hætti að mati dómsins nema umræddum málavaxtalýsingum verði gerðnokkuð ítarleg skil.I Hinn 21. mars 2009 ákvað Fjármálaeftirlitið að takayfir vald hluthafafundar varnaraðila og víkja til hliðar félagsstjórn hanssamkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegnasérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Varnaraðila var skipuð skilanefnd27. mars 2009 og slitastjórn 19. maí s.á. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur23. mars 2009 var varnaraðila veitt heimild til greiðslustöðvunar til 15. júní2009, en sú heimild var framlengd til 15. desember 2009, svo aftur til 15.september 2010 og loks til 15. mars 2011. Frestdagur við slitameðferðina er 15.desember 2008, sbr. ákvæði III til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breytinguá lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Kröfulýsingarfresti lauk 3. nóvember2009. Með kröfulýsingu, 3. nóvember 2009, lýstifjármálaráðuneytið f.h. ríkissjóðs kröfu við slitameðferð varnaraðila semveðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fékkkrafa þessi númerið 190 við í kröfuskrá og er grundvöllur deilna aðila í þessumáli. Kröfunni var lýst í þremur meginliðum og voru tveir þeirra vegnalánveitinga Seðlabanka Íslands til varnaraðila í formi annars vegar daglána oghins vegar veðlána, en þriðji liðurinn vegna verðbréfalána semfjármálaráðuneytið hafði veitt varnaraðila. Er kröfunni var lýst hafðiSeðlabanki Íslands framselt fjármálaráðuneytinu kröfur sínar vegna daglána ogveðlána. Kröfurnar voru síðar framseldar allar til sóknaraðila. Krafa vegna veðlána, gjaldfallinna 22. október 2008,var að fjárhæð 131.237.112.471 króna, ásamt dráttarvöxtum fram til 3. nóvember2009, að fjárhæð 31.251.194.786 krónur (að frádreginni innborgun að fjárhæð kr.2.269.768.774 krónur.Samtals nam þessi kröfuliðurþví 160.218.538.483 krónum. Krafa vegna daglána, gjaldfallinna 31. desember 2008,var að fjárhæð 10.556.020.450 krónur, ásamt áföllnum dráttarvöxtum fram til 3.nóvember 2009, að fjárhæð 1.955.502.788 krónur. Samtals nam þessi kröfuliður12.511.523.238 krónum. Krafa vegna verðbréfalána, gjaldfallinna 17. október2008, að fjárhæð 23.914.242.320 krónur, ásamt áföllnum dráttarvöxtum til 3.nóvember 2009, að fjárhæð 5.592.716.971 króna (að frádregnum innborgunum áhöfuðstól að fjárhæð 927.530.275 krónur og inn á dráttarvexti að fjárhæð1.108.130.203 krónur. Samtals nem þessi kröfuliður 27.471.298.813 krónum. Auk framangreindra krafna var lýst kröfu vegnalögfræðikostnaðar að fjárhæð 1.003.020.408 krónur. Í kröfulýsingu kom fram að eftirtaldar eignir hefðuverið settar Seðlabankanum að veði til tryggingar veðlánum varnaraðila:ISINFlokkur Gjaldm.NafnverðIS0000015444KAUP 08 1114ISK0.000.000.000IS0000015451KAUP 08 1215ISK20.000.000.000IS0000016103GLB 08 1103ISK4.900.000.000XS0327897491GLB 09 1028ISK9.100.000.000XS0337049091GLB 09 0618ISK2.165.000.000XS0356469493GLBIRFLOAT 03/09ISK0.000.000.000IS0000017614LAIS 09 0401ISK8.000.000.000XS0337005390LANISL Float 06/09ISK0.000.000.000XS0354616988LANISL Float 04/09ISK47.000.000.000Kemur fram í greinargerð sóknaraðila að2.269.768.774 krónur hefðu þegar verið greiddar inn á skuld varnaraðila vegnaveðlána, en um hafi verið að ræða greiðslu vegna uppgjörs sem falið hafi í sérveðbandslausn á skuldabréfinu LAIS 09 0504, ISIN IS0000017937, samkvæmtsamkomulagi sem gert hafi verið 16. júlí 2009 og hafi fjárhæðinni veriðráðstafað til greiðslu áfallinna dráttarvaxta. Til tryggingar á daglánum til varnaraðila hafieftirtaldar eignir settar Seðlabankanum að veði: ISINFlokkurGjaldm. Nafnverð XS0327897491GLB 09 1028ISK525.000.000XS0337049091GLB 09 0618ISK40.000.000IS0000015436KAUP 08 1015ISK0.000.000.000 Lýsirsóknaraðili því að framangreind verðbréf hafi verið lögð fram til tryggingar íreglulegum dag- og veðlánaviðskiptum varnaraðila við Seðlabankann. Samkvæmtveðsamningi aðila þá standa veðin til tryggingar öllum fjárskuldbindingum semveðsali takist á hendur gagnvart Seðlabankanum hvort sem sé vegna viðskipta eðavegna trygginga í stórgreiðslukerfi Seðlabankans. Veðin standi til tryggingar áskilvísri og skaðlausri greiðslu á framangreindum fjárskuldbindingum hvort semum sé að ræða höfuðstól, vexti eða hvers kyns kostnað sem af vanefndum kunni aðhljótast. Þá er einnig til þess vísað að varnaraðilihafi einnig átt í beinum verðbréfalánaviðskiptum við fjármálaráðuneytið, enframkvæmd þeirra lána hafi verið í höndum Seðlabankans. Til tryggingar á skuldbindingumvarnaraðila vegna þessa hafi eftirfarandi verðbréf verið settfjármálaráðuneytinu að veði:ISINFlokkurGjaldm.NafnverðIS0000006989RIKB 13 0517ISK799.101.712XS0205348427HFF150914ISK290.238.464XS0195066146HFF150224ISK73.218.388XS0195066658HFF150644ISK2.490.921.131XS0336519961GLB 09 1217ISK0.345.000.000XS0337049091GLB 09 0618ISK7.795.000.000XS0327897491GLB 09 1028ISK375.000.000 Kveður sóknaraðili að framangreind veð vegnaverðbréfalánaviðskipta varnaraðila hafi verið lögð fram í samræmi við reglur umverðbréfalán Seðlabankans f.h. ríkissjóðs til aðalmiðlara ríkisverðbréfa og ísamræmi við lög nr. 46/2005, um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Í kröfulýsingu komi fram að greiddar hafi verið inn áskuld varnaraðila 285.528.228 krónur, sem sé innflæði af tryggingarbréfum frá17. október 2008 til 3. nóvember 2009 og hafi fjárhæðinni alfarið veriðráðstafað til greiðslu dráttarvaxta. Þá hafi einnig verið greiddar inn áskuldina 1.750.132.250 krónur, sem sé innflæði vegna hlutalokunar verðbréfalánafrá 17. október 2008 til 3. nóvember 2009, en af þeirri fjárhæð hafi927.530.275 krónum verið ráðstafað inn á höfuðstól kröfunnar, en 822.601.975krónum hafi verið ráðstafað til greiðslu dráttarvaxta. Heildargreiðslur inn áhöfuðstól verðbréfalána nemi því 927.530.275 krónum og heildargreiðslur upp íáfallna dráttarvexti nema því 1.108.130.203 krónum. Slitastjórn varnaraðila hafnaði framangreindum kröfumað svo stöddum með bréfi 19. nóvember 2009. Haldnir voru fundir til að freistaþess að jafna ágreining og með bréfi 11. ágúst 2010 hafnaði slitastjórn alfariðkröfum vegna veðlána og daglána en féllst á hluta kröfu vegna verðbréfalána eðanánar tiltekið kröfu að fjárhæð 4.324.620.544 krónur, ásamt dráttarvöxtum til3. nóvember 2009, að fjárhæð 610.097.724 krónur. Var krafan viðurkennd, semveðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, að því leyti sem henni yrðifullnægt af andvirði viðkomandi veða en það sem eftir stæði sem almenn krafasamkvæmt 113. gr. sömu laga. Með þessari afstöðu hafnaði slitastjórnvarnaraðila í raun að viðurkenna kröfur vegna þeirra lánveitinga þar semskuldabréf útgefin af Glitni banka hf. voru sett fram sem trygging, en önnurþau bréf sem sett höfðu verið til tryggingar umræddum lántökum voru ekki gefinút af viðskiptabönkunum þremur, Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf. ogKaupþingi hf. Sóknaraðili mótmælti framangreindri afstöðu og fundirvoru haldnir til að jafna ágreining en án árangurs. Ágreiningi aðila ver þvívísað til Héraðsdóms Reykjavíkur til úrlausnar. Mál þetta hefur verið lengi til meðferðar hjádómstólnum. Það var þingfest 24. janúar 2011. Sóknaraðili lagði framgreinargerð sína 3. maí sama ár en varnaraðili 15. desember sama ár.Sóknaraðili setti fram kröfu um dómkvaðningu matsmanna 23. janúar 2012 en umbeiðnina varð ágreiningur sem endanlega var leiddur til lykta með dómiHæstaréttar í máli nr. 376/2012 sem kveðinn var upp 11. júní 2012 og var fallistá kröfu sóknaraðila. Fór dómkvaðningin fram til að leiða í ljós verðmæti þeirraveðsettu skuldabréfa sem lögð voru fram til tryggingar kröfum sóknaraðila. Matsgerð var lögð fram á dómþingi 27. júní2013, en málinu hafði verið frestað í tvígang mánuðina þar á undan vegnanauðasamningsumleitana. Við fyrirtöku málsins 8. október 2013 kvað sá dómarisem farið hafði með málið upp úrskurð um vanhæfi sitt vegna tengsla viðnafngreint vitni sem þá lá fyrst fyrir að yrði kallað til skýrslugjafar viðaðalmeðferð. Þann sama dag tók sá dómarisem nú fer með málið við rekstri þess. Á grundvelli verðmats í framangreindri matsgerðleysti sóknaraðili til sín undirliggjandi veð. Sætti varnaraðili sig við þaðverðmat. Bókaði sóknaraðili um að hann myndi af þessum sökum lækka kröfu sínaen varnaraðili að hann héldu uppi öllum sömu málsástæðum og áður en teldi aðmeð því að leysa til sín veðin ætti sóknaraðili ekki frekari kröfur á hendurvarnaraðila við slitameðferðina. Ágreiningur varð um gagnaöflun sem laut að framlagninguendurrita af skýrslum sem nánar tilgreindir aðilar höfðu gefið fyrirrannsóknarnefnd Alþingis. Lauk þeim ágreiningi endanlega með dómi Hæstaréttar3. júní 2014 í máli nr. 329/2014. Eftir framangreint tímamark reyndu aðilar að násáttum en þær tilraunir reyndust árangurslausar. Í málinu hefur sóknaraðili lagt fram gögn sem sýna aðhann hafði uppi sáttaboð til varnaraðila sem hann óskaði eftir að yrði boriðundir atkvæði á kröfuhafafundi. Boðaði slitastjórn varnaraðila til slíks fundaren ekki kom til atkvæðagreiðslu þar sem slitastjórn taldi að ekki hefði veriðnægilega sýnt fram á eignarhald á nánar tilgreindum kröfum og því ekki ljósthvort atkvæðisréttur ætti að fylgja þeim við umrædda atkvæðagreiðslu.Sóknaraðili mótmælti þessari framgöngu slitastjórnar og hefur byggt á því aðmikill meirihluti kröfuhafa hafi verið samþykkur sáttaboði hans og felurvarakrafa hans í málinu í sérviðurkenningu á fjárhæð umrædds sáttaboðs. Aðalmeðferð málsins fór fram 22. og 26. október 2015en málið var endurflutt 12. janúar sl. og tekið til úrskurðar að nýju.II Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að hann teljimikilvægt fyrir úrlausnarefni málsins að draga upp heildarmynd af þeimkringumstæðum og þeim forsendum sem umrædd viðskipti aðila hafi byggt á. Lýsirsóknaraðili því svo að Seðlabanki Íslands sé sjálfstæð stofnun, sem sé eigníslenska ríkisins, en lúti sérstakri stjórn. Hlutverk Seðlabankans sé m.a. aðfara með stjórn peningamála í landinu og hafi Seðlabankinn með höndum margþættastarfsemi í þeim tilgangi. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 36/2001, um SeðlabankaÍslands, sé meginmarkmið Seðlabankans að stuðla að stöðugu verðlagi. Þá séSeðlabankanum ætlað að sinna þeim viðfangsefnum sem samrýmist hlutverki hanssem seðlabanka, svo sem að varðveita gjaldeyrisvarasjóð og að stuðla að virkuog öruggu fjármálakerfi, þ.m.t. greiðslukerfi í landinu og við útlönd, sbr. 4.gr. laga nr. 36/2001. Eitt af hlutverkum Seðlabankans sé jafnframt að veitalánastofnunum, sem geti átt innlánsviðskipti við bankann, lán með kaupum áverðbréfum eða á annan hátt gegn tryggingum sem bankinn meti gildar, sbr. 1.mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Lánaviðskipti þessi séu reglubundinn þáttur ístarfsemi Seðlabankans og megi skipta slíkum lánum í tvo flokka. Annars vegarsé um að ræða daglán, sem veitt séu til eins dags í senn, og hins vegar sé umað ræða veðlán, sem veitt séu til sjö daga í senn gegn veði í verðbréfum semSeðlabankinn meti hæf til tryggingar. Seðlabankinn setji reglur um viðskiptifjármálafyrirtækja við bankann en kjör hafi á þeim tíma, þegar þau viðskipti sembúa að baki kröfulýsingu nr. 190 hafi farið fram, verið ákveðin af bankastjórnSeðlabankans, en séu nú ákveðin af peningastefnunefnd Seðlabankans, sbr. 24.gr. laga nr. 36/2001 með síðari breytingum. Í reglum um viðskipti fjármálafyrirtækja viðSeðlabanka Íslands sé m.a. kveðið á um skilyrðilánveitinga og hæfar tryggingar. Í reglum nr. 541/2007, um viðskiptifjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands, sem giltu frá 18. júlí 2007 til 2.apríl 2008, kemur fram að hæf verðbréf til tryggingar í viðskiptum viðSeðlabankann geti verið innstæðubréf Seðlabankans, spariskírteini ríkissjóðs,ríkisbréf, ríkisvíxlar, skuldabréf Íbúðalánasjóðs, auk annarra skuldabréfa ogvíxla sem gefin eru út í íslenskum krónum. Með síðari reglum var jafnframtleyft að veðsetja verðbréf í erlendri mynt. Samkvæmt 11. gr. reglna nr.541/2007 (sbr. 12. gr. reglna nr. 808/2008) hafi verðbréf sem sett hafi veriðtil tryggingar átt að uppfylla eftirfarandi skilyrði: 1. Útgefiðmarkaðsvirði flokks sé yfir 3 ma. kr. og staðfest að það magn hafi selst. 2. Útgefandihafi lánshæfismat frá einhverju þriggja matsfyrirtækja: Standard & Poor‘s,Moody‘s eða Fitch og langtímalánshæfiseinkunn A- eða betra miðað við matskerfiStandar & Poor‘s og Fitch og A3 eða betra hjá Moody‘s. 3. Verðbréfmeð ábyrgð ríkissjóðs eru metin eins og ríkissjóður sé útgefandi. 4. Verðbréfinhafi viðskiptavaka á skipulegum verðbréfamarkaði eða viðurkenndumupplýsingaveitum sem Seðlabankinn samþykkir. 5. Verðbréfinskulu að jafnaði valin þannig að ekki sé um að ræða bréf með lokagjalddagafyrir lok lánstímans. 6. Verðbréf,önnur en innstæðubréf Seðlabankans, skulu vera rafrænt skráð. Þá segi ennfremur í reglunum að útgefanda sé ekkiheimilt að leggja fram eigin skuldabréf eða víxla til tryggingar fyrir eiginviðskiptum hjá Seðlabankanum, sbr. 3. mgr. 11. gr. reglnanna, önnur ensértryggð skuldabréf. Við mat á verðmæti verðbréfa, sem fjárhagslegrartryggingarráðstöfunar vegna viðskipta við Seðlabankann, beiti Seðlabankinn ákveðnu frádragi frá viðmiðunarverðiverðbréfanna til þess að lánsfjárhæðin sé alltaf lægri en markaðsvirði veðanna.Seðlabankinn hafi svo reglulega endurmetið verðmæti þessara trygginga, sbr. 13.gr. reglnanna, og hafi eftir atvikum krafist viðbótartryggingar ef markaðsverðbréfanna hafi lækkað. Þetta hafi verið gert til að tryggja að verðmætitrygginga skyldi ávallt vera yfir ákveðnu lágmarki, og kæmi til þess aðverðmæti trygginga lækkaði niður fyrir hið tilgreinda lágmark skyldi viðkomandifjármálafyrirtæki leggja fram viðbótartryggingu þannig að tilgreint lágmarknæðist. Efnislega sambærilegar reglur hafi verið að finna íreglum Seðlabankans nr. 317/2008 og 808/2008, um viðskipti fjármálafyrirtækjavið Seðlabanka Íslands, sem síðar hafi tekið við af reglum nr. 541/2007. Þessutil viðbótar hafi fjármálafyrirtækin skrifað undir almenna skilmála SeðlabankaÍslands sem byggðir hafi verið á framangreindum reglum. Aðgangur fjármálafyrirtækja aðlausafjárfyrirgreiðslum hafi þannig ekki verið takmarkaður svo lengi semframlögð veð hafi verið í samræmi við framangreindar reglur. Þau lán sem hafiuppfyllt skilyrði reglnanna og séu almennt kölluð markaðslán hafi veriðafgreidd af starfsmönnum Seðlabankans án sérstakrar heimildar bankastjórnarSeðlabankans. Frá reglum hafi ekki verið vikið nema með sérstöku samþykkibankastjóra. Lánabeiðnir fyrir markaðslán hafi verið sendar Seðlabankanum beintfrá starfsmönnum lausafjárstýringar viðkomandi fjármálafyrirtækis án beinnaraðkomu stjórnar fjármálafyrirtækisins. Í þeim tilvikum þegar veð sem boðin séu fram af fjármálafyrirtækjumuppfylli ekki skilyrði reglnanna og þegar sérstaklega standi á og Seðlabankinntelji þörf á að varðveita traust á fjármálakerfi landsins geti hann veittlánastofnunum í lausafjárvanda ábyrgðir eða önnur lán en um ræði í 1. mgr. 7.gr. laga nr. 36/2001, þ.e. markaðslán, á sérstökum kjörum og gegn öðrumtryggingum en um geti í 1. mgr. 7. gr. eða öðrum skilyrðum sem Seðlabankinnsetji. Slík lán séu í daglegu tali nefnd neyðarlán eða þrautavaralán. Sóknaraðili kveður að almennar aðstæður og aðgerðir áfjármálamörkuðum árið 2008 hafi verið þannig að allir stóru íslensku bankarnirhafi verið alþjóðlegir í sínum umsvifum og hafi haft mikla starfsemi erlendis.Sveiflur á alþjóðlegum mörkuðum hafi því haft bein áhrif á rekstur þeirra. Hinalþjóðlega lausafjárkreppa hafi byrjað sumarið 2007 og frá þeim tíma hafiSeðlabankinn fylgst náið með íslensku bönkunum.Vandamál íslenskra banka hafi, líkt og hjá flest öllum öðrum bönkum íheiminum, tengst þrengri aðgangi þeirra að lausafé. Seðlabankinn hafi meðalannars fylgst mun nánar og oftar en áðurmeð lausafjárstöðu þeirra, langt umfram það sem reglur bankans um lausafjárkvöðhafi sagt til um og venja hafi verið til. Þá hafi bankastjórn Seðlabankans áttfundi með forsvarsmönnum stóru viðskiptabankanna þar sem farið hafi verið yfirmargvíslega þætti í starfsemi þeirra og leitað upplýsinga og skýringa áframvindu einstakra þátta, svo sem lausafjárstöðu, fjármögnun, þróun inn- ogútlána, sölu eigna o.fl. Bankarnir hafi eindregið verið hvattir til þess að gætavel að öllum þessum þáttum og draga úr umsvifum þótt Seðlabankann skorti skýrarlagaheimildir til þess að þvinga fram breytingar á atferli bankanna.Seðlabankinn hafi fylgst grannt, sem fyrr segi, með lausafjárstöðu bankanna enFjármálaeftirlitið með eigin fé þeirra. Síðla árs 2006 hafi bankarnir aukið verulega sóknsína á innlánamarkaði í öðrum löndum. Þeir hafi talið þessa innlánasöfnun gangaþað vel að í máli sumra forsvarsmanna þeirra hafi komð fram á árinu 2008 aðauðvelt ætti að verða fyrir þá að ráða við alla endurfjármögnun útistandandiskuldabréfa, þ.m.t. þeirra skuldabréfa sem varnaraðili hafi veðsettSeðlabankanum. Á sama tíma hafi þrengst til muna aðgangur banka umallan heim að lausafé. Millibankamarkaðir hafi þyngst mjög um leið og bankarhafi orðið tregir til þess að eiga viðskipti hver við annan. Hvarvetna hafiseðlabankar brugðist við með því að auka lausafjárfyrirgreiðslu sína við bankaí löndum sínum. Þetta hafi m.a. endurspeglast í mikilli stækkunefnahagsreikninga seðlabankanna, þeirra á meðal stærstu seðlabanka heims.Seðlabankar víða um heim hafi dregið úr kröfum um gæði veða, m.a. með því aðslaka á kröfum um lánshæfiseinkunn, tegundum veða sem metin hafi verið gildhafi verið fjölgað og í sumum tilvikum hafi seðlabankar átt viðskipti viðfleiri gerðir stofnana en áður. Ljóst sé að margir seðlabankar hafi þannigtekið mun meiri áhættu en áður í þeirri viðleitni sinni að styðja viðfjármálamarkaði og þar með stuðla að fjármálastöðugleika enda álitið að um væriað ræða tímabundinn lausafjárvanda fremur en eiginfjárvanda bankanna. Í skýrslusem birt hafi verið á vegum Alþjóðagreiðslubankans í júlí 2008 hafi verið lýstviðamiklum aðgerðum sjö af stærstu seðlabönkum heimsins frá ágúst 2007 til júní2008 til þess að létta á lausafjárþrengingum með ýmsum hætti. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá febrúar 2010,segi m.a.: „Fjármálakreppan þvingaði seðlabanka til þess að víkka bæði að efniog umfangi hefðbundið hlutverk sitt semlánveitendur. Þeir útvíkkuðu lausafjárfyrirgreiðslu sína til fleirifjármálafyrirtækja en innlánsstofnana og áttu viðskipti með fleiri tegundirfjármálagerninga annars vegar með beinum kaupum á eignum eða með því aðsamþykkja þessar eignir sem veð.“ Í þessu hafi falist stuðningur viðfjármálakerfið í heild sinni. Þannig hafi seðlabankar stigið inn ámillibankamarkaðinn með kerfisbundnum hætti með það að markmiði að tryggjafjármálastöðugleika í þeirri lausafjárkreppu sem hafi ríkt. Stjórnvöld og seðlabankar hafi hvarvetna leitast viðað styðja banka í löndum sínum og víða hafi það kostað stuðning sem hafi nánastverið án fordæma með óvenjulegri lausafjárfyrirgreiðslu, lánum, ábyrgðum,eiginfjárframlögum, kaupum á skuldabréfum o.s.frv. Af þessum sökum sitjiSeðlabanki Evrópu uppi með háar kröfur sem tryggðar séu með veðum í ótryggumeignum. Bandaríski Seðlabankinn hafi gripið til fjölbreyttra og mjögóhefðbundinna aðgerða til þess að draga úr lausafjárþrengingum bandarískrafjármálafyrirtækja með margs konar fyrirgreiðsluaðferðum. Írska ríkið hafiábyrgst skuldbindingar írsku bankanna og sé nú í miklum vanda vegna þess. Þvímegi bæta við að á árinu 2010 hafi Seðlabanki Evrópu hafið stórfelld kaup áskuldabréfum á eftirmarkaði til þess að liðka fyrir viðskiptum, þvinga niðurávöxtunarkröfur og liðsinna bönkum vegna þeirra áhrifa sem hratt hækkandiávöxtun ákveðinna skuldabréfa hafi haft á markaðsverð eigna þeirra. Eins og núhorfi sé ekki gefið að höfuðstóll allra þessara skuldabréfa innheimtist aðfullu. Reglur Seðlabanka Íslands um viðskiptifjármálafyrirtækja við bankann hafi verið áþekkar reglum sem annars staðar hafigilt hjá seðlabönkum, einkum innan evrópska efnahagssvæðisins, til þess m.a. aðskapa innlendum fjármálafyrirtækjum rekstrarskilyrði sambærileg skilyrðumerlendra fjármálafyrirtækja sem þau hafi átt í mestri samkeppni við. Þessistefna hafi verið mörkuð á árinu 1998 þegar ákveðið hafi verið að sníðaviðskiptafyrirkomulag Seðlabankans að reglum sem þá hafi verið mótaðar fyrirSeðlabanka Evrópu en þá hafi verið stutt í að hann tæki formlega til starfa. Ágrundvelli þessa og eftir atvikum fyrirmynda frá öðrum seðlabönkum, hafi reglurSeðlabanka Íslands um viðskipti við fjármálafyrirtæki verið settar, þar meðtalið um útgefendur, einkenni skuldabréfa, lágmarkslánshæfiseinkunnir o.s.frv.Einu útgefendur á innlendum skuldabréfamarkaði sem uppfyllt hafi skilyrðireglna um lánshæfismat hafi verið stóru bankarnir þrír. Ríkissjóður hafiskuldað lítið og því hafi verið lítið framboð á hefðbundnum ríkisskuldabréfumsem hægt hafi verið að leggja fram sem veð. Reglur um bindiskyldu hafi einnigverið lagaðar að reglum Seðlabanka Evrópu í áföngum. Þegar Seðlabanki Íslands hafi veitt lán gegn veðum íbréfum sem gefin hafi verið út af íslensku bönkunum hafi þau jafnframt veriðmetin hæf í viðskiptum bankanna við Seðlabanka Evrópu, en þau hafi farið fram ígegnum seðlabankann í Lúxemborg þar sem íslensku bankarnir hafi starfræktdótturfyrirtæki. Seðlabankinn í Lúxemborg sé sem kunnugt er hluti afseðlabankakerfi Evrópu (European System of Central Banks). Í þessum viðskiptummuni bankarnir hafa kynnt Seðlabanka Lúxemborgar til samþykktar þau bréf semþeir hafi haft í hyggju að leggja að veði á komandi útboðsdögum gegn lánum íSeðlabanka Evrópu og hafi ekki verið gerðar athugasemdir við þau. Tæpast hafigetað komið til álita að Seðlabanki Íslands tæki ekki gild bréf sem uppfyllthafi skilyrði reglna bankans um veðlánafyrirgreiðslu á sama tíma og SeðlabankiEvrópu hafi tekið þau gild. Að baki fyrirgreiðslum Seðlabankans hafi aðsjálfsögðu staðið eignir bankanna. Á þessum tíma, þ.e. árin 2007 og 2008, hafieiginfjárstaða íslensku bankanna verið góð og vel yfir lögbundnu lágmarkisamkvæmt uppgjörum sem endurskoðuð hafi verið og árituð af alþjóðlegumendurskoðunarfyrirtækjum, eignir taldar traustar og þeir hafi auðveldlegastaðist álagspróf Fjármálaeftirlitsins á eiginfjárstöðu sinni. Þá hafi íslenskubankarnir haft góðar lánshæfiseinkunnir frá alþjóðlegum matsfyrirtækjum sembyggðar hafi verið á ítarlegri upplýsingaöflun þeirra m.a. frá bönkunum sjálfumog samanburði við erlenda banka sem fyrirtækin hafi einnig metið. SeðlabankiÍslands hafi aldrei haft upplýsingar um gæði útlánasafna stóru bankannaþriggja, sem síðar hafi reynst verulega ofmetin. Vandi íslensku bankanna á þessum tíma, líkt ogfjölmargra annarra banka, hafi fyrst og fremst verið lausafjárvandi vegna mjögþröngs aðgangs að lánsfé. Atbeini seðlabanka sem falist hafi ílausafjárfyrirgreiðslu hafi haft það að markmiði að halda bankakerfum heimsinsstarfandi með nægu lausafé þar til úr rættist á ný. Hér sé á það bent að skv.4. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, sé það eitt megin hlutverkbankans að stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi. Slíkt sé ómögulegt nema meðlausafjárfyrirgreiðslu til fjármálastofnana. Seðlabankinn hafi því hagað öllumaðgerðum sínum á markaði með sambærilegum hætti og aðrir seðlabankar. Reglur Seðlabankans um lausafjárfyrirgreiðslu hafisætt stöðugri endurskoðun á árinu 2008 og hafi verið rýmkaðar í áföngum eftirþví sem tregða á millibankamarkaði hafi aukist. Reglurnar hafi þó aldrei orðið rýmri en reglurSeðlabanka Evrópu. Samkvæmt ársskýrslu Evrópska Seðlabankans fyrir árið2009 hafi markaðsverðmæti þeirra veða, sem notuð hafi verið í veðlánaviðskiptumhans, aukist um 28,8% á árinu. Hlutfallóvarinna bankabréfa hafi aukist mest milli ára og hafi verið orðinn stærstiveðflokkurinn eða 28% af heildarveðsafni bankans. Til samanburðar hafihlutfallið hjá Seðlabankanum á árinu 2008 verið 57,6%. Hafa verði í huga þegarþessar tölur séu skoðaðar að lítið framboð hafi verið af nýjum ríkisbréfum semséu að jafnaði stærsti flokkur veða hjá seðlabönkum. Þá beri einnig að líta til þess aðmarkaðurinn á Íslandi hafi verið mun einsleitari sem endurspeglist í fáum,stórum útgefendum verðbréfa. Sé tekið tilliti til veða í vörðum bankabréfum hjáSeðlabanka Evrópu, en íslensku bankarnir hafi verið mun skemmra á veg komnir íútgáfu slíkra bréfa, sé hlutfallið sambærilegt við tryggingar Seðlabankans íbankabréfum. Því sé ekki hægt að álykta að óeðlilegt hafi verið að hlutfallóvarinna bréfa hjá Seðlabankanum hafi verið hærra. Í greinargerð varnaraðila kemur fram að varnaraðilihafi verið reikningsbanki sparisjóðanna og þjónustubanki þeirra á sviðialþjóðaviðskipta, lausafjárstýringar og fjármögnunar á innlendum og erlendumfjármálamörkuðum. Bankinn hafi að jafnaði ekki átt bein viðskipti við almenningen hafi veitt sparisjóðunum og viðskiptavinum þeirra þjónustu meðgjaldeyrisviðskipti, hafi tekið þátt í útlánaverkefnum sparisjóðanna, veittiþeim rekstrarráðgjöf og sérfræðiþjónustu ýmiss konar o.fl. Seðlabanki Íslands sé sjálfstæð stofnun í eiguríkisins, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands.Meginmarkmið Seðlabankans og peningastefnu hans á hverjum tíma sé að stuðla aðstöðugu verðlagi, sbr. 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Í 4. gr. laganna segi aðSeðlabankinn skuli sinna viðfangsefnum sem samrýmist hlutverki hans semseðlabanka, svo sem að varðveita gjaldeyrisvarasjóð og stuðla að virku og öruggufjármálakerfi, þ.m.t. greiðslukerfi í landinu og við útlönd. Segi m.a. íathugasemdum við 4. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að lögumnr. 36/2001 að áherslan á virkt og öruggt fjármálakerfi sé í samræmi við þá„auknu áherslu, sem lögð [sé] á það í seðlabönkum flestra landa, að stuðla aðöryggi fjármálakerfisins, þ.e. að tryggja fjármálastöðugleika“. Jafnframt komifram í athugasemdunum að Seðlabankinn beini fyrst og fremst sjónum að „hinuþjóðhagslega umhverfi fjármálakerfisins og að fjármálakerfinu í heild, styrkþess og veikleikum. Bankinn leitist við að stuðla að öryggi fjármálakerfisins.“ Seðlabankinn hafi jafnframt margvíslegt eftirlit meðeinstökum fjármálafyrirtækjum sem sé liður í því meginhlutverki hans samkvæmt3. gr. laga nr. 36/2001 að stuðla að stöðugu verðlagi, þ.m.t. eftirlit meðlausafjárstöðu, gjaldeyrisjöfnuði og bindiskyldu fjármálafyrirtækja, og hafi aðþví leyti sambærilegt eftirlitshlutverk og Fjármálaeftirlitið. Þá framkvæmiSeðlabankinn regluleg álagspróf þar sem lausafjár- og útlánaáhætta einstakrafjármálafyrirtækja sé metin og annist annars konar greiningu áfjármálafyrirtækjum og uppbyggingu fjármálakerfisins, svo að dæmi séu nefnd.Vegna framangreinds eftirlitshlutverks búi Seðlabankinn yfir veigamiklum upplýsingumum fjárhagslega stöðu fjármálafyrirtækja, umfram aðra, en bankinn hafi víðtækarheimildir til að afla upplýsinga í þessu skyni, sbr. 29.-31. gr. laga nr.36/2001. Eitt af stjórntækjum Seðlabankans í peningamálum séulán bankans til lánastofnana, sem geti átt innlánsviðskipti við bankann, sbr.1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Samkvæmt ákvæðinu geti Seðlabankinn veittlánastofnunum slíkt lán „með kaupum á verðbréfum eða á annan hátt gegntryggingum sem bankinn meti gildar“, en ákvæðið vísi til svonefndra reglulegraviðskipta Seðlabankans við lánastofnanir, sbr. nánar síðar. Seðlabankinn setjinánari reglur um lánsviðskipti sín samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001.Lán Seðlabankans séu annars vegar daglán, sem veitt séu til eins dags í senn,og hins vegar veðlán, sem veitt séu til sjö daga í senn. Til hagræðis verðiheitið „veðlán“ notað yfir báðar þessar tegundir lána, nema annað sé tekiðsérstaklega fram. Tilgangur veðlána sé að veita lánastofnunumlausafjárfyrirgreiðslu umfram þá sem útveguð verði á millibankamarkaði ogjafnframt til að auka eða draga úr framboði lausafjár á fjármálamarkaði. Umveðlánaviðskipti megi einnig vísa til þess sem fram komi um það efni ígreinargerð sóknaraðila. Í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 sé kveðið á um aðþegar sérstaklega standi á og Seðlabankinn telji þess þörf „til að varðveitatraust á fjármálakerfi landsins“ geti hann veitt „lánastofnunum ílausafjárvanda ábyrgðir eða önnur lán en um ræði í 1. mgr. sömu greinar ásérstökum kjörum og gegn öðrum tryggingum en um geti í 1. mgr. eða öðrumskilyrðum sem bankinn setji“. Ákvæðið vísi til svonefndra „neyðarlána“ eða„þrautavaralána“, sem Seðlabankinn geti veitt lánastofnunum sem búi viðalvarlegan lausafjárvanda, sbr. nánari umfjöllun hér á eftir. Reglur Seðlabankans um viðskipti sín viðfjármálafyrirtæki séu sambærilegar viðmiðum sem almennt gildi um seðlabanka. Séþar miðað við að seðlabankar geti við sérstakar aðstæður veitt lán tilfjármálafyrirtækja, ýmist með kaupum á skráðum verðbréfum, markaðsbréfum, en aðþví slepptu, gegn sértryggðum skuldabréfum, þ.e. verðbréfum sem tryggð séu meðveði í eignum þriðja manns. Ljóst sé að á umræddu tímabili hafi seðlabankar,þ.m.t. Seðlabanki Evrópu, tekið upp það fyrirkomulag, m.a. gagnvart íslenskuviðskiptabönkunum þremur, að veita lán út á sértryggð skuldabréf. Sambærilegtfyrirkomulag hafi einnig tíðkast hjá Seðlabanka Danmerkur og Svíþjóðar,gagnvart bönkum í þeim löndum. Af hálfu Seðlabanka Íslands hafi slíkarlánveitingar verið teknar upp á síðari hluta árs 2008, en um þær lánveitingarsé m.a. fjallað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem út hafi komið í apríl2010. Seðlabanki Íslands hafi þó ekki gert viðhlítandi ráðstafanir samhliðaþessu til að draga úr notkun óvarinna skuldabréfa viðskiptabankanna sem veða fyrirlánum frá Seðlabankanum, sbr. nánar hér á eftir. Í málinu sé þess krafist af hálfu sóknaraðila aðkröfur hans ásamt dráttarvöxtum, verði viðurkenndar að fullu við slitameðferðvarnaraðila. Kröfurnar eigi rætur að rekja til veðlánaviðskipta varnaraðila ogSeðlabankans. Sóknaraðili hafi eignast kröfurnar fyrir framsal fráfjármálaráðuneytinu með kaupsamningi, dags. 31. desember 2009, sem fengið hafðihluta þeirra framseldar frá Seðlabankanum með samkomulagi, dags. 12. janúar2009. Veðlánaviðskipti varnaraðila annars vegar ogSeðlabankans hins vegar hafi verið talin byggð á 1. mgr. 7. gr. laga nr.36/2001. Sóknaraðili byggi á því að veðlánaviðskipti þessi hafi verið eðlilegarfyrirgreiðslur, sem hafi að fullu samrýmst lögum nr. 36/2001 og þágildandi reglumSeðlabankans um viðskipti fjármálafyrirtækja við bankann. Um hafi verið að ræðaeinangrað réttarsamband milli varnaraðila og Seðlabankans. Af hálfu varnaraðilasé þessari lýsingu alfarið hafnað. Veðlánaviðskipti þessi hafi verið verulegafrábrugðin hefðbundnum veðlánaviðskiptum Seðlabankans, hvort tveggja varðandiumfang og tilgang. Lánsviðskiptunum hafi ljóslega ekki verið ætlað að veralausafjárfyrirgreiðsla til varnaraðila sjálfs heldur hafi verið um að ræðalausafjáraðstoð við viðskiptabankana þrjá, Landsbanka Íslands hf., Kaupþingbanka hf., og Glitni banka hf., þar sem þátttaka Sparisjóðabankans hafi veriðhagnýtt. Varnaraðili telji ljóst að ástæða þessarar tilhögunar hafi fyrst ogfremst verið sú að gera Seðlabankanum fært að veita viðskiptabönkunum þremuraðgang að lánsfé gegn veði í óvörðum skuldabréfum og víxlum útgefnum af þeimsjálfum, gagnstætt reglum Seðlabankans, sem girt hafi fyrir slíkveðlánaviðskipti. Þyki því rétt að rekja nánar aðdraganda og tilgangveðlánaviðskipta Seðlabankans, varnaraðila og viðskiptabankanna þriggja. Fyrstu veðlánaviðskipti varnaraðila og Seðlabankans,þar sem höfð hafi verið til tryggingar verðbréf útgefin af einum afviðskiptabönkunum þremur, Kaupþingi banka hf., hafi átt sér stað 13. febrúar2007. Veðlánveitingar Seðlabankans til varnaraðila hafi síðan aukist umtalsvertá árinu 2007; í lok júní 2007 hafi þær numið u.þ.b. 28 milljörðum króna, í lokágúst 2007 hafi þær numið u.þ.b. 40 milljörðum króna og í október 2007 hafi þærnumið u.þ.b. 86 milljörðum króna. Til tryggingar lánunum 31. október 2007 hafivarnaraðili sett að veði verðbréf að nafnvirði 94.496.334.066 krónur. Umáramótin 2007-2008 hafi útistandandi veðlán Seðlabankans við varnaraðila numið104.371.188.806 krónnum. Til tryggingar lánunum 27. desember 2007 hafivarnaraðili sett að veði verðbréf að nafnvirði 113.606.334.066 krónur. Skuld varnaraðila við Seðlabankann vegna veðlána hafiverið 150.410.597.106 krónur 1. maí 2008og hafi sú fjárhæð að öllu verulegu leyti verið óbreytt fram til þess tíma er Fjármálaeftirlitiðhafi tekið yfir stjórn og vald hluthafafundar í fjármálafyrirtækjunumLandsbanka Íslands hf., Glitni banka hf. og Kaupþingi banka hf., í október2008. Lánsskuldbindingin hafi verið framlengd vikulega fram til 15. október2008, án þess að raunverulegt uppgjör hafi farið fram. Til tryggingarlánsskuldbindingum 30. apríl 2008 hafi varnaraðili sett að veði eftirfarandiverðbréf: FlokkurNafnverðMarkaðsverðmætiHFF150914.702.000.000.413.987.560HFF15022480.000.00079.796.600HFF150644623.000.000694.476.790RIKB 08 0613868.000.000935.113.760RIKB 08 1212442.500.000444.924.900RIKB 09 0612244.500.000251.426.685RIKB 10 031730.000.00027.667.500RIKB 13 051724.000.00021.768.720GLB 08 08012.500.000.0002.398.250.000GLB 08 11034.900.000.0004.525.395.000KAUP 08 0915430.000.000405.017.000KAUP 08 121520.000.000.0008.164.000.000LAIS 08 06033.000.000.0002.955.450.000LAIS 09 04018.000.000.0007.029.200.000GLB 08 08259.900.000.0000.532.412.000GLB 09 102820.000.000.00020.967.800.000GLB 09 06180.000.000.0000.387.000.000KAUP 08 09143.100.000.0003.084.345.000KAUP Var 02/24500.000.000456.280.000LANISL Float 06/090.000.000.0000.184.600.000LANISL Float 04/0947.000.000.00047.811.220.000KAUP Float 01/107.000.000.126.186.760GLBIRFLOAT 03/090.000.000.0000.140.400.000Alls53.461.000.00054.136.718.275 Umrædd viðskipti varnaraðila við Seðlabankann eigirætur sínar að rekja til beiðna frá áðurgreindum fjármálafyrirtækjum,Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf. og Kaupþingi banka hf. Hafi viðskiptinfarið fram með þeim hætti að fjármálafyrirtækin hafi selt varnaraðila eiginskuldabréf og víxla (óveðtryggð skuldabréf og víxla útgefna af þeim sjálfum(„óvarin verðbréf“)) sem varnaraðili hafi notað til veðsetningar og lántöku hjáSeðlabankanum, en lánsfjárhæðin, að frádreginni tiltekinni þóknun til handa varnaraðila,hafi samhliða verið greidd til umræddra fjármálafyrirtækja sem endurgjald fyrirverðbréfin. Ískýrslu rannsóknarnefndar Alþingis komi fram að frá hausti 2007 hafilausafjárfyrirgreiðsla Seðlabankans til handa viðskiptabönkunum þremur aukistverulega. Muni það hafa tengst skertu aðgengi umræddra fjármálafyrirtækja aðlánsfé á mörkuðum. Ekki verði annað ráðið af því sem fram komi í rannsókninnien að bankastjórn Seðlabankans hafi frá hausti 2007 litið á þessalánafyrirgreiðslu sem neyðarlánveitingar með það að markmiði að halda umræddumfjármálafyrirtækjum gangandi. Lánveitingar til umræddra fjármálafyrirtækja,fyrir milligöngu varnaraðila, hafi numið gagnvart hverju og einu margföldueigin fé varnaraðila þegar Fjármálaeftirlitið hafi tekið yfir stjórnfjármálafyrirtækjanna þriggja í október 2008. Af hálfu varnaraðila sé á því byggt að ástæða þess aðsú leið hafi verið farin að lána viðskiptabönkunum í gegnum varnaraðila, sé aðsamkvæmt þágildandi reglum Seðlabankans um viðskipti bankans við fjármálafyrirtækihafi bankanum verið óheimilt að veita fjármálafyrirtækjum lán gegn veði í eiginskuldabréfum og víxlum, sbr. reglur nr. 541/2007, 10.-13. gr., síðar reglur nr.317/2008 og nr. 808/2008, sem kveði nánar á um lánveitingar Seðlabankanssamkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Verði því ekki annað séð en aðvarnaraðili hafi verið milligönguaðili til að hægt væri að veita bönkunumlánafyrirgreiðslu gegn veði í eigin ótryggðum bréfum og komast þannig framhjábanni reglnanna við lánveitingum gegn veði í eigin skuldabréfum og víxlum. Af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis verði ráðið aðfrá hausti 2007 hafi Seðlabankanum verið kunnugt um að lausafjárstaðaviðskiptabankanna þriggja hafi verið orðin mjög slæm, og færi sí versnandi,langt umfram það sem almennt hafi verið ráðgert, auk þess sem möguleikar þeirratil fjármögnunar, með öðrum hætti en með lánveitingum frá Seðlabankanum, hafiverið orðnir mjög takmarkaðir, sbr. hér að framan. Því verði að líta svo á aðSeðlabankinn hafi talið stöðu bankanna af þessum sökum gríðarlega alvarlega.Verði ráðstafanir Seðlabankans frá hausti 2007 og fram eftir ári 2008 ekkiskildar öðruvísi en svo að nauðsynlegt hafi verið að bregðast við þessu þegar ístað og víkja frá gildandi reglum bankans um fullnægjandi veðtryggingar, til aðkoma fjármunum án tafar til viðkomandi fjármálafyrirtækja. Samhliða hafibankanum verið ljóst, sbr. m.a. bréf Seðlabankans til Fjármálaeftirlitsins, 13.nóvember 2007, að áhætta varnaraðila hafi verið umtalsverð vegna umræddraviðskipta og í reynd gríðarleg. Í mars 2008 hafi Seðlabankinn gefið út innstæðubréf ííslenskum krónum á fjármálamarkaði, að fjárhæð 75 milljarða króna.Innstæðubréfin hafi verið boðin fjárfestum sem hafi sóst eftir ríkistryggðumkrónubréfum, í stað innstæðna hjá umræddum fjármálafyrirtækjum, eða verðbréfaþeirra, en ella hafi verið talið að erlendir fjárfestar myndu þegar leita meðfé sitt úr landi, með tilheyrandi veikingu íslensku krónunnar. Samhliða því sembankarnir þrír hafi greitt út innstæður eða verðbréf í íslenskum krónum, hafiSeðlabankinn dregið til sín verulegt magn af lausafé á krónumarkaði með útgáfuinnstæðubréfa. Ljóst sé að í kjölfarið hafi aukist verulega lánveitingarSeðlabankans til varnaraðila og í maí 2008 hafi lánsfjárhæðin verið orðin150.410.597.106 krónur, sem fyrr greini, frá því að hafa numið u.þ.b. 76milljörðum í lok marsmánaðar 2008, og hafi því hækkað um nálega 100% á rúmummánuði. Varnaraðili byggi á því að með þessu hafi Seðlabankinn komið á nýfjármunum til viðskiptabankanna, einkum Landsbanka Íslands hf., í gegnumvarnaraðila, þ.e. með þeim lánveitingum sem mál þetta lúti að. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis komi fram aðSeðlabankinn hafi, með samhljóða bréfi til viðskiptabankanna, 17. júlí 2008,greint frá því að vegna aukningar á notkun óvarinna bankaskuldabréfa sem veðasíðustu mánuðina, sem sögð hafi verið „að hluta skiljanleg í ljósi erfiðraaðstæðna á innlendum og erlendum fjármálamörkuðum“, hafi Seðlabankinn tekið þáákvörðun að taka ekki inn fleiri slík bréf frá og með 17. júlí „nema aðundangenginni sérstakri athugun“. Þetta væri gert í því augnamiði að auka gæðiveðbókar bankans. Jafnframt yrðu sett „fjárhæðarmörk á hvern útgefanda fyrirsig og fjármálafyrirtækjum gefinn ákveðinn tími til að laga sig að breyttumreglum“. Samhliða þessu hafi Seðlabankinn ætlað að „breyta reglum um veð tilþess að auðvelda fjármálafyrirtækjum notkun varinna skuldabréfa í viðskiptumvið bankann“. Í umfjöllun rannsóknarnefndarinnar komi fram að þessari ráðagerðhafi ekki verið fylgt eftir af hálfu Seðlabankans að neinu teljandi marki oghafi t.a.m. lán til Sparisjóðabankans með veði í óvörðum skuldabréfum bankannahækkað verulega frá þessu tímamarki, einkum veð í bréfum Kaupþings banka hf. Við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis muni DavíðOddsson, formaður bankastjórnar Seðlabankans, hafa gefið þá skýringu að ekkihefði verið hægt „að loka á þessi veð“ þar sem fréttir um slíkt hefðu orðiðbönkunum að falli og að „þá [hefði] þurft að margfalda starfsfólkið ef viðhefðum ætlað að fara að skipta út bréfum“. Jafnframt muni hann hafa sagt:„[B]ankarnir áttu þá ekkert til [...] bankarnir voru að deyja“. Þá komi fram ískýrslunni að Sturla Pálsson, framkvæmdastjóri alþjóða- og markaðssviðsSeðlabankans, hafi, aðspurður um hvort ekki hefði komið til greina að skiptaveðum í óvörðum skuldabréfum út fyrir önnur veð, svarað svo: „Jú, en þá hefðiég alveg eins getað farið að loka bönkunum.“ Aðspurður hvort ekki hafi komiðtil greina að taka einhverjar lánabækur bankanna að veði í stað óvarinna skuldabréfamuni hann hafa svarað: „Nei nei nei. Við vorum búnir að opna á allt, við vorum,kjallarinn í Seðlabankanum er fullur af brettum með handhafaskuldabréfum. Viðvorum búnir að taka af þeim, við tókum af þeim allt sem þeir gátu afhent. [...]Það sem við reynum að gera með því að opna á þessa ABS-a og þetta erlenda er aðbyrja á að opna á allt sem þeir geta afhent okkur rafrænt. Það er bara svorosalega mikið vesen að taka við einhverju sem er fýsískt skuldabréf. Og það erí rauninni ekki fyrr en held ég bara í september sem við erum farnir að takaþetta á brettum [...]“. Í skýrslunni komist rannsóknarnefndin m.a. að þeirriniðurstöðu að það sé „illskiljanlegt að þess skyldi ekki hafa verið freistað aðtaka önnur veð í ljósi þess viðhorfs sem uppi hafi verið um stöðu bankannainnan og af hálfu bankastjórnar Seðlabankans allt frá því á fyrri hluta árs2008“.III Sóknaraðili byggir á því að viðurkenna eigi að fullueftirstöðuvar krafna hans sem almennar kröfur skv. 113. gr. laga nr. 21/1991.Upphaflega hafi kröfum verið lýst sem veðkröfum samkvæmt 111. gr. laga nr.21/1991, en undir rekstri málsins hafi sóknaraðili leyst til sín undirliggjandiveðsett verðmæti á verði sem aðilar hafi báðir sætt sig við og byggist ániðurstöðu matsgerðar sem sóknaraðili aflaði. Byggir sóknaraðili á því að honumhafi verið heimilt að breyta kröfugerð sinni með þessum hætti enda felist íbreytingunni að hann dragi úr kröfum sínum að því er rétthæð varði. Mótmælirhann þeim sjónarmiðum varnaraðila að sú krafa sem hann nú hefur uppi rúmistekki innan þeirrar kröfugerðar sem sett hafi verið fram í kröfulýsingu og síðarí greinargerð til dómsins. Sóknaraðili kveðst byggja á því að öll lán sem lýsthafi verið fyrir slitastjórn Sparisjóðabankans sem veðlánum hafi verið ísamræmi við 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, auk þesssem umræddar lánveitingar hafi í einu og öllu uppfyllt skilyrði reglna umviðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabankann. Það sama eigi við um öll þau veðsem varnaraðili hafi lagt fram til tryggingar fyrrgreindum lánum. Þannig byggisóknaraðili á því að um markaðslán, sem hafi verið hluti reglulegra viðskiptaSeðlabankans, í skilningi 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 og reglna umviðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands, hafi verið að ræða. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 getiSeðlabankinn veitt lánastofnunum, sem geti átt innlánsviðskipti við bankann,lán með kaupum á verðbréfum eða á annan hátt gegn tryggingum sem bankinn metigildar. Lánsviðskipti hafi aðallega verið í innlendri mynt en hafi getað veriðí erlendri mynt með leyfi bankastjóra. Seðlabankinn setji nánari reglur umviðskipti sín samkvæmt þessari málsgrein. Nánar tiltekið sé um að ræða reglurum viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands, núgildandi reglur séunr. 553/2009, dags. 26. júní 2009, fyrri reglur hafi verið nr. 541/2007, nr.317/2008 og nr. 808/2008. Þegar fjallað sé um reglurnar hér verði stuðst við þáútgáfu sem sé nr. 808/2008 sem í gildi hafi verið þegar umrædd viðskipti hafifarið fram. Veðlán sé skilgreint með eftirfarandi hætti íframangreindum reglum: „Lán sem veitt eru gegn veði, í verðbréfum semSeðlabankinn metur hæf til tryggingar.“ Samkvæmt 7. gr. reglnanna séu lán semveitt séu til 7 daga gegn veði í verðbréfum sem metin séu hæf til tryggingarsamkvæmt 11. og 12. gr. reglnanna hluti af reglulegum viðskiptum Seðlabankans.Daglán séu hins vegar lán sem Seðlabankinn veiti til næsta viðskiptadags gegnveði í bréfum sem metin séu hæf til tryggingar með sama hætti og veðlán til 7daga. Þá sé óumdeilt að ritað hafi verið 19. febrúar 2008undir, f.h. Sparisjóðabankans, almenna skilmála um viðskipti fjármálafyrirtækjavið Seðlabanka Íslands. Þar komi fram með hvaða hætti fjármálafyrirtæki skyldusækja um slíka lánafyrirgreiðslu sem í veðlánum hafi falist og hvernigframkvæmd slíkra lánveitinga væri háttað. Það sé ljóst að þau lán sem uppfyllthafi skilyrði reglna um viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands,hin svokölluðu markaðslán, þ.m.t. veðlánin hafi verið afgreidd af starfsmönnumSeðlabankans án sérstakrar aðkomu bankastjórnar Seðlabankans. Það sé því ljóstað samkvæmt reglunum sem settar hafi verið með stoð í lögum nr. 36/2001 hafiaðgangur fjármálafyrirtækja að lausafjárfyrirgreiðslu ekki verið takmarkaðursvo lengi sem þess hafi verið gætt að skilyrði reglnanna væru uppfyllt.Sóknaraðili byggi á því að þau veðlán sem hér séu til umfjöllunar og veitt hafiverið Sparisjóðabankanum hafi öll verið í samræmi við þau lög og þær reglur semum viðskiptin hafi gilt á þeim tíma þegar þau hafi farið fram. Þannig sé þvíalfarið mótmælt sem röngu og ósönnuðu að veðlán Seðlabankans til varnaraðilahafi í raun verið neyðarlán til Landsbanka Íslands hf., Kaupþings banka hf. ogGlitnis banka hf. Þegar fjármálafyrirtæki óski eftir fyrirgreiðslu sem ekki séí samræmi við reglur um viðskipti við fjármálafyrirtæki, eða veðin sem boðinhafi verið fram uppfylli ekki skilyrði reglnanna þá sé heimild í 2. mgr. 7. gr.laga nr. 36/2001, til handa Seðlabankanum til þess að veita lánastofnunum í lausafjárvanda lán semnefnist neyðarlán eða þrautavaralán. Aðstaðan sé hins vegar gjörólík í slíkumtilvikum en neyðarlán og þrautavaralán séu m.a. háð samþykki bankastjórnarSeðlabankans. Bankastjórn Seðlabankans hafi ekki haft aðkomu að veitingu þeirraveðlána sem hér sé um deilt. Þar af leiðandi telji sóknaraðili ljóst þegar afþeirri ástæðu að ekki geti verið um svokallað neyðarlán að ræða eins ogranglega sé haldið fram af slitastjórn varnaraðila í bréfi, 11. ágúst 2010, enþar sé afstaða slitastjórnarinnar til lýstra krafna sóknaraðila sett fram. Sóknaraðili byggi á því að þau veð sem varnaraðilihafi lagt fram til tryggingar fyrir lánum hjá Seðlabankanum hafi í alla staðiuppfyllt þær kröfur sem kveðið sé á um í reglum Seðlabankans um viðskiptifjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands sem í gildi hafi verið þegar láninhafi verið veitt. Þau verðbréf sem sett hafi verið að veði hafi verið útgefinaf Kaupþing banka hf., Landsbanka Íslands hf. og Glitni banka hf. Vart þurfi aðtaka fram að þegar leggja þurfi mat á það hvort verðbréf útgefin af þessumaðilum hafi uppfyllt skilyrði reglnanna þurfi slíkt mat að endurspegla stöðunaeins og hún hafi verið á þeim tíma þegar viðskiptin hafi farið fram, en hafiðsé yfir allan vafa að verðbréfin hafi uppfyllt skilyrðin á þeim tíma. Þessu tilstuðnings vísi sóknaraðili til þess að skuldabréf viðskiptabankanna þriggjahafi á þessum tíma haft hátt lánshæfismat en snemma árs 2007 hafi Moody‘shækkað lánshæfiseinkunn íslensku bankanna í hæsta flokk (Aaa) en hafi lækkað hanaá ný síðar sama ár í næst hæsta flokk (Aa) eins og sjá megi í gögnum málsins.Það liggi fyrir að lánshæfiseinkunnir bankanna hafi ekki breyst sumarið 2008,og hafi raunar ekki verið lækkaðar fyrr en í lok september og byrjun október2008. Á þeim tíma þegar umrædd viðskipti hafi farið fram hafi eiginfjárhlutfallbankanna verið gott og yfir lögboðnu lágmarki, auk þess sem bankarnir hafiskilað hagnaði á hverju ári fram að falli þeirra, þ.m.t. á 1. og 2.ársfjórðungi 2008. Þá liggi það fyrir að bókhald viðskiptabankanna þriggja hafiverið endurskoðað af alþjóðlegum endurskoðunarfélögum, auk þess sem bankarnirhafi allir staðist álagspróf Fjármálaeftirlitsins, síðast í ágúst 2008. Þannig byggi sóknaraðili á því að lánveitingarSeðlabankans til varnaraðila hafi verið í fullu samræmi við þau lög og þærreglur sem um viðskiptin hafi gilt og þar hafi hvergi verið vikið frá, auk þesssem veð sem sett hafi verið til tryggingar skuldum varnaraðila vegna veðlánannahafi uppfyllt öll skilyrði reglna um tryggingarhæfi. Í gögnum málsins megi sjáað sóknaraðili hafi lagt áherslu á að fylgja algjörlega reglum sínum, sem hafiverið í samræmi við reglur annarra seðlabanka í Evrópu, gert skýran greinarmuná fyrirgreiðsluformum lánveitinga sinna og verið meðvitaður um afleiðingar þessef út af yrði brugðið, sbr. bréf Seðlabankans frá 17. júlí 2008 sem fyrir liggií málinu. Fullyrðingum slitastjórnarvarnaraðila um hið gagnstæða sé því harðlega mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Að mati sóknaraðila byggist málflutningur varnaraðilaeinkum og sér í lagi á því að hann telji að Seðlabankinn hefði átt að hagalánveitingum sínum til stóru bankanna þriggja með öðrum hætti en hann gerðiþegar þrengja hafi farið að á fjármálamörkuðum. Varnaraðili gefi í skyn aðSeðlabankinn hafi í raun átt að neita varnaraðila um lán þótt slík neitun hefðián vafa sent mjög sterk skilaboð til markaðarins um stöðu varnaraðila og þarmeð valdið hruni hans og stefnt fjármálastöðugleika í mikið uppnám. Varnaraðiligeri hins vegar enga tilraun til að rökstyðja hvenær Seðlabankinn hefði átt aðsynja varnaraðila um frekari lánveitingar gegn veði í óvörðum bankabréfum eða áhvaða lagagrundvelli slík synjun hefði átt að byggjast. Þá neiti varnaraðili aðupplýsa hvers vegna hann hafi neitað að greiða þau lán sem veitt hafi veriðfyrir þetta óræða tímabil, sem ættu þó að mati varnaraðila að teljast lögleg. Á því sé hins vegar byggt af hálfu sóknaraðila aðSeðlabankinn sé stjórnvald sem beri sem slíku að fara eftir lögum og reglum áþví sviði. Raunveruleikinn sé sá að hlutverk seðlabanka sé að koma í veg fyrirað lausafjárþurrð leiði til falls banka sem uppfylli kröfur umeiginfjárhlutfall. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst að hvergi hafiverið vikið frá reglum Seðlabankans um viðskipti við fjármálafyrirtæki. HefðiSeðlabanki Íslands neitað varnaraðila um lán, þrátt fyrir að viðurkenndar tryggingar væru í boði, megiætla að Seðlabankinn hefði bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart varnaraðila.Vangaveltur varnaraðila um að Seðlabankinn hefði átt að haga sér með öðrumhætti séu ekki studdar viðhlítandi lagarökum og geti aldrei leitt til þess aðvarnaraðili verði ekki skuldbundinn af þeim samningum sem gerðir hafi verið. Sóknaraðili byggi jafnframt á meginreglum íslenskssamninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndirfjárskuldbindinga. Kröfur sóknaraðila byggist á því að varnaraðili standi viðsínar skuldbindingar á grundvelli þeirra samninga sem gerðir hafi verið á milliaðila. Það liggi fyrir, enda ómótmælt af varnaraðila, að varnaraðili hafi leitaðtil Seðlabankans og hafi óskað eftir fyrirgreiðslu. Í lánabeiðnum varnaraðilasé sérstaklega tekið fram að óskað sé eftir láni til 7 daga, þ.e. markaðsláni,gegn þar tilgreindum veðum, sem Seðlabankinn hafi metið hæf samkvæmt þeimreglum sem um viðskiptin hafi gilt. Þá sé jafnframt óumdeilt að varnaraðilihafi fengið fjármuni frá Seðlabankanum í samræmi við efni samninga varnaraðilavið Seðlabankann og séu þær fjárhæðir sem mótteknar hafi verið af varnaraðila ísamræmi við þær upplýsingar sem komi fram í þeirri kröfulýsingu sem hér sé tilumfjöllunar. Raunar hafi móttaka þessara fjármuna verið eðlilegur liður írekstri varnaraðila og hafi því aldrei verið mótmælt af varnaraðila að svo hafiverið. Sóknaraðili byggi á því að ráðstöfun þeirra fjármunasem varnaraðili hafi móttekið frá Seðlabankanum hafi alfarið verið á ábyrgðvarnaraðila. Ráðstöfun varnaraðila á þeim fjármunum sem fengnir hafi verið aðláni hjá Seðlabankanum og samningar varnaraðila við önnur íslenskfjármálafyrirtæki séu alfarið á ábyrgð varnaraðila. Öllum fullyrðingumvarnaraðila um að lánveitingar til varnaraðila hafi falið í sér brot á reglumSeðlabankans um viðskipti við fjármálafyrirtæki sé mótmælt sem röngum ogósönnuðum. Jafnframt sé fullyrðingum þess efnis að lánveitingar til varnaraðilahafi falið í sér brot á reglum um bann við lánveitingum til fjármálastofnanagegn veðum í eigin skuldabréfum viðkomandi fjármálastofnunar og að varnaraðilihafi verið milligönguaðili eða einhvers konar „leppur“ fyrir stóruviðskiptabankana harðlega mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Staðreyndir málsins séu í fyrsta lagi að umrædd lánsem veitt hafi verið af Seðlabankanum hafi öll verið veitt varnaraðila. Í öðrulagi hafi allar peningafærslur verið lagðar inn á reikning í eigu varnaraðilaog í þriðja lagi hafi öll veð sem lögð hafi verið fram í tengslum við umræddviðskipti verið í eigu varnaraðila. Aðrir aðilar hafi ekki komið að þessum tilteknu viðskiptummilli varnaraðila og Seðlabankans. Þegar af þeirri ástæðu sé því mótmælt semröngu að um málamyndagerninga hafi verið að ræða enda uppfylli þau viðskiptisem séu hér til umfjöllunar að engu leyti skilyrði þess að geta fallið undirskilgreiningu þess hugtaks. Sóknaraðili hafni því sem röngu og ósönnuðu aðlánveitingar Seðlabanka Íslands til varnaraðila hafi ekki verið gerðar uppheldur hafi gjalddagi lánanna endurtekið verið færður fram í tímann. Slíkaryfirlýsingar slitastjórnar lýsi vanþekkingu á viðskiptum aðila. Staðreyndin sésú að lán varnaraðila hafi ávallt verið gerð upp á gjalddaga í samræmi við efniþeirra. Nýtt lán hafi krafist nýrrar beiðni og mats Seðlabankans á þeimtryggingum sem lagðar hafi verið fram. Þegar nýtt lán hafi verið tekið hafiforvextir af nýja láninu verið greiddir samhliða uppgjöri á eldra láni. Værieinhver mismunur á eldri og yngri lánum hafi sá mismunur verið gerður upp. Lántil varnaraðila hafi aldrei verið framlengd. Sjáist það einna best í töflumvarnaraðila í afstöðubréfi slitastjórnar hans, 11. ágúst 2010, en þar komi greinilega fram að ekkert þeirra óvörðu bankabréfa,sem tilgreint sé til tryggingar á veðlánum sóknaraðila 31. október 2007, séennþá tilgreint sem veð í kröfulýsingu sóknaraðila. Fimm veð, 31. október 2007, hafi verið meðgjalddaga innan þriggja mánaða, eða 61,5% af heildarmarkaðsverðmæti lánanna. 10veð, hafi verið með gjalddaga innan 12 mánaða, eða 95,7% af heildarmarkaðsvirðilánanna. Samkvæmt þessu hefði það verið brot á starfsreglum bankans aðframlengja lánin með þeim hætti sem haldið sé fram af hálfu varnaraðila.Fullyrðingar varnaraðila um að svo hafi verið gert séu ekki studdar neinumgögnum. Á tímabilinu frá 13. febrúar 2007 til 1. október 2008hafi 35 mismunandi flokkar óvarinna bankabréfa verið lagðir fram af varnaraðilasem veð, en einungis 12 flokkar hafi verið að veði 1. október 2008. Eðlimálsins samkvæmt hljóti hinir flokkarnir að hafa komið á gjalddaga eða hafaverið seldir af varnaraðila. Af ofangreindu megi sjá að töluverður veltuhraði hafiverið á þeim veðum sem varnaraðili hafi lagt fram í dag- og veðlánaviðskiptumvið Seðlabankann frá byrjun árs 2007. Af því megi draga þá ályktun aðvarnaraðili hafi ekki ekki setið fastur með sömu veðin allan þann tíma semumrædd viðskipti hafi átt sér stað. Þvert á móti hafi varnaraðili fengiðtöluvert af reiðufé í sínar hendur þegar komið hafi að gjalddaga bankabréfannaog þannig greitt upp eldri lán eða keypt ný veð til að leggja fram semtryggingu. Þannig hafi varnaraðili ávallt getað hætt þessum viðskiptum sínumvið bankana ef vilji hefði verið til þess. Greiðsluloforð varnaraðila gagnvartSeðlabankanum hafi því aldrei verið vefengd. Þá sé á því byggt að varnaraðili hafi nú þegarviðurkennt í framkvæmd lögmæti lánanna og þeirra trygginga sem varnaraðili hafilagt fram. Með samkomulagi, 16. júlí 2009, hafi aðilar ásamt öðrum sparisjóðumog Nýja Kaupþingi banka hf. samið um skuldir félags sem heiti Klettháls ehf.,sem hafi verið að hluta til í eigu varnaraðila. Klettháls ehf. hafi veriðeigandi safns veðskuldabréfa, sem það hafi m.a. keypt af varnaraðila. Kletthálsehf. hafi veðsett þessar eignir sínar til tryggingar á endurhverfum viðskiptumvið Landsbanka Íslands hf. en við þau viðskipti hafi Klettháls ehf. fengiðskuldabréf, útgefið af Landsbanka Íslands hf., og hafi miðlað því bréfi áframtil varnaraðila. Varnaraðili hafi síðan nýtt skuldabréfið til að nálgast lánsféhjá Seðlabankanum. Við þessi viðskipti hafi varnaraðili átt að hagnast ávaxtamun. Við uppgjör hafi Klettháls ehf. átt að skila sama, eða eins,skuldabréfi til Landsbankans hf. Þegar komið hafi að uppgjöri hafi bankakerfið veriðhrunið og því hafi þurft leyfi frá Seðlabankanum til að losa skuldabréfLandsbankans hf. úr veðböndum. Seðlabankinn hafi samþykkt veðbandslausnina gegnþví að allt annað andvirði við uppgjör Klettháls ehf. yrði greitt upp í skuldirvarnaraðila hjá Seðlabankanum. Þetta fyrirkomulag hafi verið samþykkt afvarnaraðila, en á þessum tíma hafi Fjármálaeftirlitið skipað varnaraðilaskilanefnd og héraðsdómur skipað aðstoðarmann í greiðslustöðvun sem ogslitastjórn. Samningurinn hafi verið gerður með fullri vitund og vilja þessaraaðila. Að mati sóknaraðila sýni ofangreind viðskipti velþekkingu varnaraðila á endurhverfum viðskiptum. Þá sýni samningurinn glöggt aðvarnaraðili hafi ekki verið misnotaður af stóru bönkunum til að eigalánsviðskipti við Seðlabankann heldur hafi hann sóst eftir þessum viðskiptumtil að hagnast sjálfur, ekki eingöngu í gegnum stóru bankana, heldur einnig ísamstarfi við smærri sparisjóði. Á því sé byggt að slitastjórn varnaraðila hefðialdrei samþykkt uppgjörssamninginn vegna Klettháls ehf. ef hún teldi sig hafaeignast umrætt skuldabréf með málamyndagerningi eða varnaraðili hefði veriðmisnotaður á einhvern hátt. Afstaða varnaraðila sýni hins vegar að hann hafitalið sig eiganda þessara verðbréfa, sem lögð hafi verið fram sem tryggingarhjá Seðlabanka og að þær skuldbindingar hafi borið að efna. Í samskiptum viðsóknaraðila firri varnaraðili sig hins vegar allri ábyrgð á þessum lánum þarsem slíkt þjóni tilgangi hans nú sem og kröfuhafa hans, sem flestir séuerlendir. Varnaraðili sé þannig í þversögn við sjálfan sig í afstöðusinni. Þá mótmæli sóknaraðili þeirri túlkun varnaraðila áskýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis að Seðlabanki Íslands hafi vitað fyrirframum fall bankanna og honum hafi borið að upplýsa varnaraðila um þessa vitneskjusína. Að mati sóknaraðila hafi fall hins bandaríska Lehman Brothers banka þann15. september 2008 verið vendipunkturinn á alþjóðlegum fjármálamörkuðum en viðþað hafi allir markaðir lokast og lausafjárkreppan hafi breyst í eignakreppu.Við það hafi eignir fjármálafyrirtækja fallið í verði og hafi íslenskubankarnir ekki verið þar undanskildir. Staða íslensku bankanna hafi því ekkertverið öðruvísi en flestra annarra banka í Evrópu. Það sé hlutverk SeðlabankaÍslands að lögum, eins og annarra seðlabanka, að styðja við íslenskarfjármálastofnanir í lausafjárvanda. Þetta hafi fyrirsvarsmenn varnaraðila vitaðjafn vel og starfsmenn Seðlabanka Íslands, eins og komi fram í gögnum málsins. Starfsmenn varnaraðila hafi verið sérfræðingar ásviði fjármálamarkaða og hafi varnaraðili þegið háar þóknanir vegna þessaralánsviðskipta sinna við stóru bankana. Ekki stoði nú fyrir slitastjórn að berafyrir sig vankunnáttu starfsmanna varnaraðila. Sérstaklega sé bent að 17. júlí2008 hafi Seðlabankinn sent bréf til allra fjármálafyrirtækja og tilkynnt umbreytingar á reglum um viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands.Ljóslega sjáist á viðbrögðum varnaraðila við því bréfi að þeir hafi verið velmeðvitaðir um reglur Seðlabankans og að þessi lánsviðskipti hafi talistmikilvægur þáttur í starfsemi varnaraðila. Þá veki sóknaraðili athygli á því að starfsmennSeðlabanka Íslands séu bundnir þagnarskyldu um allt það sem varði hagiviðskiptamanna bankans, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001. StarfsmönnumSeðlabankans hafi því verið óheimilt að deila þeim upplýsingum með varnaraðilaeins og slitastjórn hans ætlist til. Sóknaraðili mótmæli alfarið afstöðu og málsástæðumslitastjórnar varnaraðila er lúti að höfnun slitastjórnarinnar á kröfumsóknaraðila vegna veðlána. Slitastjórn varnaraðila haldi því fram í afstöðubréfisínu, 11. ágúst 2010, að í raun hafi verið um svokölluð neyðarlán að ræðasamkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001, en ekki markaðslán samkvæmt 1. mgr.7. gr. s.l. Þessum fullyrðingum varnaraðila kveðst sóknaraðili mótmæla semröngum, ósönnuðum og algjörlega órökstuddum. Eins og rakið hafi verið að framan sé staðreyndmálsins sú, að allar lánveitingar Seðlabankans til varnaraðila hafi veriðregluleg viðskipti og hafi uppfyllt reglur um viðskipti fjármálafyrirtækja viðSeðlabanka Íslands. Öll umþrætt veðlán hafi verið veitt beint til varnaraðilaog þau veð sem varnaraðili hafi lagt fram hafi öll verið í hans eigu endaskilyrði skv. reglum Seðlabankans að framlögð veð séu veðbanda og kvaðalaus.Þannig sé öllum ávirðingum slitastjórnar varnaraðila um að Seðlabankinn hafivikið frá þeim reglum sem um viðskipti við fjármálafyrirtæki hafi gilt alfariðmótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þrátt fyrir tilraunir slitastjórnar varnaraðila tilþess að færa fyrir því rök að um neyðarlán hafi í reynd verið að ræða til stóruviðskiptabankanna þriggja sé ljóst að staðreyndir málsins sýni annað. Raunarþyki slitastjórn varnaraðila sérstök ástæða til þess að víkja að söguveðlánaviðskipta varnaraðila og Seðlabankans. Þrátt fyrir það séu engin rökfærð fram fyrir því að stóru viðskiptabankarnir þrír hafi þurft á neyðarlánumað halda á þeim tíma. Sú staðreynd að veðlánaviðskipti varnaraðila ogSeðlabankans eigi sér talsverða sögu, eins og réttilega sé bent á afslitastjórn varnaraðila, sýni hins vegar svo ekki verði um villst, að regluleg viðskipti við Seðlabankann hafiverið hluti af eðlilegri starfsemi varnaraðila. Til þeirra hafi ekki veriðgripið rétt fyrir hrun bankakerfisins, heldur hafi skuldastaða varnaraðila viðSeðlabankann að öllu verulegu leyti verið óbreytt frá 1. maí 2008 þar tilFjármálaeftirlitið hafi tekið yfir vald hluthafafunda í viðskiptabönkunumþremur Kaupþingi banka hf., Glitni banka hf. og Landsbanka Íslands hf. Að þessuleyti sé málatilbúnaði slitastjórnar varnaraðili með öllu mótmælt sem röngum,órökstuddum og ósönnuðum. Þá sé því haldið fram í afstöðubréfi slitastjórnar aðvarnaraðili hafi í reynd aðeins verið„milligönguaðili“ og hafi tekið á sig gífurlega fjárhagslega áhættugagnvart stóru viðskiptabönkunum þremur sem ekki hafi verið í neinu samræmi viðfjárhagslega stærð varnaraðila eða styrk. Í þessu sambandi vilji sóknaraðiliítreka að ráðstöfun þeirra fjármuna, sem óumdeilt sé að varnaraðili hafi fengiðí reglulegum viðskiptum við Seðlabankann, hafi alfarið verið á ábyrgðvarnaraðila. Þá vísi sóknaraðili til þess sem komi fram í afstöðubréfislitastjórnar varnaraðila, 11. ágúst 2010, um að varnaraðili hafi þegið þóknunfyrir að endurlána fjármuni þá sem varnaraðili hafi tekið að láni hjá sóknaraðila.Sóknaraðili telji málatilbúnað slitastjórnar varnaraðila hvað þetta varði meðólíkindum. Að sjálfsögðu hafi varnaraðili fengið þóknun fyrir, enda byggistarfsemi fjármálastofnana m.a. að stórum hluta á því að endurlána fé gegnþóknun. Millibankamarkaður, eða peningamarkaðir, gangi einmitt út á það aðfjármálafyrirtæki eigi viðskipti hvert við annað og starfsemi varnaraðila hafiað stórum hluta byggst á þátttöku í millibankamarkaði og hafi þar af leiðandihlotið meðvitað að taka ákvarðanir um regluleg viðskipti við Seðlabankann tilþess að geta endurlánað þá fjármuni gegn þóknun. Vegna þess hversu miklafjárhagslega áhættu varnaraðili hafi tekið á sig gagnvart viðskiptabönkunumþremur, Kaupþingi banka hf., Glitni banka hf. og Landsbanka Íslands hf. og þarsem Seðlabankinn eigi að hafa búið yfir einhverjum óskilgreindum og óræðumupplýsingum, telji slitastjórn varnaraðila að í reynd hafi ekki verið neitthald í greiðsluloforði varnaraðila gagnvart Seðlabankanum. Slíkum málatilbúnaðisé harðlega mótmælt sem röngum. Yrði á þetta fallist ættu allar skuldbindingaraðila að falla niður tæki hann ákveðið mikla áhættu, sem augljóslega kollvarpiöllum meginreglum samninga- og kröfuréttar fyrir utan að kippa grundvellinumundan millibankamarkaði. Þeim málatilbúnaði slitastjórnar varnaraðila aðSeðlabankinn hafi með vísvitandi hætti farið á svig við eigin reglur séharðlega mótmælt sem röngum og algjörlega ósönnuðum. Í samræmi við a-lið 1.mgr. 5. gr. almennra skilmála Seðlabankans um viðskipti við fjármálafyrirtækihafi lánastofnunum staðið til boða lán til 7 daga í senn gegn veði í verðbréfumsem Seðlabankinn hafi metið hæf til tryggingar. Þannig hefði Seðlabankanum, semopinberri stofnun og stjórnvaldi í skilningi stjórnsýslulaga, vart verið tæktað hafna umsókn varnaraðila um veðlán sem verið hafi í fullkomnu samræmi við oghafi uppfyllt öll skilyrði laga og reglna sem um slíkar umsóknir hafi gilt.Jafnframt komi þar fram að þær lánastofnanir sem óski slíkra lána skuli sendainn umsókn þess efnis á þar til gerðu eyðublaði. Frumkvæði að því að óska eftirláni og hvaða veð væru boðin til tryggingar hafi því komið frá varnaraðila.Ekkert liggi fyrir um það í gögnum málsins að varnaraðili eðaviðskiptabankarnir þrír hafi í tengslum við lánveitingarnar óskað eftir neyðarlánifrá Seðlabankanum. Ekkert í umsókn varnaraðila um regluleg viðskipti hafi veriðhægt að skilja þannig að varnaraðili kæmi fram sem milligönguaðili umlausafjáraðstoð til annarra fjármálafyrirtækja sem ekki félli undir viðskiptiskv. 1. mgr. 7. gr. seðlabankalaga. Þvert á málatilbúnað varnaraðila, verði að ætla að efviðskiptabankarnir þrír, þ.e. Kaupþing banki hf., Glitnir banki hf. ogLandsbanki Íslands hf. hefðu haft þörf fyrir neyðarlán frá Seðlabankanum hefðiþeim borið að óska slíkrar lánveitingar sem þá hefði verið afgreidd eftir þeimreglum sem um slíkar lánveitingar hafi gilt. Þessir bankar hafi þekkt reglurnarmæta vel en Glitnir banki hf. hafi óskað eftir neyðarláni 29. september 2008 ogKaupþing banki hf. 6. október 2008. Fullyrðingar varnaraðila um þetta atriðistandist einfaldlega ekki enda virðist þær alfarið byggðar á því að annað verðiekki ráðið af því sem fram komi í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðlausafjárfyrirgreiðsla Seðlabankans til handa viðskiptabönkunum þremur hafi„aukist verulega“ svo og að lausafjárstaða þeirra hafi verið orðin slæm. Þásegi að svo „virðist“ sem með þessum ráðstöfunum Seðlabankans hafi verið vikiðfrá reglum bankans um slíkar lánveitingar.Þessar hugleiðingar varnaraðila geti engan veginn hnekkt staðreyndummálsins um annað eins og sóknaraðili hafi sýnt fram á. Í afstöðubréfi slitastjórnar varnaraðila, 11. ágúst2010, sé því haldið fram að sú ráðstöfun sem falist hafi í lántökum varnaraðilahjá Seðlabankanum seinni hluta ársins 2007 og á árinu 2008 samhliðalánveitingum til þriggja tiltekinna fjármálafyrirtækja, og veðsetning verðbréfaumræddra fjármálafyrirtækja, séu málamyndagerningar sem hafi ekki réttaráhrifsamkvæmt efni sínu. Þessari málsástæðu varnaraðila sé mótmælt sem rangri ogósannaðri. Þegar um málamyndagerning sé að ræða þá séu báðiraðilar sammála um að önnur merking skuli lögð til grundvallar heldur en leiðamegi af orðalagi gerningsins eða formi samkvæmt almennum túlkunarreglum eða þáað ætlun annars aðilans sé önnur en almennt megi ráða af orðalagi gerningsinsog hinum aðilanum sé það ljóst. Þannig sé það óhjákvæmilega skilyrði þess að ummálamyndagerning sé að ræða að afstaða beggja samningsaðila sé sú aðlöggerningurinn eigi að hafa önnur réttaráhrif en ráða megi af efni hans ogorðalagi. Samningar varnaraðila við Seðlabankann um veðlán hafiverið efndir og framkvæmdir í samræmi við efni þeirra. Þeim hafi ekki veriðætlað að hafa önnur réttaráhrif en efni þeirra kveði á um, þ.e. lánin hafiverið veitt varnaraðila og hann hafi verið skuldari þeirra. Þá sé það ljóst afkröfulýsingu sóknaraðila að ávallt hafi staðið til að þeir fjármunir semvarnaraðili hafi fengið að láni yrðu endurgreiddir. Þegar af þeirri ástæðubyggi sóknaraðili á því að það sé bersýnilegt að ekki hafi verið um að ræðalöggerninga sem hafi verið ætlað að hafa önnur réttaráhrif en efni þeirra ogorðalag hafi sagt til um. Þá ítreki sóknaraðili að eldri lán hafi ávallt veriðgerð upp áður en ný lán hafi verið veittgegn nýjum veðum. Samningar aðila hafi því verið efndir samkvæmt efni þeirrafram að falli varnaraðila. Með vísan til þessa telji sóknaraðili ljóst aðröksemdir slitastjórnar varnaraðila um málamyndagerninga séu með ölluhaldlausar. Sóknaraðili leggi áherslu á að einvörðungu verði aðhorfa til réttarsambands varnaraðila og Seðlabankans við mat á því hvort ummálamyndagerninga hafi verið að ræða. Ekki sé tækt að horfa til síðartilkominna samskipta varnaraðila við aðrar fjármálastofnanir, enda um sjálfstæðréttarsambönd að ræða sem séu aðskilin því réttarsambandi sem hafi verið tilstaðar milli varnaraðila og Seðlabankans. Hafa verði í huga að varnaraðili hafiverið virkur á millibankamarkaði og hafi sóst eftir að vera virkurviðskiptavinur stóru bankanna þriggja. Stóru bankarnir hafi ekki þurft á varnaraðilaað halda enda hafi þeir getað átt viðskipti sín á milli. Varnaraðili hafi hinsvegar kosið að taka þetta hlutverk að sér gegn þóknun enda hafi þetta veriðhluti af viðskiptaáætlun hans. Eins og að framan sé rakið liggi fyrir aðsamskipti varnaraðila við aðrar fjármálastofnanir og ráðstöfun varnaraðila áþeim fjármunum, sem fengnir hafi verið að láni hjá Seðlabankanum hafi alfariðverið á ábyrgð varnaraðila. Sóknaraðili hafni eindregið tilraunum slitastjórnarvarnaraðila til að draga ályktanir af viðskiptum varnaraðila við aðrarfjármálastofnanir og heimfæra þau yfir á lánveitingar Seðlabankans tilvarnaraðila. Slíkt sé augljóslega ótækt enda sé um að ræða tvo eða fleirisjálfstæða löggerninga á milli mismunandi lögaðila. Í máli þessu sé þaðstaðreynd að lánveitingar Seðlabankans til varnaraðila hafi verið framkvæmdar ísamræmi við efni þeirra samninga sem legið hafi þeim til grundvallar. Þannighafi fjármunir verið millifærðir úr sjóðum Seðlabankans og inn á reikninga íeigu varnaraðila. Sóknaraðili byggi á því að það hafi enga þýðingu varðandi matá gildi umræddra lánveitinga hvernig varnaraðili hafi kosið að ráðstafa þessumfjármunum, þar á meðal hvort fjármunirnir hafi síðar verið endurlánaðir frávarnaraðila til þriðja aðila gegn þóknun. Slitastjórn varnaraðila fullyrði að ummálamyndagerning hafi verið að ræða sem eigi ekki að hafa réttaráhrif samkvæmtefni sínu. Engu að síður liggi það ljóst fyrir að Seðlabankinn hafi yfirfærtfjármuni sem varnaraðili hafi tekið við. Til þess að málatilbúnaður varnaraðilagengi yfir höfuð upp, þyrfti hann að skila þeim fjármunum sem hann hafimóttekið frá Seðlabankanum en það bjóði hann ekki. Þannig sé augljóst að effallist yrði á málatilbúnað slitastjórnar varnaraðila ynni varnaraðili rétt meðóréttmætum hætti á kostnað sóknaraðila. Þannig yrði um ólögmæta auðgun að ræðaí skilningi kröfuréttar sem til væri komin á kostnað annars aðila, í þessutilviki sóknaraðila sem ætti þá endurkröfurétt á hendur varnaraðila. Þannigtelji sóknaraðili einsýnt að málatilbúnaður varnaraðila um að hinir umþrættusamningar um veðlán séu málamyndagerningar fái ekki staðist. Í reynd staðhæfivarnaraðili að um málamyndagerninga sé að ræða, en líti með öllu fram hjáréttaráhrifum slíks. Þá byggi sóknaraðili ennfremur á því að jafnvel þóttlitið yrði svo á að um málamyndagerninga væri að ræða hafi það engin áhrif ágreiðsluskuldbindingu varnaraðila. Eins og rakið hafi verið að framan þá sé þaðeingöngu í tilvikum þar sem ljóst sé að samningsaðilar hafi báðir haft þannskilning að löggerningi hafi ekki verið ætlað að hafa nein réttaráhrif samkvæmtefni sína að rétt sé að virða gerninginn alfarið að vettugi. Staðreyndir þessamáls sýni að svo hátti ekki til hér. Sóknaraðili hafi sýnt fram á að um skýrtkröfuréttarsamband sé að ræða. Varnaraðili hafi tekið lán hjá Seðlabankanum oghafi þar með tekið á sig þá skýru skilyrðislausu skuldbindingu að endurgreiðalánið. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila hafi lánasamningnum ekki verið ætlaðað hafa nein réttaráhrif. Engu að síður hafi tugir milljarða króna veriðyfirfærðar af reikningum Seðlabankans yfir á reikninga varnaraðila. Það séeinsýnt að málatilbúnaður varnaraðila gangi ekki upp. Mikilvægt sé að hafa íhuga þá staðreynd að fjármunir hafi skipt um hendur í samræmi við samning aðilaog því geti málatilbúnaður varnaraðila ekki leitt til þess aðgreiðsluskuldbinding varnaraðila hverfi eins og dögg fyrir sólu þegar gögnmálsins sýni að varnaraðili hafi veitt þessum fjármunum viðtöku. Það verði aðlíta til þessa við mat á réttaráhrifum veðlánasamninga varnaraðila viðSeðlabankann. Telji sóknaraðili, með hliðsjón af framangreindu, að það fáiengan veginn staðist að varnaraðili losni undan endurgreiðsluskyldu sinni. Þá bendi sóknaraðili jafnframt á þá staðreynd aðvarnaraðili hafi langt því frá staðið höllum fæti í þessu réttarsambandi.Starfsmenn varnaraðila hafi verið sérfræðingar í bankaviðskiptum og lántökurhjá Seðlabankanum hafi verið liður í viðurkenndri viðskiptaáætlun varnaraðilasem þátttakanda á millibankamarkaði enda hafi hann hagnast vel á þeirri áætlun.Þá sé ljóst að varnaraðili hafi verið eftirlitsskyldur aðili sem hafi veriðundir eftirliti Fjármálaeftirlitsins rétt eins og aðrar fjármálastofnanir. Teljaverði líklegt að ef um víðtækt og samofið net málamyndagerninga hefði verið aðræða milli varnaraðila og annarra fjármálastofnana, til þess ætlað að hafafjármuni af Seðlabankanum, þá verði að telja næsta víst að Fjármálaeftirlitiðhefði orðið þess vart. Af öllu framangreindu sé ljóst, að mati sóknaraðila,að afstaða slitastjórnar varnaraðila til a) liðar kröfu nr. 190 sem varðiveðlánaviðskipti varnaraðila við Seðlabankann standist ekki nánari skoðun.Afstaða slitastjórnar varnaraðila feli beinlínis í sér að öll lán þar semlántaki noti fjármuni til slæmra fjárfestinga og tapi fjármunum í kjölfariðkunni að verða túlkuð eftir á sem málamyndagerningar. Afleiðingar þess, effallist verði á afstöðu slitastjórnar varnaraðila, séu að slíkt myndi kollvarpabæði millibankamarkaði og almennum markaði með lánsfé á Íslandi og í Evrópu.Aðgangur að lánsfé myndi takmarkast verulega, ef ekki hreinlega hverfa meðöllu. Bankar myndu til að mynda aldrei lána til félaga sem væru illa stöddfjárhagslega, þrátt fyrir að traust veð stæðu til boða, þar sem lántakinn gætiávallt síðar borið því við að endurgreiðsluskyldan sé niður fallin vegna þessað bankinn hefði átt að synja um lánveitinguna vegna slæmrar skuldastöðulántakans. Afstaða slitastjórnar varnaraðila virðist ennfremurvera sú að lánasamningarnir og veðsetningar í tengslum við þá séu jafnframtógildar ráðstafanir þar sem þær hafi verið andstæðar lögum og reglumSeðlabankans um viðskipti við fjármálafyrirtæki nr. 541/2007, síðar nr.317/2008, og nr. 808/2008 (nú nr. 553/2009). Þessum málatilbúnaði varnaraðilasé með öllu mótmælt. Eins og rakið hafi verið að framan hafi umræddarlánveitingar og veðsetningarnar í tengslum við þær verið framkvæmdar í einu ogöllu í samræmi við þau lög og þær reglur sem gilt hafi um regluleg viðskiptivið Seðlabankann. Fullyrðingum slitastjórnar varnaraðila um að lánveitingarnarhafi verið veittar á röngum lagagrundvelli og hafi í raun verið neyðarlán tilþriðja aðila sé því alfarið mótmælt sem röngum og vísist til framangreindrarumfjöllunar hvað það varði. Slitastjórn varnaraðila telji að hinir ætluðuannmarkar á lánveitingunum eigi að leiða til þess að lána- og veðsamningarnirteljist ógildir. Þessu sé alfarið mótmælt og hér vísist aftur til þess ágallasem virðist vera á öllum málatilbúnaði varnaraðila, en hann snúi að því aðvarnaraðili hafi móttekið og hafi veitt þeim fjármunum sem hér um ræði viðtökuog hafi þessi röksemd því engin áhrif á endurgreiðsluskyldu varnaraðila jafnvelþó fallist væri á hana. Verði talið að hinir umþrættu samningar séu ógildir séþað ekki svo að varnaraðili geti fengið að halda fjármununum án nokkurraeftirmála. Þvert á móti bæri varnaraðila þá að skila þeim fjármunum sem hannhafi veitt viðtöku enda séu engin rök fyrir því að endurgreiðsluskylda hans félliniður. Þá mótmæli sóknaraðili alfarið öllum röksemdumvarnaraðila þess efnis að lána- og veðsamningar þeir sem gerðir hafi veriðvegna veðlána varnaraðila við Seðlabankann séu ógildir, þ.m.t. á grundvellisamningalaganna nr. 7/1936, sem röngum, ósönnuðum og órökstuddum með öllu.Vísist til fyrri umfjöllunar um gildi lánveitinga Seðlabankans til varnaraðilaþessu til stuðnings. Því til viðbótar sé því alfarið hafnað og mótmælt aðSeðlabankinn hafi fengið varnaraðila til að taka hjá sér lán með svikum, sbr.30. gr. laga nr. 7/1936, líkt og slitastjórn varnaraðila haldi fram. Ítrekað séað varnaraðili hafi sjálfur óskað eftir þessum lánum, hann hafi veriðsérfræðingur á þessu sviði og fyrir liggi að hann hafi hagnast verulega sjálfurá viðskiptunum. Þá hafni sóknaraðili öllum tilvísunum varnaraðila til32., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, enda séu þær með öllu órökstuddar.Jafnframt hafni sóknaraðili því að reglur samningarréttarins um brostnarforsendur geti átt við. Forsendureglan geri ráð fyrir að til þess að loforðverði talið óskuldbindandi þurfi að uppfylla þrjú þröng skilyrði. Forsendanþurfi að vera veruleg, hún þurfi að vera sýnileg loforðsþega og sérstakaraðstæður verði að gera það eðlilegt og sanngjarnt að áhættan af forsendubrestifærist yfir á hann, enda verði loforðsgjafi sjálfur að bera áhættuna af því aðforsenda hans fyrir samningsgerð bresti. Ekkert af ofangreindu geti átt við ímáli þessu. Sóknaraðili kveðst mótmæla því sem röngu og ósönnuðuað lána- og veðsamningar þeir sem leiða megi af veðlánaviðskiptum varnaraðilaog Seðlabankans séu riftanlegar ráðstafanir í skilningi laga nr. 21/1991. Þvíhafi verið haldið fram af slitastjórn varnaraðila að lánveitingar Seðlabankanstil varnaraðila gegn veðum í verðbréfum útgefnum af Kaupþingi banka hf., Glitnibanka hf. og Landsbanka Íslands hf. séu riftanlegar ráðstafanir með vísan til137. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Áður en fullyrðingar slitastjórnar varnaraðilavarðandi einstakar riftunarreglur verði hraktar telji sóknaraðili nauðsynlegtað skoða hvaða almennu skilyrði séu sett fyrir beitingu þeirra reglna sem er aðfinna í XX. kafla laga nr. 21/1991. Nánar tiltekið séu hin almennu skilyrðim.a. þau að riftanleg ráðstöfun þurfi að hafa orðið þrotabúinu til tjóns.Þannig þurfi riftun m.a. að leiða til þess að verðmæti renni til þrotabús, semhafi ekki verið þar við upphaf skipta, eða að verðmæti komi til skipta meðalallra kröfuhafa en ekki eingöngu veðhafa. Jafnframt geti það verið á þann vegað skuldir þrotabús lækki í kjölfar riftunar, þ.e. að fjárhæð lýstra krafnalækki, en á því virðist afstaða slitastjórnar varnaraðila byggð, a.m.k. aðhluta til. Þá sé einnig almennt skilyrði riftunar að um auðgun móttakandahinnar riftanlegu ráðstöfunar hafi verið að ræða. Rétt sé að ítreka enn einu sinni að varnaraðili hafiveitt fjármunum frá Seðlabankanum viðtöku í samræmi við efni samninganna. Einsog ítrekað hafi verið bent á að framan þá sé það alfarið á ábyrgð varnaraðilahvernig ráðstöfun þeirra fjármuna hafi verið háttað enda hafi Seðlabankinn ekkiátt aðild að því réttarsambandi og hafi það í raun verið honum óviðkomandi.Þegar einvörðungu sé horft til þess réttarsambands sem hafi verið á millivarnaraðila og Seðlabankans þá sé ljóst að varnaraðili hafi ekki orðið fyrirtjóni í tengslum við þær ráðstafanir sem falist hafi í umræddum lánveitingum.Þvert á móti sé staðan sú að verði fallist á málatilbúnað varnaraðila leiði þaðtil þess að varnaraðili auðgist með óréttmætum hætti á kostnað sóknaraðila semhafi fengið kröfu Seðlabankans framselda. Þá sé það jafnframt skilyrði fyrir beitinguriftunarreglna laga nr. 21/1991 að um auðgun þess sem riftun sé beint að hafiverið að ræða. Í þessu tilviki hafi það verið Seðlabankinn sem hafi lánaðvarnaraðila fé. Varnaraðili hafi síðan ráðstafað því fé til þriðja aðila meðlöggerningum. Það verði því ekki séð að riftunarkrafa varnaraðila geti náð framað ganga þar sem það liggi ljóst fyrir að Seðlabankinn hafi ekki auðgast á þeimráðstöfunum sem hér séu til umfjöllunar. Nærtækara væri fyrir slitastjórn varnaraðilaað beina þessum riftunarkröfum að viðskiptabönkunum þremur sem að sögn hafi áendanum verið viðtakendur þessara fjármuna fyrir tilstilli og á grundvellisamninga sem þeir hafi gert við varnaraðila. Sóknaraðli telji sérstaka ástæðu til að taka fram aðekkert komi fram í afstöðubréfi slitastjórnar varnaraðila um það hvort að þeimsamningum sem síðar hafi verið gerðir við viðskiptabankanna þrjá hafi veriðrift. Af þessu tilefni þyki sóknaraðila rétt að benda á að almennt sé talið aðkröfugerð í riftunarmálum geti aðeins beinst að hinni riftanlegu ráðstöfun.Eins og málum sé háttað hér verði ekki séð að almenn skilyrði riftunar séu tilstaðar hvað varði samninga sem gerðir hafi verið á milli varnaraðila ogSeðlabankans og sé því afstöðu slitastjórnar varnaraðila alfarið mótmælt. Með hliðsjón af framangreindu telji sóknaraðili þaðljóst að ekki sé um riftanlegar ráðstafanir að ræða í skilningi XX. kafla laganr. 21/1991 þar sem almenn skilyrði riftunar séu ekki uppfyllt eins og málum séháttað í þessu tilviki. Í greinargerð sóknaraðila er til þess vísað aðmálatilbúnaður slitastjórnar varnaraðila um riftun á grundvelli XX. kafla hafií afstöðubréfi slitastjórnar verið byggður sérstaklega á 1. mgr. 137. gr. og141. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem aðeins er byggt á síðarnefndu reglunni ígreinargerð varnaraðila til dómsins þykir ekki ástæða til að gera grein fyrirsjónarmiðum sóknaraðila um þá fyrrnefndu. Sóknaraðili kveðst alfarið hafna afstöðuslitastjórnar varnaraðila um að ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 veitivarnaraðila heimild til riftunar eins og atvikum sé háttað í þessu máli.Slitastjórn varnaraðila telji lagagreinina eiga við þar sem ráðstafanir semlánveitingar Seðlabankans til varnaraðila gegn veði í verðbréfum Kaupþingsbanka hf., Glitnis banka hf. og Landsbanka Íslands hf. hafi á ótilhlýðileganhátt leitt til tjóns fyrir kröfuhafa varnaraðila, þar sem að eignir varnaraðila hafi ekki veriðtil reiðu til fullnustu fyrir kröfuhafa og skuldaaukning hafi orðið hjávarnaraðila. Sóknaraðili kveðst byggja á því að þau skilyrði semkomi fram í 141. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt. Nánar tiltekið séskilyrðin eftirfarandi: a) að ráðstöfun hafi verið kröfuhafa til hagsbóta ákostnað annarra, eða b) að ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir þrotamannsyrði ekki til fullnustu fyrir kröfuhafa, eða c) að ráðstöfunin hafi leitt tilskuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Þá sé það alltaf skilyrði d) aðskuldarinn hafi verið ógjaldfær eða hafi orðið það vegna ráðstöfunarinnar ogloks e) að sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita umógjaldfærnina og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi veriðótilhlýðileg. Sóknaraðili telji að lánveitingar Seðlabankans tilvarnaraðila geti ekki talist hafa verið Seðlabankanum til hagsbóta meðótilhlýðilegum hætti. Þá hafi lánveiting Seðlabankans til varnaraðila ekkileitt til skuldaaukningar sem orðið hafi kröfuhöfum varnaraðila til tjóns vegnaþess að varnaraðili hafi fengið þá fjármuni sem nú sé krafist endurgreiðslu á. Þaðhafi hins vegar verið ákvörðun varnaraðila um ráðstöfun á því lánsfé, tilþriðju aðila, algjörlega óháð réttarsambandi því sem verið hafi á milliSeðlabankans og varnaraðila, sem orðið hafi kröfuhöfum varnaraðila til tjóns.Óumdeilt sé að það hafi hvorki verið Seðlabankinn, né sóknaraðili, sem tekiðhafi við hinum umræddu fjármunum frá varnaraðila. Því mótmæli sóknaraðilialfarið riftunarkröfum slitastjórnar varnaraðila en telja verði að einhversmisskilnings gæti varðandi það að hverjum þessum riftunarkröfum sé beint. Þá mótmæli sóknaraðili einnig fullyrðingumslitastjórnar varnaraðila sem röngum og ósönnuðum þess efnis að stjórnendurSeðlabankans hafi vitað eða mátt vita að varnaraðili gæti aldrei endurgreittumræddar lánveitingar og því hafi varnaraðili í raun orðið ógjaldfær við þærráðstafanir sem í þessum lánveitingum hafi falist. Varnaraðili hafi tekið viðþessum fjármunum sem lið í sinni eigin starfsemi, en hann hafi komið sér uppkerfi sem hafi gert honum kleift að hagnast á því að endurlána til annarrafjármálastofnana, gegn þóknun, þá fjármuni sem hann hafi fengið að láni hjáSeðlabankanum. Verði fallist á röksemdir varnaraðila, sem virðist lúta að þvíeinu að lánveitingar Seðlabankans til varnaraðila hafi verið hærri en eigið féhans og því hafi verið ljóst að hanngæti aldrei endurgreitt umrætt fé, þá sé ljóst að slík niðurstaða myndi hafavíðtæk áhrif. Lánafyrirgreiðslur til fyrirtækja séu oft margfalt eigið féviðkomandi fyrirtækja, slík lán séu veitt m.a. þegar til grundvallar liggi góðviðskiptaáætlun eða öruggar tryggingar, s.s. traust veð. Sóknaraðili telji aðef notast ætti einvörðungu við þennan mælikvarða, þ.e. eigið fé fyrirtækis ísamhengi við lánveitingar til þess, sem slitastjórn varnaraðila telji nægja tilþess að riftunarregla 141. gr. laga nr. 21/1991 eigi við, sé ljóst að slíkniðurstaða myndi setja fjármögnun fjölmargra fyrirtækja í uppnám. Mótmælisóknaraðila við þessum röksemdum varnaraðila séu því ítrekuð. Það sem hér skipti máli sé sú staðreynd aðfjárhagsstaða varnaraðila hafi ekki versnað við lánveitingar Seðlabankans endahafi varnaraðili nýtt þá fjármuni til að kaupa góðar eignir, þ.e. skuldabréfbankanna. Þessar eignir hafi borið hærri vexti en lán Seðlabankans. Viðsetningu neyðarlaganna nr. 125/2008 hafi hins vegar verðmæti þessara eignaminnkað, en sóknaraðili geti aldrei borið ábyrgð á þeirri verðmætarýrnun. Súáhætta verði alfarið borin af varnaraðila. Málatilbúnaði slitastjórnar varnaraðila um að 146.gr., sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991, eigi við sé mótmælt sem röngum ogósönnuðum. Hvað varði röksemdir slitastjórnar varnaraðila um ætlaða grandsemiframsalshafa, þ.e. sóknaraðila, varðandi framsal 12. janúar 2009 og framsal 9.febrúar 2010, þá skuli á það bent, sem komi fram með skýrum hætti í texta 146.gr. laga nr. 21/1991, að gert sé að skilyrði að framsalshafinn hafi vitað eðamátt vita um þær aðstæður sem riftunarkrafan byggi á. Eins og rakið hafi veriðhér að framan telji sóknaraðili að riftunarreglur XX. kafla laga nr. 21/1991eigi ekki við í þeim tilvikum sem hér séu til umfjöllunar og því séu ekki tilstaðar neinar aðstæður sem varnaraðili geti byggt riftunarkröfur á. Því teljisóknaraðili einsýnt að ákvæði 146. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við ídeilumáli þessu. Sóknaraðili byggi ennfremur á því að 146. gr. laganr. 21/1991 eigi aðeins við í tilvikum þar sem framsalsgjafi hafi, í andstöðuvið riftunarreglur XX. kafla sömu laga, fengið verðmæti frá aðila sem síðarhafi orðið gjaldþrota, sem hann hafi framselt áfram til þriðja aðila. Hvaðaverðmæti það hafi verið sem sóknaraðili hafi fengið framseld og ekki hafi veriðgreitt fyrir fullt verð verði ekki séð. Raunar séu málsatvik þessa máls meðþeim hætti, eins og slitastjórn varnaraðila sé fullkunnugt um, að það hafiverið Seðlabankinn sem látið hafi af hendi verulegar fjárhæðir, einmitt tilvarnaraðila, og því verði með engu mótiséð hvar hinn ætlaði hagnaður Seðlabankans, eða sóknaraðila ætti að liggja. Þásé það óumdeilt að sú háttsemi sem falist hafi í lánveitingum varnaraðila tilþriðju aðila hafi ekki verið liður í góðgerðarstarfi heldur hafi verið um aðræða viðskiptaáætlun sem hafi verið hluti af þátttöku varnaraðila ámillibankamarkaði sem varnaraðili hafi hlotið umtalsverðar tekjur af. Þvíhljóti sú spurning að vakna hvaða aðili það hafi verið sem raunverulega hafinotið góðs af og hafi hagnast af umræddum viðskiptum. Sóknaraðili kveðst byggja á því að daglánSeðlabankans til Sparisjóðabankans hafi verið í samræmi við lög og reglur ogberi að viðurkenna að fullu eftirstöðvar þeirrar kröfu sem almenna kröfusamkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 eins og krafist sé. Hér að framan sé gerð grein fyrir röksemdumsóknaraðila sem hreki sambærilegar fullyrðingar slitastjórnar varnaraðila umveðlánaviðskipti Seðlabankans og varnaraðila. Þau sjónarmið gildi einnig umrangfærslur varnaraðila vegna daglánaviðskipta aðila og vísist því til þeirra. Sóknaraðili mótmæli sérstaklega sem röngu og ósönnuðuað daglán aðila séu riftanlegir gerningar á grundvelli 2. mgr. 139. gr. laganr. 21/1991. Um sé að ræða daglán, sem gjaldfallið hafi 31. desember 2008, aðfjárhæð 10.556.020.450 krónur, ásamt áföllnum dráttarvöxtum fram til 3.nóvember 2009, að fjárhæð 1.955.502.788 krónur með þeim frádrætti sem leitthafi af innlausn veðsettra eigna. Slitastjórn varnaraðila hafi haldið því framað ráðstafanir þær sem leiða megi af umræddum daglánaviðskiptum Seðlabankans ogvarnaraðila séu riftanlegar í heild sinni á grundvelli 2. mgr. 139. gr. laganr. 21/1991 þar sem ráðstöfunin hafi farið fram 31. desember 2008 og því eftirfrestdag við slitameðferðina 15. desember 2008. Daglán séu lán sem veitt séu af Seðlabankanum tilnæsta viðskiptadags gegn veði í verðbréfum sem Seðlabankinn meti hæf tiltryggingar. Ráðstafanir sem falist hafi í daglánaviðskiptum Seðlabankans ogvarnaraðila hafi fallið undir lög nr. 46/2005, um fjárhagslegartryggingarráðstafanir, eins og veðlánaviðskiptin sem rædd hafi verið hér aðframan. Í þeim lögum sé gert ráð fyrir að fjárhagslegar tryggingarráðstafanirsem falli undir gildissvið laganna njóti ákveðinnar sérstöðu, þar sem löginmæli fyrir um sérreglur sem sé ætlað að hafa forgang gagnvart almennum reglumlaga nr. 21/1991. Nánar segi í 6. gr. laga nr. 46/2005 að samningi umfjárhagslega tryggingarráðstöfun og fjárhagslegri tryggingu, sem látin sé í téfyrir upphaf greiðslustöðvunar, nauðasamningsumleitana eða gjaldþrotaskipta,verði ekki rift eingöngu vegna þess að samningurinn hafi verið gerður eðatryggingin hafi verið látin í té á þessum tíma. Það sé því ljós að matisóknaraðila að röksemdir slitastjórnar varnaraðila um beitingu 2. mgr. 139. gr.laga nr. 21/1991 geti ekki átt við í þessu sambandi. Þá telji sóknaraðili að jafnvel þótt beiting 2.mgr.139. gr. laga nr. 21/1991 kæmi til skoðunar, þrátt fyrir ákvæði laga nr.46/2005, sé ljóst þegar orðalag ákvæðisins sé skoðað nánar að það geti allsekki átt við daglánin. Það sjáist þegar texti 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991sé skoðaður, en ákvæðið hljóði svo. „Krefjast má riftunar annarra ráðstafanasem gerðar hafa verið eftir frestdag nema ráðstöfunin hafi verið nauðsynleg íþágu atvinnurekstrar þrotamannsins, eðlileg af tilliti til sameiginlegrahagsmuna lánardrottna eða til að fullnægja daglegum þörfum.“ Sóknaraðili byggi á því og telji einsýnt, aðráðstöfun sú sem falist hafi í umræddum daglánaviðskiptum hafi verið eðlileg ognauðsynleg í þágu atvinnurekstrar varnaraðila enda megintilgangur daglána aðgera fjármálafyrirtækjum kleift að ljúka uppgjöri dagsins í greiðslukerfum.Þegar þarna hafi verið komið sögu hafi varnaraðili barist í bökkum við að reynaað halda sjó til að tryggja áframhaldandi rekstur. Ástandið á alþjóðlegumlánamörkuðum hafi verið með þeim hætti að ógerlegt hafi verið fyrir varnaraðilaað afla nauðsynlegs fjármagns enda hafi viðskipti á millibankamarkaði verið svogott sem frosin. Seðlabankinn hafi því verið eina lífæð varnaraðila og einikosturinn sem staðið hafi varnaraðila til boða. Þrátt fyrir að umrædd ráðstöfunhafi átt sér stað eftir frestdag þá hafi ráðstöfunin verið liður í daglegristarfsemi varnaraðila og liður í tilraunum til að tryggja áframhaldandistarfsemi varnaraðila. Á þeim tíma þegar hinar umræddu ráðstafanir hafi átt sérstað hafi það greinilega verið mat fyrirsvarsmanna varnaraðila að umræddráðstöfun væri nauðsynleg í atvinnurekstri varnaraðila ætti hann á annað borð aðhalda velli. Umrædd daglán Seðlabankans hafi því verið liður í tilraunumvarnaraðila til þess að standa storminn af sér. Hefðu þær tilraunir boriðárangur megi færa sterk rök fyrir því að þær hefðu verið til hagsbóta fyrirlánardrottna varnaraðila sameiginlega. Af þeim ástæðum sem hér hafi veriðraktar mótmæli sóknaraðili því alfarið að 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991geti átt við í þessu tilviki. Að öðru leyti vísi sóknaraðili til fyrrimálsástæðna sinna í málsgreinum hér að ofan Verðbréfalán Seðlabankans til Sparisjóðabankans hafiverið í samræmi við lög og reglur og beri að viðurkenna eftirstöðvar þeirra aðfullu sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Hér að framan ségerð grein fyrir röksemdum sóknaraðila sem hreki fullyrðingar slitastjórnarvarnaraðila vegna veðlánaviðskipta Seðlabankans og varnaraðila. Þau sjónarmiðeigi einnig við í tengslum við rangfærslur varnaraðila vegnaverðbréfalánaviðskipta aðila og vísist því til þeirrar umfjöllunar. Um lagarök kveðst sóknaraðilivísa til laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 36/2001, umSeðlabanka Íslands, laga nr. 46/2005, um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir,reglna nr. 553, 26. júní 2009, um viðskipti fjármálafyrirtækja við SeðlabankaÍslands, reglna nr. 808, 22. ágúst 2008, um viðskipti fjármálafyrirtækja viðSeðlabanka Íslands og reglna nr. 317/2008, um viðskipti fjármálafyrirtækja viðSeðlabanka Íslands. Auk þess vísi sóknaraðili til meginreglna samninga- ogkröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísi sóknaraðili einnig tileðlis máls, meginreglna samningaréttar um málamyndagerninga og ógildalöggerninga, svo og til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. IV Varnaraðili vísar til þess að í kröfulýsingu hafisóknaraðili sett kröfur sínar fram sem veðkröfur skv. 111. gr. laga nr.21/1991. Í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi krefjist sóknaraðili þess aðkröfur hans „verði að fullu viðurkenndar sem veðkröfur, samkvæmt 111. gr. laganr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.“ Sóknaraðili geri á hinn bóginn ekkidómkröfu um það þar að eftirstöðvar krafnanna verði viðurkenndar sem almennarkröfur skv. 113. gr. sömu laga, að því marki sem þær greiðist ekki af andvirðiveðanna. Hafi slík krafa fyrst komið fram við upphaf aðalmeðferðar málsins. Um meðferð ágreiningsmáls þessa gildi sérreglur 5.