Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 382/2015
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir Endurgreiðsla
Í janúar 2010 gaf S hf. út skuldabréf til H ehf. að fjárhæð 1.560.000.000 krónur. Í desember sama ár gerðu aðilarnir samning um kaup H ehf. á kröfum í eigu S hf. samkvæmt sex lánssamningum. Í samningnum kom fram að samanlögð fjárhæð þessara krafna væri 1.746.245.864 krónur, en kaupverði þeirra, 1.043.621.412 krónur, skyldi ráðstafað til niðurfærslu á kröfu H ehf. samkvæmt skuldabréfinu, þar á meðal 960.068.761 krónu sem innborgun á höfuðstól þess. Í maí 2012 var S hf. tekinn til slita og í málinu leitaði hann riftunar á greiðslu sinni til H ehf. samkvæmt samningnum frá desember 2010, svo og endurheimtu á fjárhæðinni sem gekk inn á höfuðstól skuldarinnar. Talið var að um hefði verið að ræða óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að greiðslan hefði ekki verið venjuleg eftir atvikum. Ekki var fallist á með H ehf. að S hf. hefði verið gjaldfær í skilningi 2. mgr. sömu greinar. Var því fallist á kröfu S hf. um riftun greiðslunnar. Að virtum ákvæðum samningsins frá desember 2010 var litið svo á að kröfuréttindin samkvæmt lánssamningunum sex hefðu í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 komið H ehf. að notum sem greiðsla á 1.043.621.412 krónum. Þá hefði S hf. með framsali þessara kröfuréttinda farið á mis við tilkall til greiðslu á sömu fjárhæð og orðið þannig fyrir tjóni sem því svaraði. Var H ehf. látinn bera halla af því að hafa ekki sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að fá meira greitt en samtals 220.871.512 krónur upp í kröfurnar samkvæmt lánssamningunum. Var H ehf. því gert að endurgreiða S hf. 960.068.761 krónu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2015. Hann krefst þessað hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um riftun greiðslu sinnar á1.043.621.412 krónum til gagnáfrýjanda, en gagnáfrýjanda verði gert að greiðasér 960.068.761 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2010 til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 5. júní 2015. Hannkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hannverði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda, en að því frágengnu að hafnað verði kröfuaðaláfrýjanda um greiðslu eða fjárhæð hennar lækkuð. Í öllum tilvikum krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Málið á rætur að rekja til þess að aðaláfrýjandi, sem þá hét Saga CapitalFjárfestingarbanki hf., gaf út skuldabréf 29. janúar 2010 til gagnáfrýjanda aðfjárhæð 1.560.000.000 krónur sem taka átti breytingum eftir vísitölu neysluverðsfrá nóvember 2009. Átti skuldin að bera 13% ársvexti frá 31. október 2009 ogskyldu þeir greiðast árlega, en standa átti skil á höfuðstól skuldarinnar og lokagreiðsluvaxta í einu lagi 31. október 2015. Aðaláfrýjanda var þó heimilað hvenær sem erá lánstímanum greiða upp skuldina að hluta eða öllu leyti að fengnu samþykkiFjármálaeftirlitsins. Í skuldabréfinu var kveðið á um að krafa samkvæmt þvískyldi víkja fyrir öðrum skuldum aðaláfrýjanda, en við slit á honum eðagjaldþrotaskipti á búi hans nyti krafan stöðu í réttindaröð eftir 4. tölulið114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Aðilarnir gerðu samning 6.desember 2010 um kaup gagnáfrýjanda á kröfum í eigu aðaláfrýjanda samkvæmt sexnánar tilgreindum lánssamningum. Í samningnum kom fram að samanlögð fjárhæðþessara krafna væri 1.746.245.864 krónur, en kaupverð þeirra, 1.043.621.412krónur, skyldi „innt af hendi með niðurfærslu á víkjandi kröfu kaupanda áhendur seljanda“ samkvæmt framangreindu skuldabréfi. Uppgjör á þessum kaupumátti að miða við 1. júlí 2010 og verja 83.552.651 krónu af kaupverðinu til aðgreiða áfallna vexti, en mismuninum, 960.068.761 krónu, átti að ráðstafa seminnborgun á höfuðstól skuldabréfsins með áföllnum verðbótum. Með úrskurðiHéraðsdóms Norðurlands eystra 16. maí 2012 var aðaláfrýjandi tekinn til slitaeftir ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í málinuleitar hann riftunar á greiðslu sinni til gagnáfrýjanda samkvæmt samningnum frá6. desember 2010, svo og endurheimtu á fjárhæðinni sem gekk inn á höfuðstólskuldarinnar, 960.068.761 krónu. Krafa um riftun er aðallega reist á 134. gr.,en til vara 141. gr. laga nr. 21/1991.Samkvæmt skrá, sem slitastjórn aðaláfrýjanda lagði fram á kröfuhafafundi16. ágúst 2012, nam heildarfjárhæð lýstra krafna á hendur honum 2.297.813.055krónum, en meðal þeirra voru eftirstöðvar kröfu gagnáfrýjanda samkvæmtskuldabréfinu frá 29. janúar 2010, 876.803.883 krónur. Í yfirliti slitastjórnar27. febrúar 2014 kom meðal annars fram að heildareignir aðaláfrýjanda hafi áþví tímamarki numið 228.500.000 krónum. Þótt slitastjórn hafi eftir gögnummálsins ekki enn tekið afstöðu til allra lýstra krafna eru ekki í þessu ljósiefni til að hnekkja því mati slitastjórnar, sem kom meðal annars fram áfyrrnefndum kröfuhafafundi 16. ágúst 2012, að það yrði að „teljast afarólíklegt“ að eignir aðaláfrýjanda kæmu til með að nægja fyrir skuldbindingumhans. Að þessu virtu verður að hafna aðalkröfu gagnáfrýjanda um að málinu verðivísað frá héraðsdómi, en fyrir henni hafa ekki að öðru leyti verið færð haldbærrök.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaðahans um að rifta greiðslu aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda 6. desember 2010 á1.043.621.412 krónum, sbr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Fyrir Hæstarétti hefur gagnáfrýjandi fallið frá varakröfu, sem hann gerðií héraði, um að mælt yrði fyrir í dómi um heimild hans til að standaaðaláfrýjanda skil á endurgreiðslu vegna riftunar með því að afhenda honum á nýkröfuréttindin sem gagnáfrýjandi fékk með samningnum 6. desember 2010, sbr.144. gr. laga nr. 21/1991. Stendur því eftir krafa gagnáfrýjanda um að kröfuaðaláfrýjanda um endurgreiðslu verði hafnað eða fjárhæð hennar lækkuð. Um þessakröfu hefur gagnáfrýjandi einkum vísað til þess að hann hafi fram að flutningimálsins hér fyrir dómi fengið greiddar samtals 220.871.512 krónur af kröfumsamkvæmt lánssamningunum, sem samningur aðilanna 6. desember 2010 tók til, enað öðru leyti hafi ekki verið unnt að innheimta þessar kröfur, meðal annarsvegna gjaldþrotaskipta á búum skuldara, og hafi þær verið afskrifaðar. Umþessar röksemdir gagnáfrýjanda verður að gæta að því að í samningnum 6.desember 2010 sagði meðal annars eftirfarandi: „Hvorki liggur fyrir markaðsverðlánssamninganna eða víkjandi skuldabréfsins sem endurgjalds. Kaupverðlánssamninganna er í samræmi við bókfært virði seljanda á lánunum samkvæmtreikningum seljanda sem endurskoðaðir hafa verið af endurskoðanda hans.Kaupandi lýsir því yfir að ... honum er ljóst að staða þeirra fyrirtækja semeru útgefendur og greiðendur af ofangreindum lánssamningum er ótrygg, að mikilóvissa er um hvort heimtur verði í samræmi við kaupverð lánssamninga og jafnvellögmæti samninganna sem lánssamninga í erlendum myntum. Kaupandi lýsir því yfirað hann mun sjálfur bera alla þá áhættu sem af þessu leiðir og metur áhættunaásættanlega í ljósi kaupverðs lánssamninganna, sem reitt er af hendi í formilækkunar á víkjandi kröfu kaupanda á hendur seljanda.“ Líta verður svo á aðgagnáfrýjandi hafi með þessum samningsákvæðum gengist undir að líta mætti svo áað kröfuréttindin að nafnvirði samtals 1.746.245.864 krónur, sem hann fékkafhent, kæmu honum í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að notum semgreiðsla á 1.043.621.412 krónum. Þá verður einnig að miða við að aðaláfrýjandihafi með framsali þessara kröfuréttinda farið á mis við tilkall til greiðslu ásömu fjárhæð og orðið þannig fyrir tjóni sem því svarar. Í málinu liggja aðeinsfyrir yfirlýsingar gagnáfrýjanda um hvað hann hafi fengið greitt af þessumkröfum og hefur ekkert verið lagt fram til skýringar á því að þær séu að öðruleyti verðlausar eða af hvaða ástæðu svo sé. Óhjákvæmilegt er að gagnáfrýjandiverði látinn bera halla af því og verður hann af þeim sökum dæmdur til aðgreiða aðaláfrýjanda 960.068.761 krónu. Samkvæmt gögnum málsins beindiaðaláfrýjandi yfirlýsingu um riftun og fjárkröfu af því tilefni til gagnáfrýjandafyrst með bréfi 25. september 2013. Með því að málið var höfðað innan mánaðarfrá þeim degi með ódagsettri yfirlýsingu gagnáfrýjanda á héraðsdómsstefnu umbirtingu hennar verður að dæma dráttarvexti af kröfu aðaláfrýjanda fráþingfestingardegi málsins í héraði, svo sem í dómsorði greinir, sbr. 3. og 4.mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Gagnáfrýjanda verðurgert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir ídómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um riftun á greiðslu aðaláfrýjanda, SagaCapital hf., til gagnáfrýjanda, Hildu ehf., 6. desember 2010 á 1.043.621.412krónum. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 960.068.761 krónu með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10.október 2013 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.DómurHéraðsdóms Norðurlands eystra 22. maí 2015.Mál þetta er höfðað 10. október2013 og var dómtekið 27. mars sl.Stefnandi er Saga Capital hf.Hafnarstræti 91, Akureyri. Stefnda er Hilda ehf., Kalkofnsvegi 1, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda í málinu eruþær að staðfest verði með dómi riftun greiðslu skuldar stefnanda til stefndu aðfjárhæð 1.043.621.412 krónur og að stefnda verði dæmd til að endurgreiðastefnanda 960.068.761 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá 1. ágúst 2010. Þá er krafist málskostnaðar.Stefnda krefst þess að verðasýknuð af öllum kröfum stefnanda.Til vara krefst stefnda þess aðviðurkennt verði að sér sé heimilt að skila stefnanda kröfum á hendur GufunesHolding ehf., Íslenska gámafélaginu ehf. og Við Eyrarbakka ehf. í samræmi viðákvæði 144. gr. laga nr. 21/1991.Til þrautavara krefst stefndaþess að endurgreiðslukröfu stefnanda verði hafnað, eða hún lækkuð verulega.Í öllum tilvikum krefst stefndamálskostnaðar úr hendi stefnanda.Kröfu stefndu um frávísun varhafnað með úrskurði 3. desember sl.IStefnandi var tekinn tilslitameðferðar með úrskurði upp kveðnum 16. maí 2012. Frestdagur viðslitameðferðina er 24. ágúst 2011.Stefnandi mun hafa skuldaðSeðlabanka Íslands (SÍ) tæpa 20 milljarða króna vegna veðlánaviðskipta viðsetningu svokallaðra neyðarlaga haustið 2008.Mun skuldin hafa stofnast þannig að stefnandi tók lán hjá SÍ og keyptiskuldabréf útgefin af Glitni hf. og Kaupþingi hf. Veðsetti stefnandi skuldabréfin SÍ til tryggingarlánunum. Við setningu svokallaðra neyðarlaga haustið 2008 rýrnaði verðmætiveðanna umtals­vert og stóð stefnandi frammi fyrir því að þurfa að setjaviðbótartryggingar.Krafa SÍ á hendur stefnanda munhafa verið framseld íslenska ríkinu í árslok 2008. Stefnandi segir að í byrjunfebrúar árið 2009 hafi SÍ lagt til að veðlánunum yrði skuldbreytt í verðtryggtlán til 7 ára á 2% vöxtum. Mánuði síðar,16. mars 2009, hafi verið gerðir tveir lánasamningar til skuldbreytingar. Heildarfjárhæð þeirra hafi verið19.668.664.668 krónur. Lánin hafi veriðtil sjö ára og átt að endurgreiðast með fimm jöfnum afborgunum, fyrst 27.desember 2011 og síðast 27. desember 2015.Vextir skyldu greiðast árlega í lok árs.Stefnandi segir að viku eftir aðþetta samkomulag var gert hafi komið fram efasemdir hjá Fjármálaeftirlitinu umað stefnanda væri heimilt að færa eigið fé vegna tekjufærslu í kjölfarsamkomulagsins sem lögbundið eigið fé.Hafi stefnandi byrjað aftur viðræður við fjármálaráðuneytið í lok marsum mögulega uppgreiðslu á skuldinni og/eða breytingu á henni í víkjandi kröfueða hlutafé. Gert hafi verið samkomulag 11. september 2009. Samkvæmt því hafi verið stofnað nýtt félag,Saga eignarhaldsfélag, sem yrði móðurfélag stefnanda. Hafi félagið átt að taka yfir skuld stefnandaog fá sem endurgjald eignir að verðmæti 14,1 milljarð króna, m.a. allar þæreignir sem hefðu verið veðsettar til tryggingar skuldinni og allt hlutaféí stefnanda. Fjármálaeftirlitið hafi gert nánar greindaathugasemd við samkomulagið. Vegna þesshafi Sögu eignarhaldsfélagi verið skipt upp og stofnað til stefndu. Stefnda hafi yfirtekið skuld stefnanda viðríkissjóð og fengið sem endurgjald þær eignir sem hefðu verið veðsettar tiltryggingar skuldinni, auk tæplega 10% hlutar í stefnanda og víkjandi skuldabréfsem stefnandi hafi gefið út, að fjárhæð tæplega 1,6 milljarðar króna. Sagaeignarhaldsfélag hafi eignast 90% hlut í stefnanda, sem hafi verið veðsetturríkissjóði til tryggingar skuld stefndu við ríkissjóð. Stefnda og Sagaeignarhaldsfélag hafi verið í eigu hluthafa í stefnanda. Hafi verið gengið endanlega fráendurskipulagningunni með yfirtöku stefndu á skuldinni við ríkissjóð þann 23.febrúar 2010.IIStefnandi gaf þann 29. janúar2009 út framannefnt víkjandi skuldabréf til stefndu, að fjárhæð 1.560.000.000krónur, vísitölutryggt og með 13% ársvöxtum, sem áttu að greiðast árlega. Greiða átti skuldabréfið upp 31. október2015, en ákvæði er í því um heimild til framlengingar, til 31. október 2020. Ákvæði er í skuldabréfinu um að við slit eðagjaldþrot stefnanda greiðist það á eftir öllum almennum kröfum og eftirstæðumkröfum samkvæmt nánar greindum ákvæðum laga nr. 21/1991, öðrum en kröfum umendurgreiðslu hlutafjár. Þá er tekiðfram að óheimilt sé að greiða af láninu eða greiða af því vexti efeiginfjárkrafa útgefanda sé undir lágmarkskröfu samkvæmt 1. mgr. 84. gr. laganr. 161/2002, eða greiðsla valdi því að hún fari undir það lágmark.Stefnandi segir skuldina hafaverið sér íþyngjandi í rekstri. Stefndatekur fram að hinn 12. júní 2010 hafi verið sett lög nr. 75/2010 um breytingu álögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Hafi m.a. verið breytt reglum um útreikning eigin fjárfjármálafyrirtækja. Fyrir stefnanda hafibreytingarnar þýtt að eigið fé stefnanda hafi lækkað um 1.875 milljónir króna íeinu vetfangi, forsendur sem hafi verið gengið út frá við endurskipulagninguhans hafi brostið að töluverðu leyti og stærstu áhættuskuldbindingar hans semhlutfall af eiginfjárgrunni hafi farið yfir leyfileg mörk.Hafi hann óskað eftir heimild Fjármálaeftirlitsinstil að greiða inn á víkjandi lánið frá stefnda, með kröfum sem honum hafi íraun verið óheimilt að eiga. Var heimildin veitt þann 2. desember 2011.Með samningi aðila 6. desember2010 greiddi stefnandi 1.043.621.412 krónur inn á víkjandi lánið með framsalinánar greindra sex krafna til stefndu.Segir í samningnum að uppgjör miðist við 1. júlí 2010 og að verðbótum ogvöxtum greiddum greiðist inn á höfuðstól 918.806.567 krónur. Segir einnig í samningnum að fyrir liggisamþykki Eignasafns Seðlabanka Íslands ehf. og Fjármálaeftirlitsins.Er hér um að ræða þá greiðslu semstefnandi krefst að verði rift, að því er tekur til greiðslu inn á höfuðstólskuldarinnar.Þann 21. september 2011 óskaðistefnandi eftir heimild til nauðasamnings­umleitana. Hljóðaði frumvarpið um lágmarksgreiðslu aðfjárhæð 11.000.000 króna, 1% af skuldum yrði breytt í hlutafé og 99% yrðugreiddar með skuldabréfi, sem yrði greitt að fullu í júní 2012. Víkjandi láninu yrði breytt í hlutafé, semnyti forgangs til arðgreiðslna. Ígreinargerð með frumvarpinu var tekið fram að í árslok 2010 hefði bókfært eigiðfé stefnanda numið 823 milljónum króna.Eignir væru metnar á 1,7 milljarða króna, en ótryggðar almennar skuldirværu um 817 milljónir króna, auk venjulegra viðskiptakrafna. Ekki væri talið að ráðstafanir undanfarnamánuði kynnu að vera riftanlegar. Falliðvar frá þessum nauðasamningsumleitunum.Bú stefnanda var tekið tilslitameðferðar 16. maí 2012 eins og áður segir, að kröfu Fjármálaeftirlitsins,sem hafði þann 28. september 2011 svipt stefnanda starfsleyfi semfjárfestingarbanki.IIIStefnandi vísar til 4. mgr. 103.gr. laga nr. 161/2002, þar sem segir að ef ekki sé sýnt að eignirfjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjastriftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti,en málshöfðunarfrestur sé þó 30 mánuðir. Kveðst hann telja að almenn skilyrðiriftunar séu fyrir hendi. Aukistmöguleikar kröfuhafa á að fá fullnustu krafna, ef riftun nái fram að ganga, ogeinnig sé ljóst að greiðslan til stefndu hafi ekki verið í samræmi viðgreiðslur til annarra kröfuhafa og því leitt til mismununar milli kröfuhafa.Stefnandi kveðst byggja á því aðgreiðsla inn á víkjandi lánið sé riftanleg með vísan til 1. mgr. og 2. mgr.134. gr. laga nr. 21/1991.Stefnandi kveður í fyrsta lagivera uppfyllt skilyrði um að greidd hafi verið skuld. Sé bersýnilegt að greiddhafi verið skuld sem hafi stofnast milli aðila áður en greiðslan var innt afhendi og hún gengið til lækkunar á skuldinni.Þá hafi greiðslan verið innt afhendi á síðustu 24 mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 megi krefjast riftunar greiðslu samkvæmt 1. mgr., ef hún sé innt afhendi til nákominna sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag, nemaleitt sé í ljós að þrotamaður hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrirgreiðsluna. Aðilar séu nákomnir ískilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Stefndahafi verið stofnað af Saga eignarhaldsfélagi, sem hafi verið stofnað af stefnanda. Stefnda og móðurfélag stefnanda, Sagaeignarhaldsfélag, hafi verið í eigu sömu aðila og að auki hafi stefnda átt 10%hlut í stefnanda. Aðilar málsins hafihvor um sig lotið sömu 5 manna stjórn og áheyrnarfulltrúi, skipaður afEignasafni SÍ hafi átt rétt til setu á stjórnarfundum beggja. Framkvæmdastjóristefndu hafi auk þess verið framkvæmdastjóri áhættustýringar stefnanda. Greiðslan hafi verið innt af hendi 6.desember 2010 og frestdagur við skiptin sé 24. ágúst 2011. Skilyrði um tímamark sé því uppfyllt.Greitt hafi verið fyrr eneðlilegt hafi verið. Gjalddagi höfuðstóls hafi verið 31. október 2015. Hafi þvíverið greitt tæpum fimm árum fyrir gjalddaga. Þá hafi greiðslan skertgreiðslugetu stefnanda verulega. Eigið fé hans hafi í lok árs 2010 verið taliðnema um 800.000.000 króna. Megi nærrigeta að greiðsla skuldar að fjárhæð 1.043.621.412 hafi verið til þess fallin aðskerða greiðslugetu stefnanda verulega.Enn fremur hafi verið greitt meðóvenjulegum greiðslueyri. Megi hér vísatil langvarandi dómvenju og óumdeildrar túlkunar 134. gr. laga nr.21/1991. Venjulegur greiðslueyrir séalmennt peningar. Greiðsla meðlánasamningum sé hvorki venjuleg almennt séð, né verði séð að slíkirgreiðsluhættir hafi áður tíðkast eða verið venjulegir milli aðila.IVStefnandi kveðst einnig byggjariftunarkröfu sína sjálfstætt á 141. gr. laga nr. 21/1991. Greiðslan hafi veriðótilhlýðileg sem slík, m.a. vegna grandsemi stefndu um ógjaldfærni stefnanda,sem hafi verið ógjaldfær þegar hún hafi verið innt af hendi og að stefnda hafivitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda þá og þau atvik sem hafi gert aðverkum að hún hafi verið ótilhlýðileg.Um ógjaldfærni kveðst stefnandivísa til skýrslu Ernst & Young ehf. frá 22. maí 2103, þar sem komi fram þaðmat endurskoðenda að stefnandi hafi orðið ógjaldfær við fall viðskiptabankannahaustið 2008. Hafi þá þegar verið ljóstað eigið fé stefnanda hafi verið uppurið og hann gæti ekki staðið viðskuldbindingar sínar. Þá hafi endurskoðendurnir gert viðbótarskýrslu að beiðnistefnanda um þróun gjaldfærni hans frá árslokum 2008 og fram á árið 2011, meðsérstakri áherslu á það hvort stefnandi hafi verið gjaldfær í desember 2010,þegar greiðslan til stefndu hafi verið innt af hendi.