þáttar laga nr. 21/1991. Þar segi í 1. mgr. 171. gr. að í kröfu til héraðsdómsskuli m.a. koma fram „um hvað ágreiningur standi og hverjar kröfur hafi komiðfram í því sambandi“. Þá segi í 1. mgr. 177. gr. sömu laga að sóknaraðiliágreiningsmáls leggi fram greinargerð þar sem fram komi m.a. „til fullnaðarhverjar kröfur hann hafi uppi“. Að mati varnaraðila verði þessi ákvæði ekki skiliná annan veg en að sóknaraðila beri í greinargerð sinni til héraðsdóms að greinaallar kröfur sínar og varakröfur ef því sé að skipta. Með öðrum orðum berisóknaraðila í kröfugerð sinni að greina með tæmandi hætti hver hann vilji aðmálsúrslit verði gagnvart búinu. Í ljósi framangreinds, einkum þess aðsóknaraðili hafi í greinargerð sinni eingöngu leitað viðurkenningar á kröfusinni sem veðkröfu á grundvelli 111. gr. laga nr. 21/1991, telji varnaraðili aðlíta beri svo á að krafa sú sem hann nú hafi uppi teljist of seint fram komin.Sé af hálfu varnaraðila byggt á því að hann beri enga greiðsluskyldu gagnvartsóknaraðila umfram andvirði veðanna, en þau hafi sóknaraðili þegar leyst tilsín á verði sem aðilar hafi orðið ásáttir um. Umfjöllun varnaraðila um málsástæðurhér á eftir taki þó mið af því að ekki verði fallist á ofangreind sjónarmið. Í lið a) kröfulýsingar sóknaraðila sé lýst kröfuvegna veðlána, gjaldfallinna 22. október 2008, að fjárhæð 131.237.112.471króna, ásamt dráttarvöxtum fram til 3. nóvember 2009, að fjárhæð 31.251.194.786krónur (að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.269.768.774 krónur). Undirrekstri málsins leysti sóknaraðili til sín skuldabréf þau sem veðsett höfðuverið til tryggingar umræddum lánum og lækkaði kröfu sína samsvarandi Kveður varnaraðili að í kröfulýsingu sóknaraðila oggreinargerð sé byggt á því að veðlán þessi séu tilkomin vegna „reglubundinna“veðlánaviðskipta Seðlabankans og varnaraðila á árinu 2008, sbr. 1. mgr. 7. gr.laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands og þágildandi reglur nr. 808/2008. Varnaraðili kveðst byggja höfnun sína á kröfusóknaraðila á því, í fyrsta lagi, að veiting umræddra lána af hálfuSeðlabankans og taka lána varnaraðila hjá Seðlabankanum, seinni hluta ársins2007 og á árinu 2008, samhliða lánveitingum til þriggja tiltekinnafjármálafyrirtækja, gegn veðum í skuldabréfum og víxlum umræddrafjármálafyrirtækja, hafi verið til málamynda og hafi haft þann eina tilgang aðkomast hjá reglum Seðlabankans um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Því geti lánveitingarnarekki haft réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Í 3. mgr. 11. gr. reglna um viðskiptifjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands nr. 541/2007, síðar 4. mgr. 11. gr.reglna nr. 317/2008 og 3. mgr. 13. gr. reglna nr. 808/2008, sem settar hafiverið með stoð í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands, segi aðútgefanda sé ekki heimilt að leggja fram eigin skuldabréf til tryggingar eiginviðskiptum við Seðlabankann. Varnaraðili byggi á því að með viðskiptumSeðlabankans við varnaraðila hafi verið komist framhjá umræddum takmörkunum áveðhæfni eigin bréfa við miðlun lánsfjár til Landsbanka Íslands hf., Glitnisbanka hf. og Kaupþings banka hf. Hafi lánin verið formlega veitt tilvarnaraðila gegn veðum í skuldabréfum og víxlum viðskiptabankanna þriggja, enljóst hafi verið og vitað af hálfu Seðlabankans, að fjármunirnir hafi runniðbeint til viðskiptabankanna þriggja í formi kaupverðs fyrir bréfin og hafivarnaraðili fengið þóknun fyrir milligönguna. Hafi þetta virst gert með fullrivitund stjórnenda Seðlabankans, sem talið hafi brýnt og nauðsynlegt að miðlalánsfé til bankanna þriggja með þessum hætti til að halda þeim gangandi. Umþetta sé m.a. fjallað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þannig sé ljóst aðlánveitingarnar til varnaraðila hafi í reynd verið til málamynda að því leytiað þær hafi haft þann tilgang að miðla með skjótum og auðveldum hætti lánsfétil bankanna þriggja, en hafi ekki átt að vera lausafjárfyrirgreiðsla tilvarnaraðila sérstaklega. Af hálfu varnaraðila sé einnig á því byggt að aðrirstarfsmenn Seðlabankans hafi við skýrslutöku hjá rannsóknarnefnd Alþingis lýstþeirri afstöðu að umrædd fyrirgreiðsla hafi í reynd verið til viðskiptabankannaþriggja og að um upplýsta ákvörðun þar að lútandi hafi verið að ræða. Telji varnaraðili ljóst að það hafi veriðsameiginlegur skilningur og forsenda aðila að endurheimta lánanna ylti ágreiðslugetu bankanna þriggja, hinna raunverulegu lántaka, en ekki aðvarnaraðili tæki alla áhættu af lánunum, ef greiðslufall yrði hjáviðskiptabönkunum þremur. Slíkur samningur hefði án efa verið ólögmætur meðhliðsjón af skyldum Seðlabankans samkvæmt 7. gr. laga nr. 36/2001 um SeðlabankaÍslands. Hinir raunverulegu aðilar að lánaviðskiptunum, eins og hér hafi staðiðá, hafi því verið Seðlabankinn og viðskiptabankarnir þrír, en varnaraðili hafieingöngu þjónað hlutverki milliliðar viðskiptanna. Fjárhæð lánveitinganna hafiþegar Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn og vald hluthafafundarfjármálafyrirtækjanna þriggja í október 2008 verið orðin hærri en tífalt eigiðfé varnaraðila og þannig í engu samræmi við stærð hans og fjárhagslegan styrk.Hafi ekki verið lagt til grundvallar að varnaraðili bæri áhættuna afendurgreiðslu lánanna heldur hafi hún verið byggð á greiðslugetu hinnaraunverulegu lántaka, enda lánafyrirgreiðslan ætluð þeim til bjargar. Ljóst séað Seðlabankinn hafi á þessum tíma búið yfir vitneskju um raunverulega stöðuviðskiptabankanna, en hafi með öllu látið hjá líða að veita varnaraðila þærupplýsingar þótt brýnt tilefni væri til, sbr. hér síðar, en a.m.k. hafiSeðlabankanum borið að koma því til leiðar að varnaraðila yrði umrædd þátttakaí lánafyrirgreiðslunni ekki lengur fær, en til þess hefði Seðlabankinn hvorttveggja haft fullar heimildir og aðstöðu. Á grundvelli heimilda sinna hafiSeðlabankinn t.d. getað dregið úr þörf á milligöngu varnaraðila, og átímabilinu losað varnaraðila undan þeirri ábyrgð sem fylgt hafi þátttöku ílánafyrirgreiðslunni, sbr. síðar. Með vísan til framangreinds telji varnaraðiliað líta beri á lánasamningana milli hans og Seðlabankans sem með öllu tilmálamynda og að lánasamningarnir hafi því ekki réttaráhrif samkvæmt efni sínugagnvart varnaraðila, að því er varði ábyrgð varnaraðila á endurgreiðslu. Af hálfu varnaraðila sé einnig til þess vísað aðumræddir löggerningar, þ.e. veðlánin til varnaraðila og veðsetning óvarinnaverðbréfa bankanna samfara þeim, séu ógildir. Veðlánveitingarnar ogveðsetningar samfara þeim hafi verið andstæðar lögum nr. 36/2001 um SeðlabankaÍslands og reglum um viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabankann nr.541/2007, síðar nr. 317/2008 og nr. 808/2008. Einnig sé vísað tilógildingarreglna samningaréttar, einkum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga, 30., 32., 33. og 36. gr., auk reglna um brostnarforsendur. Varnaraðili byggi á því að honum hafi verið rétt að hafna kröfusóknaraðila í bú varnaraðila af framangreindum sökum. Varnaraðili byggi þannig, í öðru lagi, á því að þeirlöggerningar, er legið hafi til grundvallar veðlánaviðskiptum varnaraðila viðSeðlabankann, séu ógildir þar sem þeir hafi, eins og á stóð, á engan háttsamrýmst ákvæðum laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands og reglum Seðlabankansum viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabankann nr. 541/2007, síðar nr.317/2008 og nr. 808/2008. Seðlabanki Íslands teljist vera stjórnvald og um hanngildi almennar reglur stjórnsýsluréttar. Ákvarðanir stjórnvalda megi ekki gangaí berhögg við lög og verði þær almennt að eiga sér heimild í lögum. Ílögmætisreglunni felist að stjórnvöld séu bundin af þeim almennu réttarreglumsem um þau gildi, einkum lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 getiSeðlabankinn veitt lánastofnunum, sem geti átt innlánsviðskipti við bankann,sbr. 6. gr., lán með kaupum á verðbréfum eða „á annan hátt gegn tryggingum sembankinn metur gildar. Bankinn setur nánari reglur um viðskipti sín samkvæmtþessari málsgrein.“ Með stoð í ákvæðinu hafi Seðlabankinn sett reglur umviðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands nr. 541/2007, síðar nr.317/2008 og nr. 808/2008. Samkvæmt framangreindum reglum sé útgefanda ekkiheimilt að leggja fram eigin (óvarin) skuldabréf eða víxla til tryggingar fyrireigin viðskiptum við Seðlabankann. Þessi regla hafi í meginatriðum staðiðóbreytt frá því að reglur nr. 541/2007 hafi verið settar og virðist upphaflegakoma fram í 5. mgr. 3. gr. reglna nr. 997/2004 um viðskipti lánastofnana viðSeðlabanka Íslands. Að baki búi m.a. að verðmæti slíkra veða, þ.e. óvarinnaverðbréfa sem séu útgefin af lántaka sjálfum, sé nær alfarið háð greiðslugetulántaka sjálfs, sem þýði að komi til þess að Seðlabankinn þurfi að ganga aðveðunum vegna ógjaldfærni lántaka sé líklegt að „veðin“ séu þá orðin lítils eðaeinskis virði. Með öðrum orðum sé það mat Seðlabankans að slík veð uppfylliekki skilyrðið um „gildar tryggingar“ í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Hafiverið sérstaklega brýnt, eins og hér hafi staðið á, að Seðlabankinn hefði fylgtumræddum reglum, vegna þeirrar tjónsáhættu sem frávik frá þeim hafi ljóslegaskapað fyrir varnaraðila og reyndar Seðlabankann sjálfan. Líta verði svo á að með umræddum veðlánaviðskiptunumvið varnaraðila hafi Seðlabankinn komið sér hjá tilvísuðum takmörkunumframangreindra reglna á veðhæfni eigin verðbréfa, við miðlun lánsfjár tilviðskiptabankanna þriggja, sem í reynd verði að teljast lántakarnir.Framangreindar ályktanir séu að þessu leyti í samræmi við niðurstöðurrannsóknarnefndar Alþingis, þ.e. að með umræddum viðskiptum hafi„fjármálafyrirtækin í reynd [farið] í kringum þá reglu Seðlabankans að lán séuekki veitt gegn veði í eigin skuldabréfum fjármálafyrirtækis“. HafiSeðlabankanum verið þetta að fullu ljóst. Varnaraðili telji að Seðlabankanumhafi verið óheimilt að hafa fyrirkomulag á lánveitingum til lánastofnana sembersýnilega hafi verið í andstöðu við framangreindan tilgang reglna bankans, oghafi í reynd verið lagað til þess að fara í kringum bann reglnanna við lánumgegn veði í eigin verðbréfum, sbr. að framan. Hafi veðlánin til varnaraðila þvíverið í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði þágildandi reglna Seðlabankans. Varnaraðili telji einnig, með vísan til framanritaðs,að lánveitingarnar hafi í reynd ekki verið lánveitingar á grunni 1. mgr. 7. gr.laga nr. 36/2001, heldur hafi verið um að ræða svonefnd „neyðarlán“ eða„þrautavaralán“, þ.e. lán sem í reynd hafi átt að eiga sér stað samkvæmt 2.mgr. 7. gr. sömu laga, en veiting slíkra lána hafi verið háð samþykki stjórnarSeðlabankans. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. setji mun strangari skilyrði fyrirlánveitingum en 1. mgr. sömu greinar, en þar segi að þegar sérstaklega stendurá og Seðlabankinn telji þess þörf til að „varðveita traust á fjármálakerfilandsins“ geti hann veitt lánastofnunum „í lausafjárvanda“ ábyrgðir eða önnurlán en um ræðir í 1. mgr. á sérstökum kjörum og gegn öðrum tryggingum en umgeti í 1. mgr. eða öðrum skilyrðum sem bankinn setji. Í athugasemdum ígreinargerð með frumvarpi til laganna hafi ákvæðið verið skýrt svo að neyðarlánkomi til greina þegar Seðlabankinn „met[i] það svo að fyrirgreiðsla hans sénauðsynleg til þess að ekki skapist ótti um öryggi fjármálakerfisins eðamöguleiki á keðjuverkun vegna erfiðleika einnar stofnunar geti hann gripið inní til þess að fleyta viðkomandi stofnun tímabundið yfir þá erfiðleika sem hún[kunni] að hafa ratað í“, en sérstaklega sé tekið fram að þetta gildi umlausafjárvanda einstakra stofnana en ekki eiginfjárvanda. Varnaraðili telji fullljóst, sbr. hér að framan, aðumræddar lánveitingar teljist hafa veriðneyðarlán sem falla hefðu átt undir 2. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001,þ.e. átt að vera lán til fjármálafyrirtækja í lausafjárvanda, og til aðvarðveita traust á fjármálakerfi landsins. Afdráttarlaus ummæli tiltekinnastjórnenda Seðlabankans í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, um aðlánsfjármagnið hafi verið nauðsynlegt bönkunum því ella hefðu þeir farið íþrot, teljist staðfesta þá afstöðu. Í því sambandi megi vísa til ummæla SturluPálssonar, starfsmanns Seðlabankans, þar sem hann segi: „En í rauninni varstaðan hjá þeim [bönkunum] strax í ársbyrjun 2008 þannig að allar aðgerðir tilað þrengja að þeim hefðu drepið þá ogþess vegna vorum við eiginlega komnir á hjá þeim og eftir það gekk þetta baraút á það að reyna að halda kerfinu gangandi“. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnarsé jafnframt dregin sú ályktun að eins og Sturla lýsi ástandinu „[hafi] hann ogfleiri starfsmenn Seðlabankans þá sýn að bankarnir séu í reynd fallnir haustið2007. Frá þeim tíma [lýsi] hann jafnframt lausafjárfyrirgreiðslu bankans ogvexti hennar þannig að um neyðarlán hafi verið að ræða“. Í skýrslu sinni fyrirrannsóknarnefndinni hafi Sturla jafnframt sagt: „Við vissum það að við þyrftumað koma lausafé út í kerfið, „no matter what“. Eina leiðin til þess að það værismuga að þetta kerfi lifði þetta af væri að það fengi lausafjárfyrirgreiðslu[...] þetta [sé] í rauninni ekki spurning hvort að þú [lánir] þessum bönkumlaust fé, heldur hvernig þú [ætlir] að gera það“. Þrátt fyrir þetta afdráttarlausa mat stjórnendaSeðlabankans á eðli lánafyrirgreiðslunnar, og vitneskju þeirra um afar erfiðalausafjárstöðu bankanna, hafi lánin verið veitt til Sparisjóðabankans og klæddí búning hefðbundinna veðlána á grundvelli 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Aðmati varnaraðila verði að líta svo á að Seðlabankinn hafi notfært sér umræddaaðstöðu til að veita viðskiptabönkunum beina lausafjárfyrirgreiðslu ánviðhlítandi veða, en samhliða vikið sér undan því að fara með lánveitingarnar í samræmi við 2. mgr. 7. gr.sömu laga, þ.m.t. að afla samþykkis stjórnar Seðlabankans og afla sérstakratrygginga sem Seðlabankinn mæti gildar. Samkvæmt því telji varnaraðili aðlánveitingarnar hafi byggst á röngum lagagrundvelli og því verið ólögmætar. Varnaraðili árétti í þessu sambandi að heimildSeðlabankans til að veita lánastofnunum lán með kaupum eða á annan hátt gegntryggingum samkvæmt 1. mgr. 7. gr., sé háð því skilyrði að Seðlabankinn metitryggingarnar gildar. Varnaraðili telji að afdráttarlaust viðhorf Seðlabankanstil stöðu bankanna þriggja á umræddum tíma bendi til þess að þetta skilyrði,sem fyrr greini, hafi alls ekki verið uppfyllt. Sú ályktun fái stoð íniðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis en í skýrslu nefndarinnar segi: „Endaþótt Seðlabankinn gerði sér grein fyrir veikleikum bankanna veitti hann engu aðsíður umfangsmikil veðlán gegn tryggingum í verðbréfum bankanna. Sú vitneskjafær illa samrýmst áskilnaði [1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001] um gildartryggingar.“ Samkvæmt framansögðu verði að líta svo á að lánveitingarnar tilvarnaraðila hafi einnig verið í andstöðu við 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001. Með framangreindri háttsemi sinni hafi Seðlabankanumheldur ekki getað dulist að lánveitingarnar hafi verið stórlega áhættusamarfyrir Sparisjóðabankann. Seðlabankinn hafi allt að einu látið undir höfuðleggjast að gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja hagsmuni varnaraðila, entelja verði að Seðlabankinn hafi, á grundvelli lagalegrar stöðu sinnar, boriðskylda til að gæta að viðeigandi hagsmunum fjármálafyrirtækja sem bankanum ségert að eiga viðskipti við, m.a. að slík viðskipti fari fram á löglegum grunniog á lögmætum forsendum. Í greinargerð sóknaraðila sé m.a. á því byggt aðlánveitingar Seðlabankans til varnaraðila hafi að öllu leyti verið í samræmivið viðeigandi ákvæði laga nr. 36/2001 og reglna um viðskiptifjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands. Sé því m.a. haldið fram að lánin getiekki hafa verið neyðarlán samkvæmt 2. mgr. 7. gr. fyrrgreindra laga þegar afþeirri ástæðu að bankastjórn Seðlabankans hafi ekki haft aðkomu aðlánveitingunum en slíkar lánveitingar séu háðar samþykki hennar. Þá sé á þvíbyggt að hefði Seðlabankinn synjað varnaraðila um lánveitingu hefði það „ánvafa sent mjög sterk skilaboð til markaðarins um stöðu varnaraðila og þar meðvaldið hruni hans og stefnt fjármálastöðugleika í mikið uppnám“ og Seðlabankinnjafnvel bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart varnaraðila. Á þetta verði á enganhátt fallist. Í fyrsta lagi hafi Seðlabankanum hlotið að vera ljóst, meðtilliti til afstöðu bankans til fjárhagsstöðu viðskiptabankanna, að hagsmunumvarnaraðila væri stefnt í brýna hættu með fyrirkomulagi umræddra lánveitinga. Seðlabankanumhafi augljóslega ekki borið skylda til umræddra lánveitinga, en ljóst sé aðengin þörf hefði verið á umræddu fyrirkomulagi lausafjárfyrirgreiðslu, hefðiSeðlabankinn uppfyllt lagaskyldu sína í samræmi við 2. mgr. 7. gr. laga nr.36/2001, og skyldu sína gagnvart einstökum fjármálafyrirtækjum sem hann hafiskipt við. Þar sem svo hafi háttað til sem að framan greini verði raunar aðlíta svo á að mati varnaraðila að Seðlabankanum hafi verið skylt að synja umlánveitingu eða a.m.k. draga verulega úr fyrirgreiðslu með þessum hætti, enfara frekar þá lögbundnu leið sem falist hafi í 2. mgr. 7. gr. laganna. Í þessusambandi verði einnig að líta til þess að umfang lánveitinganna hafi í öllummeginatriðum miðast við lausafjárþörf viðskiptabankanna þriggja og hafi ekkiverið í neinu samræmi við lausafjárþörf varnaraðila sjálfs. Skuldbindingarnarhafi að auki ekki verið í samræmi við t.d. eiginfjárstöðu varnaraðila. Afþessum sökum verði ekki séð að höfnun frekari lánveitinga, og lögbundnarráðstafanir Seðlabankans, sem samhliða hefðu komið í veg fyrir umræddafjármögnunarleið, hefði getað leitt til skaðabótaskyldu Seðlabankans eða haftneikvæðar afleiðingar á fjármálamarkaði eins og sóknaraðili haldi fram.Ráðstafanir í samræmi við 2. mgr. 7. gr., til að draga úr eftirspurn eftirlánum skv. 1. mgr. 7. gr., hefði að auki hvorki getað leitt til bótaskyldu eðaskaðað orðspor varnaraðila á þessum tíma. Ígreinargerð sóknaraðila sé fjallað um aðgerðir erlendra seðlabanka til aðstyðja við fjármálamarkaði í lausafjárkreppunni á árunum 2007-2008, þ. á m.aðgerðir til að auka lausafjárfyrirgreiðslu til fjármálastofnana. Þannig hafiseðlabankar víða um heim m.a. dregið úr kröfum um gæði veða, fjölgað tegundumheimilla veða og átt viðskipti við fleiri tegundir fyrirtækja en áður.Varnaraðili árétti að Seðlabankanum hafi vitaskuld verið heimilt og rétt aðauka lausafjárfyrirgreiðslu sína til fjármálafyrirtækja. Það hafi hann t.d.getað gert með því að rýmka frekar reglur um tryggingarhæfi veða eða nýtaheimild reglna Seðlabankans eða 2. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 til að lánaviðskiptabönkunum beint gegn veði í sértryggðum bréfum, svo sem tíðkaðist víðaerlendis. Í stað þess hafi Seðlabankinn kosið að koma fé út á markaðinn með þvíað lána viðskiptabönkunum gegn veði í óvörðum bréfum þeirra sjálfra fyrirmilligöngu smærri fjármálafyrirtækja, einkum varnaraðila, með tilheyrandióásættanlegri áhættu fyrir fyrirtækin og kröfuhafa þeirra, þegar tekið sétillit til upplýsinga sem Seðlabankinn, í krafti lögbundinnar stöðu sinnar semeftirlitsaðili á fjármálamarkaði, hafi haft yfir að ráða. Þá verði að teljaútilokað að það fyrirkomulag lausafjárfyrirgreiðslu, sem sóknaraðili hafiviðhaft við framangreindar aðstæður, í gegnum lítið fjármálafyrirtæki, eigi sérfyrirmynd erlendis. Sóknaraðili hafi íþað minnsta ekki getað bent á neitt slíkt dæmi. Í greinargerð sóknaraðila sé lögð sérstök áhersla áað varnaraðila beri að standa við gerða samninga, en fjármunirnir hafisannanlega runnið til varnaraðila og aðrir aðilar ekki komið að viðskiptunum.Jafnframt sé það alfarið á ábyrgð varnaraðila hvernig lánunum hafi veriðráðstafað og hafi Seðlabankinn ekki haft nein afskipti af því. Varnaraðilikveðst benda á að þessi málatilbúnaður sóknaraðila sé í engu samrýmanlegur þeimmálsástæðum hans að lánveitingar Seðlabankans á árunum 2007-2008 hafi fyrst ogfremst helgast af lausafjárskorti íslensku bankanna vegna lausafjárkreppunnarog verið í samræmi við þróun erlendis. Þó svo Seðlabankinn hafi það hlutverk aðtryggja fjármálafyrirtækjum aðgang að lausu fé með lausafjárfyrirgreiðslum hafihann ekki frjálsar hendur um hvernig slíkt sé gert. Þvert á móti beri honum aðsjá til þess að fjárhagslegir hagsmunir fjármálafyrirtækja séu tryggðir, t.d.með því að krefjast viðhlítandi trygginga og lána ekki fyrirtækjum íeiginfjárvanda, og að ráðstöfun fjármuna sé í samræmi við það meginhlutverkbankans að tryggja fjármálastöðugleika, sbr. 4. gr. laga nr. 36/2001. Að þvívirtu, og með vísan til sértækrar vitneskju bankans á umræddum tíma, sbr. hérað framan, sé fráleitt að líta svo á að mati varnaraðila að ráðstöfunlánsfjárins af hálfu varnaraðila hafi verið Seðlabankanum óviðkomandi. Á því sé sérstaklega byggt af hálfu varnaraðila aðSeðlabankinn hafi haft skyldum að gegna gagnvart Sparisjóðabankanum og öðrumfjármálafyrirtækjum og hafi borið að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar hafitalist til að tryggja fjárhagslega stöðu þeirra, og sérstaklega að koma í vegfyrir að fjárhag þeirra væri fyrirsjáanlega teflt í tvísýnu. Hvíli slík skylda(e. „duty of care“) ljóslega á Seðlabankanum m.a. vegna eftirlitshlutverksSeðlabankans, en á þeim grunni hafi bankinn búið yfir upplýsingum semviðskiptavinir hans hafi ekki haft yfir að ráða. Við slíkar aðstæður megi gerakröfu til þess að Seðlabankinn geri ráðstafanir, sem bankanum séu að lögumtækar, til að tryggja hagsmuni fjármálafyrirtækja í viðskiptum við hann. Í samhengi við framangreint megi benda á að á árinu2008 hafi Seðlabanki Evrópu og Seðlabanki Lúxemborgar tvívegis gert breytingará kröfum til veðtrygginga vegna lánveitinga til íslensku bankanna og hafiSeðlabanki Íslands haft fulla vitneskju um það en almenningur ekki, sbr.umfjöllun í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar komi einnig fram aðSeðlabanki Evrópu hafi fljótlega takmarkað notkun á skuldabréfum bankanna ogþannig „gripið í taumana um leið án þess að það hefði verið gert opinbert“. Varnaraðili hafni þeirri staðhæfingu sem fram komi ígreinargerð sóknaraðila um að varnaraðili hafi með athöfnum sínum í tengslumvið skuldauppgjör Klettháls ehf., viðurkennt lögmæti umþrættra lána.Varnaraðili hafni því alfarið að með einstökum viðskiptum eða uppgjöriviðskipta geti falist almenn viðurkenning á lögmæti þeirra lána sem deilt sé umí þessu máli. Framangreint uppgjör hafi farið fram árið 2009 og hafi tengstöðrum viðskiptum varnaraðila við m.a. sparisjóðina í landinu. Varnaraðila hafiborið skylda til að gera upp framangreind viðskipti í samræmi við efni þeirraog takmarka með því tjón sitt og viðsemjenda sinna, þ.á m. sóknaraðila. Þá kveðst varnaraðili byggja á því í þriðja lagi aðSeðlabankinn hafi sýnt af sér háttsemi við gerð framangreindra ráðstafana semleiði til ógildis þeirra, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar sé löggerningur ekkiskuldbindandi fyrir þann, sem hafi gert hann, ef hann hafi verið fenginn tilþess með svikum, og sá, sem við löggerningnum tók, hafi sjálfur beitt svikunumeða hann hafi vitað eða mátt vita, að gerningurinn hafi verið gerður fyrir svikannars manns. Svik samkvæmt ákvæðinu geti verið fólgin í því að móttakandilöggernings hafi sviksamlega þagað yfir atvikum sem ætla hafi mátt að hafiskipt máli um löggerninginn, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Af hálfu varnaraðila er vísað til þess aðSeðlabankinn hafi, sem fyrr segi, alfarið látið undir höfuð leggjast að upplýsavarnaraðila um versnandi stöðu stóru viðskiptabankanna og að þeir hafi í raunverið komnir í gríðarlega erfiða stöðu þegar varnaraðili hafi tekið við lánsféfrá Seðlabankanum, til að miðla til þeirra í þeirra þágu. Raunar hafi almennaropinberar upplýsingar um bankana bent til hins gagnstæða, s.s. birt uppgjör,álagspróf Fjármálaeftirlitsins og lánshæfiseinkunnir alþjóðlegramatsfyrirtækja, eins og fram komi í greinargerð sóknaraðila. Hafi varnaraðilahins vegar ekki verið kunnugt um að Seðlabankinn hafi þá þegar búið yfirupplýsingum sem bent hafi í gagnstæða átt og hafi endurspeglað óhóflega áhættusem Sparisjóðabankinn hafi tekið á sig með milligöngu sinni í viðskiptunum, semhafi ekki verið í neinu samræmi við ávinning hans af þeim. Í skýrslurannsóknarnefndar Alþingis komi afdráttarlaust fram að stjórnendur Seðlabankanshafi búið yfir sértækum upplýsingum um raunverulega stöðu bankanna, sem ekkihafi verið tiltækar varnaraðila, þ.m.t. að erlendir seðlabankar hafi gripið tilbeinna ráðstafana til að takmarka lánveitingar til íslensku bankanna gegn veðií óvörðum bréfum þeirra, sbr. framangreinda umfjöllun. Að mati varnaraðila hafiSeðlabankanum ekki getað dulist að slíkar upplýsingar hefðu skipt sköpum fyrirþá ákvörðun varnaraðila að taka lán hjá Seðlabankanum í þágu stóruviðskiptabankanna, og annast þar með milligöngu um öflun lausafjár á markaði,enda hafi það verið ákvörðunarástæða fyrir viðskiptunum af hálfu varnaraðila,sem Seðlabankinn hafi hlotið að gera sér grein fyrir, að viðskiptabankarnirværu alls ekki jafn illa staddir og raun hafi borið vitni, sbr. hér að framan.Allt að einu hafi Seðlabankinn ekki gert ráðstafanir til að breyta umfyrirkomulag fyrirgreiðslunnar, sbr. m.a. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001, tilað koma í veg fyrir gríðarlega áhættu sem af umræddu fyrirkomulagi leiddi,hvort tveggja fyrir Sparisjóðabankann og Seðlabankann sjálfan. Að þessu virtu,sem og öðru því sem að framan greini, líti varnaraðili svo á að lánasamningarnirséu ógildir á grundvelli 30. gr. samningalaga. Varnaraðili kveðst í fjórða lagi byggja á því, hvaðsem öðru líði, að umræddir löggerningar, þ.e. veðlánveitingar Seðlabankans tilvarnaraðila, séu ógildir á grundvelli 32. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt ákvæðinusé löggerningur, sem, vegna misritunar eða annarra mistaka af hálfu þess erhafi gert hann, hafi orðið annars efnis en til hafi verið ætlast, ekkiskuldbindandi fyrir þann sem hafi gert hann ef sá maður, sem löggerningnum hafiverið beint til, hafi vitað eða mátt vita að mistök hafi átt sér stað. Varnaraðili byggi á því að ekki hafi komið til álitaað hann ábyrgðist endurgreiðslur á lausafjárfyrirgreiðslum til viðskiptabanka,hefðu þeir staðið höllum fæti fjárhagslega á umræddu tímabili. Vegna vitneskjuSeðlabankans um afar erfiða lausafjárhagsstöðu bankana, sem varnaraðili hafihins vegar ekki búið yfir, sbr. að framan, verði að líta svo á að Seðlabankanumhafi verið eða mátt vera ljóst að milliganga varnaraðila hafi falið í sérstórfellda áhættu, sem varnaraðila hafi ekki verið kunnugt um og hafi ekkiverið í neinu samræmi við skilning varnaraðila á áhættu og eðli viðskiptanna,eða getu hans til að standa undir slíkri áhættu. Hafi Seðlabankanum verið eða mátt vera það ljóstað löggerningarnir, sem hafi falist í veðlántöku varnaraðila, hafi í raun veriðannars efnis en varnaraðili hafi ætlast til vegna þeirra röngu forsendna semhann hafi lagt til grundvallar. Að mati varnaraðila leiði það til þess aðumræddir löggerningar teljist ekki skuldbindandi fyrir varnaraðila, sbr. 32.gr. laga nr. 7/1936 eða eftir atvikum með lögjöfnun frá því ákvæði. Varnaraðili kveðst í fimmta lagi byggja á því aðumræddir löggerningar séu ógildir á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936.Samkvæmt ákvæðinu geti aðili að löggerningi ekki borið hann fyrir sig „ef þaðyrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi [hafi verið] þegarlöggerningurinn [hafi komið] til vitundar hans og ætla [hafi mátt] að hann hafihaft vitneskju um“. Varnaraðili telji að svo sé ástatt um sóknaraðila í máliþessu, einkum með vísan til þess sem að framan greini. Þá kveðst varnaraðili byggja á því, í sjötta lagi, aðumræddir löggerningar séu ógildir á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6.gr. laga nr. 11/1986. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt að víkja samningi til hliðarí heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið „ósanngjarnt eða andstættgóðri viðskiptavenju“ að bera hann fyrir sig, en við mat á því skuli líta til„efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika semsíðar [hafi komið] til.“ Varnaraðili telji þessi atriði ótvírætt eiga við ímáli þessu. Varnaraðili bendi á að efni þeirra samninga sem umræði og fullnusta þeirra sé verulega ósanngjörn í garð varnaraðila, en lánsféðhafi ekki komið honum að neinum notum heldur hafi það í reynd verið ætlað tilþarfa viðskiptabankanna þriggja, sbr. hér að framan. Lánsfjárhæðirnar hafi ekkiverið í neinu samræmi við fjárhagslega stærð varnaraðila eða styrk, og hafi þaðþví ekki getað verið tilgangur aðila að varnaraðili myndi einn bera ábyrgð álánunum ef illa færi. Þá telji varnaraðili ljóst að aðilar hafi á engan háttverið jafnsettir við samningsgerðina þar sem Seðlabankinn, í krafti lögbundinseftirlitshlutverks síns, hafi búið yfir víðtækum og samræmdum upplýsingum umstöðu bankanna sem varnaraðila hafi verið alls ókunnugt um eða hafi haftaðstöðu til að leggja til grundvallar. Að sama skapi hafi atvik viðsamningsgerðina verið slík að ósanngjarnt verði að telja og andstætt góðriviðskiptavenju að varnaraðili sé krafinn um heildarfjárhæð lánanna. Varnaraðilibendi sérstaklega á í þessu sambandi að lánveitingarnar hafi verið í andstöðuvið lög og reglur Seðlabankans, að Seðlabankinn hafi ekki upplýst varnaraðilaum slæma stöðu bankanna þótt hann byggi yfir þeim upplýsingum, hafi engarviðhlítandi ráðstafanir gert á umræddum tíma til að breyta um fyrirkomulag álausafjárfyrirgreiðslu, auk þess sem Seðlabankinn hafi vitað að lánveitingarnarværu stórlega áhættusamar, m.a. með tilliti til umfangs viðskiptanna. Þá telur varnaraðili að atvik „sem síðar [hafi komið]til“, renni ótvírætt stoðum undir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936. Í október2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir stjórn og vald hluthafafundar íviðskiptabönkunum þremur. Hafi ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins verið rökstuddarsvo að það væri mat Fjármálaeftirlitsins að skilyrði þágildandi 100. gr. a laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, væru uppfylltí ljósi knýjandi fjárhags- og rekstrarerfiðleika bankanna, kerfislegs mikilvægisþeirra og þeirra keðjuverkandi áhrifa sem mögulegt gjaldþrot þeirra kynni aðhafa á íslenska hagkerfið. Fall þeirra hafi leitt til þess að andvirði óvarinnaverðbréfa þeirra, sem staðið hafi til tryggingar veðlánaviðskiptum varnaraðilaog Seðlabankans, hafi orðið mjög takmarkað, jafnvel þó litið sé framhjábreytingum sem gerðar hafi verið á forgangsrétti krafna á hendurfjármálafyrirtækjum, sbr. lög nr. 142/2008. Telji varnaraðili ljóst aðSeðlabankanum hafi verið kunnugt um fjárhagserfiðleika bankanna á þeim tíma semveðlánveitingar hans til bankanna hafi farið fram. Hafi Seðlabankanum því máttvera kunnugt um þá áhættu sem hann hafi tekið með því að eiga veðlánaviðskiptivið viðkomandi banka gegn veði í eigin verðbréfum þeirra, í andstöðu við reglurSeðlabankans, sbr. að framan. Að framangreindu virtu telji varnaraðilisanngjarnt og eðlilegt að Seðlabankinn beri halla af verðrýrnun umræddraveðtrygginga. Til viðbótar framangreindu bendi varnaraðili á að ígreinargerð með frumvarpi til laga nr. 11/1986, sem lögfest hafi 36. gr. laganr. 7/1936, séu til leiðbeiningar rakin tilvik þar sem til álita komi að beitafyrrnefndri lagagrein til að víkja samningi til hliðar, að öðrum skilyrðumuppfylltum, en þar sé nefnt dæmi um tilvik „þegar með samningnum [sé] verið aðfara í kringum fyrirmæli ófrávíkjanlegra réttarreglna eða þegar vafi [leiki] áum það, hvort ógilda [megi] samning með beitingu ófrávíkjanlegrar réttarreglumeð lögjöfnun.“ Að mati varnaraðila leiki enginn vafi á því að slíkar aðstæðurséu fyrir hendi í því máli sem hér sé til úrlausnar. Verði litið svo á að framangreindar ógildingarreglursamningalaga eigi ekki við kveðst varnaraðili byggja á því, í sjöunda lagi, aðumræddir löggerningar, þ.e. veðlánveitingar Seðlabankans til varnaraðila, séuógildanlegar á grundvelli ólögfestra reglna um brostnar forsendur. Varnaraðilivísi til þess að við fall bankanna haustið 2008 hafi orðið slíkurforsendubrestur að varnaraðili verði ekki krafinn um endurgreiðslu lánsfjárins.Gjaldfærni bankanna hafi verið veruleg forsenda og jafnframt ákvörðunarástæðaaf hálfu varnaraðila fyrir því að hann hefði milligöngu um lánveitingar tilviðskiptabankanna og hafi Seðlabankanum mátt vera það ljóst. Af hálfu varnaraðila sé í áttunda lagi til þess vísaðað hafi Seðlabankinn talið nauðsynlegt á grundvelli almannahagsmuna að viðhaldaþeirri aðferð að koma lausafé til viðskiptabankanna þriggja á árinu 2008 meðþví að veita veð út á óvarin verðbréf þeirra, í gegnum varnaraðila, verði tjónvegna þeirra ráðstafana ekki lagt á varnaraðila heldur verði sóknaraðili aðbera halla af því að slíkar ráðstafanir hafi ekki borið árangur. Byggist slíkt á sjónarmiðum um hlutlægaábyrgð á neyðarverkum. Í samhengi við framangreint sé á því byggt af hálfuvarnaraðila að sömu mótbárur m.a. gegn gildi löggerninganna verði hafðar uppigegn sóknaraðila og unnt hefði verið að hafa uppi gegn Seðlabankanum, endaleiði sóknaraðili rétt sinn frá Seðlabankanum (og fjármálaráðuneytinu f.h.ríkissjóðs). Af því leiði að mat á því hvort skilyrði ógildingar séu fyrirhendi, s.s. grandsemi samningsaðila ef við eigi, snúi að Seðlabankanum. Sésóknaraðili því samsamaður Seðlabankanum að þessu leytinu til. Að því er varðilið c) í kröfu sóknaraðila, þ.e. kröfu vegna verðbréfalána, telji varnaraðiliað mótbárur varðandi háttsemi Seðlabankans verði hafðar uppi gegnfjármálaráðuneytinu og þar með sóknaraðila, sem leiði rétt sinn fráráðuneytinu, enda hafi umrædd viðskipti varnaraðila verið við Seðlabankann íumboði fjármálaráðuneytisins og á ábyrgð þess, sbr. nánari umfjöllun hér áeftir. Varnaraðili kveðst og byggja á því að heimilt sé aðrifta, í skilningi XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,skuldaaukningu hans gagnvart sóknaraðila, sem stofnað hafi verið til á árunum2007-2008 og numið hafi 131.237.112.471 krónum 15. október 2008. Síðastnefndandag hafi varnaraðili síðast tekið veðlán hjá Seðlabankanum að ofangreindrifjárhæð, með gjalddaga 22. október 2008. Varnaraðili telji framangreindarlánveitingar til málamynda og í öllu falli ógilda samninga, sbr. framangreindaumfjöllun. Verði ekki á það fallist sé á því byggt af hálfu varnaraðila, íníunda lagi, að hafna beri kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila á þeimgrundvelli að framangreindri skuldaaukningu varnaraðila gagnvart Seðlabankanumhafi verið rift á grundvelli riftunarreglna XX. kafla laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Í riftun felist að skuldaaukningunni sé hafnað, en afþví leiði samsvarandi „endurheimt verðmæta“ til handa varnaraðila, sbr. tilhliðsjónar 2. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991. Með afstöðu slitastjórnarvarnaraðila til kröfu sóknaraðila 11. ágúst 2010 hafi varnaraðili lýst yfirriftun gagnvart skuldaviðurkenningu varnaraðila gagnvart Seðlabankanum, sbr.síðustu lánveitingu frá 15. október 2008 að fjárhæð 131.237.112.471 króna,ásamt veðsetningu á tilgreindum verðbréfum. Hafi riftun umræddra ráðstafanaeinkum verið studd við 1. mgr. 137. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991.Málatilbúnaður varnaraðila í máli þessu byggist á sams konar sjónarmiðum að þvíundanskildu að riftun beinist ekki að veðréttindum sérstaklega, sbr. nánarsíðar. Varnaraðili byggi á því að framangreind skuldaaukningbús varnaraðila sé riftanleg ráðstöfun á grundvelli 141. gr., sbr. 3. mgr. 142.gr. laga nr. 21/1991. Sé á því byggt að riftun leiði til þess að viðkomandiskuldbindingu verði ekki komið fram gagnvart búi varnaraðila. Skilyrði riftunar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991séu (i) að ráðstöfun sé ótilhlýðileg, (ii) að hún hafi verið kröfuhafa tilhagsbóta á kostnað annarra, leitt til þess að eignir þrotamanns verði ekki tilfullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, (iii)að skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunar og (iv) að sásem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina ogþær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg.Varnaraðili telji öll skilyrðin uppfyllt. Varnaraðili telji að sú skuldaaukning, sem leitt hafiaf viðskiptum hans og Seðlabankans, sé ótilhlýðileg og kröfuhöfum til tjóns. Áþað sé að líta að lánveitingarnar hafi verið í andstöðu við lög og reglur semum Seðlabankann gildi, sbr. framangreinda umfjöllun. Einnig verði í þvísambandi að horfa til þess að Seðlabankanum hafi verið fullkunnugt um þástórfelldu áhættu sem varnaraðili hafi tekist á hendur með því að taka lán íþágu viðskiptabankanna, sem Seðlabankanum hafi verið kunnugt um að væru ífjárhagsvandræðum og hefðu haft brýna þörf fyrir lausafjáraðstoð. Ljóst sé aðmati varnaraðila að fjárhæð skuldaaukningarinnar, sem þarna hafi átt sér stað,sé í engu samræmi við þann ávinning sem af hafi hlotist fyrir varnaraðila, enlánsféð hafi runnið til þarfa viðskiptabankanna. Að mati varnaraðila sé ljóst að framangreindskuldaaukning hafi leitt til tjóns fyrir kröfuhafa Sparisjóðabankans.Seðlabankinn og síðar sóknaraðili hafi eignast kröfu á hendurSparisjóðabankanum án þess að samsvarandi verðmæti hafi komið í staðinn, enkrafan lúti að endurgreiðslu verðmæta sem ekki hafi runnið til þarfaSparisjóðabankans og hafi ekki verið ætluð honum. Hafi Seðlabankanum veriðkunnugt um þessar aðstæður. Sé krafa sóknaraðila tekin til greina jafngildi þaðí reynd því að sóknaraðili hafi auðgast af því að Seðlabankinn hafi hagalánveitingum sínum með framangreindum hætti. Varnaraðili telji skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991um ógjaldfærni uppfyllt. Hugtakið ógjaldfærni geti bæði falist í því aðskuldari eigi minni eignir en nemi skuldum eða að hann sé ófær um að standa ískilum með skuldbindingar sínar þegar þær falli í gjalddaga. Um áramótin 2007/8hafi veðlánsskuld varnaraðila staðið í 104.371.188.806 krónum. Á árinu 2008hafi skuldin aldrei farið niður fyrir 76 milljarða og hafi staðið hæst í150.410.597.106 krónum 1. maí 2008 og hafi þá samsvarað margföldu eigin févarnaraðila og hafi verið langt umfram greiðslugetu hans, hvernig sem á hana sélitið. Á hverjum gjalddaga hafi lánið verið endurnýjað með veitingu nýs láns ístað hins eldra. Ljóst sé að varnaraðili hafi enga burði haft, hvort heldur meðtilliti til eiginfjárstöðu eða lausafjárstöðu, til að standa skil á umræddumlánsskuldbindingum hefði Seðlabankinn krafist uppgjörs á þeim á gjalddögumþeirra á árinu 2008 án þess að veita samhliða nýtt lán. Þegarveðlánsskuldbindingin hafi verið endurnýjuð 15. október 2008 hafi allir þrír viðskiptabankarnirverið teknir yfir af Fjármálaeftirlitinu og því ljóst að undirliggjandiveðtryggingar myndu að takmörkuðu leyti nægja til tryggingar skuldinni. Aðframangreindu virtu telji varnaraðili engan vafa leika á því að hann hafi veriðorðinn ógjaldfær eigi síðar en um áramótin 2007/8. Í greinargerð sóknaraðila sé því mótmælt að láninhafi verið framlengd á þann hátt sem varnaraðili haldi fram. Þvert á móti hafiþau ávallt verið gerð upp og ný lán komið í staðinn. Varnaraðili fái ekki séðað þetta eigi við rök að styðjast. Endurfjármögnun eldra láns með töku nýs lánssé í reynd framlenging á eldra láninu, eins og hér standi á. Slík tilhögunleiði ekki til þess að varnaraðili verði talinn hafa verið gjaldfær áframangreindu tímabili. Þá fái varnaraðili ekki séð að það breyti neinu í þessusambandi þótt ný verðbréf hafi smám saman komið í stað eldri veða. Hafi þaðm.a. helgast af nýrri útgáfu viðskiptabankanna á verðbréfum sem notuð hafiverið gagnvart Seðlabankanum. Þá byggir varnaraðili á því að stjórnendum/starfsmönnumSeðlabankans hafi í síðasta lagi um áramótin 2007/8 verið eða hafi mátt veraljóst hvernig komið hafi verið fyrir fjárhag varnaraðila og því verið eða máttvera ljóst að varnaraðili væri ógjaldfær á umræddu tímabili. Í ljósi framangreindseftirlitshlutverks Seðlabankans með fjármálamarkaði sé útilokað að mativarnaraðila að bankinn hafi ekki gert sér grein fyrir greiðslugetu varnaraðilaaf lánunum. Að sama skapi telji varnaraðili engan vafa leika á því aðSeðlabankanum hafi verið ljóst hvernig aðstæðum hafi verið háttað, sem leiðitil þess að skuldaaukningin teljist ótilhlýðileg og lýst sé að framan. Varðandiótilhlýðileika ráðstöfunarinnar og vitneskju Seðlabankans um aðstæður vísivarnaraðili einnig til umfjöllunar í tengslum við einstakar ógildingarástæðurhér að framan. Heimild til að beina riftunarkröfu að sóknaraðila séreist á 1. mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi sóknaraðili fengiðframselda þá kröfu, sem riftun beinist að, frá Seðlabankanum(fjármálaráðuneytinu). Í því sambandi sé byggt á því að sóknaraðili verði,vegna tengsla sinna við Seðlabankann, að sæta því að vera samsamaðurSeðlabankanum hvað snerti grandsemi og önnur atvik sem hann varði og leiði tilriftunar, sbr. einnig umfjöllun um ógildingarástæður hér að framan. Í lið b) í kröfulýsingar var lýst lýst kröfu vegnadaglána, gjaldfallinna 31. desember 2008, að fjárhæð 10.556.020.450 krónur,ásamt áföllnum dráttarvöxtum fram til 3. nóvember 2009 að fjárhæð 1.955.502.788krónur. Í kröfulýsingu og greinargerð sóknaraðila sé á því byggt að daglánþessi séu tilkomin vegna „reglulegra“ daglánaviðskipta Seðlabankans ogvarnaraðila. Í kröfulýsingunni komi jafnframt fram að til tryggingar á daglánumvarnaraðila hafi nánar tilgreind skuldabréf Glitnis banka hf. og Kaupþingsbanka hf. verið sett að veði og sé kröfunni lýst sem veðkröfu á þeimgrundvelli. Samkvæmt reglum Seðlabankans um viðskiptifjármálafyrirtækja við Seðlabanka Íslands skyldu daglán veitt gegn veði íverðbréfum sem Seðlabankinn mæti hæf til tryggingar lána. Af hálfu varnaraðilasé byggt á því að framangreindar ráðstafanir, þ.e. lánveiting af hálfuSeðlabankans til varnaraðila, gegn veði í umræddum skuldabréfum, hafi verið tilmálamynda. Jafnframt séu ráðstafanirnar ógildar gagnvart varnaraðila. Um þessarmálsástæður vísist til nánari umfjöllunar um hliðstæðar málsástæður að því ervarðar lið a) í kröfulýsingu vegnaveðlána hér að framan, að breyttu breytanda. Auk þess sem að framan greini byggir varnaraðili áþví að sú ráðstöfun sem falist hafi í skuldaviðurkenningu varnaraðila gagnvartSeðlabankanum frá 31. desember 2008, að fjárhæð 10.556.020.450 krónur (daglán) miðað við 2. janúar 2009, sériftanleg samkvæmt 2. mgr. 139. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr.142. gr. laga nr. 21/1991. Að því er varði 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991,þá sé ráðstöfun þessi riftanleg þegar af þeirri ástæðu að hún hafi verið gerðeftir frestdag við slitameðferð varnaraðila (15. desember 2008) og verði ekkitalin þess eðlis að hún hafi verið nauðsynleg í þágu atvinnurekstrarvarnaraðila eða í öðrum tilgangi sem falli undir orðalag ákvæðisins. Að því ervarði riftun samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 vísist til framangreindrarumfjöllunar um riftun skuldaaukningar vegna veðlána, að breyttu breytanda,þ.m.t. að því er varði ógjaldfærni varnaraðila og önnur skilyrði greinarinnar.Heimild til að beina riftunarkröfu að sóknaraðila byggist á 1. mgr. 146. gr.laga nr. 21/1991. Í lið c) í kröfulýsingu sé lýst kröfu vegnaverðbréfalána, gjaldfallinna 17. október 2008, að fjárhæð 23.914.242.320krónur, ásamt áföllnum dráttarvöxtum til 3. nóvember 2009, að fjárhæð5.592.716.971 króna (að frádregnum innborgunum á höfuðstól að fjárhæð927.530.275 krónur og inn á dráttarvexti, að fjárhæð 1.108.130.203 krónur). Íkröfulýsingu og greinargerð sóknaraðila sé byggt á því að verðbréfalán þessiséu vegna verðbréfalánaviðskipta fjármálaráðuneytisins og varnaraðila enframkvæmd viðskiptanna hafi verið í höndum Seðlabankans. Verðbréf hafi veriðlögð fram sem veð í samræmi við reglur Seðlabankans um verðbréfalán SeðlabankaÍslands f.h. ríkissjóðs sem aðalmiðlara ríkisverðbréfa og í samræmi við lög nr.46/2005 um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir. Í kröfulýsingunni komijafnframt fram að verðbréfalán til varnaraðila hafi tekið til nánar tilgreindraverðbréfa og hafi kröfunni verið lýst sem veðkröfu á þeim grundvelli: Hinn 8. október 2008, hafi Seðlabankinn, í umboðifjármálaráðuneytisins, afhent varnaraðila tiltekin ríkisverðbréf, sbr. SecurityLending Confirmation nr. 3342, dags. 8. okt. 2008. Til tryggingar þeimverðbréfaskiptum hafi varnaraðili samhliða afhent hin veðsettu verðbréf, enmeðal þeirra hafi verið skuldabréf útgefin af Glitni banka hf. Af hálfu varnaraðila sé byggt á því að framangreindarráðstafanir, þ.e. lánveiting af hálfu Seðlabankans til varnaraðila, gegn veði ískuldabréfum Glitnis banka hf., hafi verið til málamynda. Jafnframt séuráðstafanirnar ógildar gagnvart varnaraðila. Varnaraðili vísi til þess aðráðstöfunin hafi verið gerð í þeim tilgangi að víkja frá reglum Seðlabankans umverðbréfalán Seðlabanka Íslands f.h. ríkissjóðs til aðalmiðlara ríkisverðbréfa,frá 25. september 2008, 6. gr., (áður reglur frá 31. janúar 2008) um aðútgefanda skuldabréfa eða víxla sé ekki heimilt að leggja fram eigin skuldabréfeða víxla til tryggingar eigin viðskiptum hjá Seðlabankanum. Telji varnaraðiliað mótbárur varðandi háttsemi Seðlabanka Íslands verði hafðar uppi gegnfjármálaráðuneytinu og sóknaraðila, sem leiði rétt sinn frá ráðuneytinu, endahafi umrædd viðskipti varnaraðila við Seðlabankann verið í umboðifjármálaráðuneytisins og á ábyrgð þess. Engu breyti í því sambandi þóttfjármálaráðuneytið hafi framselt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 43/1990 umLánasýslu ríkisins til Seðlabankans. Um framangreindar málsástæður vísist aðöðru leyti til nánari umfjöllunar um hliðstæðar málsástæður að því er varði liða) kröfulýsingar vegna veðlána hér að framan, að breyttu breytanda. Auk þess sem að framan greini byggi varnaraðili á þvíað sú ráðstöfun sem felist í skuldaviðurkenningu varnaraðila gagnvartfjármálaráðuneytinu frá 8. október 2008, að fjárhæð 18.034.003.925 krónur(verðbréfalán) miðað við 17. október 2008 sé riftanleg samkvæmt 141. gr. laganr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Um það vísist tilframangreindrar umfjöllunar um riftun skuldaaukningar vegna veðlána, að breyttubreytanda, þ.m.t. að því er varði ógjaldfærni varnaraðila og önnur skilyrðigreinarinnar. Heimild til að beina riftunarkröfu að sóknaraðila byggist á 1.mgr. 146. gr. laga nr. 21/1991, en í því sambandi byggi varnaraðili á því aðframsal fjármálaráðuneytisins til Seðlabankans á skyldum sínum samkvæmt lögumnr. 43/1990 um Lánasýslu ríkisins komi ekki í veg fyrir riftun. Af hálfu slitastjórnar varnaraðila hafi verið fallistá að verðbréfalánakrafa að fjárhæð 4.324.620.544 krónur, ásamt dráttarvöxtumtil 3. nóvember 2009, 610.097.724 krónur, njóti réttarstöðu skv. 111. gr. laganr. 21/1991, sem veðkrafa, þ.e. sá hluti verðbréfalánakröfu sem hafi veriðtryggður með veði í ríkistryggðum verðbréfum, en að öðru leyti njóti þessihluti kröfunnar stöðu almennrar kröfu skv. 113. gr. sömu laga. Hafi þá veriðtekið tillit til innborgana inn á vexti og höfuðstól hinnar samþykktu kröfumiðað við 3. nóvember 2009. Upphaflega gerði varnaraðili tvær dómkröfur í málinu,auk málskostnaðarkröfu. Aðalkrafa laut að því að kröfu sóknaraðila yrði hafnaðað öllu leyti gegn því að hann fengi afhentar kröfur á hendur viðskiptabönkunumsamkvæmt tilgreindum skuldabréfum og víxlum, þ.e. að varnaraðili framseldikröfurnar til sóknaraðila án ábyrgðar varnaraðila. Varakrafan hafi lotið að þvíað kröfum sóknaraðila yrði hafnað að því leyti sem þeim verði ekki fullnægt afandvirði og arði af veðum sem standi þeim til tryggingar, þ.e. að varnaraðiliberi ekki greiðsluskyldu umfram andvirði veðanna. Raunar hafi varnaraðili litiðsvo á að kröfur hans færu að þessu leyti saman við kröfur sóknaraðila, sbr.umfjöllun um kröfugerð sóknaraðila hér að framan. Undir rekstri málsins leysti sóknaraðili veðsettarkröfur til sín á matsverði og lækkaði fjárkröfu sína ásamt því að krefjastviðurkenningar hennar sem almennrar kröfu. Að svo komnu krafðist varnaraðili þess að kröfunumyrði hafnað. Vísar hann einkum til þess að lánveitingarnar hafi verið tilmálamynda og einnig að þær byggist á ógildum löggerningum. Fyrrnefndamálsástæðan byggist á því að lán Seðlabankans hafi í reynd verið tilviðskiptabankanna og hafi því ekki réttaráhrif samkvæmt efni sínu gagnvartvarnaraðila. Í samræmi við það miðist krafan við að sóknaraðili eignist kröfurí bú viðskiptabankanna samkvæmt veðsettum skuldabréfum, en skuldaskil milliþeirra og sóknaraðila séu varnaraðila óviðkomandi. Að því er varði hiðsíðarnefnda, þá telji varnaraðili að ógildi lánveitinganna og tilheyrandiveðsetninga leiði til þess að varnaraðila beri að skila til sóknaraðilamótteknum verðmætum að því leyti sem þau hafi komið varnaraðila að notum. Einsog atvikum máls þessa sé háttað sé ljóst að mati varnaraðila að sá fjárhagslegiávinningur, sem varnaraðila hafi áskotnast vegna umræddra ráðstafana,takmarkist í reynd við virði verðbréfa viðskiptabankanna. Sé því eðlilegt aðmati varnaraðila að ógilding veðlánveitinganna leiði til þess að skuldabréfinfalli til sóknaraðila og að hann eignist þannig viðkomandi kröfur í búbankanna. Verði sóknaraðili þá eins settur fjárhagslega og ef Seðlabankinnhefði lánað beint til viðskiptabankanna gegn veði í óvörðum bréfum þeirra. Sóknaraðili vísi ítrekað til þess að varnaraðili hafisannanlega móttekið fjármuni frá Seðlabankanum og beri að skila þeim, þ.e. öllulánsfénu sem runnið hafi til viðskiptabankanna gegnum varnaraðila. Af hálfuvarnaraðila sé þessu alfarið hafnað. Í ljósi háttsemi Seðlabankans, sem rakinsé hér að framan, verði sóknaraðili, sem leiði rétt sinn frá bankanum, að berahallann af því að lánsféð hafi að stórum hluta farið forgörðum við fallviðskiptabankanna. Verði Seðlabankinn og þar með sóknaraðili sjálfur að beratjón sitt sem af þessu hafi leitt. Önnur niðurstaða, þ.e. að lánveitingarnar teljistógildar en varnaraðila beri allt að einu að endurgreiða lánin að fullu,jafngildi því að sóknaraðili hagnist á framangreindri saknæmri og ólögmætriháttsemi sinni gagnvart varnaraðila, á kostnað annarra kröfuhafa varnaraðila.Væri sóknaraðili þá m.ö.o. betur settur en ef lánveitingar tilviðskiptabankanna hefðu farið fram í samræmi við lög, en slíkt fái ekkistaðist. Varakrafa varnaraðila, um að kröfum sóknaraðila verðihafnað að því leyti sem þeim verði ekki fullnægt af andvirði og arði af veðumsem standi þeim til tryggingar, byggist á því að umræddum ráðstöfunum hafiverið rift með stoð í reglum XX. kafla laga nr. 21/1991. Nánar tiltekið sé áþví byggt að skuldaviðurkenning varnaraðila gagnvart sóknaraðila á umræddumfjárhæðum sé riftanleg og verði viðkomandi kröfum því ekki komið fram á hendurvarnaraðila. Á hinn bóginn sé ekki gerð krafa um riftun veðsetninga. Leiðir súniðurstaða til þess að sóknaraðili verði eins settur fjárhagslega og efSeðlabankinn hefði lánað beint til viðskiptabankanna gegn veði í óvörðum bréfumþeirra. Um lagarök kveðst varnaraðili vísa til laga nr.36/2001 um Seðlabanka Íslands, einkum 3., 4., 7. og 29.-31. gr. Einnig reglnaSeðlabankans um viðskipti fjármálafyrirtækja við Seðlabankann nr. 541/2007,síðar nr. 317/2008 og nr. 808/2008. Ennfremur vísi varnaraðili tillögmætisreglunnar og almennra reglna stjórnsýsluréttar, svo og almennra skyldnaSeðlabankans gagnvart fjármálafyrirtækjum. Þá vísi varnaraðili til III. kaflalaga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30., 32.,33. og 36. gr. Ennfremur sé vísað til almennra reglna og sjónarmiða ísamningarétti um málamyndagerninga sem og brostnar forsendur. Þá vísivarnaraðili til XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 2.mgr. 139. gr., 141. gr. 3. mgr. 142. gr. og 1. mgr. 146. gr. Um slitameðferðvarnaraðila vísist til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðaribreytingum, sbr. m.a. lög nr. 44/2009. Krafa um málskostnað byggist á 129. og130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr.21/1991.V Sóknaraðili máls þessa hefur fengið framseldar þærfjárkröfur sem um er deilt í máli þessu og er ekki deilt um aðild málsins.Umræddum kröfum er lýst hér fyrr, tilurð þeirra og veðum sem sett voru til tryggingarog vísast um það til þeirrar umfjöllunar. Ekki er um það deilt að varnaraðilavoru veitt umrædd lán með umræddum veðum. Byggir sóknaraðili einkum á því aðhann hafi fengið framseldar kröfur vegna lána sem varnaraðili hafi tekið ogengin skilyrði séu til annars en að viðurkenna skyldu varnaraðila tilendurgreiðslu umræddra fjármuna. Slitastjórn varnaraðila hefur á hinn bóginnhafnað að viðurkenna umræddar kröfur við slitameðferðina á þeim grundvelli aðum málamyndagerninga hafi verið að ræða, að gerningarnir séu haldnirógildingarannmörkum, að forsendur hafi brostið eða að unnt sé að rifta þeim ágrundvelli nánar tilgreindra riftunarreglna XX. kafla laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Verður nánari grein gerð fyrir umræddum málsástæðum hérsíðar. Varnaraðili byggir einnig á því að hafna beri þeimkröfum sem sóknaraðili hefur nú uppi þegar af þeirri ástæðu að þær fái ekkistuðning í greinargerð hans til dómsins. Komi þar einungis fram að sóknaraðilikrefjist rétthæðar kröfu sinnar eftir 111. gr. laga nr. 21/1991 en enginvarakrafa sé þar sett fram um þá fjárhæð sem eftir kunni að standa þegarveðsettar eignir hafi verið seldar. Telur varnaraðili að tilvísun sóknaraðilatil 113. gr. laga nr. 21/1991 varðandi eftirstöðvar kröfunnar þegar veð hafi veriðseld hafi verið of seint fram sett enda sé mælt fyrir um að í 1. mgr. 177. gr.laga nr. 21/1991 að í greinargerð skuli greina til fullnaðar hvaða kröfur aðilihyggist hafa uppi í máli. Fyrir liggur að sóknaraðili lýsti tiltekinnifjárkröfu við slitameðferð varnaraðila. Hefur hann síðan lækkað þá kröfu ísamræmi við verðmæti nánar tilgreindra veðsettra eigna sem hann leysti til síná matsverði í samræmi við samkomulag málsaðila sem bókað verð sérstaklega um íþingbók. Kröfunni var lýst með rétthæð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 ogvar krafan einnig þannig fram sett í greinargerð til dómsins, en greinargerðinvar lögð fram áður en sóknaraðili leysti til sín undirliggjandi veð. Það er mat dómsins að fyrir því sé dómvenja að þarsem kröfugerð aðila vísi ekki sérstaklega til þess að krafist sé tiltekinnarrétthæðar kröfu sé litið svo á að krafa teljist almenn krafa samkvæmt 113. gr.laga nr. 21/1991. Í 111. gr. laga nr. 21/1991 er mælt fyrir um rétthæð krafnasem njóti veðréttar eða annarrar tryggingaverndar í eign þrotabús að því leytisem þeim verði fullnægt af andvirði eignarinnar og arði eða öðrum tekjum semþrotabúið hafi haft af henni. Þegar framangreint er virt í samhengi verður aðtelja að ekki sé nauðsynlegt að geta þess sérstaklega í kröfugerð aðeftirstöðuvar kröfu eftir að veðsett eign hefur verið seld skuli teljast almennkrafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, enda sé ekki verið að krefjastviðurkenningar hærri fjárhæðar en í kröfulýsingu. Verður því ekki fallist á meðvarnaraðila að það valdi sóknaraðila réttarspjöllum að hafa þá lagatilvísunfyrst uppi við upphaf aðalmeðferðar málsins. Ekki er í máli þessu deilt um fjárhæðir og röksemdirsem varnaraðili hefur teflt fram til varnar gegn kröfum sóknaraðila erusambærilegar að flestu leyti um allar kröfurnar, þ.e.a.s. kröfur vegna veðlána,daglána og verðbréfalána. Þykir því ekki ástæða til annars en að fara fyrstyfir málsástæður varnaraðila sem lúta að öllum þremur flokkum lána en víkja ílokin að röksemdum sem eiga aðeins við í afmarkaðri tilvikum. Ekki verður annað séð af gögnum málsins en aðumræddum fjármunum hafi verið ráðstafað í öllum tilvikum inn á bankareikninga íeigu varnaraðila og þau verðbréf sem sett voru að veði hafi sömuleiðis verið íeigu hans. Á hinn bóginn liggur það og ljóst fyrir að varnaraðili keypti þauverðbréf sem hann lagði að veði af Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf. eðaKaupþingi banka hf. og fjármagnaði umrædd kaup með þeim lánum sem hann tók hjáSeðlabanka Íslands eða eftir atvikum Fjármálaráðuneytinu. Voru þetta skuldabréfsem umræddir bankar höfðu sjálfir gefið út og stóðu reglur Seðlabanka Íslandsþví í vegi að þeir gætu sjálfir fengið lánafyrirgreiðslu með veði í umræddumbréfum. Fyrir liggur í málinu að viðskiptakjör voru þannig að varnaraðili hafðihagnaðarvon af þessum viðskiptum. Varnaraðili byggir á því í fyrsta lagi að í lántökumþessum hafi falist málamyndagerningar og þess vegna eigi ekki að taka kröfursóknaraðila til greina. Málamyndagerningar eru skilgreindir á þann veg að þaðséu samningar sem báðir aðilar hafi sammælst um að væru að einhverju eða ölluleyti annars efnis en leiða myndi af almennri túlkun á efni þeirra. Í málinukrefst varnaraðili þess að honum verði ekki gert að standa við samning umendurgreiðslu lána umfram verðmæti þeirra eigna sem veðsettar hafi verið tiltryggingar þeim. Felst í þessu frávik frá efni samninganna sem og almennumreglum um samninga af þessu tagi. Sönnunarbyrði fyrir því að það hafi veriðsameiginlegur skilningur aðila að endurgreiðsla lánanna skyldi ekki vera umframverðmæti hinna veðsettu eigna hvílir á varnaraðila og hefur sú sönnun ekkitekist, enda engin skjalleg gögn eða vitnisburðir í málinu sem benda til þessað aðilar hafi skilið samninga sína með þeim hætti. Varnaraðili byggir einnig á því að þeir lánssamningarsem um er fjallað í málinu séu haldnir ógildingarannmörkum. Varnaraðili hefur lagt fram í málinu hluta úrrannsóknarskýrslu Alþingis, dóm Landsdóms í máli Alþingis gegn Geir HilmariHaarde og dóm Hæstaréttar í máli nr. 279/2011: Ákæruvaldið gegn BaldriGuðlaugssyni. Koma fram í þessum gögnum margvíslegar upplýsingar um vitneskjunafngreindra starfsmanna Seðlabanka Íslands um stöðu íslensku bankanna íaðdraganda falls þeirra auk upplýsinga um starfsemi nokkurra viðbragðshópa semsettir voru á laggirnar til að undurbúa viðbrögð við hugsanlegu fjármálaáfalli.Þá eru í þessum gögnum raktar upplýsingar um erfiða lausafjárstöðu umræddrabanka og þá afstöðu starfsmanna Seðlabanka Íslands að tryggja aðgang umræddrabanka að lausafé. Allt þetta telur varnaraðili renna stoðum undir það aðlánveitingar til hans, sem sagðar hafi verið með stoð í 1. mgr. 7. gr. laga nr.36/2001 um Seðlabanka Íslands hafi í raun verið neyðarlánveitingar til stóruviðskiptabankanna þriggja sem með réttu hefði átt að veita á grundvelli 2. mgr.sömu lagagreinar og þá með sérgreindum tryggingum. Fallist er á með varnaraðila að upplýsingar úrframangreindum opinberum gögnum, sem einnig voru studdar af skýrslum fyrir dómiaf nokkrum þeim starfsmönnum Seðlabanka Íslands sem um er fjallað í þeim, færisönnur á það að vitneskja hafi verið innan Seðlabanka Íslands á þeim tíma semhin umdeilda skuld varð til um erfiða stöðu stóru bankanna þriggja. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að líta til þess aðumrædd lán voru ekki veitt varnaraðila að frumkvæði Seðlabanka Íslands. Liggjaengin gögn fyrir í málinu um það að Seðlabankinn eða eftir atvikumFjármálaráðuneytið hafi leitað til varnaraðila og óskað milligöngu hans umútlán til stóru bankanna þriggja. Fram kemur í skýrslu Agnars Hanssonar þáverandibankastjóra varnaraðila að varnaraðili hafi sóst eftir þessum viðskiptum oghafi talið þau verulega ábatasöm. Einnig kom fram hjá honum, sem reyndar máeinnig sjá annarsstaðar í gögnum málsins, að lánshæfismat íslensku bankanna,hafi verið hátt á þessum tíma. Nefndi Agnar að hann teldi að leitun hefði veriðað banka sem hefði haft eins hátt metnar eignir til tryggingar skuldum sínum ogvarnaraðili. Seðlabanki Íslands hefur skyldum að gegna til aðtryggja stöðugleika á fjármálamarkaði á Íslandi og hefur í því skyni heimildirtil að afla ýmissa upplýsinga um fjármálafyrirtæki á markaði. Starfsmennbankans eru hins vegar bundnir þagnarskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. laga nr.36/2001 um allt það sem varðar hagi viðskiptamanna bankans og málefni bankanssjálfs, svo og um önnur atriði sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu og leyntá að fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Þegar litið er til framangreindra staðreynda er þaðmat dómsins að engin skylda geti hafa hvílt á Seðlabanka Íslands að upplýsa varnaraðilaum þau atriði er vörðuðu stöðu íslensku viðskiptabankanna þriggja og leyndhvíldi yfir samkvæmt framansögðu. Verður þvert á móti að ætla að varnaraðili,sem starfandi fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í viðskiptum ámillibankamarkaði, hafi sjálfur þurft að leggja mat á og bera áhættu af því viðhverja hann kaus að eiga viðskipti og hvaða áhættu rétt væri að taka í þvítilliti. Af framangreindu leiðir þegar að mati dómsins að engin efni eru til aðlíta svo á að skuldbindingum varnaraðila sem um er fjallað í máli þessu verðivikið til hliðar á grundvelli þeirra ógildingarreglna samningalaga nr. 7/1936sem varnaraðili hefur einkum vísað til. Ber hér og að hafa í huga að þráttfyrir að gögn málsins bendi til þess að Seðlabanki Íslands hafi talið að nauðsynlegtværi að viðskiptabankarnir þrír hefðu nægilegan aðgang að lausafé er ekkert ímálinu sem bendir til þess að Seðlabanki Íslands hafi sérstaklega hvatt til eðaýtt undir að þessu markmiði yrði náð með aðkomu varnaraðila. Þá verða gögnmálsins ekki talin sýna annað en að varnaraðili hafi leitað eftir viðskiptum ágrundvelli 1. mgr. 7. gr. laga nr. 36/2001 en engin gögn liggja fyrir um aðóskað hafi verið eftir láni eða lánum á grundvelli 2. mgr. sömu lagagreinarenda verður ekki séð að Seðlabanka Íslands beri að hafa frumkvæði að slíkrilánveitingu. Verður því ekki séð að lánveitingar til varnaraðila hafi fariðgegn ákvæðum laga nr. 36/2001, eða þeir hafi verðið gerðir fyrir svikSeðlabanka Íslands, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936, eða vegna misritunar eða mistaka, sbr. 32.gr. sömu laga eða að hér geti átt við 33. eða 36. gr. sömu laga. Þegar af þeimástæðum sem að framan eru raktar verður hafnað öllum málsástæðum varnaraðilasem lúta að því að umræddir lánasamningar geti talist ógildir. Þá leiða sömu rök til þess að ekki verður talið aðvarnaraðili hafi sýnt fram á að brostið hafi forsenda í samningi hans viðSeðlabanka Íslands eða eftir atvikum Fjármálaráðuneytið sem sé þess eðlis aðgreiðsluloforð hans falli niður, enda almenn regla að veðhafi ber áhættu afverðrýrnun veðs. Er málsástæðu hans í þessa veru því hafnað. Þá verður heldurekki séð að neyðarréttarsjónarmið geti stutt kröfur varnaraðila enda er það matdómsins að ekkert liggi fyrir í málinu sem sanni að Seðlabanka Íslands hafiþótt nauðsynlegt að koma lausafé til viðskiptabankanna þriggja fyrir milligönguvarnaraðila. Eins og áður er komið fram er það mat dómsins að þó fyrir liggi aðSeðlabanki Íslands hafi talið nauðsynlegt að lána lausafé til viðskiptabankannaþriggja liggi ekki fyrir að hann hafi talið aðkomu varnaraðila nauðsynlega íþví skyni eða hafi hvatt til hennar. Samkvæmt því sem að framan greinir verður ekki taliðsýnt að þau viðskipti sem um er deilt í máli þessu hafi stofnast fyrirfrumkvæði Seðlabanka Íslands eða Fjármálaráðuneytis. Einnig ber að mati dómsinsað líta til þess að til tryggingar greiðslu skuldarinnar voru sett að veðiskuldabréf sem á þeim tíma höfðu markaðsverðmæti umfram skuldbindingu þá semtryggja átti og útgefendur þeirra höfðu lánshæfismatseinkunn sem var töluverthærri en reglur Seðlabanka Íslands gerðu lágmarkskröfu um. Eru þegar af þessumástæðum ekki fyrir hendi skilyrði til að rifta umræddum ráðstöfunum ágrundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, enda ekki að sjá að þegar þær hafi áttsér stað hafi varnaraðili verið orðinn ógjaldfær eða hafi orðið það vegnaráðstafananna. Þá verður ekki séð að Seðlabanki Íslands hafi verið sá sem hafthafi hag af umræddum ráðstöfunum eins og skilyrði sé samkvæmt ákvæðinu. Kemurþegar af framangreindum ástæðum ekki til greina að beita tilvitnaðririftunarheimild. Fallist er á með sóknaraðila að daglán sem gjaldféllu31. desember 2008 verði að teljast nauðsynleg í þágu atvinnurekstrar þrotamannsí skilningi 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 enda slíkum lánveitingum ætlað aðtryggja að fjármálafyrirtæki hafi nægilegt fé handbært til að gera uppskuldbindingar dagsins. Er það því mat dómsins að þegar af þeirri ástæðu beriað hafna beri sjónarmiðum varnaraðila sem reist eru á síðastnefndu lagaákvæði. Með hliðsjón af því sem að framan greinir eru ekkiefni til annars en fallast á viðurkenningarkröfu þá sem stefnandi hefur uppi ímálinu eins og hún er fram sett. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum verðurvarnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðila málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem nánar greinir í úrskurðarorði og hefur þáverið tekið til umfangs málsins og þess tíma sem meðferð þess hefur tekið fyrirdómi. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Guðmundur IngviSigurðsson hrl. en af hálfu varnaraðila flutti málið Andri Árnason hrl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R Ð Framangreindkrafa sóknaraðila, Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf., að fjárhæð165.693.039.411 krónur, er viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferð varnaraðila, SPB hf. Varnaraðiligreiði sóknaraðila 2.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 680/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. janúar 2011 kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. janúar 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 343/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skuldabréf
D lýsti kröfu við slit K hf. á grundvelli skuldabréfs. Deildu aðilar um það hvernig fara ætti með afslátt, sem veittur var af nafnverði við útgáfu skuldabréfsins, en slitastjórn K hf. taldi að lækka bæri fjárkröfu D vegna þessa afsláttar og samþykkti því aðeins kröfu D að hluta við slit K hf. Óumdeilt var að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku giltu um túlkun skuldabréfsins og annarra samningsgagna aðila. Þá voru aðilar sammála um að samkvæmt lögum fylkisins gilti sú almenna regla um afsláttarbréf að færa skyldi höfuðstól skuldabréfs niður við gjaldfellingu þegar reiknaðir hefðu verið forvextir af skuldabréfinu við útgáfu þess þannig að einungis hluti af skráðum höfuðstól hefði í raun verið greiddur útgefanda. Deildu aðilar annars vegar um það hvort umrætt skuldabréf væri afsláttarbréf og í öðru lagi, ef svo væri, hvort samið hefði verið að víkja frá umræddri reglu New York fylkis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í umsýslusamningi aðila kæmi skýrt fram að þegar lýst væri yfir gjaldfellingu samkvæmt ákvæði samningsins, kæmi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til þess og stöðu samningsins, tilvísunar í skuldabréfi til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu væri skuldabréfið afsláttarbréf, var fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara bæri með skuldabréfið sem afsláttarbréf. Þá var talið að þegar litið væri til þess að skuldabréfið væri að efni sínu afsláttarbréf og þess að innbyrðis ósamræmi væri í ákvæðum umsýslusamnings um það hver væri réttur vörsluaðila til greiðslu við sjálfkrafa gjaldfellingu skuldabréfsins, hefði D ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hefði verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja með samningnum frá áðurgreindri almennri reglu New York fylkis. Var ákvörðun slitastjórnar því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. maí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2013 þar sem krafa sóknaraðila, sem hann lýsti við slit varnaraðila, var viðurkennd í réttindaröð sem almenn krafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að fjárhæð 106.358.373.162 krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að fjárhæð kröfu hans sé 123.157.531.663 krónur og hún hafi sömu stöðu í réttindaröð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 20. september 2013. I Ágreiningur málsaðila lýtur að fjárhæð kröfu, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er krafan reist á skuldabréfi að fjárhæð 897.240.000 bandaríkjadalir, sem varnaraðili gaf út 28. febrúar 2008 með lokagjalddaga 28. febrúar 2015, en jafnframt með tveimur valkvæðum gjalddögum 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013, sem varnaraðili gat nýtt til greiðslu skuldabréfsins. Samtímis var gefið út skuldabréf að fjárhæð 2.760.000 bandaríkjadalir og eru skilmálar þess hinir sömu. Er rekið sérstakt mál fyrir Hæstarétti nr. 344/2013 vegna þess skuldabréfs. Samtals voru því gefin út skuldabréf að fjárhæð 900.000.000 bandaríkjadalir. Um var að ræða sjöttu útgáfu skuldabréfa, sem reist var á umsýslusamningi (rammasamningi) málsaðila 12. apríl 2006. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti upplýstu málsaðilar að þau skuldabréf, sem gefin hefðu verið út áður á grundvelli umsýslusamningsins, væru frábrugðin þeim, sem hér um ræðir, að því leyti að þau hefðu hvorki verið afsláttarbréf samkvæmt efni sínu né uppfyllt skilyrði skilgreiningar um þau bréf. Ágreiningslaust er að lög New York fylkis Bandaríkja Norður Ameríku gildi um sakarefni málsins. Málsaðilar hafa lagt fram sameiginlega bókun um efni þeirra laga að því er lýtur að túlkun samninga og vægi nokkurra skjala, sem liggja frammi í málinu. Í bókuninni segir einnig svo: ,,Samkvæmt New York lögum er farið með ,,upphaflegan afslátt“ ... (þ.e. mismunur þeirrar fjárhæðar sem er tilgreind sem höfuðstóll á forsíðu skuldabréfs og þeirrar fjárhæðar sem er í raun greidd útgefanda að láni) sem vexti sem falla til á upphafsfjárhæð yfir heildarlíftíma skuldabréfs. Það er til staðar almenn viðurkennd regla (,,the unearnedinterest rule“) að ekki sé unnt að gera kröfu um slíkan afslátt sem ekki er áfallinn á því tímamarki þegar gjaldfellingu er lýst yfir eða þegar greiðsla á sér stað fyrir gjalddaga (e. „early repayment“). Þrátt fyrir þessa reglu, heimila New York lög slíka kröfu geri samningur milli aðila ráð fyrir að slíkur ,,upphaflegur afsláttur“ komi til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga.“ Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að sóknaraðili, sem telur að vikið hafi verið frá hinni almennu reglu með samningi aðila, hafi sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi verið um að upphaflegur afsláttur hafi átt að koma til greiðslu í heild sinni við gjaldfellingu eða greiðslu fyrir gjalddaga. II Í hinum kærða úrskurði er fyrst leyst úr þeim ágreiningi aðila, hvort skuldabréf það, sem sóknaraðili reisir kröfu sína á, sé afsláttarbréf eða ekki. Í umsýslusamningi er að finna svofellda skilgreiningu á því hvað sé afsláttarbréf: ,,,,Afsláttarbréf“ er sérhvert skuldabréf sem kveður á um að fjárhæð ... sem er lægri en höfuðstólsfjárhæð bréfsins, verði þegar í stað gjaldkræf þegar yfirlýsing um gjaldfellingu er gefin út samkvæmt gr. 5.2.“ Ágreiningslaust er að slíkt ákvæði er ekki að finna í skuldabréfinu. Þar segir á hinn bóginn svo: ,,HÉR MEÐ ER VÍSAÐ TIL FREKARI ÁKVÆÐA RAMMASAMNINGSINS OG ÞESSA SKULDABRÉFS SEM FRAM KOMA Á BAKHLIÐ ÞESSA SKJALS OG SKULU FREKARI ÁKVÆÐI HAFA SÖMU ÁHRIF AÐ ÖLLU LEYTI EINS OG SÉU ÞAU SETT FRAM Á ÞESSUM STAÐ.“ Í grein 3.10 staflið (i) í umsýslusamningi er svofellt ákvæði: ,,Ef yfirlýsing er gefin út um gjaldfellingu höfuðstóls einhvers afsláttarbréfs, þá skal fjárhæðin, sem er gjaldkræf samkvæmt því bréfi, vera afskrifað nafnverð bréfsins á dagsetningu slíkrar yfirlýsingar ásamt ógreiddum vöxtum sem fallið hafa þar á fram að dagsetningu slíkrar yfirlýsingar“. Samkvæmt framansögðu kemur skýrt fram í umsýslusamningi að þegar lýst sé yfir gjaldfellingu samkvæmt grein 5.2 í samningnum komi til greiðslu lægri fjárhæð en höfuðstólsfjárhæð skuldabréfsins. Að teknu tilliti til stöðu þess samnings og framangreindrar tilvísunar skuldabréfsins til hans og jafnframt þess að samkvæmt efni sínu er skuldabréfið afsláttarbréf verður fallist á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að fara beri með skuldabréf það, sem um ræðir, sem afsláttarbréf. III Í umsýslusamningnum eru ákvæði um gjaldfellingu á skuldabréfum, sem út eru gefin á grundvelli hans. Taka þau ákvæði því bæði til þeirra skuldabréfa, sem áður höfðu verið gefin út og teljast ekki afsláttarbréf, og þeirra sem út voru gefin á grundvelli sjötta viðauka við umsýslusamninginn, meðal annars þess skuldabréfs sem málið varðar. Ekki er ágreiningur um að skuldabréfið gjaldféll sjálfkrafa vegna ákvæða í (e), (f), (g) og (h) liðum í grein 5.1 umsýslusamningsins 9. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Kom því ekki til þess að skuldabréfið yrði gjaldfellt með sérstakri yfirlýsingu. Í grein 5.2 í umsýslusamningnum, sem fjallar um gjaldfellingu, riftun og ógildingu, segir meðal annars svo: ,,Ef til vanefndatilviks kemur af því tagi sem lýst er í liðum (e), (f), (g) eða (h) að ofan skal tilgreindur gjalddagi allra skuldabréfa sjálfkrafa færast fram og höfuðstólsfjárhæð slíkra skuldabréfa, ásamt áföllnum vöxtum þar ofan á og öðrum fjárhæðum, ef um það er að ræða, verður þegar í stað gjaldkræf. Ef til annarra vanefndatilvika kemur í tengslum við einhvern skuldabréfaflokk sem eru viðvarandi, þá er vörsluaðila og eigendum ... heimilt að lýsa því yfir að höfuðstóll (að meðtöldu yfirverði, ef eitthvert er) eða (í tilviki afsláttarbréfa) sú lægri fjárhæð sem kann að vera kveðið á um í tengslum við slík bréf ... sé þegar í stað gjaldkræfur“. Þá er í grein 5.4 í umsýslusamningnum að finna ákvæði um heimild vörsluaðila til að lýsa kröfum, sem hljóðar svo: ,,Ef yfirstandandi er slitameðferð, ógjaldfærni, skiptameðferð, gjaldþrot, endurskipulagning ... eða önnur málsmeðferð sem varðar félagið eða einhvern annan skuldara skv. skuldabréfum einhvers flokks eða eignir félagsins eða slíks annars skuldara eða kröfuhafa þeirra, þá skal vörsluaðila skuldabréfa í slíkum flokki (óháð því hvort höfuðstóll (eða lægri fjárhæð í tilviki afsláttarbréfa) einhvers skuldabréfs þess flokks verði þá gjaldkræfur eins og kveðið er á um í bréfinu eða skv. yfirlýsingu eða með öðrum hætti og óháð því hvort vörsluaðili hafi gert kröfu á hendur félaginu um greiðslu gjaldfallins höfuðstóls eða vaxta) vera heimilt og hafa vald, með íhlutun í slíka málsmeðferð eða öðrum hætti, til þess að: (a) leggja fram og lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa) (og yfirverðs, ef eitthvert er) og vaxta, ef einhverjir eru, sem er útistandandi og ógreidd vegna skuldabréfa í þeim flokki“. Þetta ákvæði felur í fyrsta lagi í sér þá reglu, að það sé vörsluaðili, sóknaraðili í þessu máli, sem einn sé bær til þess að lýsa kröfum við þær aðstæður, sem í ákvæðinu greinir. Var því enda slegið föstu í dómi Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011. Í öðru lagi verður ekki annað ráðið en að þær aðstæður, sem vísað er til í ákvæðinu, séu þær sömu og (e), (f), (g) og (h) liðir greinar 5.1 og þar með fyrri málsliður greinar 5.2 taka til. Í þriðja lagi er mælt fyrir um það í (a) lið greinar 5.4 að heimild vörsluaðila standi til ,,að lýsa kröfu um heildarfjárhæð höfuðstóls (eða lægri fjárhæðar í tilviki afsláttarbréfa)“. Orðalag ákvæðisins bendir ekki til að einungis sé um formreglu að ræða, heldur að þar sé einnig mælt fyrir um hvernig vörsluaðili eigi að lýsa þeim kröfum, sem hann hefur heimild til samkvæmt því sem áður segir, og í tilviki afsláttarbréfa eigi hann að lýsa lægri fjárhæð en upphaflegum höfuðstól. Af því sem rakið hefur verið er ljóst að ekki er fullt samræmi milli greinar 5.4 í umsýslusamningnum annars vegar og greinar 5.2 í samningnum hins vegar. Þegar litið er til þess, sem áður segir, að skuldabréfið sem hér um ræðir er samkvæmt efni sínu afsláttarbréf og til þessa innbyrðis ósamræmis í ákvæðum umsýslusamningsins, verður fallist á það með héraðsdómi að sóknaraðili hafi ekki leitt nægjanlegar sönnur á að það hafi verið fyrirætlan beggja málsaðila að víkja frá áðurgreindri almennri reglu í lögum New York fylkis um niðurfærslu höfuðstóls skuldabréfs með forvöxtum við gjaldfellingu þess við þær aðstæður sem uppi eru í málinu. Samkvæmt öllu framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Deutsche Bank Trust Company Americas, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 1.000.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 608/2007
Börn Forsjá Umgengni Meðlag Gjafsókn
K krafðist þess að henni yrði áfram falin forsjá dóttur sinnar og M. Samkvæmt matsgerð og yfirmatsgerð sálfræðinga töldust báðir foreldrar hæfir en M þó hæfari. Í dómi Hæstaréttar sagði að barnið virtist fá meiri örvun og búa við betri aga á heimili M og þar væru uppeldisskilyrði og heimilisaðstæður betri en á heimili móður. Fram kom í fjölskyldutengslaprófum matsmanna að barnið ætti jákvæðari tengsl við föður en móður og tengsl þess við föðurfjölskyldu virtust sterkari en móðurfjölskyldu. Ekkert benti til þess að breytingar á forsjánni myndu valda því að barninu reyndist erfitt að aðlaga sig nýjum skóla og aðstæðum að öðru leyti, enda hefði það dvalið mikið hjá föður, oft í lengri tíma til helminga við móður. Að öllu þessu virtu þótti það vera barninu fyrir bestu að M fengi forsjá þess. Einnig var kveðið á um umgengni H við barnið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um að stefndi, M, fari með forsjá X, dóttur hans og áfrýjanda, K, svo og um meðlagsgreiðslu áfrýjanda sem miðast við uppsögu dóms þessa. Umgengni áfrýjanda við barnið skal þannig háttað: Regluleg umgengni verði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku, um jól og áramót verði X önnur hver jól hjá áfrýjanda og dvelji þá hjá stefnda um áramót og öfugt, umgengni um páska skiptist til helminga milli aðila og að sumri dvelji telpan í mánuð hjá áfrýjanda fjórar vikur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður vegna þóknunar lögmanns áfrýjanda fyrir Hæstarétti, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M kt. [...], á hendur K kt. [...], með stefnu sem birt var 18. maí 2006. Dómkröfur stefnanda eru að honum verði með dómi falin forsjá barnsins X kt. [...] og að stefndu verði gert að greiða með barninu einfalt meðlag eins og það ákvarðast á hverjum tíma af Tryggingastofnun ríkisins, frá dómsuppsögu til fullnaðs átján ára aldurs. Krafist er að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið. Þá er krafist að í dóminum verði kveðið á um að áfrýjun hans fresti ekki réttaráhrifum hans, sbr. 44. gr. laga nr. 76/2003. Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu. Dómkröfur stefndu eru þessar: 1. Að kröfu stefnanda um að honum verði með dómi falin forsjá dótturinnar X kt. [...], verði hafnað og að dæmt verði að forsjáin verði áfram í höndum stefndu til 18 ára aldurs stúlkunnar. 2. Að dæmt veri að stefnandi greiði stefndu tvöfalt meðlag með X kt. [...] frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs hennar. 3. Að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar X kt. [...] og þess foreldris sem ekki fær forsjána. Jafnframt er krafist að stefndu verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Af hálfu stefnanda er málavöxtum lýst á þann veg að aðilar hafi verið í óskráðri, óvígðri sambúð á heimili foreldra stefnanda er þau eignuðust dótturina, X, hinn [...] 2000. Er sambúðinni lauk í desember s.á. hafi ekki verið gengið frá sambúðarslitum með formlegum hætti. Hinn 18. september 2002 hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykjaness mál sem stefnandi höfðaði til að fá forsjá telpunnar. Málinu hafi lokið með dómsátt 10. janúar 2003 á þann veg að stefnda færi áfram með forsjána. Greint er frá því að umgengni hafi verið ákveðin frá fimmtudegi til sunnudags aðra hvora helgi. Þá segir í stefnu, sem dagsett er 18. maí 2006, að undanfarið eitt og hálft ár hafi telpan verið vikulega til skiptis hjá foreldrum sínum, stundum þó meira hjá stefnanda. Gangi hún í [...]skóla en muni skipta um skóla í haust og væri ætlun stefndu að setja hana í [...]skóla. Síðan segir: Vegna upplýsinga frá skóla um vanlíðan telpunnar á heimili stefndu ræddi stefnandi við stefndu um möguleika á því að telpan fengi að hefja skólagöngu frá heimili hans og féllst hún fyrst á það en hafnað síðan. Hefur stefnandi jafnfram reynt að fá stefndu til að samþykkja sameiginlega forsjá og lögheimili hjá honum en án árangurs. Er því nauðsynlegt að höfða mál fyrir dómi og til að krefjast forsjá telpunnar. Af hálfu stefndu er málavöxtum í stórum dráttum lýst á þann hátt að samband aðila hafi byrjað í október 1998. Þegar X fæddist hinn [...] 2000 hafi hún búið hjá móður sinni við gott atlæti. Hún hafi lýst stefnanda sem föður hjá sýslumanninum í Reykjavík hinn 22. júní 2000 og stefnandi gengist við barninu með yfirlýsingu hjá sýslumanni 28. sama mánaðar. Frá því um mitt sumarið það ár hafi þau verið í óvígðri og óskráðri sambúð á heimili foreldra stefnanda, er lokið hafi í desember sama ár, þegar stefnandi hafi vísað henni á dyr ásamt dóttur þeirra. Hafi hún þá flust til móður sinnar og sambýlismanns hennar ásamt dóttur sinni. Greint er frá því að stefnda hafi ein farið með forsjá dóttur sinnar en stefnandi haft mjög rúma umgengni við barnið enda hafi móðir stefnanda sóst mikið eftir því að hafa stúlkuna hjá sér og sýnt barninu mikinn áhuga allt frá því hún fæddist. Í rauninni hafi það verið móðir stefnanda sem alfarið sá um stúlkuna þegar hún átti umgengni við stefnanda, á meðan hann bjó á heimili foreldra sinna, en eftir að stefnandi hóf sambúð með núverandi sambýliskonu sinni, væri það sambýliskona stefnanda sem hugsi mest um stúlkuna. Stefnandi hafi sjálfur aldrei sýnt stúlkunni mikinn áhuga. Vísað er til þess að 18. september 2002 hafi í Héraðsdómi Reykjaness verið þingfest mál sem stefnandi hefði höfðað gegn stefndu til að fá forsjá dóttur þeirra. Málinu hafi verið lokið með dómsátt 10. janúar 2003 og hafi stefndu verið áfram falin forsjá stúlkunnar með sáttinni. Samhliða hafi aðilar gert með sér dómsátt um umgengni dótturinnar við stefnanda og hafi hún verið ákveðin frá fimmtudegi til sunnudags aðra hvora helgi. Haustið 2005, eða frá því að stúlkan hóf skólagöngu í [...]skóla, hafi umgengnin verið þannig að stúlkan dvaldist viku og viku hjá hvoru foreldri um sig. Umgengninni hefði verið breytt í þessa veru að ósk stefnanda og hefði gefist ágætlega. Hins vegar hefði aldrei staðið til að þetta fyrirkomulag yrði til frambúðar. Aftur yrði um hefðbundna helgarumgengni að ræða þegar stúlkan byrjaði í skóla í sínu hverfi. Á dómþingi 25. september 2006 lögðu lögmenn aðila fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns vegna ágreinings aðila um forsjá barnsins. Óskað var eftir að metið yrði sérstaklega eftirfarandi: 1. Aðstæður aðila og barnsins. 2. Forsjáhæfni aðila. 3. Tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla. 4. Hvernig best verði háttað umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá. Þá var óskað eftir því að matsmaður tiltæki í matsgerð annað það sem máli kynni að skipta vegna forsjár barnsins, sérstaklega með vísan til þeirra atriða sem tilgreind væru í greinargerð með frumvarpi til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Þorgeir Magnússon sálfræðingur var kvaddur til að framkvæma umbeðna álitsgerð. Á dómþing 18. apríl 2007 var matsgerð Þorgeirs lögð fram. Matsgerðin er ítarleg greinargerð upp á 28. bls. Þar segir undir kaflaheitinu Niðurstöður: Um aðstæður foreldra og barnsins. Móðir hefur nýlega alið son og býr með manni sínum og þremur börnum í öruggu leiguhúsnæði og barnvænu umhverfi nálægt [...]skóla. Maki hennar er í fæðingarorlofi og ætlar síðan á sjóinn. Brestir hafa verið í sambúð og húsnæði ótryggt en það virðist yfirstaðið. Efnahagur er viðunandi þótt móðir beri að stundum sé þröngt í búi. Telpan virðist búa þarna við eðlilegar ytri aðstæður, hefur aðlagast vel skólastarfinu í vetur og eignast félaga. Faðir er að skipta um húsnæði og flytur brátt með eiginkonu sinni og syni þeirra í rúmgóða íbúð sem þau hafa fest kaup á nálægt [...]skóla í [...]hverfi. Þau eru bæði í öruggu starfi, hafa komið sér vel fyrir og búa við fjárhagslegt öryggi. Vel fer um telpuna á heimili föður. Telpan hefur undanfarin misseri búið á heimili móður sinnar og umgengist föður sinn og hans fólk aðra hvora helgi frá fimmtudegi til mánudags. Áður var hún mánuðum saman til jafns hjá foreldrum sínum, viku og viku í senn og einnig var umgengnin stundum óreglulegri. Telpan hefur ætíð fellt sig afar vel við að dvelja hjá föður sínum og er í góðum tengslum við hann og fjölskyldu hans. Þau hafa einnig gott lag á að koma jafnvægi á hegðun hennar og líðan. Á heimili móður ber meira á yfirgangssemi í fari hennar sem ekki er tekið nógu vel á; þá er hún andsnúin stjúpa sínum og skólinn kvartar yfir þáttum í aðbúnaði telpunnar. Samvinna foreldranna hefur á tímabilum verið í góðu horfi en móðir kvartar yfir að hlutur hennar sé svertur í eyru telpunnar og tengslum þeirra spillt. Faðir hefur áhyggjur af aðbúnaði dóttur sinnar hjá móður og telur að til frambúðar sé henni betur borgið hjá sér. Um forsjárhæfi aðila. Foreldrar eru báðir hæfir til að fara með forsjá barna en persónuleg hæfni föður er meiri samkvæmt þessari athugun. Uppeldissaga hans er farsælli, hann er þroskaðri einstaklingur en móðirin, hefur gleggri dómgreind, er í betra jafnvægi, býr yfir meiri staðfestu og hæfni til hvatningar. Tengsl hans við telpuna eru einnig þroskavænleg. Þá er eiginkona hans sýnilega góður uppalandi og í jákvæðum tengslum við stjúpdóttur sína. Þau hjónin eru samhent og saman myndar fjölskyldan sterka einingu. Á heimili móður eru tengslin stríðari. Styrkur móðurinnar liggur í að hún lifir sig sterkt inn í móðurhlutverkið, þykir vænt um börn sín og þráir öruggt fjölskyldulíf. Samtímis á hún erfitt með að sjá og bregðast við margháttuðum þörfum barna, sýna fullt sjálfstæði í krefjandi foreldrahlutverki og ná ábyrgum tökum á því. Hún vill standa sig vel en mistekst vegna þess sem best verður sennilega lýst sem skipulags- og samskiptaerfiðleikum, sem við álag vilja raska stöðugleika hennar sjálfrar og heimilisins. Álagið gæti rénað með bættum félagslegum aðstæðum fjölskyldunnar. Uppeldisráðgjöf kynni að koma að gagni. Tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla. Um er að ræða vel greinda og fremur sjálfstæða telpu á 7. ári. Hún hefur góða aðlögunarhæfni en er undir álagi vegna deilna sinna nánustu og uppeldi hennar mætti vera markvissara eins og oft má sjá hjá börnum í þessum aðstæðum. Hún hefur jákvæð grunntengsl við báða foreldra sína og veit að þeim þykir báðum vænt um hana. Þótt hún hafi alla tíð formlega búið hjá móður sinni hefur hún lengi verið í góðu sambandi við föðurfjölskylduna og lítur á föðurinn, konu hans og son sem þá fjölskyldueiningu sem hún hefur jákvæðustu tengsl við um þessar mundir. Um er að ræða náin, gagnkvæm og jákvæð tengsl. Hún ber móður sinni ekki illa söguna en hefur vaxtið henni dálítið yfir höfuð þótt ung sé. Þar horfir ekki vel sé litið fram í tímann. Stjúpi telpunnar er stundum að beita sér til að ná tökum á uppeldinu en á óhægt um vik og ber líklega aðallega úr bítum vanþóknun þeirra mæðgna beggja. Flest tengsl sem telpan á innan fjölskyldunnar upplifir hún sem jákvæð, en á heimili móður er um þessar mundir meiri samkeppni um athygli hinna fullorðnu. Telpan á orðið þrjú hálfsystkini, tvö hjá móður og eitt hjá föður og virðist jafnvægið mest yfir sambandi við það síðastnefnda. Um tilhögun umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá. Samkomulag virðist vera með aðilum um að umgengni telpunnar við forsjárlausa foreldrið verði með svipuðum hætti og verið hefur um skeið. Telur matsmaður að það mundi einnig þjóna hagsmunum telpunnar best. Á dómþingi 18. apríl 2007 var matsgerð Þorgeirs Magnússonar lögð fram. Jafnframt lagði lögmaður stefndu fram beiðni um yfirmat. Til að framkvæma hið umbeðna mat voru sálfræðingarnir Aðalsteinn Sigfússon og Ragna Ólafsdóttir tilkvödd. Á dómþingi 29. ágúst 2007 lagði lögmaður stefndu fram yfirmatsgerðina. Þar segir undir kaflaheitinu Samantekt og ályktanir: Í máli móður kom fram að hún telji vera ósannindi eftirfarandi atriði í fyrri matsgerð: - Að móðir hennar “lifi á kerfinu”. - Að hún hirði illa um barnið. - Hún sé illa lesandi og skrifandi. - Að fortíð hennar hefði of mikið vægi. - Að ekki hafi komið fram í matsgerð ummæli hennar um að faðir og stjúpa keyptu telpuna til lags við sig. - Að faðir og stjúpa blandi barninu í forræðisdeiluna og reyni þar með að hafa áhrif á hug telpunnar. - Að faðir hafi fengið að tjá sig frekar um málið en hún. Matsmenn reyndu að kanna sannleiksgildi og vægi ofangreindra atriða. Á sameiginlegum fundi matsmanna og foreldra kom fram að móðir K býr í eigin húsnæði. Hvað varðar umhirðu barnsins kemur fram hjá kennara þess í [...]skóla og kennara í [...]skóla að vissum atriðum hafi verið ábótavant. Kennurunum hennar ber saman um að nestismál hennar hafi verið í ólestri. Jafnframt kemur fram með trúverðugum hætti hjá föður og stjúpu telpunnar að aðbúnaði telpunnar sé ábótavant. Hvað varðar les- og skrifkunnáttu K kom fram í athugun matsmanna að hún sé fær um að lesa og svara spurningum sem til hennar var beint, skriflega. Hvað varðar skrif um fortíð K, í fyrri matsgerð, geta matsmenn ekki séð að þau endurspegli óeðlilegt vægi miðað við það sem venja er í matsgerðum. Ekkert kemur fram sem bendir til að faðir, fremur en móðir kaupi telpuna til lags við sig. Hvað varðar að blanda telpunni í deilu foreldranna kemur fram í könnun matsmanna að báðir foreldrar virðast gera það með einum eða öðrum hætti. Hvað varðar að faðir hafi fengið að tjá sig meira um málið en móðir kom ekkert fram hjá móður að svo hefði verið í raun. 1. Tengsl barns við foreldra. Fram kemur í niðurstöðum tengslaprófs að faðir virðist vera tilfinningaleg lykilpersóna í huga X og hún sé háðust umönnun konu hans. Jafnframt kemur fram að barnið kýs að senda móður engin skilaboð. Þessi framgangsmáti endurspeglar hugsanlega staðfastan vilja barnsins til að búa á heimili föður, fremur en á heimili móður. Einnig má benda á að barnið er verulega háð konu föður um ýmsar grunnþarfir. Ekkert er um það að ræða hvað varðar sambýlismann móður, sem virðist skipta telpuna tiltölulega litlu máli. Þessar niðurstöður eru í ágætu samræmi við þær niðurstöður sem fram komu í fyrri matsgerð. 2. Persónulegir eiginleikar og hagir foreldra. Greindarpróf Wechslers gefur til kynna að faðir sé eðlilega greindur, en að greind móður sé í neðri mörkum meðalgreindar. Það er í góður samræmi við niðurstöðu við greindarpróf Ravens sem lagt var fyrir foreldra í fyrra mati. Yfirmatsmenn gera engar athugsemdir við niðurstöðu persónuleikaprófa sem lögð voru fyrir foreldra í undirmati, en lögðu fyrir móður persónuleikapróf sem ekki var lagt fyrir hana í fyrri matsgerð. Persónuleikapróf hjá föður sýnir vel aðlagaðan mann sem getur tekist á við vanda hversdagslífsins, hann hefur jákvæða sjálfsmynd, laus við alvarleg streitueinkenni og því í góðu andlegu jafnvægi. Persónuleikapróf hjá móður bendir til að hún finni fyrir talsverðum sálrænum vanda og eigi í erfiðleikum með að takast á við álag. Hún á erfitt með að sýna ákveðni og fylgja málum eftir og hefur lítið sjálfstraust. Jafnframt koma fram merki um ákveðinn skort á tilfinningalegu innsæi. Niðurstöður sálfræðilegra prófa eru í ágætu samræmi við niðurstöður viðtala matsmanna við foreldra. Af þessu má ætla að faðir hafi meiri burði en móðir til að hvetja barn sitt og örva, setja því mörk og veita því stöðugleika. Hann virðist hafa, fremur en móðir, eðlilegan metnað fyrir sína hönd og barna sinn, hefur ákveðna framtíðarsýn er varðar nám og er umhugað um fjárhagslegt sjálfstæði. Vegna þessa má ætla að faðir sé hæfari til að fara með forsjá barnsins. Óskir barnsins. Fram kemur í þessari athugun að telpan lætur í ljós, með endurteknum og að því er virðist hreinskilnum hætti, vilja til að búa hjá föður og konu hans. Breyting á umhverfi. Barnið er hagvant á báðum heimilum sínum og breytingar á búsetu ekki talin muni raska tilfinningalegu jafnvægi, né félagslegu, enda á hún vinkonur á báðum stöðum. Verði um breytingu á forsjá er líklegt að barnið skipti um skóla. Persónulegir eiginleikar barnsins, sem hefur verið lýst í báðum matsgerðum eru með þeim hætti að hún mun ráða vel við þá flutninga. Systkinahópur. Barnið á systkini á báðum heimilum, eitt á heimili föður og tvö á heimili móður. Ekkert bendir til annars en hún sé í ágætum tengslum við þessi systkini. Yfirmatsmenn telja það ekki hafa sérstaka þýðingu fyrir úrlausn málsins. Dagleg umönnun og umsjá. Dagleg umönnun og umsjá hefur dreifst á báða foreldra, þó mismikið eftir tímabilum. Athugun bendir til að telpan sé í þörf fyrir mjög ákveðinn ramma sem faðir og hans kona virðast betur í stakk búin til að mynda og fylgja eftir uppeldisreglum. Húsnæðismál. Húsnæðismál beggja eru í lagi. Liðsinni vandamanna og nýr maki. Í yfirmati kemur fram, sem og í undirmati, að telpan er í mun sterkari tengslum við maka föður, en maka móður. Að auki virðist, samkvæmt fyrra mati, föðurfólkið standa telpunni nær. Ljóst er að frá fyrstu tíð komu föðurforeldrar, að minnsta kosti föðurmóðir, mjög sterkt inn í umönnun barnsins. Að þess leyti er óljósara um vægi móðurforeldra í lífi barnsins. Umgengni barns og forsjárlauss foreldris. Mikilvægt er að barninu sé gert kleift að eiga ríka umgengni við það foreldri sem ekki fer með forsjá þess. Stefnandi byggir á því að hagsmunum barnsins sé miklum mun betur borgið með búsetu hjá honum. Stúlkan sé tengd honum og konu hans traustum böndum og geti þau veitt telpunni stöðugleika í uppeldisumhverfi sem hún þurfi mjög mikið á að halda. Telpan hafi mátt búa við mikinn óstöðugleika hjá stefndu, sem flytji mjög oft og haldist illa í vinnu. Telpunni líði ekki vel í því uppeldisumhverfi sem hún búi við hjá móður sinni. Áréttað er að stefnandi búi við góðar aðstæður til að hafa forsjána á hendi. Hann sé í hjúskap og hafi sambúð hans og konu hans staðið í nokkur ár og eigi þau eitt barn saman. Þau búi í eigin húsnæði þar sem telpan hafi sérherbergi og eigi margar góðar vinkonur í hverfinu. Telpan vilji fara í skóla í [...] með vinkonum sínum en hún eigi ekki sambærilegan vinkvennahóp í nágrenni við stefndu. Stefnandi sé fjárhagslega miklu betur stæður en stefnda. Hann sé [...] og kona hans [...]. Vegna menntunar sinnar eigi þau auðvelt með að fá og vera í góðri vinnu. Stefnandi njóti góðs stuðnings stórfjölskyldu sinnar og sé telpan í góðu sambandi við hana. Þá séu tengsl telpunnar við eiginkonu stefnanda sérstaklega góð. Vísað er til þess að stefnandi greiði allt sem viðkomi telpunni, utan fötin sem hún noti hjá stefndu. Þannig greiði hann kostnað vegna útifatnaðar, skóladót, lyf, lækniskostnað o.fl. Telpan sé með astma og þurfi reglulega lyf. Vegna sjúkdóms hennar sé mikilvægt að veita henni stöðugleika í uppeldisumhverfi sem hann hafi miklum mun betri möguleika á að bjóða henni en stefnda. Stefnda byggir á því að það sé barninu fyrir bestu að hún fari áfram með forsjá þess. Mjög góð tengsl séu milli þeirra og ekkert bendi til annars en að stúlkan vilji áfram búa hjá henni og yngri systur sinni, sem sé stúlkunni afar kær. Þá segir í greinargerð stefndu, sem dagsett er 7. júní 2006: Aðstæður stefndu eru ágætar. Hún býr í leiguíbúð í [...] og hefur búið þar síðan hún flutti frá [...] en þar bjó hún í eitt og hálft ár. [X] gjörþekkir heimilið og allar aðstæður þar og á sitt eigið herbergi. Stefnda á von á því að flytjast í stærra húsnæði seinni partinn í sumar til þess að hafa rýmra pláss fyrir sig og dæturnar. Stefnda hefur síðan hún lauk fæðingarorlofi yngri dóttur sinnar, sem fædd er [...] 2004, verið í fastri vinnu og gengur vel. Hún byrjaði að starfa á næturvöktum en fann fljótlega að það gekk ekki upp og er vinnutími hennar frá 8-4 alla virka daga. Stefnda kveður því alrangt það sem stefnandi heldur fram í stefnu að hún haldist illa í vinnu. Stefnda er ekki í sambúð og hefur ekki verið frá því í maí 2005. Yngri bróðir fyrrverandi sambýlismanns hennar býr hins vegar á heimilinu en hann leigir herbergi hjá henni. Staðhæft er að minnsta röskun hafi í för með sér að stefnda hafi forsjá dóttur sinnar í sínum höndum. Stúlkan hafi ávallt notið forsjá móður sinnar og hafi því búið hjá henni alla tíð. Stefnda hafi, frekar en stefnandi, þá persónulegu eiginleika sem þurfi til að annast dóttur þeirra enda þekki hún stúlkuna og allar hennar þarfir mun betur en stefnandi. Þá hafi hún stuðning stórfjölskyldu sinnar rétt eins og stefnandi. Fari svo að stefndu verði dæmd forsjá dóttur sinnar, er haft að orði, að stefnda muni halda áfram að stuðla að ríflegri umgengni dóttur sinnar við stefnanda, enda telji hún mikilvægt að halda þeim góðu tengslum sem stúlkan á við föðurfólk sitt. Óskað er eftir því að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar í samræmi við 4. mgr. 34. gr. og 1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þorgeir Magnússon sálfræðingur gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa unnið sálfræðilega álitsgerð, sem fram kemur á dskj. nr. 13. Hann sagði m.a. að hann teldi stefnanda heldur hæfari en stefndu til að fara með forsjá dóttur aðila, X. Aðspurður kvaðst Þorgeir ekki telja það nauðsynlegt að faðir barnsins fengi forsjá þess. Bæði faðir og móðir barnsins væru hæf til að fara með forsjá þess. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann tjáði sig um málið og svaraði spurningum lögmanns síns og lögmanns gagnaðila. Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur gaf skýrslu fyrir rétti. Hún staðfesti að hafa, ásamt Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingi, unnið sálfræðilega álitsgerð, yfirmat, sem fram kemur á dskj. nr. 15. Hún sagði m.a. að hún teldi báða aðila hæfa til að hafa forsjá dóttur aðila, X, en stefnandi væri hæfari til þess. Spurt var hvort eitthvað réttlætti eða kallaði á að forsjá barnsins yrði færð frá móður til föður. Ragna sagði að það væri ósk barnsins. Svo virtist sem barninu liði betur hjá föður sínum. Aðstæður væru betri hjá honum. Aðalsteinn Sigfússon sálfræðingur gaf skýrslu símleiðis. Hann staðfesti að hafa, ásamt Rögnu Ólafsdóttur sálfræðingi, unnið yfirmatið sem fram kemur á dskj. nr. 15. Hann sagði m. a. að þau hafi talið föður heldur hæfari en móður til að hafa forsjá barnsins. Hins vegar hafi þau ekki talið móðurina vanhæfa til þess. Spurt var hvort eitthvað væri sem kallaði sérstaklega á breytingu á forsjá barnsins. Aðalsteinn sagði m.a. að heimili föður virtist hæfa barninu betur en heimili móður. Þá hafi telpan lýst því ákveðið yfir að hún vildi heldur vera hjá föður sínum. Erfitt væri þó að fullyrða að nauðsynlegt væri fyrir velferð barnsins að faðirinn tæki við forsjá barnsins af móðurinni. Stefnda gaf skýrslu fyrir rétti. Hún tjáði sig um málið og svaraði spurningum lögmanns síns og lögmanns gagnaðila. Þá gáfu Y, eiginkona stefnanda, og Z, sambýlismaður stefndu, skýrslur fyrir rétti. Ályktunarorð: Í ágreiningsmáli foreldra um forsjá barns verður að kveða á um hjá hvoru foreldri forsjá barnsins verði, eftir því sem barni er fyrir bestu, sbr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Með öðrum orðum verða hagsmunir og þarfir barnsins framar öðru að ráða hvort foreldri fer með forsjá þess. Þrír sálfræðingar, sem dómkvaddir voru til að meta forsjáhæfi aðila, tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla o.fl., telja, að bæði faðir og móðir barnsins séu hæf til að fara með forsjá þess. En svo sem tjáð var og rökstutt í matsgerðum sálfræðinganna, og áður greinir í lýsingu málavaxta, telja þeir þó hæfi föður barnsins meira til að fara með forsjá þess en hæfi móður. Þótt móðir barnsins hafi ein haft forsjá þess hingað til og ætla megi að ekki sé nauðsynlegt fyrir velferð barnsins að faðir þess, stefnandi, taki við forsjánni, verður að virða, að gögn málsins benda eindregið til þess að heimili föður barnsins sé hagstæðara barninu en heimili móður. Að öllu öðru virtu eru heldur ekki ótvíræðar ástæður né augljós rök fyrir því að hafna kröfu stefnanda um að hann verði með dómi falin forsjá dóttur sinnar, X. Í samræmi við að stefnandi fari með forsjá barnsins verður ákveðið að stefnda, móðir barnsins, greiði einfalt meðlag með dóttur sinni eins og það er ákveðið á hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar frá dómsuppsögu að telja til fullnaðs 18 ára aldurs stúlkunnar, sbr. 2. mgr. 55. gr. barnalaga nr. 76/2003. Báðir aðilar krefjast þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið. Samkomulag hefur oftast verið með aðilum um inntak umgengnisréttar stefnanda við barnið og verður ekki annað ætlað en að barninu sé fyrir bestu að inntak umgengnisréttar stefndu við barnið verði ákveðið með samkomulagi aðila. Hafnað er því að taka ákvörðun með dómi um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið, sbr. 2. ml. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, sem hæfileg þykir 489.000 krónur. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefnandi, M, skal fara með forsjá dóttur sinnar, X. Stefnda, K, greiði einfalt meðlag með dóttur sinni, X, frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs stúlkunnar. Hafnað er að taka ákvörðun um inntak umgengnisréttar stefndu við barnið. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, 489.000 krónur. Áfrýjun dóms frestar réttaráhrifum hans.
Mál nr. 492/2005
Kærumál Ákæruvald Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Höfðað var opinbert mál á hendur A, B, C, D, E og F og var ákæra í málinu í 40 liðum. Var 32 liðum ákærunnar vísað frá dómi þannig að eftir stóðu 8 liðir. Ríkislögreglustjóri óskaði eftir því við ríkissaksóknara að hann tæki til athugunar þau gögn sem legið hafi að baki þeim 32 ákæruliðum, sem vísað hafði verið frá dómi, til að ganga úr skugga um það hvort efni væri til að höfða mál að nýju á grundvelli þeirra. Ríkissaksóknari taldi sig ekki bæran til að stýra umræddri athugun og óskaði eftir við dómsmálaráðherra að settur yrði annar löghæfur maður til verksins. Skipaði dómsmálaráðherra S til að fara með málið. Í þinghaldi í máli vegna þeirra 8 ákæruliða sem ekki hafði samkvæmt framansögðu verið vísað frá dómi kom upp ágreiningur um það hvort S færi með ákæruvald í því máli einnig. Taldi héraðsdómari svo ekki vera og kvað upp úrskurð þar að lútandi. S kærði úrskurðinn til Hæstaréttar og krafðist viðurkenningar á því að hann hefði verið bær og haft almennt og sérstakt hæfi til að fara sem settur ríkissaksóknari með ákæruvald í sakamálinu í nefndu þinghaldi. Talið var að í opinberum málum gilti meginregla sú sem fram komi í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dómstólar verði ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem nauðsynlegt sé til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Yrði litið svo á að settan saksóknara hafi af einhverjum ástæðum skort hæfi til að fara með málið í umræddu þinghaldi eða síðar, yrði að líta svo á að ekki hefði verið mætt í þinghaldið af hálfu ákæruvaldsins. Var talið að í málinu hefði ekki á þetta reynt, heldur hefðu aðeins verið settar fram kröfur af hálfu ákæruvalds, sem fælu í sér beiðni um að dómstólar láti frá sér fara almenna staðfestingu á því að settur ríkissaksóknari sé bær til að fara með ákæruvald í málinu, svo og um almennt og sérstakt hæfi hans til þess. Á kröfur sem þessar yrði samkvæmt áðurgreindri reglu ekki felldur dómur og bæri því af sjálfsdáðum að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Settur ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2005, þar sem kveðið var á um það að Sigurður Tómas Magnússon, settur ríkissaksóknari, væri ekki bær til að fara með ákæruvald í þeim hluta máls á hendur varnaraðilum, sem ekki var vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar 10. október 2005. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og staðfest að „Sigurður Tómas Magnússon hafi verið bær og haft almennt og sérstakt hæfi til þess að fara sem settur ríkissaksóknari með ákæruvald í sakamálinu nr. 1026/2005 í þinghaldi 16. nóvember 2005.“ Til vara er þess krafist að staðfest verði að settur ríkissaksóknari sé bær og hafi almennt og sérstakt hæfi til að fara með ákæruvald í málinu frá og með 24. nóvember 2005. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Þá krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar. I. Með ákæru 1. júlí 2005 höfðaði ríkislögreglustjóri mál á hendur varnaraðilum, þar sem þau voru borin sökum samkvæmt 40 liðum hennar. Málið var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 17. ágúst sama ár. Með úrskurði 20. september 2005 vísaði héraðsdómari málinu frá dómi vegna annmarka, sem ákæran þótti haldin. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar, sem með dómi 10. október 2005 í máli nr. 420/2005 staðfesti niðurstöðu héraðsdómara að því er varðaði 32 liði ákærunnar, en lagði á hinn bóginn fyrir dóminn að taka til efnismeðferðar sakargiftir á hendur varnaraðilum samkvæmt átta liðum hennar. Með bréfi til dóms- og kirkjumálaráðherra 13. október 2005 greindi ríkissaksóknari frá því að 11. sama mánaðar hafi hann að beiðni ríkislögreglustjóra ákveðið samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 19/1991 „að taka til athugunar þau gögn málsins sem liggja að baki ákæruliðunum 32 til þess að ganga úr skugga um hvort efni væri til þess að höfða mál að nýju á grundvelli þeirra gagna.“ Kvaðst ríkissaksóknari síðan hafa orðið þess var að óhlutdrægni hans væri dregin í efa af ástæðum, sem nánar voru raktar í bréfinu. Af þeim sökum tilkynnti hann ráðherra að hann teldi sig „ekki bæran til að stýra athugun á áðurnefndum gögnum og taka síðan ákvörðun um afgreiðslu málsins sem ríkissaksóknari. Er því nauðsynlegt að settur verði annar löghæfur maður til þess verkefnis ...“. Í framhaldi af þessu var Sigurður Tómas Magnússon settur ríkissaksóknari með bréfi dóms- og kirkjumálaráðherra 21. október 2005 „til að fara með framangreint mál og taka sem ríkissaksóknari allar þær ákvarðanir sem máli þessu tengjast þar með talið að fara með heimildir ríkissaksóknara varðandi þau ákæruefni sem eftir standa í málinu nr. 420/2005.“ Ríkislögreglustjóri fór þess á leit við settan ríkissaksóknara í bréfi 15. nóvember 2005 að hann tæki við rekstri málsins nr. 1026/2005 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem til meðferðar voru þeir átta liðir ákærunnar 1. júlí 2005, sem ekki hafði verið vísað frá dómi. Settur ríkissaksóknari varð við þeirri ósk samdægurs og mætti hann af hálfu ákæruvaldsins þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 16. nóvember 2005. Dómurinn beindi þá til verjenda varnaraðila og setts ríkissaksóknara að málið yrði reifað með tilliti til þess hvort sá síðastnefndi væri bær til að fara með þennan hluta málsins, þar sem álitamál gæti verið hvort ríkissaksóknari hefði vikið sæti að þessu leyti og kynnu því að hafa brostið skilyrði til að setja annan mann í hans stað. Verjendur létu í ljós þá afstöðu að settur ríkissaksóknari væri ekki bær til að fara með þennan hluta málsins af framangreindri ástæðu, en ef ekki yrði á það fallist væri því haldið fram að dóms- og kirkjumálaráðherra hafi verið vanhæfur til að setja ríkissaksóknara til að fara með málið að þessu leyti. Settur ríkissaksóknari krafðist þess á hinn bóginn að úrskurðað yrði að hann væri bær til að fara með málið og að það fengi efnismeðferð fyrir dómi. Einnig krafðist hann þess að úrskurðað yrði að dóms- og kirkjumálaráðherra hefði ekki brostið hæfi til að setja ríkissaksóknara. Með hinum kærða úrskurði var sem áður greinir kveðið á um að settur ríkissaksóknari væri ekki bær til að fara með ákæruvald í þeim hluta málsins, sem rekinn væri fyrir dómi á grundvelli þeirra átta liða, sem eftir stæðu af ákærunni 1. júlí 2005. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar ritaði dóms- og kirkjumálaráðherra bréf 24. nóvember 2005 til ríkissaksóknara, þar sem óskað var eftir því að hann upplýsti og staðfesti eftir atvikum formlega að hann hefði vikið sæti að því er varðar heimildir ríkissaksóknara gagnvart ríkislögreglustjóra í þeim þætti máls ákæruvaldsins á hendur varnaraðilum, sem rekið væri fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Ríkissaksóknari staðfesti samdægurs með bréfi til ráðherra að hann hefði ekki einungis vikið sæti vegna athugunar á gögnum, sem legið hefðu að baki þeim hluta málsins samkvæmt ákæru 1. júlí 2005, sem vísað hefði verið frá héraðsdómi, heldur einnig vegna þeirra ákæruliða, sem enn væru til meðferðar fyrir dómi. Með bréfi til setts ríkissaksóknara, sem einnig var ritað 24. nóvember 2005, áréttaði síðan ráðherra að hann færi með heimildir ríkissaksóknara í þeim hluta málsins, sem væri rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. II. Eins og ráðið verður af framansögðu greinir aðilana á um það hvort ríkissaksóknari hafi 13. október 2005 jafnframt vikið sæti í máli varnaraðila að því er varðaði þann hluta þess, sem rekinn er fyrir héraðsdómi á grundvelli átta liða ákærunnar 1. júlí 2005, og hvort Sigurður Tómas Magnússon hafi af þeim sökum réttilega verið settur ríkissaksóknari til að fara með málið að því leyti. Einnig deila aðilarnir um hvort dóms- og kirkjumálaráðherra hafi verið vanhæfur vegna ákvæða 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 til að setja ríkissaksóknara í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða dómstólar ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Sú meginregla réttarfars, sem ákvæði þetta er reist á, gildir jöfnum höndum um einkamál og opinber mál. Bresti settan ríkissaksóknara af annarri hvorri framangreindra ástæðna vald til að fara með málið, sem nú er rekið fyrir dómi, yrði að líta svo á að ekki hafi verið mætt af hálfu ákæruvaldsins þegar það var tekið fyrir á dómþingi 16. nóvember 2005 eða að svo fari í síðara þinghaldi, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 19/1991. Í málinu reynir ekki á þetta, heldur eru settar fram kröfur af hálfu ákæruvaldsins, sem fela í sér beiðni um að dómstólar láti einungis frá sér fara almenna staðfestingu á því að settur ríkissaksóknari sé bær til að fara með ákæruvald í málinu, svo og um almennt og sérstakt hæfi hans til þess. Á kröfur sem þessar verður samkvæmt framansögðu ekki felldur dómur. Ber því af sjálfsdáðum að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 385/2017
Lánssamningur Ábyrgð Afturvirkni laga Fyrning Frávísunarkröfu hafnað
L höfðaði mál gegn M til heimtu skuldar samkvæmt níu skuldabréfum sem H gaf út á árunum 1986 til 1989 og M hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok H voru árið 1989 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1994 hóf H nám að nýju og gaf hún þá út skuldabréf til L sem M gekkst einnig í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvaðst hafa hætt tilraunum til innheimtu á skuld samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2012. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2013 mál til heimtu hennar á hendur H og M en því var vísað frá héraðsdómi. Höfðaði L síðan mál þetta á hendur M á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur H samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2002. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á hendur M árið 2013 hefði löngu verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var M því sýknuð af kröfu L.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnssonog Viðar Már Matthíasson.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjandaverði gert að greiða sér 4.013.038 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. ágúst 2013 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. ágúst 2017. Húnkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur um sýknu hennar af kröfu aðaláfrýjanda en aðþví frágengnu að fjárhæð þeirrar kröfu verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefsthún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins tók Hjördís Brynja Mörtudóttir námslán hjá aðaláfrýjandaá árunum 1986 til 1989 og gaf út vegna þeirra níu skuldabréf sem hvert um sigvar auðkennt með bókstafnum T og mismunandi númerum eins og nánar er rakið íhinum áfrýjaða dómi. Gagnáfrýjandi gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrirendurgreiðslu lána samkvæmt skuldabréfunum öllum, en hún er móðir lántakanda. Samkvæmtskilmálum skuldabréfanna sem gefin voru út á grundvelli þágildandi laga nr.72/1982 um námslán og námsstyrki var fjárhæð þeirra bundin lánskjaravísitölu enþau báru ekki vexti. Endurgreiðsla láns átti að hefjast þremur árum eftirnámslok og fara fram með árlegum greiðslum sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi,annars vegar sem föst greiðsla með tiltekinni fjárhæð sem skyldi innt af hendi1. mars ár hvert og hins vegar sem svonefnd viðbótargreiðsla sem tæki á nánartiltekinn hátt mið af útsvarsstofni lánþegans á næsta ári á undan, en standaátti skil á henni 1. september á hverju ári. Ljúka átti endurgreiðslu lánsins á40 árum en dygðu ekki afborganir fyrir fullri greiðslu áttu eftirstöðvarskuldar að falla niður að þeim tíma liðnum. Í skuldabréfunum sagði aðendurgreiðslur væru lögtakskræfar ef vanskil yrðu. Þá sagði enn fremur að stæðilántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma væri lánið alltgjaldfallið án uppsagnar. Í samræmi við 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 ákvað aðaláfrýjandiað námslok Hjördísar hafi orðið vorið 1989 en við þau voru lánin sameinuð íeitt lán sem fékk númerið S-921293. Virðist fjárhæð lánsins hafa þannig numið1.635.173 krónum að meðtöldum áföllnum verðbótum á fyrsta gjalddaga þess 1.mars 1992. Vanskil urðu á greiðslu þeirrar afborgunar og jafnframt þeirrarnæstu 1. september sama ár en þær voru á hinn bóginn greiddar 12. nóvember 1993.Þá kveður aðaláfrýjandi Hjördísi hafa fengið hjá sér undanþágu frá afborgunumaf láninu sem voru á gjalddaga á árunum 1993 og 1994 vegna veikinda hennar ogbágrar stöðu, sbr. 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982, og hafi því lánið talistvera í skilum eftir greiðslurnar í nóvember 1993. Aðaláfrýjandi kveður Hjördísi hafa hafið nám að nýju á árinu 1994 og fengiðaf þeim sökum áfram undanþágu frá afborgunum eftir framangreindri heimild ámeðan það nám stóð yfir. Á þeim tíma höfðu lög nr. 21/1992 leyst af hólmiáðurnefnd lög nr. 72/1982 og tók Hjördís í nýju námi sínu frekari lán hjáaðaláfrýjanda sem lutu ákvæðum nýju laganna. Gaf Hjördís út í því skyniskuldabréf til aðaláfrýjanda 8. október 1994 sem fékk auðkennið R-010842 oggekkst gagnáfrýjandi í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld samkvæmt því auk þess semhún var umboðsmaður Hjördísar við lántöku í skjóli bréfsins. Fjárhæð skuldarsamkvæmt skuldabréfinu var bundin lánskjaravísitölu og átti að bera breytilegavexti sem yrðu þó ekki hærri en 3% á ári. Endurgreiðslur áttu að fara fram meðáþekkum hætti og lýst var í skuldabréfum fyrir eldri lánum Hjördísar og hefjasttveimur árum eftir námslok en miðað var þó við að lánið yrði endurgreitt aðfullu og var ekki settur hámarkstími til þess. Í skuldabréfinu var mælt fyrirum heimild til að gera fjárnám fyrir kröfu samkvæmt því án undangengins dómseða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og sagðiþar jafnframt að ef ekki yrði staðið í skilum með greiðslu afborgana væri lániðgjaldfellt án sérstakrar uppsagnar. Aðaláfrýjandi kveður Hjördísi hafa lokiðþessu nýja námi á árinu 1996 og hafi þá heildarfjárhæð lána til hennar í þvínámi, 2.096.488 krónur, verið fært inn á skuldabréf R-010842. Því til samræmishafi fyrsti gjalddagi afborgunar af því skuldabréfi átt að verða 1. mars 1999en afborganir af eldra láninu S-921293 að hefjast á ný 1. mars 1997. Hún hafi áhinn bóginn sótt um að verða undanþegin afborgunum af síðastnefnda láninu afheilsufarsástæðum á árunum 1997 og 1998 og hafi aðaláfrýjandi orðið við því.Í lögum nr. 21/1992 sem tóku samkvæmt framansögðu til skuldabréfsHjördísar frá 8. október 1994 var mælt svo fyrir í 18. gr. að væri skuldarisamkvæmt þeim lögum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982eða eldri lögum skyldi hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin hefðuverið eftir lögum nr. 21/1992 en greiðslur af eldri námsskuldum skyldu frestastþar til þau lán væru að fullu greidd. Þessu til samræmis kveðst aðaláfrýjandihafa krafið Hjördísi um afborganir eingöngu af skuldabréfi R-010842 frá og meðgjalddaga 1. mars 1999 en engra afborgana krafist af skuldabréfi S-921293 eftirað hann hafi fallist á umsókn hennar um að verða undanþegin þeim 1997 og 1998. Óumdeilter að gagnáfrýjanda var ekki kynnt þetta sem ábyrgðarmanni á skuld samkvæmtskuldabréfi S-921293. Eftir gögnum málsins greiddi Hjördís afborganir af skuldabréfiR-010842 á árunum 1999, 2000 og 2001 en upp frá því virðist það skuldabréf hafaverið í vanskilum. Með beiðni 22. nóvember 2004 leitaði aðaláfrýjandi eftirfjárnámi hjá bæði Hjördísi og gagnáfrýjanda fyrir skuld samkvæmt skuldabréfiR-010842 sem hann kvað þá vera að höfuðstól 2.691.589 krónur. Fjárnám var gertá þessum grunni í fasteign gagnáfrýjanda 15. desember 2004 en aðaláfrýjandifylgdi því ekki frekar eftir með kröfu um nauðungarsölu á eigninni. Þá varfjárnám gert eftir þessari beiðni hjá Hjördísi 9. janúar 2006 og lauk því ánárangurs en aðaláfrýjandi segir hana hafa í nokkur skipti innt af hendigreiðslur inn á skuld sína, síðast í apríl 2007. Aðaláfrýjandi kveðst hafa hætttilraunum til innheimtu á skuld samkvæmt skuldabréfi R-010842 og sett hana „ásvokallaða kröfuvakt“. Í framhaldi af því hafi skuld samkvæmt skuldabréfiS-921293 verið tekin aftur til innheimtu og krafa verið gerð um greiðslu ágjalddaga 1. mars 2012. Ekkert hafi fengist greitt af skuldinni og höfðaðiaðaláfrýjandi því mál til heimtu hennar á hendur Hjördísi og gagnáfrýjanda 12.ágúst og 11. september 2013. Því máli var vísað frá héraðsdómi með dómiHæstaréttar 22. október 2015 í máli nr. 153/2015. Höfðaði aðaláfrýjandi þá málþetta gegn gagnáfrýjanda um sömu kröfu 15. apríl 2016.IIFyrir héraðsdómi gerði gagnáfrýjandi þá kröfu að máli þessu yrði vísaðfrá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 17. nóvember 2016. Gagnáfrýjandileitar nú endurskoðunar þeirrar niðurstöðu með aðalkröfu sinni hér fyrir dómi.Fallist er á það með aðaláfrýjanda að hann hafi nægilega bætt úr þeirrivanreifun sem varð til þess að fyrra máli hans var vísað frá héraðsdómi. Ekkiverður litið svo á að aðaláfrýjandi sé hér bundinn af þeim grundvelli sem hann lagðiað fyrra máli sínu og geti ekki af þeim sökum haft nú uppi frekari málsástæður enhann gerði þar. Er þá til þess að líta að í fyrra málinu fékkst ekki efnislegúrlausn um kröfur aðaláfrýjanda og hefur því dómur Hæstaréttar 2. apríl 2004 ímáli nr. 100/2004 ekki fordæmisgildi hér. Er því hafnað kröfu gagnáfrýjanda umað málinu verði vísað frá héraðsdómi.IIIVið úrlausn málsins verður að gæta að því að réttarsamband aðilanna semmál þetta varðar myndaðist með því að gagnáfrýjandi gekkst með áritun á níuskuldabréf sem Hjördís Brynja Mörtudóttir gaf út í tímabilinu frá 24. febrúar1986 til 17. apríl 1989 undir sjálfskuldarábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda ákröfum hans á hendur Hjördísi um endurgreiðslu námslána samkvæmt þeimskuldabréfum. Réttarsamband þetta réðist af ákvæðum skuldabréfanna og hafðitekið á sig fullnaðarmynd þegar þau höfðu verið gefin út. Gat gagnáfrýjandiþannig gengið út frá því að ábyrgð hennar tæki til greiðslu afborgana sem eftirnánari fyrirmælum í skuldabréfunum yrðu reiknaðar út tvívegis á ári á tímabilisem hæfist þremur árum eftir að Hjördís lyki námi og staðið gæti síðan aðhámarki í 40 ár, að gættu því að endurgreiðslum gæti lokið á skemmri tíma,vanskil á greiðslu afborgunar hefðu sjálfkrafa í för með sér að allareftirstöðvar skuldarinnar féllu í gjalddaga og aðaláfrýjandi gæti orðið viðumsókn Hjördísar um að veita undanþágu frá árlegri endurgreiðslu af sérstökumástæðum sem greindi í 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982. Með áðurnefndri 18. gr.laga nr. 21/1992 sem tók gildi 29. maí 1992 greip á hinn bóginn löggjafinn tilíhlutunar í þetta réttarsamband með því að færa aftur um óákveðinn tímaupphafsmark tímabils endurgreiðslna aðalskuldarans af skuldabréfunum. Eftirmeginreglum kröfuréttar getur krafa á hendur ábyrgðarmanni ekki orðið gjaldkræffyrr en aðalskuldari lætur hjá líða að standa skil á greiðslu afborgunar ágjalddaga hennar og hafði þannig lagaákvæði þetta sjálfkrafa þau áhrif aðeinnig var því slegið á frest að krafa aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjandagæti orðið gjaldkræf. Með því að þessar gerðir löggjafans sem handhafaríkisvalds lutu að réttarsambandi einstaklings við aðaláfrýjanda, sem heyrirundir framkvæmdarvald ríkisins og er borinn uppi af fé þess, verður að skýra ogbeita ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 á þann hátt sem gagnáfrýjanda geturtalist hagfelldastur, þar á meðal með tilliti til fyrningar kröfu aðaláfrýjandaá hendur henni.Í 18. gr. laga nr. 21/1992, sbr. nú 2. mgr. sömu lagagreinar eftir aðhenni var breytt með 6. gr. laga nr. 140/2004, var sem áður segir mælt fyrir umað stæði lántaki í skuld við aðaláfrýjanda vegna námslána sem tekin voru eftirreglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftirreglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem laut ákvæðum laga nr. 21/1992fyrst endurgreidd að fullu og greiðslur af eldri skuldinni frestast þar til þaðhefði verið gert. Þessi fyrirmæli tóku þannig eingöngu mið af tilvikum þar semskuld við aðaláfrýjanda vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greiddað fullu, en hvergi var nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni tilinnheimtu á þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar aðkoma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd.Ófært er að aðaláfrýjandi geti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað vartil í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími getitalist vera kominn að hefja megi innheimtu á henni vegna árangurslausrarinnheimtu á yngri skuld. Verður því að gættu öllu framangreindu að leggja tilgrundvallar að það hefði aðaláfrýjanda borið að gera þegar eftirstöðvar kröfuhans á hendur Hjördísi samkvæmt skuldabréfi R-010842 voru allar gjaldfallnareftir hljóðan bréfsins vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga 1. mars2002. Þegar aðaláfrýjandi höfðaði fyrrnefnt mál gegn gagnáfrýjanda á árinu 2013var löngu liðinn fjögurra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda,sem hér á við samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði gagnáfrýjanda, MörtuGunnlaugu Ragnarsdóttur, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 27. apríl 2017. Þetta mál, sem vartekið til dóms 6. mars 2017, er höfðað af Lánasjóði íslenskra náms­manna, kt. 710169-0989, Borgartúni 21,Reykjavík, með stefnu birtri 15. apríl 2016 á hendur Mörtu Gunn­laugu Ragnarsdóttur, kt. [...], Fagra­hjalla 30,Kópavogi. Stefnandikrefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða honum 4.013.038 kr. ásamtdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr.38/2001, frá 17. ágúst 2013 til greiðsludags. Stefnandikrefst einnig málskostnaðar að skað­lausu úr hendi stefndu, að við­bættum 24%virðisaukaskatti. Stefnda krefstaðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Tilvara krefst hún þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar veru­lega. Íbáðum tilvikum krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda að teknu til­lititil virðisaukaskatts á lögmannsþóknun.Málsatvik Krafastefnanda á hendur stefndu Mörtu Gunnlaugu Ragn­ars­dóttur byggist á náms­lánumsem dóttir hennar, Hjör­dís Brynja Mörtudóttir, tók hjá stefn­anda en stefndatók á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu þeirra. Lántakinn stofnaði til skuldar­innará árabilinu 1986-1989 með því að gefa út níu skulda­bréf sem báru eftirtalinnúmer og námu hvert um sig þeirri fjárhæð sem við númerið er greind: T-57325:143.200 kr., T-63046: 64.126 kr., T-93938: 65.537 kr., T-96800: 46.024 kr.,T-96799: 11.200 kr., T-98964: 114.503 kr., T-103497: 71.547 kr., T-114796:292.917 kr. og T-126228: 195.400 kr. Stefnda Marta tók á sig sjálf­skuld­ar­ábyrgðfyrir greiðslu allra bréf­anna. Að námi lántaka loknu voru þessinámslán sam­einuð og þeim gefið nýtt sam­eig­in­legt númer, S-921293. T-skulda­bréfinvoru þannig inn­heimt öll í einu undir einu sam­eig­in­legu lánsnúmeri. Að sögnstefnanda var það til hagræðis bæði fyrir hann og aðal­skuld­ara láns­ins, lán­tak­ann. Umþessi námslán Hjördísar giltu fyrirmæli laga nr. 72/1982, um náms­lán og náms­styrki.Helstu efnisatriði laganna um end­ur­greiðslu lána samkvæmt þeim lögum erutekin upp í skilmála skulda­bréfanna auk þess sem áréttað er í loka­máls­liðskilmál­anna að um skuldabréfið gildi ákvæði II. kafla laga nr. 72/1982. Samkvæmt3. mgr. 7. gr. laganna skyldi fyrsta afborgun námsláns vera þremur árum eftirnámslok. Sam­kvæmt 1. mgr. 8. gr. þeirra skyldi náms­maður greiða tvær afborg­aniraf náms­lán­inu á ári. Lántakiafhenti stefnanda ekki staðfestingu á til­skildum náms­árangri á vor­önn 1989vegna veikinda. Að sögn stefnanda ákvað stjórn hans að falla frá sér­stakri inn­heimtuvegna ofgreiðslu námslána á því námsári, eins og fram lögð gögn sýni. Skulda­bréfvegna vor­annar 1989 hafi því verið innheimt sem hluti S-láns Hjör­dísar. Stefnandivísar til þess að námslok miðist almennt við síðustu fyrirgreiðslu stefn­anda(útborgun láns) til lán­taka. Í tilviki Hjördísar var það árið 1989 og varfyrsta afborgun náms­láns hennar reiknuð og krafin 1. mars 1992. Sú afborgunvar í van­skilum þegar seinni afborgun árs­ins 1992 féll í gjalddaga 1.september 1992. Lánið var þá sent í innheimtu til Lög­manns­stofu ArnmundarBackman hrl. Í öllum skulda­bréf­unum níu var sam­hljóða skil­máli þess efnisað lánið félli sjálfkrafa í gjalddaga án upp­sagnar stæði lán­taki ekki ískilum með greiðslu afborgana á réttum tíma. Þóttbáðar afborganir ársins 1992 hafi fallið í gjalddaga og þrátt fyrir heimild tilgjaldfellingar í skilmálum skuldabréfsins gjaldfelldi stefnandi ekki lánið oghóf ekki inn­heimtu­aðgerðir á hendur stefndu á þessum tíma. Hjördíshugði á frek­ara nám haustið 1993. Skil­yrði þess að stefnandi gæti veitt lán­þegameð eldri námslán ný náms­lán var að eldri námslán væru í skilum. Gjald­fallnarafborganir voru því greiddar stefnanda 12. nóv­em­ber 1993. Stefnandiáréttar að þegar á þessum tíma hafi það verið rótgróin stjórn­sýslu­venja hjáhonum að heimila lán­þegum að koma námslánum sínum í skil og halda áfram aðgreiða af námsláni í sam­ræmi við lögbundin greiðslukjör, þótt lán hafi gjald­falliðhvort sem er vegna sjálf­krafa gjald­fellingar eða á grundvelli sérstakrar til­kynn­ingarstefnanda til lántakans. Hjördísgreind­ist með alvarlegan sjúk­dóm á árinu 1992. Reiknuðvar út afborgun af námsláni hennar á báðum gjalddögum ársins 1993 (gjald­dagivar myndaður) og fékk hún greiðslu afborgananna fellda niður. Ný lög um námslán,nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, tóku gildi 29. maí 1992. Hjördís hóf nám að nýju árið1994. Af þeim sökum frestuðust afborganir af náms­láni hennar (S-láni) ísamræmi við heimild 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982, um náms­lán og náms­styrki. Tilþess að kosta hið nýja nám tók Hjördís lán hjá stefnanda og giltu um það lánnýju lögin nr. 21/1992. Stefnda Marta tók einnig á sig sjálf­skuld­ar­ábyrgð ágreiðslu þessa láns Hjördísar, sem fékk lánsnúmerið R-010842. Stefnda Marta vareinnig til­greind sem umboðsmaður Hjördísar í láns­umsókninni. Í 18. gr. laga nr. 21/1992, semgiltu um R-lán Hjördísar, var mælt fyrir um að inn­heimta R-lána hefði for­gangframar inn­heimtu eldri námslána. Ákvæðið hljóðaði svo þegar stefnda Martasótti um nýtt náms­lán fyrir hönd dóttur sinnar og gekkst á ný í sjálf­skuldar­ábyrgðfyrir hana:Efskuldari samkvæmt lögum þessum er jafnframt að endurgreiða námslán sam­kvæmtlögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skal hann fyrst endurgreiða að fullu lán semtekin eru samkvæmt þessum lögum. Greiðslur af eldri náms­skuldum frestast þartil lán samkvæmt þessum lögum eru að fullu greidd. Í úthlutunarreglum stefnandavegna námsársins 1993-1994 var í kafla 7.5 mælt fyrir um end­ur­greiðslu þegargreitt er af lánum eftir fleiri kerfum. Þar segir að þeir sem taki lán sam­kvæmtlögum nr. 21/1992 (R-lán) greiði fyrst afborganir og vexti af þeim lánum, enskuldi þeir eldri lán frestist afborganir þeirra þar til fyrrgreind R-lán eruað fullu greidd. Samhljóða ákvæði er í grein 7.6 í úthlutunarreglum náms­ár­anna1994-1995 og 1995-1996. Þareð Hjördís hafði fengið frest til að greiða af S-láni sínu vegna frek­ara námsbar henni að hefja endurgreiðslu þess láns að nýju eftir lok síðara náms semstjórn stefn­anda ákvarð­aði að væru árið 1996. Af þessum sökum var reiknuð útafborgun af S-láni hennar fyrir gjalddagann 1. mars 1997. Hjördís óskaði eftirfrestun þeirrar afborg­unar með bréfi dags. 14. júlí 1997. Stefnandi óskaðieftir við­bót­ar­upp­lýs­ingum með svar­bréfi viku síðar. Þau gögn bárust 13. ágúst1997 og var afborg­unum frestað af S-láninu vegna ársins 1997. Þávar reiknuð út afborgun af S-láni Hjördísar á gjalddaga 1. mars 1998. Í kjöl­fariðóskaði hún eftir fresti á endurgreiðslum vegna ársins 1998 og var einnig fall­istá þá beiðni hennar enda uppfyllti hún skilyrði laga fyrir frestun afborg­ana.Stefnandi vísar til þess að honum hafi, meðal annars á grundvellijafnræðisreglu stjórn­sýslu­réttar, borið að veita henni umbeð­inngreiðslufrest. Heimildir stjórnar hans til þess að veita frest á afborg­unumséu lög­bundnar og veiti stjórninni ekki svigrúm til mats­kenndra ákvarð­ana. EndurgreiðslurR-lánsins hófust 1. mars 1999, vegna fyrirmæla 18. gr. laga nr. 21/1992 umforgang þess gagnvart S-láni. Það var í samræmi við fyrir­mæli 4. mgr. 7. gr.laga nr. 21/1992 og skilmála R-lána skuldabréfsins. R-lánið var í skilum til 1.mars 2002 er það féll í gjalddaga. Í kjölfar vanskila fór lánið í inn­heimtuhjá Mandat lög­manns­stofu sem sendi Hjördísi og stefndu inn­heimtu­bréf vegnavan­skil­anna. Garðar Björg­vinsson fjármálaráðgjafi hafði áður haft sam­bandvið stefn­anda haustið 2002 vegna alvarlegra fjárhagsörðugleika Hjördísar áþeim tíma. Þegarþrír gjalddagar R-lánsins voru komnir í vanskil, 16. júní 2003, voru greiddar15.000 kr. inn á kröfuna. Fjárnámsbeiðni á hendur Hjördísi og stefndu Mörtu varsend sýslu­manni 22. nóvember 2004. Fjárnám var gert í fasteign stefndu Mörtuað Miklu­braut 5 í Reykjavík en Hjördís sinnti ekki boðun til fjárnáms. Íjanúar 2005 fékk Hjör­dís heimild stefnanda til að koma láninu í skil gegn þvíað greiða inn­heimtu­kostnað. Jafnframt var stefndu Mörtu lofað að því fjárnámisem gert hafði verið í fast­eign hennar yrði ekki þinglýst á meðan látið yrðireyna á það hvort Hjördís gæti efnt skil­yrði um greiðslu innheimtukostnaðar ogskuldbreytt náms­láninu í sam­ræmi við sam­þykki stefnanda. Í athugasemdum íinnheimtukerfi Mandat kemur fram að faðir Hjör­dísar hafi hringt í desember2005 og sagt hana ekk­ert geta greitt vegna veik­inda. Það var gert í kjölfarþess að Hjördís var boðuð í fjár­nám en árang­urs­laust fjár­nám var gert hjáhenni 9. janúar 2006. Íbyrjun febrúar 2006 hafði Hjördís samband við Mandat lögmannsstofu og ítrek­aðivilja sinn til að ganga frá skuldbreytingu lánsins. Hún greiddi 60.000 kr. inná máls­kostnað 10. febrúar 2006, 10.000 kr. í mars 2006 og 10.000 kr. í apríl2007. Hún greiddi ekki frekar inn á kröfuna og 25. september 2007 var fjárnámistefn­anda í fast­eign stefndu Mörtu frá 15. desember 2004 þinglýst. Aðsögn stefnanda hafði hann, þegar á þessum tíma, um langt árabil fylgt því verk­lagivið innheimtu á hendur ábyrgðar­mönnum að krefjast ekki nauðungarsölu fast­eignarþar sem ábyrgðarmaður hélt heim­ili sitt. Í samræmi við þá stjórn­sýslu­fram­kvæmdvar ekki krafist nauð­ungar­sölu á fast­eign stefndu. Réttaráhrif þinglýsingarfjár­náms­ins féllu niður 25. september 2012 þegar fimm ár voru liðin fráþinglýsingu þess. Á þessum tíma hafi Mandat lög­manns­stofa sent stefndufjölmargar áminningar og ítrek­anir. Stefnandihóf innheimtu S-lánsins, sem hafði verið í bið á meðan lántakinn, dóttirstefndu, var í námi frá hausti 1994-1996 og á meðan reynt var að innheimtaR-lánið sem hún tók á þeim tíma. Fyrsti gjalddagi S-lánsins, eftir að innheimtaþess var hafin á ný, var 1. mars 2012. Stefndu var tilkynnt um gjaldfellinguskuldarinnar 17. júlí 2013. Stefnandihöfðaði mál á hendur stefndu og lántakanum, dóttur hennar, með stefnu birtristefndu 12. ágúst 2013. Í stefnunni var þess einungis getið að lántakinn hafistofnað til skuldar við stefnanda með því að gefa út níu T-skuldabréf, hvert aðtil­greindri fjárhæð, tryggð með sjálf­skuldar­ábyrgð stefndu. Þau hafi veriðsameinuð í S-lán sem hafi verið í van­skilum frá gjalddaga 1. mars 2012. Vegnavanskilanna hafi skuldin öll verið gjaldfelld 16. júlí 2013 sam­kvæmt heimild ískuldabréfunum. Hæstirétturvísaði kröfum stefnanda frá héraðsdómi með dómi 22. október 2015. Þetta málvar, eins og áður segir, höfðað á hendur stefndu einni, með stefnu birtri 15.apríl 2016.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandivísar til þess að samkvæmt fyrirmælum 18. gr. laga um Lánasjóð íslenskranámsmanna, nr. 21/1992, skuli skuldari fyrst „endur­greiða að fullu“ lán sam­kvæmtþeim lögum (R-lán) áður en greiðsla geti hafist af lánum samkvæmt lögum um náms­lánog náms­styrki, nr. 72/1982, eða eldri lögum sem giltu um sjóðinn. Á þessarireglu sé hnykkt í lokamálslið 18. gr. þar sem segi: „Greiðslur af eldri náms­skuldumfrest­ast þar til lán samkvæmt lögum þessum eru að fullu greidd.“ Þetta orða­lagorki engan veginn tvímælis þegar R-lán greiðist að fullu, sem meiri­hlutiR-lána geri. ÞegarR-lán greiðist ekki, heldur verði vanskil á því, sé það sett á svokallaða kröfu­vakt.Í henni felist að eig­in­legri inn­heimtu námslánsins sé hætt tíma­bundið oglánið annaðhvort afskrifað eða fyrn­ingu þess slitið á ný í kjölfarið. Þegarsvo standi á að van­skil verði á láni sem notið hafi forgangs við endurgreiðslu(t.d. R-lán) sé það rót­gróin stjórn­sýslu­fram­kvæmd hjá stefnanda að hefjainn­heimtu biðláns, í þessu til­viki S-láns. Þegardóttir stefndu hafi hafið nám að nýju árið 1994 og tekið til þess lán hjá stefn­andahafi stefnda Marta verið tilgreind sem umboðsmaður lántaka á umsókninni. Húnhafi jafn­framt ritað undir lánið sem ábyrgðarmaður. Henni hafi verið ljóst,eða mátt vera ljóst, þegar hún gekkst í ábyrgð fyrir R-láni Hjördísar aðvanskil hefðu verið á S-láni hennar (skv. T-skulda­bréfum sem Marta hafðiábyrgst) frá árinu 1992 og það farið í lögfræðiinnheimtu svo og að láninu varkomið í skil haustið 1993 í kjölfar van­skila. Einnig hafi henni ekki getaðdulist að eftir­stöðvar S-láns­ins sem hún ábyrgðist voru þá ógreiddar og aðinn­heimtu þess láns yrði frestað uns R-lánið yrði að fullu greitt. Henni hafiekki heldur getað dulist að ekki yrði greitt af námslánum sem hún hafði þegarábyrgst meðan aðal­skuld­ari, dóttir hennar, stundaði frekara listnám og sá sérfar­borða með lánum frá stefn­anda. Íáðurnefndri 18. gr. laga nr. 21/1992 sé ekki kveðið skýrt á um það hve­nær beriað inn­heimta lán í bið (hér S-lán) þegar vanskil hafi orðið á R-láni sem hafinotið for­gangs. Sú stjórn­sýslu­fram­kvæmd, sem stefnandi hafi fylgt frásíðasta áratug síð­ast­lið­innar aldar, taki tillit til hags­muna skuldara ogmótist af því markmiði að skuld­ari náms­lána geti ávallt, kjósi hann það,komið námslánaskuld sinni í skil. Þess vegna hafi stefn­andi dregið að hefjainn­heimtu biðlána uns lög­fræði­inn­heimta for­gangs­láns­ins telj­ist full­reyndað mati þeirra lög­manna stefnanda sem annast inn­heimt­una. Ekkisé hægt að túlka þessa framkvæmd þannig að geðþótti stefn­anda ráði því hve­nærfyrningarfrestur biðláns hefjist. Stefnandi bendir á að fyrir liggi hlut­lægtmat lög­manna hans á því hvenær innheimta forgangslánsins sé full­reynd. Einnigverði að líta til þess að stefnandi hafi að eigin frumkvæði tekið upp það verk­lag,ábyrgð­ar­mönnum til hags­bóta, að krefjast ekki nauðungarsölu á heim­iliábyrgð­ar­manns. Stefnda hafi notið góðs af þessari almennu ívilnandi stjórn­sýslu­fram­kvæmdstefn­anda og ekki verði séð að hún hafi verið verr sett en ella vegna hennar.Þeirri framkvæmd stefn­anda, að hefja inn­heimtu bið­láns eftir að for­gangslání van­skilum hefur verið sett á kröfuvakt, hafi verið fylgt allt frá því inn­heimtaeldri náms­lána í bið vegna R-lána hófst í kjölfar gildistöku 18. gr. laga nr.21/1992. Stefnandibyggir á því að hefði aðalskuldari, Hjördís, greitt af R-láni sínu sam­kvæmtskil­málum þess og að teknu tilliti til reiknaðra afborgana á greiðslutíma væriaðal­skuld­ari enn að greiða af R-láni sínu og S-lán (T-skuldabréf), semstefnda ábyrgð­ist einnig, væri enn í bið. Sádráttur sem hafi orðið á innheimtu S-lánsins (T-skuldabréfanna) sé ekki meirien stefnda hafi mátt búast við þegar hún ábyrgðist R-lán dóttur sinnar á árinu1994 og gekkst þá undir þau fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 að innheimtuS-lánsins (T-skulda­bréfanna) yrði frestað. Ábyrgð stefndu á ein­staka T-skulda­bréfumgildi í fjöru­tíu ár frá því end­ur­greiðslur láns­ins hófust, en ábyrgðstefndu á R-láni Hjördísar sé ótíma­bundin eða jafn­löng líftíma láns­ins. Þvíverði ekki séð að fram­kvæmd stefn­anda við inn­heimt­una hafi á nokk­urn háttverið meira íþyngjandi fyrir stefndu en hún mátti búast við þegar hún gekkstítrekað í ábyrgð fyrir náms­lána­skuldbindingum dóttur sinnar. Þá hafi ekkilagst á stefndu meiri áhætta en geti almennt falist í því að ábyrgj­astgreiðslu svo hárra fjárhæða til svo langs tíma. Fyrningarfresturskv. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 hefjist þegar krafa verði gjald­kræf. Þaðsé þegar afborgun af námsláni sé reiknuð út og hennar krafist á lög­boðnumgjalddaga (gjalddagi sé myndaður á námslán). Í tilviki Hjördísar hafi það verið1. mars 2012 í kjölfar þess að R-lán hennar var sett á kröfuvakt. Vegna veru­legravan­skila allt frá þessum gjald­daga hafi skuldin öll verið gjaldfelld 16. júlí2013 og stefndu til­kynnt um það með bréfi dags. 17. júlí 2013. Stefnandi sundurliðar fjárkröfusína, alls 4.013.038 kr., svona:Gjalddagi Upphæð01.03.201201.09.201201.03.20137.08.201367.502 kr.64.328 kr.70.551 kr.3.810.657 kr. Þessi skuld hafi ekki fengistgreidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því sé stefn­anda nauðsynlegt að fádóm fyrir kröfunni. Málið sé rekið sem skuldabréfamál eftir ákvæðum XVII. kaflalaga nr. 91/1991 samkvæmt ákvæðum T-skuldabréfanna. Þrátt fyrir það heimilistefnandi stefndu að koma að þeim vörnum eða þeirri sönn­un­ar­færslu sem húnkjósi að bera fyrir sig í málinu. Stefnandi byggir aukframangreinds á því að Marta hafi með áritun sinni á öll T-skuldabréfin tekið ásig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldar dóttur sinnar sam­kvæmt bréfunum ísamræmi við skilmála þeirra og fyrir­mæli laga nr. 72/1982. Stefnandibyggir einnig á því að stefnda Marta hafi fyrir sitt leyti sam­þykkt frestuninn­heimtu S-láns­ins með því að ábyrgjast R-lán Hjör­dísar árið 1994. Loks erá því byggt að seinkun inn­heimtu S-láns­ins hafi í engu skert mögu­leikastefndu á inn­heimtu endur­kröfu á hendur aðal­skuld­ara náms­láns­ins frá þvísem var þegar hún sam­þykkti í verki frestun inn­heimtu S-láns­ins vegna frek­aranáms dóttur sinnar. Sú bið sem varð á inn­heimtu S-láns­ins í kjöl­far van­skilaR-lánsins hafi verið stefndu frekar til hags­bóta og ekki aukið áhættu hennaraf ábyrgð­ar­skuld­bind­ing­unni umfram það sem hún mátti búast við þegar húnábyrgðist skil­vísa og skað­lausa greiðslu námslána Hjör­dísar. Stefndu hafiverið kunn­ugt um veik­indi Hjör­dísar þegar hún tók á sig ábyrgð á R-lánumhennar á árinu 1994 og fyrir liggi að þegar árið 2002 hafi stefnda Hjördís áttí miklum fjár­hags­legum örðug­leikum. Afborganirog greiðslubyrði lána stefnanda taki að mestu mið af aflahæfi greið­anda ólíkttil að mynda svokölluðum neytendalánum. Námslán njóti algerrar sér­stöðu á lána­markaðiþví engin önnur lán hafi afborganir sem miðast að mestu við afla­hæfi skuldara.Einnig veiti lög heimildir til að fresta afborgunum vegna sérstakra aðstæðnaskuldara, hvort sem er vegna frekara náms, eða persónulegra áfalla svo semvegna veikinda eða atvinnuleysis. Þótt stefnandi hafi frestað því að reiknaafborganir á gjald­daga (frestað að mynda gjalddaga) S-námslánsins hafi þaðekki aukið áhættu stefndu og aflahæfi aðalskuldara hafi ekki versnað umfram þaðsem búast mátti við á þeim tíma sem leið. Að auki sé beint samhengi milliaflahæfis og greiðslu­byrði náms­lána. Stefndu hafi frá öndverðu staðið tilboða að greiða náms­lánið í skil og greiða síðan af því eftir upphaflegumskilmálum þess. Aðalskuldara standi til boða lög­bundnar heim­ildir tilfrestunar afborgana sé námslánið í skilum. Meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 153/2014 uppkveðnum 22. október 2015 hafi málivegna innheimtu þessarar kröfu á hendur stefndu verið vísað frá héraðsdómi. Þarsem þetta mál sé höfðað innan sex mánaða frá dómi Hæstaréttar um frávísun eldramáls vegna sömu kröfu sé krafa stefnanda ófyrnd, sbr. ákvæði 11. gr. laga nr.14/1905, sbr. einnig 22. gr. laga nr. 150/2007. Aðalskuldari Hjördís hafi ekkiáfrýjað dómi hér­aðs­dóms í máli nr. E-3593/2013 fyrir sitt leyti. Hann standiþví óhagg­aður um skyldu hennar til að greiða stefnanda. Dráttarvaxtakrafastefnanda byggist á því að vanefnd stefndu á ábyrgðar­skuld­bind­ingu sinnigagnvart stefnanda sé sjálfstæð og óháð vanefnd aðalskuldara. Stefn­andikrefjist drátt­ar­vaxta að liðnum 30 dögum frá því stefndu var tilkynnt umgjald­fell­ingu námslánsins og hún krafin efnda á allri ábyrgðarskuldbindingusinni. Kröfumsínum til stuðnings vísar stefnandi til meginreglu kröfu- og samn­inga­réttarum greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og til meginreglna kröfuréttar um ábyrgð­ar­loforðog skuldbindingagildi þeirra. Hann vísar jafnframt til laga nr. 72/1982, umnáms­lán og náms­styrki, einkum II. kafla laganna, og til laga nr. 21/1992,einkum II. kafla og 18. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til 11. gr. laga nr.14/1905. Krafa um vexti og drátt­ar­vexti styðst við reglur III. kafla laga nr.38/2001 og krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Um varnarþing vísast til ákvæða bréfsins sjálfs og 3. mgr. 42. gr. laga nr.91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988, en stefn­andi séekki virðisaukaskattskyldur og sé því nauðsynlegt að fá dæmdan virðis­aukaskattúr hendi stefndu.Málsástæður og lagarök stefnduSýkna Fyrirsýknukröfu sinni færir stefnda þau rök að í öllum T-skuldabréfunum sem myndiS-lánið séu ákvæði um að endurgreiðsla láns hefjist þremur árum eftir námslokog að stjórn sjóðsins ákveði hvað teljist námslok. Stefnandi hafi gert greinfyrir því að náms­lok miðist almennt við síðustu útborgun láns til lántaka ogað í til­viki þessa lán­taka, dóttur stefndu, hafi verið gerð krafa um fyrstuafborgun námslána hennar 1. mars 1992. Sú afborgun hafi farið í vanskil ogverið í vanskilum þegar næsta afborgun féll í gjald­daga, 1. sept­ember 1992.Haustið 1993 hafi lántaki haft hug á frekara námi og hafi gjald­fallnar afborg­anirverið greiddar stefnanda 12. nóvember það ár. Samkvæmt skil­málum bréf­annahafi þá verið gjaldfallnar fjórar afborganir af lánunum, vor- og haust­afborgunbæði 1992 og 1993. Í skilmálum allra skuldabréfannasé meðal annars svohljóðandi ákvæði:Standi lántaki ekki í skilum með greiðsluafborgana á réttum tíma er lánið allt gjald­fallið án uppsagnar. Stefnda telur augljóst að kröfursjóðsins samkvæmt skuldabréfunum níu hafi allar verið gjaldfallnar þegarvanskil urðu á þessum greiðslum í mars 1992. Stefnda hafi ekkert samkomulaggert við stefnanda um að ábyrgð hennar héldist áfram þótt aðal­skuld­ari kæmilán­unum í skil, enda hafi stefnandi ekki leitað eftir því og hún ekki átt neinsam­skipti við hann. Samkvæmt gögnum stefnanda hafi ekkert greiðst af umræddumlánum frá árinu 1993. Ígögnum sem stefnandi leggi fram segi að lántakinn hafi hafið nýtt nám á árinu1994 og afborganir af S-láninu frestast af þeim sökum. Samkvæmt umsókn lán­tak­ansum lán hafi námið hafist í september 1994. Það þýði að áður en síð­ara námiðhófst hafi fimmta afborgunin af S-láninu verið fallin í gjalddaga, 1. mars1994, en svo virð­ist sem stefnandi hafi aldrei svo mikið sem reiknað út þáfjárhæð sem átti að greiða á þeim tíma miðað við að lánið væri í skilum fráhausti 1993. Gjald­dag­inn 1. mars 1994 hafi því verið í vanskilum allar götursíðan. Stefndatelur fyrningu aldrei hafa verið slitið gagnvart henni áður en stefna var birtí fyrra dóms­máli aðilanna. Ískilmálum allra skuldabréfanna sé ákvæði þess efnis að endurgreiðslur séu lög­taks­kræfarverði vanskil. Á þessum árum hafi lög um lögtak og fjárnám án undan­far­andidóms eða sáttar, nr. 29/1885, gilt um lögtak. Samkvæmt þeim hefði stefn­andigetað fengið gert fjárnám hjá stefndu fyrir eftirstöðvum allra bréf­anna þegarárið 1992. Sam­kvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 hafi kröfur sem lög­taks­rétturfylgdi fyrnst á fjórum árum. Þessar kröfur hafi því allar verið fyrndargagnvart stefndu þegar stefn­andi hóf innheimtuaðgerðir vegna þeirra á hendurhenni. Stefnda vísar til dóma Hæsta­réttar í dómasafni 1998, bls. 3253 og dómsí máli nr. 242/2010 í þessu sam­hengi. Stefndatelur það ekki geta verið á ábyrgð hennar eða áhættu að stefnandi kunni að hafaákveðið að fresta innheimtu skuldabréfanna gagnvart lántaka. Hafi hann gert þaðhafi það alfarið verið án samráðs við stefndu og hún aldrei samþykkt að ábyrgðhennar skyldi haldast áfram. Stefnda heldur því fram að ábyrgðhennar á viðkomandi kröfum felist ein­göngu í svohljóðandi yfirlýsingu ískuldabréfunum:Til tryggingar skilvísri greiðslu á láni þessu,höfuðstól að viðbættum verð­trygg­ingum svo og þeim kostnaði er vanskillántakanda kunn að valda, hefur ofan­rit­aður ábyrgðarmaður lýst yfir því aðhann ábyrgist in solidum lán þetta sem sjálf­skuldarábyrgðarmaður.Að öðru leyti gilda um þetta skuldabréf ákvæði 2.kafla laga um námslán og náms­styrki nr. 72/1982. Stefnda leggur áherslu á aðábyrgðaryfirlýsingin sé í hverju tilviki sjálfstæður lög­gern­ingur og aðinntaki þess löggernings verði ekki breytt á íþyngjandi hátt, án sam­þykkisviðkomandi ábyrgðarmanns. Seinni tíma lagasetning geti til dæmis engu breytt íþeim efnum. Ístefnu segi að þegar gjaldfallnar afborganir hafi verið greiddar í nóv­ember1993 hafi það verið „rótgróin stjórnsýsluvenja“ hjá stefnanda að heimila lán­þegumað koma námslánum í skil þótt lán hafi verið gjaldfallin. Stefnda telur að hin„rót­gróna stjórn­sýslu­venja“ geti vart verið annað en ákveðið vinnulag semvið­geng­ist hafi hjá stofn­un­inni. Slíkt vinnulag geti ekki haft nein áhrif áinnihald ábyrgð­ar­yfir­lýs­ingar ábyrgð­ar­manns. Ístefnu segi að „myndaður hafi verið gjalddagi á lán“ sem hér eru til umfjöll­unar1. mars 1997, þ.e. eftir að síðara námi lántaka var lokið. Stjórn stefnandahafi fall­ist á að fresta þeirri afborgun. Aftur hafi verið „myndaðurgjalddagi“ á lánin 1. mars 1998. Aftur hafi verið fallist á beiðni lántaka ogafborgun frestað. Stefnda telur þetta sýna afdráttarlaust að málatilbúnaðurstefnanda í fyrra málinu hafi verið efnis­lega rangur, en þar hafi því veriðhaldið fram að enginn gjalddagi hafi verið á lánunum fyrr en 1. mars 2012.Frestanir afborgana á árunum 1997 og 1998 hafi verið ákveðnar án sam­ráðs viðstefndu. Hún hafi aldrei samþykkt að ábyrgð hennar ætti að standa óhögguð þráttfyrir frestanir. Stefnandi vísi til laga nr. 72/1982 og 21/1992, um heim­ildstjórnar hans til að ákveða frest­un­ina. Í þeim ákvæðum sé hvergi minnst á aðábyrgð ábyrgðarmanns haldist þrátt fyrir slíka frestun. Stjórn stefnanda hafiverið í lófa lagið að áskilja samþykki ábyrgðarmanns fyrir breytingu á greiðslu­skil­málumog frestun afborg­ana, en það hafi aldrei verið gert. Stefnandivísi nú til efnis 18. gr. laga nr. 21/1992 að skuldari skuli endur­greiða aðfullu lán sem veitt eru samkvæmt þeim lögum áður en greiðsla geti hafist aflánum sam­kvæmt eldri lögum sem giltu um stefnanda. Þessi lög hafi tekið gildi29. maí 1992, löngu eftir að þau skuldabréf, sem þetta mál snýst um, voru gefinút og eftir að þau voru fallin í gjalddaga vegna vanskila eins og áður varrakið. Súmálsástæða stefnanda að stefndu hafi verið ljóst að S-lánið væri í bið­stöðuþegar hún tók á sig sjálfsskuldarábyrgð á R-láni dóttur sinnar í október 1994og atvik sem rakin eru í tengslum við þá málsástæðu hafi ekki verið hluti afmálatilbúnaði stefn­anda í fyrra máli aðila. Stefnda mótmælir því að þessimálsástæða komist að í þessu máli af þeim sökum. Jafn­framt mótmælir stefndaþví sem algerlega þýðingar­lausu í þessu máli hvort hún hafi tekið á sigsjálfskuldarábyrgð á öðrum lánum en þeim sem þetta mál snýst um. Fyrirliggi að stefnda hafi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð fyrir R-láni sem dóttirhennar fékk hjá stefnanda árið 1994. Ekkert hafi verið greitt af því láni þegarþað féll í gjald­daga, og á árinu 2004 hafi verið hafnar innheimtuaðgerðirmeðal annars hjá stefndu vegna þess. Skuld vegna þeirrar lánveitingar –R-lánsins – sé aug­ljós­lega einnig fyrnd. Ljóstsé að frestun innheimtuaðgerða vegna eldri námslána hafi aldrei getað staðiðáfram eftir að R-lánið var allt fallið í gjalddaga. Sú staða hafi verið kominupp 23. sept­em­ber 2004, og raunar fyrr. Þar með hafi að sjálfsögðu veriðbrostin forsenda fyrir frekari frestun innheimtu á eldri kröfum sem vorusamkvæmt efni skulda­bréf­anna fallnar í gjald­daga mörgum árum áður. Stefndatelur að verði lagt til grundvallar að hún hafi verið bundin af ákvörðun umfrestun afborgana af S-láninu frá því að ákveðið var að veita dótturinni R-lánhjá stefn­anda hafi sú frestun verið fallin niður þegar allt R-lánið var falliðí gjalddaga. Stefnandivirðist vera sammála þessu, sbr. eftirfarandi ummæli í stefnu:Stefnandi byggir áþví að ef aðalskuldari hefði greitt af R-láni sínu samkvæmt skil­málum þess ogað teknu tilliti til reiknaðra afborgana á greiðslutíma þá væri aðal­skuld­arienn að greiða af R-láni sínu og S-lán (T-skuldabréf) sem stefnda er einnig íábyrgð fyrir væri enn í bið. Liðið hafi tæp níu ár frá því aðR-lánið var allt fallið í gjalddaga og stefndu send greiðslu­áskorun, 23. sept­em­ber2004 fram að málshöfðuninni 12. ágúst 2013 Kröfur samkvæmt S-láninu hafi þáverið fyrir löngu fallnar niður fyrir fyrningu. Umþessa stöðu segir í stefnu: Þegar R-lánlendir í vanskilum hefur það verið rót­gróin stjórnsýsluframkvæmd hjá stefn­andaað hefja innheimtu biðláns þegar R-lán sem veitt hefur verið forgangur er settá svokallaða kröfuvakt [...]. Í kröfu­vakt felst að eig­in­legri innheimtu náms­láns­inser hætt tímabundið og lán annað hvort afskrifað eða fyrn­ingu slitið á ný íkjöl­farið. Hérvísi stefnandi aftur til „rótgróinnar stjórnsýsluframkvæmdar“ sem geti vartverið annað en vinnulag sem hafi viðgengist hjá honum. Vandamál stefn­andavegna þessa liggi í því að ekkert samráð sé haft við ábyrgðarmanninn og hann séekki bund­inn af öðru en skilmálunum sem felast í ábyrgðaryfirlýsingu hans. Ann­arssé þessi til­vitn­aði texti illskiljanlegur og vandséð hvaða þýðingu þettavinnu­lag geti haft fyrir nið­ur­stöðu málsins. Stefnandihaldi því fram að upphafstími fyrningar á þeim kröfum sem málið snýst um hafiverið 1. mars 2012, en þá hafi stefnandi „myndað“ gjald­daga á lánin í kjöl­farþess að R-lánið var sett á svokallaða kröfuvakt. Stefnda mót­mælir þessu semhreinni fjarstæðu. Samkvæmt1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 reiknast fyrningarfrestur frá þeim tíma erkrafa varð gjaldkræf. Þar sé ekki veitt neitt svigrúm til þess að „mynda gjald­daga“eftir einhverjum öðrum reglum. Áður sé ítarlega rakið hvenær kröfur sam­kvæmtT-skuldabréfunum, sem stefnandi kallar S-lán, urðu gjaldkræfar. Ákvörðun stefn­andaum að setja kröfur á kröfuvakt skipti að mati stefndu nákvæmlega engu máli.Fjárkröfur lækkaðar Verðiþrátt fyrir framangreint ekki fallist á aðal- eða varakröfu stefndu krefst húnþess að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar verulegra. Eftirgjöfkrafna Einsog rakið hafi verið hafi aðalskuldari hinna umkröfðu skulda­bréfa fengið til­kynn­ingufrá stefnanda 26. október 1992 þess efnis að skuldir hennar frá árunum1988-1989 hefðu verið felldar niður vegna veikinda hennar. Samkvæmt yfir­litiyfir höfuð­stóls­fjárhæðir skuldabréfanna námu þessar kröfur upphaflega 674.367krónum, en heild­ar­fjárhæð skulda­bréf­anna níu nam upphaflega 1.004.454krónum. Lán­veiting­arnar 1988 og 1989 hafi því numið 67,14% af heildarfjárhæðþeirra lána sem þetta mál snýst um. Stefndatelur augljóst að ekki sé tekið tillit til þessarar niðurfellingar í málatil­bún­aðistefnanda og því beri að lækka höfuðstól kröfu hans til samræmis. Sé dómkrafastefn­anda lækkuð um 67,14% komi út 1.318.684 krónur. Vaxtakrafa Stefnandi krefst dráttarvaxta afkröfu sinni frá 17. ágúst 2013. Stefnda mót­mælir þeirri kröfu semtilhæfulausri. Í yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð á öllum níu skulda­bréfunumí þessu máli segir um ábyrgðina:Til tryggingar skilvísri greiðslu á láni þessu,höfuðstól að viðbættum verð­trygg­ingum svo og þeim kostnaði er vanskillántakanda kunna að valda hefur ofan­rit­aður ábyrgðarmaður lýst yfir að hannábyrgist in solidum lán þetta sem sjálf­skuld­ar­ábyrgðarmaður. Í yfirlýsingunni sé ekki minnst ádráttarvexti eða aðra vexti. Stefnandi sé opin­ber stofnun sem hafilánveitingar og innheimtu lána sem sitt eina verkefni. Skulda­bréfið sé skrifaðá eyðublað sem stefnandi leggur til og ráði alfarið efni þess. Ábyrgð ábyrgð­ar­mannsgeti því ekki náð til annars en þess sem skýrt sé kveðið á um í texta skjals­ins.Því sé óheimilt að dæma stefndu til að greiða dráttarvexti af skuld sam­kvæmtskuldabréfunum, að minnsta kosti ekki fyrr en frá uppsögu dóms í málinu.Krafa um málskostnað Stefndavísar um málskostnaðarkröfu sína til 130. og 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991.Þessi málarekstur komi í kjölfar frávísunar Hæstaréttar á málatilbúnaði stefn­andaí fyrra máli sömu aðila um sömu dómkröfur og hér eru til úrlausnar. Stefndatelur þá vanreifun sem leiddi til frávísunar málsins eingöngu hafa stafað afóvönd­uðum vinnu­brögðum stefnanda við undirbúning þess máls. Vanreifuninteljist því hand­vömm í skiln­ingi b-liðar 1. mgr. 131. laga nr. 91/1991 semhafi í för með sér tvöfalda máls­með­ferð um sömu kröfur fyrir dómi. Af þeirriástæðu beri að leggja á stefnanda að greiða stefndu málskostnað að skaðlaususamkvæmt mati dómsins hver sem úrslit máls­ins verða. Stefndakrefst þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostn­aðar semhún ber vegna virðisaukaskatts á lögmannsþóknun.Niðurstaða Stefnandi,Lánasjóður íslenskra námsmanna, krefst þess að stefnda greiði sér til­teknafjárhæð. Þá fjárkröfu byggir stefnandi á skulda­bréfum sem lántaki, dóttirstefndu, gaf út á árunum 1986-1989 og stefnda undirritaði sem ábyrgðarmaður.Þau voru sameinuð í eitt lán, nefnt S-lán í kerfi stefnanda. Fyrranámi lántaka lauk 1989 en árið 1994 hóf hún nám að nýju og tók þá aftur náms­lánhjá stefnanda, sem var tilgreint sem R-lán. Vegna ákvæða í lögum bar stefn­andaað krefja lántakann fyrst um endurgreiðslu þess. Í lok árs 2011 eða byrjun árs2012 taldi stefnandi sig hafa reynt að fullu að innheimta R-lánið. Í þaðminnsta hætti hann til­raunum til að innheimta það í bili og hóf þá innheimtueldra lánsins með því að reikna út fyrstu afborgun þess á gjalddaga 1. mars2012 og aftur 1. september sama ár. Þær afborganir féllu í gjalddaga og voruekki greiddar á eindaga né heldur afborgun 1. mars 2013. Stefnandihöfðaði mál á hendur stefndu og dóttur hennar með stefnu birtri 12. ágúst 2013.Með dómi Hæstaréttar 22. október 2015 var því máli vísað frá héraðsdómi vegnavan­reif­unar. Það mál sem er hér til úrlausnar höfð­aði stefnandi innan sexmán­aða frá dómi Hæsta­réttar. Stefndatelur að ábyrgð hennar á námsláninu sem lántaki tók á árunum 1986-1989 hafiverið fyrnd þegar henni var birt stefna 12. ágúst 2013. Tilþess að svara því hvort fjárkrafa stefnanda á hendur stefndu hafi verið fyrndþegar málið var höfðað þarf fyrst að svara því hvenær krafan varð gjaldkræf. Réttarsambandstefndu og stefnanda stofnaðist eins og áður segir þegar hún rit­aði undirskulda­bréf vegna námslána dóttur sinnar þegar sú fór í fyrra skiptið í fram­halds­nám. Stefndaleggur áherslu á að í sérhverju skuldabréfi segi að standi lántaki ekki í skilummeð greiðslu afborgana á réttum tíma sé lánið allt fallið í gjalddaga án upp­sagnar.Þar eð dóttir hennar hafi ekki greitt fyrstu afborgunina, sem hafi fallið ígjald­daga 1. mars 1992, hafi fyrningarfrestur á kröfu stefnanda á hendurstefndu hafist þann dag. Hann hafi því runnið út 1. mars 1996 án þess aðstefndi ryfi fyrninguna. Stefnandibyggir hins vegar á því að það hafi verið rótgróin stjórn­sýslu­fram­kvæmd hjáhonum að gefa lántökum kost á að koma lánum í skil. Lántaki hafi gert það síðlaárs 1993 og greitt upp afborganir sem féllu í gjalddaga 1. mars og 1. sept­em­ber1992. Aðmati dómsins verður að líta svo á að með því ákvæði í skuldabréfinu sem stefndabyggir á hafi stefnanda verið heimilt að gjaldfella S-lánið en ekki skylt. Hanngjald­felldi lánið ekki, heldur leyfði lántakanum að koma láninu í skil í þvískyni að gera lántakanum kleift að komast í frekara nám. Að mati dómsins þurftistefnandi ekki að fá samþykki ábyrgðarmannsins fyrir því að leyfa skuldaranumað koma láninu í skil. Þegarlántakinn hafði gert van­skilin upp, síðla árs 1993, skuld­aði hann stefn­andaekki neinar gjaldfallnar afborganir og því beið ekki greiðslu nein fjárhæð, semstefnda bar ábyrgð á. Þar með leið ekki neinn fyrn­ing­ar­frestur kröfu sem vargjald­kræf. Afborganiraf S-láninu sem voru á gjalddaga í mars og september 1993 reikn­aði stefnandiút en féllst á þá beiðni lántakans að henni yrði veitt undanþága frá því aðgreiðar þær þá. Það átti einnig við um afborganir sem áttu að falla í gjalddaga1. mars og 1. september 1994 sem og afborganir sem voru reiknaðar út á árunum1997 og 1998 þegar síðara námi lántakans var lokið en ekki enn kominn sá tímiað lántakinn ætti að hefja endurgreiðslu R-lánsins. Stefnandavar heimilt að veita lántakanum undanþágu frá endurgreiðslu afborg­anaS-lánsins sam­kvæmt 5. mgr. 8. gr. laga nr. 72/1982 vegna veikinda hennar ogbágrar fjár­hagsstöðu. Stefndu var kunnugt um heimildstefnanda til þess að veita greiðslufresti af þessum sökum því í skilmálumskulda­bréf­anna sem stefnda undirritaði segir jafnframt: Stjórn Lánasjóðs er heimilt að veita undanþágu fráárlegri endurgreiðslu ef skyndi­legar og verulegar breytingar verða á högumlánþega milli ára. Dóttir stefndu var veik og gatekki greitt útreiknaðar afborganir. Sjóðurinn féllst á að þar með væru upp­fylltskilyrði þessa ákvæðis. Á meðan stjórn sjóðsins veitti lántakanum greiðslu­frestvegna þessara breytinga á högum hennar gjaldféll S-lánið ekki. Stefndu varjafnframt mætavel kunnugt um veikindi dóttur sinnar og fjár­hags­vand­ræðihennar. Þegar liðin voru tvö ár frá þvíað síðara námi lántakans lauk kom 18. gr. laga nr. 21/1992 í veg fyrir aðstefnandi gæti haldið áfram innheimtu S-lánsins. Ákvæðið var á þessum tímaorðað svo:Ef skuldarisamkvæmt lögum þessum er jafnframt að endurgreiða námslán sam­kvæmt lögum nr.72/1982 eða eldri lögum skal hann fyrstendurgreiða að fullu lán sem tekin eru samkvæmt þessum lögum. Greiðslur afeldri náms­skuldum frestast þar til lán samkvæmt þessum lögum eru að fullugreidd. Vegna þessa ákvæðis voru hendurstefnanda bundnar og hann varð að láta inn­heimtu R-lánsins ganga fyrir. Hanntaldi sér ekki heim­ilt að reikna næstu afborgun af S-láninu þar til innheimtaR-lánsins væri full­reynd. EndurgreiðslurR-lánsins hófust 1. mars 1999, vegna fyrirmæla 18. gr. laga nr. 21/1992 umforgang þess gagnvart S-láni. Það var í samræmi við fyrir­mæli 4. mgr. 7. gr.laga nr. 21/1992 og skilmála R-lána skuldabréfsins. R-lánið var í skilum til 1.mars 2002 er það féll í gjalddaga. Þegar þrír gjalddagar þess voru komnir ívanskil, 16. júní 2003, voru greiddar 15.000 kr. inn á kröfuna. Fjárnámsbeiðniá hendur lántakanum og stefndu var send sýslu­manni 22. nóvember 2004. Fjárnámvar gert í fasteign stefndu en lántakinn sinnti ekki boðun til fjárnáms. Íjanúar 2005 fékk lántakinn heimild stefn­anda til að koma láninu í skil gegnþví að greiða inn­heimtu­kostnað. Jafn­framt var stefndu lofað að því fjárnámisem gert hafði verið í fast­eign hennar yrði ekki þing­lýst á meðan látið yrðireyna á það hvort lántakinn gæti efnt skil­yrði um greiðslu inn­heimtu­kostn­aðarog skuldbreytt náms­láninu í sam­ræmi við sam­þykki stefnanda. Svofór að árang­urs­laust fjár­nám var gert hjá lántakanum 9. janúar 2006. Íbyrjun febrúar 2006 hafði lántakinn samband við Mandat lögmannsstofu og ítrek­aðivilja sinn til að skuldbreyta láninu. Hún greiddi 60.000 kr. inn á máls­kostnað10. febrúar 2006, 10.000 kr. í mars 2006 og 10.000 kr. í apríl 2007. Húngreiddi ekki frekar inn á kröfuna og 25. september 2007 var fjárnámi stefn­andaí fast­eign stefndu frá 15. desember 2004 þinglýst. Aðmati dómsins sýna þessi atvik að innheimta R-lánsins var fullreynd á árunum2006 og 2007, þegar árangurslaust fjárnám hafði verið gert í eigum lántakans ogtil­raunir hennar til þess að koma láninu í skil reyndust henni ofviðafjárhagslega. Í sept­em­ber 2007 taldi stefn­andi sér ekki fært að draga lengurað þinglýsa fjárnámi sem var gert í eign stefndu. Það stóð aldrei til að gangalengra í innheimtu R-lánsins því stefn­andi kveðst lengi hafa fylgt þeirristefnu að selja heimili ábyrgðarmanna ekki nauð­ung­ar­sölu. Haustið2007 hafði stefnandi því beitt þeim innheimtuúrræðum sem hann hugð­ist beitavið innheimtu R-lánsins. Að mati dómsins var, í það minnsta þá, komið að því aðhann liti svo á að innheimta þess láns væri fullreynd og honum væri heimilt,sam­kvæmt þeim skilningi sem hann leggur sjálfur í 18. gr. laga nr. 21/1992, aðhefja inn­heimtu S-lánsins. Aðmati dómsins var næsta afborgun af S-láninu gjaldkræf eigi síðar en á lög­boðnumgjalddaga 1. mars 2008. Því er ekki unnt að miða fyrningu ábyrgðar­skuld­bind­ingarstefndu á S-láninu við síðari tíma en þann dag. Eins og fram er komið fyrn­istábyrgð hennar á fjórum árum frá því að sú krafa sem ábyrgðin tryggir varð gjald­kræf,sbr. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfu­rétt­inda. Þegarstefndu var, 12. ágúst 2013, birt stefna fyrra málsins sem stefnandi höfð­aðitil greiðslu S-lánsins var ábyrgðarskuldbinding hennar samkvæmt þessu fyrnd. Stefndaverður því sýknuð af kröfu stefnanda. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefn­andaað greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur. Viðákvörðun fjárhæðarinnar var tekið tillit til skyldu stefndu til þess að greiðavirðis­aukaskatt af lögmannsþóknun. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefnda,Marta Gunnlaug Ragnarsdóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Lána­sjóðs íslenskranámsmanna. Stefnandigreiði stefndu 1.200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 153/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til 1. apríl 2011, klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ekki er unnt að fallast á með sóknaraðila að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um tilraun til stórfelldrar líkamsárásar, sem geti varðað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né að sóknaraðili hafi sýnt fram á að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Vísast um þetta til sératkvæða minna 12. janúar og 17. febrúar 2011 í hæstaréttarmálunum nr. 15/2011 og 98/2011. Tel ég af þessum ástæðum að ekki séu uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila og beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 476/1999
Félag Áfrýjun
G og R voru félagar í vatnsveitufélagi sumarbústaðaeigenda í M. Þau kröfðust þess aðallega að M yrði gert að leggja stofnlögn og tengja hana við við aðalloka á heimæð við lóðamörk landareignar G og R að viðlögðum dagsektum, en til vara kröfðust þau skaðabóta. Varakröfu G og R var vísað frá Hæstarétti, þar sem henni hafði verið vísað frá héraðsdómi og sú niðurstaða hafði ekki verið kærð til réttarins. Talið var, að sú almenna regla hefði gilt um skuldbindingar M, að öllum þáverandi götu- og stofnlögnum yrði komið í jörð á vegum og á kostnað félagsins ásamt þeim hluta heimæða, sem lágu utan marka lóða einstakra félagsmanna. Við stofnun M hafi heimæð legið að sumarbústað G og R yfir tvær aðrar einkalóðir. Í kröfu G og R fælist þó ekki að sú vatnsleiðsla yrði grafin niður fyrir frostskil, heldur að lögð yrði ný stofnlögn, þar sem engin lögn væri fyrir, allt að lóðamörkum þeirra. Þóttu hvorki samþykktir M né síðari ákvarðanir félagsfunda eða stjórnar geta leitt til þeirrar niðurstöðu að G og R teldust eiga þennan rétt. Var M því sýknað af kröfu G og R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. desember 1999. Hann krefst staðfestingar á þeim þætti héraðsdóms, er varðar frávísun á varakröfu gagnáfrýjenda um greiðslu skaðabóta, en sýknu af öðrum kröfum þeirra auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi 14. febrúar 2000. Þau krefjast staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því, sem lýtur að málskostnaði og vísun varakröfu þeirra frá dómi. Verði aðaláfrýjandi sýknaður af aðalkröfunni um að leggja vatnslögn að mörkum sumarbústaðarlóðar þeirra er þess krafist að varakrafan um greiðslu skaðabóta verði dæmd að efni til. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en verði aðalkrafa þeirra ekki tekin til greina er krafist sýknu af málskostnaðarkröfu aðaláfrýjanda fyrir báðum dómstigum. I. Með héraðsdómi var varakröfu gagnáfrýjenda vísað frá dómi. Þessi niðurstaða um varakröfuna var með öllu tilefnislaus í ljósi þess að héraðsdómari tók aðalkröfuna til greina. Til að koma fram endurskoðun á þeim hluta héraðsdómsins, sem fól í sér frávísun á kröfu gagnáfrýjenda, bar þeim að kæra það ákvæði hans til Hæstaréttar samkvæmt reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. meðal annars dóma í dómasafni réttarins 1994, bls. 1293 og 2869. Með því að þessa hefur ekki verið gætt verður að vísa þessum lið í kröfugerð gagnáfrýjenda frá Hæstarétti. II. Í máli þessu er deilt um hvort sú skylda hvíli á aðaláfrýjanda að leggja niðurgrafna lögn fyrir kalt neysluvatn frá veitukerfi sínu að mörkum sumarbústaðarlóðar gagnáfrýjenda, sem er nr. 5 við Biskupstungnabraut í landi Norðurkots í Grafnings- og Grímsneshreppi. Eru gagnáfrýjendur félagsmenn í aðaláfrýjanda og telja félaginu skylt að annast og kosta þá framkvæmd. Eru rök þeirra og andmæli aðaláfrýjanda rakin í hinum áfrýjaða dómi. Þar kemur einnig fram að með dómi Hæstaréttar 1998, bls. 187 í dómasafni réttarins, hafi verið skorið úr ágreiningi aðaláfrýjanda við þrjá aðra félagsmenn sína um skyldu hans til að leggja niðurgrafna neysluvatnslögn að mörkum sumarbústaðalóða þeirra. Deila málsaðilar um fordæmisgildi þess dóms fyrir það mál, sem hér er til úrlausnar. Telja gagnáfrýjendur allar sömu ástæður vera fyrir hendi nú, sem í hinu fyrra máli leiddu til þeirrar niðurstöðu að fallist var á kröfu sumarbústaðaeigendanna, sem þar áttu hlut að máli. Aðaláfrýjandi telur hins vegar þann mun vera á málunum að af áðurnefndum dómi leiði að hafna beri kröfum gagnáfrýjenda. Í síðastnefndum dómi Hæstaréttar er greint frá svonefndum lögum, sem sett voru fyrir aðaláfrýjanda við stofnun hans 1993, og hvaða skuldbindingar þau og ákvarðanir félagsfundar og stjórnarinnar í kjölfarið hafi lagt á hann gagnvart félagsmönnum. Var þar lagt til grundvallar að sú almenna regla hafi gilt að öllum þáverandi götu- og stofnlögnum vatnsveitunnar yrði komið í jörð á vegum og á kostnað aðaláfrýjanda ásamt þeim hluta heimæða, sem lá utan marka lóða einstakra félagsmanna. Var dæmt að umræddir sumarbústaðaeigendur hafi átt rétt á því að aðaláfrýjandi fylgdi þessari almennu reglu í skiptum sínum við þá. Var krafa þeirra því tekin til greina. Við stofnun aðaláfrýjanda lá heimæð að sumarbústað gagnáfrýjenda yfir tvær aðrar einkalóðir frá tengibrunni vatnsveitunnar nærri svonefndum Kringlumýrarvegi. Fá þau enn neysluvatn sitt um þá lögn. Í aðalkröfu þeirra felst þó ekki að sú vatnsleiðsla verði grafin í jörð niður fyrir frostskil, heldur að lögð verði ný stofnlögn meðfram Biskupstungnabraut, þar sem engin lögn er fyrir, allt að lóðarmörkum þeirra. Að þessu leyti er ólík aðstaða fyrir hendi hjá gagnáfrýjendum annars vegar og hins vegar eigendum sumarbústaðalóða í fyrra dómsmálinu. Geta hvorki samþykktir fyrir aðaláfrýjanda né síðari ákvarðanir félagsfunda eða stjórnar leitt til þeirrar niðurstöðu að gagnáfrýjendur teljist eiga þann rétt, sem þau krefja aðaláfrýjanda um í þessu máli. Verður aðaláfrýjandi samkvæmt því sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda, en rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Vatnsveitufélag sumarbústaðaeigenda í Miðengis- og Norðurkotslandi, er sýkn af kröfum gagnáfrýjenda, Guðjóns Eiríkssonar og Rannveigar Þorsteinsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. september 1999. 1.Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 10. mars 1999 og dómtekið 17. f.m. Stefnendur eru Guðjón Eiríksson, kt. 290622-6549, og Rannveig Þorsteins­dóttir, kt. 220625-3679, bæði til heimilis Akurgerði 2, Reykjavík. Stefndi er Vatnsveitufélag sumarbústaðaeigenda í Miðengis- og Norðurkots­landi, kt. 520893-2299, Sólheimum 43, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefnda verði dæmt skylt að leggja stofnlögn meðfram Biskupstungnabraut frá Kolgrafarhólsvegi og tengja við hana aðalloka (stofnkrana) á heimæð við lóðarmörk landareignar stefnenda við Biskups­tungna­braut að viðlögðum dagsektum 3.000 krónum frá dómsuppsögudegi er renni til stefnenda. Til vara gera stefnendur þá dómkröfu að stefnda verði dæmt skylt að greiða þeim 750.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 1. október 1994 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og að þeir verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar. Stefndi féll frá upphaflegri aðalkröfu sinni um frávísun málsins er stefnendur breyttu kröfugerð sinni. Enn frekari breytingar urðu á kröfugerð stefnenda við aðal­með­ferð án þess að sett væru fram mótmæli af hálfu stefnda. 2.Stefnendur eru eigendur sumarbústaðar á lóð úr landi Norðurkots í Grímsnesi í stóru hverfi sumarbústaða úr löndum Norðurkots og Miðengis. Lóð þeirra er ein nokkurra stórra lóða í jaðri hverfisins, sem eru við Biskupstungnabraut milli Kóngsvegar og Kolgrafarhólsvegar, en skipulagstillaga gerir ráð fyrir að þeim verði skipt upp í smærri lóðir. Framkvæmdir við vatnsveitu til sumarbústaða í löndum Norðurkots og Miðengis hófust sumarið 1988 á vegum Böðvars Pálssonar, bónda að Búrfelli í Grímsneshreppi, að ósk stjórnar Félags sumarbústaðaeigenda í Norðurkotslandi og nágrenni og var verkið á ábyrgð hans. Samkvæmt dreifibréfi Böðvars 4. júní 1988 til sumarbústaðaeigenda skyldi vatnsveitan ná frá Búrfelli niður í sumarbústaðasvæðið, allt að Biskupstungnabraut. Leiðslan var grafin í jörð 5,6 km vegalengd frá Búrfelli að Álftavatni. Stofnlagnir voru lagðar um götur en ekki varð af þeirri fyrirætlun Böðvars, sem fram kemur í dreifibréfinu, að þær yrðu grafnar niður fyrir frost. Bústaður stefnenda er, eins og aðrir bústaðir við Biskupstungnabraut, tengdur vatnsveitunni frá botnlanga við Kringlumýrarveg. Þegar í upphafi lagði Böðvar Pálsson ½ tommu víða og yfir 200 metra langa vatnslögn að bústað stefnenda yfir tvö önnur sumarbústaða­lönd. Bar Böðvar fyrir dóminum að þessi ofanáliggjandi vatnslögn hefði í sínum huga verið bráðabirgðalausn. Hún er samt óbreytt enn. Böðvar Pálsson boðaði til fundar með sumarbústaðaeigendum 24. maí 1993 og var þar kosin stjórn sérstaks félags um vatnsveituna og rekstur hennar. Á stofnfundi hins stefnda félags 10. ágúst s.á. voru drög að félagsslögum samþykkt með breytingum á 2. gr. þeirra. Stefnendur hafa frá öndverðu verið meðal um tvö hundruð félaga og staðið skil á tilskildum framlögum. Hér verður tilgreint efni 2. gr. og 3. gr. samþykktanna. 2. gr. „Félagsmenn eru allir þeir í fyrrnefndum sumarbústaðalöndum sem greitt hafa stofngjald fyrir minnst eina tengingu vatnsheimæðar frá götuæð að þinglýstri landareign og/eða húseign samkvæmt fasteignaskrá fyrir gildistöku laga þessara eða óska eftir tengingu við vatnsveituna síðar. Félagsmenn öðlast með þessu hlut í mannvirkjum og öðrum eignum félagsins. Heimæð telst ekki til eignar félagsins. Umsóknir um tengingu skal senda skriflega til stjórnar félagsins. Við eigendaskipti á landi og/eða húsi samkvæmt fasteignaskrá flyst félagsréttur frá seljanda eignar til kaupanda.” Í fundargerð framangreinds stofnfundar sést að spurningar hafi komið fram s.s. um eignaraðild vatnsveitunnar að heimæðum og „Hvað er heimæð? Verður grafið að öllum lóðarmörkum? Verður lögnin frostfrí og nothæf allt árið?” Ekki er bókað um svör eða ályktanir, sem að þessu lúta, en þær breytingar urðu á 2. gr. frá drögum að ákvæðinu að felld voru brott orðin: „á lóðarmörkum” eftir orðunum: „fyrir minnst eina tengingu vatnsheimæðar” og bætt var við ákvæðinu: „Heimæð telst ekki til eignar félagsins.” 3. gr. „Tilgangur félagsins er: 1) Að standa fyrir rekstri vatnsveitunnar á félagssvæðinu, þ.m.t. fullnaðar frágangi lagna, sameiginlegu viðhaldi, stækkun ef þurfa þykir, endurbótum á frágangi vatnsbóls, eftirliti með gæðum vatnsins, uppsetningu brunahana, tæmingu lagna að hausti og áhleypingu vatns að vori o.fl. 2) Að gæta hagsmuna félagsmanna gagnvart 3ja aðila, s.s. opinberum aðilum, verktökum, hönnuðum o. fl.” Stefndi leitaði með útboði í ágúst 1993 eftir tilboðum „í að grafa niður núverandi vatnslagnir í götum sumarbústaðahverfa í landi Miðengis og Norðurkots ásamt tilheyrandi fullnaðarfrágangi á dreifikerfi vatnsveitunnar samkvæmt með­fylgjandi útboðsgögnum” svo sem sagði í upphafi útboðslýsingar. Samningur var gerður nokkru síðar um verkið, en vegna vanefnda verktaka var samningnum rift snemma árs 1994, það sem eftir var af verkinu boðið út og samningur gerður við annan verktaka um það. Framkvæmdum þess verktaka mun hafa verið lokið að mestu árið 1994. Í bréfi til stefnda, dags. 26. júlí 1995, óska stefnendur eftir upplýsingum um hvernig málum sé háttað í sambandi við niðurgröft á vatnsleiðslu að landareign þeirra. Stjórn félagsins svarar þessu með bréfi dags. 4. október 1995 og erindi stefnenda er ítrekað með bréfi 26. mars 1996. Stefnendur rituðu félaginu bréf, dags. 11. febrúar 1997, þar sem þau báru mótmæli sín formlega fram. Kröfðust þau þess að fá aðalstoppkrana að lóð sinni eins og aðrir þinglýstir sumarbústaðaeigendur og vísuðu til þess að þau þyrftu að fara u.þ.b. tvo kílómetra til að loka fyrir aðalstoppkranann sem væri til mjög mikilli óþæginda, sérstaklega í vondum veðrum. Síðan hafa lögmenn aðila fjallað um málið og nokkur bréf gengið á milli og hefur kröfum stefnenda verið hafnað. 3.Málsástæður stefnenda. Stefnendur vísa til dóms Hæstaréttar 22. janúar 1998, í máli stefndu gegn Önnu Bjarnadóttur o.fl., sem hafi fordæmisgildi í máli þessu. Þar sé því slegið föstu að almenna reglan sé sú að öllum þáverandi lögnum eigi að koma í jörð á vegum og kostnað stefnda ásamt þeim hluta heimæða sem liggi utan marka lóða einstakra félagsmanna. Stefnendur hafa átt aðild að hinu stefnda félagi frá upphafi. Ákvörðunarástæða þeirra fyrir því að gerast stofnfélagar var sú að við stofnun félagsins var einróma samþykkt að grafa niður aðalvatnslagnirnar á því svæði, þar sem þeir eiga sumar­bústað, til þess að félagsmenn gætu notið bústaða sinna árið um kring. Stefnendur hafa greitt til vatnsveitunnar sameiginleg gjöld án þess að eiga kost á heilsársveitu eins og aðrir félagsmenn sem greitt hafa jafnmikið og þau til félagsins. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að honum sé mismunun heimil eða hann hafi haft sérstakan áskilnað um slíka mismunum við álagningu gjalda. Mikið óhagræði og mismunun felst í núverandi ástandi vatnslagna hjá stefnendum sem gerir það að verkum að þau geta ekki notið sumarhúss síns árið um kring þar sem vatnslagnir frjósa í fyrstu frostum. Einnig felst mikið óhagræði í því að þurfa að aka tvo km til þess að geta skrúfað frá vatninu. Aðalkrafa stefnenda beinist að því að fá dóm um skyldu stefnda til að ljúka framkvæmdum á þann hátt sem þar er tilgreint. Krafa um dagsektir tekur mið af upphæð varakröfu og fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Til vara krefja stefnendur stefnda um bætur sem svara til áætlaðs kostnaðar af því verki. 4.Málsástæður stefnda. Önnur grein laga stefnda fjallar eingöngu um það hver sé forsenda fyrir félagsaðild auk þess að tilgreina hvað af lögnum þeim sem Böðvar lagði sé eign félagsins og hvað sé séreign félagsmanna. Heimæð er samkvæmt greininni ekki eign félagsins. Telst heimæð vera lögnin frá dreifikerfi að húseign eða að landareign í þeim tilvikum þar sem hús hefur ekki risið en heimæð engu að síður verið lögð að landi viðkomandi. Stofn- og götulögn er hins vegar eign félagsins sem og sjálf tenging heimæðar við þær lagnir, þ.e. brunnur og loki. Í lögum félagsins er hvergi getið um hvar eða hvernig lagnir félagsins skuli liggja, hvað skuli tengja heimæðar félagsmanna við götu- eða stofnæðar félagsins, hvað þá heldur hvort grafa skuli lagnir niður og þar af leiðandi ekkert um hver skuli bera kostnað af niðurgreftri. Allt þess háttar var og er þannig eftirlátið félagsfundum að ákveða. Á fundinum 10. ágúst 1993 var samkvæmt 2. lið fundargerðarinnar lýst hug­myndum um vatnslögnina og niðurgröft. Að sögn forráðamanna veitunnar var á fundinum gerð grein fyrir nauðsyn þess að grafa í jörð götu- og stofnæðar sem lágu enn ofanjarðar. Plastið í rörum veitunnar var ekki ljósþolið og lá því undir skemmdum. Þá var talið mikilvægt að grafa lagnirnar niður fyrir frostskil til þess að tryggja betur varnir gegn skemmdum af frosti og gera kleift að hafa vatn í götu- og stofnæðum þ.e. lögnum félagsins, allt árið. Gengið var út frá þeirri meginstefnu að til stofn- og götulagna teldust þær lagnir sem Böðvar Pálsson hefði lagt sem slíkar í samræmi við áætlun frá verkfræðiskrifstofu. Hefur félagið hvorki talið sér heimilt né skylt að fara með dreifilagnir inn á land sem er ótvíræð eign einstakra aðila, hvort sem lögnin liggur eftir vegi eða utan vegar. Heimæðar eru óhjákvæmilega mislangar eftir legu einstakra landa á veitu­svæðinu gagnvart götu- og stofnæðum og eftir staðsetningu húsa á löndunum. Hefur það verið félagsmönnum í sjálfsvald sett hvort þeir grafi heimæð sína niður og þá á eigin kostnað. Aldrei var ætlunin með félagsstofnuninni að ná fram jafnræði meðal félagsmanna þótt kostnaði við vatnsöflunina og dreifilagnir væri skipt jafnt. Er heldur ekki að því stefnt með lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 81/1991 og reglugerð nr. 421 frá 1992 en í félagslögum er vísað til þessara réttarreglna. Telur stefndi að stefnendur hafi fengið þá þjónustu sem félagsfundir 1993 og 1994 samþykktu að veita þeim sem og öðrum félagsmönnum gegn greiðslu á ákveðnu viðbótarstofngjaldi, þ.e. að grafa í jörð þáverandi sameiginlegar stofn- og götuæðar og setja upp tengibrunna í samræmi við framlagðar áætlanir. Í málinu krefjast stefnendur framkvæmda á kostnað félagsins við einkalögn sem áætlað er samkvæmt varakröfu þeirra að kosti 750.000 kr. sem er verulega hærri fjárhæð en stefnendur hafa greitt til félagsins. Ekkert í félagslögum vatnsveitunnar eða samþykktum félagsfunda réttlætir slíka mismunum sem þá er stefnendur fari fram á. Af hálfu stefnda er hafnað þeim skilningi að krafa stefnenda verði studd við framangreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 113/1997 en svo virðist sem krafan sé til komin vegna þess dóms. Krafa stefnenda lýtur ekki að því að fá niðurgrafna heimæð, sem liggur utan lóðamarka einstakra félagsmanna, eða að koma í jörð stofn- eða götuæð sem þegar er fyrir hendi í vatnsveitunni. Hún er þannig í andstöðu við niðurstöðu dóms Hæstaréttar. Verði fallist á aðalkröfu stefnenda er þess krafist að dagsektir verði mun lægri en krafist er og stefnda gefist kostur á að ljúka verkinu á eðlilegum tíma áður en dagsektir hefjist. Upphæð varakröfu stefnenda er mótmælt, þ.e. lengd á lögninni og kostnaði á metra. Þá er upphafsdegi vaxta mótmælt. Eðlilegt er að vextir miðist við þingfestingu málsins þar sem krafan kemur fyrst fram í stefnu. 5.Til grundvallar varakröfu stefnenda liggur einungis torlæsilegt, handskrifað blað í ljósriti með ólæsilegri undirskrift þar sem greint er frá kostnaðaráætlun að upphæð 738.285 krónur „við að grafa niður vatnslögn í Kolgrafarhól að hluta og með Biskupstungnabraut að lóð 5 ca. 700 metrar”. Áætlunin hefur ekki verið staðfest, skýrð eða studd gögnum fyrir dóminum. Vegna vanreifunar ber að vísa varakröfu stefnenda frá dómi af sjálfsdáðum. Í því máli, sem lyktaði með framangreindum dómi Hæstaréttar, H. 1998:187, og höfðað var af eigendum þriggja sumarbústaðalóða úr landi Norðurkots í Grímsnesi á hendur stefnda í þessu máli, eru atvik að því leyti fyllilega hliðstæð atvikum máls þessa að eftirfarandi hluti dómsins hefur ótvírætt fordæmisgildi við úrlausn þess: „ . . . Af framangreindu verður því að álykta, að félagsfundurinn (10. ágúst 1993 –innskot dómsins) hafi ákveðið, að áfrýjandi léti grafa í jörð þær stofnæðar eða götuæðar, sem þegar voru í vatnsveitunni, jafnframt, að heimæðar yrðu í eigu einstakra félagsmanna og teldust vera lögn frá götuæð að húsum eða inn á lóðir þeirra, en ekki eingöngu lögn frá lóðarmörkum. Að auki virðist á því stigi ekki hafa verið gert ráð fyrir, að áfrýjandi hefði með höndum aðrar framkvæmdir við heimæðar en að setja lokur við þær og leggja þær undir vegi, þar sem þess væri þörf. Í öðrum atriðum en hér um ræðir, verður að leggja til grundvallar, að félagsfundur hafi ætlað stjórn félagsins að taka ákvarðanir um nánari tilhögun framkvæmda. Áfrýjandi (þ.e. stefndi í þessu máli –innskot dómsins) hefur ekki lagt fram fundargerðir af stjórnarfundum varðandi ákvarðanir um framkvæmdir við vatnsveituna, sem máli skipta um ágreining hans við stefndu. Liggur því ekki annað fyrir um ákvarðanir stjórnarinnar í þessum efnum en það, sem ályktað verður um af framlögðum gögnum í málinu. Í verklýsingu, sem var gerð við útboð á framkvæmdum við vatnsveitu áfrýjanda í ágúst 1993, segir meðal annars eftirfarandi í upphafi inngangskafla: „Verk þetta nær til allrar vinnu við að koma dreifikerfi vatnsveitu í jörð og ganga frá henni að fullu, þannig, að hún verði heilsársveita. Ganga skal frá öllum heimæðum við lóðamörk með stoppkrana, en landeigendur sjá um frágang heimæða inni á sínum löndum.” Í kafla um heimæðar segir meðal annars: „Verktaki skal ganga frá heimæðum að lóðarmörkum og setja loka á þær heimæðar, sem þá vantar. . . . Þar sem bústaðaeigendur hafa grafið heimæð sína niður innan lóðarmarka heim að húsi, skal verktaki ganga þannig frá, að ekki þurfi að eiga frekar við heimæðina. Víða liggur heimæð hins vegar ofan jarðar heim að húsi, og skal verktaki þá tengja yfirborðslögnina við niðurgröfnu heimæðina með hæfilegri sveigju.” Ætla verður, að í verksamningi við fyrri verktakann, sem tók að sér framkvæmdir fyrir áfrýjanda samkvæmt áðursögðu, hafi verið tekið mið af þessari verklýsingu. Í verklýsingu frá því í mars 1994, sem stuðst var við í verksamningi við síðari verktaka, voru fyrirmæli efnislega samsvarandi þeim, sem hér hefur verið vitnað til. Af öllu þessu verður ekki annað ráðið en að stjórn áfrýjanda hafi ákveðið að hrinda í framkvæmd fyrrgreindum niðurstöðum félagsfundar með breytingu, þannig, að almenna reglan yrði sú, að öllum þáverandi lögnum vatnsveitunnar yrði komið í jörð á vegum og kostnað áfrýjanda ásamt þeim hluta heimæða, sem lá utan lóðamarka einstakra félagsmanna. Þegar gætt er að félagsformi áfrýjanda og þeim reglum, sem gilda um slík félög, verður að líta svo á, að stefndu hafi átt rétt á, að áfrýjandi fylgdi framangreindri almennri reglu í skiptum sínum við þær, nema því aðeins að málefnalegar ástæður teldust vera til að víkja frá henni.” Framangreind niðurstaða verður lögð til grundvallar niðurstöðu máls þessa að því gættu að ekkert er fram komið um málefnalegar ástæður sem geti réttlætt að vikið verði frá hinni almennu reglu. Samkvæmt þessu eiga stefnendur réttmæta kröfu á hendur stefnda um lagningu heilsársveitu, þ.e. niður fyrir frostskil, með aðalloka (stofnkrana) á heimæð við lóðarmörk landareignar þeirra. Ljóst er af gögnum málsins að það verður einungis gert frá Biskupstungnabraut. Nægir í því efni að vísa til álitsgerðar Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf., sem stefndi lagði fram, þar sem segir: „Bústaðir er standa við Biskupstungnabraut eru og hafa alla tíð verið tengdir vatnsveitunni frá botnlöngum við Kringlumýrarveg. Heimæðin liggur þannig yfir eina aðra lóð (tvær aðrar lóðir í tilviki stefnenda –innskot dómsins) áður en hún nær að lóð viðkomandi félaga. Til að vatnsveitufélagið geti lagt heimæð að lóðarmörkum þessara bústaða þarf að leggja nýja lögn eftir Kóngsvegi frá Kringlumýrarvegi að Biskupstungnabraut og síðan meðfram henni að umræddum lóðum . . .” Sá liður kröfugerðar stefnenda, sem lýtur að tengingu frá Kolgrafarhólsvegi, var ekki settur fram fyrr en við aðalmeðferð málsins; hann er vanreifaður og stefnda hefur ekki gefist færi á að taka til varna að því er hann varðar. Ber að vísa þessum kröfuliði frá dómi af sjálfsdáðum, enda verður stefnda þá í sjálfsvald sett, eftir því hvort hagfelldara teldist, að tenging verði við vatnsleiðslu við Kolgrafarhólsveg eða Kringlumýrarveg eftir Kóngsvegi. Um annað er fallist á aðalkröfu stefnenda, þó þannig að dagsektir skulu reiknaðar 2.000 krónur á dag frá 1. júlí árið 2000. Ákveðið er að hvor aðili málsins skuli bera kostnað sinn af rekstri þess. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Varakröfu og framangreindum liði aðalkröfu stefnenda er vísað frá dómi. Stefnda, Vatnsveitufélagi sumarbústaðaeigenda í Miðengis- og Norðurkots­landi, er skylt að leggja fyrir 1. júlí 2000 stofnlögn meðfram Biskupstungnabraut og tengja við hana aðalloka á heimæð við lóðarmörk stefnenda, Guðjóns Eiríkssonar og Rannveigar Þorsteinsdóttur, að viðlögðum dagsektum frá þeim tíma að upphæð 2.000 krónur sem renni til stefnenda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 690/2011
Kærumál Einkahlutafélag Aðildarhæfi Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli húsfélagsins G á hendur GG ehf. var vísað frá dómi. G höfðaði mál þetta til heimtu greiðslna í hússjóð úr hendi GG ehf., þinglýsts eiganda tveggja íbúða í fjöleignarhúsi að Grettisgötu 64 í Reykjavík. Í málinu lágu fyrir upplýsingar frá fyrirtækjaskrá um að GG ehf. hefði verið afskráður þar síðla árs 2010 að frumkvæði fyrirtækjaskrár, sbr. 83. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til þess óskráð einkahlutafélag gæti ekki verið aðili að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta 28. desember 2010 til heimtu greiðslna í hússjóð úr hendi varnaraðila, sem samkvæmt gögnum málsins er þinglýstur eigandi tveggja íbúða í fjöleignarhúsinu Grettisgötu 64 í Reykjavík, svo og til staðfestingar á lögveðrétti. Í málinu liggur fyrir vottorð úr fyrirtækjaskrá, þar sem fram kemur að varnaraðili hafi þar verið afskráður 18. nóvember 2010, svo og staðfesting ríkisskattstjóra 3. desember sama ár á því að þetta hafi verið gert að frumkvæði fyrirtækjaskrár á grundvelli heimildar í 83. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. 7. gr. laga nr. 52/2003, sökum þess að varnaraðili hafi ekki skilað ársreikningum fyrir félagið „í eh ár.” Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994 getur óskráð einkahlutafélag ekki verið aðili að dómsmáli. Í lögum er ekki gerð undantekning frá þessari reglu vegna einkahlutafélaga, sem afskráð hafa verið samkvæmt fyrrnefndri 83. gr. laganna, en þar greind heimild fyrirtækjaskrár til afskráningar félags er hvorki háð því að það eigi engar eignir né að skuldbindingar þess færist þá á herðar annarra. Ekki er á færi dómstóla að veita óskráðu einkahlutafélagi hæfi til að eiga aðild að dómsmáli gegn skýlausu skilyrði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 138/1994, þótt 83. gr. laganna geti leitt til slíkrar aðstöðu, sem uppi er í málinu. Verður því ekki komist hjá að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 244/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. maí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. maí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. maí nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að í gær hafi lögreglu borist upplýsingar um að nýlega hefðu komið til landsins 2 menn frá Rúmeniu, kærði og A, sem sérhæfðu sig í þjófnaði úr stöðumælum. Tollgæslan á Keflavíkurflugvelli hafi gefið lögreglu þær upplýsingar að menn þessir hefðu haft meðferðis ýmis verkfæri er þeir komu til landsins. Í framhaldi af þessu hafi lögreglumenn fylgst með ferðum ofannefndra manna um götur í Reykjavík. Milli kl. 13 og 15 hafi mennirnir farið inn í margar verslanir við Laugaveg. Lögreglumenn hafi fengið þær upplýsingar hjá starfsfólki allra verslananna að mennirnir hefðu skipt smámynt, aðallega 50 og 100 kr. mynt, í seðla í verslununum, 2.000 – 4.000 kr. í hverri verslun. Samkvæmt upplýsingum starfsfólks hafi þeir skipt smámynt alls að fjárhæð um 62.000 kr. Í gærkvöldi hafi lögreglumenn fylgst með því að mennirnir hafi gengið að Garðastræti að stöðumælakassa við hús nr. 41. Hafi lögreglumenn orðið vitni að því að mennirnir hafi beygt sig undir kassann og átt e-ð við hann að neðanverðu. Hafi mynt runnið niður af kassanum. Hafi lögreglumenn gefið sig fram við mennina. Hafi annar maðurinn, A, verið að tína mynt upp af götunni en kærði hafi hlaupið á brott en verið handtekinn skömmu síðar við Þjóðarbókhlöðuna, sunnan Hringbrautar, kl. 23.37. Hafi hann misst myntina á hlaupunum sem síðar hafi reynst nema um 34.000 kr. Hafi A reynst hafa í fórum sínum uppgjörsmiða úr stöðumælakassanum við Garðastræti sem hafi sýnt að fjárhæðin sem þeir hafi tekið út kassanum var 31.580. Í húsleit, sem framkvæmd hafi verið á dvalarstað kærða og A hafi meðal annars fundist verkfæri, slípirokkur, skurðarskífur, lítill slaghamar og meitill, 19.280 kr. í mynt og 67.500 kr. í 1.000 og 500 kr. seðlum og stafræn myndavél, en í henni hafi verið margar myndir sem teknar höfðu verið af stöðumælum víðsvegar um Reykjavík. Samkvæmt upplýsingum frá Bílastæðasjóði sé nýbúið að brjótast inn í 4 aðra stöðumælakassa í miðborginni með því að bora gat á lok neðan á kössunum. Í yfirheyrslum hjá lögreglu í dag hafi A viðurkennt að hafa staðið að innbrotinu í kassann í Garðastræti. Hafi kærði ekki komið þar nærri og ekkert af þessu vitað. Hann hafi framkvæmt verknaðinn fyrir mann í Rúmeníu. Hann hafi ekki kannast við að hafa brotist inn í fleiri stöðumælakassa. Kærði hafi neitað að tjá sig um sakargiftir. Rannsókn málsins þessa sé á frumstigi. Eftir sé af hálfu Bílastæðasjóðs að kanna hvort brotnir hafi verið upp fleiri stöðumælar og/eða stöðumælakassar og kanna uppgjör í því skyni að kanna hvort brotist hafi verið inn í fleiri kassa bera saman ákomur á kössum við verkfærin sem fundust hjá kærða og A. Þá sé eftir að kanna betur vegabréf kærða og fá nánari upplýsingar um fjárhag hans og hugsanleg bankaviðskipti hér á landi. Kærði sé undir rökstuddum grun um brot sem geta varðað við 244. gr. almennra hegningarlaga br. 19/1940 og verði að telja verulega hættu á að hann muni torvelda rannsókn málsins gangi hann laus. Með vísan til fyrirliggjandi gagna þykir vera kominn fram rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem getur varðað fangelsisrefsingu verði sök sönnuð. Þar sem rannsókn málsins er á byrjunarstigi er hætta á að kærði geti torveldað hana fari hann frjáls ferða sinna með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka. Þykir því rétt með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að taka til greina kröfu lögreglustjóra og úrskurða kærða í gæsluvarðhald. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. maí 2008 kl. 16:00.