Í ljósi tengsla aðila sé ljóst aðstefndu hafi verið fullkunnugt um ógjaldfærni stefnanda og þau atvik sem hafigert það að verkum að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg.VStefnandi kveðst reisa kröfu sínaum endurgreiðslu á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að því leyti semriftunarkrafan sé reist á 134. gr. laganna, en á 3. mgr. 142. gr. að því leytisem hún sé reist á 141. gr.Kröfufjárhæðin svari til þeirrar fjárhæðar sem hafi komið stefndu aðnotum til lækkunar á kröfu sinni gagnvart stefnanda, að teknu tilliti til þesssem hafi átt að koma til greiðslu í október 2010. Fjárhæðin sem hafi komið stefndu að notumsvari til verðmætis þeirra eigna sem greitt hafi verið með og aðilar hafi veriðsammála um hvert væri. Tjón stefnandanemi verðmæti þeirra eigna sem hafi verið greitt með og séu ekki lengur tilstaðar til greiðslu til almennra kröfuhafa.Dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi sem stefnda hafi notiðgreiðslunnar, eða frá 1. janúar 2011.VIStefnda byggir sýknukröfu sína áþví að ekki séu uppfyllt skilyrði riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr.21/1991. Hafi greiðsla til stefndu ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegthafi verið. Hafi útgefanda verið heimiltað greiða hvenær sem væri inn á skuldina án sérstaks uppgreiðslugjalds, aðtilteknum skilyrðum uppfylltum. Getiekki talist óeðlilegt að stefnandi hafi viljað nýta þessa heimild, sérstaklegaþegar haft sé í huga að lögum um fjármálafyrirtæki hafi verið breytt með þeimafleiðingum að eiginfjárgrunnur stefnanda lækkaði verulega og einstakaráhættuskuldbindingar hækkuðu þannig langt umfram leyfileg mörk.Þá mótmælir stefnda því aðgreiðslan hafi skert greiðslugetu stefnanda verulega. Með henni hafi stefnandihaldið eiginfjárhlutfalli sínu í betra horfi en ella og losnað við stærstuáhættuskuldbindingarnar, sem hafi í raun verið ólöglegar eftir fyrrnefndalagabreytingu. Hefði þess ekki veriðlangt að bíða að Fjármálaeftirlitið myndi gera athugasemdir og hefjaviðurlagaferli, sem hefði vafalítið haft neikvæð áhrif á fjármögnun og þar meðgreiðslugetu stefnanda. Þá hefðu slíkviðurlög haft verulega neikvæð áhrif á verkefnastöðu stefnanda, en hann semfjárfestingarbanki hafi fengið mest af tekjum sínum í gegnum ráðgjafarverkefni,frekar en með vaxtamun á útlánum, líkt og viðskiptabanki. Með greiðslunni hafistefnanda verið forðað frá slíkum aðgerðum. Þá sé óumdeilt að greiðslan hafiátt sér stað tæpu ári eftir fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda, þar semöllum skuldum hafi verið skuldskeytt til stefndu. Stefnandi hafi því ekki boriðaðrar skuldir en víkjandi lánið, hefðbundnar rekstrarskuldir og skuldir vegnastöðutöku. Greiðsla skuldarinnar hafiþví ekki skert greiðslugetu stefnanda, þar sem hann hafi engar aðrargreiðsluskuldbindingar haft. Jafnvel þótt svo yrði talið, eða jafnvel litið svoá að uppgreiðsla samkvæmt uppgreiðsluheimild sem kveðið sé á um í textaskuldabréfs sé óeðlileg, telji stefnda í þriðja lagi ekki skilyrði til aðfallast á riftun, þar sem greiðslan hafi verið eðlileg og raunar nauðsynleg,eftir atvikum. Lagabreyting hafi verið helsta ástæða greiðslunnar. Hún hafi haftþau áhrif á efnahagsreikning stefnanda að eiginfjárþáttur A, samkvæmt 5. mgr.84. gr. laga nr. 181/2002 hafi lækkað um 1.250 milljónir króna og þar með hafieiginfjárþáttur B lækkað um 825 milljónir króna, þar sem hann megi að hámarkivera 50% af eiginfjárþætti A, sbr. 4. mgr. 84. gr. laganna. Eftir lagabreytinguna hafi þáttur A verið um890 milljónir króna og því hafi ekki nema 445 milljónir króna af víkjandiláninu nýst sem lögbundið eigið fé.Hefði lagabreytingin ekki verið samþykkt hefði víkjandi lánið nýst semeigið fé að fjárhæð 1.070 milljónir króna. Lækkun lögbundins eigin fjár hafieinnig leitt til þess að einstakar áhættuskuldbindingar hafi hækkað mikið semhlutfall af eigin fé. Stærst þeirra hafiverið á Gufunes Holding ehf. og numið tæpum 50% af eiginfjárgrunni stefnandaeftir lagabreytinguna, en samkvæmt 30. gr. laga nr. 161/2002 megi einstökáhættuskuldbinding nema að hámarki 25% af eiginfjárgrunni. Hafi lagabreytingin þannig orðið til þess aðólögmætt ástand hafi skapast hjá stefnanda, sem honum hafi borið að bæta úr,auk þess sem hún hafi valdið því að ein helsta grunnforsendan fyrir víkjandiláninu, sú að hún nýttist sem eigið fé, hafi að mestu verið brostin. Með greiðslunni, sem Fjármálaeftirlitið hafisamþykkt, hafi verið bætt úr þessum atriðum báðum. Eftirstöðvar víkjandilánsins hafi þannig nýst að mestu sem eigið fé og einstakaráhættuskuldbindingar hafi verið innan lögákveðinna marka eftir greiðsluna.Telur stefnda að að öllu þessu virtu verði að líta svo á að greiðslan hafi veriðeðlileg eftir atvikum. Þá kveðst stefnda hafna því aðskilyrði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt. Þótt aðilar hafi veriðnákomnir í skilningi 3. gr. laganna, sé því með öllu hafnað að stefnandi hafiverið ógjaldfær eða orðið það vegna greiðslunnar. Stefnandi hafi nýlokið fjárhagslegriendurskipulagningu, þar sem nær öllum skuldum hans hafi verið skuldskeytt tilstefndu. Hann hafi því verið sem næstskuldlaus á þeim tíma sem hann hafi greitt inn á hið víkjandi lán og því veriðvel greiðslufær á þessu tímabili. Skýrslur Ernst og Young ehf. hafi ekkisönnunargildi um þetta. Séu þær skýrslur,,hlutdrægra sérfræðinga stefnanda“, sem uppfylli ekki kröfur IX. kafla laganr. 91/1991 og fjalli auk þess um eiginfjárkröfur samkvæmt lögum nr. 161/2002,en ekki greiðslugetu í skilningi laga nr. 21/1991. Þá kveðst stefnda benda áframangreint nauðasamningsfrumvarp, þar sem fram komi að í september 2011, 10mánuðum eftir greiðsluna, að eignastaða stefnanda sé jákvæð og þar sé fullyrtað hægt sé að greiða allar kröfur kröfuhafa.Sé þetta í samræmi við skrá um kröfuhafa í slitabú stefnanda, þar semkomi fram að allir kröfuhafar fái greitt að fullu. Enn megi benda á málflutning stefnanda sjálfsvið meðferð kröfu um slitameðferð, þar sem hann hafi haldið því fram að ekkiværi nauðsyn á henni vegna hagsmuna kröfuhafa og að stefnandi væri gjaldfær.Hann hafi því verið gjaldfær í desember 2010 og sé því ekki heimilt að riftagreiðslunni á grundvelli 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Beri því að sýkna stefndu.VIIStefnda kveðst mótmæla því aðskilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun séu uppfyllt. Kveðst stefndavísa til umfjöllunar sinnar í næsta kafla hér að framan, en einnig benda á aðstefnandi byggi hér á einhliða mati Ernst & Young ehf., sem eins og áðursegi hafi ekki sönnunargildi. Kveðststefnda hafna því alfarið að greiðslan hafi verið sér til hagsbóta eða veriðótilhlýðileg. Stefnanda hafi veriðnauðsynlegt að grípa til ráðstafana vegna þeirra lána sem hafi verið framseldstefndu, þar sem þau hafi verið of há miðað við eiginfjárgrunn eins og aðframan greinir. Hefði stefnandi ellaþurft að þola sektir, sbr. 110. gr. laga nr. 161/2002, auk þess sem brot áreglum hefðu getað leitt til fangelsisrefsingar fyrir stjórnendur, sbr. 112.gr. b sömu laga. Hefði því veriðótilhlýðilegt að ráðstafa þessum lánum ekki til stefndu. Hafi greiðslan verið samþykkt afFjármálaeftirlitinu, sem hafi gefið báðum aðilum væntingar um að hún værieðlileg, í samræmi við lög og hefði góð áhrif á eiginfjárstöðu stefnanda.Þá sé bent á að til að riftun náifram að ganga á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þurfi ráðstöfun að hafaverið stefndu til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og að hafa leitt tilþess að eignir yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Eins ograkið hafi verið séu engir aðrir kröfuhafar í slitameðferð stefnanda sem ekkifái að fullu greitt. Hafi greiðslan þvísíður en svo mismunað kröfuhöfum.Þá sé ítrekað að ósannað sé aðstefnandi hafi verið ógjaldfær. Hafi útreikningar á eigin fé ekkert að gera meðsönnun á ógjaldfærni. Stefnandi hafi farið í gegnum fjárhagslegaendurskipulagningu og henni hafi lokið með samkomulagi 13. nóvember 2009. Kveðst stefnda telja að Fjármálaeftirlitiðhefði ekki samþykkt hana nema vegna þess að það hafi talið að með henni værirekstrarhæfi og gjaldfærni stefnanda tryggt til framtíðar. Hafi það enda komið á daginn og eigistefnandi nægar eignir til að gera upp almennar kröfur. Eigi það ekki að koma á óvart, enda hafi búhans verið tekið til slitameðferðar vegna þess að hann hafi misst starfsleyfi,en ekki vegna þess að hann væri ógjaldfær.Öll þessi atriði geri það að verkum að stefnda hafi ekki vitað, eða máttvita, um ógjaldfærni stefnanda er greitt var.Verði greiðslunni því ekki rift á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991.VIIIStefnda krefst þess, verðifallist á riftun að einhverju leyti eða öllu, að fá að skila greiðslum ísamræmi við ákvæði 144. gr. laga nr. 21/1991.Stefnda hafi fengið framseldar kröfur á þrjú tiltekin félög og sé ekkertþví til fyrirstöðu að þær verði framseldar stefnanda. Kröfur á hendur Við Eyrarbakka ehf. ogÍslenska gámafélaginu ehf. hafi ,,farið í gegnum endurskipulagningu“, enstefnanda hafi verið kunnugt um þær aðgerðir, enda sé upplýst um nauðsyn þeirraí samningi aðila. Þriðja félagið, Gufunes Holding ehf. hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta. Virði krafnanna sé af þessum sökum hið sama og þegar stefndahafi fengið þær framseldar, en rýrnun á verðmæti þeirra hafi átt sér stað lönguáður en stefnda hafi fengið þær í hendur.Hafi rýrnun átt sér stað eftir framsal sé hún ekki á ábyrgð stefndu eðavegna saknæmra eða ólögmætra athafna hennar.IXÞá er þess krafist, verði aðeinhverju leyti fallist á riftun, að endurgreiðslukröfum stefnanda verði hafnaðeða þær lækkaðar verulega. Samkvæmt 1.mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skuli sá sem hefur hag af riftanlegri ráðstöfunsamkvæmt 131. gr. – 138. gr. laganna greiða þrotabúinu fé sem greiðslaþrotamannsins hafi orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en nemi tjóniþrotabúsins. Kveður stefnda greiðsluna ekki hafa komið sér að notum eða að þaðhafi auðgast vegna hennar. Heimturstefndu af lánasamningunum séu með öllu óvissar, en ljóst að verðmætin séuhvergi nálægt stefnufjárhæð málsins. Séengin auðgun fólgin í því að lækka kröfur á hendur stefnanda gegn því að fá ístaðinn óvissar kröfur á hendur öðrum. Að sama skapi sé tjón stefnanda ósannað.Telji stefnda hann hafa hagnast mjög á viðskiptunum. Hann hafi sloppið undansektargreiðslum, sem Fjármálaeftirlitið hefði hugsanlega lagt á hann,eiginfjárgrunnur hans hafi hækkað og ósannað sé að kröfur sem framseldar voruhafi verið 960.068.781 krónu virði. Yrðifallist á endurgreiðslukröfu stefnanda sé ljóst að hann myndi njóta óeðlilegrarauðgunar á kostnað stefndu.Með sömu rökum kveðst stefnandihafna öllum bótagreiðslum samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna.Þá sé dráttarvaxtakröfusérstaklega mótmælt. Sé ósamræmi millikröfugerðar hans um þá vexti og reifunar í málsástæðum. Megi fyrst dæmadráttarvexti frá þingfestingardegi, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.XVið aðalmeðferð málsins gáfuskýrslur Haukur C. Benediktsson, stjórnar­formaður stefndu og vitnið HersirSigurgeirsson. Með dómi HæstaréttarÍslands 9. mars sl. var hafnað kröfu stefnanda um að leiða endurskoðanda semritaði framangreindar skýrslur Ernst & Young ehf. fyrir dóminn sem vitni.Stefnandi krefst í þessu máliriftunar greiðslu inn á víkjandi lán frá stefndu, sem fram fór með framsali sexlánasamninga til stefndu. Verður aðfallast á að hér hafi verið um að ræða óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þóttfyrir liggi að með greiðslunni tókst stefndu að bæta eiginfjárgrunn sinn, svosem rakið er í VI kafla hér að framan, verður ekki á það fallist með stefndu aðgreiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.Ekki er deilt um að aðilar hafiverið nákomnir. Má því krefjast riftunarmeð heimild í 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, að því tilskildu að ekki séleitt í ljós þrotamaður hafi verið gjaldfær er greiðslan fór fram og það þráttfyrir hana.Stefnda mótmælir því að stefnandihafi verið ógjaldfær á þessum tíma.Hér að framan er rakið hvernigstefnandi lenti í verulegum fjárhagsörðugleikum við fall viðskiptabankannahaustið 2008 og hvernig leitast var við að koma fjármálum hans á réttankjöl. Þær ráðstafanir sem gerðar voru íþví skyni reyndust þó ekki duga lengra en svo að stefnandi óskaði eftir heimildtil nauðasamningsumleitana í september 2011. Segir í greinargerð með frumvarpiað nauðasamningi að stefnandi hafi tapað 1.777 milljónum króna eftir skatta á árinu2010. Í byrjun ágúst 2011 hafi veriðljóst að ekki tækist að styrkja eiginfjárstöðu með hlutafjárútboði. Þá segir í greinargerðinni að eftir standiótryggðar skuldir að fjárhæð 817 milljónir króna, sem allar falli í gjalddagafyrir 20. janúar 2012. Laust fé sé um600 milljónir króna til að greiða þær, en afla þurfi 200 milljóna króna meðinnheimtu krafna og sölu eigna.Samkvæmt því sem fram kemur íúrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. maí 2012 var nauðasamningsumleitunumhætt eftir að fulltrúi Eignasafns SÍ tilkynnti að frumvarp að nauðasamningiyrði ekki samþykkt.Í skýrslu Ernst & Young ehf.sem getið er um hér að framan, um mat á gjaldfærni stefnanda segir íniðurstöðukafla að á haustmánuðum ársins 2010 hafi verið farið að ræðahlutafjáraukningu og hagræðingaraðgerðir.Í desember 2010 hafi aðilar haft verulegar áhyggjur af starfsemistefnanda. Fyrirsjáanlegt hafi verið aðauka yrði hlutafé, selja eignir, selja hluta af starfseminni eða hana jafnvelalla, til að stefnandi gæti talist greiðslufær og að eigið fé héldist yfirlögbundnu lágmarki. Ekki hafi legið fyrir fyrr en í apríl 2011 að stefnandigæti talist ,,tæknilega greiðslufær“ í árslok 2010, sem hann hafi í raun ekkiverið.Þótt þessarar skýrslu hafi veriðaflað einhliða af stefnanda, sem rýrir sönnunargildi hennar, þykir í ljósiþeirrar vísbendingar sem hún gefur, svo og þess sem ráðið verður af öðrumgögnum um viðvarandi fjárhagserfiðleika stefnanda, eins og rakið var hér næstað framan, hefur stefnda ekki axlað sönnunarbyrði um að stefnandi hafi veriðgjaldfær í skilningi 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 þegar greiðslan fórfram.Ekki verður ráðið af skrá umkröfuhafa í slitabú stefnanda að allir kröfuhafar fái greitt að fullu.Samkvæmt þessu verður fallist áað greiðslan sé riftanleg samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Þykir þá ekkiþurfa að taka sérstaklega afstöðu til þess hvort einnig mætti rifta henni ágrundvelli 141. gr. laganna.XIÍ yfirlýsingu stefndu í samningium kaup hennar á lánasamningunum segir að hvorki liggi fyrir markaðsverðlánasamninganna né víkjandi skuldabréfsins sem endurgjalds. Kaupverð samninganna sé í samræmi við bókfærtvirði stefnanda á þeim samkvæmt reikningum stefnanda, sem hafi veriðendurskoðaðir af endurskoðanda hans. Stefndu sé ljóst að staða fyrirtækja semséu útgefendur og greiðendur af samningunum sé ótrygg, mikil óvissa sé um hvortheimtur verði í samræmi við kaupverð lánasamninga og jafnvel lögmæti þeirra semlánasamninga í erlendum myntum. Stefnda muni sjálf bera alla áhættu sem afþessu leiði og meti áhættuna ásættanlega í ljósi kaupverðs samninganna, semreitt sé af hendi í formi lækkunar á víkjandi kröfu stefndu á hendur stefnanda.Þrátt fyrir þessa yfirlýsinguþykir ekki unnt að líta svo á að tjón stefnanda nemi sjálfkrafa þeirri fjárhæðsem aðilar komu sér saman um við framsalið.Stefnda hefur lagt framyfirlýsingu löggilts endurskoðanda síns dagsetta 16. janúar 2015, þar sem framkemur að endurskoðendur stefndu hafi skoðað endurheimtur á þeim lánum semstefnandi framseldi til stefndu. Við yfirtöku Eignasafns SÍ á stefndu á árinu2011 hafi uppreiknuð staða lánanna verið 825.865.491 króna samkvæmt bókhaldistefndu. Kemur fram að þeir hafi greintinnborganir að fjárhæð samtals 139.686.189 krónur vegna þessara lána á árunum2012 og 2013 samkvæmt bókhaldinu. Í lok árs 2013 hafi jafnframt eftirstöðvarlána til eins skuldarans numið 81.185.323 krónum með áföllnum vöxtum ogverðbótum, en önnur lán hafi verið afskrifuð.Greiðsla stefnanda kom stefndu aðnotum í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 með þeirri fjárhæð semaðilar sömdu um í öndverðu, þar sem það fékk með henni greiddan hluta víkjandilánsins. Til hins verður að líta aðsamkvæmt ákvæðinu ber stefndu ekki að greiða hærri fjárhæð en nemur tjóni stefnanda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafiorðið fyrir meira tjóni af framsali samninganna en nemur þeim fjárhæðum semstefnda hefur náð að innheimta og ekki þurft að afskrifa, sem samtals nemur220.871.512 krónum, samkvæmt framangreindri yfirlýsingu endurskoðanda stefnda. Verður stefnda dæmd til að greiða stefnandaþá fjárhæð.Samkvæmt 144. gr. laga nr.21/1991 skal að kröfu aðila skila greiðslum í þeim mæli sem þær eru ennþátil. Ber að fallast áviðurkenningarkröfu stefndu þess efnis, að því er varðar þau verðmæti sem ennþáeru til samkvæmt framansögðu. Er þar umað ræða lánasamninga við Við Eyrarbakka ehf.Verður því viðurkennt að stefndu sé heimilt að inna greiðsluna af hendiað hluta með framsali þeirra til stefnanda.Ekki liggur fyrir hver staða þeirra er nú, en framangreind fjárhæðmiðast við árslok 2013. Verður stefnandaekki gert að taka við henni á hærra verði en þar er greind, þannig að ekkiverði skert endurgreiðsla peninga sem stefnda hefur náð að innheimta.Fallist verður á það með stefnduað rétt sé að dæma dráttarvexti frá þing­festingardegi, 10. október 2013.Eftir þessum málsúrslitum verðurstefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 1.500.000 krónur.Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991.Erlingur Sigtryggssonhéraðsdómari kveður upp dóminn.Ástráður Haraldssonhæstaréttarlögmaður flutti málið af hálfu stefnanda, en Einar Ingimundarsonhéraðsdómslögmaður af hálfu stefndu.DÓMSORÐ:Rift er greiðslu stefnanda, SöguCapitals hf., til stefndu, Hildu ehf., að fjárhæð 1.043.621.412 krónur. Stefnda greiði stefnanda220.871.512 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2013 til greiðsludagsog 1.500.000 krónur í málskostnað.Viðurkennt er að stefndu séheimilt að inna allt að 81.185.323 krónur af til­dæmdri greiðslu af hendi meðþví að skila stefnanda kröfum á hendur Við Eyrarbakka ehf.