Mál nr. 572/2012
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 19. júní 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 1. ágúst sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 29. sama mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.751.104 krónur með 4,5% ársvöxtum af 511.925 krónum frá 25. september 2000 til 25. janúar 2001, en af 2.751.104 krónum frá þeim degi til 20. október 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Mál þetta er skriflega flutt á grundvelli 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991. Málið var tekið til dóms í héraði að lokinni aðalmeðferð 17. febrúar 2012. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 19. mars sama ár. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var bókað í þingbók að sótt væri þing af hálfu beggja aðila. Hvorki var bókað að aðilar væru sammála um að endurflutningur væri óþarfur né lágu fyrir við uppkvaðningu dómsins skriflegar yfirlýsingar frá lögmönnum aðila um að þeir teldu ekki þörf á endurflutningi málsins. Vegna þessa verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 190/2003
Börn Forsjá Gjafsókn
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að K skyldi fara með forsjá tveggja barna málsaðila og var sú niðurstaða byggð á mati tveggja dómkvaddra matsmanna. Ekki þóttu efni til að fallast á ómerkingarkröfu M þótt héraðsdómari hefði ekki kallað sérfróða meðdómendur til setu í dóminum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. maí 2003. Hann krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Til vara krefst hann þess, að héraðsdómi verði breytt á þá leið, að sér verði veitt forsjá barna málsaðila, X [fædds] 1994, og Y, [fæddrar] 1997. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Við málflutning fyrir Hæstarétti kom fram, að stefnda hefur selt íbúð sína í [...] og er flutt með börnin til Danmerkur, þar sem hún stundar nám. Ekki eru efni til að verða við ómerkingarkröfu áfrýjanda. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 170.000 krónur. Mál þetta var höfðað 14. desember 2001 og var dómtekið 15. nóvember sl. Stefnandi er K, [heimilisfang]. Stefndi er M, [heimilisfang]. Dómkröfur Stefnandi gerir þá kröfu að fellt verði úr gildi samkomulag hennar og stefnda frá 19. mars 1999 um að málsaðilar fari sameiginlega með forsjá barnanna X, [fædds 1994], og Y [fæddrar 1997]og að henni verði þess í stað dæmd forsjá barnanna til 18 ára aldurs þeirra. Þá er að auki krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, að viðbættum virðisaukaskatti 24,5%, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi gerir þær kröfur að fellt verði úr gildi samkomulag aðila frá 19. mars 1999 um sameiginlega forsjá barnanna X og Y og að stefnda verði dæmd forsjá barnanna til 18 ára aldurs. Þá krefst stefndi þess að stefnandi greiði honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti. Málsaðilar hófu sambúð sína haustið 1989 og höfðu þá þekkst í um mánaðartíma. Upp úr sambúð þeirra slitnaði um sumarið 1990, en þau hófu sambúð að nýju í janúar 1991. Í sambúðinni fæddust málsaðilum börnin X 1994, og Y 1997. Sambúðin var skrykkjótt og gekk oft á tíðum illa. Um áramótin 1989/1990 lauk stefnandi námi sínu sem [...] og frá þeim tíma hefur hún starfað í þeirri grein. Hugur stefnanda stendur til frekara náms og hefur hún gert áætlanir um þriggja og hálfs árs nám í [...] í Danmörku. Hún keypti íbúð fyrir þremur árum sem hún ætlar að halda þótt hún fari til Danmerkur Stefndi hefur unnið ýmis störf. Frá 1992 til 2001 vann hann hjá [...] en starfar nú sem [...]. Hann átti íbúð í [...] sem hann hefur nú þurft að selja vegna tímabundinna fjárhagserfiðleika. Að loknu fæðingarorlofi eftir fæðingu drengsins X fór stefnandi að vinna hlutastarf og lauk þá vinnudegi hennar kl. 1400. Stúlkan Y var fyrirburi og var stefnandi ekki við vinnu utan heimilis allt frá fæðingu hennar og þar til í mars 1999. Stefndi vann alla sambúðina, fullan vinnudag. Sambúðarslit málsaðila urðu í febrúar 1999 og var gengið frá sambúðarslitum þeirra með formlegum hætti hjá sýslumanninum í [...] í mars 1999. Við sambúðarslit málsaðila var tekin ákvörðun um að forsjá barna þeirra skyldi vera sameiginleg, að börnin skyldu hafa lögheimili hjá stefnanda og að stefndi skyldi greiða með þeim einfalt meðlag. Hefur umgengni við föður verið nokkuð regluleg. Fyrst eftir samvistaslit málsaðila höfðu börnin reglulega umgengni við stefnda aðra hverja helgi og var slíkt fyrirkomulag á umgengninni allt þar til í lok júní 2001. Á tímabilinu frá júnílokum og fram í byrjun september var umgengni einungis yfir dag, þar sem stefndi átti þá við atvinnuleysi og tilfinningalega erfiðleika að stríða og treysti sér ekki til að hafa börnin í lengri umgengni. Frá september hefur umgengni að nýju verið aðra hverja helgi. Auk reglulegrar umgengni hafa börnin dvalið hjá stefnda í sumarleyfi, ef frá er talið sl. sumar, og hitt hann á stórhátíðum. Aðilar eru samála um að forsendur fyrir sameiginlegri forsjá barnanna séu brostnar. Stefnandi leitaði af þeim sökum til sýslumanns og freistaði þess að ná samkomulagi um breytingu á forsjá barnanna. Þáðu báðir aðilar boð sýslumanns um að fara í sálfræðiráðgjöf og fóru í þrjú viðtöl hjá sálfræðingi. Gerð voru drög að samkomulagi um áframhaldandi sameiginlega forsjá og að börnin hefðu áfram búsetu hjá stefnanda en ekki náðist samkomulag um þau. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá á því að það sé börnum hennar fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, nú þegar fyrir liggur að forsendur fyrir sameiginlegri forsjá barnanna eru brostnar, sbr. 2. mgr. 35. gr. sömu laga. Stefnandi telur grundvöll sameiginlegrar forsjár vera hruninn vegna samskipta­örðugleika sem ríkja í samskiptum málsaðila. Stefnandi hafi freistað þess að ná samkomulagi við stefnda um breytta forsjá barnanna og hafi málsaðilar þegið að fara í sáttameðferð hjá sálfræðingi á vegum sýslumannsins í [...], en án árangurs. Stefnandi sjái því eigi annað fært en að höfða mál þetta og krefjast forsjár barnanna. Stefnandi hafi verið aðalumönnunaraðili barnanna allt frá fæðingu þeirra og hafi börnin búið hjá stefnanda frá samvistaslitum málsaðila. Börnin hafi haft reglulega og eðlilega umgengni við stefnda, eftir því sem hann hafi treyst sér til heilsu sinnar vegna. Stefnandi búi ásamt börnum sínum í eigin íbúð. Stefnandi starfi sem [...], hún hafi sveigjanlegan vinnutíma og geti hagað vinnu sinni þannig að hún komi heim um það leyti sem drengurinn sé búinn í skólanum, en stúlkan er í leikskóla. Stefnandi hafi áhuga á að fara í frekara nám til Danmerkur en ákvörðun þar um hafi ekki verið tekin. Stefnandi telur stefnda hafa átt við alvarlegt þunglyndi að stríða og hafi hann verið atvinnulaus um tíma. Stefnandi telur það verða börnunum fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir kröfu sína á því að börnunum sé fyrir bestu verði honum falin forsjá þeirra. Stefndi sé sammála mati stefnanda um að grundvöllur sameiginlegrar forsjár sé hruninn, en stefndi hafi einmitt verið tilbúinn til að fara þá leið á sínum tíma til þess hlífa mætti börnunum við illvígri forsjárdeilu. Hafi stefndi einnig talið stefnanda hafa fullan skilning á þessu, en er á leið hafi stefnandi átt það til að hóta því að rifta forsjársamningi aðila vegna atriða sem hafi verið alls ótengd börnunum. Hafi stefndi reynt allt til að halda óbreyttu fyrirkomulagi og hafi verið tilbúinn að laga umgengni barnanna að fyrirhuguðum brottflutningi stefnanda til Danmerkur, en þvergirðingsháttur stefnanda hafi komið í veg fyrir það, þar sem stefnanda virðist algjörlega skorta skilning á því hversu börnin séu tilfinningalega tengd stefnda og á nauðsyn þess að þau hitti og umgangist föður sinn. Þrátt fyrir að börnin hafi verið hjá stefnanda eftir samvistaslit hafi börnin haft rúma umgengni við stefnda og séu þau tengd honum og hafi stefndi komið mikið að uppeldi þeirra. Stefndi telur sig betur í stakk búinn að veita börnunum þá hlýju og þann skilning og nærgætni sem börnunum sé þörf. Samskipti stefnanda við börn sín séu mun átakameiri og hafi einkennst af neikvæðni og þröngsýni, þegar þau hafi þurft á stuðningi og skilningi að halda. Við mat á forsjárhæfni foreldra komi fyrst og fremst til skoðunar eiginleikar foreldranna sjálfra og hæfi þeirra til að geta sinnt uppeldishlutverki sínu og þeirri ábyrgð sem því fylgi, þannig að barni sé fyrir bestu. Telur stefndi án nokkurs vafa að hagsmunum barnanna sé best borgið fái hann forsjá þeirra. Aðstæður hjá stefnda séu mjög góðar, fjárhagur traustur og hafi stefndi notið mikils félagslegs stuðnings fjölskyldu sinnar, sem börnin þekki jafnframt vel, auk þess sem börnin séu nátengd móður stefnda. Niðurstaða Samkvæmt sameiginlegri beiðni málsaðila voru dómkvaddir sálfræðingarnir Álfheiður Steinþórsdóttir og Oddi Erlingsson til þess að meta forsjárhæfni málsaðila, tengsl þeirra við börnin, félagslegar aðstæður þeirra ofl. Er sálfræðiskýrsla þeirra dags. 13. ágúst 2002. Er í skýrslunni rakin saga málsaðila, könnun sálfræðingana á aðstæðum og viðhorfum málsaðila og raktar niðurstöður sálfræðiprófa sem lögð voru fyrir þau og börn þeirra. Í síðasta kafla skýrslunnar er að finna samantekt á viðtölum og sálfræðilegum prófum en þar segir um forsjárhæfni foreldra: “Báðir foreldrar eru hæfir til að fara með forsjá barnanna. Greind beggja er eðlileg og engin geðræn vandamál eru fyrir hendi samkvæmt persónuleikaprófum. Á forsjárhæfniprófi er móðirin hærri og kemur þar einkum til meiri geta til að sjá um tilfinningalegar þarfir barnanna og hún er sú sem hefur fyrst og fremst sinnt daglegri umönnun og atlæti barnanna. Reynsla af samskiptum foreldra við börnin undanfarin þrjú ár sýnir að móðir getur lifað sig inn í þarfir barnanna, aðlagað sig að þeim og látið þau ganga fyrir í meira mæli en faðir hefur gert.” Varðandi tilfinningaleg tengsl foreldra og barna segir m.a. að börnin séu tengd báðum foreldrum sínum en tengsl við móður séu meiri og nánari samkvæmt forsjárhæfniprófi, fjölskyldutengslaprófi drengsins og viðtölum. X sé yfirvegaður drengur en talsvert kvíðinn og hann reyni að vera réttlátur og eins jafn og hann getur í lýsingu á tengslum við foreldra sína. Það sé þó ljóst að hann vilji ekki gera breytingar á því fyrirkomulagi sem sem hann hafi alltaf búið við. Hann treysti móður sinni mjög vel. Y sé greinilega mjög náin móður sinni enda hafi hún aðeins verið eins og hálfs árs þegar foreldrar skildu. Varðandi andlega og líkamlega heilsu og persónulega hagi foreldra segir svo: “Báðir foreldrar eru líkamlega heilbrigðir, hafa hvorki átt við fötlun eða langvarandi veikindi að stríða. Persónulegir hagir eru ólíkir þar sem móðir hefur skýrari ramma utan um líf sitt en faðir hefur. Hún hefur fagmenntun að grunni og hefur getað starfað við iðn sína. Hún hefur verið nokkur ár á hverjum vinnustað og sýnt talsvert úthald þegar álag var mikið á fyrsta ári Y sem var fyrirburi. Sálfræðipróf lýsa vel greindri og virkri konu sem hefur metnað og viljastyrk þegar hún keppir að markmiði. Hún er samvisku­söm og tekur nærri sér ef hún getur ekki uppfyllt það sem hún ætlar eða lendir í mótlæti. Hún getur orðið mjög kvíðin við slíkar aðstæður og fram kemur að tilfinningastjórnun er þá stundum takmörkuð. K er gædd góðum innlifunar­hæfileikum og hlýju og á þétt stuðningsnet fjölskyldu. Persónulegir hagir föður eru óræðari, hann hefur starfað við margvísleg störf, oft stuttan tíma í einu. Lítil reynsla er komin á vinnu hans nú en hún lofar góðu. Óljóst er hvernig aðstæður föður verða á næstu misserum. Hann hefur stuðning með uppeldi barnanna frá móður sinni og ömmu. Samkvæmt sálfræðiprófum er faðir ágætlega greindur og persónuleikapróf mælast innan eðlilegra marka. Sálfræðipróf sýna ekki kvíða eða þunglyndi, en persónuleikamynd sýnir gerð sem kennd er við passive-aggressive persónuleika þar sem viðbrögð einkennast af óvirkni annars vegar og innri reiði hins vegar. Hann sveiflast nokkuð þar á milli sem getur gert honum lífið erfitt í samskiptum, en einkum þegar álag og kröfur aukast. Í samskiptum út á við getur hann oft notið sín vel en náin tengslamyndun, innlifun og innsæi í eigin þátt reynast honum ekki auðveld.” Fram kemur í athugun að aðstoð fjölskyldu K sé mikil og aðgengileg þó svo að foreldrar og þrjú systkini búi í um klst. fjarlægð frá [...]. Þau komi gjarnan til [...] og börnin séu iðulega hjá þeim í sveitinni þar sem foreldrar séu með búskap. Yngsta systir K sé 12 ára og sé mjög tengd börnunum. Eldri systir K búi í [...] og þéttur samgangur sé milli systranna og samhjálp. M segist fá mikinn stuðning frá fjölskyldu sinni varðandi börnin ef á þurfi að halda og segir börnin vera mjög hrifin af ömmu sinni og langömmu. Um umgengni barna og forsjárlauss foreldris segir svo: “Móðir segist hafa frá skilnaði lagt áherslu á það við föður að hann umgengist börnin reglulega því það sé hennar afstaða að börnin þurfi mikil og góð tengsl við báða foreldra sína. Hún segist hafa lagt sig fram og gjarnan boðið honum til þeirra á hátíðisdögum. Henni hafi þó reynst erfitt að vekja áhuga hans og stundum hafi hún þurft að hálfneyða hann til að taka þau. Hún segir afdráttarlaust að hann hafi alltaf getað umgengist börnin þegar hann vildi. Á síðustu mánuðum hefur hann þó snúið við blaðinu og tekið þau reglulega eins og áður var samið um en samskipti foreldranna innbyrðis eru stirð. Faðir telur að samband hans við börnin hafi gengið vel utan tímabils í fyrrasumar þegar hann treysti sér ekki til að hafa þau í um­gengni eins og áður, vegna eigin vanlíðanar, en hann var þá atvinnulaus. Mat foreldra á hvernig umgengni hefur gengið er því mjög ólíkt. Ef M fengi forsjá barnanna segir hann að umgegni við móður yrði ríkuleg.” Fram kemur í skýrslunni að tengsl barnanna hvort við annað eru góð. X sé dæmigerður stóri bróðir sem hafi talsvert umburðarlyndi gagnvart systur sinni en láti hana þó ekki ráða. Hún reiði sig á hann og vilji gjarnan fá að vera með honum í leik. Í fjölskyldutengslaprófi geri X sér grein fyrir mikilvægi sínu fyrir systur sína og finnur að henni þyki vænt um hann. Hann finni fyrir ábyrgðarkennd og ástúð í hennar garð. Systkinin hafi alist upp og verið saman frá fæðingu Y og séu eðlilega tengd systkini. Eins og rakið er hér að framan eru báðir foreldrar hæfir til þess að fara með forsjá barnanna. Móðir er þó hærri á forsjárprófi og kemur þar til að hún hefur að mati dómkvaddra matsmanna meiri getu til þess að sjá um tilfinningalegar þarfir barnanna. Samkvæmt niðurstöðu úr persónuleikaprófum hefur móðir tilhneigingu til þess að hafa miklar áhyggjur einkum þegar álag eykst, en eins og kom fram í framburði Álfheiðar Steinþórsdóttur sálfræðings fyrir dómi, er hér um að ræða kvíða sem getur einkennt fólk sem hefur metnað og er sjálfsgagnrýnið. Kvað Álfheiður þessa tegund kvíða oft lagast með árunum, með auknu sjálfsöryggi, en ekki væri um geðræn einkenni að ræða. Taldi Álfheiður móður ráða mjög vel við samskipti við börn sín og gott skipulag væri í kringum móðurhlutverkið. Í persónuleikaprófi mannsins kemur fram hjá honum hækkun á harðlyndiskvarða. Fyrir dómi skýrði Álfheiður þetta sem geðræn einkenni sem mælist harkalegri og ósveigjanlegri viðbrögð en þau sem eru á kvíðakvarðanum. Þetta séu erfiðari einkenni sem komi þar fram, honum sé ekki tamt að setja sig í spor annarra eða sjá fyrir viðbrögð fólks, hann geti verið tortrygginn og geti brugðist mjög hart við ef honum finnist að aðrir séu ágengir eða tilætlunarsamir og þá fari hann í mikla varnarstöðu. Fyrir liggur að stefnandi hyggur á rúmlega þriggja ára nám í [...] í Danmörku. Fái hún forsjá barnanna mun hún því taka þau með sér til Danmerkur. Samkvæmt framburði Álfheiðar fyrir dómi telur hún ekki ástæðu til þess að ætla að flutningur til Danmerkur hafi áhrif á börnin. Það séu alltaf viðbrigði fyrir börn að flytja úr landi og aðlagast nýjum aðstæðum en þessi börn séu á tiltölulega góðum aldri. Ekki sé ástæða til þess að ætla að þetta hafi áhrif á þau. Samkvæmt framburði Odda er ekkert sem bendir til að þessi flutningur geti verið slæmur fyrir börnin. Engir veikleikar séu hjá móður. Börnunum virðist líða vel við núverandi aðstæður og ekkert bendi til þess að börnin muni ekki þola þennan flutning. Báðir matsmenn leggja áherslu á að samneyti við föður verði gott og umgengni við hann tryggð. Stefndi átti íbúð í [...] sem hann seldi til þess að leysa úr ákveðnum fjárhagserfiðleikum og býr hann tímabundið hjá foreldrum sínum. Bar hann fyrir dómi að ekkert stæði í veginum fyrir því að hann keypti íbúð. Stefnandi býr í eigin íbúð í [...] sem hún hyggst eiga áfram þótt hún fari til Danmerkur til náms. Eins og fram kemur í sálfræðiskýrslunni er því fremur erfitt að sjá fyrir aðstæður barnanna hjá föður á næstunni. Að öllu virtu er það niðurstaða dómsins að hag barnanna, X og Y, verði best borgið fari móðirin, stefnandi máls þessa, með forsjá þeirra. Þykir ekki annað fram komið í málinu en að móðirin muni virða umgengnisrétt föður við börn sín. Ber því samkvæmt framansögðu að taka kröfur stefnanda til greina. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði Gjafsóknarkostnaður stefnda, 301.050 krónur, þ.e. útlagður kostnaður 1.050 krónur og þóknun lögmanns hans, Hilmars Magnússonar hdl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefnandi, K, skal fara með forsjá barnanna X, [Kt.], og Y, [kt.]. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði Gjafsóknarkostnaður stefnda, 301.050 krónur, þ.e. útlagður kostnaður 1.050 krónur og þóknun lögmanns hans, Hilmars Magnússonar hdl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 603/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 13. nóvember 2007 þar sem honum eru gefin að sök þjófnaðarbrot í félagi við aðra. Með vísan til þess er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 158/2011
Ærumeiðingar Meiðyrði Ómerking ummæla Friðhelgi einkalífs Skaðabætur
A höfðaði mál aðallega á hendur G, en til vara V, vegna ummæla sem birtust í tímaritinu Vikunni. Krafðist A þess að ummælin yrðu ómerkt, að G, en til vara V, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, að henni yrðu dæmdar miskabætur og fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að forsendur dómsins yrðu birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur félli. Í héraði féll A frá kröfum á hendur V. Höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur, en neðan við inngang greinarinnar sagði: „Texti: Vikan“. Talið var að G bæri ábyrgð á ummælum í greininni sem ritstjóri blaðsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. lagar nr. 57/1956 um prentrétt, og breytti þar engu hvort viðmælandi hennar, V, sem ummælin voru höfð eftir kynni einnig að geta talist höfundur greinarinnar. Fallist var á ógildingu fimm ummæla í greininni með vísan til þess að þau þóttu ýmist móðgandi eða ósannað væri að A hefði látið þau falla. Voru ummælin talin varða við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmd dauð og ómerk samkvæmt 241. gr. sömu laga. Þá var fallist á að G hefði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Loks var fallist á kröfu A um birtingu forsendna og niðurstaðna dómsins í fyrsta tölublaði Vikunnar eftir uppsögu dómsins, en kröfum um greiðslu kostnaðar vegna frekari birtingar hafnað. Þá var G dæmd til að greiða A 400.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Mál þetta á rót sína að rekja til greinar sem birtist 30. júlí 2009 í 30. tölublaði Vikunnar á því ári. Í upphafi greinarinnar kom fram að móðir stefndu hafi látist í Bandaríkjunum á árinu 2005 og forsjá stefndu þá færst til föður hennar, Dante Lynn Kubischta, en síðari eiginkona hans, Alda Karlsdóttir, ættleiddi stefndu 13. janúar 2006. Móðurmóðir stefndu, Valborg F. Svanholt Níelsdóttir, óskaði eftir að fá umgengni við hana, en því hafnaði sýslumaðurinn í Keflavík 13. ágúst 2008 og var kröfunni síðan vísað frá með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 19. janúar 2009. Fram er komið í málinu að fjallað hafi verið um málefni fjölskyldunnar í blaðinu DV 9. apríl 2005, meðal annars um uppeldisskilyrði og atlæti stefndu hjá föður og síðari eiginkonu hans og ættleiðingu hennar á stefndu. Þá er upplýst í málinu að Valborg var viðmælandi Vikunnar og að efni greinarinnar í DV hafi að nokkru verið lagt til grundvallar efnistökum tímaritsins. Í þeim kafla greinarinnar í Vikunni, sem mál þetta lýtur að, hófst umfjöllunin með millifyrirsögninni: „Öskubuska litla“. Sagði þar að faðir stefndu og eiginkona hans ættu fjögur börn, öll nokkuð yngri en stefnda. Síðan sagði eftirfarandi: „Á meðan hún dvaldi hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tíma í ýmis húsverk og það að hjálpa til við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Öskubusku.“ Væri þetta að mati Valborgar allt of mikil ábyrgð fyrir lítið barn. Þá var rakið að faðir stefndu hafi sent hana til Íslands til eiginkonu sinnar, sem hafði sem fyrr segir ættleitt stefndu, og hafi samskipti fjölskyldnanna gengið vel um tíma. Þegar faðirinn hafi komið til Íslands næsta sumar hafi hins vegar allt fallið í sama farið. Síðan sagði: „Núna er Apríl Rún orðin þrettán ára og mér er sagt að hún sjáist litið úti við, fái aðeins að hafa samband við örfáa útvalda einstaklinga og sjáist þá sjaldnast með þeim úti á götu. Það er helst að hún sé í garðinum eða á fótboltavellinum sem er beint fyrir utan heimili hennar. Gamlir vinir og skólasystur sem hún eignaðist þegar hún var yngri fá ekki lengur að tala við hana og ekki heldur ættingjar Öldu. Stúlkan er einangruð. Bræður hennar fylgja henni um allt, virðast sjá til þess að hún tali ekki við ranga aðila og klaga ef hún gerir ekki eins og henni er sagt.“ Eftir þessa umfjöllun kom millifyrirsögnin: „Hróp á hjálp.“ Þar var í upphafi lýst breytingum sem að mati Valborgar hefðu orðið á stefndu eftir að kynmóðir hennar lést. Hafi hún áður verið full af gleði en það hefði gjörbreyst. Grunaði Valborgu að ekki væri allt með felldu heima fyrir, en hún hafi ekki viljað koma stefndu í vandræði og virtist stefnda alltaf passa sig á því hvað hún segði. Smám saman hafi stefnda þó farið að opna sig og nefna hluti sem stutt hafi grun Valborgar um lífið á heimili stefndu. Í kjölfarið hafi Valborgu borist bréf frá stefndu þar sem hrópað hafi verið á hjálp. Síðan kom eftirfarandi setning: „Hún sagðist finna sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum.“ Með bréfið í hendinni hafi Valborg kært föður stefndu fyrir andlegt og líkamlegt ofbeldi gagnvart henni. Næst kom millifyrirsögnin: „Vildi frekar deyja.“ Sagði þar í byrjun að það hafi ekki verið í fyrsta skipti sem stefnda hafi lýst yfir vilja sínum til að deyja þegar hún hafi gert það í áðurnefndu bréfi. Hún hafi aðeins verið átta ára þegar það hafi gerst, en það hafi verið stuttu eftir lát móður hennar. Síðan sagði: „Hún sagðist frekar vilja deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu“. Eftir viðtöku bréfsins og kæruna hafi Valborg haft samband við barnavernd í sveitarfélaginu og í kjölfarið hafi stefnda verið tekin út af heimili sínu í viku. Eftir rannsókn málsins hafi verið sagt að þetta væri uppspuni hjá stefndu og hún send aftur inn á heimili föður síns og eiginkonu hans. Stefnda höfðaði mál þetta 25. ágúst 2009, aðallega á hendur áfrýjanda, en til vara Valborgu F. Svanholt Níelsdóttur. Krafðist hún ómerkingar á sjö ummælum sem merkt voru stafliðunum A til G, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Þá krafðist hún þess að áfrýjandi, en til vara Valborg, yrði dæmd til refsingar með því að hafa með ærumeiðandi ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs, sbr. 229. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ennfremur gerði hún kröfu um að sér yrðu greiddar 5.000.000 krónur í miskabætur og 400.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í tveimur dagblöðum auk þess sem skyldað yrði til sams konar birtingar í næsta tölublaði Vikunnar efir að dómur félli. Í þinghaldi 15. febrúar 2010 féll stefnda frá kröfum á hendur Valborgu, en hélt fast við kröfur á hendur áfrýjanda. II Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefndu um ómerkingu á ummælum í A, B, E, F og G lið dómkrafna hennar, en ómerkingu hafnað að því er varðar C og D lið og unir stefnda við þá niðurstöðu. Ennfremur var fallist á að áfrýjandi hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, en henni ekki gerð refsing. Þá var áfrýjanda gert að greiða stefndu 800.000 krónur í miskabætur og 300.000 krónur til að standa straum að opinberri birtingu dómsins ásamt nánar tilgreindum vöxtum, auk þess sem kveðið var á um skyldu til að birta forsendur og niðurstöðu dóms í Vikunni. Í dómi Hæstaréttar 10. mars 2011 í máli nr. 329/2010 var fjallað um ummæli í sömu tímaritsgrein og hér um ræðir, en það mál hafði faðir stefndu höfðað meðal annars til ómerkingar tiltekinna ummæla í greininni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í reit neðan við inngang að henni segði: „Texti: Vikan.“ Hafi höfundur greinarinnar því ekki verið nafngreindur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. mars 2009 í máli nr. 328/2008. Yrði áfrýjandi, sem hafi verið ritstjóri blaðsins er greinin var birt, látin bera ábyrgð á þeim ummælum, sem ómerkt voru, sbr. þágildandi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Breytti þá engu hvort amma stefndu kynni einnig að teljast höfundur ummælanna. Engin efni eru til að komast að annarri niðurstöðu í þessu máli. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að áfrýjandi beri sem ritstjóri ábyrgð á birtingu greinarinnar. Ummælin, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi, voru eftirfarandi: A. „Öskubuska litla.“ B. „Á meðan hún dvaldist hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tímans í ýmis húsverk og það að hjálpa til við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Öskubusku.“ E. „Hún sagðist finna sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum.“ F. „Vildi frekar deyja.“ G. „Hún sagðist frekar vilja deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu“. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að ummæli þessi hafi verið meiðandi í garð stefndu, en þau varða öll við 234. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því verða þessi ummæli ómerkt eftir 241. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga með birtingu efnis, sem á þar greindan hátt varðaði einkamálefni stefndu, en jafnframt að áfrýjanda verði ekki gerð refsing vegna þessa. Fallist verður á með héraðsdómi að stefnda eigi rétt á miskabótum úr hendi áfrýjanda samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þær eru hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og bera vexti eins og í dómsorði greinir. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að skylt sé að birta forsendur og niðurstöðu dóms í málinu í næsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu hans. Að því virtu eru ekki efni til að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu fjárhæð til að standa straum af birtingu dómsins í öðrum blöðum. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla, svo og um að áfrýjanda, Guðríði Haraldsdóttur, verði ekki gerð refsing í málinu. Birta skal forsendur og niðurstöðu dóms þessa í fyrsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu hans. Áfrýjandi greiði stefndu, Apríl Rún Kubischta, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 24. mars 2010. Mál þetta var höfðað 25. ágúst 2009 og dómtekið 3. mars 2010. Stefnandi er Apríl Rún Kubischta, Stafnesvegi 14 í Sandgerði. Stefnda er Guðríður Haraldsdóttir, Jaðarsbraut 41 á Akranesi. Stefnandi gerir eftirfarandi kröfur: 1. Að eftirfarandi ummæli í stafliðum A til G, sem birt voru á blaðsíðum 31 og 32 í 30. tölublaði Vikunnar 2009, og stefnda ber ábyrgð á sem ritstjóri samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956, verði dæmd dauð og ómerk, en ummælin varði við 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga: A. Öskubuska litla B. Á meðan hún dvaldist hjá þeim sást hún lítið úti við leik og skilst mér að hún hafi varið stórum hluta tímans í ýmis húsverk og það að hjálpa til við barnauppeldið, aðeins átta ára í hlutverki Öskubusku. C. Núna er Apríl Rún orðin þrettán ára og mér er sagt að hún sjáist lítið úti við, fái aðeins að hafa samband við örfáa útvalda einstaklinga og sjáist þá sjaldnast með þeim úti á götu. Það er helst að hún sé í garðinum eða á fótboltavellinum sem er beint fyrir utan heimili hennar. Gamlir vinir og skólasystur sem hún eignaðist þegar hún var yngri fá ekki lengur að tala við hana og ekki heldur ættingjar Öldu. D. Stúlkan er einangruð. Bræður hennar fylgja henni um allt, virðast sjá til þess að hún tali ekki við ranga aðila og klaga ef hún gerir ekki eins og henni er sagt. E. Hún sagðist finna sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum. F. Vildi frekar deyja ... G. Hún sagðist frekar vilja deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu ... . Til vara er byggt á því að ofangreind ummæli varði við 234. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og á þeim grundvelli verði ummælin dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. 2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir: A. Að hafa með ólögmætum myndbirtingum og ummælum sínum um viðkvæm einkamálefni stefnanda, sem birtust á forsíðu, bls. 2 og bls. 30-32 í 30. tölublaði Vikunnar 2009, brotið gegn friðhelgi einkalífs hennar, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. 15. gr. prentlaga nr. 57/1956. B Að hafa viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir, sem tilgreindar eru í stafliðum A til I í kröfulið 1, um stefnanda í 30. tölublaði Vikunnar 2009, sem teljast varða við 235. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. 15. gr. prentlaga nr. 57/1956. Til vara er byggt á því að hin tilvitnuðu ummæli varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga. 3. Þess er krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. málsl. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 4. Þess er krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. 5. Þess er krafist að forsendur og dómsorð dóms í málinu verði birt í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gengur, sbr. 22. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. 6. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að krafa um miskabætur verði stórlega lækkuð. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Stefnandi er dóttir Dante Kubischta, sem er bandarískur ríkisborgari, og Ágústu Þóreyjar Brynjólfsdóttur. Foreldrar stefnanda gengu í hjúskap 17. desember 1995 og eignuðust stefnanda 3. apríl 1996. Hjónin skildu 7. janúar 1999 og fékk móðirin forsjá stefnanda. Móðir stefnanda andaðist 26. febrúar 2005 en við það hvarf forsjáin til föður stefnanda. Með úrskurði áfrýjunardómstóls Farifax County í Virginíu í Bandaríkjunum frá 13. janúar 2006 var stefnandi ættleidd af Öldu Karlsdóttur, síðari eiginkonu föður stefnanda. Með beiðni 10. júní 2008 óskaði Valborg Fríður Níelsdóttir, amma stefnanda í móðurætt, eftir því við sýslumanninn í Keflavík að fá umgengni við stefnanda. Þeirri kröfu hafnaði sýslumaður með úrskurði 13. ágúst sama ár. Valborg skaut þeim úrskurði til dómsmálaráðuneytisins sem vísaði kröfunni frá stjórnvöldum með úrskurði 19. janúar 2009. Niðurstaða bæði sýslumanns og ráðuneytisins var reist á því að lagatengsl stefnanda við ömmu sína hefðu rofnað við ættleiðinguna, en þau tengsl hefðu verið forsenda fyrir umgengni á grundvelli 47. gr. barnalaga nr. 76/2003. Í 30. tölublaði tímaritsins Vikunnar, sem kom út 30. júlí 2009, var fjallað um fjölskylduhagi stefnanda, skilnað foreldra hennar og samskipti föður við móðurfjölskylduna. Einnig var rætt um atlæti stefnanda hjá föður sínum, samskipti þeirra feðgina og um ættleiðingu núverandi eiginkonu föður á stefnanda. Umfjöllun þessi spannar þrjár blaðsíður, auk þess sem efninu er slegið upp á forsíðu tímaritsins með fyrirsögn og mynd af Valborgu, ömmu stefnanda. Lögráðamenn stefnanda telja að með umfjöllun þessari hafi verið vegið gróflega að æru stefnanda með því að líkja henni og högum hennar á heimil sínu við Öskubusku úr ævintýrinu. Það sama eigi við um fullyrðingar um að stefnandi hafi ítrekað hugleitt sjálfsvíg, fyrst átta ára að aldri, og með myndbirtingum af stefnanda. Áður höfðu málefni fjölskyldunnar verið til umfjöllunar á opinberum vettvangi í helgarblaði DV, sem út kom 9. apríl 2005. Þar var rætt um andlát móður stefnanda, skilnað foreldra stefnanda og um deiluna innan fjölskyldunnar. Einnig var fjallað um líðan stefnanda og önnur málefni hennar. II. Kröfur stefnanda eru reistar á því að með umfjöllun Vikunnar hafi gróflega verið vegið að stefnanda og fjölskyldu hennar. Af hálfu stefnanda er fullyrt að engin tilraun hafi verið gerð af hálfu tímaritsins við vinnslu greinarinnar til að bera efnið undir foreldra stefnanda svo þeim væri kleift að koma að athugasemdum. Því er haldið fram að umfjöllunin í heild sinni eða í einstökum atriðum hafi falið í sér ærumeiðandi aðdróttanir í hennar garð og brot gegn friðhelgi hennar. Til stuðnings þessu er bent á að í stafliðum A til D í kröfulið 1 sé stefnanda líkt við Öskubusku og fullyrt að hún hafi þurft að verja stórum hluta af lífi sínu í ýmis húsverk og banauppeldi. Það er talið gefa augaleið hversu erfitt það sé fyrir stúlku á viðkvæmum aldri að sitja undir nafngift af þessu tagi í litlu samfélagi þar sem stefnandi sé að hefja nám í nýjum skóla. Einnig sé öllum aðstæðum stefnanda lýst með einkar niðrandi móti og fullyrt að henni sé haldið í einangrun frá vinum og skólafélögum. Þessar fullyrðingar séu rangar og með ólíkindum að ummæli í þessa veru séu viðhöfð um stefnanda sem hafi ekkert til sakar unnið. Þá sé í staflið E til G í kröfulið 1 fullyrt að stefnandi hafi sagt að hún vildi frekar taka eigin líf en búa hjá foreldrum sínum. Með þessu sé skírskotað á óviðfeldinn hátt til meintrar sálarangistar stefnanda og ummæla sem hún á að hafa látið falla níu ára að aldri þegar hún hafði orðið fyrir miklu áfalli við andlát móður sinnar. Að birta þessi ummæli fjórum árum eftir að þau eiga að hafa fallið sé í senn særandi og meiðandi fyrir stefnanda, auk þess sem það sé bæði óviðurkvæmilegt og smekklaust. Þar fyrir utan kannist stefnandi ekki við að hafa látið þessi orð falla. Því er haldið fram að öll ummæli í stafliðum A til G í kröfulið 1 séu ærumeiðandi aðdróttanir sem feli í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að varpa rýrð á stefnanda. Verði ekki fallist á að ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga er á því byggt til vara að þau varði við 234. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Í báðum tilvikum beri að ómerkja ummælin, sbr. 1. mgr. 241. gr. laganna, auk þess sem dæma beri stefndu til refsingar. Við ákvörðun refsingar er talið horfa til þyngingar að stefnandi sé aðeins þrettán ára gömul. Á því er byggt að með umfjölluninni hafi freklega verið brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda sem njóti verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 16 gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Brot þessi feli í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda og því hafi stefnda fellt á sig miskabótaábyrgð, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, auk þess sem gerð sé krafa um að stefnda sæti refsingum samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga. Til stuðnings þessu er bent á ýmis ummæli í greininni um málefni stefnanda, allt frá því að móðir hennar lést og til dagsins í dag. Öll þessi umfjöllun um líðan og hagi stefnanda og um önnur viðkvæm málefni eigi ekkert erindi við almenning og hafi falið í sér gróft brot gegn persónuvernd hennar. Sama eigi við um birtingu á þremur myndum af stefnanda í þeim tilgangi að skreyta umfjöllunina. Við ákvörðun miskabóta er talið horfa til hækkunar að stefnandi sé barn auk þess sem Vikan sé gefin út í hagnaðarskyni. Þá hafi útgefandi eða blaðamenn á hans vegum í fjölda mála undanfarið verið sakfelldir fyrir ærumeiðingar. Til stuðnings refsi- og fébótaábyrgð stefndu er vísað til 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Krafa um greiðslu kostnaðar til að birta dóm í málinu í dagblöðum er reist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, en krafa um að forsendur og niðurstaða dómsins verði birt í næsta tölublaði Vikunnar er reist á 1. og 2. mgr. 22. gr. laga um prentrétt. III. Stefnda bendir á að fjölmiðlar hafi verulegt svigrúm til umfjöllunar um menn og málefni og sá réttur sé varinn af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Vísar stefnda til þess að gjalda beri varhug við því að takmarka rétt fjölmiðla til að taka á móti og miðla upplýsingum. Einnig geti fjölmiðlar ekki borið ábyrgð á öllu því sem nafngreindir heimildarmenn hafi að segja, enda væri slíkt til þess fallið að kæfa niður alla umræðu og upplýsingamiðlun, eins og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi bent á í dómum sínum. Stefnda telur að umfjöllun um mál þetta í Vikunni hafi í senn verið sanngjörn og fagleg í öllu tilliti, auk þess sem hún hafi áður birst í öðum fjölmiðlum. Stefnda vísar til þess að höfundur beri ábyrgð á efni rits ef hann hefur nafngreint sig, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Stefnda heldur því fram að höfundur hljóti að vera sá sem lætur ummæli falla, þ.e. sá sem ummæli eru eignuð ef hann er nafngreindur. Því geti höfundur í þessu tilfelli ekki verið neinn annar en Valborg F. Svanholt Níelsdóttir. Hún beri því ábyrgðina en ekki stefnda og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu. Þar fyrir utan fari í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar að láta stefndu sem þriðja mann bera ábyrgð á ummælum Valborgar, enda verði hún sjálf að bera ábyrgð á eigin ummælum fyrir dómi. Verði stefnda gerð ábyrgð fyrir þeim ummælum sem Valborg lét falla er því haldið fram að ummælin fari ekki í bága við almenn hegningarlög. Af þeirri ástæðu beri því einnig að sýkna stefndu. Til stuðnings þessu bendir stefnda á að ummæli í stafliðum A, B, C og D í kröfulið 1 feli ekki í sér neinar ærumeiðingar í garð stefnanda. Þannig hafi samlíking við persónu Öskubusku í ævintýrinu aðeins að geyma huglægt mat Valborgar á högum stúlkunnar í því samhengi að stúlkan bæri of mikla ábyrgð. Þessa skoðun hafi Valborg fulla heimild til að láta í ljós og í þessu felist engin ásökun um harðræði af hálfu föður eða kjörmóður. Að því er varðar ummælin að öðru leyti um einangrun stefnanda bendir stefnda á að ekki sé um að ræða fullyrðingar heldur sé Valborg að hafa eftir það sem hún hafi heyrt frá öðrum. Að auki séu ummælin mistúlkuð í málatilbúnaði stefnanda. Þannig þurfi það að stefnandi sjáist lítið úti við ekki að þýða annað en að hún sjálf kjósi að halda sig innan dyra. Þessi ummæli verði með engu móti túlkuð þannig að stefnanda sé meinað að fara úr húsi eða haldið fanginni á heimili sínu. Jafnframt séu þessi ummæli mjög matskennd og feli aðeins í sér gildisdóma. Þá bendir stefnda á að ummæli í þá veru að stefnanda sé haldið á heimili sínu beinist ekki að persónu hennar. Því væri nær að krafa um ómerkingu yrði sett fram af hálfu þeirra sem sakaðir væru um að standa að slíkri frelsisskerðingu. Sama marki séu brennd ummæli um að gamlir vinir fái ekki að tala við stefnanda. Varðandi ummæli í stafliðum E, F og G í kröfulið 1 bendir stefnda á að þau lýsi samskiptum stefnanda við ömmu sína þegar hún var 8 og 9 ára gömul og fyrir ári síðan. Þessi ummæli hafi áður komið fram opinberlega og því sé aðeins um að ræða endurtekningu á því sem áður hafi komið fram. Stefnda telur óhugsandi að ómerkt verði ummæli sem hafi að geyma upplýsingar sem stefnandi hafi trúað ömmu sinni fyrir, einkum með hliðsjón af því að fimm ár eru liðin frá því þessi ummæli voru fyrst viðhöfð. Í því sambandi tekur stefnda fram að útlokað sé að leitt verði í ljós að stefnandi hafi ekki tjáð sig í þessa veru og því sé enginn grundvöllur til að ómerkja ummælin. Stefnda andmælir því að refsingar geti legið við því að birta opinberlega myndir sem Valborg hafi átt, jafnvel þótt þessar myndir hafi verið af stefnanda. Slík birting á myndum, sem á þeim tíma hafi verið teknar með samþykki allra hlutaðeigandi, geti með engu móti talist refsivert brot gegn friðhelgi einkalífs. Einnig bendir stefnda á að 229. gr. almennra hegningarlaga geti ekki átt við þar sem upplýsingar um þetta málefni hafi þegar verið á vitorði almennings vegna umfjöllunar í DV um sama mál. Þá telur stefnda að refsikrafa á hendur sér sé of almenns eðlis og með öllu skorti lýsingu á því hvernig hver og ein ummæli getið bakað refsiábyrgð. Þannig hefði stefnandi þurft að tiltaka hvernig tilvitnuð ummæli í einstökum atriðum varði við 229. gr., 234. gr., 235. gr. eða 236. gr. almennra hegningarlaga. Stefnda andmælir miskabótakröfu stefnanda á þeim grundvelli að hún beri ekki ábyrgð að lögum á ummælunum. Þar fyrir utan hafi ummælin ekki falið í sér ærumeiðingar í skilningi almennra hegningarlaga, en verði svo talið séu allt að einu ekki fyrir hendi skilyrði til að dæma miskabætur, enda hafi ummælin aðeins verið endurtekin á opinberum vettvangi. Af sömu ástæðu komi ekki til greina að dæma miskabætur vegna ætlaðra brota gegn friðhelgi einkalífs, auk þess sem þeir hagsmunir stefnanda geti ekki komið í veg fyrir að Valborg tjái sig opinberlega um sína reynslu og persónuleg málefni. Sama eigi við um birtingar á myndum í eigu Valborgar sem birtar hafi verið með hennar samþykki. Þá skipti engu máli í þessu tilliti gagnvart stefndu dómar á hendur útgefanda Vikunnar eða blaðamönnum á hans vegum. Allar þessar sömu ástæður telur stefnda leiða til þess að miskabætur verði lækkaðar. Kröfu um kostnað vegna birtingar dóms er mótmælt á þeim grundvelli að engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings þeirri kröfu. Þar fyrir utan hafi stefnandi enga hagsmuni af því að fá dóminn birtan opinberlega í dagblöðum sökum þess að dómar séu hvort sem er birtir opinberlega, en það ætti að duga í þessu tilviki. Jafnframt er fjárhæð kröfunnar mótmælt sem of hárri. Einnig er kröfu um birtingu dómsins í næsta tölublaði Vikunnar andmælt, enda verði ekki um það dæmt án aðildar útgefanda blaðsins. Í öllu falli verði ekki í senn krafist kostnaðar af birtingu dómsins og birtingar í Vikunni. Loks er vaxtakröfu mótmælt og því haldið fram að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema frá dómsuppsögu. IV. 1. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956, ber höfundur blaðs eða tímarits refsi- og fébótaábyrgð á efni ritsins ef hann hefur nafngreint sig og er auk þess annað hvort heimilisfastur hér á landi þegar ritið kemur út eða undir íslenskri lögsögu þegar mál er höfðað. Ef enginn höfundur er nafngreindur fer um ábyrgðina í þeirri röð sem talin er í 3. mgr. sömu greinar, en hún hvílir fyrst á útgefanda rits eða ritstjóra. Stefnda var ritstjóri Vikunnar þegar út kom 30. tölublað 71. árgangs ritsins 30. júlí 2009 en í því blaði er að finna umfjöllun um málefni fjölskyldu Valborgar F. Svanholt Níelsdóttur, fyrrverandi tengdamóður stefnanda. Höfundur greinarinnar er ekki tilgreindur en í reit með knöppum útdrætti um efni greinarinnar segir að texti sé blaðsins. Stefnda hefur borið því við að Valborg sé höfundurinn, enda sé allt efni greinarinnar haft eftir henni. Af þeim sökum beri stefnda ekki ábyrgðina á grundvelli 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Þótt efni greinarinnar sé að stórum hluta ummæli innan tilvitnunarmerkja sem sögð eru höfð eftir Valborgu er inni á milli að finna umfjöllun um málefnið sem augljóslega er blaðsins. Einnig hefur Valborg borið fyrir dómi að hún hafi vísað blaðamanni Vikunnar á umfjöllun um málið í DV frá 9. apríl 2005 til að komast hjá því að endurtaka söguna, en samræmi í umfjöllun Vikunnar og DV um málið er greinilegt. Þá sagði Valborg að orðavalið væri blaðamannsins, sem hún ræddi við, þótt innihaldið væri rétt að efni til. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á það með stefndu að Valborg ein geti talist höfundur greinarinnar. Því hvílir ábyrgðin á stefndu sem ritstjóra þar sem höfundur greinarinnar var ekki nafngreindur og skiptir þá engu þótt Valborg kunni einnig að teljast höfundur greinarinnar. Þá er haldlaus með öllu sú málsástæða stefndu að lög um prentrétt fari í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar að því leyti sem þau geri þriðja mann ábyrgan fyrir ummælum sem aðrir láti falla. 2. Í stafliðum A og B í kröfulið 1 krefst stefnandi ómerkingar á millifyrirsögninni „Öskubuska litla“ og ummælum þess efnis að stefnandi hafi aðeins átta ára að aldri verið í hlutverki Öskubusku með því að verja stórum hluta þess tíma sem hún dvaldi hjá föður og síðari eiginkonu hans í ýmis húsverk og að hjálpa til við barnauppeldið. Í málinu hafa með engu móti verið leiddar líkur að því að þessi ummæli eigi við rök að styðjast. Í ummælum þessum felst ekki aðdróttun af neinu tagi sem varðað getur við 235. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn er sárlega móðgandi fyrir unga stúlku á viðkvæmu aldursskeiði að vera líkt við persónuna úr ævintýrinu þekkta en með því er augljóslega skírskotað til aðstæðna sem eru niðurlægjandi. Samkvæmt þessu verða greind ummæli ómerkt með vísan til 241. gr., sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga. Í stafliðum C og D í kröfulið 1 er krafist ómerkingar á ummælum sem fela það í sér efnislega að stefnandi sé einangruð og fái ekki að hitta vini og kunningja. Þær aðstæður sem hér er lýst og stefnandi er sögð búa við vega með engu móti að æru hennar sjálfrar. Af þeim sökum verða ummælin ekki talin varða við ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga og verða þau því ekki ómerkt. Í staflið G í kröfulið 1 er krafist ómerkingar á ummælum um að stefnandi vildi frekar deyja en að þurfa að fara á heimili föður síns og stjúpu. Þessi ummæli eiga að hafa fallið í samtali stefnanda við ömmu sína í kjölfar þess að móðir hennar andaðist árið 2005, þegar stúlkan var átta ára eða níu ára að aldri. Jafnframt er krafist ómerkingar í staflið F í kröfulið 1 á millifyrirsögn sem vísar til þessara ummæla. Með öllu er ósannað að stefnandi hafi látið þessi orða falla í samtali við ömmu sína á fyrrgreindu tímabili. Loks er gerð krafa í staflið E í kröfulið 1 að ómerkt verði ummæli um að stefnandi hafi tjáð ömmu sinni í bréfi að hún fyndi sig knúna til að taka eigið líf ef hún þyrfti að vera lengur hjá föður sínum. Í málinu liggur frammi bréf stefnanda 10. júní 2008 til ömmu sinnar þar sem hún kvartar undan aðstæðum sínum og segir að miklu betra væri að vera hjá látinni móður sinni. Af þessu verður með engu móti ráðið að stefnandi hafi hugleitt að taka eigið líf. Að því gættu og þar sem fyrrgreind ummæli, sem eiga að hafa fallið í samtali við ömmu stúlkunnar árið 2005, eru ósönnuð verða öll þessi ummæli ómerkt með vísan til 241. gr. almennra hegningarlaga þar sem í þeim felst aðdróttun í skilningi 235. gr. sömu laga. 3. Svo sem rakið hefur verið í næsta kafla hér á undan varða nokkur af þeim ummælum sem birtust í Vikunni í umrætt sinn við 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Einnig voru aðdróttanir í garð stefnanda birtar og bornar út opinberlega, enda þótt ekki hafi verið fyrir hendi sennileg ástæða til að telja þær réttar, eins og málið horfði við þeim sem ritaði greinina. Varðar þetta því jafnframt við 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Til stuðnings refsikröfu vísar stefnandi að auki til 229. gr. almennra hegningarlaga um refsinæmi þess að skýra opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi sem réttlætt geti verknaðinn. Það málefni sem fjallað var um í Vikunni snerti hjónaband og skilnað foreldra stefnanda, auk þess sem fjallað var um persónuleg málefni hennar. Þessi skrif Vikunnar lutu því að einkamálefnum stefnanda í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga. Kemur þá til skoðunar hvort nægar ástæður hafi verið fyrir hendi sem réttlætt geta umfjöllunina. Af vitnisburði Valborgar fyrir dómi verður ráðið að fyrir henni vakti fyrst og fremst að fjalla um að ættleiðing stjúpmóður á stefnanda kom í veg fyrir að krafa hennar um umgengni við stefnanda yrði tekin til greina, sbr. úrskurður sýslumannsins í Keflavík 13. ágúst 2008 og úrskurður dómsmálaráðuneytisins 19. janúar 2009. Fullt tilefni var til að ræða opinberlega um þá umdeilanlegu niðurstöðu stjórnvalda að úrlausn dómstóls í Bandaríkjunum um ættleiðingu kæmi í veg fyrir að amma barnsins teldist náinn vandamaður í skilningi 3. mgr. 47. gr. barnalaga, nr. 76/2003. Umfjöllun tímaritsins um einkamálefni stefnanda gekk hins vegar mun lengra en helgast getur af þeim tilgangi og varðaði hún við 229. gr. almennra hegningarlaga. Skiptir þá engu þótt málefni fjölskyldunnar hafi fyrir fimm árum verið til umfjöllunar í DV. Í málinu liggur fyrir að stefnda vann ekki greinina heldur blaðamaður á tímaritinu. Kom fram í skýrslu stefndu fyrir dómi að hún hefði aðeins lesið yfir greinina í því skyni að leiðrétta ritvillur og málfar, auk þess sem hún hefði stytt inngang blaðamanns. Eins og áður greinir hvílir ábyrgðin á stefndu sem ritstjóra tímaritsins, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Að þessu virtu og þegar litið er til niðurstöðu dómsins um kröfur að einkarétti, sem og málsatvika að öðru leyti, þykja almannahagsmunir ekki standa til að stefndu verði refsað. 4. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið fól umfjöllun Vikunnar í sér ærumeiðingar í garð stefnanda auk þess sem brotið var gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, en sá réttur nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar. Með þessu hefur verið framin meingerð gegn friði og persónu stefnanda sem stefnda ber miskabótaábyrgð á samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Við ákvörðun miskabóta til stefnanda er þess að gæta að birtar voru myndir af stefnanda en með því var enn frekar vegið að friðhelgi einkalífs hennar. Að öllu virtu þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum svo sem greinir í dómsorði. Samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, er tekin til greina krafa um upphafsdag dráttarvaxta frá því liðinn var mánuður frá þingfestingu málsins. Með vísan til 1. og 2. mgr. 22. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956, er fallist á kröfu stefnanda um að forsendur og niðurstaða dóms þessa skuli birta í næsta tölublaði Vikunnar, sem út kemur eftir uppsögu dómsins. Breytir engu um þá kröfugerð þótt útgefandi tímaritsins eigi ekki aðild að málinu, enda hvílir þessi skylda á honum lögum samkvæmt. Með hliðsjón af því að málefninu var slegið upp á forsíðu Vikunnar, en blaðinu er gjarnan stillt upp á áberandi stöðum í blaðsöluhillum á sölustöðum, auk þess sem ritið liggur víða frammi löngu eftir útgáfu, þykir jafnframt rétt með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga að gera stefndu að greiða stefnanda 300.000 krónur til að standa straum af opinberri birtingu dómsins. Eftir þessum úrslitum verður stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Framangreind ummæli í stafliðum A, B, E, F og G í kröfulið 1 skulu vera dauð og ómerk. Stefndu, Guðríði Haraldsdóttur, er ekki gerð refsing. Stefnda greiði stefnanda, Apríl Rún Kubischta, 1.100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 800.000 krónum frá 30. júlí 2009 til 1. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 590/2015
Skuldamál Samningur Kröfugerð Dómur
V hf. krafði S ehf. um endurgreiðslu láns í tengslum við kaup S ehf. á drykkjarvörum af V hf. Talið var að með viðskiptasamningi aðila hefði V hf. veitt S ehf. lán með því að afhenda félaginu fyrirfram afslátt vegna viðskiptanna og að V hf. hefði ekki leyst S ehf. undan greiðsluskyldu með bréfi í tengslum við niðurfellingu á einkasölurétti samkvæmt samningnum. Þar sem um verulega vanefnd hefði verið að ræða af hálfu S ehf. á samningi aðila hefði V hf. verið heimilt að fella allar eftirstöðvar skuldarinnar í gjalddaga með stefnu í málinu. Var S ehf. því gert að greiða eftirstöðvar lánsins en varakrafa félagsins kom ekki til álita í málinu þar sem hún var talin fara í bága við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8.september 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að hafnað verði kröfustefnda um dráttarvexti og að staðfest verði að endurgreiðslum áfrýjanda tilstefnda verði háttað til samræmis við 8. grein samnings aðila 28. apríl 2006. Íþví tilviki krefst hann þess að málskostnaður verði látinn niður falla á báðumdómstigum.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess aðáfrýjanda verði gert að greiða sér 27.369.216 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 30. apríl 2014 til greiðsludags. Jafnframt að málskostnaðarákvæðihéraðsdóms verði staðfest og áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti.Varakrafa áfrýjanda hérfyrir dómi og í héraði felur það í sér að greiðsluskylda hans verði bundin viðframtíðarviðskipti aðila og svari til afsláttar sem hann hefur notið í þeim.Með því móti yrði skírskotað til atvika sem síðar kunna að koma fram. Fer krafan í bága við 4. mgr. 114. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og kemur því ekki til álita. Með þessariathugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sam-félagið ehf., greiði stefnda,Vífilfelli hf., 450.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 10. júní 2015. Þettamál, sem var tekið til dóms 11. maí 2015, er höfðað af Vífilfelli hf., kt.[...], Stuðlahálsi 1, Reykjavík, með stefnu birtri 24. júní 2014, á hendur Sam-félag­inuehf., kt. [...], Álfa­bakka 8, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuldað fjár­hæð 56.821.398 kr. ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 30. apríl 2014 til greiðsludags,sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga. Stefnandikrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda. Til vara krefst hann þess að hafnað verði kröfumstefnanda um dráttarvexti og að dómurinn staðfesti, að endurgreiðslu lánsstefnda við stefnanda verði háttað til sam­ræmis við ákvæði 8. gr. samningsaðila, dagsetts 28. apríl 2006. Hann krefst þess jafnframt að stefnandi verði dæmdurtil að greiða honum máls­kostnað að viðbættum virðisaukaskatti.Málsatvik Stefnandiframleiðir gosdrykki og flytur inn ýmsan varning en stefndi rekur keðjukvikmyndahúsa. Málsaðilar hafa verið í viðskiptasambandi í 32 ár. Þeir gerðu,28. apríl 2006, viðskiptasamning um kaup stefnda á drykkjarvörum af stefnandatil sölu í tilteknum kvikmyndahúsum og sölustöðum stefnda. Samkvæmt samn­ingnumvar stefndi skuldbundinn til að kaupa eingöngu drykkj­ar­vörur af stefn­andatil end­ur­sölu á framan­greindum stöðum. Samn­ing­ur­inn var að því leyti sam­bæri­leguröðrum við­skipta­samningum sem stefn­andi gerði á þessum tíma. Vegnamálsástæðna beggja þykir nauðsynlegt að reifa nokkur ákvæði samn­ings­inssérstaklega. Í3. gr. samningsins segir:Með samningi þessum skuldbindur kaupandi [stefndi, Sam-félagið] sig til aðveita selj­anda [stefnanda, Vífilfelli] einkasölurétt í kvikmyndahúsum sínum. Íeinkasölurétti þessum felst eftirfarandi:Kaupandi skuldbindur sig til að selja eingöngu gosdrykki, kolsýrt vatn, íþrótta- og orku­drykki og safa sem framleiddir eru hjá seljanda eða fluttir inn af honum. Í 5. gr. segir meðal annars:Kaupandi skuldbindur sig til þess að fullnægja eftirtöldum skilyrðum undir öllum kringumstæðum;að selja eingöngu vörur frá seljanda í samræmi við 1. og 3. gr. ...að vera ekki í verulegum og viðvarandi vanskilum við seljanda. Í 6. gr. er mælt fyrir um endurgjald fyrir einkasöluréttinn:Sem endurgjald fyrir einkaréttinn nýtur kaupandi afsláttar af vörum frá seljanda í sam­ræmi við fylgiskjal nr. 2. Afsláttur þessi miðast við þau greiðslukjör, sem kaupandi nýtur hverju sinni og ekki sé um veruleg eða viðvarandi vanskil að ræða.Allir afslættir vegna post mix viðskipta (...) greiðast fyrirfram skv. nánari ákvæðum í 8. gr. Í 7. gr. er rætt um eftirstöðvar fyrir fram greidds afsláttar skv. eldri samningi:Eftirstöðvar fyrirframgreidds afsláttar frá fyrri viðskiptasamningi aðila, dags. 18. mars 2004, skv. yfirliti í fylgiskjali 3, eru við mánaðamót mars / apríl kr. X.xxx.xxx,-. Við opnun nýs kvikmyndahúss í Grafarvogi fellur ofangreindur viðskiptasamningur úr gildi og eftirstöðvar fyrirframgreidds afsláttar skv. þeim samningi falla niður á þeim tíma­punkti.Greind niðurfærsla er bundin því skilyrði að samningi þessum sé ekki sagt upp, honum rift eða hann falli úr gildi af öðrum ástæðum. Falli samningurinn úr gildi vegna upp­sagnar, riftunar eða af öðrum viðlíka ástæðum, þá hækkar skuldin vegna fyrir­fram­greidds afsláttar, um sem nemur eftirstöðvum niðurfellingarinnar. Eftirstöðvar niður­fell­ing­ar­innar taka breytingum á samningstímanum, þ.e. þær lækka hlutfallslega miðað við keypt magn framleiðsluvara seljanda. Í 8. gr. segir svo:Seljandi lánar kaupanda kr. 177.500.000,- sem greiðist þannig, kr. 100.000.000, 30. apríl og kr. 77.500.000, 30. ágúst 2006. Lánið er tengt afsláttar­kjörum kaupanda á post­mixi og endurgreiðist mánaðarlega 75,21 kr. pr. keyptan RTD líter (hver póst­mix­kútur inniheldur 115,2 RTD lítra). Til trygg­ingar á fullum og réttum efndum samn­ings þessa, þ.m.t. endur­greiðslu lánsins sam­kvæmt samningi þessum gefur kaup­andi út ábyrgðir sem Vífilfell sam­þykkir. Trygg­ing­ar­nar eru til endurgreiðslu lánsins og van­efnda á viðskiptaskuld eða öðrum kröfum sem seljandi á á hendur kaupanda, þar með talið ábyrgðar sem seljandi kann að veita kaupanda. Ef brot verða á samningi þessum eða annað það kemur upp, sem leiðir til ógildis samningsins eða riftunar hans, getur Vífilfell hf. þá þegar gengið á ábyrgðirnar og hafið innheimtu. ... Seljandi mun afhenda forsvarsmönnum kaupanda ábyrgðirnar að samningstíma loknum, enda hafi þeir efnt hann að fullu.Áætlaður endurgreiðslutími er 4 ár í samræmi við áætluð magnkaup skv. 11. gr.Ofangreint lán er skuld kaupanda in solidum við seljanda þar til kaupandi hefur að fullu keypt það magn sem um ræðir í 11. grein.Mánaðarlega mun seljandi gefa út kreditreikning í samræmi við sölu fyrir áunnum afslætti sem færist til lækkunar á láninu. Virðisaukaskattur af kreditreikningnum er milli­færður til lækkunar á hefðbundinni viðskiptaskuld.Séu að 4 árum liðnum, eftirstöðvar á láninu skv. 1. ml. gr. 8, skulu samningsaðilar leit­ast til þess að semja um eftirstöðvarnar. Í 9. gr. er yfirlit yfir úrræði vegna vanefnda:Standi annar aðili samnings þessa ekki í skilum með greiðslur afborgana, vaxta eða kostnaðar af viðskiptaskuldum, uppfylli ekki skilyrði 5. gr., hætti viðskiptum við mót­aðila, brjóti hann gegn hagsmunum mótaðila, leiti hann nauðasamninga, sé kvik­mynda­húsi eða gosverksmiðju lokað af þar til bærum yfirvöldum eða sé gert hjá samn­ings­aðila árangurslaust fjárnám, verði bú hans tekið til gjaldþrotaskipta, eða brjóti hann gegn efni samnings þessa að öðru leyti í verulegum atriðum er kaupanda jafnt sem seljanda heimilt án fyrirvara að rifta samningi þessum.Tilkynna skal mótaðila skriflega og með sannanlegum hætti um riftunina og ástæður hennar. ... Jafnframt skal kaupandi endurgreiða þegar að fullu eftirstöðvar láns skv. gr. 8. Sama gildir ef samningur þessi fellur úr gildi eða er rift af öðrum ástæðum en þeim sem getur hér að ofan.Verði ekki staðið í skilum með greiðslu afborgana af fyrirframgreiddum afslætti eða við­skiptagerningum á réttum gjalddögum skal kaupandi greiða dráttarvexti af skuld­inni samkvæmt lögum nr. 38 frá 2001 um vexti og verðtryggingu, ásamt síðari breyt­ingum.Kaupandi og seljandi ábyrgjast fullar og réttar efndir samnings þessa. Í 11. gr. er fjallað um gildistíma:Samningur þessi gildir frá opnun nýs kvikmyndahúss kaupanda í Grafarvogi (áætlað í des­em­ber 2006) og þar til kaupandi hefur selt 2.360.000 lítra (tilbúnir til neyslu) af post mix gosi skv. samningi þessum. Samningsaðilar áætla skv. gefnum forsendum að samn­ings­tíminn verði 4 ár. Stefnandi lítur svo á að með samningnum hafi hann lánað stefnda 177.500.000 kr. með fyrirframgreiddum afslætti af „post-mix“ viðskiptum, þ.e. við­skiptum með hrá­efni, gosdrykkjarþykkni/síróp, til að búa til gos á krana. Eins og rakið er í samningnum var endurgreiðsla lánsins miðuð við afslátt­ar­kjör stefnda vegna viðskipta við stefn­anda á tiltekinn hátt. Áætlaður endur­greiðslu­tími láns­ins var fjögur ár miðað við áætl­anir samningsaðila um það magn drykkj­ar­vöru sem stefndi myndi selja. Stefndi lítur svo á að þrátt fyrir að upphaflega hafi verið áætlað, að samn­ing­ur­inn gilti í fjögur ár sé það reyndin að samningurinn sé enn í gildi. Eins og lýst er í 8. gr. samningsins lækkaði skuld stefnda reglu­lega þegar stefn­andi gaf út kredit­reikninga vegna kaupa stefnda á hrá­efni af stefnanda á grund­velli við­skipta­samn­ings­ins. Árlegar end­ur­greiðslur námu frá u.þ.b. 17 millj­ónum króna til ríf­lega 26 millj­óna króna, allt eftir seldu magni drykkja. Upp­haf­legar áætl­anir um end­ur­greiðslu­hraða lánsins stóð­ust ekki en stefn­andi lét við það sitja að afborg­anir af lán­inu héldu áfram eins og verið hefði og gerði hvorugur samnings­aðila athuga­semdir við það. Stefndi mun aldrei hafa gefið út þær ábyrgðir sem nefndar eru í 8. gr. og stefn­andi ekki gengið eftir því að hann gæfi þær út. Stefndi lítur svo á að hann hafi endurgreitt fyrirframgreidda afsláttinn sam­kvæmt fyrirmælum ákvæðisins til þessa dags. Hann telur jafnframt að fyrir­fram­greiðsla afsláttarins sé við­skiptakvöð á hann vegna skuld­bind­ingar um að versla ein­göngu með drykkj­ar­vörur við stefnanda. Samkeppniseftirlitið komst að þeirri niðurstöðu í máli nr. 11/2011 að stefnandi hefði notið ráðandi stöðu á markaði fyrir gos­drykki til endursölu á Íslandi á árunum 2007-2009. Það hefði meðal annars þau áhrif, að mati eftir­lits­ins, að stefnandi mætti ekki áskilja sér einkarétt til sölu á gosdrykkjum hjá við­skipta­vinum sínum. Stefnandi var ósam­mála þessari niðurstöðu og skaut henni til áfrýjun­ar­nefndar samkeppnismála. Í úrskurði nefndarinnar var niðurstaða Sam­keppn­is­eftirlitsins um markaðsráðandi stöðu stefn­anda staðfest en stjórnvaldssekt eftirlitsins lækkuð verulega. Stefnandi skaut niður­stöðu áfrýjunarnefndarinnar til dómstóla. Héraðsdómur Reykjavíkur felldi úrskurð hennar úr gildi, 18. nóv­em­ber 2013, með dómi í máli nr. E-1410/2012. Honum áfrýjaði Sam­keppn­is­eftir­litið til Hæstaréttar sem staðfesti héraðs­dóm. Stefnandi tekur fram að þrátt fyrir að hann hefði verið ósammála niðurstöðu Sam­keppn­is­eftirlitsins á sínum tíma, og sé enn, hafi hann orðið að bregðast við þeirri ákvörðun sem eftirlitið tók og laga markaðsfærslu sína að þeim möguleika að hann teld­ist vera í mark­aðs­ráðandi stöðu. Af þeim sökum hafi hann gert ýmsar breytingar á samn­ingum við við­skipta­vini sína. Hann hafi meðal annars ekki lengur krafist einka­réttar til sölu á drykkj­ar­vörum hjá þeim, og hafi því þurft að segja slíkum ákvæðum upp. Eftir sem áður hafi þeim við­skipta­vinum, sem staðið hafi í skuld við stefnanda, verið boðið að end­ur­greiða hana, eins og áður, með þeim afsláttarkjörum sem þeir nutu. Eini mun­ur­inn hafi verið sá að þeim hafi ekki lengur verið skylt að eiga ein­göngu við­skipti við stefn­anda. Hugnað­ist það við­skiptavini betur að endurgreiða skuld sína með pen­ingum hafi það vita­skuld verið mögulegt. Stefnandi kveðst, vegna þessara aðstæðna, hafa sent nokkrum viðskiptavina sinna, þar á meðal stefnda, staðlað bréf, 18. desember 2012, þar sem hann tilkynnti þeim upp­sögn til­tek­inna ákvæða við­skipta­samn­ings aðila. Í upp­sögn­inni hafi falist að felld væri niður sú kvöð í við­skipta­samningnum að viðkomandi viðskiptavini væri skylt að kaupa ein­ungis af stefnanda til­teknar drykkjarvörur. Stefnandi lítur svo á að með orðalagi bréfsins hafi hann vísað til ákvæðis 3. gr. og þeirra töluliða ákvæðis 5. gr. viðskiptasamn­ings­ins við stefnda sem lutu að einka­sölu­­réttinum. Tekið hafi verið fram að stefnda væri vel­komið að eiga áfram við­skipti við stefn­anda. Þá var sérstaklega tekið fram að stæði stefndi í skuld við stefn­anda vegna við­skipta þeirra væru fulltrúar stefnanda reiðubúnir til viðræðna um upp­gjör slíkra krafna. Stefnandi telur skilning stefnda á efni bréfsins end­ur­speglast í því að eftir að stefndi hafi fengið bréfið hafi hann haldið áfram að kaupa gos­drykkj­ar­þykkni af stefnanda og þar með haldið áfram að end­ur­greiða skuld sína við stefn­anda vegna fyrir­fram­greidda afsláttarins á sama hátt og áður. Stefndi sér efni þessa bréfs stefnanda, 18. desember 2012, öðrum augum en stefn­andi og telur hann hafa lýst yfir því einhliða að viðskiptasamningnum frá því í apríl 2006 væri sagt upp: Með vísan til fram­an­greinds tilkynnist yður hér með að við­skipta­samn­ingi yðar við Vífilfell hf. er sagt upp. Í því felst að öll ákvæði við­skipta­samn­ings­ins sem lagt hafa viðskiptakvaðir á hendur fyrir­tæki yðar eru óskuld­bind­andi fyrir yður. Stefndi áréttar að hann hafi greitt að fullu skuldir við stefnanda vegna vara sem hann hafi keypt af honum. Árið 2013 ræddu málsaðilar um gerð nýs viðskiptasamnings. Í þeim viðræðum var meðal annars rætt um viðskiptaskuld stefnda og hvort og hvernig samist gæti um ann­ars konar uppgjör hennar. Stefnandi kveðst hafa gert stefnda ýmis tilboð þar að lút­andi. Stefndi hafi aldrei lýst þeirri afstöðu að hann teldi sér ekki skylt að endur­greiða skuld­ina. Stefndi sendi stefnanda bréf, 23. október 2013. Þar segir að hann hafi fallist á upp­sögn viðskiptasamningsins af hálfu stefnanda á sínum tíma en í bréfi stefnanda hafi falist að öll ákvæði viðskiptasamningsins um við­skipta­kvaðir á hendur stefnda hefðu orðið óskuld­bindandi. Stefndi gerði einnig grein fyrir því mati sínu að aðilar myndu ekki ná saman um við­skiptakjör en stefndi myndi þrátt fyrir það halda áfram að eiga við­skipti við stefn­anda „ef svo bæri undir“. Um svipað leyti mun stefndi hafa gert viðskiptasamning við Ölgerð Egils Skalla­gríms­sonar. Frá ára­mótum 2013/2014 hafa nánast engin við­skipti verið milli stefn­anda og stefnda. Stefn­andi gerir engar athugasemdir við þá ákvörðun stefnda að gera við­skipta­samning við Ölgerð Egils Skallagrímssonar þar sem stefndi hafi verið leystur undan þeirri viðskiptakvöð stefnanda að mega ein­göngu kaupa drykkj­ar­vörur af honum. Eftir standi hins vegar að stefndi skuldi stefnanda 56.821.398 kr. sem honum beri að endur­greiða. Stefnandi sendi stefnda bréf, 31. mars 2014, þar sem stefnda var boðið að end­ur­greiða skuld sína samkvæmt útreiknaðri meðaltalsendurgreiðslu á mánuði þar til skuldin yrði að fullu greidd. Þá var einnig tekið fram að stefnda væri frjálst að stað­greiða skuldina að fullu þá þegar. Í bréfinu var stefnda einnig boðið að halda áfram við­skiptum við stefn­anda og að nýta boðinn viðskiptaafslátt til mánaðarlegrar endur­greiðslu á skuld sinni en eftirstöðvar hverrar afborgunar, ef einhverjar væru, yrðu greiddar með pen­ingum. Í nið­ur­lagi bréfsins var tekið fram að tilboðið væri gert með fyrir­vara um að sam­komu­lag næðist á milli aðila. Að öðrum kosti áskildi stefn­andi sér rétt til að gera ýtrustu kröfur á hendur stefnda. Stefndi svaraði ekki bréfi stefn­anda. Frá sjónarhóli stefnda krafði stefnandi hann um greiðslu 56.821.398 kr. með bréf­inu 31. mars 2014. Í því hafi stefnandi jafnframt haldið því fram, að með uppsögn við­skipta­samnings aðila hefði stefndi ekki verið leystur undan öllum við­skipta­kvöðum, þ.e. endurgreiðslu fyrir­fram­greidds afsláttar. Að auki hafi stefnandi fullyrt, að stefndi hefði aldrei lýst því yfir, að hann teldi sig óbundinn eða honum óskylt að end­ur­greiða hinn fyrir­fram­greidda afslátt. Frekari samskipti aðila eftir þetta, öll að frumkvæði stefnanda, hafa ekki leitt til lausnar. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefnda tölvupóst 27. maí 2014 þar sem ítrekað var að skuldin skyldi greidd. Stefnda var gert viðvart um að leysa yrði málið án tafar, að öðrum kosti yrði stefnandi að innheimta kröfuna með atbeina dóm­stóla. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir stefnanda hafi skuldin ekki fengist greidd. Stefn­anda sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því að af viðskiptasamningi málsaðila og því hvernig þeir unnu samkvæmt honum leiði að stefnda beri að greiða stefnanda skuld­ina. Fyrir liggi að stefnandi hafi lánað stefnda 177.500.000 kr. með samningi 28. apríl 2006. Óumdeilt sé að ógreiddar eftirstöðvar lánsins nemi nú 56.821.398 kr. Stefn­andi hafi aldrei, hvorki beint né óbeint, gefið stefnda til kynna að hann þyrfti ekki að endur­greiða lánið að fullu. Frá því að stefnandi hafi veitt stefnda lánið og fram til ára­móta 2013 og 2014 hafi stefndi greitt mánaðarlega af láninu á þann hátt sem lýst hafi verið. Árlegar endur­greiðslur stefnda hafi numið frá u.þ.b. 17 milljónum króna og til u.þ.b. 26 milljóna króna. Vegna atvika sem varði stefnda hafi honum gengið hægar að end­ur­greiða lánið en gert var ráð fyrir í viðskiptasamningnum en stefn­andi hafi sætt sig við að árlegar endur­greiðslur lánsins væru á því bili sem þær voru. Frá og með áramótum 2013 og 2014 hafi stefndi ekkert greitt upp í skuld sína og hafi hann þannig, að mati stefnanda, vanefnt skyldur sínar verulega. Í stað þess að stefn­andi fengi að meðaltali mánaðarlegar endurgreiðslur upp í lánið að fjárhæð 1,5 til ríf­lega 2 milljónir króna hafi stefnandi engar greiðslur fengið. Með því að stefndi hafi á þennan hátt vanefnt verulega þá skyldu sína að endurgreiða skuldina telji stefn­andi sér heimilt að gjaldfella hana í heild sinni og beri að líta á stefnu þessa máls sem til­kynn­ingu um slíka gjaldfellingu. Af því leiði að stefnda beri að endurgreiða eftir­stöðvar skuldar sinnar í heilu lagi með dráttarvöxtum eins og krafist er. Stefnandi telur það ljóst að með því að segja upp þeim ákvæðum við­skipta­samn­ings aðila sem lögðu við­skipta­kvaðir á stefnda hafi ekki falist nein viðurkenning hans á því að stefnda væri óskylt að endurgreiða þá fjárhæð sem hann hefði fengið að láni. Megin­ástæður þess að stefn­andi hafi þurft að grípa til þessa úrræðis hafi verið ákvarð­anir Sam­keppnis­eftir­litsins en í upp­sögn viðskiptasamningsins hafi fal­ist, eins og áður segi, að þau ákvæði samn­ings­ins sem lögðu viðskiptakvaðir á stefnda urðu óskuld­bind­andi fyrir hann. Stefndi hafi haldið óskertum við­skipta­kjörum og sú breyt­ing á við­skipta­samn­ingi aðila sem stefn­andi hafi til­kynnt stefnda um hafi að öllu leyti verið íviln­andi fyrir stefnda. Einnig liggi fyrir að við­skipta­sam­band þeirra og endur­greiðslur stefnda til stefnanda hafi haldið áfram eftir upp­sögn samn­ings­ákvæð­anna og fram eftir öllu árinu 2013 án nokk­urra athuga­semda stefnda. Á sama tíma hafi máls­aðilar verið í samn­inga­við­ræðum um gerð nýs við­skipta­samn­ings og uppgjör skuldar­innar í tengslum við það. Á árinu 2014 hafi þeir einnig rætt um uppgjör skuld­ar­innar. Stefndi hafi því aldrei getað staðið í þeirri trú að skuldin hefði fallið niður á ein­hvern hátt í heild eða að hluta. Stefnandi hafi ávallt verið reiðubúinn að eiga viðskipti við stefnda og selja honum vörur. Þegar stefndi hafi tilkynnt stefnanda, 23. október 2013, að þeir myndu ekki ná saman um við­skipta­kjör á grund­velli nýs við­skipta­samn­ings og ákveðið að hætta viðskiptum við stefnanda hafi, eðli málsins samkvæmt, brostið forsendur fyrir end­ur­greiðslum láns­ins sem miðaðar hefðu verið við afslátt­ar­kjör til stefnda. Eftir standi að stefndi geti endurgreitt skuld­ina með peningum úr því hann vilji ekki halda áfram að gera það með afsláttar­kjörum á grund­velli viðskipta við stefnanda. Þar sem stefndi hafi kosið að hafna viðvarandi viðskiptum við stefnanda og kaupa vörur af honum, þrátt fyrir að hafa staðið það til boða, og þar sem stefndi hafi van­efnt verulega, um margra mánaða skeið, að endurgreiða skuldina á sam­bæri­legan hátt og áður, krefjist stefnandi þess að stefndi endurgreiði skuldina í heild með pen­ingum. Telji dómurinn að réttara væri að mæla fyrir um mildara endur­greiðslu­fyrir­komu­lag á skuldinni bendi stefnandi á að hann hafi þegar boðið stefnda að end­ur­greiða skuldina með mánaðarlegum peningagreiðslum sem taki mið af meðal­tali afborg­ana stefnda á lánstímanum. Stefnandi krefst dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni frá 30. apríl 2014 en þá var lið­inn mánuður frá því að hann sendi stefnda bréf þar sem afstaða stefnanda var skýrt reifuð og krafist uppgjörs skuldarinnar að fullu. Stefnandi hafi ítrekað boðið stefnda að semja um skuldina og hafi boðið honum ýmsar leiðir í því efni. Það hafi allt verið án árangurs. Því sé ljóst að stefndi ætli sér ekki að endurgreiða skuldina. Stefnandi byggi á því að stefnda beri að endur­greiða skuld sína að fullu og vísar til þess sem að framan er rakið. Kröfu sinni til stuðn­ings vísar stefnandi einnig til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar um skuld­bind­ing­ar­gildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verð­trygg­ingu nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað sæki stoð sína í 129. og 130. gr. laga um með­ferð einkamála nr. 91/1991. Val á varnar­þingi styðjist við 33. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á því að allar skuldbindingar milli aðila sem voru reistar á hinum gagnkvæma viðskiptasamningi hafi fallið niður við ein­hliða upp­sögn stefnanda á honum. Stefnandi geti ekki í senn bæði haldið og sleppt, þ.e. komið sjálfum sér undan ákvæðum samn­ings­ins en í sömu andránni gert þá kröfu að viðsemjanda hans sé ætlað að axla auknar skyldur umfram efni samningsins. Stefnandi hafi einhliða lýst yfir því að stefndi væri laus undan öllum við­skipta­kvöðum samkvæmt samningi aðila. Á það hafi stefndi fallist með bréfi sínu 23. októ­ber 2013. Viðskiptakvaðir hafi verið allar íþyngjandi skyldur, sem stefndi tókst á hendur með samningi aðila. Þær skyldur hafi annars vegar falist í því að eiga engin við­skipti um gosdrykki og gosdrykkjavörur við aðra en Vífilfell og hins vegar í því að end­ur­greiða Vífilfelli afslátt á umsaminn hátt samkvæmt 8. gr. samnings aðila, sem greiddur var út við samningsundirritun. Skuldir stefnda við stefnanda hafi verið við­skipta­skuldir vegna daglegra viðskipta og séu ekki skilgreindar sem kvaðir. Þær hafi stefndi greitt að fullu. Með einhliða yfirlýsingu sinni hafi stefndi fallist á einhliða breytingu stefn­anda á samningi aðila að því leyti að viðskiptakvaðir væru felldar niður. Telja verði að krafa stefnanda eigi þegar af þeirri ástæðu ekki við rök að styðjast og beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í yfirlýsingum stefnanda felist að hann hafi breytt viðskiptagrundvelli aðila ein­hliða. Með því hafi forsendur fyrir viðskiptum aðila algerlega brostið. Vegna þess­arar ein­hliða yfirlýsingar stefnanda hafi stefndi ekki getað greitt hinn fyrir­fram greidda afslátt á sama hátt og hefðu viðskipti málsaðila verið óbreytt. Af þeirri ástæðu verði yfir­lýs­ing stefn­anda ekki skilin á annan hátt en þann að felld sé niður ein­hver endur­greiðslu­kvöð vegna afsláttar. Það er varakrafa stefnda að dómurinn staðfesti að ákvæði samnings aðila er lúti að endurgreiðslu stefnda til stefnanda standi óhögguð til samræmis við ákvæði 8. gr. samnings aðila dags. 28. nóvember 2006. Varakröfu sína byggi stefndi á því að stefn­anda hafi verið óheimilt að segja einhliða upp gagnkvæmum viðskiptasamningi á milli aðila og fella þar með úr gildi skýr ákvæði samningsins um hvernig bæri að standa að greiðslum á milli aðila. Í 9. gr. samningsins frá 28. apríl 2006 séu tæmandi talin þau van­efnda­úr­ræði sem heimili samningsaðilum að rifta umræddum samningi. Við einhliða upp­sögn stefn­anda á gagnkvæmum samningi aðila beri stefnandi fyrir sig að vegna úrlausna sam­keppnisyfirvalda hafi nauðsyn borið til að endurskoða heildstætt við­skipta­samn­inga. Þetta geri stefnandi þrátt fyrir að hvergi komi fram í ákvörðun sam­keppn­is­yfir­valda að viðskiptasamningur aðila sé ólögmætur. Þvert á móti varði brot stefn­anda gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 við tiltekin ákvæði viðskipta­samn­ings aðila. Hafi brot stefnanda hins vegar verið það alvarleg að þau hafi varðað ógildingu samn­ingsins, sbr. 1. mgr. 33. gr. samkeppnislaga, komi skýrt fram í 2. mgr. sömu greinar að öll önnur samningsákvæði sem teljist hafa efnislegt og efnanlegt sjálfstæði frá þeim ákvæðum sem brutu í bága við bannákvæði laganna haldi gildi sínu áfram. Hafi stefnanda máls borið að segja upp samningi aðila þar sem hann hafi brotið gegn bannákvæðum samkeppnislega standi eftir að stefnanda hafi verið óheim­ilt að fella einhliða úr gildi það ákvæði samningsins er laut að því hvernig skyldi staðið að end­ur­greiðslu á milli aðila. Með hliðsjón af meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga sé það ekki á færi stefnanda, eins og atvikum sé háttað, að segja einhliða upp samn­ings­sam­bandi við stefnda og gera þá kröfu að stefndi taki á sig með íþyngjandi hætti meiri skyldur en ráð var fyrir gert í hinum upphaflega samningi. Í upphafi hafi verið samið um á hvaða hátt stefndi ætti að endurgreiða umrætt lán. Stefnanda sé með öllu óheimilt að fella frekari og þyngri kvaðir á stefnda og grípa þannig einhliða inn í gagn­kvæmt samningssamband aðila og breyta því með íþyngj­andi hætti. Þannig sé ljóst að gjald­felling meintra eftirstöðva sé óheimil og órök­studd með öllu. Það fari gegn ákvæðum samnings aðila. Stefndi eigi í viðskiptum við stefnanda og hafi engin breyting orðið á fram­kvæmd þess uppgjörsfyrirkomulags sem ríkti í samskiptum aðila þótt við­skiptin séu minni. Þannig haldi stefnandi eftir afslætti vegna útsendra reikn­inga til stefnda. Þessi við­tekna og athugasemdalausa venja stefnanda við framkvæmd upp­gjörs styðji enn frekar við varakröfu stefnda. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfu­réttar um efndir skuldbindinga og samninga. Hann vísar til sam­keppn­is­laga nr. 44/2005, einkum 33. gr. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á ákvæðum XXVI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum ákvæða 129. og 130. gr. Niðurstaða Stefnandi segir það grundvöll kröfu sinnar að hann hafi veitt stefnda lán sem stefndi hafi hætt að greiða af. Þar sem vanefndin hafi verið veruleg hafi stefnandi gjald­fellt lánið í heild með stefnunni. Enda þótt stefndi noti aldrei orðið lán í greinargerð sinni virðist hann strangt til tekið ekki vefengja að hann hafi tekið lán hjá stefn­anda með því að fá afhentan fyrir fram afsláttinn af því gosdrykkjarþykkni sem hann ráðgerði að kaupa af stefnanda. Við aðalmeðferð byggði hann þó á því að hann hefði ekki tekið lán hjá stefnda. Þvert á móti hafi stefnandi greitt honum fé fyrir að skipta aðeins við sig. Stefn­andi hafi síðan leyst hann að fullu og öllu undan þeim samningi og þar með leyst stefnda undan þessari einkasöluskyldu. Þar sem afhending fjár­mun­anna hafi ekki verið lán heldur endurgjald fyrir einka­sölu­rétt, sem stefnandi hafi með bréfinu 18. des­em­ber 2012 lýst yfir að hann væri hættur að nýta, beri stefnda ekki að greiða stefn­anda neitt. Eins og segir í samningi málsaðila, 28. apríl 2006, veitti stefnandi stefnda afslátt sem endurgjald fyrir þá skuldbindingu að selja einungis drykkjarvörur frá stefn­anda. Sá afsláttur var annars vegar veittur samtímis því að stefndi keypti pakkaðar drykkj­ar­vörur af stefnanda hvort sem var í málmdós, plasti, gleri eða fernu og hins vegar afhentur fyrir fram fyrir við­skipti með gosdrykkjarþykkni (síróp) á kútum sem stefndi endur­seldi við­skipta­vinum sínum sem gos úr krana. Frá þessum fyrirframafhenta afslætti var þannig gengið að samningsaðilar ráð­gerðu að stefndi seldi 2.360.000 lítra af drykkjarhæfu gosi á fjögurra ára tímabili. Óvíst er hversu mörgum hundraðshlutum af listaverði stefnanda sá afsláttur nam en í krónum talið nam hann 75,21 krónu á hvern lítra drykkjarhæfs goss. Afsláttur af því magni nam því (2.360.000 l. x 75,21 kr.) 177.495.600 krónum og afhenti stefnandi stefnda í samræmi við það 177.500.000 kr. Í 8. gr. samningsins er þessi fyrirframafhenti afsláttur kallaður lán. Þar er einnig tekið fram að til tryggingar greiðslu þessa láns skuli stefndi gefa út ábyrgðir sem stefnandi samþykki. Afhenda átti stefnda ábyrgðirnar í lok samningstímans, hefði hann þá efnt samn­ing­inn að fullu. Í 3. mgr. 8. gr. segir að lánið sé skuld kaupanda þar til hann hafi að fullu keypt það magn sem tilgreint er í 11. gr. Samkvæmt 5. mgr. 8. gr. skyldu málsaðilar leitast við að semja um eftirstöðvar lánsins yrðu þær ein­hverjar að fjórum árum liðnum. Í 2. mgr. 9. gr. er tekið fram að sé samningi rift skuli kaup­andi endurgreiða að fullu eftirstöðvar láns skv. 8. gr. Sá skilningur verður því ótvírætt lesinn úr texta samningsins að með því að afhenda stefnda afsláttinn fyrir fram hafi stefnandi veitt stefnda lán. Vegna úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 30. september 2011, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði notið ráðandi stöðu á gos­drykkj­ar­markaði, taldi hann sér skylt að segja upp ákvæðum viðskiptasamninga um einka­sölurétt hans. Af því tilefni sendi stefnandi viðskiptavinum sínum, stefnda þeirra á meðal, staðlað bréf. Þar segir að vísu að viðskiptasamningi sé sagt upp. Stefnandi útfærir í bréfinu nánar merkingu orða sinna og tekur fram að í þessu felist að öll ákvæði við­skipta­samn­ingsins sem hafi lagt við­skipta­kvaðir á við­semjandann séu óskuld­bind­andi. Stefndi lítur svo á að með þessu bréfi hafi hann ekki einvörðungu verið leystur undan skyldunni til þess að eiga einungis viðskipti við stefnanda heldur jafn­framt að fullu verið leystur undan skyldunni til að endurgreiða stefnanda fyrir­fram­greidda afsláttinn. Það er vissulega íþyngjandi að þurfa að endurgreiða lán. Af orðalagi bréfs stefn­anda þykir ótvírætt að með því felli hann ekki niður aðrar skyldur viðsemjanda síns en þær sem skil­greina má sem kvaðir samkvæmt viðskiptasamningnum en það er sú skylda, sem stefndi gekkst undir, að eiga einungis viðskipti við einn gos­drykkja­heild­sala, stefnanda. Dóm­ur­inn fellst því ekki á það að með þessu bréfi hafi stefnandi leyst stefnda undan skyld­unni til að endur­greiða lánið heldur einungis þeirri skyldu að skipta aðeins við stefn­anda. Gjörðir stefnda, eftir að hann tók við bréfinu og allt til loka árs 2013, sýna að hann leit ekki svo á að hann væri algerlega óbundinn af viðskiptasamningi sínum við stefn­anda. Árið 2013 keypti hann til dæmis meira gosdrykkjarþykkni (síróp) af stefn­anda en árið 2012. Í framburði fyrir dómi kom fram að í gegnum tíðina, þegar málsaðilar hefðu gert með sér nýjan við­skipta­samn­ing, hefðu þeir fundið flöt á því að gera upp afslátt sem stefnandi hefði afhent fyrir fram en stefndi hafði ekki fyllilega endurgreitt með kaupum á gosdrykkjarþykkni. Þetta fyrir­komulag sést jafnframt af 7. gr. þess samn­ings sem málsaðilar gerðu í apríl 2006. Af 2. mgr. 7. gr. sést jafnframt að slíkt sam­komu­lag gat fallið úr gildi og raknaði þá peningaskuldin við. Meðal gagna málsins eru tillögur hvors aðila um sig að nýjum samningi sem gerðar eru, að því er virðist, síðsumars eða í byrjun hausts 2013. Í báðum þessum til­lögum er gerð grein fyrir því hvernig eigi að gera upp eftirstöðvar eldri samnings. Stefndi leggur til að eftirstöðvar samningsins, 10. september 2013, 63.406.198 kr., verði gerðar upp með nánar útfærðu markaðssamstarfi. Stefndi leggur jafn­framt til að stefnandi greiði honum nýjan fyrirframgreiddan afslátt, 90 milljónir króna. Stefnandi leggur til að eftirstöðvar samningsins, 1. október 2013, 61.924.598 kr., verði gerðar upp með markaðssamstarfi sem yrði útfært á örlítið annan hátt en sam­kvæmt tillögum stefnda. Nýr fyrirframgreiddur afsláttur er hins vegar ekki meðal til­lagna stefn­anda. Af þessu verður ekki annað ályktað en að stefndi hafi síðsumars 2013 litið svo á að hann skuld­aði stefnanda afslátt/lán sem honum hafi ekki enn tekist að endur­greiða með því að kaupa af honum gosdrykkjarþykkni. Því stenst ekki sú málsástæða hans nú að hann hafi litið svo á að hann hefði, þegar hann tók við bréfi stefnanda 18. desember 2012, verið leystur frá öllum ákvæðum viðskiptasamningsins. Stefndi sendi stefnanda bréf 23. október 2013, tíu mánuðum eftir að hann tók við bréfi stefnanda, og kvaðst „á sínum tíma“ hafa fallist á einhliða upp­sögn stefnanda á við­skipta­samn­ingi dagsettum 28. apríl 2006. Þrátt fyrir þetta verður ekki annað séð en hann hafi haldið áfram að kaupa gosdrykkjar­þykkni af stefn­anda út árið 2013 þar sem stefnandi gaf út sex kreditreikninga á stefnda í nóv­em­ber og des­ember 2013. Með þeim var stað­fest að stefndi hefði á þessum tveimur mánuðum endurgreitt sam­tals 3.698.990 krónur af fyrirframafhenta afslætt­inum. Þegar litið er til texta viðskiptasamningsins 28. apríl 2006, texta þeirra tillagna sem máls­aðilar skiptust á síðsumars 2013 um hvernig mætti gera upp ógreiddan hluta þess samnings og viðvarandi viðskipta stefnda við stefnanda allt árið 2013 þykir nægj­an­lega í ljós leitt að stefndi hafi allan samningstímann og í ár eftir að stefndi sendi staðl­aða bréfið 18. desember 2012, litið svo að á honum bæri að endur­greiða stefn­anda þá fjár­muni sem hann afhenti stefnda, á árinu 2006, sem fyrirframgreiddan afslátt. Ályktunum sem draga má af þessum athöfnum stefnda getur hann ekki hnekkt með því bréfi sem hann ritaði stefnanda 23. október 2013. Það er varakrafa stefnda að litið verði svo á að ákvæði viðskiptasamningsins um endur­greiðslu stefnda til stefnanda standi óhögguð. Fyrir henni færir hann þá málsástæðu að stefn­anda hafi verið óheimilt að segja einhliða upp gagnkvæmum viðskiptasamningi máls­aðila og fella þar með úr gildi ákvæði hans um endurgreiðslu. Dómurinn fellst ekki á þessa málsástæðu enda telur dómurinn að með bréf­inu, 18. desember 2012, hafi stefnandi ekki gert annað en leysa stefnda undan skyld­unni til þess að skipta einungis við stefnanda. Ákvæði samningsins um endurgreiðslu var því ekki fellt úr gildi. Eins og áður segir sýna gjörðir stefnda að hann hafi lagt sama skiln­ing í bréf stefnanda. Varakröfu sína styður stefndi einnig því að engin breyting hafi orðið á uppgjöri umsam­ins afsláttar í viðskiptum málsaðila þar sem stefnandi veiti stefnda enn afslátt þegar hann sendi honum reikninga vegna vörukaupa. Í þessu máli er einvörðungu til umfjöllunar endurgreiðsla þess afsláttar sem stefnda var afhentur fyrir fram vegna ráðgerðra kaupa hans á gosdrykkjarþykkni af stefn­anda. Þótt stefndi kunni enn að kaupa einhverjar vörur af stefnanda og fái enn umsam­inn afslátt af þeim getur það ekki haft þýðingu fyrir þá kröfu sem hér er til úrlausnar, því gosdrykkjarþykkni hefur stefndi ekki keypt af stefnanda frá áramótum 2013 og 2014. Þá þarf að taka afstöðu til þess hvort stefnanda hafi verið heimilt að fella lánið allt í gjalddaga með stefnu þessa máls, sem var birt stefnda 24. júní 2014. Í 1. mgr. 9. gr. samningsins segir að brjóti annar hvor aðilinn gegn efni samn­ings­ins í verulegum atriðum sé hvorum um sig heimilt án fyrirvara að rifta samn­ingnum. Sé samningnum rift skuli kaupandi, skv. 2. mgr. 9. gr., endurgreiða þegar að fullu eftirstöðvar láns skv. 8. gr. Í 3. mgr. 9. gr. segir að verði ekki staðið í skilum með greiðslu afborgana af fyrir­framgreiddum afslætti eða viðskiptareikningum á réttum gjald­dögum skuli kaup­andi greiða dráttarvexti af skuldinni, samkvæmt lögum nr. 38 frá 2001 um vexti og verð­trygg­ingu. Þessi ákvæði sýna að málsaðilar höfðu í texta samningsins búið sig undir að komið gæti til þess að eftirstöðvar lánsins yrðu greiddar í einu lagi með fjármunum. Samkvæmt 3. tölulið 5. gr. skuldbindur kaupandi sig til þess að vera ekki í veru­legum eða viðvarandi vanskilum við seljanda. Samkvæmt viðskiptasamningnum átti að endurgreiða lánið á fjórum árum. Miðað við það hefði stefndi átt að selja svo mikið gos af krana og kaupa svo mikið gos­drykkjarþykkni af stefnanda að afslátturinn sem hann endurgreiddi stefnanda árlega hefði numið (177.500.000 kr. / 4 ár) 44.375.000 kr. Viðskipti á grund­velli samn­ings­ins virðast hafa hafist rétt fyrir áramót 2007 og 2008 og stóðu til ársloka 2013. Í reynd hafði stefndi endurgreitt stefnanda á þessu ára­bili (123.161.494 kr. / 6 ár) því sem næst 20.527.000 kr. árlega að jafnaði. Í lok mars 2014 sendi stefnandi stefnda bréf þar sem hann hvatti til þess að málið yrði leyst. Í bréfinu kom fram að þá 72 mánuði sem viðskipti á grundvelli samningsins 28. apríl 2006 hefðu staðið hefði stefndi að jafnaði greitt rétt ríflega 1.710.000 kr. mánaðarlega. Stefnandi stakk meðal annars upp á því að stefndi héldi áfram að endurgreiða lánið með því að greiða þessa fjárhæð mánaðarlega. Honum var einnig boðið að greiða skuldina með því að taka upp viðskipti við stefn­anda að nýju og þá með enn hærri afslætti af gosdrykkjarþykkni (sírópi) en um hafði samist í apríl 2006. Stefnandi bauð stefnda í þriðja lagi að greiða skuldina með bland­aðri aðferð. Stefndi brást ekki við þessu bréfi. Með símtölum og tölvuskeytum reyndi stefnandi að fá stefnda til þess að greiða en í lok maí 2014 kom í ljós að nauðsynlegt var að höfða mál. Þegar stefnandi birti stefnuna var rétt tæplega hálft ár liðið frá því stefndi keypti síðast gosdrykkjarþykkni af stefnanda. Hefðu viðskipti þeirra gengið eins og þau höfðu áður gert hefði skuld stefnda við stefnanda átt að hafa lækkað um 10.000.000 kr. á þessu tímabili. Þegar litið er til þess að stefndi hafði engan vilja til að greiða skuld­ina, hann hefði með réttu átt að hafa greitt ekki lægri fjárhæð en tíu millj­ónir króna inn á hana þegar málið var höfðað þykir vanefnd hans hafa verið svo veru­leg að stefnanda hafi verið heim­ilt að fella alla skuld­ina í gjalddaga með stefnunni. Það er því niðurstaða dómsins að með viðskiptasamningi, 28. apríl 2006, hafi stefn­andi veitt stefnda lán með því að afhenda honum fyrir fram afslátt vegna við­skipta með gosdrykkjarþykkni. Það er jafnframt niðurstaðan að með bréfi 18. des­em­ber 2012 hafi stefnandi einungis aflétt af stefnda skyldunni til þess að eiga ein­vörð­ungu við­skipti við stefnanda en bréfið hafi ekki haft nein áhrif á skyldu stefnda til þess að greiða áfram af láninu. Það er í þriðja lagi niðurstaða dómsins að vanefnd stefnda frá ára­mótum 2013 og 2014 fram til 24. júní 2014 hafi verið veruleg og því hafi stefn­anda verið heimilt að fella allar eftirstöðvar skuldarinnar í gjalddaga með stefnunni. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 30. apríl 2014 þegar liðinn var mánuður frá því að hann sendi stefnda bréf og hvatti hann til að ganga til samninga en ella myndi stefn­andi leita með kröfuna til dómstóla. Í þessu bréfi gengur stefnandi ekki lengra en áskilja sér rétt, nái málsaðilar ekki samkomulagi, til þess að gera ýtrustu kröfur, þar á meðal að fella skuldina í heild í gjalddaga. Hann lét þó ekki verða af því fyrr en með stefn­unni og var hún birt stefnda 24. júní 2014. Stefnandi þykir því ekki eiga rétt til drátt­ar­vaxta fyrr en að liðnum mánuði frá þeim degi, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála, ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til virðis­auka­skatts, hæfilega ákveðinn 850.000 kr. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi, Sam-félag­ið ehf., greiði stefnanda, Vífilfelli hf., 56.821.398 kr. ásamt drátt­ar­vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 24. júlí 2014 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 850.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 133/2012
Eignarréttur Erfðaskrá Dánarbú Kærumál Fyrirframgreiddur arfur
Ágreiningur kom upp meðal málsaðila við opinberskipti á dánarbúi A og B. Deila aðila fyrir Hæstarétti laut að þremur atriðum.Í fyrsta lagi hvort erfingjarnir D og E hefðu fengið ofgreiddanfyrirframgreiddan arf úr hendi B, sem þau höfðu fengið í sinn hlut meðerfðaskrá B frá ágúst 2007 og yfirlýsingu hans í október sama ár. Í öðru lagihvort sömu erfingjar ættu rétt á kvaðalausu afsali fyrir tilteknum hluta jarðarinnarF úr hendi dánarbúsins, sem þau höfðu fest kaup á með kaupsamningum í októberog nóvember sama ár. Að síðustu hvort sömu erfingjar ættu rétt á afsali fyrirtilteknum hluta sömu jarðar úr hendi dánarbúsins, þar sem [...]kirkja stendur,eða hvort sá hluti kæmi til skipta milli erfingja B. Hæstiréttur taldi aðdánarbúi A og B bæri að gefa út afsal til D og E fyrir hvoru tveggja þeim hlutaF sem þau hefðu fest kaup á samkvæmt kaupsamningi og þeim hluta sömu jarðar þarsem [...]kirkja stendur. Þá taldi Hæstiréttur, að virtum vilja arfleifandans B,löggerningum um yfirfærslu eignarréttinda yfir jörðinni og ákvæðum kaupsamningsmilli annars vegar B og hins vegar D og E, að þeim síðarnefndu bæri að greiðaofgreiddan fyrirframgreiddan arf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Þorgeir Örlygssonog Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 21. febrúar 2012 sembárust héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 1. mars sama ár,Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. febrúar 2012 þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilum yrði gert að greiða sóknaraðilanumdánarbúi A og B 2.146.933 krónur. Þar var og hafnað kröfu varnaraðila um aðsóknaraðilanum dánarbúi A og B yrði gert að greiða kostnað vegna málareksturs áhendur G og H. Þá var sóknaraðilanum dánarbúi A og B með úrskurðinum gert aðgefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F auk allra húsa,mannvirkja og fullvirðisréttar í samræmi við ákvæði kaupsamnings B ogvarnaraðila frá 5. nóvember 2007. Loks var sóknaraðilanum dánarbúi A og B gertað gefa út afsal til varnaraðila fyrir 50% hlut í lóð þeirri úr landijarðarinnar F hvar nú stendur [...]kirkja með landnúmeri [...]. Kæruheimild erí 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðilinn dánarbú A og B krefst þess í fyrsta lagi að felld verði úrgildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu beggja sóknaraðila umað varnaraðilar greiði 2.146.933 krónur til sóknaraðilans dánarbús A og B. Íöðru lagi að felld verði úr gildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar aðsóknaraðilanum dánarbúi A og B verði gert að gefa út afsal til varnaraðilafyrir hluta lóðar þeirrar hvar nú stendur [...]kirkja. Í þriðja lagi aðstaðfest verði sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu varnaraðila umað dánarbúinu verði gert að greiða kostnað vegna málareksturs á hendur G og H.Í fjórða lagi krefst þessi sóknaraðili málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðilum. Sóknaraðilinn C krefst þess í fyrsta lagi að hrundið verði þeirriniðurstöðu hins kærða úrskurðar að hafna kröfu sóknaraðila um greiðslu á 2.146.933 krónum úr hendi varnaraðila og aðkrafa dánarbúsins um greiðslu hinnar tilgreindu fjárhæðar verði tekin tilgreina. Í öðru lagi að hrundið verði þeirri niðurstöðu hins kærða úrskurðar aðsóknaraðilanum dánarbúi A og B sé skylt að gefa út afsal til varnaraðila fyrirhluta lóðar þeirrar hvar nú stendur [...]kirkja og að krafa dánarbúsins verðitekin til greina. Í þriðja lagi að staðfest verði sú niðurstaða hins kærðaúrskurðar að dánarbúinu sé skylt að gefa út afsal fyrir hálfri jörðinni F aukallra húsa, mannvirkja og fullvirðisréttar í samræmi við það sem greinir íkaupsamningi B og varnaraðila frá 5. nóvember 2007, þó þannig að kaupverðiðverði greitt með því að varnaraðilum verði gert að sæta því að frá arfshlutumþeirra dragist að jöfnu 2.146.933 krónur. Í fjórða lagi að staðfest verði súniðurstaða hins kærða úrskurðurðar að hafna kröfu varnaraðila um að dánarbúinuverði gert að greiða kostnað vegna málareksturs á hendur G og H. Í fimmta lagiað niðurstaða hins kærða úrskurðar um málskostnað verði felld úr gildi ogvarnaraðilum verði gert að greiða sér óskipt málskostnað í héraði ogkærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar „að þvíundanskildu að fallið er frá þeirri kröfu að sóknaraðili, dánarbú B og A greiðikostnað varnaraðila við málarekstur á hendur G og H.“ Þá krefjast varnaraðilarmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila. I B lést [...] 2009 og sat þá í óskiptu búi eftir eiginkonu sína, A, sem lést[...] 2006. Leyfi til setu í óskiptu búi var B veitt með bréfi sýslumannsins á [...]21. nóvember 2006. Erfingjar A auk B eru börn þeirra hjóna, C, I, E og D. Framkemur í leyfinu að helsta eign dánarbúsins sé 50% hluti jarðarinnar F,landnúmer [...], með áhvílandi veðskuld. Af gögnum málsins virðist mega ráða aðvarnaraðilar, systkinin D og E, hafi annast búrekstur á jörðinni F ásamt móðursinni A frá árinu 1992 og þar til hún féll frá árið 2006, en eftir það hafi þauverið með félagsbú á jörðinni. B mun vegna veikinda ekki hafa getað stundað þarbúskap sjálfur og síðustu ár sín dvaldi hann á heimili aldraðra, [...] á [...]. Með vottfestu og þinglýstu umboði dagsettu 15. ágúst 2007 veitti B fullt ogótakmarkað umboð Gunnari Sólnes hæstaréttarlögmanni til þess að „selja eignarjörðmína, F, landnr. [...], [...], með öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum oghúskosti, sem jörðinni tilheyra svo og öllum fullvirðisrétti, til barna minna, E... og D ... Kaupverð jarðarinnar eins og hún er tilgreind hér að framan skalvera kr. 43.000.0000.- og er þá fullvirðisréttur í sauðfé og mjólk, sem þaueiga ekki sjálf, innifalinn í þeirri tölu. Kaupverð jarðarinnar skal greiða meðhefðbundnum hætti þ.e. að kaupendur yfirtaka áhvílandi veðskuldir og allaraðrar skuldbindingar sem hvíla á jörðinni auk greiðslu með peningum.“ Í hinum kærða úrskurði er rakið efni erfðaskrár B sem dagsett er í ágúst2007, efni yfirlýsingar þeirrar frá 9. október 2007 sem undirrituð er af B ogvarnaraðilum og efni kaupsamninga þeirra er B gerði við varnaraðila, fyrst 26.október 2007 og aftur 5. nóvember sama ár. Samkvæmt erfðaskránni skyldu þau Dog E taka að jöfnu í arf eftir B 1/3 hluta allra eigna hans við dánardag,umfram þann erfðahluta sem þeim bæri lögum samkvæmt. Í yfirlýsingunni 9.október 2007 lýsa varnaraðilar því yfir að þau hafi þann dag fengið að jöfnuafhenta úr búi föður þeirra 2/9 hluta jarðarinnar F og hlutfallslega af því semjörðinni fylgir og fylgja ber. Með kaupsamningnum 5. nóvember 2007 seldi B varnaraðilum5/18 hluta jarðarinnar F ásamt hlutfallslega öllum gögnum og gæðum. Íyfirlýsingu B 5. nóvember 2007 lýsir hann því meðal annars yfir að hann hafiselt varnaraðilum eignarhluta sinn í jörðinni F, sem séu 5/18 hlutarjarðarinnar, fyrir 33.444.445 krónur. Í kaupsamningnum 5. nóvember 2007 segirað afsal skuli gefið út þegar kaupendur hafi greitt kaupverðið að fullu ogskorið hefur verið úr um eignartilkall G og H til hluta jarðarinnar. Ískattframtali B árið 2008 segist B meðal annars hafa arfleitt börn sín „E ...og D ... að 2/9 hluta jarðarinnar F í [...] ... Seldi þeim síðan restina, þ.e.7/9 hluta, sbr. kaupsamning frá 5.11.2007, á kr. 33.444.444.“ Fram er komið ímálinu að athugun skiptastjóra leiddi í ljós, að þær 33.444.445 krónur, semkaupsamningurinn 5. nóvember 2007 kvað á um, hafi skilað sér í bú B, en þar afvoru 12.000.000 krónur í formi fyrirframgreidds arfs til varnaraðila og 6.000.000 krónur til I. Meðal gagna málsins er yfirlýsing G og H 31. ágúst 1983. Þar lýsa þau semlögerfingjar hjónanna J og K því yfir að þau séu, hvort um sig, eigendur að ¼hluta jarðanna F og L í [...]hreppi í [...]. Samkvæmt yfirliti FasteignaskrárÍslands 4. maí 2011 eru skráðir eigendur F í [...], landnúmer [...], D, E, G ogH sem hvert er skráð fyrir fjórðungshlut. Í lóðarleigusamningi 29. júní 1998,sem einnig er meðal gagna málsins, segir svo: „Við undirrituð, eigendurjarðarinnar F í [...]hreppi, [...], ... B, ... G, ... og H ... leigjumsóknarnefnd [...]kirkju f.h. [...]sóknar 5 ha. lóð úr landi jarðarinnar ...Sóknarnefnd er heimil afnot af þessari lóð til byggingar kirkju, heimreiðar,bílastæða og kirkjugarðs. Afnot sóknarnefndar af lóðinni eru eingöngu bundinvið kirkjulegar athafnir. Lóðin er látin af hendi án leigugjalda.“ Samkvæmtmatsvottorði Fasteignaskrár Íslands 11. október 2011 eru eigendur þessarar lóðar sem hefur landnúmerið 179635 B (50%), G(25%) og H (25%). Í fyrrgreindri yfirlýsingu varnaraðila og B 9. október 2007 segir meðalannars: „Þá hafa G ... og H ... látið þinglýsa yfirlýsingu ... 31. ágúst 1983um að þau séu hvort um sig eigendur að ¼ hluta jarðanna F og L. Þessiyfirlýsing er ekki í samræmi við þá landskiptagerð sem fram fór 2. júlí 1982,en samkvæmt þeirri landskiptagerð lýstu eigendur því yfir að þeir myndu afsalaeignarhlutum sínum í jörðunum til ábúenda jarðanna, hverjum fyrir sig, þannigað B yrði einn eigandi F. G og H hafa þegar afsalað eignarhlutum sínum í L, enekki hefur fengist afsal frá þeim fyrir eignarhlutum þeirra í F. B mun hlutasttil um að G og H muni afsala eignarhlutum sínum í F þannig að erfðahluti E og Dskerðist ekki sem því nemur. B mun greiða allan kostnað sem kemur til með aðfalla vegna þeirrar afsalsgerðar.“ Sams konar ákvæði um greiðslu kostnaðarvegna afsalsgerðar er í yfirlýsingu B 5. nóvember 2007. Í þeirri yfirlýsingusegir og að nafngreindur umboðsmaður B hafi „heimild til þess að höfða mál áhendur [G og H] með kröfu um útgáfu afsals, ef ... þörf krefur.“ II Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. ágúst 2009 var dánarbú B og Atekið til opinberra skipta og Hreinn Pálsson hæstaréttarlögmaður skipaðurskiptastjóri. Á skiptafundi 29. júní 2011 lagði skiptastjóri fram frumvarp tilúthlutunar og í kjölfarið reis ágreiningur með aðilum um tillögur þær er framkomu í frumvarpinu. Með bréfi skiptastjóra 20. júlí 2011 til HéraðsdómsNorðurlands eystra var ágreiningnum vísað til úrlausnar héraðsdóms. Ágreiningur aðila er í aðalatriðum fjórþættur: Í fyrsta lagi greinir þá áum hvort varnaraðilar hafi fengið ofgreiddan fyrirframgreiddan arf sem nemur2.146.933 krónum, þegar mið er haft af því hvað B hafi verið heimilt aðráðstafa með þeim hætti samkvæmt ákvæðum erfðalaga. Í öðru lagi er ágreiningurum hvort varnaraðilar eigi rétt á að fá úr hendi dánarbúsins kvaðalaust afsalfyrir þeim hluta jarðarinnar F sem þau telja sig hafa eignast, annars vegar meðfyrirframgreiðslu arfs á grundvelli yfirlýsingarinnar 9. október 2007 og hinsvegar með kaupsamningnum 5. nóvember 2007. Í þriðja lagi hvort varnaraðilareigi rétt á að fá úr hendi dánarbúsins afsal fyrir 50% hlut í lóð þeirri úrlandi F hvar nú stendur [...]kirkja, eða hvort 50% hlut lóðarinnar verði skiptmilli fjögurra erfingja B þannig að hver þeirra hljóti 12,5% lóðarinnar og fáiútgefna eignarheimild í samræmi við það. Í fjórða lagi var ágreiningur um þákröfu varnaraðila að dánarbúið skyldi greiða allan kostnað af rekstri dómsmálsá hendur G og H, þar sem vefengdur yrði eignarréttur þeirra til helmingsjarðarinnar F og krafa gerð á hendur þeim um útgáfu afsals fyrir þeim hlutajarðarinnar. Í hinum kærða úrskurði var þessari kröfu varnaraðila hafnað ogundir rekstri málsins fyrir Hæstarétti hafa þeir fallið frá henni og kemurúrlausn héraðsdóms um hana því ekki til endurskoðunar. III Að framan er gerð grein fyrir þeim gerningum sem færðu eignarrétt að hálfrijörðinni F í [...] ásamt öllum gögnum og gæðum frá B til barna hans D og E,varnaraðila málsins. Er þar annars vegar um að ræða yfirlýsingu 9. október2007, sbr. erfðaskrá B sem dagsett er í ágúst 2007, og hins vegarkaupsamninginn 5. nóvember sama ár. Eins og greinir í hinum kærða úrskurðihefur hvorki verið leitað ógildingar þessara gerninga og umboða er þeimtengjast né hefur þess verið freistað að fá þeim eða hluta þeirra rift, ogstendur skuldbindingargildi þeirra því óhaggað. Af því leiðir að fallist er ámeð héraðsdómi að varnaraðilar hafi öðlast eignarhald á helmingi jarðarinnar F áárinu 2007, það er eignast 4/18 hluta jarðarinnar með fyrirfram greiddum arfi,sbr. yfirlýsinguna 9. október 2007, og 5/18 hluta jarðarinnar meðkaupsamningnum 5. nóvember 2007. Kemur þá næst til skoðunar hvortkaupsamningurinn 5. nóvember 2007 hafi að fullu verið efndur af hálfuvarnaraðila, þannig að þeim beri réttur til afsals í samræmi við ákvæði hans,en þar segir eins og áður er rakið að afsal skuli gefið út þegar kaupendur hafigreitt kaupverðið að fullu og skorið hafi verið úr um eignartilkall G og H tilhluta jarðarinnar. Samkvæmt gögnum málsins hafa hvorki dánarbú A og B néeinstakir erfingjar þeirra hjóna höfðað mál til vefengingar á eignarheimild Gog H á helmingi jarðarinnar F, né lýst því yfir að þau hafi slíkt í hyggju.Stendur þetta ákvæði kaupsamningsins því ekki í vegi útgáfu afsals tilvarnaraðila. Í áðurgreindu frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar var metið hvortniðurstaða erfðaskrár B samræmdist heimildum hans samkvæmt erfðalögum. Í þvímati taldi skiptastjóri að leggja bæri til grundvallar það verð jarðarinnar F semB og varnaraðilar hefðu komið sér saman um, 43.000.000 krónur. Fram kemur ífrumvarpinu að skiptastjóri hafði áður aflað mats fasteignasala á því hvortverðið gæti talist eðlilegt á þeim tíma sem salan fór fram og var niðurstaðaþess mats sú að svo væri. Skiptastjóri kvað greiðslu varnaraðila samkvæmtkaupsamningnum 5. nóvember 2007 hafa verið 33.445.400 krónur, og mismunurþeirrar greiðslu og þess hluta söluverðsins sem talinn væri greiddur með fyrirframgreiddum arfi væri því 9.554.600 krónur. Hins vegar væri heimild B miðuð við1/3 hluta allra eigna hans, sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og heildareignirbúsins hefðu þá verið 44.446.000 krónur. Af því leiddi að áliti skiptastjóra aðbúshluti B hefði verið 22.223.000 krónur og af honum hafi B einungis getaðráðstafað 7.407.667 krónum. B hafi því ráðstafað til varnaraðila 2.146.933krónum umfram heimild og sé sú fjárhæð ógreidd af eftirstöðvum kaupverðsins.Þar sem ekki hefur verið hnekkt mati skiptastjóra á verðmæti jarðarinnar F ogheildarverðmæti eigna í búinu þegar erfðaskráin var gerð í ágúst 2007 er áframangreinda niðurstöðu skiptastjóra fallist. Þegar metið er hvort varnaraðilum sé skylt að standa dánarbúinu skil á þvísem þeim samkvæmt framansögðu var ofgreitt sem fyrirfram greiddur arfur er tileftirtalinna atriða að líta: Í fyrsta lagi að samkvæmt því sem fram kemur ígreinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti var það eindregin ósk B aðvarnaraðilar eignuðust hálfa jörðina F svo þau gætu haldið þar áfram búskap.Vildi hann leggja sitt af mörkum til þess að svo gæti orðið, þó þannig aðjafnræðis með erfingjum væri gætt að öðru leyti. Í öðru lagi að gerningar þeirsem varða yfirfærslu eignarréttinda yfir jörðinni frá B til varnaraðila erueins og áður er fram komið gerðir á stuttu tímabili, það er frá því í ágúst2007 og fram í nóvember sama ár, og milli þeirra er efnislegt samhengi. Íþriðja lagi að í ákvæðum kaupsamningsins 5. nóvember 2007 er skýrlega gert ráðfyrir því að þrátt fyrir hinn fyrirfram greidda arf og greiðslu kaupverðs viðundirskrift samnings kunni eitthvað að vera ógreitt af kaupverðinu og sé útgáfaafsals til varnaraðila fyrir helmingshlut í jörðinni meðal annars háð því aðkaupverðið sé að fullu greitt. Þegar allt þetta er virt í ljósi heildareignadánarbúsins, búshluta B og heimildar hans til ráðstöfunar eigna sinna meðerfðaskrá samkvæmt 35. gr. erfðalaga, er fallist á þá niðurstöðu skiptastjóraað varnaraðilum beri að greiða dánarbúinu 2.146.933 krónur eins og krafist er,enda standa ákvæði 32. gr. erfðalaga þeirri niðurstöðu ekki í vegi þegar svohagar til sem hér hefur verið frá greint. Gegn þeirri greiðslu ber skiptastjóraað gefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F ásamt öllum húsum,mannvirkjum og fullvirðisrétti eins og greinir í kaupsamningnum 5. nóvember2007. Með kaupsamningnum 5. nóvember 2007 seldi B varnaraðilum 5/18 hlutajarðarinnar F ásamt öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum og húsakosti sem þeimhluta jarðarinnar tilheyra. Áður höfðu varnaraðilar tekið í arf eftir B 4/18hluta jarðarinnar „og hlutfallslega afþví sem jörðinni fylgir og fylgja ber“, sbr. fyrrgreinda yfirlýsingu B ogvarnaraðila 9. október 2007 og erfðaskrána frá því í ágúst sama ár. Samkvæmtþessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar erstaðfest sú niðurstaða að sóknaraðilanum, dánarbúi A og B, beri að gefa útafsal til varnaraðila fyrir 50% hlut í lóð þeirri hvar nú stendur [...]kirkja. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Viðurkennd er krafa sóknaraðila, C og dánarbús A og B, um að varnaraðilar, Dog E, greiði dánarbúinu 2.146.933 krónur. Gegn greiðslu varnaraðila á 2.146.933 krónum ber sóknaraðilanum dánarbúi Aog B að gefa út afsal til varnaraðila fyrir hálfri jörðinni F í [...],landnúmer [...], ásamt öllum gögnum og gæðum, mannvirkjum og húsakosti sem þeimhluta jarðarinnar tilheyrir, svo og þeim fullvirðisrétti sem B tilheyrði, svosem greinir í kaupsamningi hans og varnaraðila 5. nóvember 2007. Sóknaraðila, dánarbúi A og B, ber að gefa út afsal til varnaraðila fyrirhelmingshlut í lóð þeirri úr landi F hvar nú stendur [...]kirkja, landnúmer [...]. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 236/2017
Einkahlutafélag Skuldamál Greiðsla
C ehf. höfðaði mál á hendur belgíska félaginu B og krafðist greiðslu samkvæmt 45 reikningum sem til voru komnir vegna fiskútflutnings. Forsaga málsins var sú að J hafði átt í viðskiptasambandi við B um nokkurt skeið. J hóf svo samstarf við I en gaf áfram út 39 reikninga á hendur B í eigin nafni þar til þeir stofnuðu C ehf. Gaf það félag þá út 6 reikninga til viðbótar á hendur B. Eftir að slitnaði uppúr samstarfi J og I endurútgaf C ehf. alla reikningana en upphaflegu reikningarnir höfðu allir verið áritaðir um greiðslu af ýmist J, I eða þeim báðum saman. Ágreiningur aðila laut einkum að því hvort reikningarnir hefðu verið greiddir, en I hélt því fram að undirskrift sín á reikningunum væri fölsuð. Með vísan til niðurstöðu bæði undir- og yfirmatsgerðar hafnaði héraðsdómur því að sýnt hefði verið fram á að undirskrift I hefði verið fölsuð. Hvað varðaði þá reikninga sem I hafði áritað, hefði B því mátt ætla að um fullnaðarkvittun vegna þeirra væri að ræða. Hvað varðaði aðra reikninga en þá sem I hafði áritað yrði að líta svo á að J, sem hefði þegar C ehf. var stofnað verið framkvæmdastjóri félagsins, setið í stjórn þess og átt helmingshlut í því, haft fullt umboð til þess að koma fram í viðskiptunum fyrir hönd I og síðar C ehf. Hefði B því mátt ætla að hann væri réttur móttakandi greiðslna vegna viðskiptanna. Sýknaði héraðsdómur því B af kröfu C ehf. Í dómi sínum tók Hæstiréttur fram að hvorki í stofngögnum C ehf. né í öðrum gögnum sem stöfuðu frá félaginu, kæmi fram að það hefði tekið yfir réttindi og skyldur sem tengdust þeim reikningum sem J hefði gefið út á hendur B, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 138/1994. Þá hefði C ehf. viðurkennt að hafa fengið greidda hærri fjárhæð heldur en sem nam þeim 6 reikningum sem félagið hafði upphaflega gefið út. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og JóhannesSigurðsson landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 12. apríl 2017. Hann krefst þess aðallega að hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrarmeðferðar. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér169.568 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 16. september 2009 „eða síðari tíma að matiréttarins“ til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi lægri fjárhæðarmeð sömu vöxtum, en að öðrum kosti bóta að álitum. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi hefur ekki bent á neina þá annmarka á meðferð málsins í héraði aðómerkingu varði. Verður þeirri kröfu því hafnað. Hvorki í stofngögnum áfrýjanda né í öðrum gögnum sem stafa frá félaginu kemurfram að það hafi tekið yfir réttindi og skyldur sem tengjast þeim reikningumsem Jónas Snorrason gaf út á hendur stefnda, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 138/1994um einkahlutafélög. Áfrýjandi gaf út reikninga að fjárhæð 51.687,63 evrur áhendur stefnda á tímabilinu frá 7. til 20. ágúst 2009 en hefur jafnframt viðurkenntað hafa fengið greidda frá stefnda hærri fjárhæð en sem því nemur. Að þessugættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hannstaðfestur um annað en málskostnað.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem, að virtu umfangi málsins og meðferð þess að öðru leyti, verðurákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, C Trade ehf., greiði stefnda, BVBA De Klipper,samtals 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 12. janúar 2017 Málþetta var þingfest 14. mars 2012 og tekið til dóms 15. desember 2016. Stefnandier C Trade ehf., Blásölum 22, Kópavogi, en stefndi er BVBA De Klipper, Belgíu. Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 169.568 evrurásamt hæstu lögleyfðu dráttarvöxtum samkvæmt 5., 6. og 12. gr. laga nr. 38/2001af stefnufjárhæð frá 16. september 2009 til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnda. Afhálfu stefnda er krafist sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda, auk álags ámálskostnað samkvæmt 2. og 3. tl. 131. gr. laga nr. 91/1991. Undirrekstri málsins hafa verið kveðnir upp fjórir úrskurðir. Þann 3. október 2012vegna kröfu um frávísun, þann 27. júní 2013 vegna ágreinings um dómkvaðningumatsmanns, þann 27. febrúar 2015 vegna frestbeiðni og loks 23. desember 2015vegna dómkvaðningar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 7/2016. Tvær ákvarðanirsamkvæmt 112. gr. laga nr. 91/1991 hafa verið teknar í málinu, sú fyrri 8.nóvember 2012 vegna frestbeiðni stefnanda og hin síðari 26. febrúar 2016 vegnaágreinings um framlagningu skjala. Lögmannaskiptihafa orðið í málinu. Núverandi lögmaður stefnda, Helgi Pétur Magnússon hdl.,tók við málinu 5. desember 2012 og þann 22. september 2016 sagði EinarSigurjónsson hdl., sem hafði farið með málið fram að þeim tíma, sig frá málinuog tók þá J. Ingimar Hansson, framkvæmdastjóri stefnanda, við rekstri þess.I Helstumálavextir eru þeir að Jónas Snorrason hafði um þriggja ára skeið flutt út fiskog selt stefnda. Árið 2009 fóru Jónas og J. Ingimar Hansson í samstarf umþennan fiskútflutning og stofnuðu í því skyni félagið C Trade ehf., stefnanda ímálinu, 3. júlí 2009. Samkvæmt gögnum málsins virðist samstarf þeirra hafahafist í maí 2009 en vegna þess að ekki var búið að ganga frá stofnun félagsinsgaf Jónas áfram út reikninga í sínu nafni eins og hann hafði gert undanfarinþrjú ár. Upp úr samstarfi Jónasar og Ingimars slitnaði. Ingimar gaf ekkiaðilaskýrslu í málinu en í málflutningi hans kom fram að hann taldi Jónas hafasvikið sig í viðskiptunum og að stefndi hefði ekki staðið skil á öllumgreiðslum vegna viðskiptanna. Gaf stefnandi út nýja reikninga vegna viðskipannaog nú í nafni stefnanda. Stefndi lagði þá fram í málinu ljósrit af öllumreikningum sem vörðuðu viðskiptin og voru þeir allir áritaðir um greiðslu,ýmist af Jónasi, Ingimar eða þeim báðum. Stefnandi taldi að nafn hans á hinumárituðu reikningum væri falsað og aflaði hann undir- og yfirmats því tilsönnunar. Á það var ekki fallist af matsmönnum. Í þessum búningi var málið lagtí dóm. II Málavextir eru nánar þeir aðstefnandi, C Trade ehf., var stofnað 3. júlí 2009 og tilkynnt tilhlutafélagaskrár 7. sama mánaðar. Stofnendur voru Jónas Snorrason og J. IngimarHansson. Jónas var framkvæmdastjóri félagsins en Ingimar stjórnarformaður.Báðir sátu í stjórn stefnanda og höfðu prókúru fyrir félagið. Samkvæmtstofnsamningi áttu þeir sinn helminginn hvor í félaginu. Einsog að framan er lýst hafði Jónas starfað við fiskútflutning um skeið og verið íviðskiptum við stefnda í um þrjú ár. Þau viðskipti höfðu verið hnökralaus aðsögn Jónasar. Jónas var því í viðskiptasambandi við stefnda þegar hann ogIngimar ákváðu að hefja samstarf um útflutning á fiski til stefnda. Í skýrslusinni fyrir dómi skýrði Reginalt Lambersy, framkvæmdastjóri stefnda, svo frá aðhonum hafi ekki verið kunnugt um stofnun stefnanda fyrr en honum barstreikningur frá stefnanda, dagsettur 7. ágúst 2009. Til þess tíma hafi hanntalið að hann væri að eiga viðskipti við Jónas, enda allir reikningar til þesstíma gefnir út af Jónasi en ekki stefnanda. Samkvæmtgögnum málsins virðast Jónas og Ingimar hafa hafið samstarf í maí 2009. Að sögnstefnanda voru reikningar ekki gefnir út af stefnanda fyrr en í ágúst 2009vegna þess að það dróst að stofna félagið C Trade ehf. Viðskiptiaðila fóru fram með milligöngu Reiknistofu fiskmarkaða. Stefndi lagði frambankatryggingu til reiknistofunnar og Jónas tók út fisk, síðar stefnandi, ogkom honum til fiskverkanda. Að því búnu var varan flutt út til stefnda. Uppgjörmilli aðila fór þannig fram að Jónas gerði upp við fiskverkendur og samkvæmtframlögðu yfirliti frá reiknistofunni var það sem út af stóð greitt Jónasi og íþremur tilvikum greitt inn á reikning stefnanda. Ístefnu segir að allir reikningar, sem Jónas gaf út, hafi verið endurútgefnir afstefnanda 5. október 2009. Engar breytingar hafi verið gerðar á reikningunum aðöðru leyti en því að þeir hafi nú verið gefnir út af stefnanda í stað JónasarSnorrasonar og tekið sé fram á þeim í texta neðanmáls að farið sé eftiríslenskum reglum um virðisaukaskatt og tekjuskráningu. Þeirreikningar sem stefndi hefur lagt fram sem frumrit, 45 að tölu, dagsettir frá3. maí 2009 til 20. ágúst 2009, eru allir áritaðir um greiðslu, ýmist af Jónasieinum, 24 talsins, Jónasi og Ingimar saman, 20 talsins, og einn af Ingimareinum. Sex síðustu reikningar, dagsettir frá 7. ágúst til 20. ágúst, eru gefnirút af stefnanda en aðrir reikningar af Jónasi Snorrasyni. Reikningar útgefnirfrá 15. júlí 2009 til 20. ágúst 2009, 17 talsins, eru undirritaðir af Jónasi ogIngimar báðum. Fyrirliggur að Jónas og Ingimar fóru til Belgíu til fundar við fyrirsvarsmennstefnda um miðjan júlí 2009. Af hálfu stefnda sátu fundinn Carl Leveckesölumaður og Reginlt Lambersy, framkvæmdastjóri stefnda og eigandi að hálfumhlut í stefnda. Þeir sögðu í skýrslum sínum fyrir dómi að tilefni fundarinshafi verið að fara yfir reikninga og semja um kreditreikninga á móti en fyrirhafi legið að stefndi hafi átt rétt á afslætti vegna nokkurra sendinga þar semgæði höfðu ekki verið nóg. Þá hafi ferðin einnig verið farin til þess að kynnaIngimar fyrir þeim en hann kæmi til með að taka við af Jónasi í framtíðinni.Ekki hafi náðst niðurstaða varðandi alla reikninga og því hafi Jónas komiðaftur í byrjun september og þeir þá komist að lokasamkomulagi og allir gengiðsáttir frá borði. Undir þennan framburð fyrirsvarsmanna stefnda tók Jónas ískýrslu sinni fyrir dómi. Jónas sagði ennfremur að of oft hafi það komið fyrirað varan reyndist gölluð en Ingimar hafi alfarið séð um samskipti viðfiskverkendur. Reginalt sagði að er Jónas og Ingimar komu á fundinn í júlí hafiekki verið tilkynnt um að breyting yrði á viðskiptunum og útgáfu reikninga enþeir hafi sagt að til stæði að stofna félag í október um útflutninginn. Þann19. febrúar 2010 tilkynnti Ingimar breytingar á stjórn stefnanda tilfyrirtækjaskrár og breytt heimilisfang. J. Ingimar Hansson var nú sagðurformaður stjórnar en Jónas Snorrason var ekki lengur í stjórn. Þá voru sama dagsendar inn til fyrirtækjaskrár nýjar samþykktir fyrir félagið sem undirritaðarvoru af J. Ingimar Hanssyni. Hvergi er í þessum gögnum, sem send vorufyrirtækjaskrá 19. febrúar 2010, er getið um helmings eiganda að félaginu,Jónas Snorrason. Stefndi hefur lagt fram yfirlýsingu Jónasar, dags. 15. maí2013, þar sem fram kemur að núverandi stjórn stefnanda starfi ekki í umboðihans. Þá segi jafnframt í yfirlýsingunni, sem Jónas staðfesti fyrir dómi, aðhann hafi ekki gefið stefnanda umboð til þess að gefa út reikninga, sem höfðuáður verið gefnir út, enda fæli slíkt í sér tvígreiðslu af hálfu stefnda. Þástaðfesti hann að stefndi hafi ávallt staðið í skilum með útgefna reikninga. Þegarstefndi hafði lagt fram frumrit reikninganna, sem allir voru áritaðir umgreiðslu, aflaði stefnandi mats á því hvort undirritun hans undir reikninganaværi fölsuð. Í þinghaldi 27. júní 2013 var í úrskurði komist að þeirriniðurstöðu að eftirtaldar spurningar yrðu lagðar fyrir matsmenn:.Hvort um frumrit sé að ræða og hvort undirritanir séuréttar og stafi frá þeim sem undirrita skjölin. 2.Hvort skjölunum hafi verið breytt, t.d. með ljósritun eðaannarri fjölföldun.3.Hvort misræmi sé milli skjala sem lögð voru fram í dómnumí maí 2012 sem staðfest ljósrit af frumritum og sem kvittanir fyrir greiðslum. 4.Hvort hægt sé að breyta þessum skjölum þannig að afmámegi undirritun á sumum reikningum og færa undirritun og aðra og síðarireikninga. 5.Hvert álit rannsakanda sé á almennu gildi þessara skjalasem frumskjala. StephenCosslet, Englandi, var dómkvaddur í þinghaldi 27. september 2013. Matsgerð hansvar lögð fram 13. júní 2014. Niðurstaða hans var að fullnægjandi sannanir værufyrir því að Ingimar hafi undirritað upprunalega reikninga sem væru í vörsluréttarins að undanteknum einum reikningi. Ekki væri unnt að fullyrða um hannþar sem á þeim reikningi væri nafn Ingimars yfirstrikað. Ekkert benti til þessað undirritanir Ingimars væru falsaðar. Íþinghaldi 21. nóvember 2014 voru Dr. Manfred Hecker og Dipl.-Psych ManfredPhilipp, báðir búsettir í Þýskalandi, dómkvaddir sem yfirmatsmenn. Niðurstaðaþeirra var á sömu lund og niðurstaða undirmatsmanns. Reikningar þeir, semstefndi lagði fram í málinu sem frumrit og áritaðir eru um greiðslu, séuljósrit eða útprentanir með upprunalegum undirskriftum. Þeir gefa skjölunumeinkunnina „með miklum líkum (ósvikið)“ sem er skilgreind í matsgerð svo að 95%líkur séu á því að reikningarnir séu ófalsaðir. Einkunnin „miklar líkur“ erjafnframt skýrð svo að niðurstaðan sé talin hafa mikið vægi og sé í samræmi aðmjög miklu leyti við þá tilgátu að skjölin séu ófölsuð. Í þessari einkunnagjöffelist jafnframt að fundist hafi minni háttar ágallar á því efni sem tilrannsóknar var en þó ekki efnislega mikilvægir og útskýra megi þá út fráaðferðafræðilegu sjónarmiði. Stefndigerir ýmsar athugasemdir við útreikning stefnanda á kröfunni. Hefur stefndisundurliðað reikninga, greiðslur og athugasemdir sínar í framlögðuyfirlitsskjali. Bendir hann á að einn reikning vanti í stefnu að fjárhæð 2.373evrur, einn reikningur sé tvítekinn í stefnu að fjárhæð 9.574 evrur, ekki ségetið um tvær ofgreiðslur stefnda til stefnanda að fjárhæð 1.800 evrur og 813evrur og að ekki sé í kröfugerð stefnanda tekið tillit til afsláttar semveittur hafi verið af Jónasi í átta tilfellum vegna lélegra gæða fisksins enútreikningar á afslætti komi fram á þeim frumritum reikninga sem stefndi hafilagt fram. Telur stefndi að þegar tekið sé tillit til ofangreinds séu allirreikningar stefnanda uppgerðir. III Stefnandiheldur því fram að honum hafi verið heimilt að gefa út reikninga að nýju vegnaviðskiptanna og nú í nafni stefnanda. Segirí stefnu að í ljós hafi komið „að Jónas Snorrason var í nánu samstarfi viðstefnda og hafi hann haft aðgang að reikningi stefnda við fiskmarkaðinn og varí raun starfsmaður stefnda hér á landi og urðu af því umtalsverðirhagsmunaárekstrar“. Ímálflutningi var því haldið fram af fyrirsvarsmanni stefnanda að Jónas hafileikið tveimur skjöldum í málinu og að Jónas hafi svikið hann í viðskiptum. Eftirað áritaðir reikningar um greiðslu höfðu verið lagðir fram í málinu af hálfustefnda byggði stefnandi jafnframt á því að undirskrift Ingimars undirreikningana væri fölsuð. Stefnandisundurliðar kröfu sína þannig að útgefnir reikningar af stefnanda séu samtalsað fjárhæð 350.245,60 evrur, frá dragist kreditreikningar og innborganir aðfjárhæð 180.677,60 evrur og sé stefnufjárhæð því 169.568 evrur. Málisínu til stuðnings vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttar og ákvæðasamningalaga um skuldbindingargildi samninga. Vísað er til VII. kafla laga nr.50/2000 um úrræði og rétt seljanda í lausafjárkaupum. Varðandi dráttarvexti ervísað til 5., 6., 10., 11. og 12. gr. laga nr. 38/2001. Varðandi stefnubirtinguer vísað til 83. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðjist við 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi leggur áherslu á að hannhafi aldrei verið í viðskiptasambandi við stefnanda um kaup á fiski heldurJónas Snorrason líkt og skjöl málsins beri með sér. Þess fyrir utan hafi allirreikningar vegna viðskiptanna verið greiddir að fullu líkt og fram komi ítölvupósti. Einhliða útgáfa stefnanda á reikningum hafi enga þýðingu, enda umað ræða ólögmæta reikningsgerð sem brjóti að öllum líkindum í bága við ákvæðialmennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þarsem reikningarnir hafi að fullu verið greiddir sé ljóst að enginn hafi hagsmuniaf úrlausn um sakarefnið. Þess fyrir utan sé ljóst að stefnandi hafi ekki áttlögvarða hagsmuni af úrlausn málsins þar sem hann hafi aldrei verið íviðskiptasambandi við stefnda og því ekki átt kröfur á hendur stefnda. Telurstefndi að sýkna beri hann vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991. Verðiekki fallist á aðildarskort stefnanda er á því byggt að stefndi sé ekki rétturaðili að málinu, enda hafi allir reikningar verið greiddir af hálfu stefnda.Vilji svo ólíklega til að stefnandi eigi einhverja kröfu vegna framangreindraviðskipta sé ljóst að stefnandi verði að beina kröfum sínum á hendur þeim aðilasem móttók greiðslu frá stefnda, þ.e. Jónasi Snorrasyni. Verðiekki fallist á kröfu stefnda um sýknu vegna aðildarskorts stefnanda er þesskrafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, enda hafi stefndigreitt alla þá reikninga sem um er krafið í málinu, sbr. framangreinda umfjöllun. Stefndivísar máli sínu til stuðnings til ólögfestra meginreglna samninga- ogkröfuréttar. Stefndi vísar að auki til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,laga nr. 68/1995 um Lugano-samninginn. Varðandi málskostnað vísar stefndi tilXXI. kafla nr. 91/1991.IV Ímálinu gerir stefnandi kröfu á hendur stefnda á grundvelli reikninga semstefnandi gaf út. Forsaga málsins er rakin hér að framan. Jónas Snorrasonstundaði fiskútflutning og hafði um þriggja ára skeið átt viðskipti viðstefnda. Í þeim viðskiptum gaf Jónas út reikninga í eigin nafni. Jónas og J.Ingimar Hansson hófu samstarf um fiskútflutninginn til stefnda í maí 2009.Ákváðu þeir að stofna félag um starfsemina en vegna þess að það dróst vorureikningar áfram gefnir út af Jónasi frá 3. maí 2009 til 6. ágúst 2009, alls 39reikningar. Ingimar og Jónas fóru á fund fyrirsvarsmanna stefnda í Belgíu ummiðjan júlí 2009 og fóru yfir reikninga og veittu afslátt vegna lélegra gæða áfiskinum í einhverjum tilvikum. Jónas fór einnig út í septemberbyrjun 2009 ogfór þá yfir reikninga sem eftir stóð að taka ákvörðun um. Framangreindrimálavaxtalýsingu hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Fyrirsvarsmaðurstefnanda, Ingimar, gaf ekki aðilaskýrslu en í málflutningi hans viðaðalmeðferð kom fram að Jónas hafi fyrir þeirra hönd átt öll samskipti viðfyrirsvarsmenn stefnda og jafnframt séð um flutning fisksins til Belgíu. Uppúr samstarfi Jónasar og Ingimars slitnaði og í málflutningi Ingimars viðaðalmeðferð kom fram að hann taldi Jónas hafa hlunnfarið sig í viðskiptunum ogað hann hafi tapað stórfé á samstarfi þeirra. Í stefnu og í málflutningifyrirsvarmanns stefnanda var því haldið fram að Jónas hafi í raun veriðstarfsmaður stefnda hér á landi. Einsog málið liggur fyrir verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi af þessumsökum, þ.e.a.s. vegna þess að tap hafði orðið á fisksölunni til stefnda, gripiðtil þess ráðs að endurútgefa alla reikninga og nú í nafni stefnanda. Er tekiðfram neðanmáls á hinum nýju reikningum að þeir komi í stað þeirra reikninga semJónas Snorrason hafði áður gefið út og að þeir séu með sömu númerum. Fyrirliggur í málinu, og því ekki mótmælt af hálfu stefnanda, að Jónas framseldistefnanda ekki kröfuna samkvæmt framlögðum reikningum. Stefndi taldi á hinnbóginn að allir reikningar væru greiddir og lagði fram frumrit reikninganna semallir eru áritaðir um greiðslu, ýmist af Jónasi einum eða Jónasi og Ingimarsaman. Einn reikningur er áritaður af Ingimar einum.Undir- og yfirmatsmenn hafa áengan hátt tekið undir þau sjónarmið stefnanda að undirskrift Ingimars undirreikningana sé fölsuð, heldur þvert á móti að yfirgnæfandi líkur séu á því aðIngimar hafi sjálfur ritað undir reikningana. Af þessu leiðir að stefndi verðurekki krafinn um greiðslu á þeim reikningum sem Ingimar hefur með undirritunsamþykkt að séu greiddir. Mátti stefndi ætla að um fullnaðarkvittun væri aðræða hvað þá reikninga áhrærir og að krafa samkvæmt þeim væri fallin niður. Aðrareikningar, en þeir sem Ingimar samþykkti sem greidda, hefur Jónas samþykkt sem greidda meðundirskrift sinni. Á þeim tíma er viðskiptin fóru fram, reikningar voruundirritaðir um greiðslu og fyrirsvarsmenn aðila hittust á fundi í Belgíu íjúlí 2009, var Jónas með samþykki Ingimars í fyrirsvari fyrir þá gagnvartstefnda. Eftir að félagið C Trade ehf. var stofnað 3. júlí 2009 var Jónasframkvæmdastjóri félagsins, sat í stjórn þess og átti hálfan hlut í félaginu.Líta verður því svo á að Jónas hafi haft fullt umboð til þess að koma fram íviðskiptunum við stefnda fyrir hönd Ingimars og síðar stefnanda og m.a.samþykkja afslátt af hinu selda. Stefnandi var því gagnvart stefnda bundinn afákvörðunum Jónasar í þessum efnum, enda mátti stefndi ekki ætla annað en aðJónas, sem einn hafði komið fram gagnvart stefnda og hafði annast viðskipinfyrir þá Ingimar og síðar stefnanda, hefði slíkt umboð og væri rétturmóttakandi greiðslu fyrir fiskinn. Samkvæmtframansögðu verður að telja að stefnanda hafi ekki tekist sú sönnun að sýnafram á að stefndi standi enn í skuld við stefnanda, né að sýna fram á að JónasSnorrason hafi í samstarfi við stefnda átt þátt í því tjóni sem stefnandi telursig hafa orðið fyrir en það er málsástæða af hálfu stefnanda. Þegar afframangreindum ástæðum verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Samkvæmt1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnanda til að greiða stefndamálskostnað. Fyrir utan aðalmeðferð, sem stóð í tvo daga, voru 49 þinghöld ímálinu. Í ljósi þess og umfangi málsins að öðru leyti þykir málskostnaður tilhanda stefnda hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna. Ekki eru efni til þess að dæmaálag á málskostnað samkvæmt 2. og 3. tl. 131. gr.laga nr. 91/1991 eins og krafist er í stefnu. GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefndi,BVBA De Klipper, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, C Trade ehf., í málinu. Stefnandi greiði stefnda 5.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 190/2004
Húsaleigusamningur Riftun
K ehf. keypti kjötvinnslu, sem var starfrækt í húsnæði E sf., í desembermánuði 2002. Samhliða kaupunum tók K ehf. á leigu umrætt húsnæði af E sf. Skyldi E sf. sjá um að húsnæðið uppfyllti skilyrði heilbrigðisyfirvalda fyrir húsnæði þar sem starfrækt væri kjötvinnsla. Við skoðun heilbrigðisnefndar í júnímánuði 2003 voru gerðar nokkrar athugasemdir við húsnæðið og K ehf. veittur frestur til að bæta úr þeim fyrir 1. ágúst sama árs. Þann 28. júlí 2003 rifti K ehf. leigusamningnum með vísan til þess að ljóst væri að E sf. myndi ekki standa fyrir lagfæringum á húsnæðinu. Flutti K ehf. að því búnu úr húsnæðinu. Af því tilefni rifti E sf. samningnum með vísan til 6. tölul. 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Talið var að athugasemdir heilbrigðisyfirvalda vörðuðu atriði sem hafi verið til staðar við upphaf leigutíma. Riftun K ehf. væri hins vegar rökstudd með skírskotun til ákvæða 60. gr. húsaleigulaga er lúta að breytingum á ástandi leiguhúsnæðis eftir afhendingu þess til leigutaka. Hafi riftunin því ekki átt stoð í tilgreindum ákvæðum laganna. Að því er snerti skyldu E sf. til að sjá um að húsnæðið uppfyllti skilyrði heilbrigðisyfirvalda fyrir húsnæði þar sem starfrækt væri kjötvinnsla var tekið fram að E sf. hafi verið reiðbúið til að ráðast í lagfæringar á húsnæðinu vegna þessa. Var því fallist á kröfu E sf. um bætur úr hendi þb. K ehf. á grundvelli 1. mgr. 62. gr. húsaleigulaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 767.069 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 261.258 krónum frá 5. ágúst 2003 til 14. september sama árs, en af 767.069 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hinn 6. september 2004, að gengnum héraðsdómi, var bú Kjötvinnslunnar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta, en þrotabú félagsins hefur tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu Kjötvinnslan ehf. og Kvíholt ehf. 5. desember 2002 samning um kaup fyrrnefnda félagsins á kjötvinnslu sem hið síðarnefnda starfrækti í húsnæði áfrýjanda að Smiðjuvegi 4a í Kópavogi. Sama dag gerði Kjötvinnslan ehf. skriflegan leigusamning við áfrýjanda um leigu á húsnæðinu frá 3. desember 2002 til 31. desember 2007. Í samningnum var tekið fram að húsnæðið væri tilbúið til notkunar sem kjötvinnsla og að leigutaki þekkti ástand þess. Skyldi leigusali sjá um „að húsnæðið uppfylli skilyrði fyrir þá starfsemi sem það er leigt til, m.v. óbreytta starfsemi, þ.e. kjötvinnslu, að svo miklu leyti sem kröfur yfirvalda, þ.m.t. Hollustuverndar og Heilbrigðiseftirlits, beinast að fasteigninni sjálfri og ástandi hennar.“ Sinnti leigusali ekki framangreindum skilyrðum skyldi leigutaka vera heimilt að gera lagfæringar á húsnæðinu á kostnað leigusala og draga frá leigugreiðslum. Þá var sérstakt ákvæði um að leigusali ætti, með hæfilegum fyrirvara og í samráði við leigjanda, rétt til aðgangs að húsnæðinu til eftirlits eða til að láta framkvæma á því úrbætur. Leigufjárhæð var ákveðin 500.000 krónur á mánuði og kveðið á um að hún tæki breytingum í samræmi við vísitölu neysluverðs. Var skírskotað til leigusamnings þessa í fyrrnefndum kaupsamningi 5. desember 2002. Mun Kjötvinnslan ehf. strax hafa fengið húsnæðið afhent og haldið þar áfram kjötvinnslu. Að undangenginni skoðun heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis 19. júní 2003 mun Kjötvinnslan ehf. hafa sótt um starfsleyfi til heilbrigðiseftirlitsins 26. sama mánaðar. Í skýrslu heilbrigðiseftirlitsins um skoðunina voru gerðar athugasemdir við yfirborð gólfa og tekið fram að heilbrigðiseftirlitið hafi „fengið ávæning af“ að leki og lykt bærust gegnum gólfin til fyrirtækja á neðri hæð hússins. Jafnframt kæmi lykt upp um niðurföll. Ennfremur hafi borist kvartanir vegna lyktar frá reykingu, en gerð hafi verið krafa um úrbætur á útblæstri frá reykingu árið áður. Þá voru gerðar athugasemdir við kælingu í vinnslusal og um skort á ristum á niðurföllum og fitugildrum. Skýrslan var send Kjötvinnslunni ehf. og veittur frestur til 1. ágúst 2003 til úrbóta. Erik Jensen, fyrirsvarsmaður Kjötvinnslunnar ehf., bar fyrir héraðsdómi að heilbrigðiseftirlitið hafi jafnframt sent áfrýjanda skýrslu sína, en fyrirsvarsmaður áfrýjanda, Guðmundur R. Guðlaugsson, kvaðst fyrir héraðsdómi hafa haft spurnir af skýrslunni og fengið hana senda að eigin frumkvæði og þá ekki fyrr en um mánaðamótin júní-júlí 2003. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að hann hafi strax eftir það haft samband við Kjötvinnsluna ehf. til að ræða um framkvæmdir. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda kvaðst hafa reynt að ræða málið við Erik og tvo aðra nafngreinda starfsmenn Kjötvinnslunnar ehf., en þeir hafi vísað hver á annan. Erik staðfesti að Guðmundur hafi haft samband við sig í framhaldi af skoðun heilbrigðiseftirlitsins. Aðspurður gat hann ekki skýrt hvers vegna aðilar ræddu ekki um úrbætur sem gera hefði þurft á húsnæðinu, en tók fram að báðir hafi vitað að því yrði lokað. Með bréfi 28. júlí 2003 tilkynnti Kjötvinnslan ehf. áfrýjanda að félagið hafi ákveðið að rifta leigusamningnum með vísan til 3. töluliðar 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Kvað félagið ljóst að áfrýjandi myndi ekki standa fyrir þeim lagfæringum á húsnæðinu sem krafist væri af heilbrigðiseftirlitinu og gæti félagið þar af leiðandi ekki nýtt sér það eftir 31. júlí 2003. Einnig var tekið fram að þrátt fyrir heimild leigutaka samkvæmt leigusamningnum til að lagfæra húsnæðið á kostnað leigusala, með frádrætti útlagðs viðgerðarkostnaðar frá leigugreiðslum, lægi fyrir að kostnaður af því næmi hærri fjárhæð en Kjötvinnslan ehf. hefði fjárhagslegt bolmagn til að standa undir. Mun Kjötvinnslan ehf. í framhaldi af þessu hafa flutt úr húsnæðinu og skilað lyklum að því. Með bréfi 30. júlí 2003, sem áfrýjandi kveðst hafa sent heilbrigðiseftirliti áður en honum barst tilkynning Kjötvinnslunnar ehf. um riftun, óskaði hann eftir að heilbrigðiseftirlitið veitti honum frest til að lagfæra húsnæðið. Í bréfinu kom fram að áfrýjandi teldi sig eiga að sjá um hluta þeirra úrbóta sem um ræddi. Fór hann fram á frest til 20. ágúst 2003 til að mála gólf og bæta útblástur frá reykofni. Aftur á móti væri kælibúnaður í vinnslusal til staðar og fitugildrur í niðurföllum, en til að setja upp fitugildru utandyra þyrfti lengri tíma. Með bréfi 31. júlí sama árs veitti heilbrigðiseftirlitið áfrýjanda frest í umræddu skyni til 20. ágúst 2003. Með bréfum 8. og 21. ágúst 2003 mótmælti áfrýjandi riftun Kjötvinnslunnar ehf., en tók jafnframt fram í síðarnefnda bréfinu að hann rifti samningnum af sinni hálfu með vísan til 6. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsleigulaga. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi tvö mál á hendur Kjötvinnslunni ehf. 27. ágúst og 30. september sama árs, en málin voru síðar sameinuð. Krefst áfrýjandi leigugreiðslna fyrir ágúst- og septembermánuði 2003 að frádreginni samanlagðri fjárhæð tveggja kreditreikninga. Með hinum áfrýjaða dómi var Kjötvinnslan ehf. sýknuð af kröfu áfrýjanda. II. Eins og áður greinir starfrækti Kvíholt ehf. kjötvinnslu í húsnæði áfrýjanda, en Kjötvinnslan ehf. tók við rekstrinum eftir gerð leigusamningsins. Af því sem fram er komið í málinu verður ekki annað ráðið en að athugasemdir heilbrigðiseftirlits hafi varðað atriði sem til staðar voru við upphaf leigutíma. Riftun Kjötvinnslunnar ehf. á leigusamningnum, er hins vegar rökstudd með skírskotun til þeirra ákvæða 60. gr. húsaleigulaga er lúta að breytingum á ástandi leiguhúsnæðis eftir afhendingu þess til leigutaka. Þegar af þeirri ástæðu hafði fyrirvaralaus riftun Kjötvinnslunnar ehf. á leigusamningnum ekki stoð í tilgreindum ákvæðum laganna. Gegn mótmælum áfrýjanda er ósannað að hann hafi fengið skýrslu heilbrigðiseftirlits fyrr en um mánaðamótin júní-júlí 2003. Þá er fram komið að áfrýjandi var reiðbúinn til að ráðast í lagfæringar á húsnæðinu í tilefni af athugasemdum heilbrigðisyfirvalda. Með því að leita samráðs við Kjötvinnsluna ehf. um breytingarnar gætti hann að 7. gr. leigusamningsins þar sem kveðið var á um að leigusali ætti, með hæfilegum fyrirvara og í samráði við leigjanda, rétt til aðgangs að húsnæðinu til eftirlits eða til að láta framkvæma á því úrbætur. Verður því heldur ekki fallist á að áfrýjandi hafi vanrækt skyldu sína samkvæmt samningnum til að sjá um að húsnæðið uppfyllti skilyrði fyrir kjötvinnslu. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 1. mgr. 62. gr. húsaleigulaga, verður krafa áfrýjanda tekin til greina, en hún hefur ekki sætt tölulegum andmælum stefnda. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, þrotabú Kjötvinnslunnar ehf., greiði áfrýjanda, EG sf., 767.069 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 261.258 krónum frá 5. ágúst 2003 til 14. september sama árs, en af 767.069 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Árið 2004, miðvikudaginn 11. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er í dómhúsinu að Fjarðargötu 9, Hafnarfirði, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-2553/2003: EG sf., kt. 711296-3449, Smiðjuvegi 4a, Kópavogi gegn Kjötvinnslunni ehf., kt. 451202-2860, Lóni, Akureyri. Mál þetta sem dómtekið var 15. janúar sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað með tveimur stefnum, annarri útgefinni 21. ágúst 2003 og hinni útgefinni 25. september 2003. Yngra málið nr. E-2773/2003 hefur verið sameinað þessu máli með heimild í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 og verða málin rekin og dæmd undir eldra málsnúmeri. Stefnandi er EG s/f, kt. 711296-3449, Smiðjuvegi 4a, Kópavogi og lögmaður hans Einar Gautur Steingrímsson hrl. Stefndi er Kjötvinnslan ehf., kt. 451202-2860, Lóni, Akureyri og lögmaður hans Gunnar Sólnes hrl. Dómkröfur. Dómkröfur stefnanda eru þær samkvæmt fyrri stefnu að stefnda verði gert að greiða stefnanda 261.258 krónur auk vanskilavaxta p.a., skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. ágúst 2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Samkvæmt seinni stefnu er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda 505.811 krónur auk vanskilavaxta p.a., skv 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. september 2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Þá er þess krafist í báðum stefnunum að kröfu um skuldajöfnuð verði hafnað en til vara að ef fallist verði á hana þá verði fallist á kröfu um vanskilavexti fram til 1. desember 2003. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði með öllu sýknaður af kröfum stefnanda og jafnframt að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Til vara er þess krafist að verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda stefnukröfuna að þá komi til skuldajafnaðar krafa stefnda á hendur stefnanda sem stefnandi hefur sjálfur samþykkt með áritun sinni og koma á til greiðslu í desember 2003 og verði málskostnaður þá látinn niður falla. Málavextir. I. Málavexti kveður stefnandi vera þá að hinn 5. desember 2002 hafi verið gerður kaupsamningur á milli Kvíholts ehf. og stefnda um kaup á rekstri fyrirtækisins. Samhliða hafi verið gerður húsaleigusamningur við stefnanda um húsnæðið að Smiðjuvegi 4a, Kópavogi. Stefnandi kveður efni húsaleigusamningsins að mestu hafa verið venjulegt. Þó hafi verið tekið fram að húsnæðið skyldi tilbúið til nota sem kjötvinnsla. Þá hafi hann geymt ítarleg ákvæði um skoðun og frávik frá 1. mgr. 19. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 um viðhald og skyldi stefndi annast viðhald að innan. Þá hafi samningurinn einnig geymt sérstök ákvæði um kröfur heilbrigðisyfirvalda þannig að leigusali hafi aðeins borið ábyrgð á þeim þáttum sem snúið hafi að fasteigninni sjálfri og ástandi hennar. Einnig hafi verið sérákvæði um það hvernig ætti að bregðast við ef leigusali vanrækti skyldur sínar og tæmir það ákvæði leiðir stefnda til aðgerða enda hafi verið heimilt að víkja frá lögunum þegar um atvinnuhúsnæði hafi verið að ræða sbr. 1. mgr. 2. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Kveður stefnandi að stefndi hafi keypt Káess samkeppnisaðila sinn í júní 2003. Það fyrirtæki hafi verið með húsnæði að Smiðjuvegi 36 í Kópavogi. Til að ná fram framlegðaráhrifum hafi stefndi ákveðið að nýta aðeins annað húsnæðið. Stefnandi kveður stefnda því næst hafa lagt á ráðin um það hvernig hægt hafi verið að víkjast undan samningsbundnum skyldum sínum í tengslum við húsaleigusamning stefnda og stefnanda. Þann 19. júní sl. hafi Heilbrigðiseftirlitið gert reglubundna skoðun og fundið að eftirfarandi: 1. Endurmála þurfti gólf við vörumóttöku og útkeyrslu. 2. Á nokkrum stöðum var gólf í vinnslusal upptært og þar þurfti að laga og mála eða verja. 3. Tryggja þurfti að nágrannar yrðu ekki fyrir ónæði vegna leka. 4. Laga þurfti reykofn. 5. Kæling í vinnslusal var ekki nægileg þegar að var komið. 6. Gera þurfti úrbætur varðandi fitugildrur. Stefnandi kveður að strax hafi verið gengið í verkið og hafi hann viljað ræða við stefnda um framkvæmdir. Hjá stefnda hafi hinsvegar hver vísað á annan. Stefnandi hafi síðan komist að því að stefndi hafi verið að flytja en því hafi stefndi hinsvegar neitað. Þann 29. júlí 2003 hafi stefnandi talað við Þorstein hjá Heilbrigðiseftirlitinu og fengið þá mynd af málum að við skoðun Heilbrigðiseftirlitsins hafi verið reynt að finna að sem mestu. Með bréfi dags. 30. júlí 2003 til Heilbrigðiseftirlitsins hafi stefnandi óskað eftir fresti til að gera úrbætur. Með svarbréfi Heilbrigðiseftirlitsins hafi sá frestur verið veittur til 20. ágúst 2003. Þann 28. júlí 2003 hafi stefndi sent stefnanda bréf sem borist hafi honum þann 30. júlí en þó eftir að svarbréf Heilbrigðiseftirlitsins hafi borist honum. Kveður stefnandi að með bréfi dags. 21. ágúst 2003 til stefnda hafi hann mótmælt gerðum stefnda og með skeyti þann sama dag hafi hann síðan tilkynnt um riftun. II. Stefndi kveður að samkvæmt húsaleigusamningnum hafi það verið hlutverk stefnanda að sjá um að húsnæðið uppfyllti skilyrði fyrir þá starfsemi sem það hafi verið leigt til, þ.e. kjötvinnslu að svo miklu leyti sem kröfur yfirvalda þ.m.t. Heilbrigðiseftirlits og Hollustuverndar beindust að fasteigninni sjálfri og ástandi hennar. Þetta hafi stefnandi látið undir höfuð leggjast og hafi stefnda því verið nauðugur einn kostur að leita eftir öðru húsnæði þar sem frestur til lagfæringa á hinu leigða húsnæði hafi runnið út þann 1. ágúst 2003 og ljóst hafi verið að stefnandi myndi ekki standa fyrir neinum þeim lagfæringum sem heilbrigðisyfirvöld hafi gert kröfu um. Eftir að stefnanda hafi borist tilkynning um riftun dags. 28. júlí 2003 hafi hann sótt um viðbótarfrest til 20. ágúst 2003 til þess að framkvæma umbeðnar lagfæringar en samkvæmt bréfi Heilbrigðiseftirlits dags. 3. september 2003 til stefnda hafi eftirlitið ekki fengið neina staðfestingu á því að úrbætur hafi átt sér stað né hafi verið beðið um úttekt. Fyrri krafa um úrbætur sé því í fullu gildi. Kveður stefndi að vegna vanefnda stefnanda hafi hann tilkynnt honum um riftun á húsaleigusamningnum. Stefndi kveður að stefnandi eigi ekki rétt á skaðabótum skv. 62. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Málsástæður og lagarök. Stefnandi heldur því fram að hann hafi réttilega rift leigusamningi skv. 6.tl. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 og eigi því rétt til bóta samkvæmt 62. gr. sömu laga en samkvæmt henni eru bætur jafnháar leigugjaldinu enda um tímabundinn samning að ræða. Stefnandi muni gera viðeigandi ráðstafanir til að leigja út húsnæðið. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefnandi til húsaleigulaga nr. 36/1994, einkum 2. gr., 19. gr., 61. gr. og 62. gr. Einnig vísast til meginreglna laga um skuldbindingargildi samninga og til 33. gr. húsaleigulaga um skyldu til að greiða húsaleigu 1. dag hvers mánaðar. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á 3. og 4. tl. 60. gr. húsleigulaga nr. 36/1994 sem heimilaði stefnda riftun á leigusamningi. Málskostnaðarkröfu byggir stefndi á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varakröfu sína byggir stefndi á almennum reglum um skuldajöfnuð. Sönnunarfærsla. Í málinu gáfu fyrirsvarsmaður stefnanda, Guðmundur Guðlaugsson, kt. 280958-2719, Suðurbraut 2, Hafnarfirði og fyrirsvarsmaður stefnda, Erik Jensen, kt. 110961-6059, Lóni, Akureyri aðilaskýrslur. Vitni bar í málinu Sigurður Örn Sigurðsson, kt. 110759-3209, Neðstaleiti 28, Reykjavík. Guðmundur Guðlaugsson fyrirsvarsmaður stefnanda og eigandi EG s/f kvaðst kannast við húsaleigusamninginn sem gerður hafi verið á milli EG s/f og stefnda. Húsið hafi verið byggt árið 1993 sem kjötvinnsla og hafi hann sjálfur verið með starfsemi í húsinu fram til þess tíma að leigusamningurinn hafi verið gerður. Heilbrigðiseftirlitið hafi á þessum árum gert reglubundnar skoðanir og komið með ýmsar athugasemdir sem brugðist hafi verið við. Í júlí 2003 hafi enn og aftur komið athugasemdir frá Heilbrigðiseftirlitinu. Þær hafi ekki verið margar. Stefnandi kvaðst hafa haft samband við fyrirsvarsmann stefnda Erik og síðan Fannar og loks við Magnús til að finna tíma til að hittast og fara yfir athugasemdirnar. Það hafi hinsvegar ekki tekist. Sjálfur hafi hann ekkert gert til að bregðst við athugasemdum Heilbrigðiseftirlitsins. Ekkert samband hafi verið haft við stefnda eftir þetta fyrr en hann heyrði ávinning af því að stefndi hafi verið að flytja úr húsnæðinu. Eftir að hafa beðið Heilbrigðiseftirlitið um frest til að bregðst við athugasemdunum hafi hann fengið tilkynningu um riftun á húsaleigusamningnum frá stefnda. Lyklarnir af húsnæðinu hafi síðan verið settir í póstkassan hjá honum að Suðurbraut 2. Vanskil hafi verið af hálfu stefnda við stefnanda persónulega og fyrirtæki hans. Engin starfsemi sé í húsinu í dag. Erik Jensen fyrirsvarsmaður stefnda kvaðst kannast við húsaleigusamninginn sem gerður hafi verið á milli stefnanda og Kjötvinnslunnar og einnig að hafa gert greinargerð á dómskjali nr. 12. Fyrir gerð leigusamningsins hafi húsnæðið verið skoðað. Við gerð hans hafi þurft að lagfæra ýmis atriði í húsnæðinu og hafi stefnanda verið kunnugt um það. Í janúar 2003 hafi verið haft samband frá Heilbrigðiseftirlitinu varðandi reykofn í húsnæðinu. Stefnanda hafi verið kunnugt um það frá árinu 2002 að margt hafi ekki verið í lagi í húsnæðinu og að ýmislegt hafi vantað upp á til þess að þar mætti reka kjötvinnslu. Þá hafi stefnanda verið kunnugt um að húsnæðinu yrði lokað þann 1. ágúst 2003 ef ekki yrði brugðist við athugasemdum Heilbrigðiseftirlitsins. Ekki hafi verið haldnir sérstakir fundir með stefnanda vegna þessa. Sigurður Örn Sigurðsson löggiltur fasteignasali kvað eignina Smiðjuveg 4a, Kópavogi hafa verið í sölu og leigumeðferð hjá fasteignasölunni Eignalistanum frá því í september 2003 að beiðni EG s/f. Einn aðili hafi sýnt eigninni áhuga en ekkert hafi orðið frekar af því. Markaðurinn sé erfiður um þessar mundir og mikið framboð hafi verið af sambærilegu húsnæði. Niðurstöður. Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi og stefndi gerðu þann 5. desember 2002 með sér húsaleigusamning um húsnæðið að Smiðjuvegi 4a í Kópavogi. Í samningnum var tekið fram að húsnæðið skyldi tilbúið til notkunar sem kjötvinnsla. Þá var tekið fram í honum að stefndi skyldi annast allt viðhald húsnæðisins að innan en stefnandi að utan. Stefnandi skyldi einnig sjá um að það uppfyllti kröfur Heilbrigðiseftirlits og Hollustuverndar til rekstrar kjötvinnslu. Þá var einnig tekið fram í samningnum hverning stefnda væri heimilt að bregðast við ef stefnandi vanrækti skyldur sínar. Þann 19. júní 2003 framkvæmdi Heilbrigðiseftirlitið reglubundna skoðun á húsnæðinu og gerði við það nokkrar athugasemdir. Voru m.a. gerðar athugasemdir við gólf í húsnæðinu, einnig að leki og lykt berist í gegnum gólf í rými fyrirtækja á neðri hæð og að lykt berist upp um niðurföll í húsnæðinu. Þá voru gerðar athugasemdir við fitugildru og kælingu í vinnslusal. Einnig voru gerðar athugasemdir við útblástur frá reykingu en athugasemdir höfðu verið gerðar við hann árið áður en Heilbrigðiseftirlitinu hafði ekki verið gerð nein grein fyrir því í hverju úrbæturnar fólust. Samkvæmt húsaleigusamningi aðila var það á ábyrgð stefnda að bregðst við einhverjum hluta af þessum athugasemdum en aðrar voru á ábyrgð stefnanda og vörðuðu húsnæðið að utan og að hægt væri að reka í því kjötvinnslu. Veittur var frestur til 1. ágúst 2003 til þess að bregðast við þessum athugasemdum. Ef athugasemdir eða andmæli yrðu við athugasemdir Heilbrigðiseftirlitsins var þess óskað að þær myndu berast Heilbrigðiseftirlitinu skriflega fyrir 11. júlí 2003. Þann 30. júlí 2003 óskaði stefnandi eftir því við Heilbrigðiseftirlitið að honum yrði veittur lengri frestur til að bregðst við athugasemdunum. Sá frestur var veittur til 20. ágúst 2003. Þann 28. júlí 2003 rifti stefndi hinsvegar húsaleigusamningi aðila og það sama gerði stefnandi þann 21. ágúst 2003. Krafa stefnanda í máli þessu á hendur stefnda er vegna vangoldinnar húsaleigu fyrir mánuðina ágúst og september 2003. Fyrirsvarsmaður stefnanda bar fyrir dómi að hann hafi reynt að hafa samband við fyrirsvarsmenn stefnda vegna athugasemda Heilbrigðiseftirlitsins en það hafi ekki tekist að ná fundi þeirra til að ræða þessi mál. Hann hafi hinsvegar sjálfur ekkert aðhafst frekar til að bregðast við þessum athugasemdum. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að fyrirsvarsmanni stefnanda hafi verið kunnugt um það að lagfæra hafi þurft ýmis atriði í húsnæðinu. Ýmislegt hafi vantað upp á til að þar væri hægt að reka kjötvinnslu. Ekki hafi verið haldnir sérstakir fundir með fyrirsvarsmanni stefnanda vegna þessa. Í húsaleigusamningnum eru skýr ákvæði um að stefnandi beri ábyrgð á því að húsnæðið uppfylli kröfur Heilbrigðiseftirlitsins til rekstrar kjörvinnslu. Það er álit dómsins að þó að leigusamningurinn heimili stefnda að gera lagfæringar á húsnæðinu á kostnað leigusala til að uppfylla þau skilyrði samningsins að húsnæðið uppfylli kröfur Hollustuverndar og Heilbrigðiseftirlits til rekstrar kjötvinnslu þá takmarki það ekki heimildir hans til þess að beita öðrum vanefndaúrræðum. Stefndi rifti húsaleigusamningi aðila á grundvelli 3. tl. og 4. tl. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 þegar frestur Heilbrigðiseftirlitsins var að renna út og ljóst var að stefnandi myndi ekki uppfylla skilyrði samningsins. Stefnandi sem er eigandi að húsnæðinu að Smiðjuvegi 4a í Kópavogi og jafnframt leigusali skilaði Heilbrigðiseftirlitinu hvorki athugasemdum né andmælum fyrir 11. júlí 2003 eins og óskað var eftir í erindi Heilbrigðiseftirlitsins né heldur bað hann um viðbótarfrest til að bregðast við athugasemdunum fyrr en skömmu áður en frestur Heilbrigðiseftirlitsins var að renna út. Þá bar hann fyrir dómi að hann hafi sjálfur ekkert aðhafst frekar til að bregðast við athugasemdum Heilbrigðiseftirlitsins. Samkvæmt öllu framansögðu skal stefndi vera sýkn af kröfu stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi, dæmdar til að greiða stefnda 180.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari. Stefndi, Kjötvinnslan ehf. skal vera sýkn af kröfum stefnanda, EG s/f. í málinu. Stefnandi greiði stefnda 180.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 58/2022
Kærumál Börn Innsetningargerð Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Haagsamningurinn Gjafsókn Ómerking úrskurðar Landsréttar
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem fallist var á kröfu B um að honum væri heimilt að liðnum þremur mánuðum frá uppsögu úrskurðarins að fá barnið C tekið úr umráðum A og afhent sér með beinni aðfarargerð, hefði A ekki áður farið með barnið til búseturíkis þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt mál aðila hefði verið rekið eftir ákvæðum Haagsamningsins og í niðurstöðu þess fælist ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barnsins gæti Landsréttur ekki komið sér hjá því að meta, á grundvelli viðhlítandi gagna, hvort afhending barnsins gæti haft í för með sér andlegan eða líkamlegan skaða ef A væri ekki fært að fylgja því eftir til búseturíkis og viðhalda þar tengslum við það. Landsrétti hefði því borið að hlutast til um að afla mats um tengsl aðila við barn sitt og hver áhrif það kynni að hafa á andlega og líkamlega líðan þess og hvort því yrði á annan hátt komið í óbærilega stöðu ef fallist yrði á kröfur B og A væri ekki fært að fylgja barninu til búseturíkis. Þar sem dómurinn hlutaðist ekki til um þessa gagnaöflun væri ekki unnt að leggja dóm á málið að svo komnu máli, sbr. 2. mgr. 42. gr. barnalaga. Því væri ekki hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og var málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 25. október 2022 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sonur aðila, C, yrði tekinn úr umráðum sóknaraðila með beinni aðfarargerð og afhentur varnaraðila.3. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og Landsrétti og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.4. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og Landsrétti og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Ágreiningsefni5. Ágreiningur málsins snýst um hvort uppfyllt eru skilyrði til afhendingar barns aðila á grundvelli 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. eða hvort beita skuli undantekningarákvæði 2. og 4. töluliðar 12. gr. laganna og synja um afhendingu barnsins.6. Með úrskurði héraðsdóms var kröfu varnaraðila um afhendingu barnsins hafnað en með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu hans.7. Kæruleyfi var veitt í málinu á þeim grundvelli að í ljósi atvika gæti dómur í því haft fordæmisgildi um skilyrði þess að barn verði afhent samkvæmt lögum nr. 160/1995.Málsatvik8. Aðilar munu hafa kynnst árið […] eða […] og ýmist dvalist á Íslandi eða í […]. Þeim fæddist sonur í […] 2021. Sóknaraðili bjó með varnaraðila í […] frá október 2020 í leiguíbúð fram til þess tíma er hún fór til Íslands 17. janúar 2022 með son þeirra. Ekki er ágreiningur um að þau hafi farið saman með forsjá barnsins.9. Áður en sóknaraðili fór með barnið til Íslands undirritaði varnaraðili samþykki sitt fyrir ferðinni án tilgreiningar á því hvenær þau kæmu til baka. Drengurinn hefur dvalist hér á landi síðan með sóknaraðila. […] stjórnvöld sendu erindi til dómsmálaráðuneytisins 2. maí 2022 ásamt beiðni varnaraðila 23. mars sama ár um afhendingu barnsins á grundvelli alþjóðasamnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa sem gerður var í Haag 25. október 1980 og nefndur hefur verið Haagsamningurinn. Dómsmálaráðuneytið upplýsti sóknaraðila um erindi varnaraðila með bréfi 18. maí 2022. Beiðni um aðför var móttekin af héraðsdómi 28. júní 2022 og krafan var tekin fyrir á dómþingi 7. júlí sama ár en með úrskurði 9. september það ár var henni hafnað.0. Í framburði sóknaraðila fyrir héraðsdómi kom fram að fjárhagsstuðningur foreldra varnaraðila hefði skipt miklu máli um það að þau gátu framfleytt sér en varnaraðili hefði verið í láglaunavinnu. Hún kvaðst ekki hafa haft í hyggju að snúa ekki aftur til […] með barnið þegar hún fór með það til Íslands. Kvaðst hún telja að það yrði barninu erfitt að skiljast við sig, þar sem hún væri í raun eina manneskjan sem það hefði tengst. Spurð um hvort hún gæti fylgt barninu eftir til […] ef niðurstaða aðfararmálsins yrði á þann veg að það færi aftur þangað kvað hún ekki líklegt að laun sín þar í landi dygðu fyrir leigu og framfærslu þeirra mæðgina að öðru leyti. Þá ætti hún ekkert bakland í […] hjá fjölskyldu varnaraðila.1. Varnaraðili bar um að þau hefðu notið fjárhagsstuðnings foreldra hans sem hafi meðal annars falist í greiðslu þeirra á hluta húsaleigu vegna íbúðar sem hann byggi í. Hann sagði jafnframt að hann hefði íbúðina á leigu til ársbyrjunar 2023 en þá hygðist hann flytja heim til foreldra sinna. Spurður um hverjir væru möguleikar sóknaraðila á því að búa í […] og framfleyta sér þar ef fallist yrði á kröfu um afhendingu barnsins kvaðst hann ekki geta svarað því.2. Í gögnum málsins eru rafræn samskipti milli móður varnaraðila og móður sóknaraðila þar sem fram kemur að móðir varnaraðila hafi veitt sóknaraðila fjárhagsaðstoð, með því meðal annars að lána henni bifreið til afnota, greiða tryggingar og viðhald vegna bifreiðarinnar, greiða fyrir hana ferðalög, helming húsaleigu og ákveðna fjárhæð vikulega vegna matarkostnaðar.3. Í þingbók héraðsdóms 2. ágúst 2022 er bókað að lögmaður sóknaraðila hafi óskað eftir að faglegt mat yrði lagt á aðstæður barns aðila hér á landi og mögulegum skaða sem flutningur þess til […] gæti valdið því. Af hálfu varnaraðila var því mótmælt og hafnaði héraðsdómur þeirri beiðni í þinghaldi 16. sama mánaðar.Helstu málsástæður sóknaraðila4. Sóknaraðili bendir á að tilgangur Haagsamningsins sé að tryggja að börn séu send sem fyrst aftur til landsins þaðan sem þau voru numin á brott. Því lengri tími sem líði frá brottnámi barns, því minna vægi hafi megintilgangur samningsins, en að sama skapi verði þá að leggja meiri áherslu á velferð barnsins. Dómur verði að byggja ákvörðun um hvort orðið verður við kröfu um afhendingu á mati á velferð barns fremur en tilgangi samningsins einum saman.5. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll sóknaraðili frá þeirri málsástæðu að aðilar færu ekki saman með forsjá barnsins og að af þeim sökum gæti varnaraðili ekki krafist afhendingar þess á grundvelli 11. gr. laga nr. 160/1995. Sóknaraðili byggir á því að hafna beri afhendingu barnsins með vísan til 2. og 4. töluliða 12. gr. sömu laga. Ef fallist yrði á kröfur varnaraðila um afhendingu myndu þær breytingar sem yrðu á högum barnsins í kjölfarið vera því afar skaðlegar, bæði andlega og líkamlega. Barnið sé mjög ungt og enn á brjósti og því algjörlega háð sóknaraðila. Enn fremur vísar sóknaraðili til þess að gerð hafi verið krafa fyrir héraðsdómi um að kvaddur yrði til sérfræðingur til að meta aðstæður barnsins og afleiðingar þess ef fallist yrði á kröfu varnaraðila.6. Þá sé afhending barnsins andstæð meginreglum barnalaga nr. 76/2003 og grundvallarreglum um verndun mannréttinda, sbr. 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 sem verði að túlka með tilliti til 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013 með sama heiti. Jafnframt vísar sóknaraðili til 24. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá byggir sóknaraðili á rétti barnsins til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 6. júlí 2010 í máli nr. 41615/07, Neulinger og Shuruk gegn Sviss. Nauðsyn beri til að túlka ákvæði 2. og 4. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 í samræmi við ákvæði 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og þá meginreglu íslensks barnaréttar að ávallt beri að setja í forgang það sem barni er fyrir bestu þegar teknar séu ákvarðanir er varða hagsmuni þess. Til stuðnings kröfu sinni vísar sóknaraðili jafnframt til dóms Hæstaréttar 7. febrúar 2011 í máli nr. 20/2011 og að sínu leyti einnig til dóms réttarins 16. júní 2021 í máli nr. 8/2021.7. Sóknaraðili byggir á því að hún hafi ekki fjárhagslega burði til að dvelja í […] ef fallist yrði á afhendingu barnsins þangað, á meðan leyst yrði úr máli um forsjá þess. Þar eigi hún sér engan samastað, enga fjölskyldu og ekkert bakland. Hún yrði því fjárhagslega upp á varnaraðila og fjölskyldu hans komin.Helstu málsástæður varnaraðila8. Varnaraðili kveður skilyrði 11. gr. laga nr. 160/1995 vera uppfyllt þar sem aðilar málsins hafi búið saman í […] og haft þar fasta búsetu við brottnám barnsins í skilningi laganna. Barnið hafi verið búsett þar með foreldrum sínum og sé óumdeilt að aðilar málsins hafi farið saman með forsjá þess og varnaraðili hafi ekki veitt samþykki fyrir því að barnið myndi flytjast til Íslands.9. Varnaraðili kveður engin undanþáguákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 eiga við í málinu. Verði 2. tölulið 12. gr. aðeins beitt þegar aðstæður í búsetulandi séu mjög alvarlegar, hafi verið sannaðar og ekki sé með neinum úrræðum hægt að koma í veg fyrir að barnið líði fyrir þær þegar þangað sé komið. Ekki séu uppi þær aðstæður í máli þessu sem jafnað verði til aðstæðna sem fyrrgreindur dómur Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Neulinger og Shuruk gegn Sviss hafi fjallað um. Þannig verði barninu ekki stefnt í alvarlega hættu eða óbærilega stöðu eins og þau orð hafi verið skýrð í lögskýringargögnum.20. Jafnframt kveður varnaraðili rangt að barnið hafi engin tengsl myndað við sig. Drengurinn hafi notið umönnunar beggja foreldra sinna meðan hann bjó í […] áður en hið ólögmæta hald hans hófst á Íslandi og hafi varnaraðili verið í miklum samskiptum við sóknaraðila um drenginn eftir það og meðal annars heimsótt hann nokkrum sinnum. Varnaraðili leggur áherslu á að varnir sem snúi að tengslum barns við foreldra og félagslega stöðu foreldra eigi ekki heima í aðfararmálum á grundvelli Haagsamningsins. Um það vísar varnaraðili til dóma Hæstaréttar 7. mars 2011 í máli nr. 109/2011 og 27. október 2014 í máli nr. 666/2014 og úrskurðar Landsréttar 12. ágúst 2021 í máli nr. 511/2021.Löggjöf21. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995, sem ber yfirskriftina afhending á grundvelli Haagsamningsins, skal barn sem flutt er hingað til lands með ólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt afhent samkvæmt beiðni þeim sem rétt hefur til þess ef barnið var búsett í ríki sem er aðili að Haagsamningnum rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst. Samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 11. gr. er ólögmætt að flytja barn eða halda því ef sú háttsemi brýtur í bága við rétt forsjáraðila eða annars aðila, án tillits til hvort hann fer einn með réttinn eða með öðrum, til að annast barnið samkvæmt lögum þess ríkis þar sem barnið var búsett rétt áður en það var flutt á brott eða hald hófst. Samkvæmt lögskýringargögnum með 11. gr. laga nr. 160/1995 skal héraðsdómur ekki meta efnislega hver er réttmætur forsjáraðili og ákvörðun um afhendingu ber ekki að skoða sem ákvörðun um forsjá, sbr. 19. gr. Haagsamningsins. Það er meðal annars markmið samningsins sem IV. kafli laga nr. 160/1995 varðar að stuðla að því að barn sem foreldri nemur brott frá því ríki þar sem það er búsett og flytur með sér til annars lands verði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst verði eftir lögum þess úr ágreiningi um forsjá barnsins. Þannig verði komið í veg fyrir að foreldri taki á ólögmætan hátt umráð barns í eigin hendur með búferlaflutningum milli landa.22. Í 1.-4. tölulið 12. gr. laganna eru tilgreindar heimildir til að synja um afhendingu barns. Í 2. tölulið segir að heimilt sé að synja um afhendingu ef alvarleg hætta er á því að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu og í 4. tölulið segir að heimilt sé að synja um afhendingu ef hún er ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram um 2. tölulið 12. gr. laganna að meta skuli hlutlægt hvort hætta sé á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega og þurfi mikið til að koma svo að unnt sé að beita þessu ákvæði. Í athugasemdum með 4. tölulið 12. gr. segir að ákvæðið beri að túlka þröngt. Með því sé fyrst og fremst átt við að afhending sé ekki heimil samkvæmt alþjóðasamningum um mannréttindi sem Ísland er aðili að.23. Í 13. gr. laganna er kveðið á um málsmeðferð. Þar er meðal annars mælt fyrir um að farið skuli með beiðni um afhendingu barns samkvæmt Haagsamningnum eftir lögum um aðför nr. 90/1989, en þó þannig að beiðni um aðfarargerð sæti alltaf í byrjun meðferð fyrir dómi samkvæmt ákvæðum 13. kafla þeirra laga. Þá segir meðal annars í 2. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995 að ákvæði barnalaga um þinghöld og 45. gr. sömu laga um framkvæmd forsjárákvarðana eigi við um málsmeðferð samkvæmt lögunum þegar afhending fer fram samkvæmt Haagsamningnum. Jafnframt kemur fram í 16. gr. laga nr. 160/1995 að meðferð mála til fullnustu ákvörðunar samkvæmt Evrópusamningnum og til afhendingar samkvæmt Haagsamningnum skuli hraða svo sem kostur er. Þá kemur fram í 17. gr. laganna að áður en héraðsdómari tekur ákvörðun, meðal annars um afhendingu samkvæmt Haagsamningnum, skuli hann kanna afstöðu barns sem náð hafi þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Ákvæði 43. gr. barnalaga eigi við þegar afstaða barns sé könnuð.24. Samkvæmt 45. gr. barnalaga, sem vísað er til í fyrrgreindri 2. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995 um málsmeðferð, skal dómari gæta ákvæða 43. gr. laganna við meðferð máls og getur hafnað aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga með tilliti til hagsmuna barns. Í 43. gr. barnalaga, sem fjallar um rétt barns til að tjá sig um mál, segir að gefa skuli því kost á að tjá sig um mál og taka skuli tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Dómari geti falið sérfróðum manni að kynna sér viðhorf barnsins og gefa skýrslu um það samkvæmt ákvæðum 42. gr. laganna. Ákvæði þeirrar greinar fjallar um gagnaöflun og í 2. mgr. 42. gr. kemur fram að dómari geti lagt fyrir aðila að afla tilgreindra gagna sem varði aðstæður málsaðila eða barna þeirra. Verði aðili ekki við tilmælum dómara eða sé það ókleift geti hann sjálfur aflað gagna sem hann telji nauðsynleg til að leggja megi dóm á mál. Þá getur dómari samkvæmt 3. mgr. 41. gr. lagt fyrir aðila að afla sérfræðilegrar álitsgerðar ef hann telur hennar þörf og getur að eigin frumkvæði bætt matsatriðum við dómkvaðningu.25. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.26. Í 2. mgr. 1. gr. barnalaga og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess. Þá segir í 2. mgr. 3. gr. samningsins að með hliðsjón af réttindum og skyldum foreldra eða lögráðamanna, eða annarra sem beri ábyrgð að lögum á börnum, skuldbindi aðildarríki sig til að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefjist og skuli þau í því skyni gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á sviði löggjafar og stjórnsýslu.Niðurstaða27. Þegar sóknaraðili fór með son aðila til Íslands fóru þau bæði með forsjá hans. Þá liggur fyrir að sóknaraðili hafði leyfi varnaraðila til að fara með drenginn hingað til lands. Á hinn bóginn er staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að áframhaldandi dvöl sonar aðila á Íslandi sé án samþykkis varnaraðila og að sóknaraðili haldi syni þeirra hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995.28. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ítrekað tekið til skoðunar ákvarðanir dómstóla aðildarríkja um afhendingu barna á grundvelli Haagsamningsins, sbr. til dæmis fyrrgreindan dóm dómstólsins 6. júlí 2010 í máli nr. 41615/07, Neulinger og Shuruk gegn Sviss og dóma dómstólsins 26. nóvember 2013 í máli nr. 27853/09, X gegn Lettlandi og 12. maí 2022 í máli nr. 64886/19, X gegn Tékklandi.29. Í fyrstnefnda dóminum kom fram að þegar hagsmunir aðila í málinu væru vegnir og metnir yrði fyrst og fremst að leggja áherslu á hagsmuni barnsins. Það væri ekki hlutverk mannréttindadómstólsins að meta hvort barn aðila ætti á hættu að verða fyrir tjóni ef það sneri til þess lands sem það var numið á brott frá heldur fremur að meta hvort dómstólar aðildarríkis hefðu virt réttindi 8. gr. mannréttindasáttmálans og þá sérstaklega hvort tekið hefði verið tillit til þess hvað væri barninu fyrir bestu. Það væri andstætt 8. gr. að fallast sjálfkrafa á og án nokkurs heildstæðs mats á aðstæðum aðila að brottnumið barn yrði sent til upprunalands síns á grundvelli Haagsamningsins. Tryggja bæri að niðurstöður dómstóla aðildarríkjanna væru byggðar á heildarmati á fjölskylduaðstæðum, þar á meðal efnislegum og sálrænum þáttum, sbr. 138. og 139. lið dómsins. Niðurstaða dómstólsins var að brotið yrði gegn 8. gr. mannréttindasáttmálans með því að fullnægja ákvörðun dómstóls um að senda barnið aftur til landsins sem það var numið frá.30. Í dómi dómstólsins í máli nr. 27853/09, X gegn Lettlandi, kom fram að innlendum dómstólum hefði borið að taka til skoðunar skýrslu sálfræðings sem lögð hafði verið fram í málinu og benti til þess að líklegt væri að aðskilnaður barnsins og kæranda myndi leiða til andlegs skaða fyrir það. Ekki bæri að horfa fram hjá slíku gagni og breytti engu í því sambandi þótt málið væri rekið á grundvelli Haagsamningsins en ekki sem mál sem varðaði ágreining um forsjá. Dómstóllinn taldi að líta hefði átt til skýrslunnar og til þess hvort mögulegt hefði verið fyrir kæranda að flytja til heimalands barnsins á ný og halda þar sambandi við það. Gætu málsmeðferðarreglur Haagsamningsins um málshraða ekki leyst lettneska dómstóla undan þeirri skyldu að taka afstöðu til framangreindra þátta, sbr. nánar 116. og 117. lið dómsins. Dómstóllinn taldi að lettneska ríkið hefði með framangreindri málsmeðferð brotið gegn 8. gr. mannréttindasáttmálans.31. Loks var tekið fram í dómi í máli nr. 64886/19, X gegn Tékklandi, að innlendir dómstólar hefðu lagt nægjanlegt mat á hvort barn yrði fyrir andlegum eða líkamlegum skaða ef það færi aftur til þess lands sem það var numið frá eða sett þar í óbærilegar aðstæður. Þá hefðu innlendir dómstólar lagt fyrir föður barnsins að sjá kæranda fyrir hentugu húsnæði þar sem kærandi og barnið gætu haldið tengslum sín á milli, sbr. 57. lið dómsins. Þá sagði í niðurstöðum dómsins að í málum sem rekin væru samkvæmt Haagsamningnum hefðu hagsmunir barns úrslitavægi þótt ekki yrði litið fram hjá því að í því fælist jafnframt réttur barns til þess að vera ekki numið á brott frá öðru foreldra sinna og haldið á ólögmætan hátt frá hinu, sbr. 60. lið dómsins. Í þessu máli var talið að ákvörðun um afhendingu barns hefði ekki falið í sér brot gegn 8. gr. mannréttindasáttmálans enda hefði rannsókn á kæruefni og málsmeðferð innlendra dómstóla fullnægt þeim skyldum sem 8. gr. legði ríkjum á herðar.32. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið litið til úrlausna mannréttindadómstólsins við skýringu mannréttindasáttmálans, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018 og 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020.33. Eins og fyrr er rakið hafnaði héraðsdómur því að lagt yrði faglegt mat á aðstæður barns aðila hér á landi og mögulegan skaða sem flutningur þess til […] kynni að valda því. Af þeim sökum liggja ekki fyrir í málinu gögn sem varpað gætu ljósi á hvort undanþáguákvæði 2. eða 4. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 geti hér komið til álita. Ráða má af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, meðal annars af þeim dómum sem raktir hafa verið, að nauðsyn beri til í málum sem rekin eru á grundvelli Haagsamningsins að lögð séu fram gögn sem geri innlendum dómstólum kleift að meta heildstætt hvort undanþáguákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 leiði til þess að hafna beri kröfu um afhendingu barns samkvæmt samningnum.34. Samkvæmt framangreindu byggðist hinn kærði úrskurður ekki á viðhlítandi gögnum sem rennt gætu stoðum undir niðurstöðu hans. Heildstætt mat, grundvallað á þeim gögnum, þar sem litið var til hagsmuna barns aðila, meðal annars í ljósi þeirra réttinda sem því eru tryggð samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, fór því ekki fram áður en ákvörðun var tekin um kæruefnið. Í þeim dómum Hæstaréttar þar sem fjallað hefur verið um hvort skilyrði séu til afhendingar barns á grundvelli Haagsamningsins hafa legið fyrir gögn sem unnt var að byggja slíkt mat á við ákvörðun um hvort orðið skyldi við afhendingu á grundvelli 11. gr. laga nr. 160/1995 eða henni hafnað á grundvelli undanþáguákvæða 12. gr. laganna, sbr. dóma réttarins 7. febrúar 2011 í máli nr. 20/2011 og 27. október 2014 í máli nr. 666/2014.35. Þótt mál aðila sé rekið eftir ákvæðum Haagsamningsins og í niðurstöðu þess felist ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barnsins gat Landsréttur ekki komið sér hjá því að meta, á grundvelli viðhlítandi gagna, hvort afhending barnsins gæti haft í för með sér andlegan eða líkamlegan skaða ef sóknaraðila væri ekki fært að fylgja því eftir til […] og viðhalda þar tengslum við það. Landsrétti bar því á grundvelli 2. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995, sbr. og 45. gr. barnalaga, 43. gr. og 2. mgr. 42. gr. laganna, að hlutast til um að afla mats um tengsl aðila við barn sitt og hver áhrif það kynni að hafa á andlega og líkamlega líðan þess og hvort því yrði á annan hátt komið í óbærilega stöðu ef fallist yrði á kröfur varnaraðila og sóknaraðila væri ekki fært að fylgja barninu til […]. Þar sem dómurinn hlutaðist ekki til um þessa gagnaöflun var ekki unnt að leggja dóm á málið að svo komnu máli, sbr. 2. mgr. 42. gr. barnalaga.36. Verður því ekki hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð án kröfu og vísa málinu á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar og mats á framangreindum atriðum.37. Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað aðila fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.400.000 krónur.Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, B, fyrir Hæstarétti, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.400.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=81bb4509-fb4a-4cdf-8384-8c9c51478d7f&verdictid=dfaee986-7ceb-4388-a9dc-db3f6bb09bf7
Mál nr. 413/2005
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