Mál nr. 450/1998
Fasteignaskattur Lax- og silungsveiði Fyrning
Laxveiðiá og vatn höfðu verið skilin frá aðliggjandi jörðum á meðan slíkt var enn heimilt og voru því metin sem sérstakar fasteignir. Deilt var um hvort rétt væri að miða álagningu fasteignaskatts við það álagningarhlutfall sem notað var m.a. við álagningu á erfðafestulöndum og jarðeignum sem ekki voru nýtt til annars en landbúnaðar, eða hvort beita ætti öðru og hærra hlutfalli. Með vísan til þess, að sambærilegar eignir væru almennt skattlagðar með þessu lægra hlutfalli, var fallist á með eigendum jarðanna að þeir skyldu einnig greiða fasteignaskatt, sem miðaður væri við það. Voru því kröfur þeirra um endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 13. nóvember 1998. Þeir krefjast þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 1.250.582 krónum til áfrýjanda, Óttars Yngvasonar. Aðallegaer þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 338.452 krónum frá 15. október 1993 til 13. september 1994, af 507.678 krónum frá þeim degi til 13. nóvember sama ár, af 676.904 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1995, af 846.130 krónum frá þeim degi til 7. júní 1996, af 1.015.356 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.176.763 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.250.582 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 1,25% ársvöxtum af 338.452 krónum frá 15. október 1993 til 11. nóvember sama ár, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 507.678 krónum frá þeim degi til 13. nóvember sama ár, af 676.904 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 846.130 krónum frá þeim degi til 7. júní 1996, af 1.015.356 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.176.763 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.250.582 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 1,25% ársvöxtum af 338.452 krónum frá 15. október 1993 til 11. nóvember sama ár, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 507.678 krónum frá þeim degi til 13. nóvember sama ár, af 676.904 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 846.130 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 7. júní sama ár, af 1.015.356 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.176.763 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.250.582 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.655.034 króna til áfrýjanda, Oddnýjar Kristinsdóttur. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 421.878 krónum frá 1. október 1994 til 1. október 1995, af 834.095 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1996, af 1.252.685 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.655.034 krónum frá þeim degi til greiðsludags, Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 0,5% ársvöxtum af 421.878 krónum frá 1. október 1994 til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 834.095 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af 1.252.685 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.655.034 krónum, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta til að fá endurgreidda fasteignaskatta áranna 1993 til 1996 að báðum meðtöldum fyrir Haffjarðará og Oddastaðavatn. Byggja þeir á því að skattarnir hafi verið lagðir á með ólögmætum hætti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verði ekki á það fallist halda þeir því fram að skattlagningarheimildin, lög nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga og lög nr. 4/1995 um sama efni, sem leystu fyrrnefndu lögin af hólmi, séu þannig úr garði gerð að brjóti gegn eignarverndar- og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Hvoru tveggja er andmælt af hálfu stefnda. Málavextir og málsástæður eru rakin í héraðsdómi. Samkvæmt gögnum málsins eru Haffjarðará og Oddastaðavatn metin sem sérstakar fasteignir. Haffjarðará liggur að hálfu í Kolbeinsstaðahreppi en Oddastaðavatn að ¼ hluta. Áin og vatnið voru skilin frá aðliggjandi jörðum fyrir gildistöku laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, sem lögðu bann við slíku, sbr. nú II. kafla laga nr. 76/1970 um sama efni. Haffjarðará og Oddastaðavatn munu vera einu vatnasvæði landsins sem eru metin sem sjálfstæðar fasteignir. Annars eru ár og vötn skráð og metin með aðliggjandi landareignum. II. Skráning og mat fasteigna fer að lögum nr. 94/1976. Er þar í 1. gr. mælt fyrir um að skrá skuli allar fasteignir í landinu þar sem fram komi upplýsingar um eiginleika þeirra og rétt til þeirra. Í 1. mgr. 2. gr. kemur fram skilgreining á fasteign í skilningi laganna og sagt að það sé annað tveggja: „1. Land, þ.e. hver sá skiki lands sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenna eða landamerkja getur talist sjálfstæð eind. 2. Mannvirki, þ.e. hvert það mannvirki sem gert hefur verið í landi eða á eða verið við það tengt, með hliðsjón af þeim rétti til lands sem mannvirkinu fylgir.“ Í 2. mgr. er síðan sagt, að sé um að ræða sérgreindan eignarrétt eða sérstaka notkun einstakra hluta mannvirkja, sem eðlilegt sé að skoða sem sjálfstæðar eindir, skuli fara með slíka eignarhluta sem fasteignir. Í reglugerð nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat, sem gefin var út með heimild í þessum lögum, eru í 1. mgr. 5. gr. fyrirmæli um að taka áðurnefndar fasteignir til sjálfstæðs mats. Jafnframt segir þar í 4. mgr. í samræmi við 2. mgr. áðurgreindrar lagagreinar, að meta skuli sérstaklega ítök og önnur fasteignaréttindi, er ekki fylgja neinni ákveðinni fasteign, svo sem vatnsréttindi, námuréttindi, veiðiréttindi, beitarréttindi og jarðhitaréttindi, sem seld hafa verið undan jörðum og hefðu verið metin með jörðum ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað. Því aðeins á að meta slík réttindi að þau verði talin arðgæf, þegar mat fer fram. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 4/1995, sbr. áður sömu grein laga nr. 91/1989, er fasteignaskattur til sveitarfélaga lagður á eignir sem metnar eru fasteignamati. Segir í 3. mgr. greinarinnar að skatturinn eigi að vera: „a. Allt að ½% af álagningarstofni: Íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihús og mannvirki á bújörðum, sem tengd eru landbúnaði, og sumarbústaðir ásamt lóðarréttindum. b. Allt að 1,32% af álagningarstofni: Allar aðrar fasteignir.“ Áfrýjendur telja að leggja eigi fasteignaskatt á Haffjarðará og Oddastaðavatn samkvæmt a. lið, en stefndi hefur miðað álagningu sína greind ár við b. lið málsgreinarinnar. Greinir aðila á um hvernig skýra eigi orðalag a. liðar um erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar. III. Laxveiðihlunnindi eru almennt metin til fasteignamats sem sérstakur liður í mati aðliggjandi eignar. Ekki liggur fyrir að nokkur munur sé gerður á verðmæti réttindanna, hvort heldur þau eru metin ein sér eða sem liður í annarri fasteign. Fasteignaskattur er lagður á eignir, sem metnar eru fasteignamati, og meirihluti fasteigna í landinu fellur undir a. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Er þar meðal annars rætt um jarðeignir, sem ekki séu nýttar til annars en landbúnaðar. Verður hér að líta til skilgreiningar 2. gr. laga nr. 94/1976, þar sem land er skilgreint með þeim hætti, sem lýst er í II. kafla hér að framan. Af því ræðst að gildissvið ákvæðisins að því er varðar laxveiðihlunnindi getur ekki tekið mið af stærð lands. Engum vafa er undirorpið að fasteignir áfrýjenda falla undir þessa skilgreiningu lands. Hér skiptir því höfuðmáli hvort nýting áfrýjenda á fasteignunum telst til landbúnaðar í skilningi ákvæðisins. Í máli þessu eru að meginstofni til skattlögð hlunnindi, sem alla jafnan fylgja jörðum sem nytjaðar eru til landbúnaðar. Meðal gagna málsins er úrskurður yfirfasteignamatsnefndar frá 10. október 1995 varðandi jörðina Ásbjarnarstaði í Borgarbyggð. Var þar hrundið ákvörðun sveitarstjórnar um að leggja fasteignaskatt á eignina með þeim hætti, að á laxveiðihlunnindi hennar yrði lagður skattur samkvæmt b. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 en að öðru leyti samkvæmt a. lið. Var úrskurðað að skatturinn skyldi lagður á laxveiðihlunnindi samkvæmt a. lið greinarinnar eins og á aðra matshluta fasteignarinnar. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður lagt til grundvallar að laxveiðihlunnindi séu almennt skattlögð í samræmi við þennan úrskurð og stefndi hefur ekki haldið því fram að laxveiðihlunnindi annarra innan sveitarfélagsins séu skattlögð samkvæmt b. lið greinarinnar. Við gjaldtöku samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga ber stjórnvöldum að gæta almennra stjórnsýslureglna og skýra lagaheimildir svo best fái samrýmst grundvallarreglum laga, svo sem þær koma fram af stjórnarskrá. Þar á meðal verða þau að gæta þess að aðilum innan sveitarfélagsins sé ekki mismunað. Sé ágreiningur um álagningu borinn undir yfirfasteignamatsnefnd ber henni að gæta sömu sjónarmiða og samræma þannig álagningu um allt land. Að því virtu sem að framan er rakið þykir stefndi hafa átt, í samræmi við 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að skýra 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga svo að um fasteignaskatt áfrýjenda skyldi fara að a. lið málsgreinarinnar. Þetta leiðir til þess að áfrýjendur eiga rétt á endurkröfu fyrir ófyrndum hluta kröfu sinnar. Fyrningarfrestur er fjögur ár samkvæmt 5. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en hann rofnaði við málshöfðun 9. október 1997. Áfrýjendur höfðu ekki greitt neitt af hinum ofteknu fasteignasköttum fyrir 9. október 1993 og er því endurkrafa þeirra öll ófyrnd. Þar sem skattlagning þessi var ólögmæt þykja áfrýjendur ekki hafa glatað rétti sínum til endurheimtu gjaldsins, þótt þeir hafi ýmist engan eða takmarkaðan fyrirvara gert þegar gjaldið var greitt í hvert sinn. Höfuðstól kröfu áfrýjenda og vaxtafæti kröfugerðarinnar hefur ekki verið mótmælt tölulega. Skulu almennir vextir greiðast af dæmdri fjárhæð frá því hið ofgreidda gjald var innt af hendi þar til áfrýjendur gerðu kröfu um breytta álagningu og áskildu sér rétt til endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts, 6. mars 1996, en dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim tíma til greiðsludags. Samkvæmt þessari niðurstöðu skal stefndi greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Kolbeinsstaðahreppur, greiði áfrýjanda, Óttari Yngvasyni, 1.250.582 krónur með 1,25% ársvöxtum af 338.452 krónum frá 15. október 1993 til 11. nóvember sama ár, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 507.678 krónum frá þeim degi til 13. nóvember sama ár, af 676.904 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 846.130 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 7. júní sama ár, af 1.015.356 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.176.763 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.250.582 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda, Oddnýju Kristinsdóttur, 1.655.034 krónur með 0,5% ársvöxtum af 421.878 krónum frá 1. október 1994 til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 834.095 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15. nóvember 1996, af 1.252.685 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.655.034 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði hvorum áfrýjanda samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 1998. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óttari Yngvasyni, kt. 050339-4329, Birkigrund 23, Kópavogi og Oddnýju Kristinsdóttur, kt. 290633-3899, Vesturbrún 29, Reykjavík á hendur Kolbeinsstaðahreppi, kt. 710777-0239, og íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu 9. október 1997. Síðar var fallið frá kröfum á hendur íslenska ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnenda Að stefndi verði dæmdur til greiðslu á kr. 1.250.582,- til stefnanda, Óttars Yngvasonar. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 338.452,- frá 15.10.93 til 13.9.94, en af kr. 507.678,- frá þeim degi til 13.11.94, en af kr. 676.904,- frá þeim degi til 1.7.95, en af kr. 846.130,- frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 1.015.356,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.176.763,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.250.582,- frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 1,25% ársvöxtum af kr. 338.452,- frá 15.10.93 til 11.11.93, en með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13.9.94, en af kr. 507.678,- frá þeim degi til 13.11.93, en með en af kr. 676.904,- frá þeim degi til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1.7.95, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 846.130,- frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 1.015.356,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.176.763,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.250.582,- frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 1,25% ársvöxtum af kr. 338.452,- frá 15.10.93 til 11.11.93, en með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13.9.94, en af kr. 507.678,- frá þeim degi til 13.11.94, en af kr. 676.904,- frá þeim degi til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1.7.95, en af kr. 846.130,- frá þeim degi til 6.3.96, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 1.015.356,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.176.763,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.250.582,- frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu á kr. 1.655.034,- til stefnanda, Oddnýjar Kristinsdóttur. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 421.878,- frá 1.10.94 til 1.10.95, en af kr. 834.095,- frá þeim degi til 15.11.96, en af kr. 1.252.685,- frá þeim degi til 1.10.97 en af kr. 1.655.034,- frá þeim degi til greiðsludags, Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 0,5% ársvöxtum af kr. 421.878,- frá 1.10.94 til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1.10.95, en af kr. 834.095,- frá þeim degi til 6.3.96, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15.11.96, en af kr. 1.252.685,- frá þeim degi til 1.10.97 en af kr. 1.655.034, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti af málflutningsþóknun Dómkröfur stefnda Aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda, en til vara að hann verði einungis dæmdur til að endurgreiða stefnendum fasteignagjöld fyrir árin 1995 og 1996. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda in solidum samkvæmt mati dómsins. Dráttarvaxtakröfu stefnenda er sérstaklega mótmælt, bæði að því er varðar upphafstíma vaxta og vaxtafót. Málavextir Stefnendur máls þessa voru fram til 15. desember 1996 sameigendur að Haffjarðará og Oddastaðavatni sem liggja að hluta til í Eyja- og Miklaholtshreppi en að hluta í Kolbeinsstaðahreppi. Stefndi, Kolbeinsstaðahreppur, lagði fasteignaskatt á stefnendur vegna sameignarinnar fyrir árin 1993 og 1994 í samræmi við b-lið 3. mgr., sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga. Samtals nam álagningarprósentan 1,25% af fasteignamati, sem var hámarksálagning samkvæmt lögunum. Stefnendur greiddu skatta þessa fyrirvaralaust. Í upphafi árs 1995 gengu í gildi ný lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Á grundvelli þeirra lagði stefndi fasteignaskatt á stefnendur vegna sameignarinnar í samræmi við b-lið 3. mgr., sbr. 4. mgr. 3. gr. laganna. Áfram nam álagningarprósentan 1,25% af fasteignamati þó að með lagabreytingunni hafi verið heimiluð ögn hærri álagning en í eldra lagaákvæðinu. Var ákvæði nýju laganna að öðru leyti samsvarandi hinu gamla. Fyrir árin 1995 og 1996 greiddu stefnendur fasteignaskattana með fyrirvara. Í lögum nr. 4/1995 er fasteignum skipt í tvo flokka við álagningu fasteignaskatts og er skatthlutfallið mishátt eftir því í hvorn gjaldflokkinn fasteign er skipað. Eignir stefnenda eru með ákvörðunum stefnda felldar undir b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Það hefur í för með sér að skatturinn er 1,25% af álagningarstofni en væri 0,36% ef álagningin hefði verið ákvörðuð á grundvelli a-liðar sömu málsgreinar, þar sem það var sú álagningarprósenta sem stefndi ákvað vegna fasteigna sem flokkuðust undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Með bréfi, dags. 6. mars 1996, kröfðust stefnendur þess að stefndi, hreppsnefnd Kolbeinsstaðahrepps, og hreppsnefnd Eyja- og Miklaholtshrepps, sem stefnt er í öðru dómsmáli, breyttu sínum fyrri ákvörðunum um álagningu þannig að umræddar eignir yrðu felldar undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Því var hafnað með samhljóða bréfum hreppanna, dags. 9. apríl 1996. Stefnendur kærðu ákvarðanir beggja hreppanna til Yfirfasteignamatsnefndar með bréfi, dags. 17. apríl 1996. Þar var þess krafist að fyrri ákvörðunum Eyja- og Miklaholtshrepps og stefnda, Kolbeinsstaðahrepps, yrði breytt á þá leið að fasteignirnar yrðu felldar undir álagningarflokk samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna í stað b-liðar þannig að skatthlutfallið yrði 0,36% af álagningarstofni en ekki 1,25%. Nefndin úrskurðaði í málinu 3. júlí sama ár og var kröfu kærenda hafnað. Aðila greinir á um hvort hin sérstöku fasteignarréttindi stefnenda, þ.e. Haffjarðará og Oddastaðavatn, séu fullkomlega sambærileg við veiðihlunnindi jarðarinnar Ásbjarnarstaðir í Borgarbyggð í Þverá, sem Yfirfasteignamatsnefnd úrskurðaði um, sbr. úrskurð nr. 1/1995. Stefnendur telja að réttindi þeirra séu nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti í báðum tilvikum, þ.e.a.s. stangveiði gegn gjaldi. Sá eini munur sé að veiðiréttindin í Þverá fylgi aðliggjandi jörð þar sem eigandinn stundi búskap. Stefndi mótmælir þessu og bendir á að á nýtingu þessara réttinda sé mikill munur. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur benda á að Haffjarðará og Oddastaðavatn séu metnar sem sérstakar fasteignir og felist hagnýting eignanna fyrst og fremst í veiðirétti og arði af honum. Fasteignaréttindi þessi séu sjálfstæð þar sem þau hafi verið skilin frá aðliggjandi bújörðum áður en lög lögðu bann við slíku. Kröfugerð stefnenda byggi á því að umræddar ákvarðanir stefnda, Kolbeinsstaðahrepps, fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og stjórnskipunarréttar. Með úrskurði Yfir-fasteignamatsnefndar þann 10. október 1995 í málinu nr. 1/1995 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stofn til álagningar fasteignaskatts á veiðiréttindi jarðarinnar Ásbjarnarstaða í Borgarbyggð við Þverá skyldi ákvarðaður á grundvelli a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Veiðiréttindi stefnenda séu hins vegar með ákvörðunum stefnda, Kolbeinsstaðahrepps, og úrskurði Yfirfasteignamatsnefndar felld undir b-lið sömu greinar. Fasteignaréttindi þessi séu engu að síður fullkomlega sambærileg og séu þau nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti í báðum tilvikum, þ.e. til stangveiða gegn gjaldi. Eini munur á þessum tveimur tilvikum sé að veiðiréttindin í Þverá fylgi aðliggjandi jörð þar sem eigandinn stundi búskap. Með umræddum stjórnvaldsákvörðunum sé eigendum veiðiréttinda í ám og vötnum mismunað með ómálefnanlegum og ólögmætum hætti. Stefnendur telja að stefndi, Kolbeinsstaðahreppur, og Yfirfasteignamatsnefnd hafi túlkað 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, sbr. áður lög nr. 91/1989, svo að í ákvæðinu felist heimild til að mismuna eigendum veiðiréttinda. Stefnendur byggja á því að ákvæðið þannig skýrt sé ekki viðhlítandi grundvöllur stjórnvaldsákvörðunar þar sem það fari í bága við stjórnarskrána. Jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, setji löggjafanum skorður um það hvernig mönnum verði mismunað með skattalögum. Í þessu tilviki sé um að ræða afmarkaðan og þröngan hóp manna sem hafi þá sérstöðu að eiga veiðiréttindi sem skilin hafa verið frá jörðunum sem þau fylgdu upphaflega. Umræddur hópur þurfi að þola þyngri skattbyrði en aðrir eigendur veiðiréttinda skv. 3. mgr. 3. gr. umræddra laga, eins og greinin sé skýrð af stefnda og Yfirfasteignamatsnefnd, en það samrýmist ekki 65 gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir gildistöku stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 hafi hliðstæð stjórnskipunarregla verið talin gilda þó að ekki hefði hún verið lögfest í stjórnarskrá. Hér vísa stefnendur einnig til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem einnig hafi verið talin gilda fyrir hina formlegu lögfestingu, sbr. t.d. 2. gr. áðurgildandi laga nr. 13/1987 um umboðsmann Alþingis, þar sem gengið hafi verið út frá tilvist slíkrar reglu. Stefnendur telja ennfremur að sú mismunun sem felist í framangreindum stjórnvaldsákvörðunum gangi þvert á ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995 og áður ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæðið feli í sér að skattlagning og sú eignaskerðing sem henni fylgi standist ekki nema gætt sé jafnræðis og skattþegnum sé ekki mismunað. Hafi þetta einnig verið talið felast í 77. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur hafi hafnaði því með vísan í grunnreglu 67. gr. þágildandi stjórnarskrár í H. 1986 bls. 706 og 714 að heimilt væri að láta búsetu skattþegna ráða mismunandi skatthlutfalli fasteignaskatts. Með sama hætti geti ekki staðist að misþung skattbyrði eigenda veiðiréttinda byggist á því hvernig eignarhaldi og nytjum aðliggjandi jarða sé háttað. Stefnendur byggja fjárkröfur sínar á því að með réttu hefðu þau átt að greiða 0,36% af álagningarstofni fasteignarskattsins, sbr. a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og áður laga nr. 91/1989. Allt sem þau hafi greitt umfram þessa skyldu beri stefndu að endurgreiða þeim. Endurgreiðslukröfur stefnenda séu byggðar á almennum reglum kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Dómkröfur stefnenda samanlagt eru í stefnu svo sundurliðaðar: Fasteignaskattar hefðu á árunum 1993 - 1996 átt að vera 0,36% af fasteignamati fyrir báðar eignirnar. Gjaldstofn samanlagt fyrir báðar fasteignirnar var 1993 kr. 71.113.900.- 1994 kr. 71.113.900.- 1995 kr. 71.113.900.- 1996 kr. 67.582.000.- Samtals kr. 280.923.700.- 0,36% af því kr. 1.011.325.- (Hlutdeild hvors stefnanda hefði átt að vera kr. 505.662,50.-) Ofgreiddur mismunur samanlagt kr. 2.501.165.- Ofgreitt af hvorum stefnanda fyrir sig í heilum kr. kr. 1.250.582.- Við aðalmeðferð málsins var með samþykki lögmanns stefnda dómkröfum stefnenda breytt nokkuð. Krafa stefnanda, Oddnýjar Kristinsdóttur, var hækkuð úr kr. 1.250.582,- í kr. 1.655.034,-. Gerðar voru vara- og þrautavarakröfur um vexti við dómkröfu stefnanda, Óttars Yngvasonar. Upphafstíma vaxtakröfu stefnanda Oddnýjar var breytt og þar gerðar aðal- og varakrafa varðandi vexti. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefnda er því mótmælt að hin sérstöku fasteignaréttindi stefnenda, þ.e. Haffjarðará og Oddastaðavatn, séu fullkomlega sambærileg við veiðihlunnindi jarðarinnar Ásbjarnarstaðir í Borgarbyggð í Þverá. Jafnframt er því mótmælt að réttindi þessi séu nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti. Hvað varðar Ásbjarnarstaði þá fylgi veiðirétturinn jörðinni sem hlunnindi, sem verði ekki frá henni skilin, en á jörðinni sé annars rekinn búskapur með hefðbundnum hætti. Veiðiréttur sem bújörðinni fylgir sé ekki sérstakt matsandlag við fasteignamat heldur sé hann metinn með jörðinni sem hlunnindi. Hlunnindi Ásbjarnastaða verði ekki nýtt nema í gegnum veiðifélag með öðrum jarðeigendum og í veiðifélagi geti hver veiðiréttareigandi einungis farið með eitt atkvæði í félaginu hversu háa prósentu sem hann annars kunni að eiga í heildarveiði árinnar. Eigendur jarðarinnar njóti einungis arðs samkvæmt arðskrá veiðifélagsins. Í þessu felist að veiðirétturinn sem fylgir Ásbjarnarstöðum sé hluti af veiðirétti í þessari á og verði ekki skilinn frá fasteigninni Ásbjarnarstaðir. Haffjarðará og Oddastaðavatn séu hins vegar sjálfstæðar fasteignir og óháðar aðliggjandi jörðum. Í tengslum við Haffjarðará og Oddastaðavatn sé rekinn umfangsmikill rekstur sem sé alls óskyldur hefðbundnum landbúnaði. Fasteignirnar Haffjarðará og Oddastaðavatn taki til allra veiðiréttinda í Haffjarðará og Oddastaðavatni og sé ráðstöfun þeirra ekki háð neinum takmörkunum hvað nýtingu og ráðstöfun snertir. Eigendur þessara eigna nýti veiðiréttinn sem sérstakar fasteignir til atvinnurekstrar óháð þeim bújörðum sem veiðirétturinn hafi upphaflega verið tengdur við. Nýtingu fasteignanna Haffjarðará og Oddastaðavatn beri að skoða sem atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi af hálfu stefnenda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að við framkvæmd álagningar samkvæmt lögum nr. 4/1995 hafi stefndi gætt að málsmeðferðarreglum og efnisreglum stjórnsýsluréttar, þ.m.t. reglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er á því byggt að 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 heimili ekki að beitt verði a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna við álagningu fasteignaskatta á eignir stefnenda eins og þeir krefjist. Þá er á því byggt að í b-lið 3. mgr. 3. gr. komi fram aðalregla sem beita eigi við álagningu fasteignaskatts, en í a-lið sé að finna undantekningu frá aðalreglunni sem skýra beri þröngt. Þá er á því byggt að við meðferð stjórnsýsluvalds beri stjórnvaldi að fylgja lögmætisreglunni. Í öðru lagi byggir stefndi á því að við setningu laga nr. 4 /1995 hafi ekki verið brotið gegn reglum 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og því séu ákvæði 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 réttur grundvöllur álagningar og innheimtu fasteignaskatta. Löggjafarvaldið hafi heimild til skattlagningar með lögum samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hafi við setningu laga nr. 4/1995 verið gætt hófs og jafnræðis og brjóti lögin ekki gegn stjórnarskránni. Stefndi telur að uppfyllt séu þau skilyrði fyrir stjórnskipulegu gildi laga að við setningu laganna hafi skattinum ekki verið beint gegn einum eða fleiri sérstökum fyrirfram ákveðnum gjaldendum, heldur taki skattskyldan til allra sem eins standi á um. Þannig taki skattskyldan til allra fasteigna sem undantekningarákvæði a-liðs 3. mgr. 3. gr. laganna taki ekki til. Þá er á því byggt að 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 sé málefnaleg og samkvæmt ákvæðinu séu lagðir fasteignaskattar eftir málefnalegum og reglubundnum sjónarmiðum sem ekki brjóti í bága við stjórnskipunarlög. Í þriðja lagi byggir stefndi á þeirri málsástæðu að beiting stefnda á 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 feli ekki í sér brot á jafnræðisreglu. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Beiting skattalaga geti í ákveðnum tilvikum leitt til nokkurs ósamræmis án þess að það hafi verið talið brjóta í bága við stjórnskipunarlög. Stefndi bendir á að beiting laga nr. 4/1995 geti falið í sér mismunun þótt það teljist ekki vera brot á jafnræðisreglum. Til dæmis sé ljóst að fasteignir geti fallið undir mismunandi gjaldflokka sem ráðist af því í hvaða tilgangi fasteign er notuð. Þannig sé lagður fasteignaskattur á húsnæði sem í er stundaður iðnaður samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr., en hins vegar verði lagt á húsnæði þar sem landbúnaður er stundaður eftir undantekningarreglu a-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna. Í báðum tilvikum sé um að ræða húsnæði þar sem stundaður er atvinnurekstur, þótt mismunandi sé. Stefndi tekur fram að atvinnurekstur stefnenda við Haffjarðará og Oddastaðavatn sé sérstakur atvinnurekstur sem stefnendur hafi valið að nýta eign sína til. Umræddur atvinnurekstur geti ekki talist landbúnaður, enda mikill munur á þessum atvinnurekstri og því þegar bújörð fylgi veiðiréttur sem hlunnindi. Undanþága a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 byggi á því að atvinnurekstur sá sem stundaður sé á jörðinni sé landbúnaður en undantekningin hafi upphaflega verið sett með hagsmuni atvinnugreinarinnar að leiðarljósi. Hins vegar verði ekki séð að þessi tilgangur laganna nái til stefnenda frekar en annarra þeirra aðila innan hreppsins sem stunda iðnað og annan atvinnurekstur en landbúnað. Í fjórða lagi telur stefndi að kröfu um endurgreiðslu sé ekki réttilega beint að honum ef litið verður svo á að við setningu laga nr. 4/1995 hafi verið brotin ákvæði stjórnskipunarlaga. Í því tilfelli verið stefnendur að beina kröfum sínum að þeim sem upphaflega setti lögin en ekki að stefnda sem innheimt hafi skattinn í góðri trú. Niðurstaða Fasteignir stefnenda, Haffjarðará og Oddastaðavatn, eru metnar sem sérstakar fasteignir en fasteignaréttindi þessi eru sjálfstæð þar sem þau voru skilin frá aðliggjandi bújörðum áður en lög lögðu bann við slíku. Sá aðskilnaður mun hafa orðið fyrir gildistöku laga nr. 61/1932 um lax og silungsveiði. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga er fasteignum skipt í tvo gjaldflokka við álagningu fasteignaskatts og er skatthlutfallið mishátt eftir því í hvorn gjaldflokkinn fasteign er skipað. Fasteignir sem falla undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 eru eftirfarandi: "Íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihús og mannvirki á bújörðum, sem tengd eru landbúnaði og sumarbústaðir ásamt lóðarréttindum." Allar aðrar fasteignir falla undir b-lið 3. mgr. 3. gr. Lög nr. 4/1995 leystu af hólmi lög nr. 91/1989 sem höfðu að geyma efnislega samsvarandi ákvæði að öðru leyti en því að heimiluð er ögn hærri álagning en í eldra lagaákvæðinu. Í máli þessu er um það deilt í hvorn flokkinn fasteignaréttindum stefnenda skuli skipað. Eignir stefnenda voru með ákvörðun stefnda, Kolbeinsstaðahrepps, felldar undir b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 sem hefur í för með sér að skatturinn er 1,25% af álagningarstofni. Ef álagningin hefði verið ákvörðuð á grundvelli a-liðar 3. mgr. 3. gr. væri hún 0,36%, sem er sú álagningarprósenta sem stefndi ákvað vegna fasteigna sem flokkuðust undir þann lið. Stefnendur halda því í fyrsta lagi fram að nytjar þeirra af Haffjarðará og Oddastaðavatni séu landbúnaður í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Dómurinn telur að við mat á þessu verði að hafa í huga að ákvæði a-liðar er undantekning frá meginreglunni sem fram kemur í b-lið ákvæðisins. Orðum sínum samkvæmt falla veiðiréttindi ekki undir undantekningu a-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna. Þá er ekkert í lögskýringargögnum sem bendir til þess að nytjar þessar flokkist sem landbúnaður. Nýtingu hlunnindanna ber fremur að skoða sem atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi af hálfu stefnenda. Af framangreindu leiðir að ólíku er saman að jafna, annars vegar er um að ræða jörð þar sem landbúnaður er stundaður, en hins vegar er um að ræða sérstök fasteignaréttindi þar sem enginn landbúnaður fer fram. Að mati dómsins geta veiðiréttindi ekki talist vera sérstakt andlag skattheimtu samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 þar sem slík fasteignarréttindi falla ekki undir landbúnað. Nytjar stefnenda af Haffjarðará og Oddastaðavatni eru ekki landbúnaður í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og eru fasteignir þessar því réttilega skattlagðar samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Verður næst vikið að þeirri málsástæðu stefnenda að teljist nytjar af fasteignum þeirra ekki til landbúnaðar þá brjóti lög um tekjustofna sveitarfélaga gegn stjórnarskránni, þ.e. jafnræðisreglu 65. gr. og ákvæði 72. gr. um vernd eignarréttar. Litið hefur verið svo á að í 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins sé fólgin sérstök jafnræðisregla. Setja verður skattlagningarvaldi löggjafans þau takmörk að skattar séu lagðir á eftir almennum efnislegum mælikvarða og vissri jafnræðisreglu, en sú takmörkun felst í sjálfu skatthugtakinu. Skattaálögur á einstaka gjaldþegna, sem ekki ná til annarra í sambærilegri stöðu, brjóta því gegn 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í því máli sem hér um ræðir eru stefnendur í þeirri stöðu að veiðiréttindi hafa verið skilin frá þeim jörðum sem þau fylgdu upphaflega. Eins og áður segir eru Haffjarðará og Oddastaðavatn metnar sem sérstakar fasteignir og felst hagnýting þeirra fyrst og fremst í veiðirétti og arði af honum. Fasteignaskattur er greiddur af þessum eignum samkvæmt almennu reglunni í b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Álitamálið verður það hvort stefnendum sé með ólögmætum hætti mismunað gagnvart þeim sem reka landbúnað á jörðum, sem jafnframt fylgir veiðiréttur, en þeir greiða lægri skatt samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Við mat á því hvort jafnræðisregla stjórnskipunarréttar hafi verið brotin er til þess að líta að veiðiréttindi þeirra, sem stunda landbúnað á jörðum sínum, eru ekki sjálfstætt andlag skattlagningar heldur fer skattlagningin þannig fram að veiðiréttindi bújarða eru skattlögð sem hlunnindi. Á hinn bóginn eru eignir stefnenda Haffjarðará og Oddastaðavatn flokkaðar sem sérstakar fasteignir og skattlagðar sem slíkar samkvæmt almennu reglunni í b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Þó að þeir sem stunda landbúnað á jörðum, sem veiðiréttur fylgir, séu skattlagðir í einu lagi og greiði þannig lægri skatt vegna þess að veiðiréttur er ekki sérstakt andlag skattheimtu, er ekki þar með sagt að skattlagningin fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ástæðan er sú að löggjafinn hefur við setningu laganna ekki fyrir fram tekið eigendur veiðiréttinda, sem skilin hafa verið frá jörðum, út úr í því skyni að gera hlut þeirra verri en annarra. Ákvæðið bitnar því ekki sérstaklega á stefnendum, þ.e. að þeir séu teknir út og mismunað fyrirfram. Afleiðing laga nr. 4/1995 er einfaldlega sú að fasteignaréttindi stefnenda eru skattlögð samkvæmt meginreglu b-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna, sem gildir um allar aðrar fasteignir en í a-lið ákvæðisins greinir. Þá er það mat dómsins að hinn umdeildi skattur hafi verið lagður á samkvæmt málefnalegum sjónarmiðum og nái til allra þeirra sem eiga svipuð réttindi, þ.e. veiðiréttindi sem skilin hafa verið frá jörðum. Telja verður að niðurstaða úrskurðar Yfirfasteignamatsnefndar nr. 1/1995, sem stefnendur vísa til, feli ekki í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í framangreindum úrskurði var aðstaðan sú að jörð var eingöngu nytjuð til landbúnaðar. Jörðinni fylgdu veiðiréttindi sem Yfirfasteignamatsnefnd taldi vera hluta jarðeignarinnar í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Samkvæmt þessu var talið óheimilt að skattleggja hlunnindin samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Veiðirétturinn var samkvæmt þessu ekki sérstakt matsandlag við fasteignamat heldur metinn með jörðinni sem hlunnindi. Samkvæmt því sem að framan er rakið fellst dómurinn ekki á það með stefnendum að ákvarðanir Kolbeinsstaðahrepps fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar né að Alþingi hafi við meðferð skattlagningarvalds brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem setur valdi þessu skorður. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndi er sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Kolbeinsstaðahreppur, skal skal vera sýkn af kröfum stefnenda, Óttars Yngvasonar og Oddnýjar Kristinsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 620/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Frestur Aðfinnslur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa J um að skaðabótamáli hans gegn K hf. yrði frestað þar til endanleg niðurstaða fengist í sakamáli gegn fyrrum stjórnendum K hf. Hinn kærði úrskurður var felldur úr gildi þar sem J hafði ekki leitast við að skýra út hvernig þau ætluðu brot sem fjallað var um í sakamálinu gætu leitt til þess að hann ætti skaðabótakröfu á hendur K hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. september 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2012, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að máli hans gegn sóknaraðila yrði frestað. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um frestun málsins, svo og að sér verði dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu getur krafa hans um málskostnað í héraði ekki komið til álita hér fyrir dómi. I Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila keypti hann á árinu 2002 hlutabréf í Búnaðarbanka Íslands hf., sem eftir sameiningu við annað félag fékk heitið Kaupþing banki hf., að nafnverði 1.400 krónur. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili átti enn hlutabréf í félaginu sem þessu svaraði þegar Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í félaginu, víkja stjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009 var skipuð slitastjórn í félaginu og gaf hún út innköllun til kröfuhafa, en félagið ber nú heiti sóknaraðila. Varnaraðili lýsti 28. desember 2009 kröfu við slit sóknaraðila. Í kröfulýsingunni var liður með fyrirsögninni: „Lýsing kröfu“, þar sem sagði eftirfarandi: „Ofangreind krafa er andvirði þess hlutafjár að nafnvirði, sem framangreindur kröfuhafi var skráð fyrir skv. hlutaskrá Kaupþing banka hf þann 24.11.2008. Framangreint nafnverð hlutabréfanna að fjárhæð kr. 1.400 þ.e. uppreiknað stofnverð/kaupverð á sölugengi 1.284 ásamt dráttarvöxtum og kostnaði er ógreitt til kröfuhafa.“ Þess var krafist að krafan fengi notið stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Að því leyti, sem máli skiptir, var þar að öðru leyti eingöngu að finna sundurliðun á fjárkröfu varnaraðila, þar sem fram kom að „nafnverð hlutabréfa“ væri 1.400 krónur og „stofnverð/kaupverð á gengi 1.284“ væri 1.797.600 krónur. Við síðastgreinda fjárhæð var síðan bætt dráttarvöxtum frá 24. nóvember 2008 til 23. desember 2009, 377.496 krónum, innheimtuþóknun að fjárhæð 137.000 krónur, 16.900 krónum í þóknun fyrir ritun kröfulýsingar og 33.565 krónum í virðisaukaskatt, en alls nam krafan þannig 2.362.561 krónu. Í skrá um lýstar kröfur, sem slitastjórn sóknaraðila gerði, var kröfu varnaraðila hafnað. Með því að varnaraðili felldi sig ekki við þessa afstöðu til kröfu sinnar og ekki tókst að leysa ágreining um hana beindi sóknaraðili honum til héraðsdóms 11. febrúar 2011 og var mál þetta þingfest af því tilefni 11. maí sama ár. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk varnaraðili ítrekað fresti þar til hann lagði fram greinargerð af sinni hendi í þinghaldi 7. mars 2012, en í málinu er hann sóknaraðili í héraði. Í greinargerðinni var getið um áðurnefnd hlutabréfakaup varnaraðila á árinu 2002 og sagði að við „hrun bankans 8. október 2008 féllu hlutabréf hans og er fullyrt af varnaraðila að þau hafi orðið að engu þar með. Sóknaraðili andmælir þessum skilningi varnaraðila og krefst þess að litið verði á kröfur hans sem skaðabótakröfu á hendur bankanum, sem falli undir 113. gr. laga nr. 21/1991.“ Að þessu sögðu var gerð grein fyrir fjárhæð fyrrnefndrar kröfu varnaraðila, svo og tveggja varakrafa sem hann hafði uppi, en í því sambandi var tekið fram að gengið 1.284 á hlutabréfum hans tæki mið af viðskiptaverði þegar það hafi „hæst farið ... á árinu 2007 eða 2008“. Því næst var rakið að varnaraðili teldi tjón sitt hafa orðið „vegna bótaskyldrar hegðunar yfirmanna og stjórnenda“ sóknaraðila, sem voru nafngreindir þrír að tölu. Þessir stjórnendur hafi sýnt af sér „ólögmætt atferli“ af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, varnaraðili hafi orðið fyrir tjóni „í formi glataðra hlutabréfa ásamt innheimtukostnaði og vöxtum“ og hafi þetta tjón verið fyrirsjáanleg og sennileg afleiðing saknæmrar hegðunar stjórnendanna. Sóknaraðili bæri vinnuveitendaábyrgð á tjóninu. Þess var og getið að varnaraðili hafi ekki verið fagfjárfestir og hafi hann því átt rétt á „leiðsögn og raunsönnum upplýsingum um rétta fjárhagsstöðu bankans allan þann tíma, sem hann átti umrædd hlutabréf“, en slíks hafi hann ekki notið. Að öðru leyti geymdi greinargerð varnaraðila endursögn af nokkrum meginatriðum í ákæru, sem sérstakur saksóknari gaf út 16. febrúar 2012 á hendur þeim þremur stjórnendum Kaupþings banka hf., sem áður var getið, ásamt einum manni öðrum vegna ætlaðra brota þeirra í september 2008 gegn nánar tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Eftir að sóknaraðili hafði lagt fram greinargerð í héraði krafðist varnaraðili þess í þinghaldi 26. júní 2012 að málinu yrði frestað í ótiltekinn tíma þar til endanleg niðurstaða yrði fengin í sakamálinu, sem höfðað var með ákærunni 16. febrúar sama ár. Sóknaraðili mótmælti þessari kröfu og var málið munnlega flutt um ágreiningsefnið 30. ágúst 2012. Með hinum kærða úrskurði var krafa varnaraðila tekin til greina. II Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi er ekki frekar en að framan getur leitast við að skýra út hvernig þau ætluðu brot, sem talin eru hafa verið drýgð í september 2008 samkvæmt áðurnefndri ákæru frá 16. febrúar 2012, geti leitt til þess að hann eigi skaðabótakröfu á hendur sóknaraðila, sem svari til gangverðs „á árinu 2007 eða 2008“ á hlutabréfum í forvera sóknaraðila, sem varnaraðili keypti á árinu 2002. Þegar af þessum sökum getur ekki komið til álita að beita undantekningarheimild í 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, til að fresta máli þessu þar til niðurstaða verður fengin í sakamálinu, sem hér um ræðir. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Það athugast að eins og ráðið verður af því, sem að framan greinir, varð aðfinnsluverður dráttur á rekstri þessa máls fyrir héraðsdómi áður en hinn kærði úrskurður gekk. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, Jens Bernward Guðjónsson, greiði sóknaraðila, Kaupþingi hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 68/2012