Barnaverndarnefnd R krafðist þess að X yrði svipt forsjá barns síns sem fætt er 2000. Undir rekstri málsins í héraði var dómkvaddur matsmaður sem taldi X ekki vera færa til að fara með forsjá barnsins, jafnvel þótt hún nyti til þess verulegs stuðnings. Héraðsdómur taldi skilyrði barnaverndarlaga til forsjársviptingar vera uppfyllt og féllst á kröfu barnaverndarnefndar R. Í yfirmatsgerð, sem fram fór að beiðni X eftir uppkvaðningu héraðsdóms, kom fram að yfirmatsmenn teldu X ekki hafa tekið sig á sem skyldi, eins og nauðsynlegt hefði verið til að breyta og bæta forsendur fyrir því að hún héldi forsjá barnsins og að vandinn væri ekki minni en hann hefði verið við undirmatsgerð. Að þessu virtu og því hvernig umgengni X við barnið hafði farið fram eftir að málinu var skotið til Hæstaréttar var niðurstaða héraðsdóms um forsjársviptingu staðfest með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2005. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjanda 6. október 2004 með þeirri kröfu að hún yrði svipt forsjá nafngreinds barns síns, sem fætt er árið 2000. Undir rekstri málsins í héraði fékk áfrýjandi 8. febrúar 2005 dómkvaddan sérfræðing í klínískri sálfræði til að láta í té mat á nánar tilteknum atriðum, sem vörðuðu einkum heilsufar hennar og persónulega hagi, tengsl hennar við barnið, hvernig henni hafi tekist til við umönnun þess og hæfni hennar til að skapa því viðeigandi uppeldisskilyrði í framtíðinni. Í matsgerð 28. apríl sama ár var komist að þeirri niðurstöðu að hæfni áfrýjanda sem móður tengdist því mjög hvort hún forðaðist neyslu vímuefna, en það hefði hún þá gert í fjóra mánuði, sem telja yrði fremur skamman tíma, hvort sem horft væri til fortíðar hennar eða aðstæðna almennt. Á þessum grunni taldi matsmaðurinn að áfrýjandi væri ekki fær um að fara með forsjá barnsins, jafnvel þótt hún nyti til þess verulegs stuðnings. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, féllst á dómkröfu stefnda. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, ákvað stefndi 4. október 2005 að ráðstafa barninu, sem málið varðar, tímabundið í fóstur hjá föður þess til 1. október 2006. Á fundi stefnda 18. október 2005 var tekin ákvörðun um umgengni áfrýjanda og barnsins meðan málið væri til meðferðar fyrir Hæstarétti. Skyldi umgengnin verða í tvö skipti fram til ársloka 2005 og önnur tvö skipti á tímabilinu 1. janúar til 15. mars 2006, allt að þrjár klukkustundir í senn í húsnæði á vegum stefnda og undir eftirliti starfsmanns hans. Ekkert varð af þeirri umgengni fyrr en 22. desember 2005 og hefur hún engin verið síðan. Samkvæmt skýrslu Barnaverndar Reykjavíkur 18. janúar 2006 fór umgengni í það sinn vel fram í byrjun, en til ágreinings hafi síðan komið milli áfrýjanda og eftirlitsmanns stefnda þegar hann hafi leitast við að stöðva ítrekaðar tilraunir hennar til að fá barnið til að tjá sig um tilhögun umgengninnar, svo og neikvæð ummæli hennar við barnið um föður þess. Við þessu hafi áfrýjandi brugðist illa og hafi orðið að kalla til aðstoð til að ljúka umgengninni þegar í stað. Að mati eftirlitsmannsins hafi þessi atburður reynst barninu mjög erfiður og hafi því liðið afar illa eftir umgengnina að sögn föður þess. Af þessu tilefni tók stefndi ákvörðun 7. febrúar 2006 um að barnið hefði ekki umgengni við áfrýjanda næstu tvo mánuði. Áfrýjandi fékk 20. janúar 2006 dómkvadda tvo klíníska sálfræðinga sem yfirmatsmenn. Í yfirmatsgerð þeirra 20. febrúar 2006 kom meðal annars fram að áfrýjandi hafi í október 2005 flust frá Akureyri, þar sem hún hafði verið búsett um tíma meðan málið var rekið fyrir héraðsdómi, en frá janúar 2006 hafi hún dvalið á gistiheimili í Reykjavík. Í niðurlagi yfirmatsgerðarinnar var vísað til þess að yfirmatsmennirnir hafi átt viðtöl við áfrýjanda, lagt fyrir hana sálfræðileg próf og hugað að þróun atvika frá því að undirmatsgerð var lokið. Hafi þeir ekki fundið nægar vísbendingar um að ástand áfrýjanda hafi batnað á þeim tíma. Í undirmatsgerð hafi komið fram að hún hefði ekki neytt vímuefna í fjóra mánuði, en á fundi með yfirmatsmönnum hafi hún greint frá því að hún hefði ekki notað þau á síðustu fjórum eða fimm mánuðum. Töldu yfirmatsmenn að áfrýjandi hefði því ekki tekið sig á sem skyldi, eins og nauðsynlegt hefði verið til að breyta og bæta forsendur fyrir því að hún héldi forsjá barnsins, en vandinn væri ekki orðinn minni en hann hefði verið við undirmatsgerð. Alls ekki væri komin næg reynsla á að áfrýjandi myndi til lengri tíma nýta sér þá aðstoð, sem hún hefði þegar fengið og henni stæði til boða. Yfirmatsmenn létu jafnframt í ljós það álit að vandi áfrýjanda „sé víðtækari og flóknari en aðeins varðandi vímuefni. Hún á einnig við persónuleikaröskun að stríða. Ef vandinn væri einungis vímuefnavandi hefði hún að öllum líkindum tekið á honum fyrr, í ljósi ítarlegra upplýsinga frá fagfólki og endurtekinna aðvarana barnaverndaryfirvalda.“ Að framangreindu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, X, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 17. maí sl., var höfðað 6. október 2004 af Reykjavíkurborg vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur á hendur X, [...], Reykjavík. Stefnda krefst sýknu af þeirri kröfu stefnanda að hún verði svipt forsjá sonar síns. Hún krefst einnig að stefnandi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefndu var veitt gjafsókn 1. nóvember 2004. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi hefur höfðað mál þetta samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga og krefst þess að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, A, fæddur [...] 2000. Krafa stefnanda er studd þeim rökum að stefnda sé ófær um að annast barnið vegna vímuefnaneyslu og andlegra veikinda. Barnaverndarnefnd hafi ítrekað reynt að aðstoða stefndu við að taka á þessum vandamálum í þeim tilgangi að hún gæti annast uppeldi drengsins en það hafi engan veginn tekist. Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins var drengurinn vistaður á einkaheimili í byrjun árs 2001 þegar hann var fimm mánaða gamall en stefnda fór þá í vímuefnameðferð sem hún lauk þó ekki. Drengurinn fór aftur í vistun á einkaheimili á vegum sóknaraðila með samþykki stefndu í desember sama ár til janúarloka en stefnda var á þeim tíma í áfengismeðferð sem hún lauk ekki að fullu. Drengurinn dvaldi enn á ný á einkaheimili er stefnda fór í meðferð á Vogi í lok mars 2002 sem lauk 7. maí sama ár. Í lok júlí s.á. flutti stefnda með son sinn til Danmerkur en hún ætlaði að stunda þar nám. Af því varð þó ekki og flutti hún aftur til Íslands í september s.á. Í júlí 2003 fékk barnaverndarnefnd upplýsingar um að komið hefði til átaka milli stefndu og föður drengsins og hefði hún skorið hann nokkrum sinnum með hnífi. Stefnda fór í framhaldi af því í vímuefnameðferð á Landspítalanum og var drengurinn vistaður utan heimilis með samþykki stefndu til 30. september s.á. Með úrskurði barnaverndar­nefndar 7. október s.á. var ákveðið að drengurinn skyldi vistaður utan heimilis samkvæmt b lið 27. gr. barnaverndarlaga á heimili á vegum Barnaverndar­stofu í tvo mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins. Með beiðni stefnanda í nóvember sama ár var krafist úrskurðar dómsins um að sonur stefndu yrði vistaður utan heimilis hennar í 12 mánuði samkvæmt 28. gr. barnaverndarlaga. Krafan var sett fram í tilefni af því að stefnda hafði ekki samþykkt að drengurinn yrði vistaður í svo langan tíma heldur aðeins í sex mánuði sem stefnandi hafi ekki talið nægilega langan tíma til að leysa úr vandamálum sem stefnda þyrfti að takast á við vegna vímuefnanotkunar. Dómurinn hafnaði kröfu sóknar­aðila með úrskurði 28. janúar 2004 og fór drengurinn til stefndu í febrúar s.á. Stefnda samþykkti að drengurinn færi til föðurömmu sinnar 15. júlí s.á. og yrði þar til 24. ágúst s.á. Með úrskurði barnaverndarnefndar 7. september s.á. var ákveðið að drengurinn yrði vistaður utan heimilis samkvæmt b lið 27. gr. barnaverndarlaga á heimili á vegum nefndarinnar í tvo mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins. Mál þetta var höfðað 6. október sama ár, eins og áður hefur komið fram, en samkvæmt 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga helst ráðstöfun barnaverndarnefndar ef krafist hefur verið forsjár­sviptingar samkvæmt 29. gr. laganna áður en vistunartíma lýkur þar til dómur liggur fyrir. Drengurinn hefur því verið áfram hjá föðurömmu sinni. Stefnda mótmælir því að skilyrði séu til þess að svipta hana forsjá sonarins. Hún hafi tekið á sínum vandamálum, sé hætt í allri óreglu og misnotkun á áfengi, hún hafi flutt til [...] þar sem móðir hennar búi og sé nú að byggja upp nýtt og betra líf þar. Hún kveðst löngu áður hafa hætt allri neyslu annarra vímu­efna. Í greinargerð stefndu er því haldið fram að málið hafi verið höfðað af stefnanda án þess að fyrir lægi óhlutdrægt mat á forsjárhæfni stefndu svo og mat á tengslum hennar og drengsins og hvað teljist vera honum fyrir bestu. Í þinghaldi 21. janúar sl. var þess óskað af hálfu stefndu að hún fengi að leggja fram matsbeiðni en því var mótmælt af stefnanda hálfu. Úrskurður var kveðinn upp um þann ágreining 2. febrúar sl. þar sem fallist var á beiðni stefndu um að dóm­kvaddur yrði matsmaður til meta það sem um var beðið í matsbeiðni stefndu 27. janúar sl. Dómkvaddur var sem matsmaður Rúnar Helgi Andra­son sálfræðingur 8. febrúar sl. en matsgerð hans er dagsett 28. apríl sl. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að málið varði 4 ára son stefndu sem lúti forsjá hennar. Auk drengsins eigi stefnda telpu á 16. aldursári sem hafi frá árinu 2001 verið í tímabundnu fóstri á [...] með samþykki stefndu. Stefnda hafi átt við langvarandi vímu­efna­vanda og andlega vanlíðan að stríða. Þessir erfiðleikar hafi gert hana ófæra um að axla ábyrgð á og sinna þörfum sonar síns eins og forsjáraðilum sé skylt að lögum að veita börnum sínum. Drengurinn hafi af þeim sökum verið vistaður átta sinnum utan heimils frá fæðingu, í mislangan tíma, bæði á einkaheimilum og vistheimili barna. Afskipti barnaverndar af mæðginunum hafi hafist í ársbyrjun 2001, er drengurinn var fimm mánaða gamall, en þá hafi borist tilkynning um bágar uppeldisaðstæður hans vegna vímuefnavanda stefndu. Í kjölfarið hafi stefnda farið í vímuefnameðferð á Teigi og hafi drengurinn verið vistaður á einkaheimili á meðan. Stefnda hafi ekki lokið meðferðinni. Starfsmönnum barnaverndar hafi borist tilkynning frá bráðamóttöku Land­spítalans 8. apríl 2001, en drengurinn hafi verið lagður inn vegna erfiðleika við fæðu­inntöku vegna áverka sem hann hafi hlotið þegar faðir hans hafi reynt að ná brjóst­sykri úr hálsi hans. Í tilkynningunni komi enn fremur fram að faðir drengsins, sem í umrætt sinn hafi virst vera undir verulegum áhrifum vímuefna, hafi misst drenginn í gólfið á sjúkra­húsinu með þeim afleiðingum að drengurinn hafi hlotið blóðnasir. Drengur­inn hafi því einnig verið innlagður m.t.t. höfuðáverka. Stefnda hafi mætt á sjúkrahúsið daginn eftir í þeim tilgangi að taka drenginn með sér heim, en þar sem grunur hafi leikið á að hún væri undir áhrifum vímuefna hafi ekki þótt verjandi að fela henni umsjá drengsins. Við það hafi hún gengið berserksgang á spítalanum og ráðist m.a. að starfsmanni barnaverndar. Einnig hafi stefnda raskað ró annarra barna á spítalanum með framkomu sinni. Hafi þurfti aðstoð lögreglu til að fjarlægja hana af spítalanum. Í ljósi þess að stefnda hafi ekki samþykkt frekari dvöl drengsins á spítalanum hafi verið gripið til þess ráðs að kyrrsetja hann þar og hafi sú neyðar­ráðstöfun verið staðfest með úrskurði barnaverndarnefndar 10. apríl s.á. Á fundi nefndar­innar sama dag hafi stefnda undirritað meðferðar­áætlun, þar sem hún hafi m.a. skuld­bundið sig til að undirgangast sálfræðiathugun. Á tímabilinu júlí til september s.á. hafi stefnda mætt þrisvar sinnum í viðtöl hjá Grétari Sigurbergssyni geðlækni. Í bréfi hans 10. september það ár, komi fram að hann telji stefndu þjást af athyglisbresti með nokkurri ofvirkni. Enn fremur hafi hann talið nauðsynlegt að gerð yrði á henni sálfræðileg úttekt. Á næstu vikum og mánuðum hafi verið unnið að því að framfylgja ákvæðum með­ferðar­­áætlunarinnar. Drengurinn hafi verið í vistun hjá dagmóður frá miðjum ágúst 2001 og 18. október sama ár hafi stefnda samþykkt að sjálfboðaliði á vegum Rauða krossins gætti drengsins á meðan hún stundaði AA-fundi. Fljótlega hafi komið í ljós að stefnda hafi ekki nýtt sér stuðninginn sem skyldi og hafi stuðningsaðilinn hætt í desember sama ár. Í sama mánuði hafi aftur farið að bera á vanda hjá stefndu. Hún hafi gengið berserksgang í Miðgarði er henni var synjað um fjárhagsaðstoð. Kalla hafi þurft á aðstoð lögreglu sem hafi fært stefndu í fangageymslu, en grunur hafi leikið á að hún væri í neyslu fíkniefna. Stefnda hafi farið í áfengismeðferð á Hlaðgerðarkoti 19. desember 2001 og hafi hún dvalið þar til janúarloka án þess að ljúka fullri meðferð. Á meðan hafi drengurinn verið vistaður með hennar samþykki á einkaheimili á vegum barnaverndar. Í lok mars 2002 hafi stefnda óskað eftir því að drengurinn yrði vistaður á nýjan leik, nú á einkaheimili, þar sem hún ætlaði í 2 vikna meðferð á Vogi. Um mánaðamótin júlí/ágúst 2002 hafi stefnda flust búferlum til Danmerkur ásamt drengnum, þar sem hún hafi ætlað að setjast á skólabekk. Þær fyrirætlanir hafi hins vegar ekki gengið eftir og í september sama ár hafi hún snúið aftur heim til Íslands. Stefnda hafi undirgengist forsjárhæfnismat hjá Áskeli Erni Kárasyni sálfræðingi í samræmi við meðferðaráætlun frá 2001, sbr. matgerð 21. október 2002. Í niðurstöðu hennar segi að vegna stopullar samvinnu við gerð athugunarinnar hafi ekki fengist allar þær upplýsingar sem æskilegt hefði verið, en þó nægar til að gefa nokkuð skýra mynd af stefndu. Hún sé ung kona sem þrátt fyrir góða greind hafi frá unglingsárum átt erfitt með að fóta sig í lífinu. Hún hafi misnotað vímuefni og búið við skort á fjárhagslegu og félagslegu öryggi og almennum stöðugleika. Hún þjáist ekki af þunglyndi eða geðsýki en virtist byrgja inni mikla reiði og hætti mjög til að lenda í árekstrum við umhverfi sitt. Hún sýni ýmis merki um athyglisbrest með ofvirkni. Stefnda hafi tilhneigingu til að afneita vandamálum sínum eða bregðast við þeim með óraunhæfum og óyfirveguðum hætti. Tengsl hennar við ættingja og vini séu árekstrarsöm og félagslegt stuðningsnet veikburða. Um sé að ræða móður í veikri aðstöðu þar sem óstöðugleiki og ýmis áföll vofi sífellt yfir. Hún þurfi á mikilli félagslegri aðstoð og persónulegri ráðgjöf að halda eigi henni að takast að bæta stöðu sína og búa börnum sínum viðunandi uppeldisskilyrði. Slíka aðstoð hafi hún ekki getað nýtt sér sem skyldi til þessa. Var það niðurstaða sálfræðingsins að forsjárhæfni stefndu væri mjög skert. Málefni A hafi verið tekin fyrir á fundi barnverndarnefndar 29. októ­ber 2002. Í framhaldinu hafi verið gerð áætlun um meðferð máls í samvinnu við stefndu, þar sem kveðið hafi verið á um stuðning við mæðginin. Stefnda hafi nýtt sér stuðninginn vel og hafi uppeldisaðstæður drengsins virst vera að breytast til hins betra eins og fram komi í samantekt stuðningsaðila 13. mars 2003 og skýrslu sálfræðings 18. sama mánaðar. Málið hafi verið tekið fyrir að nýju á fundi Barnaverndar­nefndarinnar 29. apríl 2003 og í ljósi þess hve vel þótti hafa gengið hafi verið gerð ný áætlun um meðferð máls í samvinnu við stefndu 15. maí þar sem m.a. komi fram að stefnda skyldi studd áfram í uppeldishlutverkinu og að hún héldi sig alfarið frá neyslu vímuefna. Í júlí 2003 hafi borist tvær tilkynningar til barnaverndar vegna aðbúnaðar drengsins hjá stefndu vegna gruns um fíkniefnaneyslu hennar og föður drengsins. Í tilkynningu 15. júlí komi fram að til átaka hefði komið milli stefndu og föðurins sem leitt hafi til þess að hún hafi skorið barnsföður sinn ítrekað með hnífi. Í kjölfar átakanna hafi stefnda undirgengist vímuefnameðferð á Landspítalanum og hafi drengur­inn verið vistaður utan heimilis með sam­þykki hennar til 30. september sama ár. Samkvæmt gögnum málsins hafi umræddur atburður virst hafa haft gríðarleg áhrif á sálarlíf drengsins, en hegðun hans í leikskóla renni stoðum undir það. Í samantekt frá leikskólastjóra 11. september 2003 komi fram að drengurinn hafi átt í miklum erfiðleikum með sjálfan sig fyrstu dagana eftir umræddan atburð. Hann hafi klórað önnur börn og starfsfólk og notað setningar á borð við; „á ég að drepa þig.” Vísað sé til þess að langan tíma hafi tekið að ná honum niður, hann hafi klórað og klipið. Hann hafi kallað á mömmu sína, hálfgrátið og sagt frá því að mamma hafi lamið hann með hnífi í kinnina, en marblettur hafi verið að koma fram á kinn hans, mamma hafi öskrað, pabbi sé leiðinlegur og blóð sé á gólfinu. Hann hafi farið aftur að gráta og loks hafi hann sofnað. Atferli drengsins hafi farið síversnandi eftir umræddan atburð og í ágúst s.á. hafi honum verið vísað af leikskólanum vegna erfiðrar hegðunar. Hann hafi ekki sótt leikskóla síðan. Stefnda hafi komið í viðtal til starfsmanns barnaverndar 9. september 2003. Hún hafi upplýst að næsta dag hæfi hún meðferð á Vogi og síðan stæði til að fara í eftir­meðferð á Vík. Meðferðarferlið hafi í heild sinni átt að taka fimm til sex vikur. Stefnda hafi haft samband við starfsmenn barnaverndar 15. september, frá Vogi að hennar eigin sögn, vegna fyrirtöku sem fyrirhuguð var í máli hennar 23. september s.á. Tilefnið hafi verið að fara fram á að fyrirtöku í máli hennar yrði frestað til loka október það ár, eða þar til áætlaðri meðferð og eftirmeðferð væri lokið. Eftir umrætt símtal hafi ekki heyrst meira frá stefndu og eftir ítrekaðar tilraunir starfsmanns barna­verndar við að koma skilaboðum til hennar, þess efnis að ekki væri unnt að verða við beiðni hennar um frestun málins, hafi fengist þær upplýsingar hjá lækni á Vogi að stefnda hefði hætt í meðferð 16. september s.á. Málefni A hafi verið tekið fyrir að nýju á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 23. september 2003 og hafi foreldrar drengsins mætt ásamt lögmanni stefndu á fundinn. Stefnda hafi samþykkt vistun drengsins utan heimilis í allt að sex mánuði, gegn þeim skilyrðum að hann yrði vistaður hjá móður hennar, bróður eða stuðningsfjölskyldu og að umgengni við foreldra yrði rúm. Barnaverndarnefnd hafi ekki talið sex mánuði nægilegan langan tíma til þess að stefndu tækist að sýna fram á varanlegar breytingar á uppeldisaðstæðum drengsins. Starfsmönnum hafi því verið falið að afla samþykkis hennar fyrir vistun hans utan heimils í 12 mánuði. Á fundi barnaverndarnefndar 7. október 2003 hafi málefni stefndu verið tekið fyrir að nýju. Stefnda hafi ekki mætt til fundarins en lögmaður hennar hafi verið við­staddur. Lögmaðurinn hafi ítrekað samþykki stefndu fyrir vistun drengsins utan heimilis í allt að sex mánuði. Þar sem samþykki stefndu fyrir 12 mánaða vistun hafi ekki fengist hafi málið verið tekið til úrskurðar og sá úrskurður uppkveðinn að drengurinn skyldi vistaður utan heimilis, sbr. b liður 27. gr. barnaverndarlaga, í tvo mánuði frá 7. október 2003 að telja, á heimili á vegum Barnaverndarstofu. Þar sem stefnda hafi ekki samþykkt vistun drengsins á heimili á vegum Barnaverndarstofu í 12 mánuði og þar sem talið var nauðsynlegt að vistunin stæði lengur en þá tvo mánuði sem barnaverndarnefnd hefði heimild til að úrskurða um, sbr. b liður 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, hafi sú krafa verið gerð fyrir Héraðs­dómi Reykjavíkur að drengurinn yrði vistaður á heimili á vegum Barnaverndarstofu í 12 mánuði, sbr. 28. gr. sömu laga. Með úrskurði 24. janúar 2004 hafi Héraðsdómur Reykjavíkur hafnað kröfu barna­verndar­nefndar. Nefndin hafi ákveðið að una úrskurðinum gegn því skilyrði að stefnda yrði til samvinnu um stuðning og eftirlit. Hún hafi undirritað með­ferðar­áætlun 13. febrúar sama ár þar sem kveðið hafi verið á um óboðað eftirlit með heimilinu, sam­vinnu af hálfu stefndu og að hún héldi sig frá neyslu vímuefna. Í áætluninni hafi einnig verið kveðið á um að drengurinn fengi stuðnings­fjölskyldu eina helgi í mánuði og að stefnda mætti reglulega í viðtöl hjá starfsmanni barnaverndar. Erfiðlega hafi gengið að fylgja meðferðaráætluninni vegna skorts á samvinnu af hálfu stefndu. Hún hafi hvorki skilað inn vottorðum frá Grensáskirkju né blóðprufum eins og ráðgert hafi verið í áætluninni. Þá hafi reynst ógerlegt að endurmeta áætlunina í maí sl. eins og ráð hafi verið gert fyrir, þar sem ekki hafi náðst í stefndu. Í júlímánuði sama ár hafi starfsmönnum barnaverndar borist ítrekaðar tilkynn­ingar um bágar uppeldisaðstæður drengsins. Í viðtali við starfsmann barnaverndar 15. júlí hafi stefnda viðurkennt að hafa fallið á vímuefnabindindi mánuði áður, eftir heimkomu frá [...], þar sem hún hafi dvalið í þrjár vikur hjá hálfsystur sinni ásamt drengnum. Hún hafi lýst yfir þeim vilja sínum að hálfsystirin og eiginmaður hennar ættleiddu drenginn. Á fundinum hafi stefnda samþykkt að drengurinn yrði vistaður hjá föðurömmu sinni til 24. ágúst s.á. Enn fremur hafi hún undirritað að nýju með­ferðar­­áætlun þar sem hún hafi skuldbundið sig m.a. til að undirgangast forsjárhæfnismat. Stefnda hafi haft umgengni við drenginn 29. júlí 2004 undir eftirliti starfsmanns barnaverndar. Þeirri umgengni hafi lokið með því að kalla hafi þurft til lögreglu vegna skapofsa stefndu. Stefnda hafi farið á heimili föðurömmu drengsins 25. ágúst sama ár í því skyni að ná í hann. Þar hafi hún ráðist á föðurömmuna og veitt henni margvíslega áverka. Henni hafi þó tekist við illan leik að koma stefndu út úr inngangi fjölbýlis­hússins þar sem árásin hafi átt sér stað og hafi stefnda þá flúið af vettvangi. Sama dag hafi stefnda hafið meðferð á Sjúkrastöðinni Vogi, en þar sem hún hafi ekki samþykkt áframhaldandi vistun drengsins hjá föðurömmu hafi hann verið kyrrsettur þar á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga til 1. september s.á. Málið hafi verið tekið fyrir á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 7. septem­ber 2004. Faðir drengsins hafi mætt á fundinn og lýst áhyggjum sínum af andlegum veikindum stefndu og talið hana beinlínis hættulega. Stefnda hafi einnig mætt á fund­inn ásamt lögmanni sínum og krafist þess að fá drenginn í sína umsjá. Þar sem hún hafi reynst ófáanleg til að samþykkja frekari vistun hans utan heimils hafi málið verið tekið til úrskurðar á fundinum og sá úrskurður uppkveðinn að drengurinn skyldi vistaður utan heimilis, sbr. b liður 27. gr. barnaverndarlaga, á heimili á vegum Barna­verndar­nefndar Reykjavíkur í tvo mánuði frá þeim degi að telja. Enn fremur hafi ­nefndin tekið þá ákvörðun að krefjast þess fyrir dómi að stefnda yrði svipt forsjá drengsins á grundvelli a og d liða 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Krafa stefnanda um varanlega forsjársviptingu byggðist einkum á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum með það að markmiði að drengurinn nyti uppeldis hennar. Vandi stefndu sé hins vegar djúp­stæður og virtist áfengisneysla hennar vera hömlulaus sem leiði til þess að drengurinn þurfi að vistast utan heimilis vegna óviðunandi heimilis­aðstæðna. Við þær aðstæður njóti hann ekki samskipta við stefndu í lengri tíma í senn þar sem hún gleymi tilvist hans í vímuástandi. Þau tengslarof geti haft ófyrirséðar afleiðingar fyrir persónuþroska og geðheilsu drengsins þegar til lengri tíma sé litið. Ávallt hafi verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður hafi leyft. Fjölmargar meðferðaráætlanir hafi verið gerðar í samráði við hana á undanförnum árum með það að markmiði að drengurinn gæti að lokum búið hjá henni. Þannig hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni, en óhjákvæmilegt hafi reynst að vista drenginn annars staðar en hjá stefndu þegar hún hafi t.a.m. ekki staðið við vímuefna­bindindi. Í máli stefndu hafi öll tæk stuðningsúrræði ekki megnað að skapa syni hennar þau uppeldis­skilyrði sem hann eigi skýlausan rétt á. Önnur barna­verndar­úrræði en forsjársvipting séu því ekki tiltæk nú en brýna nauðsyn beri til að skapa drengnum öryggi og uppeldi sem hann hafi ótvírætt farið á mis við hjá stefndu. Meðalhófs­reglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhluta­meiri úrræða en nauðsyn hafi borið til. Það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það hafi sýnt sig að stefnda geti ekki búið syni sínum þau uppeldisskilyrði sem hann eigi rétt á, en þrátt fyrir ungan aldur hafi drengurinn verið vistaður átta sinnum utan heimils stefndu að tilhlutan barnaverndar­yfirvalda í samtals 15 mánuði vegna alvarlegs vímuefnavanda stefndu. Slík dvöl sé ekki hugsuð sem varanleg ráð­stöfun. Þótt foreldrar eigi rétt á að ala upp börnin sín takmarkist forsjárrétturinn af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldis­skilyrða. Þegar hagsmunir foreldra og barns vegast á séu hagsmunir barnsins og hvað því sé fyrir bestu þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt í stjórnarskránni, barnaverndarlögum og Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns­ins. Reglan sé einnig í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og í Alþjóðasamningi um borgaraleg réttindi sem Ísland sé aðili að. Gögn málsins sýni, svo ekki verði um villst, að daglegri umönnun og uppeldi drengsins verði stefnt í verulega hættu fari stefnda áfram með forsjá hans. Álits­gerðir og önnur gögn málsins sýni að hún sé ekki hæf til að fara með forsjána vegna vímu­efnaneyslu sinnar og andlegra veikinda. Ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar til að aðstoða stefndu við að taka á vandamálunum en þær hafi ekki skilað viðunandi árangri. Heilsu og ekki síst þroska drengsins sé hætta búin fari stefnda með forsjá hans eins og málum hennar sé háttað. Hags­munir hans mæli því eindregið með því að stefnda verði svipt forsjá hans og að honum verði komið fyrir í varanlegt fóstur á heimili þar sem vel verði hlúð að honum og réttur hans til viðunandi uppeldis og umönnunar tryggður. Ekki megi fórna meiri tíma í óvissu en þegar hafi verið gert. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarstarfsemi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga, og gagna málsins geri stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá A, sbr. a og d liðir 1. mgr. 29. gr. sömu laga, enda hafi önnur og vægari úrræði ekki skilað tilætluðum árangri. Málsástæður og lagarök stefndu
Mál nr. 459/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Vanlýsing Veðréttur Skiptastjóri Skaðabætur
Mál þetta var þingfest 8. janúar sl., en þá var lagt fram bréf skiptastjóra í þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., móttekið 20. október 2009, þar sem óskað var dómsmeðferðar vegna ágreinings um lýsta kröfu í bú varnaraðila. Erindinu var beint til héraðsdóms á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. og 2. mgr. 120. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu á kröfu sóknaraðila og fleiri við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að „felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra um að krafa sóknaraðila um veðrétt í innstæðu reiknings nr. 0101-38-711046, að fjárhæð 465.952,99 evrur sé fallin niður vegna vanlýsingar.“ Þeir krefjast þess einnig að viðurkennt verði að krafa þeirra með þessari fjárhæð ásamt nánar tilteknum ársvöxtum frá 20. nóvember 2008 til 17. ágúst 2009 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags njóti stöðu í réttindaröð við gjaldþrotaskiptin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennd verði krafa sóknaraðila að fjárhæð 73.330.001 króna, sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S og Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat, sem áttu aðild að málinu í héraði við hlið sóknaraðila, hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerði Samson eignarhaldsfélag ehf. samning við sóknaraðila ásamt Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S, Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat og Landsbanka Luxembourg S.A. 28. mars 2007 um að taka að láni hjá þeim sameiginlega 100.000.000 evrur. Í samningi þessum voru meðal annars ákvæði um endurgreiðslu lánsins, vexti af því og vanefndaúrræði handa lánveitendunum. Samhliða þessu gerðu hinir sömu annan samning sama dag um tryggingar fyrir endurgreiðslu lánsins, en með honum var lánveitendunum veittur fyrsti veðréttur annars vegar í hlutabréfum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 570.103.145 krónur og hins vegar í innstæðu einkahlutafélagsins á reikningi nr. 0101-38-711046 við sama banka. Með þessum samningi veitti félagið jafnframt sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. óafturkræft umboð til að ráðstafa verðmætunum, sem sett voru að veði, til fullnustu kröfum samkvæmt lánssamningnum, auk þess sem þar voru ákvæði um hvernig slík ráðstöfun mætti fara fram. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki ráðið hvort lánveitendurnir hafi gert ráðstafanir til að tryggja réttindi sín samkvæmt veðsamningnum. Í því sambandi er þess er að geta að lögð hefur verið fram í málinu yfirlýsing frá Landsbanka Íslands hf. 17. nóvember 2005, þar sem hann tók að sér að fara með vörslur tiltekinna hlutabréfa og reikninga í bankanum til að tryggja réttindi lánveitenda samkvæmt öðrum lánssamningi við Samson eignarhaldsfélag ehf., en ekki verður annað séð en að sú yfirlýsing sé máli þessu óviðkomandi. Samson eignarhaldsfélag ehf. mun 7. október 2008 hafa fengið heimild til greiðslustöðvunar. Af þeim sökum og með stoð í ákvæðum um vanefndaúrræði í áðurnefndum lánssamningi lýsti sóknaraðilinn Commerzbank International S.A. því yfir fyrir hönd lánveitendanna 10. sama mánaðar að skuld félagsins væri felld í gjalddaga. Greiðslustöðvun félagsins lauk 4. nóvember 2008 og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 12. sama mánaðar. Í tilefni af fyrirspurn skiptastjóra upplýsti Nýi Landsbanki Íslands með bréfi 20. nóvember 2008 að varnaraðili ætti þar alls níu bankareikninga, þar á meðal fyrrnefndan reikning nr. 0101-38-711046, og væri innstæða á honum 465.952,99 evrur. Einskis var þar getið um að reikningar þessir væru háðir veði eða öðrum tryggingarréttindum fyrir skuldbindingum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. Að fengnum þessum upplýsingum beindi skiptastjóri tilkynningu til „þekktra kröfuhafa í þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf.”, þar sem hann greindi frá fyrirætlan sinni um að „innleysa þær innstæður í erlendum gjaldmiðlum sem kostur er” og varðveita féð á bankareikningi í íslenskum krónum. Vegna þessa gerðu sóknaraðilar 1. desember 2008 þá athugasemd við skiptastjóra að þeir teldu þjóna betur hagsmunum kröfuhafa að hafa fé varnaraðila áfram í erlendum gjaldeyri sökum óvissu um þróun gengis íslensku krónunnar. Þessi athugasemd fékk því ekki breytt að skiptastjóri lét verða af ráðagerð sinni 5. desember 2008, en samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fékk hann þá meðal annars í hendur innstæðuna á reikningi nr. 0101-38-711046. Varnaraðili kveður andvirði hennar hafa reynst vera 73.330.001 króna og hafa sóknaraðilar ekki andmælt því. Í málinu liggur fyrir að fresti til að lýsa kröfum á hendur varnaraðila hafi lokið 21. janúar 2009. Þann dag lýstu sóknaraðilar ásamt Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S og Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat sameiginlega kröfu á grundvelli lánssamningsins frá 28. mars 2007 og kváðu höfuðstól hennar nema 103.341.899 evrum, áfallna vexti frá 10. október til 12. nóvember 2008 674.306 evrum og innheimtukostnað 67.823 evrum og 1.500 bandaríkjadölum. Í kröfulýsingunni sagði meðal annars eftirfarandi: „Kröfur samkvæmt lánasamningnum eru tryggðar með veði í bréfum í Landsbanka Íslands hf. sbr. veðsamning milli Samson eignarhaldsfélags ehf. sem veðsala og Commerzbank sem umsjónarmanns ... dags. 28. mars 2007 sbr. fylgiskjal nr. 2 og eru allar skuldbindingar veðsala gagnvart lánveitendum samkvæmt lánasamningnum tryggðar skv. veðsamningnum sbr. skilgreiningu á „Secured Liabilities” á bls. 2 í fylgiskjali nr. 2. Þar undir falla samningsbundnir vanefndavextir sem og skuldbindingar veðsala, hins gjaldþrota félags, til að greiða allan kostnað lánveitenda af því að viðhalda réttindum eða innheimta lánið. Því er ofangreindum höfuðstól, samningsvöxtum sem og innheimtu- og lögfræðikostnaði lýst í heild sinni sem veðkröfu í samræmi við 111. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem um er að ræða veðkröfu ... er kröfunni lýst í hinum upprunalega gjaldmiðli í samræmi við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, er henni lýst sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og að sama skapi skal krafan þá að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, færð til íslensks gjaldmiðils á skráðu sölugengi á gjaldþrotadegi í samræmi við ákvæði 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991.” Í skrá um lýstar kröfur samþykkti skiptastjóri að viðurkenna þessa kröfu, svo og að hún nyti stöðu í réttindaröð sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 að því frátöldu að kröfuliður vegna innheimtukostnaðar teldist eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. sömu laga. Sóknaraðilar ásamt Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S og Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat mótmæltu síðastgreindu atriði í afstöðu skiptastjóra til kröfu þeirra og var ágreiningur um þetta ekki leystur á skiptafundum 20. febrúar og 30. mars 2009. Áður en til þess kom að ákvörðun yrði tekin um að leggja þetta ágreiningsefni fyrir héraðsdóm báru framangreindir aðilar upp við skiptastjóra með bréfi 17. júlí 2009 kröfu um að fá fjárhæðina, sem hann innleysti sem fyrr segir af bankareikningi 5. desember 2008, greidda í skjóli veðréttar yfir henni. Þessari kröfu hafnaði skiptastjóri 5. ágúst 2009, en í framhaldi af því gerðu þessir aðilar kröfulýsingu á hendur varnaraðila 23. september sama ár, þar sem sama krafa var höfð uppi á grundvelli „3. mgr. 110. gr.” laga nr. 21/1991. Með bréfi 17. október 2009 beindi skiptastjóri til héraðsdóms ágreiningi aðilanna um þessa kröfu, svo og um hverrar stöðu kröfuliður um innheimtukostnað ætti að njóta í réttindaröð. Mál þetta var þingfest af því tilefni 8. janúar 2010, en undir rekstri þess fyrir héraðsdómi var leystur síðastnefndi þátturinn í ágreiningi aðilanna. II Skilja verður fyrrgreindar dómkröfur sóknaraðila á þann veg að þeir geri aðallega kröfu um að viðurkennt verði að þeir njóti við gjaldþrotaskipti varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 í skjóli veðréttar í innstæðu áðurnefnds bankareiknings nr. 0101-38-711046 að fjárhæð 465.952,99 evrur fyrir fjárkröfu samkvæmt lánssamningnum frá 28. mars 2007, en til vara að þeir eigi á hendur varnaraðila skaðabótakröfu sömu fjárhæðar, sem standi í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laganna. Þess er og að gæta að sem fyrr segir standa Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S og Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat, sem voru lánveitendur samkvæmt lánssamningnum, ekki að kæru í málinu með sóknaraðilum, en þessi þrjú fjármálafyrirtæki veittu samanlagt 10% af heildarfjárhæð lánsins. Að því virtu geta sóknaraðilar ekki með réttu haft uppi hærri varakröfu en sem nemur 90% af fyrrgreindum 465.952,99 evrum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að líta svo á að sóknaraðilar ásamt Sparekassen Kronjylland, Totalbanken A/S og Banque et Caisse d´Epargne de l´Etat hafi með kröfulýsingu 21. janúar 2009 aðeins krafist að fá að njóta veðréttar fyrir fjárkröfu sinni samkvæmt lánssamningnum í nánar tilteknum fjölda hlutabréfa Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf., svo og að tilvísun í kröfulýsingunni til veðsamningsins frá 28. mars 2007 fái í þeim efnum engu breytt. Jafnframt verður á sama hátt að leggja til grundvallar að í afstöðu skiptastjóra varnaraðila til kröfunnar hafi eingöngu falist viðurkenning á veðréttindum lánveitendanna að þessu sama leyti, enda gat hann hvorki viðurkennt réttindi, sem þeir gerðu ekki kröfu um, né bar honum að benda þeim á að þeir kynnu að geta haft uppi frekari kröfur en raun varð á. Samkvæmt því var kröfu þessara aðila um að fá að njóta veðréttinda fyrir fjárkröfu sinni í innstæðu reiknings nr. 0101-38-711046 ekki réttilega lýst innan kröfulýsingarfrests við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Í upphafi 118. gr. laga nr. 21/1991 er mælt svo fyrir að krafa á hendur þrotabúi, sem ekki er lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti lýkur samkvæmt 2. mgr. 85. gr. sömu laga, falli niður gagnvart því nema svo standi á, sem í einhverjum af sex töluliðum fyrrnefndu lagagreinarinnar segir, enda sé ekki unnt að fylgja kröfunni fram gagnvart þrotabúinu eftir 116. gr. laganna. Eins og atvikum í máli þessu er háttað geta ákvæði 1., 2. og 3. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 ekki varðað kröfu sóknaraðila. Í 4. mgr. sömu lagagreinar felst á hinn bóginn sú meginregla að lánardrottinn, sem nýtur heimildar til fullnustu fjárkröfu á hendur þrotabúi án frekari dóms, sáttar eða aðfarar í skjóli tryggingarréttinda fyrir henni í eign þess, geti fylgt þeim rétti sínum eftir án tillits til þess hvort hann hafi lýst kröfu sinni við gjaldþrotaskiptin. Í veðsamningnum frá 28. mars 2007 voru sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. í þágu lánveitenda samkvæmt lánssamningnum frá sama degi veittar heimildir til að leita fullnustu í verðmætunum, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. setti þar að veði, þar á meðal í innstæðu bankareiknings nr. 0101-38-711046, en í skjóli þeirra heimilda hefði svo verið ástatt fyrir sóknaraðilum, sem að framan segir, ef annað kæmi ekki til. Í því sambandi verður að líta til þess að án tillits til hvort lánveitendurnir gerðu nokkru sinni ráðstafanir til að tryggja veðréttindi sín greiddi Nýi Landsbanki Íslands út innstæðuna á fyrrnefndum reikningi 5. desember 2008 til varnaraðila og gátu þeir ekki af þeim sökum upp frá því neytt heimilda samkvæmt veðsamningnum til að taka hana til sín til fullnustu fjárkröfum á hendur varnaraðila óháð kröfulýsingu við gjaldþrotaskiptin. Með því að ákvæði 1. til 6. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 geta ekki staðið til þess að sóknaraðilar fái nú komið að vanlýstri kröfu sinni um veðréttindi yfir fjárhæðinni, sem áður var á bankareikningnum, verður að hafna aðalkröfu þeirra í málinu. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er varakrafa sóknaraðila reist á því að skiptastjóri hafi með ráðstöfunum sínum, sem vörðuðu innstæðuna á reikningi nr. 0101-38-711046, bakað varnaraðila skaðabótaskyldu gagnvart þeim og standi krafa þeirra af því í tilefni í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Um þetta verður að gæta að því að skiptastjóra bar samkvæmt 2. mgr. 122. gr. sömu laga að taka til sín innstæður á bankareikningum varnaraðila og mátti í þeim efnum ganga út frá því að þær yrðu ekki að réttu lagi greiddar út ef þær væru háðar veðréttindum annarra, sem nauðsynlegar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að tryggja. Án tillits til þess hvort Nýi Landsbanki Íslands kunni gagnvart sóknaraðilum ranglega að hafa látið innstæðuna af hendi hefði þeim verið í lófa lagið að halda réttindum sínum fram gagnvart varnaraðila með því að krefjast í kröfulýsingu sinni 21. janúar 2009 viðurkenningar á veðrétti í fénu, sem varnaraðili hafði undir höndum og átti rætur að rekja til bankareikningsins. Ráðstafanir skiptastjóra voru að þessu virtu ekki með þeim hætti að sóknaraðilar hafi öðlast vegna þeirra kröfu um skaðabætur á hendur varnaraðila. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Commerzbank International S.A., HSH Nordbank AG, Eik Bank A/S, Bayerische Landesbank, UBI Banca International S.A., United Overseas Bank Ltd., Société Générale, Raiffeisen Zentralbank Österreich AG, Natixis og Bayerische Hypo- und Vereinsbank AG, greiði í sameiningu varnaraðila, þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 272/2006
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Málavextir eru þeir að vorið 2002 hófst lögreglurannsókn á meintu fjár­mála­mis­ferli framkvæmdastjóra A. Matsþoli var endurskoðandi sjóðsins og leiddi framangreind rannsókn til þess að störf hans hjá sjóðnum voru tekin til rann­sóknar af matsbeiðanda. Sú rannsókn leiddi til útgáfu ákæru á hendur matsþola 16. apríl 2004. Voru honum gefin að sök “brot gegn almennum hegningarlögum, lögum um ársreikninga, lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um endur­skoðendur, með því að hafa á árunum 1993 til 2001 vanrækt skyldur sínar sem löggiltur endur­skoðandi ársreikninga A, með því að hafa eftir endurskoðun á árs­reikningum sjóðsins fyrir árin 1992 til 2000, áritað árs­reikningana án fyrirvara, og með yfir­lýsingu um að þeir gæfu glögga mynd af efna­hag og breytingu á eign, án þess að hafa við endurskoðunarvinnuna aflað fullnægjandi gagna til að byggja slíkt álit á og ekki kannað á fullnægjandi hátt þau gögn sem fyrir lágu, og þannig ekki hagað endur­skoð­un­ar­vinnu sinni í samræmi við góða end­ur­skoð­un­arvenju”, eins og nánar var rakið í ákærunni. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, 30. nóvember 2004, var matsþoli sýknaður af öllum ákæru­atriðum. Ríkissaksóknari áfrýjaði og með dómi Hæstaréttar 12. maí 2005 var málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2006, um að tveir matsmenn skyldu dómkvaddir til að meta nánar tilgreind atriði samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að synjað verði um hina umbeðnu dómkvaðningu matsmanna. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 494/2017
Ráðningarsamningur Riftun Miski Vitni
K ehf. rifti ráðningarsamningi sínum við Ó, en hann starfaði sem bústjóri á hrossaræktarbúi K ehf. Hélt félagið því fram að Ó hefði brotið gegn samningnum með því að hafa haft milligöngu um og fjárhagslegan ávinning af sölu nánar tilgreindrar hryssu til eiganda K ehf. Höfðaði Ó í kjölfarið mál gegn K ehf. og krafðist bóta vegna vangoldinna launa, launatengdra réttinda og hlunninda. Þá krafðist hann einnig miskabóta vegna ávirðinga sem hann taldi að félagið hefði haft uppi í sinn garð. Með vísan til framburðar vitna fyrir dómnum, og þá einkum framburðar fyrri eiganda hryssunnar, taldi héraðsdómur sannað að Ó hefði brotið gróflega gegn samningsskyldum sínum gagnvart K ehf. og að fyrirvaralaus riftun ráðningarsamningsins hefði því verið réttlætanleg. Þá taldi dómurinn ósannað að K ehf. hefði valdið Ó miska með þeim hætti sem hann hélt fram. Var K ehf. því sýknað af kröfum Ó. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með þeirri áréttingu að Ó hefði ekki leitt í ljós að umræddar ávirðingar hefðu verið settar fram gegn betri vitund eða að þær teldust ólögmæt meingerð í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2017. Hannkrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 7.643.543 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 2016 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjandaverði lækkuð og málskostnaður felldur niður.Fyrir Hæstarétti reisiráfrýjandi málatilbúnað sinn á því að uppgjör við hann eftir ráðningarsamningifrá júní 2014 eigi að miða við uppsögn samningsins 19. október 2015. Samkvæmtþví hafi sex mánaða uppsagnarfrestur miðað við mánaðamót runnið út í lok apríl2016. Í samræmi við þetta hefur áfrýjandi fallið frá aðalkröfu sinni í héraðiþar sem uppgjörið var miðað við riftun samningsins sem lýst var yfir með bréfi9. desember 2015.Með skírskotun til forsendnahins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að stefnda hafi veriðheimilt að rifta fyrrgreindum ráðningarsamningi við áfrýjanda. Af því leiðir aðsýkna ber stefnda af kröfum áfrýjanda um bætur vegna launa, launatengdragjalda, hlunninda og miska vegna riftunar á samningnum.Eins og nánar er rakið íhéraðsdómi krefst áfrýjandi miskabóta vegna ávirðinga í sinn garð í bréfistefnda 29. apríl 2016. Í bréfinu var fundið að störfum áfrýjanda og framgönguhans þegar hann gegndi starfi sínu sem bústjóri hrossaræktarbús stefnda aðKvistum í Rangárþingi ytra. Til þess er að líta að þessar ávirðingar vorusettar fram eftir að stefndi hafði rift ráðningarsamningi sínum við áfrýjanda,en játa verður honum nokkurt svigrúm við að gæta hagsmuna sinna vegna þessaralögskipta í samskiptum aðila fyrir milligöngu lögmanna þeirra. Hefur áfrýjandi ekkileitt í ljós að þessar ávirðingar í sinn garð hafi verið settar fram gegn betrivitund eða teljist ólögmæt meingerð þannig að stefndi hafi fellt á sig skyldutil greiðslu miskabóta eftir b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmtþessu og með vísan til forsendna héraðsdóms um þennan kröfulið verður einnigfallist á þá niðurstöðu að hafna honum.Samkvæmt framansögðu verðurhinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir þessari niðurstöðuverður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins oggreinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ólafur Brynjar Ásgeirsson, greiði stefnda, Kvistum ehf.,800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands þriðjudaginn 9. maí 2017 Mál þetta, sem höfðað er með stefnubirtri 2. september 2016, en þingfest 7. sama mánaðar, var dómtekið 11. aprílsl. Stefnandi er Ólafur BrynjarÁsgeirsson, kt. [...], til heimilis að Laugalandi, Rangárþingi ytra. Stefndi er Kvistir ehf., kennitala[...], Kvistum, Rangárþingi ytra. Stefnandi gerir þær dómkröfuraðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda bætur vegna vangoldinnalauna, vangoldinna launatengdra réttinda og hlunninda, auk miskabóta, samtalsað fjárhæð 9.748.000 krónur ásamt dráttvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 433.440 frá 1. janúar 2016 til 1.febrúar 2016 og frá þeim degi af kr. 1.300.994 til 1. mars 2016 og frá þeimdegi af kr. 3.779.005 til 1. apríl 2016 og frá þeim degi af kr. 4.757.016 til1. maí 2016 og frá þeim degi af kr. 5.735.027 til 1. júní 2016 og frá þeim degiaf kr. 6.713.038 til 1. júlí 2016 og frá þeim degi af kr. 9.688.866 til 1.ágúst 2016 og frá þeim degi af kr. 9.748.000 til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þærdómkröfur að stefnda verið gert að greiða stefnanda bætur vegna vangoldinnalauna, vangoldinna launatengdra réttinda og hlunninda, auk miskabóta, samtalsað fjárhæð kr. 7.643.543 ásamt dráttvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 433.440 frá 1. janúar 2016 til 1.febrúar 2016 og frá þeim degi af kr. 1.300.994 til 1. mars 2016 og frá þeimdegi af kr. 3.779.005 til 1. apríl 2016 og frá þeim degi af kr. 4.757.016 til1. maí 2016 og frá þeim degi af kr. 5.735.027 til 1. júní 2016 og frá þeim degiaf kr. 5.794.161 til 1. júlí 2016 og frá þeim degi af kr. 7.643.543 tilgreiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstólaðal- og varakröfu á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. janúar 2017, ensíðan árlega. Þá krefst stefnandi málskostnaðarsamkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins, sem berivexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Einnig er krafistvirðisaukaskatts á málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi lækkunar stefnukrafna. Í báðumtilvikum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnaðað mati dómsins eða eftir málskostnaðarreikningi. MálavextirHelstumálavextir eru þeir að stefnandi réði sig sem bústjóra á hrossaræktarbú stefndaá bænum Kvistum í Rangárþingi ytra. Ráðningarsamningur aðila er ódagsettur en íviðauka við hann, dags. 2. maí 2015, kemur fram að ráðningarsamningur hafiverið gerður 6. júní 2014. Með áðurnefndum viðauka var þriðju grein samningsinsum launakjör breytt. Ráðningarsamningurinn, sem er í níu greinum, fjallar umeftirfarandi þætti: Starfs- og ábyrgðarsvið bústjóra, ráðningartíma oguppsagnarfrest, launakjör, önnur starfskjör, orlof og fæðingarorlof, greiðslurlauna í slysa- og veikindatilfellum, trúnað, önnur atriði og ágreining ogvarnarþing. Í 2. gr. kemur að samningurinn sé ótímabundinn með gildistíma fráog með 1. júní 2014. Í 1. gr. ráðningarsamningsins segir að bústjóri, þ.e.stefnandi, beri ábyrgð á daglegum rekstri búsins. Í 2. mgr. 1. gr. er kveðið áum að bústjóri skuli í starfi sínu fylgja stefnu og fyrirmælum Günther Weber,eiganda stefnda, varðandi rekstrarstefnu búsins. Fyrirliggur að með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 19. október 2015, sem móttekiðvar sama dag, sagði stefndi upp áðurnefndum ráðningarsamningi aðila ásamtviðauka. Í uppsagnarbréfi til stefnanda kemur fram að uppsögn miðist við 1.nóvember 2015 og samkvæmt sex mánaða uppsagnarfresti í ráðningarsamningi verðistarfslok stefnanda 30. apríl 2016. Íráðningarsamningnum er ákvæði um að ef bústjóri þykir hafa sýnt af séralvarlega vanrækslu í starfi eða hann brjóti að öðru leyti gegn ákvæðumsamningsins geti stefndi rift ráðningarsamningnum fyrirvaralaust og án bóta.Undir rekstri málsins kom fram að stefnandi mætti á skrifstofu lögmanns stefndaþann 9. desember 2015 og var honum þá tilkynnt um riftun ráðningarsamningsins.Í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 9. desember 2015, eru ástæður riftunarráðningarsamningsins raktar og gerð grein fyrir þeim ákvæðum ráðningarsamningsinssem stefndi taldi að stefnandi hefði brotið gegn. Kemur fram í riftunarbréfinuað stefndi hafi fengið upplýsingar frá Eyrúnu Ýr Pálsdóttur, eiganda hryssunnarDömu frá Pulu, um að stefnandi hafi haft milligöngu um og fjárhagslegan ávinningaf viðskiptum tengdum kaupum eiganda stefnda, Günther Weber, á hryssunni íseptember 2015. Segir í riftunarbréfinu að um þetta hafi stefnandi ekki upplýstnefndan Günther og með því hafi stefnandi brotið gróflega gegn starfsskyldumsínum samkvæmt nánar tilgreindum ákvæðum ráðningarsamningsins. Varðandiatvik að baki viðskiptum með hryssuna Dömu frá Pulu vísar stefndi tilupplýsinga frá Eyrúnu, heimildarmanni sínum, þ.e. um sölu Eyrúnar á Dömu tilKvíarhóls ehf., á 6.000.000 króna auk virðisaukaskatts, og sölu Kvíarhóls ehf.,á Dömu til eiganda stefnda, Günther Weber, á 9.000.000 króna. Samkvæmtheimildum stefnda hafi stefnandi og forsvarsmaður Kvíarhóls ehf., ViðarIngólfsson, skipt með sér mismun þess kaupverðs sem Kvíarhóll ehf., greiddifyrir hryssuna og söluverði hryssunnar til eiganda stefnda, Günther Weber,þannig að 1.500.000 krónur hafi komið í hlut stefnanda og sama fjárhæð í hlutforsvarsmanns Kvíarhóls, Viðars Ingólfssonar.Þessuhafnaði stefnandi og vísaði til yfirlýsingar Viðars Ingólfssonar um aðstefnandi hafi ekki átt fjárhagslegra hagsmuna að gæta í framangreindumviðskiptum. Í málavaxtalýsingu í stefnu kemur fram að stefnandi hafi á enganhátt komið að viðskiptum með hryssuna Dömu nema sem fulltrúi Günther Weber, semhafi óskað eftir því að stefnandi myndi leita eftir góðum keppnishrossum fyrirhönd Günther.Gögnmálsins bera með sér að stefnandi hafi árangurslaust leitað sátta við stefndavarðandi uppgjör og starfslok í kjölfar riftunarinnar. Málsástæður og lagarök stefnandaAðalkrafa Stefnandi byggir á því aðstefndi hafi með ólöglegum, saknæmum og tilefnislausum hætti rift ráðningar- ogviðaukasamningi við stefnanda og beri því að bæta stefnanda það tjón sem hannhafi orðið fyrir við að njóta ekki þeirra launakjara og hlunninda í sex mánaðauppsagnarfresti eins og fyrir hafi verið mælt um við lögmæta uppsögnráðningarsamnings aðila. Byggirstefnandi á því að með hinni ólögmætu og tilefnislausu riftun hafi stefndifallið frá fyrri uppsögn á ráðningarsamningi aðila, þ.e. uppsögn þar sem miðaðhafi verið við starfslok þann 30. apríl 2016, og beri stefnda því samkvæmtaðalkröfu stefnanda að bæta honum missi launa, launatengdra greiðslna oghlunninda frá 9. desember 2015 til 30. júní 2016. Vísar stefnandi til þess aðlagt sé til grundvallar að stefnandi hafi átt rétt til sex mánaðauppsagnarfrests samkvæmt 2. gr. ráðningarsamningsins miðað við að uppsögnskyldi vera bundin við mánaðarmót, 1. janúar 2016. Stefnandi sundurliðar höfuðstólaðalkröfu sinnar í 15 töluliðum. Töluliðir 1-7 taki til vangoldinna launa,lífeyrissjóðsframlags, sjóðagjalda og gjalda til stéttarfélags. Töluliður 8 tilvangoldinnar desemberuppbótar og orlofsuppbótar og töluliður 9 til vangreiddsorlofs á laun. Töluliðir 10-13 taka til vangoldinna hlunninda og töluliðir14-15 til bóta vegna miska. Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir 1-7..Krafaum vangreidd laun vegna tímabilsins 9. til 31. desember 2015, kr. 433.440,krafa um lífeyrarsjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun í desember 2015, kr.34.675, krafa um sjóðagjöld 1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr.6.718, eða samtals kr. 474.833.2.Krafaum vangreidd laun vegna janúar 2016, kr. 619.200, krafa umlífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun í janúar 2016, kr. 49.536, og krafaum 1,55% sjóðagjöld af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eðasamtals kr. 678.334.3.Krafaum vangreidd laun í febrúar 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag8% á vangreidd laun vegna febrúar 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr.678.334.4.Krafaum vangreidd laun í mars 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8%á vangreidd laun vegna mars 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% afvangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.5.Krafaum vangreidd laun í apríl 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag8% á vangreidd laun vegna apríl 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55%af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.6.Krafaum vangreidd laun í maí 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8%á vangreidd laun vegna maí 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% afvangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.7.Krafaum vangreidd laun í júní 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8%á vangreidd laun vegna júní 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% afvangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.Stefnandikveður aðalkröfu sína taka mið af því að mánaðarlaun hans hjá stefnda samkvæmtráðningarsamningnum hafi verið 619.200 krónur. Þá hafi honum borið réttur tilorlofs sem nemur 24 virkum orlofsdögum á hverju heilu orlofsári. Stefnda hafiborið samkvæmt 3. grein ráðningarsamnings að greiða 8% í mótframlag afvangoldnum launum í lífeyrissjóð, þ.e. Lífeyrissjóð verslunarmanna. Einnig hafistefnda borið að greiða af vangoldnum heildarlaunum til VerslunarmannafélagsReykjavíkur 1% í sjúkrasjóð, 0,25 % í orlofsheimilasjóð og 0,30% ístarfsmenntasjóðs. Íaðalkröfu sé miðað við að laun hafi fallið í gjalddaga fyrsta dag næsta mánaðareftir þann mánuð sem laun skuli greidd og sé krafist dráttarvaxta á vangoldinlaun frá þeim tíma. Greiðslur í lífeyrissjóði og sjóði stéttarfélags hafifallið í gjalddaga fyrsta dag þess mánaðar sem sé einum mánuði eftir þann mánuðsem sjóðagjald skuli greitt og sé dráttarvaxta krafist frá þeim tíma. Þá sékrafist dráttarvaxta á orlof frá 1. júlí 2016. Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir 8-9.8.Krafaum desemberuppbót á vangreidd laun frá 9. desember 2015 til 30. júní 2016, kr.49.200, og krafa um orlofsuppbót á vangreidd laun vegna sama tímabils kr.26.700, eða samtals 75.900. 9.Krafaum orlof á vangreidd laun frá 9. desember 2015 til 30. júní 2016, kr.421.917. Stefnandivísar til þess að samkvæmt ráðningarsamningi beri honum réttur tilorlofsuppbótar sem hafi numið kr. 44.500 fyrir árið 2016 miðað við fullt starfog skyldi það greitt 1. júní 2016. Einnig beri stefnanda réttur tildesemberuppbótar sem samkvæmt kjarasamningi VR sé kr. 82.000 fyrir árið 2016,en áunna desemberuppbót skuli gera upp samhliða starfslokum verði þau fyrr. Þásé krafist dráttvaxta á orlofs- og desemberuppbót frá og með 1. júlí 2016 tilgreiðsludags. Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir 10-13.0.Krafaum vangoldin húsnæðishlunnindi og vangoldin hlunnindi vegna vatns- ografmagnsnotkunar í íbúðarhúsi frá 18. janúar 2016 til 30. júní 2016, kr. 52.284vegna janúar 2016, en kr. 124.677 fyrir hvern mánuð á tímabilinu 1. febrúar til30. júní 2016, eða samtals kr. 675.669.1.Krafaum vangoldin bifreiðahlunnindi fyrir tímabilið 1. janúar 2016 til 30. júní2016, kr. 40.000 fyrir hvern mánuð, eða samtals kr. 240.000.2.Krafaum vangoldin hlunnindi vegna tölvutengingar í íbúðarhúsi og vegna síma kr.35.000 á mánuði frá og með 18. janúar 2016 kr. 14.677, vegna janúar en kr.35.000 fyrir mánuðina febrúar til júní eða samtals kr. 189.6773.Krafaum vangoldin hlunnindi vegna aðstöðu og fóðrun fimm hrossa í eigu stefnanda ogfjölskyldu hans kr. 100.000 á mánuði frá 1. janúar til 30. júní 2016, eðasamtals kr. 600.000.Stefnandikveður hluta af starfskjörum sínum samkvæmt ráðningarsamningnum hafa lotið aðendurgjaldslausum afnotum hans og fjölskyldunnar af um 133,7 fermetraíbúðarhúsi á jörðinni Kvistum. Þó svo þess sé ekki getið í hinum skriflegaráðningarsamningi hafi eigandi stefnda, Günther Weber, afhent stefnandahúsnæðið í upphafi ráðningatímans. Umrætt húsnæði hafi stefnandi rýmt þann 18.janúar 2016 eftir að hafa gert leigusamning um húsnæði á Laugalandi. Í þeimsamningi hafi leiga á mánuði verið 124.677 krónur, þ.e. greiðsla fyrirleiguafnot 117.677 krónur, en krónur 7.000 greiðslur vegna notkunar á heituvatni, rafmagni og hússjóði. Stefnandi byggi á að hann hafi átt rétt á að nýtaíbúðarhúsnæðið, þ.m.t. rekstrarkostnaðar vegna hita og rafmagns, á Kvistumendurgjaldslaust til 30. júní 2016. Stefnandivísar til ráðningarsamnings og sérstaks samnings við Günther Weber um rétt stefnandatil einkanota utan vinnutíma af bifreiðinni UL-Y66, en bifreiðina hafi stefnditekið úr vörslu stefnanda 9. desember 2015. Því sé krafist bifreiðahlunnindafrá þeim degi til loka júní 2016. Um sé að ræða bifreið af gerðinni Toyota LandCruiser 2000 árgerð 2008. Einkanot stefnanda hafi verið 364 km á mánuði og aðandvirði 40.000 króna á mánuði í samræmi við matsreglur ríkisskattstjóra. Stefndihafi látið stefnanda í té farsíma til endurgjaldslausra afnota og staðið straumaf aðgangi að tölvunettengingu á heimili stefnanda. Þessum hlunnindum hafistefndi svipt stefnanda með ólögmætum og tilefnislausum hætti. Vegna missisþeirra sé gerð krafa um greiðslu 35.000 króna fyrir hvern mánuð frá 18. janúartil 30. júní 2016. Varðandi vangoldin hlunnindi vegnaaðstöðu og fóðrun fimm hrossa í eigu stefnanda og fjölskyldu hans vísarstefnandi til 1. gr. ráðningarsamningsins, og þess að stefnandi hafi veriðsviptur framangreindu með ólögmætum hætti í desember 2015. Gerð sé krafa um100.000 krónur á mánuði vegna þessara hlunninda frá 1. desember 2015 til 30.júní 2016, en stefnandi hafi flutt hrossin frá Kvistum fyrir janúarmánuð2016. Gjalddagi framangreindrahlunninda sé miðaður við fyrsta dag þess mánaðar á eftir þeim mánuði semhlunnindin séu reiknuð vegna og krafist dráttarvaxta frá þeim tíma tilgreiðsludags. Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir 14-15.4.Krafaum miskabætur vegna meiðandi og tilhæfulausra ummæla stefnda í riftunarbréfi aðfjárhæð 1.500.000 krónur. 5.Krafaum miskabætur vegna meiðandi og tilhæfulausra ávirðinga stefnda í bréfi hans,dags. 29. apríl 2016, 1.500.000 krónur. Varðandi kröfu um miskabætur vegnameiðandi ummæla í riftunarbréfi vísarstefnandi,sem kveðst hafa getið sér gott orð sem ábyrgur og reglusamur bústjóri áhrossaræktarbúum, til þess að með ósönnum hætti og tilhæfulausum fullyrðingumhafi hann verið sakaður um hafa haft milligöngu og fjárhagslegan ávinning afsölu á hryssunni Dömu. Hafi uppsagnarbréfið spurst út og verið umtalað meðalhestamanna og hafi uppsögnin út á við borið þess merki að stefnandi hafi gerstsekur um slíkt alvarlegt brot á ráðningarsamningi að það hafi réttlættfyrirvaralausa brottvikningu af vinnustað. Með því hafi rýrð verið kastað ástarfsheiður stefnanda og dregið úr starfsmöguleikum hans í framtíðinni. Varðandikröfu um miskabætur vegna ólögmætra, saknæmra og tilhæfulausra fullyrðingastefnda í bréfi hans til stefnanda, dags. 29. apríl 2016, vísar stefnandi tilþess að þar hafi stefndi haldið því ranglega fram að stefnandi hafi sýnt af séraðgæsluleysi og vanrækslu við umhirðu og eftirlit með stóðhryssum, sem hafim.a. leitt til hvarfs tiltekins folalds haustið 2014. Þá hafi stefnandi þjálfaðhross á búinu án heimildar auk fleiri tilvika sem fram koma í framangreindubréfi stefnda. Umræddar ávirðingar, sem hafi verið settar fram fimm mánuðumeftir hina ólögmætu uppsögn, hafi ekki áður komið fram. Þessar alvarlegu ogtilhæfulausu ávirðingar hafi einnig spurst út, verið umtalaðar meðal hestamannaog hafi þær einnig verið til þess fallnar að kasta rýrð á starfsheiðurstefnanda og draga úr starfsmöguleikum hans í framtíðinni. Vísar stefnandi til 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 miskabótakröfum sínum til stuðnings. Varðandimiskabótakröfu í 14. tölulið kröfugerðar er krafist dráttarvaxta frá 1. mars2016 til greiðsludags og vísað til þess að miskabóta hafi verið krafist í bréfitil stefnda í febrúar 2016. Varðandi miskabótakröfu í 15. tölulið kröfugerðarer krafist dráttarvaxta frá 1. júlí 2016. Stefnandi vísar til þess að hannhafi ekki unnið hjá öðrum atvinnurekanda né reiknað sér laun í sjálfstæðumrekstri frá 9. desember 2015 til 30. júní 2016 og því verið án launa áframangreindum tíma. Þá hafi hann hvorki þegið atvinnuleysisbætur né aðrarbætur á umræddum tímabili sem eðlilegt geti talist að draga ætti frá fjárkröfumhans á hendur stefnda. Varakrafa Stefnandi byggir varakröfu sínaá sömu málsástæðum og lagarökum og varðandi aðalkröfu að öðru leyti en því aðef dómurinn telji að uppsögn stefnda á ráðningarsamningnum með sex mánaðafyrirvara, m.v. starfslok 30. apríl 2016, haldi gildi sínu þrátt fyrir hinaólögmætu riftun frá 9. desember 2015, séu gerðar kröfur um að stefndi bætistefnanda vangoldin laun, launatengd réttindi og vangoldin hlunnindi vegnatímabilsins 9. desember 2015 til 30. apríl 2016 og greiði stefnanda miskabæturmeð sama hætti og krafist sé í aðalkröfu. Varakröfu sína sundurliðarstefnandi þannig: Krafa um vangreidd laun vegna tímabilsins 9. til 31. desember 2015, kr. 433.440, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun í desember 2015, kr. 34.675, krafa um sjóðagjöld 1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 6.718, eða samtals kr. 474.833.Krafa um vangreidd laun vegna janúar 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun í janúar 2016, kr. 49.536, og krafa um 1,55% sjóðagjöld af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.Krafa um vangreidd laun í febrúar 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun vegna febrúar 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.Krafa um vangreidd laun í mars 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun vegna mars 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.Krafa um vangreidd laun í apríl 2016, kr. 619.200, krafa um lífeyrissjóðsmótframlag 8% á vangreidd laun vegna apríl 2016, kr. 49.536, og krafa um sjóðagjöld 1,55% af vangreiddum launum til stéttarfélags kr. 9.598, eða samtals kr. 678.334.Krafa um desemberuppbót á vangreidd laun frá 9. desember 2015 til 30. apríl 2016, kr. 34.622, og krafa um orlofsuppbót á vangreidd laun vegna sama tímabils kr. 18.789, eða samtals kr. 53.411.Krafa um orlof á vangreidd laun frá 9. desember 2015 til 30. apríl 2016, kr. 295.971.Krafa um vangoldin húsnæðishlunnindi og vangoldin hlunnindi vegna vatns- og rafmagnsnotkunar í íbúðarhúsi frá 18. janúar 2016 til 30. apríl 2016, kr. 52.284 vegna janúar 2016, en kr. 124.677 fyrir hvern mánuð á tímabilinu 1. febrúar til 30. apríl 2016, eða samtals kr. 426.315.Krafa um vangoldin bifreiðahlunnindi fyrir tímabilið 1. janúar til 30. apríl 2016, kr. 40.000 fyrir hvern mánuð, eða samtals kr. 160.000.Krafa um vangoldin hlunnindi vegna tölvutengingar í íbúðarhúsi og vegna síma kr. 35.000 á mánuði frá og með 18. janúar 2016 kr. 14.677, vegna janúar en kr. 35.000 fyrir mánuðina febrúar til apríl eða samtals kr. 119.677.Krafa um vangoldin hlunnindi vegna aðstöðu og fóðrun fimm hrossa í eigu stefnanda og fjölskyldu hans kr. 100.000 á mánuði frá 1. janúar 2016 til 30. apríl 2016, eða samtals kr. 400.000.Krafa um miskabætur vegna meiðandi og tilhæfulausra ummæla stefndu í riftunarbréfi að fjárhæð 1.500.000 krónur. Krafa um miskabætur vegna meiðandi og tilhæfulausra ávirðinga stefndu í bréfi hans, dags. 29. apríl 2016, 1.500.000 krónur. Ívarakröfu er krafist dráttarvaxta með sama hætti og í aðalkröfu í öllumkröfuliðum. Eins og í aðalkröfu vísar stefnandi til þess að hann hafi hvorkiþegið laun hjá öðrum atvinnurekanda eða vegna eigin rekstrar né bóta átímabilinu 9. desember 2015 til 30. júní 2016. Umlagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar-, vinnuréttar- ogsamningaréttar um greiðslu skuldbindinga og um skuldbindingagildi samninga.Vísað er til laga um orlof nr. 30/1987, laga um skyldutryggingulífeyrisréttinda og starfssemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 og skaðabótalaga nr.50/1993. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við ákvæði II.kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og kröfur um málskostnað er vísað til 129. og 130gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá er krafist greiðsluvirðisaukaskatts á málskostnað. Málsástæður og lagarök stefndaAðalkrafa stefnda um sýknu.Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður aföllum skaðabótakröfum stefnanda í máli þessu, þ.m.t. miskabótakröfum. Byggirstefndi sýknukröfu sína á 7. mgr. 1. gr. ráðningarsamnings aðila þar sem kveðiðsé á um að bústjóra sé óheimilt að starfa hjá öðrum vinnuveitanda eða að öðrumlaunuðum verkefnum nema með skriflegu samþykki eiganda. Jafnframt sé íáðurnefndum ákvæðum samningsins kveðið á um að stefnanda sé óheimilt að verabeint eða óbeint þátttakandi í annarri starfsemi, eða hafa fjárhagslegra hagsmunaað gæta gagnvart aðilum sem séu í samkeppni við búið nema með sérstökuskriflegu samþykki eiganda. Þá vísar stefndi til 3. mgr. 2. gr.ráðningarsamningsins þar sem kveðið sé á um að ef bústjóri þykir hafa sýnt afsér alvarlega vanrækslu í starfi hvað varðar starfsskyldur sínar ogábyrgðarsvið eða hann brjóti að öðru leyti gegn ákvæðum samningsins, geti búið,þ.e. stefndi, rift ráðningarsamningnum fyrirvaralaust og án bóta. Vísarstefndi til þess að með því að stefnandi hafi haft milligöngu um sölu á hrossitil eiganda stefnda, Günther Weber, og haft fjárhagslegan ávinning eðahagsmuni af þeirri sölu hafi stefnandi brotið þannig gegn ákvæðumráðningarsamnings hans við stefnda að réttlæti fyrirvaralausa riftunsamningsins án bóta. Ráðningarsamningur stefnda við stefnanda hafi verið skýrog afdráttarlaus hvað varðar brot á samningsskyldum stefnanda sem bústjóra. Íþví sambandi skipti ekki máli þó greiðslur milli stefnanda og viðskiptafélagahans, Viðars Ingólfssonar, hafi hugsanlega ekki verið inntar af hendi í kjölfarriftunar stefnda á ráðningarsamningnum. Vísarstefndi til þess að Eyrún Ýr Pálsdóttir, eigandi hryssunnar Dömu, hafi fengiðfréttir af réttu söluverði hryssunnar og aðkomu stefnanda að sölunni áður enhún hafi farið á fund með áðurnefndum Viðari. Sé því ljóst að síðaristaðhæfingar Viðars um að hann hafi logið að Eyrúnu til að „fela“ álagningu Kvíarhóls ehf., ákaupverði hryssunnar standist ekki. Breyting og síðari tíma skýringar Viðars áþeim upplýsingum sem hann hafi veitt Eyrúnu séu ótrúverðugar og beri að skoða íljósi vinskapar Viðars við stefnanda og þeirra afleiðinga sem framganga þeirrahafði haft fyrir stefnanda. Samkvæmt þessu beri að leggja til grundvallar aðstefnandi hafi brotið gegn ákvæðum ráðningarsamnings við stefnda á þann hátt aðþað hafi réttlætt fyrirvaralausa riftun samningsins. Með vísan til alls þessaberi að sýkna stefnda af öllum skaðabótakröfum stefnanda í málinum er byggja ámeintri ólögmætri riftun ráðningarsamnings við hann, þ.m.t. miskabótakröfuvegna hinnar meintu ólögmætu riftunar. Varðandikröfu stefnanda um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta vegnaólögmætra, saknæmra og tilhæfulausra fullyrðinga í bréfi stefnda til stefnanda,dags. 29. apríl 2016, sem stefnandi telji fela í sér brot gegn 26. gr. laga nr.50/1993, vísar stefndi til þess að í bréfinu hafi hann gert athugasemdir viðverklag stefnanda við framkvæmd starfa í þágu stefnda á grundvellisamningssambands aðila. Stefndi hafi ekki gert efni bréfsins opinbert né þauefnisatriði sem komið hafi fram í bréfinu. Staðhæfingar stefnanda um að efnibréfsins hafi spurst út og þar með kastað rýrð á starfsheiður stefnanda verðialfarið rakið til stefnanda sjálfs. Beri gögn málsins með sér að stefnandi hafifarið víða um sveitir og safnað saman vitnisburði einstaklinga til að hrekjaþað sem fjallað hafi verið um í bréfi stefnda. Framganga stefnanda sjálfs getiekki verið grundvöllur miskabótakröfu á hendur stefnda vegna framangreindraathugasemda sem settar hafi verið fram í bréfi milli aðila. Engu breyti þó svoumrætt bréf hafi verið sent lögmanni stefnanda og vísar stefndi í því sambanditil hlutverks og skyldna lögmanna skv. lögum um lögmenn nr. 77/1998. Varakrafa stefnda um lækkun stefnukrafna.Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir nr. 1-7. Stefndivísar í fyrsta lagi til þess að deila um heimild til riftunar ráðningarsamningsaðila breyti á engan hátt því réttarástandi sem legið hafi fyrir eftir uppsögnstefnda á umræddum samningi með bréfi dags. 19. október 2015. Stefnandi öðlistekki víðtækari rétt gagnvart stefnda en hann hafi átt fyrir riftun samnings,komi til þess að margnefnd riftun verði metin ólögmæt og bótaskyld. Af þeimsökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um bætur vegna missi launa ogannarra greiðslna fyrir mánuðina maí til júní 2016, samtals að fjárhæð1.356.668 krónur samkvæmt 6. og 7. kröfulið í stefnu. Í öðru lagivísar stefndi til þess að greiðslur stefnda í sjúkrasjóð, orlofsheimilasjóðog starfsmenntasjóð Verslunarmannafélags Reykjavíkur hafi ekki verið hlutiráðningarkjara stefnanda samkvæmt ráðningarsamningi, en greiðslur stefnda ítilgreinda sjóði hafi fyrir riftun samningsins verið inntar af hendi fyrirmistök og umfram skyldu, enda sé í 3. gr. samnings aðila beinlínis tekið framað ekki sé um önnur laun eða fríðindi að ræða en þau sem sérstaklega hafi veriðsamið um. Þá hafi kjarasamningur VR ekki gilt um ráðningarsamband aðila né séstefndi aðili að samtökum atvinnurekenda. Einnig vísar stefndi til þess aðgreiðslur vinnuveitenda í umrædda sjóði séu ekki lagaskylda heldur háð samningimilli vinnuveitenda og launþega hverju sinni, mismunandi eftir starfsstéttum,sbr. 6. gr. laga nr. 55/1980. Loks vísar stefnandi til þess að stefnandi eigiekki aðild að kröfum um greiðslur í umrædda eða hliðstæða sjóði heldursjóðirnir sjálfir og leiði því aðildarskortur til sýknu. Af þeim sökum beri aðsýkna stefnda af kröfum stefnanda um bætur vegna greiðslna í áðurnefnda sjóðier samsvari 1,55% af launum hverju sinni, samtals að fjárhæð 64.306 krónur,sbr. 1. til 7. kröfulið í stefnu.Kröfugerðstefnanda, kröfuliðir nr. 8-9. Varðandikröfu stefnanda um bætur vegna orlofs- og desemberuppbótar samkvæmtkjarasamningi VR byggir stefndi á sömu málsástæðum og að framan eru raktarvarðandi greiðslur í sjóði VR. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda aðþessu leyti, þ.e. að fjárhæð 75.900 krónur samkvæmt 8. tölulið kröfugerðar ístefnu. Varðandibætur vegna orlofs á vangreidd laun frá 9. desember 2015 til 20. júní 2016,vísar stefndi til þess að krafan taki mið af fjárhæð skaðabóta vegna meintravangreiddra launa. Lækka beri kröfu þessa samkvæmt 9. kröfulið í stefnu tilsamræmis við dæmdar bætur vegna launa. Kröfugerð stefnanda, kröfuliðir10-13. Varðandi kröfu um bætur vegna meintraendurgjaldslausra afnota stefnanda og fjölskyldu hans af íbúðarhúsi vísarstefndi í fyrsta lagi til þess að stefndi hafi ekki samið við stefnanda um þau,enda sé stefndi hvorki eigandi húsnæðisins né hafi yfirráð þess. Þá sé umræddraafnota hvorki getið í ráðningarsamningi aðila né viðauka við hann. Í öðru lagisé krafan ekki studd viðhlítandi gögnum. Leigusamningur um stærra húsnæði áöðrum stað fullnægi ekki kröfum um sönnun fyrir fjárhæð hins meinta tjóns. Þvíberi að sýkna stefnda af kröfu stefnanda að fjárhæð 675.669 krónur samkvæmt 10.tölulið kröfugerðar í stefnu. Varðandi bætur vegna meintraendurgjaldslausra einkanota stefnanda af bifreiðinni UL-Y66 vísar stefndi ífyrsta lagi til þess framangreind afnot hafi ekki verið hluti ráðningarkjarastefnanda hjá stefnda. Þá sé umræddra afnota hvorki getið í ráðningarsamningiaðila né viðauka við hann. Umrædd bifreið sé vinnutæki við búrekstur og tilafnota fyrir bústjóra stefnda í starfi. Í öðru lagi vísar stefndi til þess aðstefnandi hafi ekki greitt hlunnindaskatt af hinum meintu einkanotum af bifreiðstefnda. Í þriðja lagi sé fjárhæð kröfunnar hvorki studd gögnum né rökstudd sústaðhæfing að einkanot stefnanda hafi verið 364 km á mánuði. Í fjórða lagi getistefnandi ekki byggt skaðabótakröfu gegn stefnda að þessu leyti á meintumsérstökum samningi við þriðja aðila. Loks liggi fyrir að á ráðningartímanumhafi stefnandi sjálfur átt bifreið sem hafi verið á staðnum til einkanota.Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda að fjárhæð 240.000krónur samkvæmt 11. tölulið kröfugerðar í stefnu. Auk þessir byggir stefndi áþví að framangreind krafa stefnanda geti ekki tekið til maí og júní 2016 þarsem ráðningartíma hans hjá stefnda hefði ávallt lokið 30. apríl 2016 ágrundvelli uppsagnar og deilna um réttmæti riftunar samnings aðila veitistefnanda ekki víðtækari rétt til hlunninda en hann ætti hefði ekki komið tilriftunar samningsins. Krafa um bætur vegna umræddra bifreiðarhlunninda fyrirmaí og júní, 80.000 krónur, teljist því ekki lögvarin krafa. Varðandibætur vegna farsíma og tölvunettengingar vísar stefndi í fyrsta lagi til þessað hún sé ekki studd gögnum eða rökstudd af hálfu stefnanda. Í öðru lagi sékrafan margfalt hærri en símafélög bjóða fyrir slíka þjónustu. Beri því aðsýkna stefnda af kröfu um bætur að fjárhæð 189.677 samkvæmt 12. tölulið íkröfugerðar í stefnu. Vegnakröfu stefnanda um bætur vegna missis hagabeitar og fóðurs fyrir fimm hross átímabilinu frá 1. desember 2015 til 30. júní 2016 vísar stefndi í fyrsta lagitil þess að krafan sé engum gögnum studd né rökstudd á annan hátt. Í öðru lagiliggi fyrir að heimild stefnanda til að hafa fimm hross í hagabeit og á fóðrumhjá stefnda hafi verið með þeim ófrávíkjanlega fyrirvara að slíkt raskaði ekkistarfi og ábyrgð bústjóra. Þá hafi stefnanda ekki verið heimilt að stunda eiginhrossarækt á búinu nema með skriflegu samþykki eiganda, sem ekki hafi legiðfyrir. Umrædd skilyrði hafi því takmarkað verulega heimild stefnanda tilhrossahalds. Þá verði að ætla að mat fyrirsvarsmanna stefnda ráði að þessuleyti. Því hafi aldrei verið um fastákveðin hlunnindi að ræða og geti því ekkiverið um að ræða grundvöll skaðabóta úr hendi stefnda. Beri því að sýknastefnda af kröfu um bætur að fjárhæð 600.000 krónur samkvæmt 13. tölulið íkröfugerðar í stefnu, ellegar lækka bótafjárhæð verulega. Kröfugerð stefnanda, kröfuliður 14.Varðandikröfu stefnanda um miskabætur vegna fyrirvaralausrar, ólögmætrar og saknæmraruppsagnar á ráðningarsamningi vísar stefndi í fyrsta lagi til þess að uppsögnstefnda á samningi aðila hafi byggst á áreiðanlegum upplýsingum fráeinstaklingum sem átt hafi beina aðild að þeim viðskiptum með hross sem legiðhafi að baki riftun ráðningarsamningsins. Einnig sé vísað til upplýsinga frástefnanda sjálfum í stefnu um þær upplýsingar sem Viðar Ingólfsson hafi veittum milligöngu og fjárhagslegan ávinning stefnanda af viðskiptunum. Hafi þvímeint brot stefnda gegn stefnanda hvorki verið unnið af ásetningi né gáleysi,né réttlæti það greiðslu miskabóta til stefnda. Í öðru lagi hafi stefnandi ekkisýnt fram á, eða gert líklegt, að riftun ráðningarsamningsins hafi valdið honummiska. Með öllu sé ósannað að riftun samningsins hafi haft áhrif á orðsporstefnanda eða kastað rýrð á starfsheiður hans. Þá sé til þess að líta aðstefndi hafi þá þegar sagt stefnanda upp störfum og þá sé þeirri röksemdstefnanda að riftun hafi dregið úr starfsmöguleikum hans sérstaklega mótmælt afhálfu stefnda. Skertir starfsmöguleikar, teljist þeir sannaðir, falli undir beintfjártjón en ekki miska. Í þriðja lagi sé fjárhæð kröfunnar langt umfram þærfjárhæðir sem dæmdar hafi verið í hliðstæðum tilvikum þar sem miski telstsannaður. Því beri að sýkna stefnda af framangreindri kröfu samkvæmt 14.tölulið kröfugerðar í stefnu, ellegar lækka bótafjárhæð verulega. Kröfugerð stefnanda, kröfuliður 15.Varðandikröfu um miskabætur vegna meintra ólögmætra, saknæmra og tilhæfulausrafullyrðinga í bréfi stefnda dags. 29. apríl 2016, vísar stefndi í fyrsta lagitil allra sömu röksemda og færðar eru fram til stuðnings sýknukröfu stefnda. Íöðru lagi beri að taka mið af þeirri staðreynd að fullyrðingar stefnda séu ekkisettar fram á opinberum vettvangi heldur aðeins gagnvart stefnanda. Beri því aðlækka verulega kröfu um miskabætur samkvæmt 15. tölulið kröfugerðar í stefnu. Þávísar stefndi til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþola beri að dragaúr tjóni sínu eins og hægt sé. Ekki verði séð að stefnandi hafi leitað sérannars starfs á umræddu tímabili. Komi til þess að riftun samnings aðila verðidæmd ólögmæt beri að taka tillit til þess að stefnandi hefur ekki, eftir þvísem fyrir liggur, leitast við að afla sér starfs annars staðar eða afla sértekna á því starfssviði sem ráðning hans hjá stefnda hafi lotið að. Því beri aðtaka mið af framansögðu. Varakrafastefnanda. Stefnandi fjallar ekki sérstaklegaum varakröfu stefnanda og vísar til þess að hún rúmist að fullu innanaðalkröfunnar, þannig að í varakröfu sé sleppt kröfum um bætur vegna launao.fl., fyrir tvo mánuði, þ.e. maí og júní 2016. Vísar stefndi því tilrökstuðnings gegn aðalkröfu stefnanda. Umlagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og almennuskaðabótareglunnar. Vísað er til laga um meðferð einkamála nr. 91/1919 varðandimeðferð málsins fyrir dómi og til 129. gr. og 130. gr. lagaanna varðandimálskostnað. Niðurstaða.Viðaðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur stefnandi, Ólafur Brynjar Ásgeirsson, ogGuðbjörn Árnason, sem sæti á í varastjórn hins stefnda félags og er jafnframtframkvæmdastjóri. Einnig gáfu skýrslu vitnin Eyrún Ýr Pálsdóttir, ViðarIngólfsson, Eva Dyröy, fyrrverandi starfsmaður stefnda, og Kristjón LaxdalKristjánsson, fyrrverandi bústjóri stefnda. Stefnandi starfaði sem bústjóri áhrossaræktarbúi stefnda. Ráðningarsamningi hans við stefnda var sagt upp meðbréfi dags. 19. október 2015, mótteknu sama dag. Óumdeilt er í málinu að áðuren stefnanda var sagt upp bústjórastarfinu, var hryssan Dama frá Pulu í þjálfunhjá Viðari Ingólfssyni, fyrirsvarsmanni Kvíarhóls ehf., en félagið keyptihryssuna af Eyrúnu Ýr Pálsdóttur á 6.000.000 króna auk virðisaukaskatts íbyrjun september 2015. Þá er einnig óumdeilt að á framangreindum tíma keyptieigandi hins stefnda félags, Günther Weber, áðurnefnda hryssu til útflutningsaf Kvíarhóli ehf., fyrir 9.000.000 króna án virðisaukaskatts. Stefnandi lýstiaðkomu sinni að framangreindum viðskiptum í skýrslutöku fyrir dómi á þann vegað Günther hafi óskað eftir því að stefnandi færi með hryssuna í læknisskoðunog útflutning, sem og að tilkynna Viðari Ingólfssyni að Günther væri tilbúinntil að kaupa hryssuna á níu milljónir króna, en stefnanda minnti að sett hefðiverið hærra verð á hryssuna. Vitnið Viðar Ingólfsson staðfesti fyrir dómi aðstefnandi hafi tilkynnt sér að Günther væri tilbúinn að greiða níu milljónirfyrir hryssuna, en vitnið minnti að ásett verð hryssunnar hafi verið tíumilljónir króna. Samkvæmt gögnum málsins barstforsvarsmanni stefnda, Guðbirni Árnasyni, tölvupóstur frá vitninu Eyrúnu ÝrPálsdóttur þann 8. desember 2015. Þar kemur m.a. fram að áðurnefnd hryssa, Damafrá Pulu, hafi í ágúst 2015 verið í þjálfun hjá Viðari Ingólfssyni. Örfáumdögum eftir að hryssan kom til Viðars hafi hann greint Eyrúnu frá því að hannhefði kaupanda að hryssunni en mikil leynd hafi ríkt um hver það væri. HafiEyrún gert kröfu um að allt væri uppi á borðinu og þá verið upplýst um aðGünther Weber, væri kaupandi og milligöngumenn með sölunni væru Viðar ogstefnandi. Hafi Viðar greint Eyrúnu frá því að þeir hafi lagt milljón ofan áþað verð sem hún hafi fengið fyrir hryssuna, þ.e. eins og áður greinir, sexmilljónir króna. Rúmum tveimur mánuðum síðar, þann 28. nóvember 2015, hafiEyrún frétt að Viðar og stefnandi, hafi verið að „gera einhverja svakalega sölu á einhverri meri og tekið 1.500.000 ámann í sölulaun.“ Segir í tölvupóstinum að þá hafi Eyrún áttað sig á því aðum hafi verið að ræða söluna á Dömu og hafi hún strax kallað Viðar á sinn fund.Þá segir í tölvupóstinum: „Hannviðurkenndi þá að þeir hafi ekki verið að segja mér satt og að þeir hafi lagt3.000.000 ofan á það sem ég fékk fyrir hana og skipt því á milli sín.“ Samadag, þ.e. 8. desember 2015, sendi forsvarsmaður stefnda Eyrúnu tölvupóst ogspurði hvort hún gæti staðfest að Viðar hefði óskað eftir því að hún nefndiekki nafn stefnanda þegar þau hittust. Í svari sama dag staðfesti Eyrún að svohafi verið. Vitnið Eyrún staðfesti framangreinda tölvupósta fyrir dómi. Fyrir liggur að fengnum þessumupplýsingum rifti stefndi ráðningarsamningi við stefnanda og mun stefndi hafatilkynnt stefnanda um riftunina á skrifstofu lögmanns stefnda þann 9. desember2015 að viðstöddum lögmanni stefnanda. Í framburði forsvarsmanns stefnda,Guðbjörns Árnasonar, fyrir dómi kom fram að eftir að vitnið Eyrún, semforsvarsmenn stefnda hefðu borið traust til, hafi komið að máli við vitnið,hafi ekki verið hægt annað en að rifta ráðningarsamningnum. Riftunarbréfið erdagsett 9. desember 2015. Í bréfinu lýsir stefndi yfir riftun áráðningarsamningi aðila, dags. 6. júní 2014 með viðauka dags. 2. maí 2015, ogvísað er til þess að riftun samningsins byggi á 3. mgr. 2. gr. og 7. mgr. 1.gr. ráðningarsamningsins. Í riftunarbréfinu er gerð grein fyrir tiltekinniháttsemi stefnanda, sem að mati stefnda hafi verið gróft brot gegn starfsskyldustefnanda samkvæmt áður tilgreindum ákvæðum ráðningarsamningsins, og jafnframtástæða hinnar fyrirvaralausu riftunar. Er háttseminni lýst þannig að stefnandihafi haft milligöngu og fjárhagslegan ávinning af sölu hryssunnar Dömu fráPulu, í eigu Eyrúnar Ýrar Pálsdóttur, til Kvíarhóls ehf., í september 2015fyrir sex milljónir króna auk virðisaukaskatts og í framhaldinu sölu sömuhryssu til eiganda stefnda, Günther Weber, fyrir níu milljónir króna, án þessað stefnandi hafi upplýst Günther um aðkomu sína og ávinning af sölunni. Íódagsettu bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, sem gögn málsins bera með sér aðhafi verið afhent á skrifstofu lögmanns stefnda eftir að riftun var tilkynnt,er riftun ráðningarsamningsins mótmælt og því hafnað að stefnandi hafi haft meðákvörðun á verðlagningu hryssunnar að gera sem og að hann hafi haftfjárhagslegan ávinning af viðskiptunum. Með áðurnefndu bréfi fylgdu annarsvegar tölvupóstsamskipti lögmanns stefnanda og vitnisins Eyrúnar ÝrarPálsdóttur og hins vegar yfirlýsing vitnisins Viðars Halldórssonar. Réttþykir að rekja efni framangreindra tölvupósta. Í tölvupósti lögmanns stefnandatil vitnisins Eyrúnar 10. desember 2015 segir m.a: „Getur þú staðfest við mig, sem lögmanns [sic] Ólafs, að þær upplýsingar sem þú lést Kvistum ehf. í hendur um aðkomuÓlafs að framangreindri sölu á hryssunni Dömu hafi verið byggðar á samtali þínuvið Viðar Ingólfsson og sögusögnum eftir sölu hryssunnar. Getur þú einnigstaðfest við mig að Viðar Ingólfsson hafi nú tjáð þér að hann hafi farið meðrangt mál við þig að því er varðar aðkomu Ólafs að sölunni og sagst veita þérrangar upplýsingar varðandi málið m.a. til þess að fela fyrir þér álagninguKvíarhóls ehf. á það kaupverð sem ákvarðað var gagnvart þér.“Framangreindum tölvupósti svaraði Eyrún þannig 12. desember 2015: „Ég staðfesti hér með að þær upplýsingar semég fékk voru frá Viðari Ingólfssyni og ónefndum aðila sem vill ekki láta nafnsitt getið. Einnig get ég staðfest að þær upplýsingar sem ég fékk frá Viðarihefur hann dregið til baka.“ Vitnið Eyrún staðfesti framangreind samskiptifyrir dómi. Yfirlýsingvitnisins Viðars Ingólfssonar, dags. 10. desember 2015, liggur frammi í málinuog staðfesti vitnið fyrir dómi að allt væri rétt sem þar stæði. Þar kemur m.a.fram að stefnandi hafi, fyrir hönd Günther Weber, lýst yfir áhuga á kaupum ágóðum keppnishrossum og því hafi Viðar sýnt stefnanda og Günther nokkur efnileghross, m.a. hryssuna Dömu. Í framhaldinu hafi Günther sent sérstaka fulltrúa sína til Íslands semhafi ákveðið, fyrir hönd Günther, að kaupa hryssuna Dömu. Þá segir íyfirlýsingunni: „Með yfirlýsingu þessaristaðfesti ég persónulega og f.h. Kvíarhóls ehf. að í viðskiptum Kvíarhóls ehf.við Eyrúnu Ýr Pálsdóttur um hryssuna Dömu og í viðskiptum Kvíarhóls ehf. viðGunter [sic] Weber um sömu hryssuhafi Ólafur Brynjar Ásgeirsson engar greiðslur fengið persónulega og engargreiðslur hafa farið til aðila honum tengdum. Samkvæmt framangreindu hafðiÓlafur engar fjárhagslegra hagsmuna að gæta vegna viðskiptanna um merin [sic]Dömu frá Pulu. Ég lýsi mig reiðubúinn tilþess að leggja fram bókhaldsgögn framangreindu til staðfestu.“ Vitnið Eyrún Ýr Pálsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi og lýsti þætti sínum íviðskiptum með hryssuna Dömu frá Pulu. Við upphaf skýrslutöku lýsti vitnið þvíyfir að það væri hvorki skylt aðilum þessa máls né tengt. Vitnið kvað ViðarIngólfsson hafa greint sér frá því að hann hefði áhugasama kaupendur afhryssunni Dömu skömmu eftir að hryssan kom til hans í þjálfun. Kvaðst vitniðhafa óskað eftir því við Viðar að fá upplýsingar um hverjir það væru sem sýnthefðu hryssunni áhuga og hverjir myndu hafa milligöngu um söluna. Hafi Viðargreint henni frá að stefndi eða Günther Weber vildi kaupa hryssuna og að hann,þ.e. Viðar, og stefnandi væru milligöngumenn með sölunni. Vitnið Eyrún kvaðViðar hafa óskað eftir því að reikningur fyrir kaupverði hryssunnar, 6.000.000krónur, yrði gefin út á fyrirtæki Viðars, þ.e. Kvíarhól ehf., sem vitnið kvaðsthafa gert. Vitnið Eyrún kvaðst hafa viljað hafa allt uppi á borðinu í þessumviðskiptum og því spurt Viðar, þegar hann tilkynnti henni að Günther vildikaupa hryssuna, hvað þeir, þ.e. Viðar og stefnandi, ætluðu að taka. Hafi Viðarsvarað því til að þeir ætluðu að leggja eina milljón króna ofan á það verð semhún fékk fyrir hryssuna og taka hvor um sig fimmhundruð þúsund krónur. Kvaðstvitnið hafa samþykkt þetta fyrirkomulag. Í skýrslu vitnisins Eyrúnar kom einnig fram að eftir sölunahafi maður henni nákominn, sem hún hafi borið traust til, sagt sér að Viðar ogstefnandi hafi verið „gera svakalega sölu“.Fram kom í skýrslu vitnisins, sem á umræddum tíma kvaðst hafa verið í miklum samskiptumog vinskap við Viðar, að hún hafi vitað hvað væri í gangi hjá Viðari, eins ogvitnið orðað það. Því kvaðst vitnið hafa beðið Viðar um að hitta sig og kvaðsthún hafa spurt hann hvort þessi „svakalegasala“ hafi verið salan á Dömu frá Pulu. Hafi Viðar játað því og sagt sér aðþeir, þ.e. Viðar og stefnandi, hafi lagt töluvert meira ofan á söluverðhryssunnar til Kvíarhóls ehf., en þeir hefðu greint henni frá. Í framhaldinuhafi Viðar greint henni frá því að Günther hafi greitt í kringum níu milljónirkróna fyrir hryssuna og að hann og stefnandi hafi tekið mismun á kaupverði Kvíarhóls ehf., og söluverði til Günther. Ískýrslu vitnisins Eyrúnar kom einnig fram að einum til tveimur dögum síðar hafiViðar óskað eftir að hitta vitnið. Hafi þau farið í langan bíltúr þar sem Viðarhafi greint frá því að hann hafi nefnt nafn stefnanda til að fría sig, það hafiverið hann, þ.e. Viðar, sem tekið hafi allan mismuninn til sín. Hafi Viðardregið til baka að stefnandi hafi verið með í þessari sölu. Hafi Viðar sagsthafa verið eini milligöngumaður með sölunni og tekið hagnaðinn, þ.e. þrjármilljónir króna. Sérstaklega aðspurð kvaðst vitnið Eyrún aldrei hafa verið ísamskiptum við stefnanda í tengslum við framangreind viðskipti með hryssunaDömu frá Pulu. Vitnið Viðar Ingólfsson gaf skýrslu fyrir dómi og lýsti atvikum að bakiviðskipunum með hryssuna Dömu frá Pulu á nokkuð annan veg en vitnið Eyrún.Aðspurður um lýsingar Eyrúnar á viðskiptunum kvað vitnið greinilegt að um væriræða einhvern misskilning. Auðvitað hefði stefnandi komið að kaupum Günther áhryssunni enda hafi stefnandi komið í tvígang til vitnisins til að skoða hesta,í fyrra skiptið með Günther og í það síðara með tveimur starfsmönnum hans.Kvaðst vitnið hvorki hafa greitt stefnanda eina einustu krónu né hafi þaðstaðið til. Sérstaklega aðspurður um þann framburð Eyrúnar að hann, þ.e. Viðar,hafi greint Eyrúnu frá því að hann og stefnandi hafi ætlað að leggja ofan ákaupverðið og skipta hagnaðinum á milli sín, kvað vitnið það alrangt. Eina semhann hafi sagt Eyrúnu, og það hafi hún vitað frá upphafi, að hann hafi ætlað aðselja hryssuna með hagnaði. Eyrún hafi hins vegar ekki spurt um söluverð fyrr,að því er vitnið minnti nokkrum dögum eftir að vitnið greiddi Eyrúnu fyrirhryssuna. Kvaðst vitnið þá hafa sagt Eyrúnu aðeins ósatt, eins og vitnið orðaðiþað, þar sem honum hafi ekki fundist það skipta máli, Eyrún hafi fengið þaðverð sem hún hefði beðið um, enda kvaðst vitnið ekki vita til þess að fólksendi reikning nema það væri ánægt með söluverð. Nánar aðspurt kvaðst vitniðbara ekki muna það verð sem hann hafi tilgreint, hvort það hafi verið sjö eðaátta miljónir, „man ekki töluna sem égsagði.“ Vitnið Viðar staðfesti að Eyrún hafi ekki verið ánægð og hafi þauátt fund saman í nóvember. Aðspurt hvort það neitaði því að hafa sagt Eyrúnu aðstefnandi hefði átt aðkomu að sölunni og fengi sölulaun, svaraði vitnið: „Ég, ég í raun sagði henni bara að hún ættiekki að vera blanda honum í það því hann hefði ekki haft neitt út úr þessu.“ Stefnandi vísar til þess að riftunráðningarsamningsins hafi verið ólögmæt, saknæm og tilefnislaus og því beristefnda að bæta honum það tjón sem hann hafi orðið fyrir, þ.e. annars vegarvangreidd laun, launatengd gjöld og hlunnindi og hins vegar miskabætur vegnasérlega meiðandi ummæla í riftunarbréfinu. Þessu hafnar stefndi og vísar tilþess að með því að hafa haft milligöngu um sölu á hryssu til eiganda stefnda ogmeð því að hafa haft af því fjárhagslegan ávinning eða hagsmuni, hafi stefnandibrotið gegn ákvæðum ráðningarsamningsins þannig að réttlætt hafi fyrirvarlausariftun samningsins án bóta. Tekur stefndi fram að í því sambandi skipti ekkimáli þó greiðslur hafi hugsanlega ekki verið inntar af hendi milli stefnanda ogviðskiptafélaga stefnanda, Viðars Ingólfssonar, í kjölfar riftunarráðningarsamningsins. Á stefnda hvílir sönnunarbyrði fyrirþví að stefnandi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum samkvæmtráðningarsamningi aðila með þeim hætti að réttlætt hafi fyrirvaralausa riftunráðningarsambandsins sem enn var í gildi þegar riftun fór fram. Hér að framanhafa ítarlega verið rakin samskipti forsvarsmanns stefnda við vitnið Eyrúnu ÝrPálsdóttur, sem fyrir liggur að átti beina aðild að viðskiptum með hryssunaDömu frá Pulu áður en til riftunar ráðningarsamnings stefnanda kom, sem ogframburður vitnisins fyrir dómi. Einnig hafa verið rakin viðbrögð stefnanda viðriftun ráðningarsamningsins, þ.e. yfirlýsing vitnisins Viðars Ingólfssonar, semeinnig liggur fyrir að átti beina aðild að framangreindum viðskiptum, sem ogframburður vitnisins fyrir dómi. Eins og áður er rakið liggur fyrirað umrædd viðskipti með Dömu frá Pulu fóru fram fyrri hluta septembermánaðar2015, þ.e. áður en stefndi sagði uppi ráðningarsamningi við stefnanda. Þá liggur einnig fyrir að áður en til riftunarkom aflaði stefndi skriflegrar staðfestingar vitnisins Eyrúnar á aðkomustefnanda að þeim viðskiptum, en á grundvelli þeirra upplýsinga rifti stefndiráðningarsamningnum. Í framburði vitnisins Viðars kom fram að hann og Eyrúnhafi margoft átt í viðskiptum af þessu tagi með hross, bæði þegar þau hafi selthross saman eða þegar þau hafi selt hvort öðru hross. Þá kom það skýrt fram hjávitninu Eyrúnu að henni var kunnugt um að eftir kaup félags í eigu Viðars áDömu frá Pulu stæði til að leggja eina milljón ofan á verð hryssunnar við sölutil eiganda stefnda. Að þessu frátöldu ber vitnunum Eyrúnu og Viðari ekki samanum hvað þeim fór í milli í viðskiptunum með hryssuna Dömu frá Pulu. Að mati dómsins var framburðurvitnisins Eyrúnar fyrir dómi skýr og í öllum meginatriðum í samræmi viðframlögð gögn sem frá vitninu stafa. Vitnið svaraði af öryggi spurningum semtil hennar var beint fyrir dómi. Lýsingar hennar á samskiptum við vitnið Viðar,sem á þeim tíma var vinur hennar og náinn samstarfsmaður í hrossaviðskiptum,var að mati dómsins trúverðugur og verður ekki séð að vitnið hafi átt nokkrahagsmuna að gæta hvorki gagnvart stefnanda né stefnda í máli þessu. Framburðurvitnisins Viðars fyrir dómi var hins vegar um margt óskýr og skorti verulega áskýrleika og öryggi í svörum vitnisins við spurningum sem til hans var beint.Þá verður ekki fram hjá því litið við mat á því hvort stefndi hafi nægjanlegaaxlað sönnunarbyrði í máli þessu, að í tölvupósti lögmanns stefnanda tilvitnisins Eyrúnar 10. desember 2015 var gengið út frá því að vitnið Viðar hafiupphaflega greint vitninu Eyrúnu frá aðkomu stefnanda að sölunni hryssunnarDömu. Er það ekki í samræmi við framburð vitnisins Viðars fyrir dómi semsvaraði spurningu lögmanns stefnanda hvort hann hafi í einhverju bríaríi til aðréttlæta álagningu sína sagt Eyrúnu að stefnandi hefði átt þátt í viðskiptunumen síðan leiðrétt það gagnvart Eyrúnu, á eftirfarandi hátt: „Sko, nei ég held að ég hafi ekki gert þaðsko, en það má vel vera að ég hafi orðað það einhvern veginn þannig að, að, aðvið höfum komið að þessu máli, skilurðu, stefnandi var í þessu máli að því aðhann var þá starfsmaður stefnda og kom fyrir hönd Günther, en að ég hafi ætlaðað greiða honum einhver laun fyrir það eða hann hafi haft einhvern fjárhagsleganávinning, hann hefur ekki haft þann fjárhagslega ávinning frá mér.“ Að ölluframangreindu virtu er það mat dómsinsað talsvert hafi skorti á trúverðugleika framburðar vitnisins Viðars fyrir dómiog bar framburður hans þess merki að hann væri að vernda stefnanda, enstefnandi kvað þá Viðar vera kunningja. Aðspurt um tengsl við stefnanda kvaðvitnið Viðar stefnanda vera vin sinn og kunningja. Riftun ráðningarsamningsins semaðilar þessa máls gerðu sín á milli í júní 2014 byggði samkvæmt riftunarbréfiannars vegar á 3. mgr. 2. gr. samningsins en þar segir: „Efbústjóri þykir hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu í starfi hvað varðarstarfsskyldur hans og ábyrgðarsvið eða hann brýtur að öðru leyti gegn ákvæðumsamnings þess getur búið [stefndi, innskot dómara] rift ráðningarsamningnum fyrirvaralaust og án bóta. Hins vegar varí riftunarbréfinu vísað til 7. mgr. 1. gr. ráðningarsamningsins, en þar segir: „Bústjóra er óheimilt að starfa hjá öðrumvinnuveitanda eða að öðrum launuðum verkefnum nema með skriflegu samþykkieiganda. Jafnframt er honum óheimilt að vera beint eða óbeint þátttakandi íannarri starfsemi, eða hafa fjárhagslegra hagsmuni að gæta gagnvart aðilum semeru í samkeppni við búið nema með sérstöku skriflegu samþykki eiganda.“ Með vísan til framburðar vitnisinsEyrúnar Ýrar Pálsdóttur og alls þess sem að framan greinir er það niðurstaðadómsins að stefndi hafi axlað með fullnægjandi hætti sönnunarbyrði í máli þessuog sýnt fram á að stefnandi hafi í starfi sem bústjóri brotið gróflega gegnsamningsskyldum sínum. Hafi því riftun ráðningarsamnings aðila verið reist ánægilega efnislegum forsendum og verið réttlætanleg án fyrirvara eða aðvörunar.Þá er það mat dómsins að í 1. mgr. 7. gr. ráðningarsamningsins hafi veriðkveðið með skýrum hætti á um starfsskyldur stefnanda, en alþekkt er aðsamkeppni ríkir milli hrossaræktarbúa hér á landi og að í viðskiptum með hrossfara manna á milli háar fjárhæðir, eins og ráða má af máli þessu. Að matidómsins eru þau ákvæði ráðningarsamningsins sem vísað er til í riftunarbréfinufrá 9. desember 2015, skýrt orðuð og hefði stefnanda átt að vera ljósarafleiðingar viðskipta af því tagi sem dómur telur liggja fyrir að hann hafikomið að í tengslum við kaup eiganda stefnda á hryssunni Dömu frá Pulu, þ.e.riftun ráðningarsambands án bóta. Verður stefndi því sýknaður af kröfustefnanda um bætur vegna launa, launatengdra gjalda, hlunninda og miska vegnariftunar ráðningarsamnings. Stefnandi krefur stefnda einnig ummiskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónurvegna meiðandi og tilhæfulausra ávirðinga stefnda í bréfi dags. 29.apríl 2016, og vísar stefnandi kröfu sinni til stuðnings til 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Í framangreindu bréfi, sem lögmaðurstefnda sendi lögmanni stefnanda eftir riftun ráðningarsamningsins, nánartiltekið 29. apríl 2016, eru í tólf liðum tilgreind tilvik sem stefndi taldihafa falið í sér alvarlega vanrækslu stefnanda í starfi umfram það sem legiðhafi að baki riftun ráðningarsamningsins. Er í bréfinu af hálfu stefndaáskilinn réttur til skaðabóta og endurgreiðslu kostnaðar úr hendi stefnanda.Stefnandi vísar til þess að hinar alvarlegu og tilhæfulausu ásakanir í bréfinu,sem hafi spurst út og séu umtalaðar meðal hestamanna, hafi verið til þessfallnar að kasta rýrð á starfsheiður hans og draga úr starfsmöguleikum hans íframtíðinni. Sönnunarbyrði í þessum þætti málsinshvílir á stefnanda. Þarf hann í fyrsta lagi að sanna að hann hafi orðið fyrirtjóni og hvert tjón hans er. Í öðru lagi að um hafi verið að ræða saknæmaháttsemi af hálfu stefnda og í þriðja lagi að tjón stefnanda verði rakið tilháttsemi stefnda, þ.e. orsakatengsl. Fyrir liggur að bréf það semstefnandi heldur fram að hafi valdið honum miska fór ekki í almenna birtingueða umferð heldur var því beint til stefnanda persónulega í gegnum lögmannhans. Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi sendi, fyrir milligöngu lögmannssíns, sex nafngreindum mönnum, sem allir tengdust hestamennsku með einum eðaöðrum hætti, tölvupóst þar sem efni umrædds bréfs var lýst og í ákveðnum tilvikumrakið nokkuð ítarlega, þ.e. ýmis tilvik sem snertu rækslu starfa stefnanda sembústjóra á Kvistum. Með vísan til þess að framangreindar meintar aðfinnslur viðstörf stefnanda voru settar fram í bréfi milli aðila málsins og ekkert er komiðfram um að stefndi hafi upplýst aðra um efni bréfsins, hefur stefnandi að matidómsins ekki fært fram sönnur þess að stefndi hafi valdið honum miska með þeimhætti sem stefnandi vísar til. Verður því stefndi sýknaður af framangreindrimiskabótakröfu. Með vísan til 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiðastefnda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 950.000 krónur. D Ó M S O RÐ:Stefndi, Kvistir ehf., er sýknaður af öllum kröfustefnanda, Ólafs Brynjars Ásgeirssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 278/1999