Kærumál Aðför Innsetningargerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var þeirri kröfu N hf. að fá umráð tiltekinna muna í húsnæði F ehf. Hæstiréttur vísaði til þess að þegar T hf., sem N hf. leiddi rétt sinn frá, tók á leigu húsnæði F ehf., hefðu þeir samið á þann veg að tæki þau, sem umráðakrafa N hf. tæki til, yrðu eign T hf. við lok leigusamnings um fasteignina. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989, fyrir því að taka kröfu N hf. til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. janúar 2012, þar sem hafnað var þeirri kröfu sóknaraðila að fá með beinni aðfarargerð eftirtalda lausafjármuni úr umráðum varnaraðila: Gufupott af gerðinni Culino Combi 100E, steikar-/veltipönnu (stærð 91x85x14 cm), ofnasamstæðu með sex skúffum af gerðinni Convotherm, ofnasamstæðu með 10 skúffum af gerðinni Convotherm, uppþvottavél af gerðinni Wexiodisk, vaskaborð við uppþvottavél ásamt blöndunartækjum og kæliklefa og frystiklefa af gerðinni Criocabin. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og áðurgreind krafa hans tekin til greina. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði tók TM Software hf. á leigu af varnaraðila húsnæði að Urðarhvarfi 6 í Kópavogi með samningi 23. desember 2005. Samkvæmt samningnum tók leigutaki við húsnæðinu fullbúnu samkvæmt teikningum en annaðist sjálfur og kostaði að öllu leyti að hanna og innrétta tækjasal ásamt varaaflsstöð í kjallara, allan tækjabúnað í mötuneyti (eldhústæki) og létta inniveggi. Í samningnum sagði að allir veggir og múr- og naglfastar innréttingar yrðu eign varnaraðila án endurgjalds að leigutíma loknum án tillits til þess af hvaða ástæðu samningurinn félli niður. Undanskildar voru þó innréttingar sem tilheyrðu sérstaklega starfsemi leigutaka. Hinn 1. janúar 2009 hóf dótturfélag sóknaraðila, Viðja viðskiptaumsjón ehf., starfsemi í húsnæðinu og tók það síðan á framleigu af TM Software hf. með samningi 25. mars 2009. Áður hafði sóknaraðili með samningi 2. janúar 2009 keypt nánar tiltekið lausafé af TM Software hf. þar með talið eldhústæki og innréttingar í eigu félagsins í mötuneyti húsnæðisins. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2010, en nafni þess hafði þá verið breytt í Roku ehf. Í kjölfarið höfðaði þrotabúið riftunarmál vegna þessara viðskipta á hendur sóknaraðila eftir reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og var málið þingfest 10. febrúar 2011. Í því máli eru hafðar uppi fjárkröfur á hendur sóknaraðila. II Í málinu liggur fyrir að TM Software hf. festi kaup á þeim tækjum sem umráðakrafa sóknaraðila tekur til. Þótt tæki þessi hafi verið felld inn í innréttingar á fasteign varnaraðila að Urðarhvarfi 6 í Kópavogi var umsamið að þau yrðu undanskilin þeim múr- og naglföstu innréttingum sem yrðu eign varnaraðila við lok leigusamnings um eignina. Sóknaraðili keypti tækin síðan af TM Software hf. með kaupsamningnum 2. janúar 2009. Af hálfu þrotabús félagsins hefur eignarhald sóknaraðila ekki verið vefengt og gildir einu í því tilliti gagnvart varnaraðila fyrrgreint riftunarmál sem búið hefur höfðað á hendur sóknaraðila þar sem, eins og áður segir, eru hafðar uppi fjárkröfur. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að umbeðin aðfarargerð nái fram að ganga. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Eins og kveðið er á um í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verður réttur þess sem krefst beinnar aðfarargerðar að vera skýr og ótvíræður. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna skal hafna slíkri kröfu ef varhugvert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem krafan verður studd við, sbr. 1. mgr. sömu greinar, en þar segir jafnframt að veita skuli málsaðilum skamman frest til gagnaöflunar. Af þessu leiðir að dómari skal svo fljótt sem kostur er taka afstöðu til þess hvort gerðin nái fram að ganga. Á þessu varð mikill misbrestur í þessu máli sem fyrst var tekið fyrir á dómþingi 29. apríl 2011 eða liðlega þremur mánuðum eftir að aðfararbeiðnin barst héraðsdómi 11. janúar sama ár. Hinn kærði úrskurður var síðan kveðinn upp 5. janúar 2012. Þessi dráttur á meðferð málsins í héraði er aðfinnsluverður. Dómsorð: Sóknaraðila, Nýherja hf., er heimilt með beinni aðfarargerð að fá tekin úr umráðum varnaraðila, Faghúsa ehf., eftirtalið lausafé: Gufupott af gerðinni Culino Combi 100E, steikar-/veltipönnu (stærð 91x85x14 cm), ofnasamstæðu með sex skúffum af gerðinni Convotherm, ofnasamstæðu með 10 skúffum af gerðinni Convotherm, uppþvottavél af gerðinni Wexiodisk, vaskaborð við uppþvottavél ásamt blöndunartækjum og kæliklefa og frystiklefa af gerðinni Criocabin. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 93/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. mars 2005. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. apríl 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Í niðurstöðu hins kærða úrskurðar segir að varnaraðili hafi 10. febrúar 2005 verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Hið rétta er að það var gert með vísan til a. liðar 1. mgr. sömu greinar. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 316/2002
Kærumál Fjárnám Skattur
G ehf. færði til gjalda um það bil 15 milljónir króna í rekstrarreikningum sínum árin 1994 og 1995 vegna kaupa á lögfræðiþjónustu af H ehf., sem lögmennirnir G og J veittu viðskiptavinum G ehf. en þáðu greiðslur fyrir frá H ehf. Á þeim tíma, sem málið varðaði, var G eigandi að 99% hlut í báðum félögunum. Athugun skattstjóra á bókhaldsgögnum H ehf. leiddi í ljós að kostnaður félagsins vegna þjónustu, sem það keypti af G, og launa og launatengdra gjalda, sem það greiddi vegna hans og J, nam samtals 185.000 krónum árið 1994 og 3.799.148 krónum árið 1995. Fyrir álagningu opinberra gjalda gjaldárið 1995 námu eftirstöðvar ónotaðs rekstrartaps H ehf. frá fyrri árum tæplega 19 milljónum króna. Kom því ekki til álagningar tekjuskatts á félagið á árunum 1995 og 1996 vegna tekna þess af þeirri þjónustu, sem var seld G ehf. Í dómi Hæstaréttar segir að eins og atvikum sé háttað verði að ganga út frá því, líkt og gert hafi verið af hálfu skattyfirvalda, að viðskipti félaganna hafi fyrst og fremst komið til vegna þeirra hagsmuna, sem aðaleigandi þeirra hafði af því hjá hvoru félaginu tekjur G ehf. af seldri þjónustu kæmu til skattlagningar. Þá yrði að teljast ljóst að ákvörðun um að greiða þeim G og J fyrir þjónustu, sem var veitt viðskiptavinum G ehf., af reikningi H ehf., hafi fyrst og fremst haft það markmið að mynda viðskipti á milli félaganna með það fyrir augum að nýta rekstrartap H ehf. á móti tekjum G ehf., enda muni viðskiptunum að mestu hafa lokið þegar ónotaða rekstrartapið var upp urið. Séu ekki efni til að draga í efa að áðurnefnd stjórnunar- og eignatengsl milli félaganna hafi þar ráðið úrslitum. Í ljósi alls þessa hafi skipti félaganna verið verulega frábrugðin því, sem almennt gerist í slíkum viðskiptum, og engin ástæða til að ætla að til þeirra hefði komið milli óskyldra aðila. Hafi skattstjóra því verið rétt að lækka gjaldfærðan rekstrarkostnað G ehf. um þær fjárhæðir, sem voru mismunur á því gjaldi, sem félagið innti af hendi til H ehf., og þeim greiðslum, sem runnu frá síðarnefnda félaginu til G og J, sbr. þá meginreglu, sem búi að baki 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2002, þar sem fellt var úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá varnaraðila 22. febrúar sama árs fyrir kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði staðfest á þann veg að það taki til skuldar að fjárhæð 3.556.499 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum og kostnaði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður, en til vara að fjárnámið verði látið ná til lægri fjárhæðar en sóknaraðili krefst og sér þá dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. I. Málið á rætur að rekja til endurákvörðunar skattstjórans í Reykjavík á opinberum gjöldum varnaraðila gjaldárin 1995 og 1996. Samkvæmt gögnum málsins færði varnaraðili til gjalda í rekstrarreikningum sínum 2.070.000 krónur árið 1994 og 12.960.000 krónur árið 1995 vegna kaupa á lögfræðiþjónustu af Hafrafelli ehf. Er fram komið að um var að ræða lögfræðiþjónustu, sem Guðjón Ármann Jónsson hæstaréttarlögmaður og Jón Ármann Guðjónsson héraðsdómslögmaður veittu viðskiptavinum varnaraðila en þáðu greiðslur fyrir frá Hafrafelli ehf. Á þeim tíma, sem mál þetta varðar, var Guðjón Ármann eigandi að 99% hlut í báðum félögunum. Athugun skattstjóra á bókhaldsgögnum Hafrafells ehf. frá umræddum árum leiddi í ljós að kostnaður félagsins vegna þjónustu, sem það hafði keypt af Guðjóni Ármanni, og launa og launatengdra gjalda, sem það hafði greitt vegna hans og Jóns Ármanns, hafi samtals numið 185.000 krónum árið 1994 og 3.799.148 krónum árið 1995. Fyrir álagningu opinberra gjalda á gjaldárinu 1995 námu eftirstöðvar ónotaðs rekstrartaps Hafrafells ehf. frá fyrri árum 18.974.710 krónum. Kom því ekki til álagningar tekjuskatts á félagið á árunum 1995 og 1996 vegna tekna þess af þeirri þjónustu, sem var seld varnaraðila. Með bréfi 27. nóvember 1996 tilkynnti skattstjóri varnaraðila að á grundvelli 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt hefði hann í hyggju að lækka gjaldfærðan kostnað félagsins um 1.885.000 krónur árið 1994 og 9.160.852 krónur árið 1995, en ekki yrði séð að um frádráttarbæran rekstrarkostnað væri að ræða, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 31. gr. laganna. Tæki lækkunin mið af þeim raunverulega kostnaði, sem skattstjóri teldi varnaraðila hafa orðið fyrir vegna starfa þeirra Guðjóns Ármanns og Jóns Ármanns á umræddum árum, eða 185.000 krónur á árinu 1994 og 3.799.148 krónur á árinu 1995. Ekki yrði annað séð en að kostnaður umfram þetta, sem færður hafði verið varnaraðila til gjalda vegna kaupa á þjónustu af Hafrafelli ehf., væri að öllu leyti kominn til vegna eftirstöðva ónotaðs rekstrartaps síðastnefnda félagsins frá fyrri árum. Þá yrði ekki talið að aðrir gjaldaliðir, sem félagið hefði fært til frádráttar tekjum af þessum viðskiptum, tengdust tekjuöflun varnaraðila með þeim hætti að um væri að ræða rekstrarkostnað. Skattstjóri kvaðst auk þessa hafa í hyggju að bæta 25% álagi við vantalda skattstofna varnaraðila, sbr. 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Var varnaraðila veittur tíu daga frestur til að koma að andmælum. Að beiðni hans var fresturinn framlengdur allt til 10. mars 1997. Ekki bárust skrifleg andmæli frá honum innan þess tíma. Með endurákvörðun 28. júlí 1997 hratt skattstjóri hinum boðuðu breytingum í framkvæmd. Varnaraðili kærði breytingarnar til skattstjóra 27. ágúst sama árs og sendi honum rökstuðning fyrir kærunni 10. febrúar 1998. Þar lýsti varnaraðili þeirri starfsemi, sem hafði farið fram á hans vegum frá stofnun félagsins, og ástæðum að baki viðskiptanna við Hafrafell ehf. Kvaðst varnaraðili hafa ákveðið meðal annars í ljósi breyttra viðhorfa um rekstur lögfræðistofa að greina frá rekstri sínum óskylda starfsemi, svo sem eignaumsýslu og fleira. Af ýmsum ástæðum hafi ekki verið unnt að gera þetta í einum áfanga og hann því ákveðið að Hafrafell ehf. tæki yfir „þennan hluta af rekstri GÁJ lögfræðistofu og Guðjóns sjálfs“. Engu að síður hafi verið ákveðið að Hafrafell ehf. seldi þjónustuna að mestu leyti „í gegnum“ varnaraðila, svo að „ekki kæmi til þess útávið að skipta um þjónustuaðila í miðju verki“. Síðla árs 1995 hafi umsvif Hafrafells ehf. aukist gríðarlega, þegar félagið hafi keypt fasteign fyrir á annað hundrað milljón króna, en tekjur þess frá varnaraðila hafi að sama skapi farið hratt minnkandi og væru verkefni þess fyrir hann orðin óveruleg. Hafi skattskyldar tekjur Hafrafells ehf. á árinu 1996 verið svo miklar að til greiðslu tekjuskatts hefði komið gjaldárið 1997, þó svo að félagið hefði ekki þegar nýtt eftirstöðvar rekstrartaps síns frá fyrri árum. Á þessum grunni krafðist varnaraðili þess aðallega að breytingarnar yrðu felldar niður, en til vara að álagningu opinberra gjalda félaganna umrædd gjaldár yrði breytt til samræmis við afstöðu skattstjóra. Með úrskurði 29. júní 1998 staðfesti skattstjóri hina kærðu endurákvörðun. Skattstjóri tók fram að tekjur Hafrafells ehf. árin 1994 og 1995 væru nær eingöngu komnar til vegna sölu á þjónustu til varnaraðila. Taldi skattstjóri skýringar varnaraðila tortryggilegar um það hvers vegna Guðjón Ármann, sem væri stjórnandi og eigandi beggja félaganna, sættist á að kaupa umrædda þjónustu af félagi í eigu hans sjálfs í ljósi þess að þjónustuna væri unnt að fá fyrir verulega lægra endurgjald. Hér bæri að hafa í huga að varnaraðili hafi á grundvelli þessara viðskipta fært til gjalda í skattskilum sínum árin 1995 og 1996 samtals 15.030.000 krónur og þar með lækkað skattskyldan hagnað af starfsemi sinni. Þegar litið væri til atvika málsins yrði ekki annað ráðið en að eini tilgangurinn með viðskiptum félaganna hafi verið sá að nýta eftirstöðvar rekstrartaps Hafrafells ehf. í því skyni að lækka hagnað af starfsemi varnaraðila. Telja yrði að viðskiptin hefðu ekki komið til nema fyrir þau stjórnunar- og eignatengsl, sem væru á milli félaganna, og að hluti af verðlagningu þjónustunnar hafi tekið mið af öðru en venjulegri og eðlilegri álagningu á útselda vinnu þeirra starfsmanna, sem um væri að ræða. Samkvæmt því yrði að telja að 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 tæki til viðskiptanna. Bæri því að hafna aðalkröfu varnaraðila. Að því er snerti varakröfuna tók skattstjóri fram að ekki lægi fyrir að Hafrafell ehf. hafi fallið frá kröfu sinni á hendur varnaraðila. Að svo vöxnu máli yrði að hafna varakröfunni. Þá taldi skattstjóri ekki efni til að hagga við ákvörðun sinni um að bæta 25% álagi við vantalda gjaldstofna varnaraðila. Varnaraðili skaut síðastnefndum úrskurði til yfirskattanefndar með kæru 27. júlí 1998 og krafðist þess að hann yrði felldur úr gildi. Með úrskurði 29. september 1999 hafnaði nefndin kröfu varnaraðila. Fyrir þeirri niðurstöðu voru færð þau rök að meginmarkmiðið með viðskiptum varnaraðila og Hafrafells ehf. hafi verið að hagnýta eftirstöðvar ónotaðs rekstrartaps síðarnefnda félagsins til frádráttar tekjum varnaraðila og að ekki hefði komið til viðskiptanna nema fyrir þau stjórnunar- og eignatengsl, sem væru á milli félaganna. Taldi nefndin að þegar umrædd viðskipti væru skoðuð í heild hafi þau verið verulega frábrugðin því, sem almennt gerist, og skipti það út af fyrir sig ekki öllu máli í því sambandi þótt viðskiptunum hafi verið haldið áfram eftir að umrætt tap var þorrið. Því yrði að fallast á það með skattstjóra að samist hafi á milli varnaraðila og Hafrafells ehf. með þeim hætti að sniðgengin hafi verið ákvæði í lögum nr. 75/1981 um frádráttarbærni rekstrartaps frá fyrri árum. Með beiðni 19. október 2001 leitaði sóknaraðili fjárnáms hjá varnaraðila fyrir ógreiddum opinberum gjöldum frá árunum 1998 og 1999, samtals að fjárhæð 3.556.499 krónur, svo og fyrir dráttarvöxtum af þessari skuld, alls 1.344.107 krónur, auk áfallandi dráttarvaxta til greiðsludags og kostnaðar. Þegar sýslumaðurinn í Reykjavík gerði fjárnám fyrir þessari kröfu 22. febrúar 2002 kom fram að sóknaraðili hafi ráðstafað greiðslum, sem bárust frá varnaraðila á gjöldum áranna 1998 og 1999, upp í skuld vegna eldri gjalda, en um þau væri ágreiningur. Var gerðinni lokið með því að gert var fjárnám í fasteign, sem varnaraðili benti á til tryggingar skuldinni. Varnaraðili beindi 11. apríl sama árs kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur um að fjárnámið yrði fellt úr gildi. Var mál þetta þingfest af því tilefni 26. apríl 2002. II. Krafa sóknaraðila er reist á því að skattstjóra hafi á grundvelli 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 verið rétt að telja varnaraðila til tekna þau verðmæti, sem skattskyldur hagnaður hans hefði aukist um ef ekki hefði komið til viðskipta hans við Hafrafell ehf. Ber sóknaraðili fyrir sig að ekki hefði komið til viðskiptanna nema fyrir þau stjórnunar- og eignatengsl, sem séu á milli félaganna, enda ólíklegt að varnaraðili hefði keypt af einhverjum sér óskyldum þjónustu, sem hann gæti látið launaþega sína inna af hendi fyrir verulega lægra verð. Með vísan til þessa telur sóknaraðili að draga verði þá ályktun að meginmarkmið viðskiptanna hafi verið að nýta eftirstöðvar rekstrartaps Hafrafells ehf. til lækkunar á hagnaði varnaraðila. Viðskiptin hafi verið verulega frábrugðin því, sem almennt gerist. Þannig hafi félögin ákveðið að taka mismunandi gjald fyrir sömu þjónustu og þá sýnilega í þeim eina tilgangi að nýta skattalegt tap annars þeirra til að lækka skattskyldan hagnað hins. Skattstjóri hafi haft fullnægjandi upplýsingar úr bókhaldi Hafrafells ehf. þegar hann tók opinber gjöld varnaraðila til endurákvörðunar. Þannig hafi legið fyrir fullnægjandi upplýsingar til að meta hvort viðskipti félaganna hafi verið eðlileg. Um hafi verið að ræða málamyndagerning, sem skattstjóri hafi vikið til hliðar á grundvelli 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, og ekki þörf á að leggja til grundvallar almennt gangverð fyrir þjónustu lögmanna. Aðalkrafa varnaraðila er reist á því að skattstjóra hafi verið óheimilt að lækka gjaldfærðan rekstrarkostnað hans á grundvelli 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Telur varnaraðili ákvæðið eingöngu fela í sér heimild skattyfirvalda til að ákveða eðlilegt verð í viðskiptum tengdra, enda séu samningskjör verulega frábrugðin því, sem almennt gerist, en að baki ákvæðinu búi hvorki málamynda- né sniðgöngusjónarmið. Varnaraðili mótmælir því að viðskipti hans við Hafrafell ehf. séu ekki í samræmi við raunveruleikann, en um sé að ræða lögmæt viðskipti milli tveggja sjálfstæðra félaga. Þá telur varnaraðili að sóknaraðila hafi ekki tekist að leiða í ljós að verðlagning sé í einhverjum tilvikum verulega frábrugðin því, sem eðlilegt geti talist í sambærilegum viðskiptum ótengdra. Þannig liggi aðeins fyrir að um viðskipti tengdra sé að ræða, en gæta verði að því að skattþegnum sé heimilt að haga ráðstöfunum sínum á þann hátt að skatthagræði hljótist af. Varnaraðili hafi skýrt ástæður viðskiptanna að eigin frumkvæði og séu fullyrðingar sóknaraðila um tilgang þeirra ósannaðar. Hafrafell ehf. hafi greitt tekjuskatt gjaldárið 1997 og því ekki þurft að eiga viðskipti við hann til að nýta eftirstöðvar rekstrartaps frá fyrri árum. Varnaraðili styður varakröfu sína við framangreind sjónarmið um skýringu ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Jafnframt vísar hann til þess að skattstjóra hafi verið óheimilt að endurákvarða opinber gjöld hans gjaldárið 1995, þar sem allar upplýsingar hafi legið fyrir í skattframtali hans það ár, sbr. 2. mgr. 97. gr. sömu laga. III. Í málinu er ágreiningur um heimild skattyfirvalda til að lækka kostnað, sem varnaraðili færði til gjalda í rekstrarreikningum sínum árin 1994 og 1995 vegna kaupa á lögfræðiþjónustu af Hafrafelli ehf. Sem fyrr segir var sami maður á umræddum tíma eigandi að 99% hlut í báðum félögunum, varnaraðila og Hafrafelli ehf. Varnaraðili hefur sem fyrr segir skýrt frá því að þjónustan, sem hann hafi keypt af Hafrafelli ehf., hafi verið veitt viðskiptavinum hans, en ýmsar ástæður hafi verið fyrir því að málum var hagað á þennan veg. Gegn andmælum sóknaraðila geta þessar skýringar varnaraðila ekki talist trúverðugar í ljósi þeirra verulegu hagsmuna, sem varnaraðili hafði af viðskiptunum til að geta nýtt eftirstöðvar ónotaðs rekstrartaps Hafrafells ehf. frá fyrri árum. Getur hér engu skipt að starfsemi Hafrafells ehf. hafi síðar skilað hagnaði. Eins og atvikum er hér háttað verður því að ganga út frá því, líkt og gert var af hálfu skattyfirvalda, að viðskipti félaganna hafi fyrst og fremst komið til vegna þeirra hagsmuna, sem aðaleigandi þeirra hafði af því hjá hvoru félaginu tekjur varnaraðila af seldri þjónustu kæmu til skattlagningar. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 áskilur ekki að skattaðilar bindi bagga sína sömu hnútum og aðrir, heldur heimilar það skattyfirvöldum að skerast í leikinn þegar þeir hafa samið um skipti sín í fjármálum á hátt, sem er verulega frábrugðinn því, sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Eins og málið liggur fyrir verður að teljast ljóst að ákvörðun um að greiða þeim Guðjóni Ármanni Jónssyni og Jóni Ármanni Guðjónssyni fyrir þjónustu, sem var veitt viðskiptavinum varnaraðila, af reikningi Hafrafells ehf., hafi fyrst og fremst haft það markmið að mynda viðskipti á milli félaganna með það fyrir augum að nýta rekstrartap Hafrafells ehf. á móti tekjum varnaraðila, enda mun viðskiptunum að mestu hafa lokið þegar ónotaða rekstrartapið var upp urið. Eru ekki efni til að draga í efa að áðurnefnd stjórnunar- og eignatengsl milli félaganna hafi þar ráðið úrslitum. Í ljósi alls þessa voru skipti félaganna verulega frábrugðin því, sem almennt gerist í slíkum viðskiptum, og engin ástæða til að ætla að til þeirra hefði komið milli óskyldra aðila. Var skattstjóra því rétt að lækka gjaldfærðan rekstrarkostnað varnaraðila um þær fjárhæðir, sem voru mismunur á því gjaldi, sem félagið innti af hendi til Hafrafells ehf., og þeim greiðslum, sem runnu frá síðarnefnda félaginu til Guðjóns Ármanns og Jóns Ármanns, sbr. þá meginreglu, sem býr að baki 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Verður því að hafna aðalkröfu varnaraðila. Að því er varðar varakröfu varnaraðila verður að líta til þess að skattstjóri lagði grunn að endurákvörðun sinni með athugun á bókhaldsgögnum Hafrafells ehf., en ekki var um það að ræða að varnaraðili hafi látið í té fullnægjandi upplýsingar með framtali sínu eða fylgigögnum þess, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Verður varakröfu varnaraðila því hafnað. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu sóknaraðila um að staðfest verði fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá varnaraðila 22. febrúar 2002. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 22. febrúar 2002 hjá varnaraðila, GÁJ lögfræðistofu ehf., að kröfu sóknaraðila, tollstjórans í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 258/2016
Kærumál Lögræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt lögræði í fimm ár.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 5. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. mars 2016, þar sem sóknaraðili var sviptsjálfræði og fjárræði í fimm ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaganr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þessað hafnað verði kröfu varnaraðila um að hún verði svipt fjárræði og jafnframtað sjálfræðissviptingu verði markaðurskemmri tími. Þá krefst hún þess að kærumálskostnaður verði greiddur úrríkissjóði.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og að ,,talsmanni verði dæmd þóknun úr ríkissjóði.“Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Lögmaður sá, er gætir hagsmuna varnaraðila, hefur samkvæmtgögnum málsins ekki verið skipaður talsmaður hans og verður honum því ekki dæmdþóknun úr hendi ríkissjóðs samkvæmt síðastgreindu lagaákvæði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Þóknun skipaðsverjanda sóknaraðila, A, Jóns G. Briem hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 30. mars 2016.Með beiðni, dagsettri 23. mars 2016, sembarst Héraðsdómi Reykjaness sama dag, hefur Velferðarsvið Reykjanesbæjar, kt.[...], Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ, krafist þess, að A, kt. [...], [...], verðisvipt lögræði, bæði sjálfræði og fjárræði, í fimm ár með vísan til a-liðar 4.gr. lögræðislaga nr. 71/1997.Varnaraðili mótmælir kröfu sóknaraðila ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara að lögræðissviptinguverði markaður skemmri tími en krafist er og að hámarki verði hún svipt lögræðií tvö ár.Í beiðninni er málavöxtum lýst svo aðvarnaraðili eigi við geðræn vandamál að stríða sem hafi veruleg áhrif á getuhennar til að ráða persónulegum högum sínum. Hún hafi verið svipt sjálfræðitímabundið í fimm ár með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 28. mars2011, en sá tími hafi verið að renna sitt skeið á enda þegar beiðnin var rituð.Í beiðninni segir að varnaraðili hafi fráárinu 2008 búið í [...], sem sé búsetuúrræði með sólarhringsþjónustu fyrir fólkmeð geðraskanir. Starfsmaður hafi umsjón með varnaraðila allan sólarhringinn,en oft sé þörf á fleiri starfsmönnum til að tryggja öryggi hennar og annarra.Áður en varnaraðili flutti að [...] hafi verið nokkur óregla á búsetu hennar,en hún hafi m.a. dvalið í u.þ.b. 18 mánuði á geðdeild 32C á Landspítalanum.Læknir varnaraðila, B yfirlæknir á geðsviðiLandspítala, hafi fylgst með högum og geðheilsu varnaraðila frá árinu 2006 ogsé beiðnin byggð á vottorði hans frá 29. febrúar sl., sem nánar er vikið að íbeiðni sóknaraðila.Beiðnin sé sett fram með vísan til a-liðar4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, en varnaraðili sé að mati sóknaraðila ófær umað sinna persónulegum högum sínum. Með tilliti til þess og hagsmuna varnaraðilatelji sóknaraðili nauðsynlegt að fara fram á þá tímabundnu lögræðissviptingu semhér sé gerð. Varðandi heimild sóknaraðila til að bera fram kröfuna er vísað tild-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.Í áðurgreindu vottorði B geðlæknis segir aðvarnaraðili sé með greinilega þroskahömlun og hún hafi verið greind með vægagreindarskerðingu, ADHD-einkenni, á einhverfurófi, mótþróaþrjóskuröskun,klaufsku í hreyfingum, ódæmigerða átröskun og verulega atferlistruflun, m.a.sjálfskaðahegðun.Þar segir og að varnaraðili hafi flust vorið2008 í þjónustukjarna á vegum svæðisskrifstofu málefna fatlaðra [...] að [...],en áður hafi hún verið skjólstæðingur Barna- og unglingadeildar. Aðstæður heimafyrir hafi verið erfiðar og hafi varnaraðili verið um hríð hjá tveimurfósturfjölskyldum og á sambýli, en þau búsetuúrræði hafi ekki hentað varnaraðila.Varnaraðili hafi legið sleitulítið á deild 32A á Landspítala frá sumri 2006 tilloka apríl 2008 þar sem umgjörð hennar heima fyrir hafi verið allsófullnægjandi. Hafi móðir varnaraðila ráðið illa eða ekki við uppeldið ogaðstæður á heimilinu. Þá kemur fram í vottorðinu að bakland varnaraðila sélítið sem ekkert.Þá segir í vottorðinu að í [...] hafivarnaraðili verið með starfsmann með sér nær stöðugt í daglegu prógrammisíðustu árin. Eftir flutning hennar þangað hafi tekið við aðlögunarferli og ámeðan á því stóð hafi endurtekið þurft að leggja hana á bráðaherbergigeðdeildar Landspítalans og hafi það stundum leitt til skammvinnrar vistar ábráðageðdeild 32A. Smám saman hafi þó dregið úr þessum innlögnum. Árið 2009hafi verið sett saman atferlismótandi umbunarkerfi sem haldi vel utan umdaglegt líf varnaraðila og með hjálp þess hafi varnaraðili átt auðveldara meðað komast í gegnum daginn, bæði andlega og líkamlega, en oft sé líka mikiláskorun fyrir varnaraðila að fylgja umbunarkerfinu.Í vottorðinu kemur fram að varnaraðili sýniaf og til sjálfskaðandi hegðun, en þá skeri hún sig í handleggi, fætur ogannars staðar á líkamanum. Skurðir séu oftast grunnir, en stundum hafi húnþurft að fara á sjúkrahús til að láta sauma sárin. Sjálfskaðandi atferli ogofbeldi gegn dauðum hlutum gangi í bylgjum. Móðir varnaraðila hafi búið í [...]og [...] síðastliðin sex ár og sé það varnaraðila þungbært í hversu litlusambandi þær séu. Varnaraðili hafi því upplifað sorg, höfnun og einmanaleiksíðustu ár. Varnaraðili hafi endurtekið beitt sjálfa sig, nágranna ogstarfsfólk í [...] ofbeldi og hótað þeim ofbeldi og lífláti. Hún hafi fimmsinnum verið lögð inn á bráðageðdeild 32C í vetur og hafi aðdragandinn að ölluminnlögnunum verið svipaður, þ.e. hún hafi verið farin að skera sig og ráðast ástarfsfólk með ofbeldi og hótunum, klína blóði á veggi og verið í mikluójafnvægi. Varnaraðili eigi einnig til að sparka í eða slá starfsmenn, sem ogað kasta hlutum í áttina að starfsfólki, t.d. straujárni. Þá hafi hún hótað öðrumeinstaklingi með hnífi.Í vottorðinu segir að helstu ástæður fyrirbeiðni um framlengingu á sjálfræðissviptingu séu í fyrsta lagi endurteknarhótanir varnaraðila um að flytja eða fara alfarin úr sambýlinu og sjá um sigsjálf, en nauðsynlegt sé að geta stöðvað slíkt. Í öðru lagi nauðsyn þess aðgeta stöðvað varnaraðila þegar hún sýni sjálfskaðandi eða ofbeldisfulla hegðuneins og að framan sé lýst. Slíkt atferli geti haft í för með sér mikla hættufyrir varnaraðila og aðra íbúa.Í vottorðinu segir að með hliðsjón afframangreindu sé mælt með því að sjálfræðissvipting varnaraðila verði framlengdí fimm ár. Varnaraðili sé ófær um að leggja mat á sína stöðu og þarfir vegnaþroskahömlunar, fjölþættra geðraskana, sorgar og einmanakenndar. Það séalgerlega óábyrgt að leyfa jafnfötluðum og viðkvæmum einstaklingi ogvarnaraðila að flytjast á götuna, svo að segja, þar sem hún yrði auðveltfórnarlamb hvers kyns misnotkunar. Sjálfræðissvipting til lengri tíma sé einaleiðin til að tryggja öryggi varnaraðila, nágranna og starfsfólks í [...]. Meðþví móti verði unnt að beita nauðsynlegum viðbrögðum og setja ramma utan um lífvarnaraðila sem auki öryggi hennar og annarra á staðnum.B geðlæknir gaf símaskýrslu fyrir dómi ogstaðfesti áður greint vottorð sitt, en hann kvaðst hafa annast meðferðvarnaraðila síðastliðin 10 ár og því þekkja mjög vel til aðstæðna og einkennavarnaraðila. Hann kvað varnaraðila ekki hæfa til að ráða persónulegum högumsínum eða fé. Hann sagði að auk þess að vera með ákveðin einkenni geðsjúkdómaværi varnaraðili með þroskahömlun sem ekki myndi ganga til baka. Varnaraðiliværi því að mestu leyti með vandkvæði sem lítið myndu breytast í framtíðinni.Hann sagði að varnaraðili væri búin að vera mjög upptekin af því ferli sem núætti sér stað vegna beiðni um framlengingu á sviptingu hennar, en það hefðivaldið henni miklum áhyggjum síðustu fjóra til sex mánuði og hafi hún m.a.verið lögð tvisvar inn á bráðageðdeild síðustu þrjár vikur. Kvaðst hann teljaað það væri varnaraðila skaðlegt að ganga í gegnum slíkt ferli á tveggja tilþriggja ára fresti. Í raun væri heppilegra að krefjast sviptingar á lögræðivarnaraðila í lengri tíma en fimm ár, en það hafi þó ekki verið gert. Hannsagði að varnaraðili væri afar veikur og á köflum hættulegur einstaklingur.C, forstöðumaður [...], kom fyrir dóminn oggaf skýrslu. Hún staðfesti efni greinargerðar sinnar, sem lögð hefur verið framí málinu. Hún kvaðst ekki telja varnaraðila hæfa til að stjórna fjármálumsínum. Hún sagði að starfsmaður [...] væri með prókúru á reikning varnaraðilaog sæi um að greiða reikninga og sjá til þess að varnaraðili ætti peninga fyrirmat. Hún sagði að varnaraðili væri hömlulaus í fjármálum og væri alveg samahvort hún ætti fyrir mat eða ekki. Varnaraðili hugsaði bara um líðandi stund ogværi ekki fær um að skipuleggja fjármál sín fram í tímann. Hún sagði að þeirfjármunir sem varnaraðili hefði yfir að ráða væru örorku- og húsaleigubætur. Í ljósi þess sem að framan er rakið aukfyrirliggjandi gagna telur dómari að sýnt hafi verið fram á að uppfyllt séuskilyrði a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að unnt sé að fallast ákröfu sóknaraðila í málinu. Verður varnaraðili því svipt lögræði, þ.e. bæðisjálfræði og fjárræði, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Allur málskostnaður greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, þar með talin þóknun skipaðsverjanda varnaraðila, Jóns G. Briem hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 150.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...], er svipt lögræðií fimm ár frá deginum í dag að telja.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Jóns G.Briem hrl., 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 171/2002
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður staðfestur
S, sem var með starfstöð í Rússlandi, samdi við D, félag í Líberíu, um leigu á togveiðiskipi. S fékk síðan lán hjá W, sem var með starfstöð í Bandaríkjunum, og samdi við A, norskt félag, M, íslenskt félag, og D um endurgreiðslu lánsins. Í aðfararorðum samningsins var tekið fram að A hefði tekið að sér að selja afla skipsins og að M annaðist útgerð þess, en W hefði lagt til nánar greinda fjárhæð til kaupa á aflaheimildum fyrir skipið. Í umræddum samningi lýsti S sig skuldbundið til að endurgreiða W þessa fjárhæð af söluverði afla, sem A tæki að sér að selja. Þá lýsti S því og yfir ásamt M að A væru á óafturtækan hátt gefin fyrirmæli um að greiða fjárhæðina inn á tiltekinn bankareikning W af andvirði afla skipsins. A lýsti því síðan yfir að hann staðfesti gagnvart W að hann myndi halda eftir fé fyrir umsaminni greiðslu af andvirði aflans og inna hana af hendi inn á bankareikning W innan 30 daga frá löndun. Í lokaákvæði samningsins var tekið fram að um hann færi eftir íslenskum lögum, svo og að mál um hvers konar ágreining, sem kynni að rísa vegna samningsins eða í tengslum við hann, skyldi rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. W, sem var ekki aðili að þessum samningi, taldi að A hefði ekki staðið við fyrrgreint loforð sitt og höfðaði því mál á hendur A fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Málinu var vísað frá þar sem varhugavert var talið að skýra varnarþingsákvæði samningsins á þann hátt að þau gætu fellt skyldu á A til að sæta því að W ræki í þeirra skjóli mál á hendur honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins veitti sóknaraðili, sem hefur starfstöð á nánar tilteknum stað í Delaware í Bandaríkjunum, félaginu Sarmat Nord Ltd., með starfstöð í Murmansk í Rússlandi, samtals 452.823 bandaríkjadali að láni með samningum 26. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001. Í hverju tilviki átti að endurgreiða lánsféð ásamt 24% ársvöxtum að liðnum þremur mánuðum frá dagsetningu viðkomandi samnings. Hinn 27. apríl 2001 gerði Sarmat Nord Ltd. samning við varnaraðila, sem hefur starfstöð í Álasundi í Noregi, Melbrún hf., með starfstöð í Garðabæ, og Daybreak Fishing Company Ltd., Monróvíu í Líberíu. Í aðfararorðum þessa samnings var tekið fram að Sarmat Nord Ltd. væri leigutaki nafngreinds togveiðiskips, sem skrásett væri í Rússlandi, að varnaraðili hefði með samningi 6. ágúst 1999 tekið að sér að selja afla skipsins, að Melbrún hf. annaðist útgerð þess og Daybreak Fishing Company Ltd. væri eigandi þess, en sóknaraðili hefði lagt til nánar greinda fjárhæð í bandaríkjadölum til kaupa á aflaheimildum fyrir skipið. Var þar um að ræða þá fjárhæð, sem sóknaraðili hafði á áðurgreindan hátt lánað Sarmat Nord Ltd. 26. apríl 2001. Í umræddum samningi frá 27. apríl 2001 lýsti Sarmat Nord Ltd. sig skuldbundið til að endurgreiða sóknaraðila þessa fjárhæð af söluverði afla, sem landað yrði í Noregi í maí á því ári og varnaraðili tæki að sér að selja. Sama félag lýsti því og yfir ásamt Melbrún hf. að varnaraðila væru á óafturtækan hátt gefin fyrirmæli um að greiða fjárhæðina inn á tiltekinn bankareikning sóknaraðila af andvirði afla skipsins. Varnaraðili lýsti því yfir að hann staðfesti gagnvart sóknaraðila að hann myndi halda eftir fé fyrir umsaminni greiðslu af andvirði aflans og inna hana af hendi inn á bankareikning sóknaraðila innan 30 daga frá löndun. Í lokaákvæði samningsins var tekið fram að um hann færi eftir íslenskum lögum, svo og að mál um hvers konar ágreining, sem kynni að rísa vegna samningsins eða í tengslum við hann, skyldi rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samsvarandi samningar voru gerðir milli þessara fjögurra félaga 19. júní og 2. júlí 2001 um endurgreiðslu lána, sem sóknaraðili veitti Sarmat Nord Ltd. með fyrrnefndum samningum þeirra tveggja frá sömu dögum. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila 10. október 2001 og var það þingfest á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. sama mánaðar. Í héraðsdómsstefnu kom meðal annars fram að eina greiðslan, sem sóknaraðila hafi borist frá varnaraðila, hafi komið 11. júní 2001 og verið að fjárhæð 300.000 bandaríkjadalir. Af henni hafi 72.340 bandaríkjadölum verið varið til „endurgreiðslu á öðrum kostnaði“ sóknaraðila, en eftirstöðvarnar, 227.660 bandaríkjadalir, hafi gengið upp í skuld Sarmat Nord Ltd. við hann. Þar af hafi greiðst 10.164 bandaríkjadalir í áfallna vexti, en 217.496 bandaríkjadalir upp í höfuðstól skuldarinnar, sem stæði þá í 235.327 bandaríkjadölum, sem var dómkrafa sóknaraðila. Samkvæmt stefnunni beindi sóknaraðili þessari kröfu að varnaraðila aðallega á þeim grundvelli að sá síðastnefndi hefði í fyrrnefndum samningum sínum við Sarmat Nord Ltd., Melbrún hf. og Daybreak Fishing Company Ltd. gefið sóknaraðila sjálfstætt loforð um greiðslu, en jafnframt að varnaraðili væri skaðabótaskyldur við sóknaraðila ef andvirði afla umrædds fiskiskips hefði verið ráðstafað á annan veg en kveðið var á um í samningunum. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi á þeim grundvelli að heimild skorti gegn andmælum hans til að reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. II. Sóknaraðili reisir heimild sína til að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á áðurgreindu ákvæði um varnarþing í samningum varnaraðila við Sarmat Nord Ltd., Melbrún hf. og Daybreak Fishing Company Ltd. frá 27. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001. Með 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, sem heimilar aðilum einkamáls að semja um meðferð þess í hverri þinghá sem er hér á landi, er vikið frá þeirri almennu reglu að mál verði rekið á heimilisvarnarþingi stefnda, sbr. 32. gr. og 33. gr. sömu laga. Skuldbinding aðila í samningi um að sæta málsókn á hendur sér utan heimilisvarnarþings síns horfir honum almennt til íþyngingar, auk þess sem af því getur leitt að um lögskiptin verði beitt réttarreglum annars ríkis en hann er búsettur í. Gegn andmælum þess, sem stefnt er á slíkum grunni í einkamáli, verður því að vera ótvíræð stoð fyrir að hann hafi gengist undir að málið verði rekið á hendur sér utan þess varnarþings, sem ella hefði átt við eftir almennum reglum. Sóknaraðili var ekki aðili að umræddum samningum frá 27. apríl, 19. júní og 2. júlí 2001, þótt þeir hafi varðað hagsmuni hans. Hann hafði ekki fyrir sitt leyti gengist undir að mál á hendur sér um þessa hagsmuni hans yrði rekið í þeirri þinghá, sem þar greindi. Að öllu þessu gættu er varhugavert að skýra varnarþingsákvæði þessara samninga á þann hátt að þau geti fellt skyldu á varnaraðila til að sæta því að sóknaraðili reki í þeirra skjóli mál þetta á hendur honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Wellington Management Services Ltd., greiði varnaraðila, Aalesund Seafood AS, 60.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 88/2001