Opinberir starfsmenn Dómari Laun
Þ var skipaður héraðsdómari við embætti bæjarfógetans á Selfossi og sýslumannsins í Árnessýslu árið 1989. Vegna starfsloka Þ sem héraðsdómara og ráðningar hans til starfa við embætti lögreglustjóra staðfesti dómsmálaráðuneytið haustið 1991, að samkomulag hefði orðið um að föst laun Þ yrðu samkvæmt 149. flokki, 8. þrepi, en þau kjör voru þá að minnsta kosti jafngild þeim launum sem héraðsdómarar höfðu. Þ hélt því fram, að gerður hefði verið við hann munnlegur samningur um að laun hans skyldu til frambúðar jafngilda launum héraðsdómara. Talið var, að skipan og kjör dómara hlytu meðal annars að taka mið af kröfu um sjálfstæði dómstóla, en samkvæmt gögnum málsins væru þau störf sem Þ hefðu verið falin hjá lögreglustjóraembættinu ólík störfum héraðsdómara. Yrðu því að teljast líkur gegn því að samið hefði verið um það við áfrýjanda, að laun hans fyrir þau störf skyldu framvegis fylgja launum héraðsdómara. Gegn mótmælum Í og með stuðningi af framburði þeirra sem sömdu við Þ þótti hann ekki hafa sannað, að laun hans hefðu til frambúðar átt að jafngilda þessum launum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfum Þ á hendur Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 13. júlí 1999. Hann krefst þess að stefndi greiði 3.377.737 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júní 1994 til greiðsludags af þeim fjárhæðum sem nánar greinir í héraðsdómi. Þá krefst hann viðurkenningar á því að hann eigi frá 1. júní 1998 til starfsloka hjá íslenska ríkinu rétt á launum sem jafngildi á hverjum tíma launum héraðsdómara. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Þá gerir hann varakröfu um lækkun dómkröfunnar. Áfrýjandi reisir mál sitt á því að hann hafi verið til þess fenginn að afsala sér héraðsdómaraembætti árið 1991. Hafi þá verið gerður við hann munnlegur samningur um að laun hans skyldu til frambúðar jafngilda launum héraðsdómara. Samningur þessi hafi verið gerður af þar til bærum aðilum og sé skuldbindandi fyrir stefnda. Jafnframt er á því byggt að samkvæmt grunnreglu 19. gr. laga nr. 38/1954, sem þá giltu um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, hafi verið óheimilt að skerða launakjör áfrýjanda við þessar aðstæður. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi fallist á að skipta um starf í þjónustu ríkisins. Í bréfi dómsmálaráðuneytis 28. nóvember 1991, sem skrifað er vegna starfsloka hans sem héraðsdómara og ráðningar til nýs starfa, kemur fram að samkomulag hafi orðið milli ráðuneytisins, lögreglustjórans í Reykjavík og áfrýjanda um að föst laun hins síðastnefnda yrðu samkvæmt 149. flokki, 8. þrepi. Yfirvinna skyldi að jafnaði vera 65 klst. á mánuði og bifreiðaafnot skyldu miðast við 5000 km akstur á ári. Því er ekki mótmælt að þessi kjör voru að minnsta kosti jafngild þeim launum sem héraðsdómarar höfðu á þessum tíma. Í bréfinu er ekki á það minnst að við laun héraðsdómara sé miðað eða svo eigi að gera í framtíðinni. Samkvæmt drögum af ráðningarsamningi, sem áfrýjandi ritaði undir 4. desember 1991, var hann ráðinn við lögreglustjóraembættið í Reykjavík með gagnkvæmum uppsagnarfresti frá 1. nóvember 1991 að telja. Héraðsdómarar eru hins vegar skipaðir til starfa sinna og um ákvörðun launa þeirra fer einnig á ólíkan hátt. Skipun þeirra og kjör hljóta meðal annars að taka mið af kröfu um sjálfstæði dómstólanna. Samkvæmt gögnum málsins eru þau störf sem áfrýjanda hafa verið falin hjá lögreglustjóraembættinu ólík störfum héraðsdómara. Það verða því að teljast líkur gegn því að samið hafi verið um það við áfrýjanda að laun hans fyrir þau störf skyldu framvegis fylgja launum héraðsdómara. Gegn mótmælum stefnda og með stuðningi af framburði þeirra sem sömdu við áfrýjanda þykir hann ekki hafa sannað að laun hans hafi til frambúðar átt að jafngilda þessum launum. Samkvæmt framanskráðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að málskostnaður í héraði falli niður en áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi, Þorsteinn Skúlason, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 29. maí 1998 af Þorsteini Skúlasyni, Hjarðarhaga 26, Reykjavík gegn íslenska ríkinu til greiðslu vangreiddra launa að fjárhæð kr. 3.377.737 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.377.737 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987, af 348.318 kr. frá 1. júní 1994 til 1. júlí s.á., af 408.490 kr. frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af 468.662 kr. frá þeim degi til 1. september s.á., af 528.834 kr. frá þeim degi til 1. október s.á., af 589.006 kr. frá þeim degi til 1. nóvember s.á., af 649.078 kr. frá þeim degi til 1. desember s.á., af 637.374 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1995, af 787.204 kr. frá þeim degi til 1. febrúar s.á., af 847.276 kr. frá þeim degi til 1. mars s.á., af 907.348 kr. frá þeim degi til 1. apríl s.á., af 967.420 kr. frá þeim degi til 1. maí s.á., af 1.027.492 kr. frá þeim degi til 1. júní s.á., af 1.079.564 kr. frá þeim degi til júlí s.á., af 1.139.636 kr. frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af 1.199.708 frá þeim degi til 1. september s.á., af 1.284.147 kr. frá þeim degi til 1. október s.á., af 1.354.102 kr. frá þeim degi til 1. nóvem­ber s.á., af 1.432.899 kr. frá þeim degi til 1. desember s.á., af 1.420.102 kr. frá þeim degi til. 1. janúar 1996, af 1.580.913 kr. frá þeim degi til 1. febrúar s.á., af 1.655.783 kr. frá þeim degi til 1. mars s.á., af 1.702.438 kr. frá þeim degi til 1. apríl s.á., af 1.771.650 kr. frá þeim degi til 1. maí s.á., af 1.840.862 kr. frá þeim degi til 1. júní s.á., af 1.902.074 kr. frá þeim degi til 1. júlí s.á., af 1.971.286 kr. frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af 2.040.498 kr. frá þeim degi til 1. september s.á., af 2.109.710 kr. frá þeim degi til 1. október s.á., af 2.178.922 kr. frá þeim degi til 1. nóvember s.á., af 2.248.134 kr. frá þeim degi til 1. desem­ber s.á., af 2.233.747 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1997, af 2.394.558 kr. frá þeim degi til 1. febrúar s.á., af 2.463.770 kr. frá þeim degi til 1. mars s.á., af 2.532.982 kr. frá þeim degi til 1. apríl s.á., af 2.652.729 kr. frá þeim degi til 1. maí s.á., af 2.772.476 kr. frá þeim degi til 1. júní s.á, af 2.817.174 kr. frá þeim degi til 1. júlí s.á., af 2.885.860 kr. frá þeim degi til 1. ágúst s.á., af 2.995.661 kr. frá þeim degi til 2. september s.á., af 3.105.462 kr. frá þeim degi til 1. október s.á., af 3.174.148 kr. frá þeim degi til 1. nóvember s.á., af 3.283.949 kr. frá þeim degi til 1. desember s.á., af 3.265.381 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1998, af 3.484.341 kr. frá þeim degi til 1. febrúar s.á., af 3.547.330 kr. frá þeim degi til 1. mars s.á., af 3.670.387 kr. frá þeim degi til 1. apríl s.á., af 3.752.329 kr. frá þeim degi til 1. maí s.á., af 3.884.186 kr. frá þeim degi til 19. júní s.á. og af 3.377.737 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti 1. júní 1995. Þá er krafist viðurkenningar á því að stefnandi eigi frá 1. júní 1998 til starfsloka hjá íslenska ríkinu rétt á launum sem jafngildi á hverjum tíma launum héraðsdómara. Loks er krafist málskostnaðar að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað eftir mati réttarins. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðar. Málavextir Stefnandi varð cand. juris frá Háskóla Íslands 10. febrúar 1968 með 1. einkunn 204½ stigi. Hann nam norskt réttarfar í opin­berum málum og sakfræði við Oslóarháskóla 1968-1969. Áður hafði hann stundað nám við lagadeild Glasgow University í Skotlandi á árinu 1967. Hann var fulltrúi hjá sýslumanninum í Árnessýslu frá 15. febrúar til 1. september 1968 og síðan fulltrúi hjá yfirborgar­fógetanum í Reykjavík frá 11. september 1969 og var veitt skipun frá 28. febrúar 1973 til að vinna á eigin ábyrgð við embættið skv. lögum nr. 74/1972. Stefnandi var skipaður bæjarfógeti í Neskaup­stað 30. janúar 1978 frá 1. febrúar s.á. Frá 1. febrúar 1988 var hann settur héraðsdómari við embætti bæjarfógetans á Selfossi og sýslu­mannsins í Árnessýslu og skipaður héraðsdómari þar 12. janúar 1989 frá l. febrúar s.á. Meginmálsástæður sínar kveður stefnandi þær að gerður hafi verið við hann samningur um laun sem jafngiltu launum héraðsdómara, af þar til bærum aðilum, og sá samningur sé skuldbindandi fyrir stefnda. Jafn­framt er á því byggt að samkvæmt grunnreglu 19. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi verið óheimilt að skerða launakjör hans er honum var bolað úr starfi héraðsdómara án sakar. Til grundvallar útreikningi kröfugerðar séu annars vegar lögð greidd laun stefnanda í starfi hans við lögreglustjóraembættið, þ.e. heild­arlaun að frádregnum endurgreiddum síma­kostnaði og greiðslu fyrir notkun hans á eigin bifreið í þágu embættisins frá 1. júlí 1992, 2000 km akstur á ári, og hins vegar laun héraðsdómara eins og þau hafa verið á hverjum tíma samkvæmt upplýsingum fjármálaráðuneytisins. Lagt sé til grundvallar að launakrafa fyrnist ekki meðan launþegi er í starfi hjá launagreiðanda, sbr. 1. tölulið 3. gr, laga nr. 14/1905, en jafnframt á því byggt að óeðlilegt væri að íslenska ríkið bæri fyrir sig fyrningu á hluta kröfunnar þar sem dómsmála­ráðuneytinu hafi verið fullkunnugt um hana löngu áður en fjögur ár voru liðin frá gjalddaga elsta hluta hennar. Vextir séu reikn­aðir frá 1. júní 1994 vegna ákvæða 2. töluliðs 3. gr. tilvitnaðra laga. Tilvísun til helstu lagaákvæða og réttarreglna: Stefnandi vísar til meginreglna samningaréttarins um skuldbinding­argildi samninga, 19. gr. og 20. gr. laga nr. 38/1954 og 3. gr. laga nr. 14/1905 hvað launakröfuna varðar. Krafa um dráttarvexti og vaxtavexti er byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, krafa um málskostnað á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga. nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á 3. gr. og 11. gr. sbr. 14. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður stefnda og lagarök Samkvæmt dskj. nr. 54 og 55 sé mismunur á launakjörum stefnanda og héraðs­dómara fyrir tímabilið 1. nóvember 1991 til 31. maí 1998 2.526.913 krónur, en stefnu­krafan nemi 3.617.761 krónu. Af hálfu stefnda sé bent á þetta ósamræmi og því jafn­framt mótmælt að til grundvallar á útreikningi kröfugerðar sé greiðsla fyrir notkun eigin bifreiðar dregin frá enda sé ljóst að af hálfu stefnanda hafi verið litið á þá greiðslu sem hluta launakjara. Niðurstaða Föst laun verði samkvæmt launaflokki 149,8. þr. Þegar virt eru gögn málsins svo og framburður Þorsteins Geirssonar og Ara Edwald þykir ekkert það fram komið í málinu sem styður fullyrðingar stefnanda um að gerður hafi verið við hann bindandi samningur þess efnis að honum yrðu tryggð til frambúðar laun sem á hverjum tíma væru jafnhá launum héraðsdómara. Með bréfi dagsettu 14. september 1989 óskaði stefnandi eftir fjögurra mánaða leyfi frá störfum með vísan til læknisvottorðs er bréfinu fylgdi. Var veikindaleyfi hans síðar framlengt, eins og áður er fram komið. Í svarbréfi ráðuneytisins til stefnanda, dagsettu 8. nóvember 1990, vegna bréfs hans, sem dagsett var 31. október 1990, kemur fram að það hafi verið á grundvelli veikindavottorðs, sem stefnandi lagði sjálfur fram, sem að honum var veitt áframhaldandi veikindaleyfi síðla árs 1989 en ekki vegna þess að ráðuneytið teldi óráðlegt að hann tæki við dómarastarfi sínu aftur er heilsa leyfði. Gegn andmælum stefnda telst ósannað að stefnandi hafi farið í umrætt veikindaleyfi að ósk eða frumkvæði dómsmálaráðuneytisins Telja verður einnig ósannað, sbr. framburð stefnanda fyrir dómi, að hann hafi farið í veikindaleyfi gegn vilja sínum. Fram er komið að þegar stefnandi starfaði sem héraðsdómari á Selfossi komu upp samskiptaerfiðleikar milli hans og sýslumanns þar. Þorsteinn Geirsson ráðuneytisstjóri bar fyrir dómi að fljótlega eftir að stefnandi hóf störf sem dómari á Selfossi hafi komið í ljós að starfið hafi reynst stefnanda erfitt og verið honum streituvaldur. Hafi honum verið ljóst af mörgum samtölum við stefnanda að starfið hentaði honum illa. Kvað Þorsteinn afskipti sín og dómsmálaráðuneytisins af málefnum stefnanda alla tíð hafa haft það að markmiði að stefnandi hefði með höndum stöðu á vegum ráðuneytisins sem honum hæfði. Hefði það ekki bara verið tengt þeim starfsskiptum stefnanda úr dómarastarfi í starf lögfræðings hjá lögreglustjóranum í Reykjavík heldur einnig starfsskiptum úr embætti bæjarfógeta í Neskaupsstað í embætti dómara á Selfossi, en samskiptavandamál hefðu einnig komið upp er stefnandi starfaði sem bæjarfógeti í Neskaupsstað. Þegar stefnandi hafi síðan óskað að taka til starfa á Selfossi hafi samist svo um að milli stefnanda, dómsmálaráðuneytisins og lögreglustjóra að hann héldi áfram starfi sínu hjá lögreglustjóranum í Reykjavík. Sigurður Jónsson, fyrrverandi aðstoðarmaður ráðherra, bar fyrir dómi að samskiptaerfiðleikar hafi verið milli stefnanda og sýslumanns á Selfossi og hafi þessir erfiðleikar skapað vandamál í kerfinu. Hafi því ekki verið talið æskilegt að stefnandi starfaði þar sem héraðsdómari á þessum tíma. Honum hafi virst sem stefnandi kærði sig ekki um að fara aftur austur og jafnframt hafi sýslumaður ekki óskað eftir því að stefnandi kæmi aftur til starfa. Hann hafi litið svo á að gagnkvæmur vilji hafi verið til þess að leysa málið með samkomulagi. Með bréfi til forseta Íslands 7. maí 1992 baðst stefnandi lausnar frá embætti héraðsdómara á Selfossi. Þegar litið er til þess svo og annarra skriflegra gagna máls þessa svo og vitnisburða fyrir dómi þykir ekkert það fram komið er styðji fullyrðingar stefnanda þess efnis að honum hafi verið bolað úr starfi eða að beitt hafi verið þrýstingi til þess að koma honum úr starfi. Þykir ekki sýnt fram á annað en að þær breytingar sem urðu á störfum stefnanda hafi verið með hans samþykki og að eigin ósk hans. Verður aðstæðum stefnanda því ekki jafnað til aðstæðna er 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar tekur til. Ber samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 150.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan D Ó M S O R Ð Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 536/2006
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn
Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Mýrdalshreppi, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hvítmaga væri þjóðlenda. A o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum, kröfðust þess að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að samkvæmt landamerkjabréfi frá 1885, sem gert var af eigendum Ytri-Sólheima og Eystri-Skóga, hefði Hvítmaga verið innan merkja Ytri-Sólheimajarða. Það var þó ekki talið nægja eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt A o.fl. að landsvæðinu, heldur yrðu önnur atriði að koma til sem stutt gætu sömu niðurstöðu. Af gögnum málsins varð hvorki ráðið að staðhættir né gróðurfar mæltu gegn því að landsvæðið hefði verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því. Elsta heimildin um vesturmörk Ytri-Sólheimajarða var lögfesta frá 1789 og deildu aðilar um hvort jökullinn, sem merki jarðanna voru sögð ná norður til, væri Mýrdalsjökull eða Sólheimajökull. Með vísan til fyrirliggjandi heimilda um jökla á svæðinu, orðalags lögfestunnar og yfirlýsingar eigenda Ytri-Sólheima frá 1789 var talið að rök hnigju að því að endamörk landamerkjanna hefðu verið í Mýrdalsjökli. Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með A o.fl. að land austan Sólheimajökuls væri háð beinum eignarrétti allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Eystri-Sólheima. Varð ekki séð hvað mælti með því að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Hvítmögu ef Sólheimajökull setti því ekki landfræðileg takmörk, en ekki lágu fyrir gögn til að taka af skarið um hvort svo hefði verið þegar land var numið. Óumdeilt var að mörk sveitarfélaga og landsfjórðunga hefðu að fornu og nýju fylgt þeim farvegi, sem Jökulsá rann eftir fram að 18. öld, allt frá hafi til Mýrdalsjökuls. Ekki var talið að haldbær skýring gæti verið á því að mörkin hefðu verið dregin á þennan hátt en ekki að jaðri Sólheimajökuls ef Hvítmaga teldist ekki til eignarlands Ytri-Sólheima og að gegn þessu gæti ekki ráðið úrslitum að landsvæðið hefði í ýmsum heimildum frá 18. og 19. öld verið nefnt afréttur Ytri-Sólheima. Að framangreindu virtu var fallist á kröfur A o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. október 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms varð Sigrún Ragnheiður Ragnarsdóttir sameigandi stefnda Tómasar Ísleifssonar að jörðinni Ytri-Sólheimum III. Þá varð Þorsteinn Magnússon sameigandi stefndu Sigríðar Þorsteinsdóttur, Sigrúnar R. Þorsteinsdóttur, Hildigunnar Þorsteinsdóttur, Kristínar Þorsteinsdóttur og Ólafs Þorsteinssonar að jörðinni Ytri-Sólheimum IIIA. Hefur aðild að málinu verið breytt þessu til samræmis. Dómendur gengu á vettvang 30. apríl 2007. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum áfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þessara mála, sem varð nr. 6/2003, tók til Mýrdalshrepps. Svæðið, sem þar kom til úrlausnar, náði að vestan frá fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til austurs að mörkum Mýrdalshrepps og Skaftárhrepps, en til norðurs að nánar tilgreindum línum um Mýrdalsjökul og til suðurs að hafi. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti neðan við Skógafjall gegnum land jarða stefndu að Ytri-Sólheimum og áfram um Eystri-Sólheima, Fell, Holt, Álftagróf og Keldudal, en síðan að svokölluðum Stórhöfða, sem eigendur Péturseyjarjarða telja til réttinda yfir. Þaðan dró áfrýjandi kröfu sína um mörkin gegnum land Stóra-Dals, Neðri-Dals, Breiðuhlíðar, Fjóss, Kaldrananess, Stóru-Heiðar, Litlu-Heiðar, Kerlingardals I og II, Höfðabrekku, Reynisbrekku, Höfðabrekkuafréttar og Hjörleifshöfða, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og Mýrdalshreppur vegna Höfðabrekkuafréttar, andmæltu allir kröfu áfrýjanda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu suðurjaðri Mýrdalsjökuls eins og hann yrði á hverjum tíma. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu og eignarlanda á svæði þessu yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, en þó með þeirri undantekningu að tvö landsvæði, svokölluð Hvítmaga, sem stefndu töldu til réttinda yfir sem eigendur jarða að Ytri-Sólheimum, og fyrrnefndur Stórhöfði, væru þjóðlendur með nánar tilteknum merkjum. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Stefndu, sem vildu ekki una niðurstöðu hans fyrir sitt leyti, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Samhliða þessu máli er rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 448/2006, sem eigendur Péturseyjarjarða höfðuðu á hendur áfrýjanda vegna niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu gagnvart Stórhöfða. II. Landsvæðið, sem nefnt er Hvítmaga, er afmarkað að vestan af Jökulsá á Sólheimasandi frá upptökum hennar í jaðri Mýrdalsjökuls suður eftir Jökulsárgili að Sólheimajökli við mynni gilsins, en þaðan ræður sá jökull og síðan Mýrdalsjökull mörkum landsins í austur og norður uns komið er aftur að upptökum Jökulsár. Vestan við Hvítmögu er Skógafjall, sem eigendur jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga í Rangárþingi eystra kalla til eignarréttar yfir, en ágreiningur um mörk þjóðlendu á því svæði er til úrlausnar fyrir Hæstarétti í máli nr. 24/2007. Hvítmaga er á norðvestur horni landsins, sem stefndu telja að heyri óskipt til Ytri-Sólheimajarða í Mýrdalshreppi. Óumdeilt er að stefndu, ýmist eitt þeirra eða fleiri saman, séu þinglýstir eigendur þessara jarða, sem munu vera Ytri-Sólheimar I eða Sólheimakot, Ytri-Sólheimar II, Ytri-Sólheimar III, Ytri-Sólheimar IIIA, Ytri-Sólheimar IV, öðru nafni Framnes, Ytri-Sólheimar V, einnig nefnd Sólheimatunga, Ytri-Sólheimar VI og Sólheimahjáleiga. Land Ytri-Sólheimajarða nær að vestan að mörkum Mýrdalshrepps og Rangárþings eystra, þar sem áður voru mörk Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu og jafnframt hreppa og landsfjórðunga. Merkjum þar við land Eystri-Skóga er lýst af stefndu frá tilteknum steini ofan við fjöru, sem einnig sé fjörumark, norður eftir farvegi og síðan gili, sem Jökulsá á Sólheimasandi mun hafa runnið um á öldum áður, þar til komið sé að mynni gilsins móts við suðvestur jaðar Sólheimajökuls. Þaðan fari merkin norður um Fjallgil vestan Litlafjalls og síðan með fjallinu til austurs um Votugjá að Jökulsá, þar sem hún rennur eftir nyrðra Jökulsárgili. Ánni sé svo fylgt þar til norðurs á mörkum Hvítmögu og Skógafjalls til upptaka hennar í Mýrdalsjökli. Að austan mun land Ytri-Sólheimajarða liggja að Péturseyjarjörðum og Eystri-Sólheimum frá hafi til Mýrdalsjökuls, en ágreiningsefni málsins varða ekki þessi merki. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eru Mýrdalsjökull og Sólheimajökull þjóðlendur og ráðast mörk þeirra gagnvart landi Ytri-Sólheimajarða að norðan og vestan af stöðu jöklanna 1. júlí 1998. Þeirri niðurstöðu nefndarinnar er unað af öllum málsaðilum fyrir Hæstarétti. Ágreiningur er á hinn bóginn um hvort Hvítmaga með framangreindum merkjum heyri til eignarlands stefndu eða teljist þjóðlenda í afréttareign þeirra, svo sem óbyggðanefnd komst að niðurstöðu um. III. Samkvæmt Landnámabók nam Loðmundur hinn gamli land frá Hafursá vestur að Fúlalæk og var þess getið þar að sá lækur héti orðið Jökulsá á Sólheimasandi. Loðmundur hafi búið „í Loðmundarhvammi ok kallaði þar Sólheima“, en ekki var nánar greint frá mörkum landnáms hans. Í öðrum heimildum virðist fyrst vera rætt um jörðina í máldaga Þorláks biskups Þórhallssonar fyrir Maríukirkju á Sólheimum, sem talinn er frá árinu 1179, en samkvæmt honum átti kirkjan þar hálft land, sem ekki var lýst nánar. Það sama kom fram í máldaga Jóns biskups Indriðasonar fyrir kirkjuna frá 1340 og Gíslamáldaga frá því um 1570. Í máldaga Jóns biskups Halldórssonar fyrir Maríukirkju að Miðbæli undir Eyjafjöllum, sem talinn er frá árinu 1332, var þess getið að hún ætti „gelldfiar rekstur j huitmagafell“ og var það endurtekið í yngri máldögum fyrir þá kirkju frá því um 1371 og 1570. Af gögnum málsins verður ekki séð að heimildir séu um uppruna þessara réttinda kirkjunnar að Miðbæli í Hvítmögu eða afdrif þeirra eftir gerð síðastnefnds máldaga. Eigendur og ábúendur Ytri-Sólheima gerðu lögfestu 3. júní 1789, þar sem merkjum jarðarinnar var lýst meðal annars með eftirfarandi orðum: „Landamerkin eru ad vestannverdu Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“. Í vitnisburði frá 18. desember 1792 greindi Jón Guðmundsson frá því að hann hefði selt Sveini Alexanderssyni og Eyjólfi Alexanderssyni „allt þad eg atte i Jördunne Ϋtre Sólheimumm“, en „effter þui j á minnstu Brefe eru ei á Nafn nefnd þau Jtök sem Ϋtre Solheimumm fÿlgia, verd eg á þad ad minnast svo Kaupendur vite hvad þeir meiga med friálsu bruka og er þad fÿrst Gield Fiár og Lamba Afriettur kallad Hvÿtmaga“. Fyrir liggur að umráðamaður Eystri-Skóga gerði lögfestu 24. apríl 1796, þar sem merkjum jarðarinnar til austurs mun hafa verið lýst á þann hátt að þau réðust af Jökulsá. Sami maður gerði yfirlýsingu 26. mars 1799 um ógildingu þessarar lögfestu, enda hafi hann sökum ókunnugleika gengið með henni á land Sólheima. Neðan við þessa yfirlýsingu var á sama skjali bætt við lýsingu á vesturmörkum Ytri-Sólheima, sem var undirrituð 27. maí 1799 meðal annars af áðurnefndum Sveini Alexanderssyni og Eyjólfi Alexanderssyni. Þar var lýst steini, sem réði mörkum í fjöru, en „frá nefndum Fjöru Marksteini ad sunnann rædur Jökuls Ár gamle Farvegur, upp med Öldu mille Skógaheide og Hestaþíngs Háls nordur ad Jokle.“ Samkvæmt því, sem komið hefur fram í málinu, munu eigendur Ytri-Sólheima og Eystri-Sólheima hafa undirritað skjal 10. júní 1865, þar sem vesturmörkum fyrrnefndu jarðarinnar var lýst á sama hátt og í áðurnefndri lögfestu 3. júní 1789. Þá er þess að geta að eigendur Ytri-Skóga og Ytri-Sólheima gerðu markalýsingu 14. júní 1885, þar sem sagði að „mark milli afrjettanna, ytri Skóga hverra afrjettur kallaður er Skógafjall, og ytri Sólheima, sem kallaður er Hvítmaga, er Jökulsárgil, sem Jökulsá rennur nú framúr, og hefur runnið svo lengi sem elstu menn muna til.“ Loks skráðu eigendur Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima landamerki jarðanna 9. nóvember 1885, þar sem tilgreint var að þau réðust við hafið af steini, sem hafður væri fyrir fjörumark, en „úr honum er bein lína í Jökulsárgil, svo ræður gilið upp undir svonefnt Skóga-fjall þá liggur merkjalínan austur úr votugjá, fyrir framan Skóga-fjall og austur í gilgljúfrið sem er á milli Hvítmögu og Skógafjalls, svo ræður áin sem er í síðastnefndu gljúfri marki norður í jökul.“ Í jarðamati frá 1804 var um Ytri-Sólheima greint frá því að „Jorden har Afret eller fraliggende Sommer Græsgang for 240 golde Faar“, en ekki var tiltekið nánar hvar þetta væri. Í gerðabók jarðamatsnefndar frá 1849 var á hinn bóginn tekið fram að „afrétt í svonefndri Hvítmögu á jörðin nægan fyrir sig“. Í báðum þessum heimildum var getið um engja- eða mýrarítak, sem Ytri-Sólheimar ættu í landi Hvols í Dyrhólahreppi. Deilur virðast hafa risið um það ítak, svo og um réttindi, sem eigendur Hvols töldu sig eiga til upprekstrar í Hvítmögu, en af gögnum málsins verður ekki ráðið hvernig þau réttindi kunna að hafa stofnast. Sátt var gerð um þennan ágreining 4. október 1865, þar sem ákveðið var að „Sólheimíngar afsala Hvola mönnum allri hálfri Hvítmögu ... en þar á móti afsala Hvola menn Sólheimíngum hálfri Sólheima mýri til slægna“. Þrátt fyrir þessa sátt reis á ný ágreiningur um upprekstur í Hvítmögu, sem lokið var 21. apríl 1900 með annarri sátt sama efnis. Eigendur Hvolsjarða og Ytri-Sólheimajarða gerðu loks samning 5. júlí 1922 „um þau ítök, sem fylgt hafa eignarjörðum vorum“, en þau væru annars vegar ítak þeirra fyrrnefndu, sem væri „upprekstur í Hvítmögu í Sólheimalandi“, og hins vegar þeirra síðarnefndu, „slægja í Sólheimamýri í Hvolslandi.“ Í samningnum var kveðið á um að þessi réttindi hvorra um sig féllu niður án frekara endurgjalds. IV. Í áðurgreindu landamerkjabréfi frá 9. nóvember 1885, sem gert var af eigendum Eystri-Skóga og Ytri-Sólheima, var merkjum jarðanna lýst þannig að þau væru í beinni línu frá tilteknum steini í fjöru að syðra Jökulsárgili, sem Jökulsá á Sólheimasandi rann áður eftir, að Skógafjalli til norðurs réði gilið svo merkjum, sem færu eftir það í austur fyrir framan fjallið um Votugjá í nyrðra Jökulsárgil, en þaðan lægju merkin um ána í gilinu allt norður í Mýrdalsjökul. Eftir þessari lýsingu er Hvítmaga innan merkja Ytri-Sólheimajarða. Þetta landamerkjabréf var gert í samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882, áritað af eigendum jarðanna, sem áttu land saman, þinglesið og fært í landamerkjabók. Það hefur því sönnunargildi um mörk eignarlands Ytri-Sólheimajarða. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ekki var á valdi þeirra, sem stóðu að landamerkjabréfinu, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Gegn andmælum áfrýjanda nægir landamerkjabréfið því ekki eitt og sér til að sanna beinan eignarrétt stefndu að Hvítmögu, heldur verða önnur atriði að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Er þetta í samræmi við það, sem ítrekað hefur verið í dómum Hæstaréttar í málum varðandi mörk þjóðlendna og eignarlanda, sbr. meðal annars dóm í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796. Í greinargerð um rannsókn sérfræðings, sem gerð var að tilhlutan óbyggðanefndar, er staðháttum og gróðurfari á svæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að neðanverðar Sólheimaheiðar séu aflíðandi upp undir jökulrönd og séu þar víðáttumiklar valllendisbrekkur. Víða séu heiðarnar rofnar eftir uppblástur, en milli rofabarða sé land að nokkru mosagróið að nýju. Þegar ofar dragi taki við mosaþembugróður, gjarnan með grösum og störum, og sé það allgott beitarland, en þegar lengra sé haldið verði gróður einsleitari. Heiðarnar séu að jafnaði hálfgrónar upp undir 400 m hæð, en eftir það verði gróður gisnari og hverfi víða í 600 til 700 m hæð. Hvítmaga sé hálfgróið fjalllendi í 300 til 900 m hæð og gróðurfar þar svipað og áður var lýst. Af öðrum gögnum málsins verður ráðið að syðsti hluti Hvítmögu er í tæplega 10 km fjarlægð frá hafi í beinni loftlínu og er þetta landsvæði mest um 8 km að lengd til Mýrdalsjökuls og um 2 km að breidd. Frá bæjarstæði þeirrar af jörðum stefndu, sem næst er Hvítmögu, eru um 5½ km í beinni loftlínu þangað. Þótt engar heimildir séu í málinu um að byggð hafi nokkru sinni verið á þessu landi eða það haft til teljandi annarra nota en beitar fyrir búfénað mæla hvorki staðhættir né gróðurfar gegn því að það hafi verið numið, að minnsta kosti að einhverju leyti, og beinn eignarréttur þannig stofnast að því. Eins og aðstæður eru nú nær Sólheimajökull til suðurs úr Mýrdalsjökli og síðan í vestur fast að merkjum Ytri-Sólheimajarða við land Eystri-Skóga, eins og þeim er lýst í fyrrgreindum heimildum. Jökullinn skilur Hvítmögu nær alveg frá öðru landi, sem stefndu telja til réttinda yfir. Í greinargerð um jökla og jökulbreytingar í Mýrdal, sem gerð var fyrir óbyggðanefnd, kemur meðal annars fram að Sólheimajökull sé frábrugðinn flestum öðrum jöklum hér á landi, því gagnstætt honum hafi þeir verið miklu minni við landnám en nú er, en líklegast sé að sérstaða hans stafi af eldgosum í Kötlu, Kötluhlaupum og landslagsbreytingum á eldstöðinni. Getið er í greinargerðinni um rannsóknir Þorvalds Thoroddsen á sporðum Mýrdalsjökuls og Sólheimajökuls sumarið 1893, en hann hafi „haft upplýsingar um breytingar á sporði Sólheimajökuls sem ekki eru allar tilgreindar í ritum hans. Árið 1783 náði jökulsporðurinn ekki fram fyrir kjaft Jökulsárgils og rann Jökulsá þá ekki undir jökul heldur beint fram úr gilinu. Þorvaldur getur ekki heimildar fyrir þessu en greinilegt er af lýsingu Jóns Steingrímssonar frá 1788 ... að þá var Sólheimajökull miklu styttri en tæpri öld áður. Þá hefur verið gengt af sandinum upp í Hvítmögu ... eins og síðar varð í nokkur ár upp úr miðri 20. öld. Árið 1860 stóð jökulsporðurinn miklu framar, stíflaði gilið og huldi Jökulhaus. Þorvaldur segir jökuljaðarinn 1893 hafa hopað mikið frá því 1860.“ Einnig er greint frá því að Sólheimajökull hafi hopað alls um 1 km frá 1930 til 1969, gengið síðan fram um 500 m á næsta aldarfjórðungi, en hopað ört eftir það. Eftir gögnum málsins er elsta heimildin um vesturmörk Ytri-Sólheimajarða í áðurgreindri lögfestu 3. júní 1789. Merkin voru þar sögð vera „Jökulsáar gamli Farvegur frá Sjó og nordurí Jökul“. Í málinu er deilt um hvort jökullinn, sem hér um ræðir, hafi verið Mýrdalsjökull, svo sem stefndu halda fram, eða Sólheimajökull, sem áfrýjandi telur að átt hafi verið við. Samkvæmt þeim heimildum um jökla á svæðinu, sem að framan er getið, virðist Sólheimajökull hafa náð talsvert skemur niður á láglendi til vesturs og suðurs á þeim tíma, sem lögfesta þessi var gerð, en síðar varð. Ef þá hefur verið gengt af láglendi norður í Hvítmögu án þess að jökullinn hafi þar verið til fyrirstöðu getur þessi lýsing merkjanna ekki hafa endað í Sólheimajökli til norðurs. Það gætu þau reyndar heldur ekki gert eins og staðhættir eru nú, enda er sporður jökulsins í nokkurri fjarlægð austan við norðurenda Jökulsárgilsins syðra. Orðalag lögfestunnar um gamlan farveg Jökulsár getur í einu lagi tekið til syðra Jökulsárgils, sem áin mun hafa hætt að renna eftir kringum árið 1690, og nyrðra gilið, sem áin mun um ómunatíð hafa verið í, eins og nú er. Fyrrgreind yfirlýsing 27. maí 1799, sem eigendur Ytri-Sólheima virðast hafa staðið að og rituð var á sama skjal og yfirlýsing umráðamanns Eystri-Skóga um afturköllun lögfestu hans frá 24. apríl 1796, lýsir merkjunum með svipuðu orðalagi. Eins og skjal þetta var úr garði gert má ætla að sammæli hafi þá verið um þessi merki jarðanna. Þegar þetta allt er virt hníga rök að því að endamörk landamerkjanna, sem greint var frá í þessum skjölum, hafi verið í Mýrdalsjökli en ekki Sólheimajökli. Í úrskurði óbyggðanefndar var fallist á með stefndu að land austan Sólheimajökuls væri háð beinum eignarrétti þeirra allt til Mýrdalsjökuls og vesturmerkja Eystri-Sólheima. Að því er varðar gróðurfar og staðhætti að öðru leyti verður ekki séð hvað mæli með að litið verði svo á að staðnæmst hefði verið við landnám þegar komið var að Hvítmögu ef Sólheimajökull hefur þá ekki sett því landfræðileg takmörk. Ekki liggja fyrir nein gögn til að taka af skarið um hvort svo hafi verið þegar land var numið. Óumdeilt er í málinu að mörk sveitarfélaga og landsfjórðunga hafi að fornu og nýju fylgt þeim farvegi, sem Jökulsá rann eftir fram að 18. öld, allt frá hafi til Mýrdalsjökuls. Engin haldbær skýring getur verið á því að mörkin hafi verið dregin á þennan hátt en ekki að jaðri Sólheimajökuls ef Hvítmaga, sem um aldir var háð ítaksréttindum kirkju í næsta landsfjórðungi að minnsta kosti frá því á 14. öld, taldist ekki til eignarlands Ytri-Sólheima. Gegn þessu getur ekki ráðið úrslitum að Hvítmaga hafi í ýmsum áðurgreindum heimildum frá 18. og 19. öld verið nefnd afréttur Ytri-Sólheima. Að öllu þessu athuguðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Andrínu Guðrúnar Erlingsdóttur, Benedikts Bragasonar, Einars Guðna Þorsteinssonar, Tómasar Ísleifssonar, Sigrúnar Ragnheiðar Ragnarsdóttur, Þrastar Óskarssonar, Einars Þorsteinssonar, Eyrúnar Sæmundsdóttur, Óskars Sigurðar Þorsteinssonar, Sigríðar Þorsteinsdóttur, Sigrúnar R. Þorsteinsdóttur, Hildigunnar Þorsteinsdóttur, Kristínar Þorsteinsdóttur, Þorsteins Magnússonar, Ólafs Þorsteinssonar, Elínar Einarsdóttur og Magnúsar Þórs Snorrasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 14. júlí 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september s.l. Stefnendur eru Andrína Guðrún Erlingsdóttir kt. 220571-4599 og Benedikt Bragason kt. 030963-5399, Ytri- Sólheimum I, Mýrdalshreppi, eigendur Ytri-Sólheima I (Sólheimakots), Einar Guðni Þorsteinsson kt. 061258-5749, Ytri-Sólheimum II, Mýrdalshreppi, eigandi Ytri-Sólheima II, Tómas Ísleifsson kt. 030748-2769, Ytri-Sólheimum III, eigandi Ytri-Sólheima III, Þröstur Óskarsson kt. 300363-7849, Framnesi, Mýrdalshreppi, eigandi Ytri-Sólheima IV (Framnes), Einar Þorsteinsson kt. 310828-3279 og Eyrún Sæmundsdóttir kt. 060634-7699, Sólheimatungu, Mýrdalshreppi, eigendur Ytri-Sólheima V (Sólheimatungu), Óskar Sig. Þorsteinsson kt. 291266-3719, Ytri-Sólheimum VI, Mýrdalshreppi, eigandi Ytri-Sólheima VI, Sigríður Þorsteinsdóttir kt. 220441-2299, Álfkonuhvarfi 29, Kópavogi, Sigrún R. Þorsteinsdóttir kt. 260245-3179, Þýskalandi, Hildigunnur Þorsteinsdóttir kt. 020246-3249, Vesturási 32, Reykjavík, Kristín Þorsteinsdóttir kt. 120348-3379, Eyjabakka 6, 109 Reykjavík, og Ólafur Þorsteinsson, kt. 180450-4919, Eystri-Sólheimum, Mýrdalshreppi, eigendur Ytri-Sólheima IIIA, og Elín Einarsdóttir kt. 080367-4069 og Magnús Þór Snorrason kt. 180666-4279, Sólheimahjáleigu, eigendur Sólheimahjáleigu. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 6/2003: Mýrdalshreppur, frá 10. desember 2004, að því er varðar þjóðlendu á landsvæði sem nefnt er Hvítmaga og er innan neðangreindra marka: Frá upptökum Fúlalækjar (Jökulsár á Sólheimasandi), við suðvestanverðan Mýrdalsjökul, fylgir línan ánni þangað sem hún rennur undir Sólheimajökul. Frá þeim punkti fylgir línan vesturjaðri Sólheimajökuls norður að Mýrdalsjökli og svo jaðri Mýrdalsjökuls að upptökum Fúlalækjar. Þá er krafist viðurkenningar á því að á Hvítmögu innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda. Við meðferð málsins var fallið frá þeirri kröfu stefnenda að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í ofangreindu máli að því er varðar mörk lands Ytri–Sólheima og Eystri-Sólheima gagnvart þjóðlendu á jökli og jafnframt var fallið frá þeirri kröfu að mörk lands stefnenda frá upptökum Fúlalækjar til upptaka Klifanda gagnvart þjóðlendu á Mýrdalsjökli, Sólheimajökli og Klifurárjökli yrði við jökuljaðar eins og hann er á hverjum tíma. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 17. febrúar s.l. Dómkröfur stefnda eru þær að staðfestur verði úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 6/2003 hvað varðar eignarréttarlega stöðu svonefndrar Hvítmögu vestan Sólheimajökuls, sem þjóðlendu og stefndi þannig sýknaður af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Málavextir. Málavöxtum er þannig lýst í stefnu að land Sólheimajarða nái allt frá sjó í suðri til jökuls í norðri og afmarkist að vestan af sýslumörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu sem séu í gömlum farvegi vestan við Jökulsá á Sólheimasandi, vestur fyrir Litla-fjall, sem sé neðan Skógafjalls, eftir Votugjá að Jökulsá þar sem hún renni undir Sólheimajökul og um Jökulsárgil til Mýrdalsjökuls og að austan af landamörkum Péturseyjarjarða, skammt vestan Péturseyjar, og af landamörkum Eystri-Sólheima. Mörk Ytri-Sólheima og Eystri-Sólheima séu um læk í Merkigili og frá upptökum lækjarins á Sólheimaheiði sé markið til hánorðurs í jökul, en úr því að lækurinn kemur niður á aurinn á jafnsléttu sé markið bein sjónhending úr fossinum í Merkigili suður í Eyjarhólm og sé varða hlaðin í Merkiaur í þeirri stefnu þar sem komi saman mark í milli Péturseyjar og Ytri-Sólheima og fossarnir í Merkigili beri saman. Landið sé allt samfellt og allt í óskiptri sameign en aðeins lítill hluti þess sé skiptur, þar sem Ytri-Sólheimabæirnir standi á Sólheimanesi. Sólheimajökull skríði langt suður í landið og loki af beitarland á og við Hvítmögu en það hafi þó ekki komið í veg fyrir að fé hafi gengið yfir jökulsporðinn enda auðveldur yfirferðar og ekki breiður. Sólheimaland hafi numið Loðmundur gamli en í Landnámu standi: „Loðmundr enn gamli nam land milli Hafrsár ok Fúlalækjar, sem fyrr er ritat; þat er þá hét Fúlalækr, er nú kölluð Jökulsá á Sólheimasandi, er skilr landsfjórðunga“. Sé þessi texti skilinn eins og hann er skrifaður sé ljóst að ritari Landnámu hafi talið að allt land sunnan Mýrdalsjökuls milli Hafursár og Jökulsár hafi verið numið af Loðmundi. Ekki sé til þinglýst landamerkjaskrá fyrir Ytri-Sólheima en aftur á móti sé til þinglesin landamerkjaskrá Ytri-Skóga frá 9. nóvember 1885 en í henni komi eftirfarandi fram: Allir eigendur og ábúendur Ytri-Sólheima muni hafa undirritað skrána til samþykkis. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafi verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og kröfðust viðurkenningar á því að allt land Ytri-Sólheima innan þinglýstra merkja væri eignarland þeirra, þar á meðal Hvítmagan. Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur í Mýrdalshreppi sem mál nr. 6/2003. Í úrskurði óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli segir að óbyggðanefnd telji að allt land Ytri-Sólheima að jökli sé eignarland en ekki þjóðlenda en nefndin taldi Hvítmöguna ekki innan eignarlandsins og vera þjóðlendu. Í úrskurði óbyggðanefndar segir m.a.: „Í lögfestu Ytri-Sólheima frá 1689 er vesturmerkjum lýst um Jökulsár gamla farveg frá sjó og norður í jökul. Sem að framan greinir telur óbyggðanefnd eðlilegt að líta svo á að hér sé átt við Sólheimajökul. Með vísan til þessa telur óbyggðanefnd að skilja verði lögfestuna svo að Hvítmaga falli samkvæmt henni utan við eiginleg landamerki jarðarinnar“. Þá segir einnig: „Þegar fjallað er um Hvítmögu í heimildum er það í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Það bendir ekki til þess að litið hafi verið á Hvítmögu sem hluta af landi Ytri-Sólheima. Þá liggja engin gögn fyrir um að Hvítmaga hafi nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé. Enn fremur liggur ekkert fyrir um hvenær eða hvernig til réttinda Ytri-Sólheima yfir þessu landsvæði var stofnað, en sem að framan greinir er Hvítmögu getið sem afréttar Maríukirkjunnar á Miðbæli í elstu heimildum. Stefnendur undu ekki þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 6/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. Stefnendur segjast höfða mál þetta með stoð í 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur halda því fram að land þeirra, sem kallað er Hvítmaga, sé eignarland í skilningi 1. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998 þar sem eignarland er skilgreint þannig að það sé landsvæði þar sem eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma. Þjóðlenda sé hins vegar landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Það hafi því ekki verið rétt af óbyggðanefnd að telja ofangreint landsvæði þjóðlendu. Stefnendur telja að Hvítmaga hafi verið hluti Landnáms Loðmundar gamla en það náði milli sjávar og jökuls allt frá Jökulsá í Jökulsárgili til Hafursár. Eignarréttur hafi þannig stofnast við landnám og er ekki hægt að ætla annað en það hafi verið fullkominn eignarréttur. Engin rök séu fyrir því að ætla að hluti lands, sem var á einni hendi um aldir, hafi verið skilinn frá og talinn einungis undirorpinn afnotarétti. Slíkt væri hugsanlegt ef um almenning eða samnotaafrétt margra jarða eða heillar sveitar væri að ræða, sem sé ekki í þessu tilviki. Stefnendur telja að þinglýstar heimildir beri með sér að Hvítmaga hafi verið hluti Sólheimalands skv. fyrrgreindum þinglýstum landamerkjaskrám og lögfestum og óbyggðanefnd hafi ranglega ályktað að Jökulsárfarvegur hinn gamli sé þar sem Sólheimajökull er nú. Jökulsárfarvegur gamli sé einmitt þar sem er Jökulsárgil en þar hafi Jökulsá runnið úr Mýrdalsjökli og þar séu mörk Skógafjalls og Hvítmögu. Ef menn hafi ætlað að mörk eignarlands Sólheima hafi verið við eða á Sólheimajökli, hefði þess örugglega verið getið í landamerkjalýsingum. Sýslumörk hafi ætíð verið sett um Jökulsárgil og þau hafi verið miðuð við landamerkjalýsingar. Þá hafi það verið um ómunatíð skilningur landeigenda beggja vegna Jökulsárgils að þar væru mörk Skógajarða og Ytri-Sólheima. Í úrskurði óbyggðanefndar sé lítið gert úr landamerkjaskrá Ytri-Skóga frá 1885 sem geti þó haft afgerandi þýðingu við túlkun á því hvar vesturmörk Ytri-Sólheimalands eru. Beri að gæta sérstaklega að lýsingunni: „...þá liggur merkjalínan austur úr Votugjá, fyrir sunnan Skógafjall og austur í gilgljúfrið sem er á milli Hvítmögu og Skógafjalls, svo ræður áin sem er í síðastnefndu gljúfri marki norður í jökul“. Þarna sé Jökulsárgil ofar sporði Sólheimajökuls talið vera á landamerkjum og eigendur Ytri-Sólheima undirrita landamerkjaskrána til staðfestingar. Engu breyti þótt skömmu síðar hafi eigendur Ytri-Skóga og Ytri-Sólheima lýst þessum merkjum sem merkjum á milli afrétta sinna. Það segi aðeins til um notkun en ekki eignarrétt og augljóst að engir aðrir en eigendur Ytri-Sólheima hafi verið eigendur afréttarins. Stefnendur telja lögfestuna fyrir Ytri-Sólheima frá 1789 hafa heilmikla þýðingu um eignarrétt Sólheima. Merkjum sé lýst þannig að merkin séu eftir Jökulsá „norður í jökul“ sem bendi til þess að átt sé við að þau séu allt til upptaka Jökulsár í Mýrdalsjökli. Þá sé hvergi minnst á Hvítmögu sérstaklega, sem bendi til þess að hún sé innan marka eignarlandsins. Þá telja stefnendur makaskipti Hvolajarða og Sólheimajarða á beitarlandi í Hvítmögu og slægjulandi í Sólheimamýri í Hvolalandi staðfesta ótvíræðan eignarrétt Sólheimajarða á Hvítmögu. Þessi makaskipti hafi þjónað gagnkvæmum hagsmunum Hvolajarða og Sólheima, Hvolajarðir hafi vantað upprekstur í heiðaland og Sólheimajarðir skort slægjur á mýrlendi. Tilvist ítaks á sínum tíma bendi fremur fremur til þess að svæði það sem ítakið er á sé eða hafi einhvern tíma verið eignarland. Komi þetta fram í úrskurðum óbyggðanefndar og svo í þeim dómum sem gengið hafi um þjóðlendur. Ekki sé um afréttarítak að ræða, þ.e. rétt jarðar til upprekstrar á afrétt, ella hefðu Hvolamenn ekki þurft að leita samninga eða hafa makaskipti á réttindum. Sólheimajarðir hafi fengið slægjur í eignarlandi Hvolajarða og ætla megi að makaskiptin næðu til sambærilegra réttinda. Ekki ráði úrslitum í máli þessu þótt víða í heimildum sé notað orðið afréttur um landið í Hvítmögu. Afréttur geti verið heimaafréttur og ekki eingöngu notaður til sumarbeitar sauðfjár. Þá ráði ekki úrslitum um eignarhald þótt land sé aðeins notað til sumarbeitar eins og fram sé komið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004: „Að undanteknu landinu næst þessum hreppamörkum er svæðið norðan kröfulínu aðaláfrýjanda, þegar litið er til þess í heild, ekki svo hálent eða gróðursnautt að það geti talist hafa sett landnámi einhver augljós mörk. Í ljósi þessa verður ekki lagt á stefndu að sýna frekar fram á það en gert hefur verið að land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda hafi almennt verið numið þannig að það hafi verið nýtt með öðrum hætti en til takmarkaðra afnota yfir sumarmánuðina eins og aðaláfrýjandi heldur fram að hafi verið. Geta úrslit málsins ekki ráðist af skorti á sönnun um þetta atriði“. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi vísar til heimilda um landnám og heldur því fram að afmörkun kröfulínu gagnvart Hvítmögu fylgi landnámsmörkum, en ekki þurfi nám til þess að geta nýtt land til beitar og því hverfandi líkur á að land utan byggðar hafi verið numið. Er á því byggt að afréttarlönd séu að meginstefnu til utan eignarlanda og sé hið umdeilda svæði hálendissvæði, sem sé landfræðilega aðskilið frá þeim jörðum sem það hafi nýtt. Séu engar heimildir til um að svæðið sé eða hafi verið hluti af eignarjörð. Þannig hafi Ólafskirkja að Ásólfsskála, Maríukirkjan á Miðbæli og Hvoll talið til réttinda þar á undan Ytri-Sólheimingum. Sé landið þannig dæmigert afréttarland í þjóðlendu og bendir stefndi á landamerkjabréf frá 14. júní 1885 þar sem lýst sé mörkum milli afréttannaytri Skóga hverra afréttur er kallaður Skógarfjall, og ytri Sólheima, sem kallaður er Hvítmaga. Á tíma Grágásar og Jónsbókar hafi enginn vafi leikið um á um hvað geldfjár- og lambaafréttur merkti. Það hafi verið sumarbeitilönd tilheyrandi ákveðnum jörðum eða kirkjum og hafi verið undirorpin óbeinum eignarrétti. Í tilefni af Hæstaréttardómi um þjóðlendur í Biskupsstungum skerpir stefndi á atriðum sem byggt hafi verið á í þjóðlendumálum og Hæstiréttur virðist taka undir að því er varði hálendið milli Laugardalsafréttar og Úthlíðar. Þar sé t.d. lögð áhersla á að land í mikilli hæð yfir sjó og illa gróið sé ólíklegt til að vera eignarland. Það liggi fyrir að Hvítmaga sé gróðurlítið hálendi með jökul á aðra hlið og landfræðilega ekki tengt landi stefnenda, þótt styst sé þangað en til annars undirlendis. Stefndi byggir á þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að af hálfu eigenda Ytri-Sólheima hafi ekki verið sýnt fram á að Hvítmaga væri eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á landinu eins og notkun þess hafi verið háttað. Þá leiði rannsókn óbyggðanefndar enn fremur til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu, eigendur Ytri-Sólheimajarða, þá kröfu fyrir nefndinni að allt land Ytri-Sólheima, þar á meðal Hvítmagan væri eignarland þeirra. Mál, sem varðaði svæði í Mýrdalshreppi, var rekið sem mál nr. 6/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá hluti Mýrdalsjökuls, sem til meðferðar var í málinu, þ.e.a.s. Hvítmaga og Stórhöfði, teldist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Er nánari grein gerð fyrir afmörkun þessa landsvæðis í úrskurðarorði. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að hlutar framanlýsts landssvæðis, þ.e. Hvítmaga og Stórhöfði, væru í afréttareign og var Hvítmaga talin í afréttareign eigenda Ytri-Sólheima, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laganna. Er landsvæðið að því er Hvítmögu varðar þannig afmarkað í úrskurðarorði: Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 6/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Hvítmaga sé þjóðlenda í afréttareign stefnenda, eigenda Ytri-Sólheimajarða. Stefnendur krefjast þess að á Hvítmögu innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda en fallist er á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að mörk lands stefnenda frá upptökum Hafursár til upptaka Lambár gagnvart þjóðlendu á Mýrdalsjökli verði við jökuljaðar eins og hann er á hverjum tíma. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Ekki virðist því ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Í Landnámu kemur fram að Loðmundur gamli hafi numið land milli Hafursár og Fúlalækjar, en Fúlilækur mun nú vera Jökulsá á Sólheimasandi. Stefnendur halda því fram að Hvítmagan hafi verið hluti þessa landnáms Loðmundar. Hafi fullkominn eignarréttur stofnast við landnám og engin rök fyrir hendi sem bendi til þess að hluti lands, sem verið hafi á einni hendi um aldir, hafi verið skilinn frá og einungis undirorpinn afnotarétti. Stefndi heldur því hins vegar fram að kröfulína íslenska ríkisins fylgi landnámsmörkum og byggir á því að ekki hafi þurft nám til þess að geta nýtt land til beitar og því hverfandi líkur á að land utan byggðar hafi verið numið. Er á því byggt að meginstefnu til að afréttarlönd séu utan eignarlanda. Fram er komið í málinu að eigendur Ytri-Sólheimajarða hafi um aldir nýtt Hvítmögu til beitar og þá hefur verið lýst hér að framan deilum og síðar samningum eigenda Hvola- og Ytri-Sólheimajarða um gagnkvæma nýtingu beitarlands á Hvítmögu og slægjulands í Sólheimamýri. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Frá bæjarstæði Ytri-Sólheimajarða að suðurodda Hvítmögu er bein loftlína um 5-6 km, en Sólheimajökull rýfur tengsl jarðanna við hið umdeilda landsvæði. Er skriðjökullinn u.þ.b. 1 km að breidd og skríður til suðurs og síðan til suðvesturs úr Mýrdalsjökli, u.þ.b. 7-8 km. Í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar í málunum nr. 1-7/2000 og 1-5/2001 er komist að þeirri niðurstöðu að tilvist ítaks bendi fremur til þess að svæði það sem ítakið sé á sé eða hafi einhvern tíma verið eignarland. Nefndin telur hins vegar að hér sé um svonefnt afréttarítak að ræða, þ.e. rétt jarðar til upprekstrar á afrétt, sem tilheyri annarri jörð. Geti slík ítök verið hvort heldur sem er í afréttum sem undirorpnir séu beinum eignarrétti eða afréttum sem séu í afréttareign. Óbyggðanefnd taldi ekki unnt að útiloka að Hvítmaga sé innan upphaflegs landnáms á þessu svæði eða hafi á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti, en ekkert liggi fyrir um hvernig Ytri-Sólheimajarðir séu að þessu landsvæði komnar. Þá telur nefndin að fyrirliggjandi gögn bendi heldur til afréttareignar en beins eignarréttar, enda liggi engin gögn fyrir um að Hvítmaga hafi nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Samkvæmt framangreindum heimildum er ljóst að eigendur Ytri-Sólheimajarða eiga afrétt í Hvítmögu en ekki aðrar jarðir þar í grennd. Áður var lýst deilumálum Hvolsmanna og eigenda Ytri-Sólheimajarða en eftir að þeim lauk var það ekki fyrr en eftir setningu þjóðlendulaga og með kröfulýsingu fjármálaráðherra í framhaldi af því árið 2001 að efast var um eignarhald stefnenda á Hvítmögu. Fallast ber á það með óbyggðanefnd að líkur bendi til að Hvítmaga sé innan upphaflegs landnáms í Mýrdal og hafi þannig orðið undirorpin beinum eignarrétti. Að mati dómsins mælir sú staðreynd að þetta svæði hafi aldrei verið nýtt til annars en beitar ekki gegn því að það geti verið undirorpið beinum eignarrétti stefnenda. Þá verður ekki talið að gróðurfar eða staðhættir mæli því í gegn, en Hvítmagan er hálfgróið fjalllendi í 300-900 metra hæð yfir sjávarmáli, gróin mosagróðri neðst, mosaþembugróðri er ofar dregur, en í 600-700 metra hæð hverfur gróður með öllu. Fyrir óbyggðanefnd gerði stefndi þá kröfu að landsvæði frá mörkum Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu neðan við Skógafjall í punkt í 467 metra hæð á Sjónarhóli yrði talin þjóðlenda, en á þessu svæði er Hvítmagan öll, Hrossatungur, Lambaskarð, Lakaland allt og Lakalandsgil, Ytri-Heiði, Sólheimaheiði og annað fjalllendi næst jökli. Að því er norðurmörk Ytri-Sólheima gagnvart Mýrdalsjökli varðaði taldi óbyggðanefnd að skýr lýsing landamerkja í jökul að vestan- og austanverðu í öllum fyrirliggjandi heimildum um merki jarðarinnar bendi til þess að litið hafi verið svo á að merki hennar næðu að jökli. Hafi jökullinn afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Byggir nefndin á því að landamerkjum Ytri-Sólheima, Eystri-Skóga, Eystri Sólheima og Péturseyjar sé rétt lýst í framangreindum landamerkjabréfum, þau hafi verið þinglesin, færð í landamerkjabók og á þeim byggt um merki jarðanna án athugasemda yfirvalda eða nágranna. Það var því álit nefndarinnar að þessi landamerkjabréf ásamt eldri heimildum um afmörkun Ytri-Sólheima yrðu lögð til grundvallar um merki jarðarinnar. Hins vegar skildi nefndin framangreindar heimildir svo að Hvítmaga væri sérstakt landsvæði, utan við eiginleg landamerki Ytri-Sólheima. Varð niðurstaða nefndarinnar því sú að ekki hafi verið sýnt fram á það af hálfu stefnda að land innan tilgreindra landamerkja Ytri-Sólheima, þ.e.a.s. að frátalinni Hvítmögu, sé þjóðlenda og hafi rannsókn nefndarinnar leitt í ljós að þar sé um eignarland að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. þjóðlendulaga. Óbyggðanefnd kemst að þeirri niðurstöðu að leggja verði þann skilning í lögfestuna frá 1789, þar sem lýst er vesturmerkjun Ytri-Sólheima gagnvart Eystri-Skógum og segir að landamerkin séu að vestanverðu frá sjó og norður í jökul „Jökulsár gamli Farvegur“, að átt sé við Sólheimajökul þegar talað er um hinn gamla farveg Jökulsár. Þá fjallar nefndin um yfirlýsinguna frá 1799 um mörk Eystri-Skóga gagnvart Ytri-Sólheimum, þar sem segir að Jökulsár gamli farvegur ráði upp með Öldu milli Skógaheiðar og og Hestaþingsháls norður að jökli. Telur nefndin hér átt við Sólheimajökul. Þá getur nefndin um landamerkjabréf Eystri-Skóga frá 1885, en þar er merkjum Eystri-Skóga og Skógafjalls gagnvart Ytri-Sólheimum og Hvítmögu lýst úr fjörumörkum beina línu í Jökulsárgil, svo um gilið upp undir svonefnt Skógafjall en þá liggur merkjalínan austur úr Votugjá, fyrir framan Skógafjall og austur í gilgljúfrið sem er á milli Hvítmögu og Skógafjalls, svo ræður áin, sem er í síðastnefndu gljúfri, marki norður undir jökul. Þegar virt er niðurstaða óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu Ytri-Sólheima að Hvítmögu frátalinni er það álit dómsins að eignarréttarleg staða Hvítmögu ráðist af túlkun á hugtökunum „Jökulsár gamli Farvegur“ og „norður í jökul“ í ofangreindum heimildum. Í greinargerð Odds Sigurðssonar, jarðfræðings, sem unnin var fyrir óbyggðanefnd, er fjallað um jökla og jökulbreytingar í Mýrdal. Þar kemur fram að gamli farvegurinn vestan við Hestaþingsháls heiti enn þá Jökulsárgil og í honum renni Sýslulækur, enda séu þar sýslu- og landsfjórðungamörk. Heiti áfram Jökulsárgil upp á milli Skógafjalls og Hvítmögu og fylgi þar sýslumörkin. Oddur segir sér engar heimildir kunnar fyrir því að Jökulsá hafi runnið frá jökli annars staðar en í Jökulsárgili þótt hún hafi lengst af þurft að bregða sér undir sporð Sólheimajökuls til að komast leiðar sinnar. Að þessu virtu ber að hafna þeim skilningi óbyggðanefndar að átt sé við Sólheimajökul þegar talað er um hinn gamla farveg Jökulsár. Þá telur dómurinn það hafa komið í ljós við vettvangsgöngu og við skoðun landakorts og annarra gagna málsins að merkjalínan sem liggur úr Votugjá framan (sunnan) við Skógafjall og austur í gilgljúfrið á milli Hvítmögu og Skógafjalls sé augljóslega norðan við sporð Sólheimajökuls og telur dómurinn ekki fara á milli mála að þá ráði gilgljúfrið mörkum á milli Hvítmögu og Skógafjalls norður í Mýrdalsjökul. Þegar allt framanritað er virt verður að telja að stefnendur hafi fært nægar sönnur á það að Hvítmaga sé eignarland þeirra í skilningi 1. gr. þjóðlendulaga og verða ekki gerðar kröfur til þess að þeir færi frekari sönnur fyrir eignarrétti sínum hér fyrir dómi. Ber stefndi því sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða og þar sem stefnda hefur ekki tekist að sanna að Hvítmaga falli utan við eiginleg landamerki jarðarinnar Ytri-Sólheima verða kröfur stefnenda að þessu leyti því teknar til greina. Niðurstaða máls þessa verður því sú að úrskurður óbyggðanefndar að því er varðar þjóðlendu á landsvæði því sem nefnt er Hvítmaga í Mýrdalshreppi er felldur úr gildi og viðurkennd er sú krafa stefnenda að á svæði innan neðangreindra marka sé engin þjóðlenda: Frá upptökum Fúlalækjar (Jökulsár á Sólheimasandi), við suðvestanverðan Mýrdalsjökul, fylgir línan ánni þangað sem hún rennur undir Sólheimajökul. Frá þeim punkti fylgir línan vesturjaðri Sólheimajökuls norður að Mýrdalsjökli og svo jaðri Mýrdalsjökuls að upptökum Fúlalækjar. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Páls Arnórs Pálssonar, hrl., 850.000 krónur. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður hans 44.907 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ:
Mál nr. 379/2017
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Ómerking héraðsdóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms í máli þar sem deilt var um skiptingu lands í eigu tveggja dánarbúa sem voru undir opinberum skiptum. Hafði héraðsdómur vísað málinu frá dómi án kröfu á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, þar sem ekki væri unnt að taka ágreiningsefnið til meðferðar eins og það var lagt fyrir. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur atvik málsins stuttlega og þær kröfur sem aðilarnir gerðu til hins umþrætta lands. Með vísan til þess og skírskotun til þess að taka þyrfti afstöðu til þess hversu stór hluti umræddrar fasteignar skyldi teljast til dánarbúanna svo unnt væri að skipta þeim eftir lögum nr. 20/1991, taldi rétturinn ekkert því til fyrirstöðu að héraðsdómari færi með þau ágreiningsatriði er að því lytu. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2017 þar sem sem máli varnaraðilanna C ogdánarbús D á hendur sóknaraðilum og varnaraðilunum E, F og G var vísað frádómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúumo.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildiog lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilarnir C og dánarbú D taka undirkröfur sóknaraðila en varnaraðilarnir F og E krefjast staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IMeð úrskurði héraðsdóms Reykjaness 12. ágúst2014 var tekið til opinberra skipta dánarbú hjónanna A, sem andaðist 4. febrúarþað ár og B, sem andaðist 10. júní sama ár. Þau áttu saman fimm börn,varnaraðilana G, C, F, E og D sem andaðist 30. apríl 2016 og hefur dánarbú hanstekið við aðild að málinu. Meðal eigna í búinu er hlutdeild í óskiptri landspilduúr landi jarðarinnar [...] Grímsnes- og Grafningshreppi [...] sem hin látnuhjón og börn þeirra eignuðust að jöfnu samkvæmt þinglýstu afsali 23. maí 1968. Íafsalinu er spildan sögð vera „ca 8 hektarar að stærð“ og jafnframt er mörkumhennar lýst þar. Samkvæmt gögnum málsins munu A og B hafareist sitt hvort sumarhúsið á hinu óskipta landi, auk þess sem hún hafi fariðmeð eignarhald á sumarhúsi sem fyrir var á landinu. Einnig munu varnaraðilarnirE, G og F hver um sig hafa reist sér sumarhús á landinu. Mun hvert þessara húsahafa fengið sérstakt fastanúmer í Landskrá fasteigna. Á hinn bóginn hefur engum spildum verið skiptúr landinu.Samkvæmt kaupsamningi og afsali 31. maí 2013seldi A varnaraðilanum C „sumarhúsið við [...], Grímsnes- og Grafningshreppi,landnr. [...], stærð sumarhús er 50,4 m² og eignarlóð samkv. FMR er 6000 m².“Kaupverð var 7.500.000 krónur, þar af skyldu 3.500.000 krónur greiðast viðkaupsamning og 4.000.000 krónur með útgáfu skuldabréfs til fjögurra ára með 5%ársvöxtum. B ritaði undir skjalið sem samþykk sölunni og varnaraðilinn D semannar votta. Þá er í gögnum málsins ódagsett yfirlýsing B um að hún hafi áárinu 2001 afsalað til D áðurnefndu sumarhúsi sem fyrir var á landinu og hafi hjóninmetið það á 1.300.000 krónur, en um hafi verið að ræða fyrirframgreiddan arf.Þá hafi D verið ætluð 5.000 fermetra lóð með húsinu. Einnig er í gögnum málsinskaupsamningur 1. apríl 2012 milli varnaraðilanna G og E þar sem hin fyrrnefndaseldi hinni síðarnefndu „sumarhús ... ásamt einum hektara lands ... úr 8 halandspildu jarðarinnar [...] í Grímsneshreppi í Árnessýslu skv. afsali dags.23. maí 1968.“ Rituðu aðrir eigendur undir samþykki fyrir sölunni. Á skiptafundi 6. nóvember 2014 lýstuerfingjar sig samþykka því að skiptastjóri myndi leita leiða til að skipta upp hinni80.000 fermetra landspildu milli eigenda. Á skiptafundi 11. nóvember 2015 lagðiskiptastjóri fram tillögu um hlutfallslega skiptingu landsins í samræmi viðframangreind afsöl og skyldi hlutur F vera 11.428,5 fermetrar, E 21.428,5fermetrar, D 16.428,5 fermetrar, D 17.428,5 fermetrar og G 1.428,5 fermetrar.Hlutur dánarbús B í landspildunni væri 6.428,5 fermetrar en hlutur dánarbús A5.428,5 fermetrar. Varnaraðilar voru ekki einhuga um þessa tillögu og lýsti F þvíyfir að öll systkinin ættu fara með jafnan eignarhlut að landinu, en E vefengdisérstaklega að C hefði eignast 6.000 fermetra af landinu fyrir afsal frá föðurþeirra 31. maí 2013 og að D væri heldur ekki unnt að leggja fram fullnægjandieignarheimild fyrir þeim 5.000 fermetrum sem hann ætti að hafa fengið frá móðurþeirra. Eftir árangurslausar sáttatilraunir skaut skiptastjóri ágreiningnum tilhéraðsdóms 17. nóvember 2015 með vísan til 122. gr. laga nr. 20/1991 með kröfuum „að héraðsdómur leysi úr ágreiningi erfingja um eignarétt þeirra til 80000fm. landspildu úr jörðinni [...], Grímsnes- og Grafningshreppi, og úrskurðihver teljist vera eignarhluti dánarbúsins og hvers erfingja um sig í hinuóskipta landi jarðarinnar.“ Var því jafnframt lýst yfir að dánarbúin þyrftu aðeiga aðild að málinu, en ekki væru af þeirra hálfu gerðar sérstakar kröfur umþað hlutfall af landinu sem til skipta skyldi koma. Fyrir héraðsdómi gerði varnaraðilinn C aðallegaþá kröfu að staðfestur yrði „eignarréttur hans að samtals 17.428,57 fermetrum íóskiptu landi sóknaraðila og varnaraðila“ en til vara að staðfestur yrði„eignarréttur hans að 11.428,57 fermetrum“ í hinu óskipta landi. Varnaraðilinndánarbú D gerði aðallega þá kröfu að staðfestur yrði „eignarréttur hans aðsamtals 16.428,57 fermetrum í óskiptu landi sóknaraðila og varnaraðila“ en tilvara að staðfestur yrði „eignarréttur hans að 11.428,57 fermetrum“ í hinuóskipta landi. Varnaraðilinn F gerði þá kröfu að staðfestur yrði „jafneignarréttur hennar og annarra málsaðila ... hvers að 1/7 – einum sjöunda hluta– í sérstakri og óskiptri sameign að 8 ha. landspildu úr landi jarðarinnar [...]í Grímsnes- og Grafningshreppi í Árnessýslu“. Varnaraðilinn E gerði þá kröfuaðallega að staðfestur yrði „eignarréttur hennar að samtals 21.428,57 fermetrum í óskiptu landisóknaraðila og varnaraðila“ en til vara að staðfestur yrði eignarréttur hennarað 11.428,57 fermetrum“ í hinu óskipta landi. Varnaraðilinn G hefur ekki látiðmálið til sín taka.Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurðiþótti héraðsdómi ekki unnt að taka til meðferðar ágreiningsefnið eins og þaðvar lagt fyrir og vísaði málinu frá án kröfu með skírskotun til 1. mgr. 100.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991.IISamkvæmt 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991skal beina til héraðsdóms ágreiningi um atriði sem rísa við opinber skipti semfyrirmæli laganna kveða á um að gera skuli svo og ef skiptastjóri telur þörfúrlausnar héraðsdóms um önnur ágreiningsatriði. Þá er tíundað í greininni hvaðskuli koma fram í kröfu skiptastjóra til héraðsdóms. Skal meðal annarstilgreina hver þau opinberu skipti séu þar sem ágreiningur hafi risið, nöfnþeirra sem aðild eigi að ágreiningnum, um hvað ágreiningurinn standi og hverjarkröfur hafi komið fram í því sambandi. Loks skal skiptastjóri tilgreina hvorthann telji dánarbú þurfa að eiga aðild að máli um ágreininginn. Skulu kröfunnifylgja gögn sem varða ágreiningsefnið, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Mál sem komatil kasta héraðsdóms eftir 122. gr. sæta síðan meðferð eftir almennum reglumXVII. kafla laganna, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Eins og að framan er rakið eignuðust hjónin Aog B hvort um sig 1/7 af umræddri 8 hektara landspildu með heitinu [...], eðahvort um 11.428,57 fermetra úr landi jarðarinnar [...]. Standa deilur milli varnaraðilaum hvort allur sá hluti skuli teljast eign dánarbúsins og koma til skipta millierfingja, eða hvort annað eða bæði þeirra hjóna hafi í lifanda lífi meðlögmætum hætti ráðstafað hlutum af landspildunni á þann hátt sem að framan errakið. Af hálfu skiptastjóra var á skiptafundi 11. nóvember 2015 lögð framtillaga um hlutfallslega skiptingu hinnar 80.000 fermetra landspildu millivarnaraðila. Samkvæmt tillögunni hefði hlutur dánarbús B í landspildunni orðið6.428,5 fermetrar eftir ráðstöfun hennar á 5.000 fermetrum lands og sumarhúss tilvarnaraðilans D, en hlutur dánarbús A 5.428,5 fermetrar eftir ráðstöfun hans á6.000 fermetrum lands og sumarhúss til varnaraðilans C. Kæmu því til skiptamilli varnaraðila 11.837 fermetrar lands í stað þeirra 22.857 fermetra sem ágreiningslauster að komu í hlut þeirra hjóna samkvæmt afsalinu 23. maí 1968. Varnaraðilarnir Fog E hafa á hinn bóginn vefengt að foreldrar þeirra hafi með gildum hættiráðstafað þessum hlutum landsins. Fallist er á ályktun héraðsdóms um að ekkihafi þýðingu við úrlausn máls þessa hvort varnaraðilinn E hafi keypt hlutalands varnaraðilans G 1. apríl 2012, eða 10.000 fermetra. Á hinn bóginn þarf aðtaka afstöðu til þess hversu stór hluti fasteignarinnar [...] skuli teljast tildánarbúanna svo unnt sé að skipta þeim eftir lögum nr. 20/1991. Samkvæmtframansögðu og með vísan til 3. mgr. 122. gr. laganna er ekkert því tilfyrirstöðu að héraðsdómari fari með þau ágreiningsatriði er að þessu lúta. Samkvæmt öllu framanrituðu verður að ómerkjahinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness31. maí 2017.Viðfyrirtöku máls þessa, þann 9. maí 2017, lýsti dómari þeirri skoðun sinni aðhann teldi vera þá galla á málinu að það varðandi frávísun án kröfu skv. 1.mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laganr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl.Gafstmálsaðilum kostur á því að tjá sig munnlega um þá afstöðu dómara þann 17. maísl. og málið að því loknu tekið til úrskurðar.Skiptastjóritelur að ekki séu forsendur til að vísa málinu frá dómi án kröfu.SóknaraðiliC telur að taka beri málið til efnislegrar meðferðar í samræmi við kröfurskiptastjóra. Verði málinu vísað frá gerir sóknaraðili þá kröfu að varnaraðilumF og E verði óskipt gert að greiða honum málskostnað í samræmi við framlagtmálskostnaðaryfirlit. Sóknaraðilidb. D telur að taka beri málið til efnislegrar meðferðar í samræmi við kröfurhans. Verði málinu vísað frá gerir sóknaraðili þá kröfu að varnaraðilum F og Everði óskipt gert að greiða honum málskostnað í samræmi við framlagtmálskostnaðaryfirlit.VarnaraðiliE telur að ekki beri að vísa málinu frá án kröfu og sé krafan enn dómtæk,a.m.k. um varakröfur málsins. Þá gerir hún kröfu á hendur sóknaraðilum umgreiðslu málskostnaðar í samræmi við framlagða tímaskýrslu.VarnaraðiliF telur að vísa beri málinu frá án kröfu, enda verði ekki bætt úr kröfugerðmálsins. Þá gerir hún þá kröfu að sóknaraðilum og dánarbúi A og B, aðallega insolidum, en til vara hverjum fyrir sig, verði gert að greiða henni málskostnaðað skaðlausu samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eða að mati dómsins. IMálavextirMeðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 12. ágúst 2014 var dánarbú hjónanna A og Btekið til opinberra skipta. Sama dag var Helgi Birgisson hrl. skipaðurskiptastjóri dánarbúanna. Áskiptafundi þann 11. nóvember 2015, hafði skiptastjóri sett upp hvernig hannteldi að skiptingu óskiptrar landspildu væri: Db. B 11.428,5 –5.000 = 6.428,5 ferm. Db. A 11.478,5 –6.000 = 5.428,5 ferm. F 11.428,5 = 11.428,5 ferm. E 11.428,5+ 10.000 = 21.428,5 ferm D 11.428,5+ 5.000 =16.428,5 ferm. C 11.428,5 + 6.000 =17.428,5 ferm. G 11.428,5– 10.000 = 1.428,5 ferm. Samtals: 80.000,0 ferm.Flýsti því yfir að hún teldi þessa skiptingu ranga og að öll systkinin ogdánarbúin ættu að eiga jafnan eignarhlut. Umboðsmaður F vefengdi að C hefðieignast 6.000 fm til viðbótar af landinu fyrir afsal frá föður sínum og taldiað D gæti ekki lagt fram fullnægjandi eignarheimild fyrir þeim 5.000 fm semhann segði að hefðu komið frá móður þeirra. C sagðist þá jafnframt vefengjaeignarrétt E.Meðbréfi, dags. 17. nóvember 2015, krafðist skiptastjóri þess að HéraðsdómurReykjaness leysti úr framangreindu, með vísan til 122. gr. laga um skipti ádánarbúum o.fl. nr. 20/1991. Íkröfu skiptastjóra segir: „Með vísan tilframanritaðs er þess óskað að héraðsdómur leysi úr ágreiningi erfingja umeignarétt þeirra til 80.000 fm. landspildu úr jörðinni [...], Grímsnes og Grafningshreppi, ogúrskurði hvað teljist vera eignarhluti dánarbúsins og hvers erfingja um sig íhinu óskipta landi jarðarinnar.“ SóknaraðiliD skilaði greinargerð þann 8. febrúar 2016, þar sem þess var aðallega krafistað staðfestur yrði eignarréttur hans á 16.428,5 fm en til vara að staðfesturværi eignarréttur hans á 11.428,5 fm. D lést þann 30. apríl 2016 og tók dánarbúhans þá við réttindum hans. SóknaraðiliC skilaði greinargerð þann 8. febrúar 2016, þar sem þess er aðallega krafist aðstaðfestur verði eignarréttur hans á 17.428,5 fm en til vara að staðfesturverði eignarréttur hans á 11.428,5 fm. VarnaraðiliE lagði fram greinargerð þann 9. mars 2016, þar sem þess er aðallega krafist aðstaðfestur verði eignarréttur hennar á 21.428,5 fm. en til vara að staðfesturverði eignarréttur hennar á 11.428,5 fm. Þá var jafnframt gerð krafa um aðhafnað yrði aðalkröfum sóknaraðila, C og D, um staðfestingu á eignarréttiþeirra á 16.428,5 fm og 17.428,5 fm. VarnaraðiliF lagði fram greinargerð þann 9. mars 2016, þar sem þess er krafist aðstaðfestur verði jafn eignarréttur hennar og annarra málsaðila að 1/7 hlutahvers þeirra í óskipta landinu. VarnaraðiliG hefur ekkert látið málið til sín taka. Ígreinargerð skiptastjóra, sem lögð var fram 9. mars 2016, segir aðágreiningsefnið lúti að 8 hektara óskiptu landi, og þá hver sé annars vegareignarhlutur dánarbúsins í landinu og hins vegar eignarhlutur hvers erfingja umsig og þar með hversu stór hluti landsins eigi að koma til skipta. Þá sagði aðdánarbúið mundi ekki blanda sér í ágreining erfingja og gerði ekki sjálfstæðarkröfur í málinu, en aðild dánarbúsins að málinu væri hins vegar óhjákvæmilegþar sem niðurstaða þess mundi hafa bein áhrif á hagsmuni dánarbúsins sem einseiganda að hinu óskipta landi, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991.Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 13. júlí 2016 var hafnað kröfu varnaraðila Fum dómkvaðningu matsmanns um mat á markaðsvirði sumarhúss og lóðar sem A hafðiselt skv. kaupsamningi til sóknaraðilans C úr sömu landspildu þann 31. maí 2013og B ritað undir samþykki sem maki. Var úrskurðurinn staðfestur af Hæstarétti ímáli nr. 539/2016.Þann8. janúar 2017 var máli þessu endurúthlutað til núverandi dómara málsins. Þávar kominn upp ágreiningur í málinu um framlagningu matsbeiðni og sjúkragagnaaf hálfu varnaraðila F. Fór fram munnlegur málflutningur um þá kröfu þann 1.mars 2017 og úrskurður kveðinn upp þann 24. mars 2017 þar sem hafnað varframlagningu þeirra gagna. Dómaritaldi að sá galli væri á málinu að það varðandi frávísun án kröfu skv. 1. mgr.100. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr.20/1991 um skipti dánarbúa o.fl., og ekki yrði, eins og málið var lagt fyrirdóminn, kveðinn upp efnisleg niðurstaða.IIAthugasemdir málsaðilaSkiptastjóri,Helgi Birgisson hrl., f.h. dánarbúa A og B, vísaði til 1. mgr. 122. gr. laganr. 20/1991 um skipti dánarbúa, um að skiptastjóri gæti vísað ágreiningi umopinber skipti til héraðsdóms um önnur ágreiningsefni en fyrirmæli lagannakvæðu á um. Taldi skiptastjóri að álitaefni þessa máls væru ekki frábrugðin aðforminu til og fram kæmu í dómi Hæstaréttar nr. 729/2016. Skiptastjóri taldi aðdómari málsins gæti úrskurðað um hver væri eign dánarbúanna út frá þinglýstumgögnum málsins, en kvaðst ekki gera neina kröfu fyrir hönd dánarbúanna, þar semhann vildi ekki blanda sér í ágreining málsaðila og að erfingjarnir ættu aðgeta „dekkað“ kröfugerðina. Skiptastjóri bar að erfingjum hafi ekki meðformlegum hætti verið heimilað að reka málið fyrir dómi fyrir hönd dánarbúanna.Skiptastjóri kvaðst vera sammála dómara um að ágreiningur málsins væri í reyndum þrjá löggerninga um framsal á þremur spildum úr hinu umþrætta landi. Þátaldi skiptastjóri, spurður af dómara, að ágreiningur um 10.000 fm spildu semuppi væri um framsal hennar á milli annarra varnaraðila málsins, kæmidánarbúunum ekkert við. Skiptastjóri vakti athygli á því að allir erfingjarhefðu fengið fundargerðir skiptabúanna sendar eftir skiptafundi og hefðu getaðgert athugasemdir hefði þess verið þörf. Um málskostnaðarkröfu F á hendurskiptastjóra persónulega vildi skiptastjóri benda á að í greinargerð hennarværi aðeins höfð uppi krafa um málskostnað á hendur sóknaraðilum en ekkidánarbúunum eða honum.SóknaraðiliC telur að málinu hafi verið réttilega skotið til dómsins. Í greinargerðsóknaraðila sé aðallega gerð krafa um staðfestingu á 17.428,5 fm. Hvaðvarakröfu varði hafi ekki legið ljóst fyrir á þeim tíma hvort 1/7 hlutilandsins væri óumdeildur eða ekki. Byggir sóknaraðili kröfu um aukningu umfram1/7 hlut á afsali frá A sem hafi ekki verið ógilt og telji hann sig eiga rétt áþví að fá þá hluti úr dánarbúunum. Sé tilgreining skiptastjóra og kröfursóknaraðila nægjanlega skýrar til þess að dómari geti tekið afstöðu til þeirra.Sóknaraðili gerði ekki athugasemdir viðkröfur varnaraðila E og F að því er varðar staðfestingu hvorrar um sig á1/7 hluta landskikans. Sóknaraðili segist hins vegar hafa ítrekað við meðferðmálsins gert athugasemdir við það að kröfur varnaraðila er lúti að því að hafnakröfum sóknaraðila standist ekki ákvæði skiptalaga og laga um meðferðeinkamála. Komi tvennt til greina, annars vegar að vísa kröfum varnaraðila frádómi þar sem þeir hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn um kröfuna,eða að sýkna sóknaraðila af kröfum varnaraðila með vísan til 16. gr. laga nr.91/1991, þar sem þeir hafi ekki fært fram sönnur þess að þeir fari með máliðeftir umboði dánarbúanna. Ekki væri neinn ágreiningur af hálfu sóknaraðila umkröfu varnaraðila E um 10.000 fm., heldur hefði sú krafa komið fram af hálfuvarnaraðilans F. Um málskostnaðarkröfur varnaraðila kvaðst sóknaraðili mótmælaþeim og vilja benda á, að ef galli væri á málinu sem varðaði frávísun, þá værisá galli ekki á ábyrgð sóknaraðila. Þá hafi varnaraðilar E og F rekið máliðáfram þrátt fyrir augljósa vankanta á kröfugerð þeirra og með kröfum umframlagningu gagna af hálfu varnaraðilans F sem hefðu verið studdar af E. Sóknaraðilidb. D telur að það liggi ljóst fyrir samkvæmt beiðni skiptastjóra, um hvaðágreiningur málsins snýst. Taki kröfugerð sóknaraðila mið af því með hvaðahætti ágreiningnum hafi verið vísað til dómsins. Séu því engir þeir gallar aðleitt geti til frávísunar málsins án kröfu. Liggi ljóst fyrir hvað sóknaraðilarséu að biðja um. Ekki sé ágreiningur um að í upphafi hafi eignarhlutur allraverið jafn eða 1/7 hluti landsins. Ágreiningur málsins varði síðari tímaráðstafanir A og B um það land eða hvort 5.000 fm umfram það hafi veriðráðstafað til sóknaraðila. Ekki séu lagaskilyrði til að vísa málinu frá í heildsinni og hvað sem öðru líði ekki dómkröfum sóknaraðila sem séu nægilega skýrartil þess að taka megi þær til efnislegrar meðferðar. Ef einhverjir annmarkarséu á málinu hefði mátt ákveða að E væri sóknaraðili málsins en ekkivarnaraðili, en enginn ágreiningur sé um þá 10.000 fm. Þá megi halda því framað kröfugerð varnaraðilans F sé haldin þeim formgöllum að ekki sé ágreiningurum 1/7 hluta hennar. Geti þeir annmarkar ekki leitt til þess að vísa berikröfum sóknaraðila frá dómi. Komi til greina að vísa málinu frá að hluta þávarði sú frávísun hluta varnaraðila. Þá geti gallar á málatilbúnaði málsinsekki verið á ábyrgð sóknaraðila og því sé gerð krafa um að varnaraðilum F og E verðigert óskipt að greiða sóknaraðila málskostnað, óháð því hvort málinu verðivísað frá í heild eða að hluta. Hafi málið dregist á langinn með tilheyrandikostnað vegna aðgerða F með stuðningi E.VarnaraðiliF upplýsti að í þinghaldi þann 8. febrúar 2016 eða þinghaldi þann 9. mars 2016hafi hann beint því til dómara og lögmanna hvort málinu hefði réttilega veriðvísað til dómsins samkvæmt 127. gr. laga nr. 20/1991, enda haft efasemdir umþað en ekkert verið að gert. Nú hefði verið staðfest af skiptastjóra aðvarnaraðili hafi á skiptafundum borið brigður á hæfi foreldra þeirra til aðundirrita þá löggerninga sem ágreiningur málsins standi til, en ekkert hafiverið skráð um þann ágreining. Hefði borið að gera það og ljúka fundargerð viðlok hvers fundar. Hefði varnaraðili gert ýmsar athugasemdir sem ekki hefðuverið færðar í fundargerð. Á þeim grunni að þessi ágreiningur hefði komið upp áskiptafundi hefði varnaraðili gert áskilnað og boðað sönnunarfærslu um þessamálsástæðu um gildi löggernings. Hefði varnaraðili fjárhagslega og persónulegahagsmuni af því að fá úrslausn um þann ágreining. Varnaraðila sé nú hins vegarmeð úrskurðum réttarins og dómi Hæstaréttar nr. 539/2016 meinuð sönnunarfærslaum þetta atriði og ekki verði úr því bætt undir rekstri málsins. Varnaraðilitelur að sá galli sem hafi verið á málinu sé ekki honum að kenna og aðkostnaður málsins sé alfarið á ábyrgð skiptastjóra og dánarbúanna. Leggurvarnaraðili það undir dóminn að ákveða hvort skiptastjóri verði einn eðasameiginlega með dánarbúunum úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar auk álags,og þótt ekki hafi verið gerð krafa á hendur þeim í greinargerð sé það gert nú.VarnaraðiliE taldi að aðild dánarbúanna að málinu lægi ljós fyrir þótt ekki væri gerðsérstök krafa af þeirra hálfu. Hins vegar væru aðilar málsins ekki samstíga íaðalkröfu sinni en væru samstíga í varakröfum og því kæmi til greina aðúrskurða efnislega um þá kröfu. Varnaraðili taldi jafnframt að í raun væri ekkiágreiningur um þá skiptingu sem fram kæmi í varakröfum, að upphaflega hefðu 1/7hlutar landsins tilheyrt hverjum málsaðila. Taldi varnaraðili að hún hefðihagsmuni af því að úrskurðað yrði um þá 10.000 fm sem varnaraðili hefði fengiðtil viðbótar, enda hefðu komið fram athugasemdir frá sóknaraðilum um þálandspildu. Snérist málið því ekki eingöngu um réttindi sóknaraðila eins ogskilja mætti af því sem fram hefði komið. Um málskostnaðarkröfur vildivarnaraðili benda á að sóknaraðilar hefðu verið lítt viljugir til þess að leysamálið og þá hefði varnaraðili ekki verið aðili að þeim tveimur ágreiningsmálumsem þegar hafi verið úrskurðað um. IIINiðurstaðaÁgreiningimálsaðila var skotið til dómsins af skiptastjóra með vísan til 122. gr. laganr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl., en samkvæmt ákvæðinu getur skiptastjórieinn lagt ágreining um atriði um opinber skipti fyrir héraðsdóm, þótt ekki séum lögákveðin tilvik að ræða, ef skiptastjóri telur þörf á úrslausn héraðsdómsum önnur ágreiningsefni. Segir í greinargerð að þau ágreiningsefni séu jafnanþess eðlis að þau geti í fyllingu tímans orðið tilefni til mótmæla gegnfrumvarpi að úthlutun. Skv. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. skal skiptastjóri íkröfu sinni til héraðsdóms tilgreina um hvað ágreiningur standi og hverjarkröfur hafi komið fram. Áskiptafundi 1. júlí 2015 hafði D gert kröfu um að viðurkennt yrði að hann ætti1,5 hektara úr hinu óskipta landi og þar af hafi 0,5 hektarar bæst við árið2001. Var þessu mótmælt af hálfu F og E. Skiptastjóri tók ekki afstöðu tilþeirrar kröfu á fundinum. Á fundi skiptastjóra með erfingjum, þann 11. nóvember2015, hafði skiptastjóri stillt upp hugmynd hans að því hver væri eignarhluturhvers erfingja og dánarbúanna í hinu óskipta landi í samræmi við þinglýst afsalfrá 23. maí 1968, um 1/7 hluti hvers þeirra, eða 11.428,5 fm. Þá gerðiskiptastjóri ráð fyrir því að innbyrðis eignarhlutföll hefðu breyst vegnaþriggja gerninga. Í fyrsta lagi að B hefði á árinu 2001 framselt 5.000 fm til D.Í öðru lagi að G hefði með kaupsamningi, dags. 1. apríl 2012, selt 10.000 fmtil E og í þriðja lagi að A hefði með kaupsamningi og afsali, dags. 31. maí2013, selt 6.000 fm til C. Áfundinum lýsti F þeirri skoðun sinni „að öll systkinin fari með jafnaneignarhlut í landinu og hlutur dánarbúsins eigi að skiptast jafnt með þeim.“Umboðsmaður E vefengdi að C hefði eignast 6.000 fm til viðbótar af landinufyrir afsal frá föður sínum og taldi að D gæti ekki lagt fram fullnægjandieignarheimild fyrir þeim 5.000 fm sem hann segði að hafi komið frá móðurþeirra. Sóknaraðili C sagðist jafnframt vefengja eignarétt E. Þóttframkomnar athugasemdir hafi beint varðað hagsmuni dánarbúanna tók skiptastjórienga afstöðu til þeirra en sendi málið til héraðsdóms með eftirfaranditilgreiningu: „Með vísan til framanritaðser þess óskað að héraðsdómur leysi úr ágreiningi erfingja um eignarétt þeirratil 80.000 fm. ..., og úrskurði hvað teljist vera eignarhluti dánarbúsins oghvers erfingja um sig í hinu óskipta landi jarðarinnar.“ Ínefndu afsali frá árinu 1968 varð hver málsaðila eigandi að 1/7 hluta landsins,eða 11.428,5 fm hver og hefur engin athugasemd verið gerð um þá grunnskiptingu.Af hinu óskipta landi, 80.000 fm, eru 5/7 hlutar þess þinglýst eignerfingjanna. Engar kröfur hafa komið fram, hvorki af hálfu dánarbúanna eðaerfingja, um að sá hluti hins óskipta lands eigi að tilheyra dánarbúunum.Enginn ágreiningur er því um stærsta hluta þess lands sem ágreiningur er sagðurum. Í bókunum skiptafunda kemur fram að ágreiningur málsins standi eingöngu umframsal og löggerninga um þrjár nánar tilgreindar spildur. Í athugasemdum sínumvar skiptastjóri sammála dómara að ágreiningur málsins væri í reynd um þærspildur. Er tilgreining ágreinings því ekki rétt sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr.laga nr. 20/1991, sbr. og 3. tl. 1. mgr. 127. gr. sömu laga, sem aftur hefurleitt til þess að málsaðilar eru ekki samstíga í sínum fullnaðarkröfum. Skiptastjórivísar til 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 um að þörf hafi verið á úrlausnhéraðsdómara um ágreiningsefnið. Hvaðvarðar framangreindar þinglýstar eigur erfingjanna þá er ekki um að ræðaágreining um opinber skipti. Ekki er ágreiningur um nefndar eignarheimildir,sem telja verður frumskilyrði þess að málið verði tekið til úrlausnar. Enginkrafa stendur til þess að þeir eignarhlutar renni með nokkrum hætti tildánarbúanna og munu þeir því ekki koma til úthlutunar úr þeim. Því verður ekkidæmt um hver sé eign hvers erfingja um ágreiningslausar eignir eða aðstaðfestur verði eignarréttur þeirra að þeim eignum í ágreiningsmáli eftirákvæðum laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Meðsama hætti verður ekki leyst úr ágreiningi um þá 10.000 fm spildu semvarnaraðilinn G seldi úr sínum 1/7 hluta landsins til varnaraðilans E. Eins ogágreiningsmálinu var stillt upp er enginn til sóknar um þennan hluta málsins.Enginn málsaðila gerir kröfu um riftun á nefndum kaupsamningi, en vegnakröfugerðar varnaraðilans F, sem má rekja til framangreindrar tilgreiningarágreiningsefnis, verður að ætla að ágreiningur sé um þann kaupsamning.Skiptastjóri bar í athugasemdum sínum fyrir dóminum að umrædd spilda kæmidánarbúunum ekkert við og fæst því ekki séð að uppfyllt séu ákvæði 1. mgr. 122.gr. laga nr. 20/1991, um þörf eða heimild til úrslausnar héraðsdóms um nefndaspildu. Aðmati dómsins getur þörf á úrslausn héraðsdóms um ágreiningsefni, sem reis viðopinber skipti dánarbúanna, aðeins tekið til tveggja spildna úr hinu óskiptalandi. Annars vegar er um að ræða kaup sóknaraðilans C á 6.000 fm af A ogframsal á 5.000 fm til sóknaraðilans D frá B.SóknaraðilarC og db. D telja, að jafnvel þótt málsaðilar séu ekki samstíga í kröfugerðsinni um aðalkröfur, þá sé kröfugerð þeirra nægjanlega skýr til þess að takamálið til efnislegrar meðferðar um aðalkröfur í þeirra.Áskiptafundi þann 11. nóvember 2015 hafði skiptastjóri sett upp skiptingu hinsóskipta lands með þeim hætti að umræddar tvær spildur væru ekki hluti af eigndánarbúanna og ættu því að bætast við 1/7 eignarhluta hvors sóknaraðila. Ígreinargerð sinni fyrir dóminum segist skiptastjóri ekki blanda sér í ágreiningerfingja og geri hann ekki sjálfstæðar kröfur í málinu, en dánarbúin væru eftirsem áður eigendur að hinu óskipta landi, án tilgreiningar á þeirri eign. Dómaritaldi að framangreind uppsetning á skiptafundi 11. nóvember 2015 ætti að markaþá eignarhluta sem skiptastjóri gerði kröfu um sem eign dánarbúanna. Boriðundir skiptastjóra hvort sá skilningur dómara væri réttur, bar skiptastjóri aðþað væri dómara að finna út úr því, og að dómari málsins gæti úrskurðað um hverværi eign dánarbúanna út frá þinglýstum gögnum málsins, og að erfingjarnir ættuað geta „dekkað“ kröfugerðina.Einaþinglýsta skjalið um hið óskipta land er framangreint afsal frá árinu 1968, þarsem hver málsaðila varð eigandi að 1/7 hluta. Af því sem fram kom munnlega hjáskiptastjóra má ætla að hann telji nú að 1/7 hluti landsins tilheyri hvorudánarbúi og þar með að framsal eignaréttar á 6.000 og 5.000 fm spildum úrdánarbúunum séu óskuldbindandi fyrir dánarbúin. Fær þessi skilningur stoð íbókun skiptafundar, sem haldinn var þann 3. apríl sl. Kemur fram aðskiptastjóri ætli ekki að taka afstöðu í málinu og ekki að gera sjálfstæðarkröfur en geri ekki athugasemdir við það að varnaraðilar F og E haldi uppihagsmunum dánarbúanna með kröfu um að hvoru dánarbúi tilheyri 1/7 landsins, svosem heimilt væri samkvæmt 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Var þessari bókunmótmælt af hálfu sóknaraðila. Samkvæmt3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 getur erfingi haldið uppi hagsmunum dánarbús íeigin nafni til hagsbóta fyrir búið, ef skiptastjóri ákveður að halda ekki uppihagsmunum sem búin kunna að njóta. Skiptastjóri hefur ekki tekið neinaákvörðun. Skiptastjóri tiltekur í greinargerð sinni að hann sé aðili málsins ogekkert í málinu fram komið um að hann hafi framselt eða afsalað sér þeirriaðild, enda kom fram í munnlegum athugasemdum hans að erfingjum hefði ekkiverið formlega veitt heimild, skv. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991, til þessað fara með málið fyrir hönd dánarbúanna. Alls óvíst er samkvæmt þessu hvernigerfingjar geti „dekkað“ kröfugerð hafi þeim ekki formlega verið veitt heimildtil þess að fara með þær kröfur fyrir hönd dánarbúanna, auk þess sem ekki erljóst hverjar þær kröfur dánarbúanna eru. Þá liggur fyrir að einn erfingjannahefur engar kröfur sett fram um sinn eignarhluta og ekki látið málið neitt tilsín taka hvorki hjá skiptastjóra né fyrir dómi, en þess er samt krafist að dæmtverði um eignarrétt hans í hinu óskipta landi, þrátt fyrir að sá eignarhluturkomi dánarbúunum ekkert við.Einhelsta málsástæða í þessu máli varðar andlegt hæfi A og B og hvort löggerningarsem þau hafi undirritað, og þar með um umþrættar spildur, séu óskuldbindandifyrir dánarbúin. Skiptastjóri staðfesti á skiptafundi þann 3. apríl sl., aðhann kannist við að F hefði borið brigður á hæfi foreldra sinna. Hins vegar erekkert skráð um þá athugasemd í bókun skiptafunda eða hver afstaða annarraerfingja eða skiptastjóra hafi verið til þess. Því lá ekki formlega fyrir hvortágreiningur væri um það atriði þegar málið var sent héraðsdómi.VarnaraðiliF hefur á grundvelli tilnefningar ágreiningsefnis málsins, freistað þess aðleggja fram sönnunargögn um löggerningshæfi foreldra erfingja og gögn um sönnuná verðmæti umþrættra spildna, en því verið hafnað af sóknaraðilum. Með úrskurðidómsins þann 13. júlí 2016 var beiðni varnaraðila þar um hafnað og sá úrskurðurstaðfestur í dómi Hæstaréttar nr. 539/2016. Enn var varnaraðila F neitað um aðleggja fram gögn þessu til stuðnings með úrskurði dómsins þann 24. mars sl.,með vísan til þess að ekki hafi verið gætt ákvæða 3. mgr. 68. gr. laga nr.20/1991, á þann hátt að hvorki henni né öðrum málsaðilum hafi formlega veriðveitt heimild til þess að fara með hagsmuni dánarbúanna. Er sá úrskurðurdómsins endanlegur eins og á stendur.Framangreindmálsmeðferð hefur leitt til þeirra aðstæðna, að ef fallist yrði á kröfursóknaraðila um að taka málið til efnislegs úrskurðar um nefndar tvær spildur,þá yrði dæmt um réttindi varnaraðila, án þess að varnaraðilum gæfist kostur áþví að leggja fram sönnunargögn um sakarefnið. Sú málsmeðferð væri ekki réttlátog brot á 70. gr. stjórnarskrárinnar. Meðvísan til alls framangreinds er það afstaða dómsins að ágreiningsefnið eins ogþað er tilgreint og lagt fyrir dóminn, sé haldið svo verulegum göllum að þaðverði ekki tekið til efnislegrar meðferðar, og er málinu vísað frá dómi ánkröfu, með vísan til 1. mgr. 100 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, um skipti á dánarbúum o.fl. Einsog atvikum er háttað þykir rétt að hver málsaðila beri sinn kostnað af rekstrimálsins. Úrskurðinnkveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Úr s k u r ð a r o r ð.Máliþessu er vísað frá dómi án kröfu.Málskostnaður fellurniður.