Ölvunarakstur Sönnun Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Þ var ákærður fyrir ölvunarakstur. Hafði lögreglumaður á frívakt séð til Þ við akstur og gert lögreglu viðvart sem handtók hann nokkru síðar. Samkvæmt blóð- og þvagsýni, sem tekin voru um einni og hálfri klukkustund eftir handtökuna, var Þ talsvert ölvaður. Bar hann því hins vegar við að hann hefði fyrst neytt áfengis eftir að akstri lauk. Þ var sýknaður í héraði. Hæstiréttur ómerkti hins vegar héraðsdóm og lagði fyrir héraðsdómara að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný, enda voru taldar slíkar líkur á að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og öðrum sönnunargögnum væri rangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2001 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur, dæmdur til refsingar og sviptur ökurétti. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að sér verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. I. Sýslumaðurinn á Akureyri höfðaði mál þetta með ákæru 7. desember 2000, þar sem ákærða, sem búsettur er í Dalvíkurbyggð, var gefið að sök að hafa ekið að kvöldi föstudagsins 5. maí sama árs bifreiðinni KR 946 undir áhrifum áfengis áleiðis til Dalvíkur uns hann stöðvaði hana við sumarbústaðinn Höfða skammt sunnan bæjarins, þar sem hann hafi verið handtekinn af lögreglunni. Var þetta talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum og þess krafist að ákærði sætti refsingu og sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. laganna. Í frumskýrslu lögreglunnar um atvik málsins, sem gerð var af Sævari Frey Ingasyni aðstoðarvarðstjóra, greindi frá því að kl. 21.00 að kvöldi 5. maí 2000 hafi Felix Jósafatsson lögregluvarðstjóri haft símsamband við Sævar og sagst vera á leið norður Ólafsfjarðarveg, þjóðveg nr. 82. Hafi hann ekið þar á eftir rauðri pallbifreið með fyrrnefndu skráningarnúmeri og talið aksturslag ökumannsins grunsamlegt, en sá hafi ekið á 50 til 60 km hraða á klukkustund. Felix hafi ekið fram úr bifreiðinni og þekkt ökumanninn sem ákærða, en hann hafi verið einn í henni og ekki virst vera eins og hann ætti að sér að vera. Sævar hafi því farið af stað á móti þeim, en þegar hann hafi verið staddur sunnan Ásgarðs við Dalvík hafi Felix hringt á ný og sagt ákærða hafa beygt af þjóðveginum upp að fyrrnefndum sumarbústað. Hafi Sævar þá verið um 700 m frá bústaðnum. Þegar hann hafi komið þangað hafi pallbifreiðin staðið mannlaus utan við bústaðinn, en ákærði staðið í dyrum hans og í fyrstu sagst ekki hafa ekið henni. Aðspurður hafi ákærði sagst vera einn á staðnum. Hafi hann gefið öndunarsýni og honum síðan verið kynnt að hann væri handtekinn vegna gruns um ölvunarakstur. Hann hafi þá sagst hafa komið að bústaðnum á bifreiðinni um hálfri klukkustund fyrr, horft þar á sjónvarp og fengið sér bjór. Hafi Sævar ekki séð merki um bjórneyslu í bústaðnum og ekkert áfengi verið í bifreiðinni, en vél hennar verið heit. Hann hafi farið með ákærða á lögreglustöðina á Dalvík og tekið þar skýrslu af honum, en með því að læknir í bænum hafi verið vant við látinn hafi orðið að fara með ákærða til Akureyrar til að taka sýni af blóði hans og þvagi. Í lok skýrslunnar lét Sævar þess getið að við handtöku hafi ákærði borið greinileg merki um áfengisneyslu og verið mjög þreytulegur. Í málinu liggur fyrir sérstök skýrsla um handtöku ákærða, þar sem fram kemur að hún hafi farið fram að Höfða kl. 21.18 umrætt kvöld. Þá hefur einnig verið lögð fram skýrsla, sem Sævar byrjaði að taka af ákærða kl. 21.36 sama kvöld og sá síðarnefndi undirritaði kl. 22.00. Í henni kvaðst ákærði hafa verið á leið til Dalvíkur frá Stykkishólmi, en þaðan hafi hann lagt af stað um kl. 15.00. Hann hafi ekki fundið til áfengisáhrifa við aksturinn, enda hafið drykkju eftir að akstri lauk og þá neytt bjórs. Fyrir liggur vottorð læknis um að blóðsýni hafi verið tekið úr ákærða kl. 22.48 þetta kvöld og þvagsýni tíu mínútum síðar. Samkvæmt vottorði lyfjafræðistofnunar 17. maí 2000 reyndist vínandi í blóði ákærða hafa verið 1,56‰, en í þvagi 2,16‰. Rannsóknarlögreglan á Akureyri tók skýrslu af Sævari Frey Ingasyni 25. september 2000 og Felix Jósafatssyni 27. sama mánaðar. Sævar lýsti þar atvikum í öllum meginatriðum á sama veg og í áðurnefndri frumskýrslu sinni 5. maí sama árs, en lét þess jafnframt getið að frá því að Felix hafi hringt í sig seinna skiptið og sagt ákærða vera að aka að sumarbústaðnum hafi tekið sig um eina mínútu að aka þangað. Í skýrslu Felix kom fram að hann hafi ekki verið á vakt að kvöldi 5. maí 2000 og verið á leið norður Ólafsfjarðarveg í einkabifreið. Þar hafi orðið á vegi hans rauð pallbifreið, sem hann hafi vitað að væri í eigu Dalvíkurbyggðar. Henni hafi verið ekið óeðlilega hægt, um 50 til 60 km á klukkustund, og ökumaðurinn ekki virst hafa fulla stjórn á henni. Skammt sunnan við Fagraskóg hafi Felix ekið fram úr pallbifreiðinni og séð undir stýri ákærða, sem hafi litið þreytulega út. Fljótlega eftir það hafi Felix haft símsamband við Sævar og beðið hann um að koma á móti til að athuga ástand ákærða. Eftir þetta hafi Felix ekið nokkuð á undan ákærða og fylgst með honum, en syðst á Dalvík hafi hann tekið eftir því að ákærði væri ekki lengur í sjónmáli. Hann hafi snúið við og ekið til baka, en þá séð ákærða aka að Höfða, sem sé rétt austan við svonefnda Árgerðisbrú. Felix hafi hringt aftur í Sævar, sem hafi verið við Ásgarð skammt norðan brúarinnar, og sagt hvert ákærði hefði ekið. Sævar hafi verið að aka yfir brúna þegar Felix sá ákærða koma að sumarbústaðnum. Felix hafi síðan fylgst með þegar Sævar ók að bústaðnum, en ákærði hafi þá rétt verið kominn þar inn. Þeir Sævar og ákærði hafi skömmu síðar gengið þaðan út að lögreglubifreiðinni, en sá síðarnefndi hafi aðeins verið inni í bústaðnum í eina mínútu eða tvær. Ákærði kom fyrir rannsóknarlögreglu til skýrslugjafar 28. september 2000. Þar kvaðst hann hafa ekið frá Stykkishólmi áleiðis til Dalvíkur 5. maí sama árs. Þegar hann hafi nálgast Dalvík hafi hann ákveðið að koma við á Höfða, „en hann sé í félagi með öðrum sem stundum séu þar.“ Þangað hafi hann komið milli kl. 20.00 og 20.30. Það hafi verið gestir heima hjá honum og hann því ákveðið að staldra við í bústaðnum um stund, horfa á myndbönd og fá sér bjór og sterkt áfengi, sem hann hafi haft meðferðis í bifreiðinni. Eftir að hafa drukkið af sterka áfenginu hafi hann gengið frá því, sem eftir var, og fengið sér bjór. Nokkru eftir að hann hafi komið að Höfða hafi hann orðið var við að bifreið væri ekið í átt að húsinu. Þegar að var gáð hafi Sævar Freyr Ingason reynst vera þar á ferð í lögreglubifreið. Ákærði hafi þá farið út til að ræða við Sævar, sem hafi spurt hvort hann hafi neytt áfengis. Hann hafi sagt svo vera og Sævar þá beðið hann um að koma að lögreglubifreiðinni til að blása í öndunarmæli. Það hafi hann gert og Sævar óskað síðan eftir að hann kæmi á lögreglustöð. Þar hafi skýrsla verið tekin af ákærða og hann eftir það fluttur til Akureyrar til töku blóðsýnis og þvagsýnis. Aðspurður í tilefni af áðurgreindum framburði lögreglumannanna sagðist ákærði telja þá báða hafa ruglast í tímasetningum, því hann hafi verið að Höfða „um tíma“ áður en Sævar kom þangað. Hafi aksturslag sitt heldur ekki verið einkennilegt, enda aki hann alltaf hægt. Ítrekaði ákærði að hann hafi byrjað að neyta áfengis eftir að hann kom að Höfða og tók fram „að er hann drekki áfengi, drekki hann hratt og mikið í einu og gjarnan óblandað.“ Ákærði kom fyrir Héraðsdóm Norðurlands eystra þegar málið var þingfest 8. janúar 2001 og neitaði þar sök. Við aðalmeðferð málsins 5. febrúar sama árs greindi ákærði í meginatriðum efnislega á sama veg frá atvikum og í lögregluskýrslu 28. september 2000, en skýrði mun nánar frá nokkrum atriðum, sem ekki er ástæða til að rekja hér frekar. Þó er þess að geta að ákærði tók fram fyrir dómi að hann hafi ef til vill ofætlað í lögregluskýrslunni þann tíma, sem hann hafi staldrað við að Höfða áður en Sævar Freyr Ingason kom þangað, en hann myndi giska á að þetta hafi verið 5 til 15 mínútur. Ákærði skýrði einnig frá því að á leið sinni norður Ólafsfjarðarveg umrætt sinn hafi hann orðið var við bifreið fyrir aftan sig, en á sama tíma verið að stilla útvarpstæki í bifreiðinni, sem hann ók. Hann hafi því vikið til að hleypa bifreiðinni fram úr sér. Fyrir dómi skýrði Felix Jósafatsson frá því að hann hafi fyrst orðið var við bifreiðina, sem ákærði ók, nokkru sunnan við Fagraskóg, en farið fram úr henni þar rétt norðan við. Hann hafi veitt því eftirtekt hversu hægt bifreiðinni hafi verið ekið og hún oft verið úti í kanti vegarins eða jafnvel á honum miðjum. Þegar hann hafi ekið fram úr henni hafi hann þekkt þar undir stýri ákærða, þreytulegan og syfjaðan. Því hafi hann hringt í Sævar Frey Ingason og beðið hann um að koma á móti til að athuga með ákærða, en eftir það hafi hann fylgst með pallbifreiðinni „dálítið á eftir mér svona áleiðis til Dalvíkur og þegar ég var rétt að verða kominn til Dalvíkur þá fór ég að undrast það að Sævar skyldi ekki koma og ég sneri við því bíllinn var nú svona spölkorn á eftir mér og ég missti sjónar af honum“. Sagðist Felix þá hafa ekið suður Svarfaðardalsveg þann vestari og séð þaðan yfir til Höfða þegar pallbifreiðin hafi verið á leið þangað af Ólafsfjarðarvegi. Hann hafi hringt í Sævar, sem þá hafi verið við Ásgarð, og fylgst síðan með för Sævars yfir Árgerðisbrúna á meðan þeir ræddust við í símanum. Hann hafi séð ákærða fara út úr pallbifreiðinni við Höfða og hafi Sævar verið kominn þangað í mesta lagi tveimur eða þremur mínútum síðar. Að öðru leyti var framburður Felix fyrir dómi efnislega á sama veg og í fyrrgreindri lögregluskýrslu um þau atriði, sem hér geta skipt máli. Gegnir því sama um skýrslu, sem Sævar gaf fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Af hálfu ákæruvalds var við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði lögð fram álitsgerð lyfjafræðistofnunar 1. febrúar 2001, sem aflað var í tilefni af þeirri frásögn ákærða að hann hafi fyrst byrjað að neyta áfengis umrætt sinn eftir að akstri hans lauk. Í álitsgerðinni sagði meðal annars: „Bendir hlutfall etanóls í blóði og þvagi til þess að viðkomandi einstaklingur hafi ekki neytt áfengis svo nokkru nemi í að minnsta kosti 1-2 klst. áður en sýnin voru tekin ... Ekki er hægt að segja með nákvæmni um etanólþéttni í viðkomandi ökumanni kl. 21.00 en miðað við hið mikla áfengismagn í blóði og þvagi má ætla að hann hafi verið undir áhrifum áfengis kl. 21.00 þetta umrædda kvöld.“ II. Í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms er vísað til þess að engin haldbær gögn hafi komið fram um að aksturslag ákærða umrætt sinn hafi sérstaklega bent til ölvunar hans. Ekki liggi ljóst fyrir hversu langur tími hafi liðið frá því að akstri hans lauk við Höfða þar til lögreglumaður kom á vettvang, en þar skilji mjög á milli skýrslu ákærða og framburðar Felix Jósafatssonar. Ekki hafi verið kannað í sumarbústaðnum hvort ákærði hafi neytt þar áfengis. Sé ekki unnt að útiloka að svo hafi verið, en ljóst sé að hann hafi haft tíma til nokkurra athafna þar áður en lögreglan kom og meðal annars kveikt þar á sjónvarpstæki. Af álitsgerð lyfjafræðistofnunar verði ekki með vissu ráðið að áfengi í blóði ákærða hafi verið yfir leyfilegum mörkum þegar hann lauk akstri. Af þessum ástæðum taldi héraðsdómari að ekki yrði „talin fram komin lögfull sönnun fyrir sekt ákærða í máli þessu“ og sýknaði hann af kröfum ákæruvalds. Eins og áður segir hefur ákærði greint frá því að hann hafi ekið 5. maí 2000 frá Stykkishólmi um sex klukkustundum áður en Felix Jósafatsson kveðst hafa veitt aksturslagi hans athygli á Ólafsfjarðarvegi, en frá þeim stað má ætla að ákærði hefði þurft að aka í 15 til 20 mínútur til að komast til heimilis síns á Dalvík. Í stað þess að halda þangað ók ákærði af þjóðveginum skammt sunnan þéttbýlis á Dalvík að sumarbústað, sem tilheyrði honum ekki og var mannlaus. Fyrrgreind skýring ákærða á erindi sínu þangað er með nokkrum ólíkindum, en til þess er jafnframt að líta að enn hefði hann átt eftir að komast til síns heima frá sumarbústaðnum, þar sem hann segist fyrst hafa neytt áfengis og þá í svo ríkum mæli að nægt hafi til þess talsverða vínandamagns í blóði hans, sem raun ber vitni. Þótt í fáeinum atriðum hafi verið munur á frásögn Felix af rás atburða fyrir dómi annars vegar og í lögregluskýrslu hins vegar, fær það því ekki breytt að framburður hans fyrr og síðar og vitnisburður Sævars Freys Ingasonar er í öllum aðalatriðum samhljóða um aðdragandann að handtöku ákærða, þar á meðal um að aðeins hafi liðið frá einni mínútu til þriggja eftir að hann kom akandi að Höfða þangað til Sævar kom þar á vettvang. Verður ekki séð tilefni til að draga í efa sönnunargildi framburðar þessara vitna. Er fjarstæðukennt að ákærði gæti á þeim tíma, sem hér um ræðir, hafa opnað sumarhúsið, kveikt þar á sjónvarpstæki og neytt nægilegs áfengis til þess að vínandamagn í blóði hans hafi mælst 1,56‰ úr sýni, sem tekið var hálfri annarri klukkustund eftir handtöku hans. Þótt í fyrrgreindri álitsgerð lyfjafræðistofnunar sé ekki tekið ákveðnar til orða en svo að ætla megi að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis á tilteknum tíma, þegar hann var enn við akstur bifreiðarinnar, kemur þar og fram að hlutfall vínanda í sýnum af blóði og þvagi bendi til að hann hafi ekki neytt áfengis „svo nokkru nemi í að minnsta kosti 1-2 klst. áður en sýnin voru tekin“. Þegar alls þessa er gætt eru slíkar líkur á að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og öðrum sönnunargögnum sé rangt að óhjákvæmilegt er að ómerkja hinn áfrýjaða dóm með vísan til ákvæðis 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Verður lagt fyrir héraðsdóm að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný og fella síðan efnisdóm á málið. Vegna þessara úrslita málsins verður ekki komist hjá að leggja allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, sem ákveðin eru í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur. Lagt er fyrir héraðsdómara að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný og fella að því búnu efnisdóm á málið á nýjan leik. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Þorsteins Kristins Björnssonar, á báðum dómstigum, Jóns Kr. Sólness hæstaréttarlögmanns, samtals 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. febrúar 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 5. febrúar s.l., er höfðað hér fyrir dómi með ákæru sýslumannsins á Akureyri, dagsettri 7. desember 2000, á hendur Þorsteini Kristni Björnssyni, kt. 311252-2329, Dalbraut 4, Dalvíkurbyggð: „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa föstudagskvöldið 5. maí 2000, ekið bifreiðinni KR-946 undir áhrifum áfengis frá Stykkishólmi áleiðis til Dalvíkur uns hann stöðvar bifreiðina við sumarbústaðinn Höfða, sem stendur skammt sunnan við Dalvík, þar sem hann er handtekinn af lögreglu. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. og 26. gr. laga nr. 44, 1993.” Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu, en til vara vægustu refsingar er lög leyfa og þá er af hans hálfu krafist hæfilegra málsvarnarlauna til handa skipuðum verjanda hans Jóni Kr. Sólnes hrl. Atvik máls þessa eru þau, að föstudaginn 5. maí 2000 kl. 21:00 var Felix Jósafatsson lögregluvarðstjóri á leiðinni norður þjóðveg 82, Ólafsfjarðarveg, er hann í nánd við bæinn Fagraskóg ók fram úr bifreið og taldi sig þekkja ökumann sem var Þorsteinn Kristinn Björnsson, ákærði í máli þessu, og var hann einn í bifreiðinni. Taldi Felix að ákærði væri ekki eins og hann ætti að sér að vera og taldi hann m.a. vera þreytulegan. Hringdi hann í Sævar Frey Ingason aðstoðarvarðstjóra í lögreglunni á Dalvík, sem var á vakt í greint sinn. Í framhaldi af þessu fór Sævar Freyr Ingason að sumarbústaðnum Höfða, skammt sunnan Dalvíkur, að tilvísan lögreglumannsins Felix Jósafatssonar, og handtók ákærða þar og fór með hann í upphafi á lögreglustöðina á Dalvík, en þar sem vakthafandi læknir á Dalvík reyndist upptekinn var farið með ákærða á lögreglustöðina á Akureyri þar sem tekið var úr honum blóð- og þvagsýni. Við yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa verið undir áhrifum áfengis við akstur bifreiðarinnar en viðurkenndi áfengisneyslu eftir að akstri lauk. Skýrir ákærði svo frá að hann hafi lagt af stað í bifreiðinni frá Stykkishólmi um kl. 15:00 þennan sama dag og ekið áleiðis til Dalvíkur. Kveðst hann hafa ekið að bústaðnum Höfða svo sem að framan greinir og farið þar inn og neytt þar bæði áfengis úr fleyg svo og bjórs. Ennfremur kveðst hann hafa kveikt á sjónvarpi til að horfa á myndbandsspólu. Telur hann sig hafa dvalið í bústaðnum nokkra hríð áður en lögreglan kom og handtók hann. Vitnið Felix Jósafatsson skýrir svo frá að hann hafi ekið fram úr ákærða í nánd við bæinn Fagraskóg og sérstaklega veitt því athygli kvað hann ók hægt. Hann hafi síðan fylgst með ákærða í baksýnisspegli eftir að hann hafði ekið fram úr honum og hafi ákærði ekið bifreið sinni á um 50 km hraða. Hann kveðst ekki hafa séð neitt annað grunsamlegt við akstur ákærða. Er hann nálgaðist Dalvík hafi ákærði horfið úr baksýnisspeglinum og hann því snúið við og þá séð að ákærði ók að framangreindum bústað og kveðst hann þá hafa gert Sævari Frey lögreglumann aðvart um það í síma. Kveðst hann hafa séð Sævar Frey aka að sumarbústaðnum, en þá hafi Þorsteinn verið rétt kominn í húsið. Kveður hann ákærða hafa verið mjög stutta stund í sumarbústaðnum eða þann tíma sem tekið hafi Sævar Frey að aka frá Árgerðisbrúnni að sumarbústaðnum, í mesta lagi 1 eða 2 mínútur. Vitnið Sævar Freyr lögreglumaður kveðst hafa ekið að sumarbústaðnum eins og að framan greinir og hafi ákærði þá staðið í dyrum bústaðarins og bifreið hans hafi staðið þarna hjá. Kveður hann ákærða hafa sagt sér að hann hafi komið um hálfri klukkustund áður í bústaðinn á bifreiðinni og byrjað að drekka bjór og farið að horfa á sjónvarpið. Kveður vitnið áfengislykt hafa verið af ákærða og hann hafi borið merki ölvunar. Vitnið kveðst ekki hafa farið inn í sumarbústaðinn, en ákærði hafi farið inn til að slökkva á sjónvarpinu áður en lagt var af stað á lögreglustöðina. Samkvæmt vottorði læknis var blóðsýni tekið úr ákærða kl. 22:48 en þvagsýni kl. 22:58. við rannsókn rannsóknarstofu í lyfjafræði reyndist alkóhólmagn í blóði vera 1,56‰ en alkóhólmagn í þvagi 2,16‰. Í málinu hefur verið lagt fram „álit” Kristínar Magnúsdóttur, deildarstjóra á lyfjafræðistofnun Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði. Í álitinu segir „Bendir hlutfall ethanols í blóði og þvagi til þess að viðkomandi einstaklingur hafi ekki neytt áfengis svo nokkru nemi í a.m.k. 1-2 klukkustundir áður en sýnin voru tekin kl. 22:48 (blóðsýni) og kl. 22:58 (þvagsýni). Ekki er hægt að segja með nákvæmni um ethanolþéttni í viðkomandi ökumanni kl. 21:00, en miðað við hið mikla áfengismagn í blóði og þvagi má ætla að hann hafi verið undir áhrifum áfengis kl. 21:00 þetta umrædda kvöld.” Kristín Magnúsdóttir hefur ekki verið kvödd fyrir dóminn til að staðfesta álit þetta og gefa nánari umsögn um það. Af því sem að framan er rakið er ljóst að engin haldbær gögn hafa komið fram um að akstursmáti ákærða í greint sinn hafi sérstaklega bent til ölvunar hans. Þá liggur ekki ljóst fyrir hversu langur tími leið þar til akstri lauk við sumarbústaðinn Höfða og þar til lögreglumaður kom á vettvang og skilur þar mjög á milli framburðar ákærða og vitnisins Felix. Engin könnun fór fram í sumarbústaðnum í því skyni að kanna hvort áfengisneysla hefði þar átt sér stað af hálfu ákærða. Er ekki hægt að útiloka að svo hafi verið, en ljóst er að ákærði hafði a.m.k. tíma til nokkurra athafna í sumarbústaðnum áður en lögreglan kom, m.a. hafði hann kveikt á sjónvarpstæki. Af framangreindu áliti Kristínar Magnúsdóttur verður ekki með vissu ráðið að áfengismagn í blóði ákærða hafi verið yfir leyfilegum mörkum er akstri hans lauk. Að öllu framangreindu virtu verður eigi talin fram komin lögfull sönnun fyrir sekt ákærða í máli þessu, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19, 1991, og verður ákærði því sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allan málskostnað ber að greiða úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda Jóns Kr. Sólnes hrl. sem þykja hæfilega ákveðin kr. 50.000-. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Þorsteinn Kristinn Björnsson, skal vera sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóns Kr. Sólnes hrl. kr. 50.000.