Mál nr. 235/2016
Kærumál Málsóknarfélag Kröfugerð Málsástæða Frávísunarúrskurður staðfestur
M krafðist þess aðallega að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B á tjóni félagsmanna M, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, hefðu átt í L hf. 7. október 2008 vegna þrenns konar mismunandi atvika. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að málsóknarfélagi væri heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt væri, á tjóni félagsmanna sinna, enda væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem áskilið væri í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar yrði sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna yrði einsleitur. Eins og kröfur M væru úr garði gerðar þá tefldi hann í raun fram þremur aðalkröfum sem ættu það sammerkt að fela í sér viðurkenningu á skaðabótaskyldu B á ætluðu tjóni félagsmanna M með skírskotun til þrenns konar mismunandi atvika. Þessi háttur á kröfugerð var talinn í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 19/1991. Þá yrði málatilbúnaður M ekki skilinn á þann hátt að hann héldi því fram að B hefði með athafnaleysi sínu valdið því að hlutabréf félagsmanna hefðu orðið verðlaus í byrjun október 2008, heldur að félagsmennirnir hefðu ekki verið í þeirri stöðu að eiga hlut í bankanum á þeim tíma ef B hefði hagað sér á þann veg sem honum hefði borið. Eins og varakrafa M væri orðuð í héraðsdómsstefnu var talið að hún endurspeglaði ekki þennan málatilbúnað og fullnægði því ekki þeim áskilnaði sem gerður væri til skýrleika kröfugerðar í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 23. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016 þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.ISamkvæmt 3. grein samþykkta fyrirsóknaraðila er tilgangur hans „að höfða og reka dómsmál um skaðabótakröfurfélagsmanna á hendur Björgólfi Thor Björgólfssyni ... vegna tjóns semfélagsmenn urðu fyrir sem hluthafar í Landsbanka Íslands hf., sem og innheimtaá skaðabótum.“ Þar segir jafnframt að heimilt sé „að láta fyrst reyna á þaðhvort bótaskylda sé fyrir hendi í viðurkenningarmáli.“ Í 4. grein samþykktannaer svohljóðandi ákvæði: „Þeir einir geta verið félagsmenn sem geta átt aðild aðþví dómsmáli sem félagið er stofnað til að reka“.Í héraðsdómsstefnu gerir sóknaraðilisvofelldar kröfur á hendur varnaraðila: „Stefnandi krefst þess aðallega aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda, vegnahlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, áttu í LandsbankaÍslands hf. þann 7. október 2008, vegna þess að: 1. Ekki voru veittarupplýsingar um lánveitingar Landsbanka Íslands hf. til stefnda og tengdrafélaga, í ársreikningi Landsbanka Íslands hf. fyrir rekstrarárið 2005 sembirtur var þann 27. janúar 2006 og í síðari árshlutauppgjörum og ársreikningumLandsbanka Íslands hf., allt til þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórnLandsbanka Íslands hf. og skipaði honum skilanefnd með ákvörðun þann 7. október2008. 2. Stefndi vanrækti á tímabilinu frá 30. júní 2006 til 7. október 2008,að upplýsa opinberlega um að Samson eignarhaldsfélag ehf. færi með yfirráð yfirLandsbanka Íslands hf., og teldist því móðurfélag bankans. 3. Stefndi vanræktiað sjá til þess að Samson eignarhaldsfélag ehf. gerði öðrum hluthöfumLandsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð hinn 30. júní 2006, eða síðar, í samræmivið ákvæði laga um verðbréfaviðskipti ... Stefnandi krefst þess til vara aðviðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni félagsmanna stefnanda vegnahlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, áttu í LandsbankaÍslands hf. þann 7. október 2008, þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórnbankans og skipaði honum skilanefnd.“Eftir því sem fram kemur í stefnunni byggirsóknaraðili málsókn sína meðal annars á því að félagsmenn sínir „hefðu ekkiverið hluthafar í Landsbanka Íslands hf. og þar með ekki orðið fyrir tjóni, efekki hefði komið til hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda ... Bótaskyldastefnda gagnvart félagsmönnum stefnanda byggir því á sömu atvikum og aðstæðum,skv. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991“. Kröfugerð sóknaraðila er skýrð svo ístefnunni: „Aðalkrafa stefnanda miðar að því að fá viðurkennt að hin ólögmætaog saknæma háttsemi stefnda hafi leitt til tjóns fyrir félagsmenn stefnanda.Stefnandi hefur skipt hinni ólögmætu háttsemi stefnda í þrennt og leitar eftirþví að fá úr því skorið með dómi hvort bótaskylda verði viðurkennd fyrir hverttilvik fyrir sig. Byggir stefnandi á því að tjón félagsmanna hans gæti veriðmismunandi eftir því á hvaða grundvelli fallist yrði á skaðabótakröfu þeirra ogfrá hvaða tíma talið verður að slíkur bótaréttur hafi stofnast. Af þessariástæðu telur stefnandi að félagsmenn hans hafi hagsmuni af því að fá úr þvíleyst fyrir hvert tilvik fyrir sig hvort bótaskylda sé fyrir hendi og þá fráhvaða tíma ... Af réttarfarslegum ástæðum og í varfærnisskyni gerir stefnandieinnig varakröfu ef svo ólíklega vildi til að dómurinn teldi sig ekki getaleyst úr aðalkröfu stefnanda eins og hún er sett fram, en einnig ef taliðverður að bótaskylda stefnda byggi á því að saman leiði brot hans tilbótaskyldu þó svo hvert og eitt tilvik leiði ekki sjálfstætt til bótaskyldu.“ Íumfjöllun um málsástæður og lagarök sóknaraðila í stefnunni er ekki gerðurgreinarmunur á kröfum hans, sem teflt er fram aðallega og til vara, þar semsömu röksemdir eru sagðar eiga við um þær.Í kæru sinni til Hæstaréttar lætursóknaraðili meðal annars svo um mælt: „Vandinn sem sóknaraðili leitast eftir aðleysa með aðalkröfu sinni er sá að ef viðurkenningarkrafa er sett fram ántilgreiningar til bótaskyldrar háttsemi gæti niðurstaða dóms orðið sú aðviðurkenndur sé bótaréttur þegar eftir úrlausn á fyrstu málsástæðu sóknaraðila,sem snýr að vanrækslu á upplýsingagjöf um viðskipti varnaraðila við LandsbankaÍslands hf. Þar sem dómurinn hafi þá þegar fallist á kröfu sóknaraðila umviðurkenningu bótaréttar verði ekki leyst frekar úr málsástæðum hans. Íbótamáli í framhaldi af slíkri niðurstöðu er hugsandi að bótaréttur á þeimgrundvelli reynist takmarkaðri en á þeim grundvelli ef brotið hefði verið gegnupplýsingaskyldu um að bankinn lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf. eðaef skylt hefði verið að setja fram yfirtökutilboð. Ljóst er að hagræði afrekstri viðurkenningarmálsins hefur þá ekki orðið það sem að var stefnt.“IIMeð lögum nr. 117/2010 var leitt í lögsérstakt úrræði til málshöfðunar, kennt við málsóknarfélög. Samkvæmt 1. mgr.19. gr. a. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 117/2010, er þremur aðilumeða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila, heimilt að látamálsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál um kröfur þeirraallra, enda eigi þær rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, ístað þess að sækja málið á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skalmálsóknarfélag stofnað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og er óheimilt aðláta það starfa við annað en rekstur málsins og eftir atvikum fullnustu áréttindum félagsmanna og uppgjör krafna þeirra. Séu málsóknarfélagi ekki settarsérstakar samþykktir skulu gilda um það almennar samþykktir sem ráðherraákveður í reglugerð. Þáskal halda skrá um félagsmenn. Í 2. mgr. 19. gr. a. er kveðið á um að þóttmálsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þáhagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti semannað leiði ekki af ákvæðum lagagreinarinnar. Í stefnu skal dómkrafa gerð íeinu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu frá félagsmönnum. Í 3.mgr. segir að gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál er höfðað en áðuren aðalmeðferð þess er hafin geti félagið aukið við dómkröfur sínar í þágu nýjafélagsmannsins. Slík breyting á dómkröfum skal eftir þörfum gerð meðframhaldsstefnu og gildir þá ekki það skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 aðfélaginu verði metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi íöndverðu.Í greinargerð með frumvarpi því, sem varðað lögum nr. 117/2010, var megininntaki þess lýst svo: „Í frumvarpinu felst súgrundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið af málsóknarfélagi gildaallar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis vikið frá þeimmeð reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirra tilvika þar sem hver og einnsem telur til réttar á hendur öðrum hefði getið rekið mál fyrir dómi upp á sitteindæmi eða með því að standa ásamt fleirum að málsókn með samlagsaðildsamkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Þess í stað er meðfrumvarpinu lögð til heimild til stofnunar málsóknarfélags í því skyni aðfélagið komi fram og reki dómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmuni sem leitaðer fyrir dómi.“ Í skýringum með 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði meðal annars:„Einnig er áskilið með sama hætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn ímálsóknarfélagi eigi allir kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekjatil sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja fráþessu skilyrði enda verður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið erekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sésamhljóða ... Eins og beinlínis er tekið fram í 1. mgr. verður málsóknarfélag aðeinsmyndað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og verður sakarefni þess að liggjafyrir við stofnun félagsins. Ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni að rekafleiri mál fyrir dómi væri vitanlega hægt að stofna samtímis fleirimálsóknarfélög um hvert sakarefni og tæki þá aðild að hverju félagi mið af þvíhverjir ættu þá hagsmuni sem málareksturinn stendur um ... Þegar málsóknarfélaghefur verið myndað rekur það í einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Íþessu felst að peningakröfur félagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verðiein heildarkrafa sem beint verður að þeim sem málið er höfðað gegn. Efmálsóknarfélag gerir á hinn bóginn aðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrirþví að sú krafa sé höfð uppi fyrir alla félagsmenn í senn án þess að þar ségerður nokkur greinarmunur. Þannig yrði mál ekki rekið á þessum grundvelli efaðstæður væru með því móti að tíunda yrði sérstaklega réttindi hvers og eins,enda er þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekki einsleitur eins ogáskilið er í frumvarpinu.“Þaðleiðir af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 að málsóknarfélagi erheimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjastviðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt er, á tjónifélagsmanna sinna, enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25.gr. laganna. Vegna þess að áskilið er í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfurfélagsmannanna verði að vera af sömu rót runnar verður sami bótagrundvöllur aðbúa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna sé einsleitur.Sé ekki um það að ræða, til dæmis ef kröfur þeirra um viðurkenningu ábótaskyldu styðjast við ólíkar málsástæður, væri af þeim sökum ekki unnt aðbeita því málsóknarúrræði sem hér um ræðir. Ef leiddar eru hins vegar nægarlíkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hafi orðið fyrir tjóni, svo semvegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð er grein fyrir í hverju tjón þeirrafelist og hver tengsl þess séu við atvik máls, þannig að fullnægt sé áskilnaði2. mgr. 25. gr. um lögvarða hagsmuni væri ekkert því til fyrirstöðu að félagiðkrefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnunum ántillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra. IIIEins og kröfursóknaraðila eru úr garði gerðar teflir hann í raun fram þremur aðalkröfum semeiga það sammerkt að fela í sér viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila áætluðu tjóni félagsmanna sóknaraðila með skírskotun til þrenns konar mismunandiatvika. Svo sem áður greinir kveðst sóknaraðili vænta þess að tekin afstaða tilallra krafnanna í þessu máli, jafnvel þótt mismunandi málsástæður búi þeim aðbaki og þær eigi við suma af félagsmönnum hans, en ekki aðra. Þessi háttur ákröfugerð er í andstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, eins ogþau ákvæði verða skýrð samkvæmt framansögðu.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður málatilbúnaður sóknaraðila ekki skilinn á þann hátt að hannhaldi því fram að varnaraðili hafi með athafnaleysi sínu valdið því aðhlutabréf félagsmanna sóknaraðila hafi orðið verðlaus í byrjun október 2008,heldur að félagsmennirnir hefðu ekki verið í þeirri stöðu að eiga hlut íbankanum á þeim tíma ef varnaraðili hefði hagað sér á þann veg sem honum hefðiborið. Eins og varakrafa sóknaraðila er orðuð í héraðsdómsstefnu endurspeglarhún ekki þennan málatilbúnað hans og fullnægir af þeim sökum ekki þeimáskilnaði, sem gerður er til skýrleika kröfugerðar í 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991, auk þess sem hún er sama marki brennd og aðrar kröfur hans aðröksemdir að baki henni eru ekki einsleitar, svo sem gert er ráð fyrir í 1. og2. mgr. 19. gr. a. laganna.Samkvæmt framansögðu verður hinn kærðiúrskurður staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Málsóknarfélag hluthafaLandsbanka Íslands, greiði varnaraðila, Björgólfi Thor Björgólfssyni, 500.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2016.I Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 11. febrúar sl., var höfðað 12. ágúst 2015af Málsóknarfélagi hluthafa Landsbanka Íslands hf., Borgartúni 26 í Reykjavík,gegn Björgólfi Thor Björgólfssyni, 55 Clarendon Road, London, W11 4JD,Bretlandi. Ímálinu gerir stefnandi þá kröfu aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskyldastefnda á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilarsem þeir leiða rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf. þann 7. október2008, vegna þess að:. Ekkivoru veittar upplýsingar um lánveitingar Landsbanka Íslands hf. til stefnda ogtengdra félaga í ársreikningi Landsbanka Íslands hf. fyrir rekstrarárið 2005sem birtur var þann 27. janúar 2006 og í síðari árshlutauppgjörum og ársreikningumLandsbanka Íslands hf., allt til þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórnLandsbanka Íslands hf. og skipaði honum skilanefnd með ákvörðun þann 7. október2008.2. Stefndivanrækti á tímabilinu frá 30. júní 2006 til 7. október 2008, að upplýsa opinberlegaum að Samson eignarhaldsfélag ehf. færi með yfirráð yfir Landsbanka Íslandshf., og teldist því móðurfélag bankans.3. Stefndivanrækti að sjá til þess að Samson eignarhaldsfélag ehf. gerði öðrum hluthöfumLandsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð hinn 30. júní 2006, eða síðar, í samræmivið ákvæði laga um verðbréfaviðskipti. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónifélagsmanna stefnanda vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf. þann 7. október 2008, þegarFjármálaeftirlitið tók yfir stjórn bankans og skipaði honum skilanefnd. Í öllumtilvikum krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndigerir kröfu um að málinu verði vísað frá dómi og að stefnda verði dæmdur málskostnaðurúr hendi stefnanda að skaðlausu. Er krafan sett fram með vísan til 2. mgr. 99.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II Stefnandier málsóknarfélag einstaklinga og lögaðila sem eiga það sammerkt að hafa veriðhluthafar í Landsbanka Íslands hf. 7. október 2008 eða leiða rétt sinn fráaðila sem átti hlutabréf í bankanum á þeim degi, eins og segir í stefnu. Viðþingfestingu málsins voru 235 félagsmenn í málsóknarfélaginu, en listi meðupplýsingum um hvern þessara félagsmanna og nafnverð hlutbréfa þeirra íLandsbankanum var þá lagður fram. Í þinghaldi í málinu 17. nóvember 2015 varlagður fram nýr listi þar sem fram kemur að félagsmenn séu orðnir 266. Upplýstvar að þrír nýir félagsmenn hefðu bæst í hópinn í þinghaldi 9. desember 2015 ogfimm í þinghaldi 11. febrúar 2016. Á þeim degi voru því samtals 274einstaklingar og lögaðilar félagsmenn í stefnanda. Hinn7. október 2008 var stjórn Landsbanka Íslands hf. tekinn yfir afFjármálaeftirlitinu á grundvelli heimildar í lögum nr. 125/2008 og bankanumskipuð skilanefnd. Í stefnu segir að við það hafi hlutabréf hluthafa í bankanumorðið verðlaus. Byggir stefnandi málshöfðun sína á því að félagsmenn hans hefðuekki verið hluthafar í bankanum við fall hans, „og þar með ekki orðið fyrirtjóni“, ef ekki hefði komið til saknæm og ólögmæt háttsemi stefnda sem lýst erí stefnunni. Ístefnu er gerð grein fyrir kaupum Samsons eignarhaldsfélags ehf. (Samson) á45,8% hlut í Landsbanka Íslands hf. í lok árs 2002. Þar er síðan lýst með hvaðahætti hlutur Samsons í bankanum breyttist samkvæmt því sem upplýst er íársreikningum bankans. Jafnframt er þar gerð grein fyrir því hvernigeignarhaldi Samsons var háttað frá árslokum 2002 til 30. júní 2008. Þar er þvíhaldið fram að til ársins 2004 hafi stefndi átt 42,74% hlut í Samson í gegnumfélag sem ber heitið Givenshire Equities Limited (Givenshire). Eftir að Samsonleysti á árinu 2005 til sín hlut Magnúsar Þorsteinssonar, sem hafði upphaflegaátt hlut í Samson ásamt stefnda og föður hans, Björgólfi Guðmundssyni, er þvíhaldið fram í stefnu að hlutur Givenshire í Samson hafi aukist, fyrst í 49,5%árið 2005 en að hann hafi síðan hækkað í 49,9% árið eftir og hafi haldisthaldist óbreyttur síðan þá. Frá 2006 mun stefndi einnig hafa átt persónulega0,1% hlut í Samson. Fram kemur í stefnu að stefndi hafi verið formaður stjórnarSamsons. Ístefnu er gerð grein fyrir reikningsskilum bankans frá árinu 2005, en á því árivarð bankanum skylt að gera reikningsskil sín í samræmi við alþjóðlegareikningsskilastaðla. Kemur þar fram að meðal þeirra hafi verið staðallinn IAS24, en hann hafi lagt þá skyldu á bankann að skýra frá viðskiptum hans viðtengda aðila. Í ársreikningum Landsbankans var aldrei gerð grein fyrirviðskiptum stefnda og tengdra félaga við bankann. Ístefnu er gerð grein fyrir umfangi þessara viðskipta bankans við stefnda ogfélög sem honum tengjast. Þar er því haldið fram að 30. júní 2005 hafiheildarskuldbindingar bankans gagnvart stefnda og félögum, sem að matiFjármálaeftirlitsins voru fjárhagslega tengd stefnda, numið 53,6 milljörðumkróna, en 51,3 milljörðum króna eftir að tekið hafði verið tillit tilfrádráttar sem heimilaður væri. Hafi þessar skuldbindingar numið 49,7% afeiginfjárgrunni bankans. Í stefnunni er jafnframt vísað til gagna sem gefi tilkynna að skuldbindingar stefnda og fjárhagslega tengdra félaga hafi numið 101milljarði króna um mitt ár 2007 og að þessar skuldbindingar hafi aukist eftirþað og numið samtals 141,5 milljörðum króna við fall bankans. Stefnanditelur að skylt hafi verið að gera grein fyrir þessum viðskiptum Landsbankansvið stefnda og félög, sem honum tengdust, í reikningsskilum bankans. Vísarstefnandi þá til þess að stefndi hafi átt að teljast tengdur aðili í skilningifyrrgreinds staðals IAS 24, eins og nánar er rökstutt í stefnu, meðal annarsmeð skírskotun til IAS-staðals 28. Þvíer haldið fram í stefnu að þegar mat hafi verið lagt á þessi tengsl hafieinungis verið litið til þess hvort stefndi hafi með óbeinum hætti ráðið yfirmeira en 20% atkvæðisréttar í bankanum. Hafi þá verið stuðst við upplýsingarfrá framkvæmdastjóra Samsons um óbeint eignarhald stefnda í Landsbankanum semstefndi hafi borið ábyrgð á að væru réttar. Er á því byggt af hálfu stefnandaað stefndi hafi með ýmsum hætti komið því til leiðar að villandi og beinlínisrangar upplýsingar um þetta atriði hafi verið lagðar til grundvallar viðreikningsskil bankans fyrir árið 2005, sbr. ársreikning hans sem birtur var 27.janúar 2006, og þar til yfir lauk. Meðal annars af þeim sökum hafi ekki veriðupplýst um skuldbindingar stefnda og tengdra félaga við bankann í ársreikningumhans fyrir árin 2005, 2006 og 2007. Að auki hafi það viðgengist við útreikningá óbeinu atkvæðavægi stefnda í Landsbankanum að líta framhjá eða fara rangt meðfjölda hluta sem voru án atkvæðisréttar á hluthafafundum og þannig vanmetaóbeinan atkvæðisrétt stefnda. Ístefnu er því haldið fram að með þessu hafi stefndi með saknæmum og ólögmætumhætti komið því til leiðar að ekki var getið um upplýsingar í framangreindumársreikningum um tengsl hans við Landsbankann. Þannig hafi verið komið í vegfyrir að viðskipti hans við bankann væru gerð opinber. Með því telur stefnandiað stefndi hafi vísvitandi blekkt lesendur ársreikninganna, en hann hafi vitaðeða mátt vita að upplýsingar í reikningum bankans hefðu áhrif á afstöðu þeirratil þess hvort þeir vildu vera hluthafar í bankanum. Afhálfu stefnanda er jafnframt á því byggt að stefndi hafi borið ábyrgð á því aðfylgjast með hvort Samson færi með yfirráð yfir Landsbankanum þannig að skyldatil að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð hafi orðið virk. Þessu til stuðningsvísar stefnandi meðal annars til ábendingar í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá3. febrúar 2003, um heimild eigenda Samsons til að fara með virkan eignarhlut íLandsbankanum, og síðari bréfa Fjármálaeftirlitsins um þetta efni. Þvíer haldið fram í stefnu að eftir 30. júní 2006, þegar Samson hafi aukið viðhlutafjáreign sína í Landsbankanum, hafi eignarhaldsfélagið í raun farið meðmeirihluta atkvæða í Landsbankanum og því átt að teljast móðurfélag hans. Afhálfu stefnanda er þá tekið mið af því að hlutafjáreign Landsbankans íLúxemborg og svonefndra aflandsfélaga hafi verið óvirk. Stefnandi byggir á þvíað við þessar aðstæður hafi Samson borið að tilkynna öðrum hluthöfum um þessabreyttu stöðu og gera þeim yfirtökutilboð samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr.33/2003. Hafi vafi leikið á þessu telur stefnandi að allri óvissu hafi veriðeytt á aðalfundi Landsbankans 9. febrúar 2007 þegar í ljós hafi komið aðhlutafé aflandsfélaganna var undir yfirráðum Landsbankans. Í kjölfarið telurstefnandi að stefnda hafi borið að bregðast við þessum upplýsingum og leggjamat á stöðu Samsons gagnvart Landsbankanum. Í síðasta lagi hafi yfirtökuskyldaSamsons gagnvart öðrum hluthöfum orðið virk 30. júní 2008 eftir að hlutaféSamsons jókst úr 40,73% í 41,85%. Er þá tekið tillit til þess að líta hafi áttá hlutabréfaeign Straums-Burðaráss í Landsbankanum með hlutafjáreign Samsons íbankanum. Að því gættu hafi legið fyrir að Samson réði yfir meirihlutaatkvæðisréttar í Landsbanknaum án tillits til hlutabréfaeignar aflandsfélaga íbankanum. Stefnandibyggir viðurkenningarkröfur sínar meðal annars á því að stefnandi hafi meðsaknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn þeirri skyldu sinni að leggja mat á ogupplýsa hluthafa í bankanum um að Samson færi með yfirráð yfir honum þegar hinn30. júní 2006 eða við síðari tímamörk samkvæmt því sem rakið hefur verið. Hafistefnda, sem formanni stjórnar Samsons, jafnframt borið að hafa frumkvæði aðþví að Samson gerði öðrum hluthöfum yfirtökutilboð í síðasta lagi fjórum vikumeftir að skylda til yfirtöku hafi stofnast. Ísérstökum kafla stefnunnar er vikið að því tjóni sem félagsmenn stefnanda teljasig hafa orðið fyrir. Þar er áréttað að hlutabréfin sem þeir áttu við fallLandsbankans 7. október 2008 hafi þá orðið verðlaus. Staðhæft er að félagsmennstefnanda hefðu ekki kært sig um að vera hluthafar í Landsbankanum ef upplýsthefði verið um að bankinn lyti stjórn Samsons sem teldist móðurfélag hans og efupplýsingar hefðu legið fyrir um umfangsmiklar lánveitingar bankans tilstefnda. Þannig er því haldið fram að þeir félagsmenn sem áttu hlut í bankanumþegar skylt varð að veita þessar upplýsingar hefðu selt hlutabréf sín eftir aðþær hefðu komið fram. Nemi fjártjónið þeirri fjárhæð sem greitt hefði veriðfyrir hlutabréfin á almennum markaði. Þeir sem urðu hluthafar eftir að skyltvarð að gefa þessar upplýsingar hefðu hins vegar ekki keypt hlutabréf íbankanum hefðu þær legið fyrir. Fjártjón þeirra svari til kaupverðs þeirra áhlutabréfunum. Stefnandirökstyður þá ályktun sína að orsakatengsl séu milli tjónsins og saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stefnda með því að vísa til þess að upplýsingar um hversumikill óbeinn eignarhlutur stefnda hafi verið í Landsbankanum og umumfangsmiklar lánveitingar til stefnda og tengdra aðila, sem og að bankinn lytifullum yfirráðum Samsons, séu allar mikilvægar upplýsingar fyrir fjárfesti íbanka og skipti sköpum um það hvort hann vilji eiga hlut í honum. Það séstaðfest meðal annars í löggjöf auk þess sem það leiði af eðli máls. Afhálfu stefnanda er meðal annars á því byggt að stefndi verði að bera áhættunaaf því að hafa leynt hluthafa upplýsingum um þessar umfangsmiklu lánveitingarsvo að hlutahafar gætu tekið fjárfestingaákvarðanir á fullnægjandi forsendum.Þá hafi fjárfestar talið sig vera að fjárfesta í almenningshlutafélagi meðdreifðri eignaraðild. Þegar sú forsenda hafi brugðist hafi grundvöllur þeirrafyrir kaupum á hlutum í félaginu einnig brostið. Stefnanditelur því að skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu milli saknæmrarháttsemi stefnda og tjóns félagsmanna stefnanda sé fullnægt. Þá er á því byggtað stefndi verði að bera sönnunarbyrði fyrir því ef hann vilji halda því framað upplýsingar um þessi atriði hefðu ekki haft neikvæð áhrif á viljafélagsmanna stefnanda til að vera hluthafar í Landsbankanum. Vafi um viðbrögðfélagsmanna stefnanda við réttum upplýsingum sé ekki unnt að meta stefnda í hagenda verði hann að bera áhættuna af því að hafa brotið gegn skyldum sínum. Þátelur stefnandi að stefndi hafi einnig orðið uppvís að því að því að stuðla aðóheilbrigðum rekstri bankans, eins og nánar er rakið í stefnu. Hafi háttsemihans sem eiganda virks eignarhluta í bankanum ekki verið til þess fallin aðstuðla að traustum og heilbrigðum rekstri bankans, en það hafi átt þátt í þvíað hlutabréfin urðu verðlaus. Jafnframt eru færð rök fyrir því í stefnu aðbeita beri ströngu sakarmati í málinu. III Ígreinargerð stefnda eru færð rök fyrir því að vísa beri málinu frá dómi. Rétter að rekja þessar röksemdir í stuttu máli. Í fyrsta lagi er á því byggt að ístefnu skorti á að gerð sé grein fyrir tímasetningu viðskipta félagsmannastefnanda með hluti í bankanum. Þess vegna sé vonlaust að ráða af stefnu aðlögvarðir hagsmunir kalli á úrlausn einstakra krafna. Íöðru lagi telur stefndi að miðað við forsendur stefnanda geti engir félagsmenní stefnanda hafa orðið fyrir tjóni. Þannig hefði hluthöfum sem eignuðust hlutisína fyrir 27. janúar 2006 verið ómögulegt að selja hluti sína ef þærupplýsingar sem stefnda á að hafa verið skylt að birta hefðu komið fram íársreikningi bankans sem þá var gefinn út, því enginn hefði eftir það viljaðkaupa þessa hluti. Þeir félagsmenn stefnanda sem hafi selt einhverja hluti íbankanum eftir það hafi því notið góðs af ætlaðri saknæmri háttsemi stefnda, enaðrir komið út á sléttu. Varðandi þá félagsmenn stefnanda sem eignuðust hluti íbankanum eftir 27. janúar 2006 en fyrir 7. október 2008 telur stefndi aðnauðsynlegt sé að rekja hvort og þá hvenær þeir hafi selt hluti sem þeir áttu.Hafi þeir hæglega getað keypt og selt hluti á þessu tímabili með hagnaði ogskipti þá jafnvel engu þó að þeir hlutir hafi orðið verðlausir í loktímabilsins. Stefnandi hafi síðan engar líkur leitt að því að þeir semeignuðust hluti í bankanum eftir 7. október 2008 hafi orðið fyrir tjóni. Afþessum sökum hafi stefnandi ekki leitt nægar líkur að því að félagsmenn hanshafi orðið fyrir tjóni. Því sé ekki fullnægt áskilnaði 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 fyrir því að stefnandi eigi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrviðurkenningarkröfu sinni. Íþriðja lagi sé málið vanreifað í stefnu. Þannig sé óskýrt hverja dómur eigi aðbinda eins og kröfugerð stefnanda sé úr garði gerð. Þar er vísað til þess semþar kemur fram um að krafist sé viðurkenningar á réttindum félagsmanna vegnahlutabréfa sem þeir „eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá“ áttu íLandsbankanum 7. október 2008. Óljóst sé hverjir þessir aðilar eru auk þess semsamþykktir stefnanda heimili ekki aðild þessara aðila. Þá séu staðfestingar áfélagsaðild ekki í traustu horfi. Jafnframt séu tímasetning og verð viðskiptafélagsmanna vanreifuð. Án þeirra upplýsinga sé útilokað að slá neinu föstu umafkomu félagsmanna af viðskiptunum og ætlað tjón þeirra. Þá séu forsendur þærsem hafi búið að baki kaupum og sölu félagsmanna á hlutum í Landsbankanum áþessum tíma vanreifaðar. Að auki ríki óvissa um þá aðferð sem stefnandi telurrétt að leggja til grundvallar við mat á tjóni félagsmanna. Stefndi telur ennfremur að stefnanda hafi verið skylt samkvæmt 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 aðgreina frá félagsmönnum í stefnu en það hafi ekki verið gert. Þá hafi veriðnauðsynlegt að gefa út framhaldsstefnu varðandi hagsmuni félagsmanna sem bæsthafi við eftir að málið var höfðað. Án slíkrar framhaldsstefnu, er lýsiviðskiptum þeirra félagsmanna, sé stefnda ómögulegt að halda uppi vörnum ígreinargerð um að einstakir félagsmenn hafi ekki orðið fyrir tjóni. Ífjórða lagi byggir stefnandi á því að skilyrði 19. gr. a í lögum nr. 91/1991,um að kröfur félagsmanna eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eðalöggernings, sé ekki fullnægt. Atvik að baki kröfu hvers og eins séu mismunandier geti haft áhrif við mat á skaðabótaábyrgð stefnda. Stefndi vísar einnig tilþess að í ákvæðinu sé veitt heimild til þess að láta málsóknarfélag reka í„einu lagi“ mál um kröfur þeirra allra. Óhjákvæmilegt sé af hálfu stefnanda aðfjalla um það hvort einstakir félagsmenn hafi orðið fyrir tjóni, gera greinfyrir því í hverju tjón þeirra sé fólgið og hver séu tengsl þess við atvikmáls. Eðli málsins samkvæmt geti þetta ekki gerst í „einu lagi“ enda séuforsendur félagsmanna mismunandi. Málið geti því ekki verið einsleitt eða veriðrekið í „einu lagi“ um kröfur allra. Ífimmta lagi byggir stefndi á því að dómkröfur stefnanda séu ódómtækar.Aðalkrafan sé ekki nægilega skýr þar sem ekki komi þar fram hvaða dagauppgjörin, sem þar er vísað til, hafi verið birt. Þá sé enga afmörkun að finnaí varakröfu hver sú háttsemi stefnda geti verið sem eigi að leiða tilbótaskyldu. Að lokum telur stefndi að skilyrðum kröfusamlags, sbr. 27. gr. laganr. 91/1991, sé ekki fullnægt, enda séu þær í eðli sínu ósamkynja og varðimismunandi atvik, aðstöðu og löggerninga. Stefnandimótmælir framangreindum röksemdum stefnda. Byggir hann á því að fylgt hafiverið fyrirmælum 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 í einu og öllu við höfðunmálsins, þar á meðal um tilgreiningu félagsmanna, auk þess sem hann færir rökfyrir því að eins og kröfugerð sé háttað þurfi ekki að gefa út framhaldsstefnuþegar nýir félagsmenn bætist við. Þá sé skilyrðum samlagsaðildar fullnægt, endaeigi kröfugerðin rætur að rekja til sömu aðstæðna er lúti að óbeinu eignarhaldistefnda á Landsbankanum í gegnum Samson og til sömu atvika er snúi að aðgerðumstefnda og Landsbankans sem áhrif hafi haft á óbeinan eignarhlut stefnda íbankanum. Þó að aðstæður einstakra félagsmanna geti að einhverju leyti veriðmismunandi sé þessu skilyrði eftir sem áður fullnægt. Stefndi mótmælir þvíeinnig að dómkröfurnar séu ekki nægilega skýrar eða að málið sé vanreifað, aukþess sem hann færir rök fyrir því að skilyrðum 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991fyrir kröfusamlagi sé fullnægt, enda sé krafan samkynja fyrir alla félagsmenn. Varðandiathugasemdir stefnda um að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausnmálsins bendir stefnandi á að þótt leiða þurfi líkur að tjóni félagsmanna vegnavanrækslu stefnda sé ekki farið fram á það að neinu verði slegið föstu umtjónið. Þá bendir hann á að Hæstiréttur Íslands hafi þegar komist að þeirriniðurstöðu að einn stofnaðila hafi haft lögvarða hagsmuni af því að aflasönnunargagna vegna þeirra atvika er dómkröfur stefnanda taka til, sbr. dóm ímáli nr. 259/2013. Telur stefnandi ljóst að félagsmenn hans hafi allir hagsmuniaf því að fá leyst úr lögmæti gerða stefnda. Þá sé málið sett þannig fram aðallir félagsmenn stefnanda eigi það sameiginlegt að hafa orðið fyrir tjónivegna þess að hlutabréf í Landsbankanum urðu verðlaus. IV Stefnandileitar með málshöfðun sinni eftir því að fá viðurkenningu dómsins áskaðabótaskyldu stefnda gagnvart félagsmönnum stefnanda, sem allir eiga þaðsammerkt að hafa átt hlut í Landsbanka Íslands hf. þegar hann féll 7. október2008. Málshöfðunin er reist á heimild í 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. lög nr. 117/2010. Þar er aðilum, þremur eða fleiri, semeiga kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks,aðstöðu eða löggernings, heimilað að láta málsóknarfélag, sem þeir eiga hlutað, reka í einu lagi mál um kröfur þeirra allra í stað þess að sækja málsamkvæmt 1. mgr. 19. gr. laganna. Áskilnaðurákvæðisins um að krafan eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eðalöggernings er afdráttarlaus. Séu kröfur félagsmanna málsóknarfélags þannigekki af sömu rót ber dómara að vísa málinu frá án kröfu. Í athugasemdum viðfrumvarp það sem varð að lögum nr. 117/2010 segir að ógerlegt sé að víkja fráþessu skilyrði „enda verður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið erekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sé samhljóða“.Þessi ummæli í lögskýringargögnum gefa þó ekki tilefni til að túlka þennanáskilnað með öðrum hætti en orðalagið gefur tilefni til og í samræmi við 19.gr. laga nr. 91/1991. Aðalkrafastefnanda og málatilbúnaður hans í heild ber með sér að hann telji stefnda beraskaðabótaskyldu gagnvart félagsmönnum stefnanda vegna þriggja atriða ertengjast óbeinu eignarhaldi hans á Landsbanka Íslands. Þessi atriði lúta aðskorti á nánar tilgreindum upplýsingum um tengsl stefnda við bankann ogvanrækslu á að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð. Stefnandi virðist byggja áþví að hvert þessara atriða leiði til bótaskyldu stefnda gagnvart hverjum ogeinum félagsmanni stefnanda. Í umfjöllun um tjón félagsmanna er þannig lögðáhersla á að félagsmenn hans hafi átt hlutabréf í bankanum, sem hafi orðiðverðlaus 7. október 2008. Ef þær upplýsingar hefðu legið fyrir, sem stefnanditelur að hafi skort, hefðu félagsmenn hans hins vegar ekki kært sig um að eigabréf í bankanum. Þeir sem áttu bréf þegar upplýsingarnar áttu að liggja fyrir,eða þegar gera átti þeim yfirtökutilboð, hefðu því verið búnir að selja bréfináður en þau urðu verðlaus. Þeir sem keyptu hlut í bankanum eftir þann tímahefðu aftur á móti aldrei lagt fjármuni sína í slíka fjárfestingu ef þeir hefðubúið yfir vitneskju um þau atriði sem vísað er til í dómkröfum stefnanda. Ístefnu er þó viðurkennt að tjón félagsmanna stefnanda geti verið mismunandieftir því á hvaða grundvelli fallist yrði á að slíkur bótaréttur hefðistofnast. Því telur stefnandi að félagsmenn hans hafi hagsmuni af því að fáleyst úr því fyrir dómi hvort hvert einstakt atriði, sem lýst er í þremurtöluliðum í stefnukröfum, leiði til bótaskyldu stefnda. Skiptir það meðalannars máli til að fá úr því skorið frá hvaða tíma bótaskyldan hafi stofnast. Samkvæmtframansögðu felur aðalkrafa stefnanda í sér þrjár sjálfstæðar kröfur á hendurstefnda sem þó eru allar samkynja, þ.e. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu.Heimilt er að haga kröfugerð með þessum hætti, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr.91/1991. Kröfurnar eiga hver um sig rætur að rekja til sömu skaðaverka er lútaað ætlaðri vanrækslu stefnda á skyldum sínum til að upplýsa um tengsl sín ogSamsons við Landsbankann. Sakarefnið horfir að þessu leyti eins við öllumfélagsmönnum stefnanda. Þá gildir lýsing stefnanda á ætluðu tjóni félagsmanna,að því marki sem hennar er þörf, og umfjöllun um tengsl þessa tjóns viðvanrækslu stefnda, jafnt fyrir alla félagsmenn þó að að umfang á tjóni hvers ogeins geti ráðist af atriðum sem varði þá sérstaklega. Kröfur stefnanda verðasamkvæmt framansögðu raktar til sömu atvika eða aðstöðu eins og áskilið er í19. gr. a í lögum nr. 91/1991. Viðurkenningarkröfurstefnanda eru reistar á heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, en þar segir að hafistefnandi lögvarða hagsmuni af því aðskorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitaðviðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Áskilnaður ákvæðisins umlögvarða hagsmuni hefur verið skýrður á þá leið að sá sem krefst viðurkenningará skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni, auk þess sem hann verður að gera grein fyrir því í hverju tjón hansfelist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Í stefnu verður stefnandiþví að gera nokkra grein fyrir þessum atriðum svo viðhlítandi rök séu færðfyrir því að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn viðurkenningarkröfunnar. Ekki er ástæða til annars en að ætla aðöll hlutabréf félagsmanna stefnanda í Landsbanka Íslands hf. hafi orðiðverðlaus í kjölfar þess að stjórn bankans var yfirtekin af Fjármálaeftirlitinuí október 2008 eins og stefnandi gengur út frá. Eignir þeirra fóru þvíforgörðum við fall bankans. Stefnandi reisir röksemdir sínar fyrirskaðabótakröfunni á hendur stefnda hins vegar ekki á því að hann hafi valdiðþví með athafnaleysi sínu að þessar eignir urðu verðlausar. Aftur á móti telurhann að hefði stefndi hagað sér á þann veg sem honum hafi borið að gera hefðufélagsmenn stefnanda ekki verið í þeirri stöðu að eiga hlut í bankanum þegarhann féll. Að þessu leyti eru röksemdir stefnanda aðrar en sóknaraðila í dómiHæstaréttar Íslands frá 15. maí 2013 í málinu nr. 259/2013. Þessi röksemdafærsla er ljóslega háðþeirri forsendu að hver og einn félagsmanna stefnanda hefði brugðist eins viðhefði stefndi gert það sem honum bar að gera að mati stefnanda. Allirfélagsmennirnir, sem áttu hlutabréf í bankanum á þeim tíma, hefðu samkvæmtþessu selt hlutabréf sín í bankanum, annað hvort á almennum hlutabréfamarkaðieða með því að taka yfirtökutilboði Samsons. Þá hefðu engir félagsmannastefnanda keypt hlutabréf í bankanum ef stefndi hefði hagað sér eins ogstefnandi telur að honum hafi verið skylt að gera. Almennt verður að ætla að ólíkarforsendur liggi að baki ákvörðunum einstakra fjárfesta við kaup og sölu áhlutabréfum. Á þeim grunni verður að telja með ólíkindum að allir félagsmennstefnanda hefðu brugðist eins við þeim upplýsingum sem stefnandi telur að hafiskort um viðskipti stefnda við bankann og stöðu Samsons gagnvart honum. Á þaðvið þó að um mikilsverðar upplýsingar hafi verið að ræða sem eru almennt tilþess fallnar að hafa áhrif á ákvarðanir fjárfesta. Í þessu sambandi verður aðhafa í huga að yfirlýsingar félagsmanna stefnanda, sem komu fram eftir aðbréfin urðu verðlaus, um að þeir hefðu selt hlut sinn eða látið hjá líða aðkaupa hlut í bankanum ef þessar upplýsingar hefðu komið fram, hefur engaþýðingu fyrir dómi. Þá verður því ekki varpað á stefnda að leiða líkum að þvíað félagsmenn stefnanda hefðu hvorki selt bréf í bankanum né látið hjá líða aðkaupa þau, eins og haldið er fram í stefnu, en með því væri stefnandi leysturundan því að færa rök fyrir því að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausnviðurkenningarkrafna sinna. Þau atriði sem hér hafa verið rakineiga sérstaklega við um þann hóp félagsmanna sem átti hlut í bankanum áður enstefnandi telur að fyrst hafi átt að birta þær upplýsingar sem hann vísar til.Ef fallist yrði á röksemdir stefnanda verður jafnframt að leggja tilgrundvallar að við birtingu upplýsinganna hefði verulega dregið úr áhugafjárfesta á því að kaupa hlutabréf í bankanum, auk þess sem söluþrýstingur áþeim hefði aukist með þeim afleiðingum að verð hlutabréfanna hefði lækkað.Einstakir fjárfestar í þessum hóp kunna að hafa selt hluti í bankanum frá þeimtíma og allt til þess að bankinn féll í október 2008. Þannig má reikna með aðeinhverjir félagsmenn stefnanda í þessum hóp hafi hagnast af því að stefndi léthjá líða að gera það sem stefnandi telur að honum hafi verið skylt að gera. Eins og málið er lagt fyrir af hálfustefnanda ríkir þannig óvissa um það hvort þeir sem tilheyra framangreindumhópi félagsmanna hafi orðið fyrir tjóni af ætlaðri vanrækslu stefnda. Þá er súforsenda, sem stefnandi leggur til grundvallar málatilbúnaði sínum, að allirfélagsmenn stefnanda hefðu brugðist við upplýsingagjöfinni ýmist með því aðselja hlutabréf sín í bankanum eða láta hjá líða að kaupa þau, háð mikillióvissu. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafagert viðhlítandi grein fyrir því tjóni sem félagsmenn stefnanda eiga að hafaorðið fyrir vegna ætlaðrar vanrækslu stefnda. Ekki liggur því fyrir aðfélagsmenn stefnanda eigi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrviðurkenningarkröfum sínum. Felur kröfugerð stefnanda því einungis í sér beiðnium álit á lögfræðilegu efni án þess að fyrir liggi að hún sé nauðsynleg tilúrlausnar á ákveðnum kröfum. Með vísan til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991,sbr. 2. mgr. sömu greinar, verður því að fallast á kröfu stefnda um að vísamálinu frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 400.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan. ÚR S K U R Ð A R O R Ð : Máliþessu er vísað frá dómi. Stefnandi,Málsóknarfélag hluthafa Landsbankans hf., greiði stefnda, Björgólfi ThorBjörgólfssyni, 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 161/2012
Fjármálafyrirtæki Ábyrgð Gjafsókn
L hf. krafðist greiðslu úr hendi S og Ó á grundvelli yfirlýsingar þeirra um sjálfskuldarábyrgð á láni sem B ehf. hafði verið veitt til reisa hús í H. S og Ó byggðu sýknukröfu sína meðal annars á því að þeir hafi samið svo um við L hf. að ábyrgðin félli niður þegar húsið yrði fokhelt. Greindi aðila á um hvort þetta skilyrði niðurfellingarinnar hafi verið uppfyllt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki yrði ráðið af málsgögnum að það hafi verið ákvörðunarástæða af hálfu L hf. við lánveitinguna að byggt yrði í samræmi við fyrirliggjandi teikningar af húsinu. Af þeirri ástæðu bæri að leggja til grundvallar að nægilegt hafi verið að húsið yrði gert fokhelt til að ábyrgðin félli niður, enda þótt nokkrar breytingar hafi verið gerðar á því frá upphaflegum teikningum. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu S og Ó af kröfu L hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2012. Hann krefst þess að stefndu greiði sér óskipt 20.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. mars 2010 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. I Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eftir uppkvaðningu hans var tekin skýrsla fyrir héraðsdómi af Árna Emilssyni, fyrrum útibússtjóra áfrýjanda, á grundvelli XI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt vitnisburði hans voru stefndu beðnir um að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuld vegna láns, sem áfrýjandi hafði veitt Byggingafélaginu Byggðavík ehf. til að reisa hús að Austurmörk 18 A í Hveragerði og var tryggt með veði í því, með það að markmiði að byggingu hússins yrði lokið og veðið þar með betra. Jafnframt staðfesti vitnið yfirlýsingu sína þess efnis að svo hafi verið um samið að sjálfskuldarábyrgð stefndu ætti að falla niður þegar húsið yrði fokhelt. Aðspurt kvað vitnið það vera álitamál hvort breyting á húsinu frá upphaflegum teikningum af því kæmi í veg fyrir að ábyrgðin félli niður. Það hefði hins vegar ekki verið forsenda fyrir lánveitingu til félagsins á sínum tíma að húsið yrði byggt eftir þeim teikningum. II Krafa áfrýjanda er byggð á fyrrgreindri sjálfskuldarábyrgð stefndu, en sýknukrafa þeirra er reist á tveimur málsástæðum sem báðar koma fram í greinargerð þeirra í héraði. Sú fyrri lýtur að því að þegar stefndu tókust á hendur sjálfskuldarábyrgðina hafi þeir samið svo um við áfrýjanda að ábyrgðin félli niður þegar húsið að Austurmörk 18 A yrði fokhelt. Síðari málsástæðan vísar til þess að vegna ákvæða í skjali því, sem stefndu undirrituðu þegar þeir gengust í ábyrgð fyrir hluta af skuld Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., hafi áfrýjandi tekið á sig þá skuldbindingu að fylgt yrði samkomulagi fjármálafyrirtækja um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, þar á meðal að fram færi mat á greiðslugetu félagsins. Óumdeilt er að svo hafi um samist með málsaðilum að sjálfskuldarábyrgð stefndu skyldi falla niður þegar áðurnefnt hús yrði fokhelt. Hins vegar greinir þá á um hvort það skilyrði fyrir niðurfellingu ábyrgðarinnar hafi verið uppfyllt. Í greinargerð í héraði vísuðu stefndu til stöðuúttektar, sem gerð hafði verið 16. júní 2009, til stuðnings þeirri staðhæfingu sinni að húsið væri orðið fokhelt og ábyrgð þeirra þar með niður fallin. Þótt gert sé ráð fyrir í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 að stefndi í héraði skuli í greinargerð sinni vísa til þeirra sönnunargagna, sem hann telur að enn þurfi að afla, verður talið að tilvísun til úttektarinnar einnar hafi ekki girt fyrir að stefndu gætu á síðari stigum aflað sér frekari gagna til að færa sönnur á þessa staðhæfingu sína. Það gerðu þeir með því að leggja fram fokheldisvottorð skipulags- og byggingafulltrúans í Hveragerði áður en öflun sýnilegra sönnunargagna var lýst lokið, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Áfrýjandi heldur því fram að breytingar þær, sem stefndu létu gera á upphaflegum teikningum að húsinu og urðu til þess að skipulags- og byggingafulltrúinn gaf út vottorð um fokheldi þess 25. október 2011, eigi að leiða til þess að ábyrgð þeirra hafi ekki fallið niður, heldur sé hún enn í fullu gildi. Ekki verður ráðið af málsgögnum að það hafi verið ákvörðunarástæða af hálfu áfrýjanda þegar byggingafélaginu var veitt lán til að reisa húsið að það yrði byggt í samræmi við fyrirliggjandi teikningar af því. Af þeirri ástæðu ber að leggja til grundvallar að nægilegt hafi verið að húsið yrði gert fokhelt, enda þótt nokkrar breytingar hafi verið gerðar á því frá upphaflegum teikningum. Áfrýjandi hefur heldur ekki lagt fram gögn sem renna stoðum undir þá staðhæfingu hans að verðmæti hússins hafi rýrnað verulega af þeim sökum. Samkvæmt öllu því, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað. Í samræmi við það verður ekki tekin afstaða til síðari málsástæðu stefndu fyrir sýknukröfu sinni. Þegar málið var höfðað í apríl 2011 lá ekki fyrir að húsið að Austurmörk 18 A væri fokhelt, en það gerðist fyrst við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Samkvæmt því er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði. Eftir málsúrslitum hér fyrir dómi verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti í ríkissjóð eins og greinir í dómsorði. Um gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti fer eftir því sem þar segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður, að öðru leyti en því að málskostnaður í héraði milli áfrýjanda, Landsbankans hf., og stefndu, Sigurþórs Ólafssonar og Ólafs Garðars Þórðarsonar, fellur niður. Áfrýjandi greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefndu vegna hvors þeirra um sig, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 27. janúar 2012 , er höfðað 8. og 28. apríl 2011. Stefnandi er Landsbankinn hf. (áður NBI hf.) Austurstræti 11, Reykjavík. Stefndu eru Byggingafélagið Byggðavík ehf., Hlégerði 7, Kópavogi, Sigurþór Ólafsson, [...], Kópavogi og Ólafur Garðar Þórðarson, [...], Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., greiði stefnanda 49.716.384 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. nóvember 2009 til greiðsludags. Þess er jafnframt krafist að stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, verði dæmdir til að greiða þar af 20.000.000 króna insolidum með stefnda, Byggingafélaginu Byggðavík ehf., með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 24. mars 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara sýknu að svo stöddu. Til þrautavara er gerð sú krafa að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að kröfu stefnanda um dráttarvexti verði vísað frá dómi. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., hefur ekki látið málið til sín taka, en útivist varð af hálfu félagsins við þingfestingu málsins 18. maí 2011. I Þann 12. ágúst 2005 stofnaði stefndi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., tékkareikning númer 22464 í útibúi stefnanda að Austurstræti 11 í Reykjavík. Þann 9. nóvember 2009 námu innistæðulausar færslur á reikningnum 49.716.384 krónum. Var reikningnum þá lokað. Með sjálfskuldarábyrgð númer 0101-63-111116, dagsettri 23. mars 2007, tókust stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, á hendur ábyrgð in solidum á skuld stefnda, Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., gagnvart stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar, fyrir allt að 20.000.000 króna, auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Yfirlýsing stefndu um ábyrgðina er á stöðluðu eyðublaði frá stefnanda og ber yfirskriftina: „Sjálfskuldarábyrgð – óskipt vegna yfirdráttarheimildar einstaklings í samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklings.” Þá segir enn fremur orðrétt: „Með sjálfskuldarábyrgð þessari skuldbindur ábyrgðaraðili sig persónulega til að tryggja Landsbanka Íslands hf. efndir á skuldbindingum reikningseiganda. Ábyrgðaraðili ábyrgist alla skuldina sem sína eigin og ef ábyrgðaraðilar eru fleiri en einn, ábyrgist hver um sig fulla greiðslu gagnvart kröfuhafa (óskipt ábyrgð/in solidum).” Í 7. tölulið yfirlýsingarinnar er meðal annars að finna svofellt ákvæði: „Skylt er að meta greiðslugetu reikningseiganda ef ábyrgðarfjárhæð er kr. 1.000.000,- eða hærri. Ef ábyrgðarfjárhæðin er lægri en kr. 1.000.000,00 getur sjálfskuldarábyrgðaraðili óskað eftir því að slíkt greiðslumat fari ekki fram...” Þá er gert ráð fyrir því á eyðublaðinu að ábyrgðaraðilar geti staðfest sérstaklega að þeir óski ekki eftir mati á greiðslugetu reikningseiganda, enda sé heildarábyrgðarfjárhæð ábyrgðaraðila vegna reikningseiganda gagnvart stefnanda lægri en 1.000.000 króna. Stefnandi sendi stefndu innheimtuviðvörun dagsetta 10. ágúst 2009 og innheimtubréf dagsett 24. febrúar 2010. Innheimtutilraunir stefnanda skiluðu ekki árangri og höfðaði stefandi því málið á hendur stefndu. Samkvæmt svonefndu stöðuúttektarvottorði, dagsettu 16. júní 2009, var eignin Austurmörk 18A í Hveragerði uppsteypt og burðarvirki frágengið og búið að ganga frá þaksperrum og klæða þak járni. Enn fremur var búið að ganga frá öllum gluggum og akstursdyrum lokað til bráðabirgða. Þá segir að eftir sé að setja upp milliveggi á milli fasteigna og tengja fráveitulagnir við stofnæðar út í götu. Viðstaddir stöðuúttektina voru Guðmundur Friðrik Baldursson byggingarfulltrúi og stefndi Ólafur Garðar Þórðarson, sem byggingarstjóri eignarinnar. Undirrita þeir vottorð um úttektina. Fokheldisvottorð fyrir Austurmörk 18A var gefið út af sama byggingarfulltrúa 25. október 2011. Þar segir í athugasemdum að húsið sé fokhelt samkvæmt breyttum teikningum, dagsettum 7. október 2011. Með skriflegri yfirlýsingu Árna Emilssonar, fyrrverandi útibússtjóra Landsbankans í Austurstræti, dagsettri 15. júní 2011, er staðfest að sjálfskuldarábyrgð stefndu, Sigurþórs Ólafssonar og Ólafs Garðars Þórðarsonar, á lánum til Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., hafi átt „að falla niður við fokheldi hússins að Austurmörk 18a í Hveragerði gegn fasteignaveði í húsinu.” Vegna aðildar stefnanda að málinu er vísað til þess að Fjármálaeftirlitið hafi þann 9. október 2008 með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitinga úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú Landsbankinn hf., en heiti bankans hafi verið breytt á aðalfundi bankans 28. apríl 2011. II Stefnandi vísar til þess að stefndi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., hafi þann 12. ágúst 2005 stofnað tékkareikning nr. 22464 í útibúi stefnanda að Austurstræti 11, Reykjavík. Við lokun reikningsins 9. nóvember 2009 hafi innstæðulausar færslur á reikningnum numið 49.716.384 krónum. Með sjálfskuldarábyrgð nr. 0101-63-111116 hafi stefndu Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson tekist á hendur ábyrgð in solidum á skuld þessari gagnvart stefnanda fyrir allt að 20.000.000 króna, auk vaxta og kostnaðar. Hafi stefndu verið send innheimtubréf 24. febrúar 2010, en skuldin ekki fengist greidd. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Um varnarþing er vísað til 32. gr. og 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson mótmæla kröfu stefnanda um að þeir verði dæmdir til að greiða 20.000.000 króna in solidum með stefnda, Byggingafélaginu Byggðavík ehf., með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 20.000.000,- frá 24. mars 2010 til greiðsludag og kröfu stefnanda um málskostnað. Byggja stefndu í fyrsta lagi á því að við undirritun sjálfskuldarábyrgðar 23. mars 2007 hafi stefndu gert samkomulag við starfsmann stefnanda, Árna Emilsson þáverandi útibússtjóra Landsbankans í Austurstræti, þess efnis að við fokheldi hússins að Austurmörk 18A í Hveragerði, féllu sjálfskuldarábyrgðir þeirra niður enda hafi bankanum verið veitt fasteignaveð í húsinu. Um þetta hafi umræddur útibússtjóri vitnað, sbr. yfirlýsingu dagsetta 15. júní 2011. Með þessu hafi komist á samkomulag milli stefnanda og stefndu um þetta atriði og beri stefnanda því að fella ábyrgðina niður þar sem skilyrði niðurfellingar séu nú til staðar. Krafa stefnanda sé tryggð með fasteignaveði á fyrstu tveimur veðréttum fasteignarinnar og samkvæmt stöðuúttekt, dagsettri 16. júní 2009, sé fasteignin orðin fokhelt. Á þessum grundvelli beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Þar sem stefndu hafi uppfyllt sinn hluta samkomulagsins beri stefnanda, með vísan til meginreglna samningaréttar, að fella niður þá kröfu sem mál þetta sé reist á. Því beri að sýkna stefndu af kröfu þessari. Telji dómurinn óljóst hvort skilyrði samkomulags stefndu og stefnanda séu uppfyllt krefjist stefndu sýknu að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda sá tími ókomin að stefndu verði krafðir um greiðslu þessarar kröfu, þar sem stefnandi hafi engan reka gert að því að afla gagna og staðfestinga um ástand veðsins sem sé grundvöllur samkomulags þeirra. Stefndu, Sigurþór og Ólafur Garðar, kveðast í öðru lagi byggja sýknukröfu sína á því að með samkomulaginu sem stefndu gerðu við stefnanda 23. mars 2007 hafi stefnandi tekið á sig þá skuldbindingu að fylgt yrði samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga enda beri sjálfskuldarábyrgðin það með sér. Stefndu bendi á að skýrt komi fram að sjálfskuldarábyrgð þeirra sé í samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Allur texti skjalsins miði við að þeim reglum sé fylgt og hafi stefndu því mátt ganga út frá því að við samkomulagið væri stuðst. Samkvæmt 7. tölulið ábyrgðaryfirlýsingarinnar sem stefndu hafi undirrituð komi fram að skylt sé að meta greiðslugetu reikningseiganda ef ábyrgðarfjárhæð sé 1.000.000 króna eða hærri. Aðalskuldari hafi ekki verið greiðslumetinn áður en stefndu hafi skrifuð undir sjálfskuldarábyrgðina og niðurstaða greiðslumats aldrei kynnt þeim. Í ljósi þess að stefnandi hafi tekið á sig þessar auknu skyldur þegar samkomulag hafi verið gert við stefndu um sjálfskuldarábyrgð telji stefndu að stefnandi hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem gerðar séu til fjármálafyrirtækja og sé að finna í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 gagnvart stefndu þegar stefndu hafi rituð undir ábyrgð á greiðslu skuldar stefnda, Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., við stefnanda 23. mars 2007. Í 1. gr. samkomulagsins, sem stefnandi sé aðili að og vísi skýrlega til á ábyrgðaryfirlýsingunni, sé markmið þess tíundað en þar segi: „Aðilar að samkomulagi þessu eru sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu.“ Í 2. gr. samkomulagsins sé að finna ákvæði um gildissvið þess og sé þar áréttað það sem fram komi í 1. gr., þ.e. að samkomulagið taki til allra skuldaábyrgða, þ.e. sjálfsskuldarábyrgða og einfaldra ábyrgða, á skuldabréfalánum, víxlum, og öðrum skuldaskjölum o.s.frv., sbr. 1. mgr. 2. gr. samkomulagsins. Þar sem stefnandi sé aðili að umræddu samkomulagi og vísi til þess í ábyrgðaryfirlýsingu sem stefndu hafi ritað undir og tekið á sig sjálfskuldarábyrgð til að tryggja skuldir þriðja aðila, þ.e. stefnda, Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., gagnvart stefnanda verði að telja að óumdeilt sé að samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 gildi um ábyrgð þá sem stefnandi byggir kröfur sínar á. Eins og að framan greini telji stefndu Sigurþór og Ólafur Garðar, að stefnandi hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem gerðar séu til fjármálafyrirtækja í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001 og á grundvelli þess beri að ógilda ábyrgðina og hafna kröfum stefnanda. Þannig beri að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda sé skuldaábyrgð sett til tryggingar á fjárhagslegri skuldbindingu nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Áður en stefndu hafi undirritað ábyrgðaryfirlýsingu þá sem sé grundvöllur að kröfugerð stefnanda hafi greiðslugeta aðalskuldara, þ.e. Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., hvorki verið metin svo vitað sé né að stefndu hafi verið tilkynnt um þann rétt sem þeir hafi haft til þess. Hafi stefndu því eðli málsins samkvæmt ekki getað óskað eftir því með skriflegum hætti að slíkt greiðslumat á aðalskuldara færi ekki fram. Stefnandi hafi ekki sinnt þeim skyldum sem hvíli á fjármálafyrirtækjum og fram komi í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins en ljóst sé að stefnandi hafi yfirburðastöðu á sviði fjármunaréttar gagnvart stefndu og hafi borið að upplýsa þá um alla þá þætti og öll réttindi sem hafi getað skipt þá máli varðandi ábyrgðina, sbr. t.d. atriði varðandi greiðslugetu aðalskuldara. Þar sem stefnandi hafi ekki sinnt þeim skyldum gagnvart stefndu sem bankinn hafi tekið á sig sem fjármálafyrirtæki samkvæmt samkomulaginu, beri þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum stefnanda þar sem að umrædd ábyrgð sé ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Framangreindu til stuðnings vísi stefndu jafnframt til þess að samkvæmt samkomulaginu sem stefnandi vísi til sé stefnanda ávallt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna, sbr. 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Höfuðstóll ábyrgðarinnar sé að fjárhæð 20.000.000 króna auk dráttarvaxta og alls kostnaðar við innheimtuaðgerðir. Því sé ljóst að sú fjárhæð sem kunni að lenda á stefndu vegna ábyrgðar þeirra nemi hærri fjárhæð en 1.000.000 króna, sbr. kröfur stefnanda. Telji stefndu því einsýnt að stefnandi hafi ekki sinnt þeim skyldum sem hann hafi tekið á sig í umrætt sinn og fjallað sé um í 1. og 3. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Beri því jafnframt með vísan til 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins, sbr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Þá telji stefndu að stefnandi hafi ekki sinnt upplýsingagjöf í samræmi við 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga áður en til ábyrgðar hafi verið stofnað. Hafi stefndu þannig hvorki verið veittur upplýsingabæklingur um veðsetningar né upplýsingar um heimild til að óska eftir að greiðslumat yrði ekki framkvæmt. Telja stefndu að stefnandi hafi með því brotið gegn 4. gr. samkomulagsins. Sýknukröfu sinni til stuðnings vísi stefndu, auk framangreindra málsástæðna og samkomulagsins frá 2001, einkum til 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem fram komi að heimilt sé að víkja samningi eða öðrum löggerningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Jafnframt sé þar tekið fram að við mat á þessum atriðum skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Með hliðsjón af því að stefnandi hafi ekki farið eftir samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem bankinn vísi þó til og hafi byggt á í ábyrgðaryfirlýsingu sem og yfirburðastöðu stefnanda gagnvart stefndu á þessu sviði telji stefndu að sýkna beri þá af kröfum stefnanda þar sem sjálfskuldarábyrgð sú sem fólst í yfirlýsingunni sé ógild á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. og 1. og 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins frá 2001. Með hliðsjón af framangreindu sé ljóst að stefnandi hafi á engan hátt uppfyllt þær skyldur gagnvart stefndu sem hann hafi tekið á sig samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Telji stefndu að þeir óvönduðu viðskiptahættir sem stefnandi hafi viðhaft varði ógildingu ábyrgðarinnar sem aftur leiði til þess að stefndu verði sýknaðir af kröfum stefnanda. Þar sem greiðslugeta aðalskuldara hafi ekki verið metin af stefnanda í samræmi við fortakslausa skyldu þess efnis í margnefndu samkomulagi hafi stefndu ekki getað verið kunnugt um fjárhagsstöðu aðalskuldara. Þá hafi stefnandi ekki upplýst stefndu um þýðingu ábyrgðarinnar. Verði að telja að stefnandi, sem aðili að umræddu samkomulagi, hafi eigi viðhaft þá vönduðu viðskiptahætti sem samkomulagið kveði á um. Á grundvelli stöðu samningsaðila og atvika málsins að öðru leyti geri stefndu því þá kröfu að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda þar sem ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda að bera fyrir sig og halda til streitu þeim samningi sem fólst í ábyrgð stefndu á skuldum þriðja aðila, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndu kveða þrautavarakröfu sína byggða á sömu málsástæðum og að framan greini. Með vísan til sinnuleysis stefnanda á að viðhafa þá vönduðu viðskiptahætti sem mælt sé fyrir um í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga beri með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að lækka dómkröfur stefnanda stórlega en slíka heimild sé að finna í nefndu lagaákvæði. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til meginreglna samninga-, kröfu- og neytendaréttar og meginreglna fjármálaréttar um upplýsingaskyldu og leiðbeiningarskyldu fjármálastofnana sem og meginregluna um skuldbindingargildi samninga og undantekninga frá þeim reglum. Þá vísa stefndu til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Jafnframt vísa stefndu til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi. Þá gaf skýrslu vitnið Guðmundur Friðrik Baldursson skipulags- og byggingarfulltrúi Hveragerðisbæjar. Í máli þessu er deilt um gildi sjálfskuldarábyrgðar sem stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, gengust í vegna yfirdráttarskuldar stefnda, Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., á reikningi númer 22464 hjá stefnanda. Aðalkrafa stefndu, Sigurþórs og Ólafs Garðars, um sýknu af kröfum stefnanda er meðal annars byggð á því að svo hafi um samist á milli þeirra og starfsmanns stefnanda, Árna Emilssonar þáverandi útibússtjóra stefnanda í Austurstræti 11 í Reykjavík, við undirritun sjálfskuldarábyrgðar 23. mars 2007, að ábyrgðin félli niður þegar hús það sem Byggingafélagið Byggðavík ehf. var að reisa að Austurmörk 18A í Hveragerði yrði fokhelt, enda hafi stefnanda verið veitt veð í húsinu. Meðal málsgagna er skrifleg yfirlýsing Árna Emilssonar dagsett 15. júní 2011 þar sem staðfest er að sjálfskuldarábyrgð Sigurþórs Ólafssonar og Ólafs Garðars Þórðarsonar á lánum til Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf., dagsett 23. mars 2007, að fjárhæð 20.000.000 króna, skyldi falla niður við fokheldi hússins að Austurmörk 18A gegn fasteignaveði í húsinu. Við aðalmeðferð málsins greindi lögmaður stefnanda frá því að ekki lægi fyrir hjá stefnanda samningur í þessa veru eða aðrar upplýsingar, en stefnandi ætlaði ekki að bera brigður á efni yfirlýsingar Árna Emilssonar. Kvað stefnandi stefndu byggja varnir sínar á því að þeir uppfylltu skilyrði niðurfellingar ábyrgða þar sem staðfest væri með stöðuúttekt frá árinu 2009 að húsið væri fokhelt, en stöðuúttektarvottorð jafngilti ekki fokheldisvottorði. Mótmælti stefnandi því að stefndu uppfylltu skilyrði niðurfellingar ábyrgðar. Að mati dómsins verður framangreind yfirlýsing Árna Emilssonar ekki skilin öðru vísi en svo að þegar stefndu Sigurþór og Ólafur Garðar gáfu út áðurgreinda sjálfsskuldarábyrgð hafi verið samið um það við þáverandi útibússtjóra stefnanda að ábyrgðin félli niður þegar húsið að Austurmörk 18A yrði fokhelt. Þann 25. október 2011 gaf Guðmundur Friðrik Baldursson skipulags- og byggingarfulltrúi Hveragerðisbæjar út fokheldisvottorð fyrir Austurmörk 18A. Í athugasemdum á vottorðinu kemur fram að húsið sé fokhelt samkvæmt breyttum teikningum. Þó eigi eftir að “gustloka” því að hluta til og tengja frárennslislagnir við göturæsi. Vitnið Guðmundur Friðrik Baldursson skipulags- og byggingarfulltrúi Hveragerðisbæjar gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti að hann hefði gefið út fokheldisvottorð fyrir Austurmörk 18A sem staðfesti að eignin væri fokheld. Vitnið bar að fokheldisvottorð hefði ekki verið gefið út ef teikningum fyrir Austurmörk 18A hefði ekki verið breytt enda væru milliveggir hluti af fokeldi hússins. Um byggingarástand á fokheldu húsi vísaði vitnið til íslensks staðals. Þá staðfesti vitnið að við útgáfu stöðuúttektarvottorðs sem gefið hafi verið út 16. júní 2009 hafi húsið ekki verið fokhelt og því jafngilti það vottorð ekki fokheldisvottorði. Stefndi Ólafur Garðar Þórðarson, sem var byggingarstjóri eignarinnar að Austurmörk 18A, greindi frá því fyrir dómi að hann hefði látið breyta teikningum hússins til að fá útgefið fokheldisvottorð fyrir eignina. Slíkt vottorð var eins og fram er komið gefið út 25. október 2011 á grundvelli breyttra teikninga sem skipulags- og byggingarfulltrúi Hveragerðisbæjar samþykkti. Samkvæmt þessu liggur fyrir að Austurmörk 18A var fokheld 25. október 2011. Einnig liggur fyrir að stefnandi ber hvorki brigður á efni yfirlýsingar Árna Emilssonar né umboð hans til að ganga til samninga við stefndu um það að sjálfskuldarábyrgðir þeirra á láni Byggingafélagsins Byggðavíkur ehf. féllu niður við fokheldi hússins gegn veði í húsinu til tryggingar láninu. Stefnandi á veð í húsinu Austurmörk 18A. Er það staðfest með framlögðu veðbandayfirliti. Að mati dómsins er stefnandi bundinn af samningi stefnanda og stefndu Sigurþórs Ólafssonar og Ólafs Garðars Þórðarsonar um niðurfellingu ábyrgða. Með yfirlýsingu Árna Emilssonar er staðfest að gerður var samningur þegar stefndu undirrituðu margnefnda yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð sína sem gekk út á það að sjálfskuldarábyrgðin yrði tímabundin og myndi gilda þar til eignin Austurmörk 18A yrði fokheld en félli þá niður. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndu hafi verið settur ákveðinn tímarammi til að ljúka framkvæmdum við húsið og þá ekki að húsið sé verðminna eftir breytingar sem gerðar voru á brunaveggjum og leiddu til þess að fokheldisvottorð var gefið út á áðurgreindum degi. Þá hefur stefnandi ekki heldur rennt stoðum undir þá fullyrðingu sína að forsenda stefnanda fyrir umræddri lánveitingu hafi verið að húsið yrði við fokheldi með fjögur aðgreind bil, en ekki eitt rými eins og raunin er samkvæmt breyttum teikningum sem skipulags- og byggingarfulltrúi samþykkti. Samkvæmt framangreindu féll krafa stefnanda niður þegar eignin Austurmörk 18A varð fokheld, en þá uppfylltu stefndu skilyrði niðurfellingarinnar og höfðu fyrir sitt leyti efnt samning þann sem gerður var í tengslum við útgáfu þeirra á sjálfskuldarábyrgð til stefnanda. Stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, byggja sýknukröfu sína enn fremur á því að með samkomulagi sem gert var 23. mars 2007 um sjálfskuldarábyrgð þeirra hafi stefnandi skuldbundið sig til að fylgja samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, enda beri sjálfskuldarábyrgðin það með sér. Fram komi með skýrum hætti á eyðublaðinu að sjálfskuldarábyrgð þeirra sé í samræmi samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og miði allur texti skjalsins við að þeim reglum sé fylgt og hafi stefndu mátt ganga út frá því að stuðst væri við samkomulagið. Stefnandi mótmælti þessum skilningi og sjónarmiðum stefndu sem lúta að þessu sem þýðingarlausum. Þá hafnaði stefnandi því að hafa brotið lög í samskiptum sínum við stefndu. Rangt eyðublað hafi verið notað fyrir sjálfskuldarábyrgðina en óumdeilt sé að um sé að ræða sjálfskuldarábyrgð á skuldum einkahlutafélags en ekki einstaklings. Gildissvið samkomulagsins sé skýrt afmarkað í samkomulaginu, en það eigi ekki við um einstaklinga og ekki sé skylt að meta greiðslugetu lögaðila. Á framlögðu eyðublaði fyrir sjálfskuldarábyrgð stefndu má sjá að um er að ræða sjálfskuldarábyrgð í samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þá kemur einnig fram að texti eyðublaðsins á við um óskipta sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar einstaklings. Þann 1. nóvember 2001 undirrituðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, samband íslenskra sparisjóða, neytendasamtökin og viðskiptaráðherra samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þar sem fram er tekið í 1. gr. að aðilar samkomulagsins séu sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þá segir í 3. gr. að fjármálafyrirtæki beri að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að það verði ekki gert. Skylt sé að meta greiðslugetu skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi hærri fjárhæð en 1.000.000 króna. Ekki er með neinu móti unnt að fallast á að stefnandi sé ekki bundinn af efni þess skjal sem yfirlýsing stefndu um sjálfskuldarábyrgð er rituð á. Ekki er um það deilt að skjalið stafar frá stefnanda sjálfum og er auðkennt nafni stefnanda málsins sem er fjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefnandi mun hafa haft frumkvæði að því að stefndu gengust undir umþrætta ábyrgð og séð um skjalagerð í því sambandi. Er stefnandi að mati dómsins bundinn af efni yfirlýsingarinnar og þá einnig af ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, enda var stefnanda heimilt að taka á sig auknar skyldur gagnvart stefndu. Þrátt fyrir að stefnandi haldi því nú fram að stefnandi hafi notað rangt eyðublað verður ekki fallist á sjónarmið stefnanda um að hann hafi ekki brotið ákvæði áðurgreinds samkomulag um notkun ábyrgða. Fyrir liggur að greiðslugeta aðalskuldarans, Byggingarfélagsins Byggðavíkur ehf., var ekki metin eins og bar að gera samkvæmt sjálfskuldarábyrgð þeirri sem stefndu samþykktu og undirrituðu. Þar með uppfyllti stefnandi ekki skilyrði ábyrgðarskilmálanna um greiðslumat. Á grundvelli þessara atvika og stöðu samningsaðilja þykir verða að taka til greina sjónarmið og kröfur stefndu, Sigurþórs Ólafssonar og Ólafs Garðars Þórðarsonar, um að víkja ábyrgðinni til hliðar, enda ósanngjarnt eins og á stendur að bera samninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt framangreindu verður það niðurstaða dómsins að stefnandi sé bundinn af loforði um að fella sjálfskuldarábyrgð beggja stefndu niður þegar húsið að Austurmörk 18A yrði fokhelt og því hafi stefnanda borið þegar að fyrir lá staðfesting skipulags- og byggingarfulltrúa Hveragerðisbæjar að svo væri, að fella sjálfskuldarábyrgðina úr gildi. Enn fremur er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi við gerð og frágang á samkomulagi um sjálfskuldarábyrgð stefndu, skuldbundið sig til að fylgja samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og þannig tekið á sig meiri skyldur en þurfti, en brotið gegn ákvæðum samkomulagsins með því að framkvæma ekki mat á greiðslugetu aðalskuldara. Hafa ber í huga að stefnandi útbjó þá skilmála sem stefndu undirgengjust með nafnritun sinni 23. mars 2007 og verður stefndi að bera hallann af því að nota ekki rétt staðlað form fyrir ábyrgðarskuldbindingu stefndu, hafi ætlun hans ekki staðið til þess að taka umræddar skyldur á sig gagnvart stefndu. Samkvæmt framangreindu verða stefndu, Sigurþór Ólafsson og Ólafur Garðar Þórðarson, sýknaðir af kröfu stefnanda í málinu um greiðslu á 20.000.000 króna in solidum með stefnda Byggingafélaginu Byggðavík ehf. Stefndi Byggingafélagið Byggðavík ehf. hefur ekki sótt þing í málinu og var félaginu þó löglega stefnt. Að því er hið stefnda félag varðar ber að dæma málið samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hefur lagt fram í málinu sundurliðað yfirlit reiknings númer 22464 fyrir árin 2007-2009 þar sem tekið er fram að athugasemdir skuli gera innan 20 daga frá viðtöku yfirlitsins, annars teljist reikningurinn réttur. Samkvæmt framlögðu yfirliti voru innistæðulausar færslur á reikningnum 49.716.384 krónur þegar honum var lokað 9. nóvember 2009. Ekki liggur fyrir að eigandi reikningsins, Byggingafélagið Byggðavík ehf., hafi gert athugasemd við reikningsyfirlitið á greindu tímabili. Verður stefndi því dæmdur til að greiða 49.716.384 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 9. nóvember 2009 til greiðsludags. Með vísan til úrslita málsins og samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu, Sigurþóri Ólafssyni og Ólafi Garðari Þórðarsyni 600.000 krónur í málskostnað. Stefndi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., sem ekki hélt uppi vörnum í málinu, verður á grundvelli sama lagaákvæðis dæmt til að greiða stefnanda 154.750 krónur í málskostnað. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.
Mál nr. 500/2008
Kærumál Fyrirsvar Vitni
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um hvort sex nafngreindir einstaklingar skyldu gefa munnlega skýrslu fyrir dómi sem vitni eða með stöðu sem aðilar máls. Talið var að þótt skýrslugjafar sætu ýmist í borgarstjórn eða borgarráði og hefðu atkvæðisrétt á þeim vettvangi, við töku ákvörðunar um hagsmuni R, gætu þeir ekki skoðast sem fyrirsvarsmenn R samhliða borgarstjóra. Samkvæmt venju í dómaframkvæmd gegndi borgarstjóri því hlutverki einn vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri sveitarfélagsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2008, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um hvort sex nafngreindir menn skyldu gefa munnlega skýrslu fyrir dómi sem vitni eða með stöðu sem aðilar máls. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umræddir sex skýrslugjafar teljist vitni í málinu. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta, sem sætir flýtimeðferð, gegn varnaraðila með stefnu 30. júní 2008. Í henni kom meðal annars fram að sóknaraðili hefði í hyggju að kveðja fyrir dóm til skýrslugjafar Ólaf F. Magnússon, þáverandi borgarstjóra varnaraðila, og borgarfulltrúana Björk Vilhelmsdóttur, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, Júlíus Vífil Ingvarsson, Óskar Bergsson, Svandísi Svavarsdóttur og Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson, sem sæti ættu í borgarráði, ásamt tveimur nafngreindum starfsmönnum varnaraðila. Á dómþingi 2. september 2008 kom fram að aðilana greindi á um hvort þessir nafngreindu skýrslugjafar ættu að skoðast sem vitni í málinu eða hefðu stöðu sem aðilar, en þó að frátalinni Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem þá hafði tekið við starfi borgarstjóra og óumdeilt var að kæmi fram sem fyrirsvarsmaður varnaraðila. Ágreiningsatriði þetta var tekið til úrskurðar í sama þinghaldi og úr því leyst með hinum kærða úrskurði. Líta verður svo á að héraðsdómara hafi verið rétt að taka þegar í stað afstöðu til þessa ágreinings þótt skýrslugjafarnir hefðu ekki enn komið fyrir dóm, sbr. dóm Hæstaréttar 21. nóvember 1984 í máli nr. 222/1984, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1301. Eins og að framan er getið greinir aðilana ekki á um að núverandi borgarstjóri varnaraðila komi fram í málinu sem fyrirsvarsmaður hans, sbr. 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, og gefi ef þörf krefur munnlega skýrslu fyrir dómi eins og aðili væri, sbr. 4. mgr. 48. gr. laganna. Þótt þeir menn, sem sæti eiga í borgarstjórn eða borgarráði, eigi á þeim vettvangi atkvæði við töku ákvörðunar um hagsmuni varnaraðila, geta þeir ekki skoðast sem fyrirsvarsmenn hans samhliða borgarstjóra, sem samkvæmt venju í dómaframkvæmd gegnir því hlutverki einn vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri sveitarfélagsins. Samkvæmt þessu og með vísan til 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 verður því að líta svo á að borgarfulltrúar, sem sóknaraðili hyggst leiða fyrir dóm, gefi þar að borgarstjóra frátöldum skýrslu sem vitni. Með því að sóknaraðili hefur ekki krafist kærumálskostnaðar verður hann ekki dæmdur. Dómsorð: Munnlegar skýrslur, sem Björk Vilhelmsdóttir, Júlíus Vífill Ingvarsson, Ólafur F. Magnússon, Óskar Bergsson, Svandís Svavarsdóttir og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson gefa í máli sóknaraðila, S10 ehf., á hendur varnaraðila, Reykjavíkurborg, skulu teknar af þeim sem vitni. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um réttarstöðu tiltekinna aðila við skýrslugjöf fyrir dómi föstudaginn 5. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af S10 ehf., kt. 510407-0750, Lágmúla 7, Reykjavík, með stefnu, þingfestri 2. júlí 2008, á hendur Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu við Vonarstræti, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði, að samningur stefnanda og stefnda frá 2. apríl 2008 um kaup á byggingarrétti á lóð við Njarðargötu í Reykjavík hafi fullt skuldbindingargildi. Til vara krefst stefnandi þess, að viðurkennt verði, að stefnda Reykjavíkurborg sé bótaskyld gagnvart stefnanda vegna synjunar borgarráðs Reykjavíkur 19. júní 2008 um staðfestingu á samningi aðila um kaup á byggingarrétti á lóð við Njarðargötu í Reykjavík frá 2. apríl 2008. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær, að stefndi, Reykjavíkurborg, verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Mál þetta snýst um kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna synjunar í borgarráði á að staðfesta samning stefnanda, S10 ehf. f.h. S8, og Reykjavíkurborgar, dags. 2. apríl 2008, um lóðaúthlutun til handa félaginu við Sturlugötu í Reykjavík, en samkomulagið var gert með fyrirvara um samþykki Framkvæmda- og eignaráðs og borgarráðs. Samkomulagið var samþykkt samhljóða af Framkvæmda- og eignaráði þann 7. apríl og þaðan vísað til borgarráðs. Á fundi borgarráðs þann 30. apríl 2008 var erindið samþykkt með sex atkvæðum gegn einu. Greiddi fulltrúi Samfylkingar atkvæði gegn erindinu. Við þessar aðstæður bar að vísa málinu til borgarstjórnar, vegna ákvæða 39. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, um að byggðarráði sé heimil fullnaðarákvörðun mála, sem eigi varða verulega fjárhag sveitarsjóðs eða stofnana hans, enda sé eigi ágreiningur innan ráðsins. Á fundi borgarstjórnar hinn 6. maí 2008 var samþykkt, með 15 samhljóða atkvæðum, að fresta málinu. Á fundi borgarstjórnar hinn 20. maí 2008 var málið afgreitt með því, að samþykkt var, með 15 samhljóða atkvæðum, að vísa því til borgarráðs. Á fundi borgarráðs hinn 19. júní 2008, eftir að málið kom á ný til afgreiðslu ráðsins, var lagt til, að borgarráð staðfesti ekki fyrirliggjandi samkomulag. Gerir stefnandi í máli þessu kröfu um, að samningur aðila frá 2. apríl 2008 teljist skuldbindandi, auk þess sem stefnandi krefst til vara viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna synjunar á staðfestingu samningsins. Í þessum þætti málsins deila aðilar um það, hvort borgarráðsmennirnir og borgarfulltrúarnir, Björk Vilhelmsdóttir, Júlíus Vífill Ingvarsson, Óskar Bergsson, Svandís Svavarsdóttir og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, sem og borgarfulltrúinn og fyrrverandi borgarstjóri, Ólafur F. Magnússon, hafi stöðu aðila eða vitna við væntanlegar skýrslutökur fyrir dómi. Var málið munnlega flutt um þetta ágreiningsatriði og tekið til úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 fer borgarstjórn með yfirstjórn Reykjavíkurborgar, en borgarstjóri er framkvæmdastjóri borgarinnar. Samkvæmt 39. gr. sömu laga fer borgarráð, ásamt borgarstjóra með framkvæmdastjórn borgarinnar og fjármálastjórn. Ákvörðunarvald er þannig ekki alfarið í höndum borgarstjóra, heldur þarf borgarráð að staðfesta ákvarðanir hans. Verður því að líta svo á, að borgarráðsmenn hafi allir aðilastöðu í máli þessu, og girðir 5. mgr. 17. gr. l. nr. 91/1991, um fyrirsvar sveitarfélaga í dómsmáli, ekki fyrir þá niðurstöðu. Björk Vilhelmsdóttir, Júlíus Vífill Ingvarsson, Óskar Bergsson, Svandís Svavarsdóttir og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson eiga öll sæti í borgarráði og teljast þannig hafa aðilastöðu í máli þessu. Þá eiga þessir aðilar allir sæti í borgarstjórn, auk Ólafs F. Magnússonar. Borgarstjórn er fjölskipað stjórnavald Reykjavíkurborgar. Af 4. mgr. 17. gr. l. nr. 91/1991 leiðir, að þessir aðilar hafi aðilastöðu, enda þótt sérstaklega sé kveðið á um fyrirsvar sveitarstjórnar í dómsmálum í 5. mgr. sömu grein. Verður samkvæmt framansögðu að fallast á það með stefndu, Reykjavíkurborg, að framangreindir aðilar hafi allir aðilastöðu í máli þessu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.
Mál nr. 578/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki meint fíkniefnalagabrot kærða sem varði innflutning á fíkniefnum til landsins þann 12. og 13. október sl. Hinn 12. október sl. hafi þeir A [kt], B [kt.], verið handteknir eftir komuna til landsins frá Kaupmannahöfn. Þeir hafi verið handteknir í bifreiðinni [...] á Bústaðavegi við Reykjanesbraut. Í bifreiðinni hafi fundist fíkniefni. Þeir hafi báðir játað aðild sína að framangreindum innflutningi fíkniefna. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna. Hinn 13. október sl. hafi svo C, [kt.], verið handtekinn eftir komu til landsins frá Kaupmannahöfn. Í fórum hans hafi fundist fíkniefni. Hann hafi játað sök en hann hafi m.a. greint frá því að hann hafi flutt þau til landsins fyrir ónafngreinda aðila til að losna við fíkniefnaskuldir. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna. Þann 24. október sl. hafi D, [kt.], verið handtekinn vegna málsins. D hafi játað tiltekna aðild sína að umræddum innflutningi og greint frá öðrum þáttum sem snúi að brotinu. Nánar sé vísað til framburðarskýrslu af D dags. 1. nóvember sl. Kærði hafi verið handtekinn og yfirheyrður í dag og neiti hann aðild að meintu broti. Nánar um framburð hans sé vísað til framburðarskýrslu kærða. Símagögn lögreglu bendi til þess að kærði hafi verið í samskiptum við D og gruni lögreglu að kærði hafi staðið að umræddum innflutningi, sbr. fyrirliggjandi greinargerðir í rannsóknargögnum. Þyki kærði vera undir rökstuddum grun um aðild að fíkniefnabroti. Meint aðild kærða sé talin varða skipulagningu, fjármögnun og útvegun fíkniefnanna erlendis. Nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um einstaka verknaðarþætti hinna grunuðu og um meinta aðild kærða að brotinu. Auk þess þurfi að rannsaka tengsl kærða við aðra meinta vitorðsmenn sem tengist málinu, hérlendis sem erlendis, óþekktir á þessu stigi, sem kunni að tengjast fjármögnun, kaupum á fíkniefnunum og ætlaðri móttöku og dreifingu efnanna hér á landi. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknar­hagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögn málsins bera með sér er fallist á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað geta fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og fallist er á að kærði geti torveldað rannsókn málsins með því að koma undan sönnunargögnum eða hafa áhrif á vitni eða samseka, gangi hann laus. Er því fallist á kröfu um gæsluvarðhald eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 21. nóvember nk. kl. 16.00.
Mál nr. 595/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur samkvæmt 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er að líða í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 21. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upplýst er fyrir Hæstarétti að varnaraðili hafi nú sent sóknaraðila yfirlýsingu um áfrýjun á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2008, sem um getur í hinum kærða úrskurði. Skýra verður úrskurðarorðin svo að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem hann hafði við birtingu nefnds héraðsdóms til að lýsa yfir áfrýjun hans, þannig að yfirlýsing um áfrýjun áður en sá frestur rann út bindi ekki sjálfkrafa enda á gæsluvarðhald yfir honum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.