Mál nr. 14/2023
Endurupptaka Skattalög Fjármagnstekjuskattur Mannréttindasáttmáli Evrópu Skriflegur málflutningur Frávísun frá héraðsdómi
Með dómi Hæstaréttar 11. júní 2015 í máli nr. 550/2014 hafði X verið sakfelldur fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og 262. gr. almennra hegningarlaga. Með úrskurði Endurupptökudóms 28. febrúar 2023 var fallist á beiðni X um endurupptöku málsins hvað hann varðaði. Ákæruvaldið tók undir kröfu X um að vísa málinu frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling myndi brjóta í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Samkvæmt því og í ljósi málsatvika féllst Hæstiréttur á kröfu ákæruvaldsins um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Björg Thorarensen og Ása Ólafsdóttir og landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Davíð Þór Björgvinsson og Ragnheiður Harðardóttir.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 28. febrúar 2023 í máli nr. 26/2022 var fallist á beiðni A, eftirlifandi maka ákærða, X, um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 550/2014 sem dæmt var 11. júní 2015 að því er hann varðar. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 6. mars sama ár sem birt var 8. sama mánaðar.3. Ákæruvaldið og ákærði krefjast þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.4. Málið var dómtekið 11. september 2023 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik5. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum ákærða vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008 hófst 18. nóvember 2010. Með bréfi 30. desember 2011 var ákærða tilkynnt að rannsókninni væri lokið og niðurstöður hennar hefðu verið teknar saman í skýrslu skattrannsóknarstjóra 30. desember 2011. Í henni kom fram að ákærði hefði skilað efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007, 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008. Í bréfinu sagði jafnframt að á grundvelli fyrirliggjandi gagna málsins hefði það verið sent embætti ríkisskattstjóra sem myndi taka ákvörðun um hugsanlega endurálagningu. Um leið kom fram það mat skattrannsóknarstjóra að ákærði kynni að hafa skapað sér refsiábyrgð vegna þeirra brota sem upplýst hefðu verið við rannsókn embættisins. Ákærða var gefinn kostur á að tjá sig áður en tekin yrði ákvörðun um refsimeðferð málsins.6. Skattrannsóknarstjóri ríkisins tilkynnti ákærða með bréfi 14. september 2012 að málinu yrði vísað til rannsóknar lögreglu og yrði það sent embætti sérstaks saksóknara. Kom þar fram að forræði málsins og allar ákvarðanir um áframhaldandi refsimeðferð yrðu þar eftir í höndum sérstaks saksóknara.7. Með úrskurði 11. september 2012 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærða gjaldárin 2007, 2008 og 2009. Þannig var stofn ákærða til fjármagnstekjuskatts hækkaður um 81.072.888 krónur gjaldárið 2007, 97.981.874 krónur gjaldárið 2008 og 40.376.601 krónu gjaldárið 2009. Ríkisskattstjóri nýtti jafnframt heimild 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt til að bæta 25% álagi við vanframtalinn stofn til fjármagnstekjuskatts umrædd gjaldár. Ákærði kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar 10. desember 2012 og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi, til vara að álagsbeiting ríkisskattstjóra yrði felld niður og til þrautavara að álagsbeiting vegna gjaldáranna 2008 og 2009 yrði felld niður. Með úrskurði yfirskattanefndar 30. desember 2013 í máli nr. 382/2013 var öllum kröfum hans hafnað.8. Sérstakur saksóknari gaf út ákæru í málinu 3. september 2013 þar sem ákærða voru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007, 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2006, 2007 og 2008. Kom fram að ákærði hefði látið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtölum sínum fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 219.431.363 krónur sem voru tekjur hans af uppgjöri á 42 framvirkum samningum við Kaupþing banka hf. sem skiptust í 26 framvirka samninga með undirliggjandi hlutabréf, 13 framvirka gjaldmiðlasamninga og þrjá framvirka samninga með undirliggjandi íbúðabréf, sem skattskyldar væru samkvæmt 3. tölulið C. liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/2003. Brot ákærða voru í ákæru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.9. Með héraðsdómi 11. júlí 2014 var ákærði dæmdur í átta mánaða skilorðsbundið fangelsi og til greiðslu sektar að fjárhæð 38.100.000 krónur. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um fangelsisrefsingu ákærða með fyrrgreindum dómi í máli nr. 550/2014 en sekt sem honum var gerð var þar lækkuð í 36.000.000 króna. Frávísunarkröfu ákærða á þeim grundvelli að saksóknin færi í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 var hafnað með þeim rökum að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar hefði ekki verið talið fara í bága við bann við endurtekinni málsmeðferð að stjórnvöld hefðu gert manni að greiða skatt af álagi á skattstofn og sama manni hefði síðan í öðru máli verið gerð viðurlög vegna sama brots.0. Ákærði lést […] 2019. Með beiðni til Endurupptökudóms 10. nóvember 2022 fór A, eftirlifandi maki hans, fram á endurupptöku á umræddu hæstaréttarmáli nr. 550/2014 á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 232. gr. laganna. Eins og áður greinir var fallist á þá beiðni með úrskurði dómsins 28. febrúar 2023 í máli nr. 26/2022.1. Endurupptökudómur vísaði til þess í niðurstöðu sinni að væri miðað við að meðferð skattyfirvalda hefði lokið með úrskurði ríkisskattstjóra 11. september 2012 en ekki úrskurði yfirskattanefndar 30. desember 2013, í samræmi við þá túlkun sem fram kom í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 31. ágúst 2021 í máli nr. 12951/18, Bragi Guðmundur Kristjánsson gegn Íslandi, og hefði verið staðfest í dómi Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021, lægi fyrir að mál ákærða hefði aldrei verið rekið samhliða hjá skattyfirvöldum annars vegar og hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum hins vegar. Rannsókn sérstaks saksóknara hefði hafist með skýrslutöku af ákærða 14. desember 2012 og ákæra verið gefin út 3. september 2013 eða tæpu ári eftir að máli hans hefði lokið hjá skattyfirvöldum. Yrði því að líta svo á að sú túlkun sem fram kæmi í fyrrgreindum dómi mannréttindadómstólsins teldist vera ný gögn eða upplýsingar sem ætla mætti að hefðu skipt verulega miklu fyrir niðurstöðu málsins ef þau hefðu komið fram áður en dómur gekk.Niðurstaða2. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling bryti í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Ákæruvaldið vísar meðal annars til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Braga Guðmundar Kristjánssonar gegn Íslandi og dóma Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021, 13. apríl 2022 í máli nr. 34/2021, 22. júní 2022 í máli nr. 11/2022 og 14. september 2022 í máli nr. 21/2022. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrrgreindra málsatvika verður fallist á kröfu ákæruvaldsins um að málinu verði vísað frá héraðsdómi, sbr. meðal annars fyrrgreinda dóma Hæstaréttar og einnig dóm réttarins 8. febrúar 2023 í máli nr. 42/2022.3. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns 3.113.000 krónur úr ríkissjóði. Allur kostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti sem lauk með dómi réttarins í máli nr. 550/2014 greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns, 992.000 krónur.4. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Halldórs Jónssonar lögmanns, 4.105.000 krónur.Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Halldórs Jónssonar lögmanns, 500.000 krónur.
Mál nr. 628/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið útveguð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana, en það sé ætlað lögreglu að það hafi kærði gert. Hinn 17. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum, grunaður um aðild að ætluðu mansali. Lögreglan telji rökstuddan grun til að ætla að kærði hafi innritað konuna á hótel Leifs Eiríkssonar hinn 15. október sl. og verið í samskiptum við konuna á meðan hún var ekki í umsjá lögreglu en fyrir liggi að í málinu að símanúmer kærða var í tengslum við símanúmer konunnar á þeim tíma. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 18. október sl. og hafi lítið viljað tjá sig um málið. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið hafi orðið sífellt umfangsmeira og teygt anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé um að um verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða en í því skyni sé unnið í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega í Litháen. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefin að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða koma undan sönnunargögnum gangi hann laus. Sjö manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, A, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 450/2006
Ráðningarsamningur Uppsögn Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Þ var sagt upp störfum hjá S 26. ágúst 2005. Hann krafðist greiðslu launa fyrir október 2005 án tillits til launa sem hann fékk greidd frá nýjum vinnuveitanda fyrir sama tímabil. Ágreiningurinn snérist um túlkun á 11. gr. ráðningarsamnings aðila en þar sagði m.a. að Þ skyldi halda fullum kjörum út uppsagnarfrest og að honum væri ekki skylt að vinna uppsagnarfrest sinn. Ennfremur sagði þar að S væri óheimilt að segja Þ upp fyrr en 31. mars 2006. Þegar hinar sérstöku aðstæður við gerð samningsins voru virtar taldi Hæstiréttur að í fyrrnefndri 11. gr. fælist frávik frá því sem almennt gildir um uppsögn samninga að því leyti að S væri óviðkomandi hvernig Þ ráðstafaði starfskröftum sínum og að laun frá þriðja manni kæmu ekki til frádráttar. Var því fallist á kröfu Þ. Kröfu Þ um kaupauka vegna janúar og október 2005 var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2006. Hann krefst þess að gagnáfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér 1.629.152 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 531.705 krónum frá 1. október 2005 til 1. nóvember s.á., en af 1.629.152 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 25. október 2006. Þeir krefjast staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í héraðsdómi gerir aðaláfrýjandi í máli þessu kröfur á hendur gagnáfrýjendum vegna starfsloka sinna sem framkvæmdastjóri þeirra. Annars vegar er þar um að ræða launakröfu fyrir október 2005 að fjárhæð 818.026 krónur og hins vegar kröfu um kaupauka vegna janúar og október 2005, samtals 811.126 krónur. Kröfuna um kaupaukann byggir aðaláfrýjandi á 5. grein ráðningarsamnings síns við gagnáfrýjendur, en hann mun hafa verið gerður í júní 2004. Þar segir meðal annars að framkvæmdastjóri skuli fá „greiddan árangurstengdan bónus, ef settum og samþykktum markmiðum fyrir hvert rekstrarár er náð.“ Sett er regla um útreikning á kaupaukanum og sagt að hann skuli „reiknaður út við lok hvers rekstrarárs og greiddur út fyrir lok janúar mánaðar árið á eftir.“ Í niðurlagi 11. grein samningsins er einnig vikið að kaupaukanum. Þar kemur fram að láti framkvæmdarstjóri af störfum áður en almanaksárið sé á enda skuli hann „fá greiddan bónus fram að þeim tíma (er) hann lætur af störfum í hlutfalli við sett og samþykkt markmið ársins og þann mánaðafjölda sem liðinn er frá áramótum. Endanlegt uppgjör skal eiga sér stað eigi síðar en einum mánuði eftir að síðasta starfsdegi líkur.“ Þessi samningsákvæði heimila aðaláfrýjanda ekki að krefjast kaupauka fyrir einstaka mánuði svo sem hann gerir án þess að tillit sé tekið til raunverulegrar eða áætlaðrar afkomu annarra mánaða innan ársins eða ársins í heild. Hann hefur því ekki reifað kröfu sína um kaupauka á þann hátt að dómur verði lagður á hana og verður henni vísað frá héraðsdómi. Ágreiningur aðila um kröfu aðaláfrýjanda til launa fyrir október 2005 snýst um túlkun á ákvæði í 11. grein fyrrgreinds ráðningarsamnings aðaláfrýjanda við gagnáfrýjendur. Í greininni er fjallað um uppsögn samningsins. Segir þar meðal annars að uppsagnarfrestur skuli vera gagnkvæmur níu mánuðir, „í fyrsta skipti af hendi fyrirtækjanna þann 31. mars 2006.“ Kveðið er á um að aðaláfrýjandi skuli halda „fullum kjörum“ út uppsagnarfrest. Síðan segir: „Framkvæmdastjóra er ekki skylt að vinna uppsagnarfrest sinn.“ Gagnáfrýjendur sögðu aðaláfrýjanda upp störfum 26. ágúst 2005 og tóku fram að honum yrðu greidd laun fram til 31. desember 2006 að því gefnu að hann réði sig ekki til annarrar vinnu á tímabilinu. Launakrafa aðaláfrýjanda sem deilt er um í þessu máli er sem fyrr segir fyrir október 2005. Liggur fyrir að hann hafði þá ráðið sig til vinnu hjá öðrum. Gagnáfrýjendur telja að túlka beri nefnt ákvæði ráðningarsamningsins þannig að þeim sé heimilt að draga laun aðaláfrýjanda hjá hinum nýja vinnuveitanda hans í október 2005 frá launakröfunni, sem hann gerir í málinu, en aðaláfrýjandi mótmælir því. Hefur hann ekki gefið nákvæmar upplýsingar um fjárhæð þeirra, þar sem hann telur hana ekki skipta máli í lögskiptum aðila. Verður að skilja þennan málatilbúnað hans svo, að hann sætti sig við að gagnáfrýjendur verði sýknaðir af launakröfunni ef fallist verður á skilning þeirra að þessu leyti á fyrrnefndu ákvæði ráðningarsamningsins. Ákvæði ráðningarsamnings um að starfsmaður skuli við uppsögn, og þá án tillits til þess hvor aðila segir upp, mega taka einhliða ákvörðun um hvort hann vinni uppsagnarfrestinn, felur í sér frávik frá því sem almennt gildir að þessu leyti við uppsögn slíkra samninga. Hið sama er að segja um ákvæðið sem takmarkar heimild vinnuveitanda til uppsagnar samnings á tímabili þegar starfsmaður má segja honum upp. Bæði þessi ákvæði í fyrrgreindum ráðningarsamningi aðila miða að því að gera réttarstöðu aðaláfrýjanda betri en leiða myndi af almennum reglum. Samkvæmt gögnum málsins urðu þau til vegna óska frá aðaláfrýjanda við eigendaskipti að fyrirtækjum gagnáfrýjenda, þar sem hann vildi þá treysta réttarstöðu sína við hugsanleg slit ráðningarinnar. Féllust gagnáfrýjendur á þetta þar sem þeir vildu tryggja sér starfskrafta hans meðan leyst væri úr álitaefnum sem tengdust eigendaskiptunum. Verður að ætla að fyrrnefnda ákvæðið hafi út frá sjónarmiði aðaláfrýjanda fyrst og fremst haft þá þýðingu að hann gæti eftir uppsögn farið að vinna annars staðar án þess að það kæmi lögskiptum hans og gagnáfrýjenda við. Við túlkun samningsins verður meðal annars að hafa þetta í huga. Gagnáfrýjendur afsöluðu sér með samningsákvæðinu fyrirfram rétti til vinnuframlags aðaláfrýjanda á uppsagnarfrestinum. Verður þetta talið hafa falið í sér yfirlýsingu af þeirra hálfu um að þeim væri óviðkomandi hvernig aðaláfrýjandi ráðstafaði starfskröftum sínum á sama tímabili. Þeir hefðu þurft að taka sérstaklega fram í samningnum ef þeir vildu áskilja sér rétt til að krefjast frádráttar launa aðaláfrýjanda frá öðrum. Af þessum ástæðum verður hið umdeilda samningsákvæði túlkað svo að aðaláfrýjandi þurfi ekki að sæta slíkum frádrætti og eigi rétt á að fá greidd laun sín hjá gagnáfrýjendum að fullu. Aðaláfrýjendur sögðu upp ráðningarsamningnum við aðaláfrýjanda áður en sá tími var kominn sem þeim var það heimilt samkvæmt 11. grein samningsins. Telja verður að ákvæði samningsins um að aðaláfrýjanda væri ekki skylt að vinna á uppsagnarfresti hafi einnig gilt um uppsögn af hálfu gagnáfrýjenda fram til 31. mars 2006. Samkvæmt framansögðu verður tekin til greina krafa aðaláfrýjanda um laun fyrir október 2004 með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Gagnáfrýjendur verða dæmdir til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugist að við fyrirtöku málsins 13. júlí 2006 lýstu málsaðilar yfir því að þeir teldu óþarft að flytja málið að nýju. Dómari var þeim sammála og kvað við svo búið upp hinn áfrýjaða dóm. Dómsorð: Kröfu aðaláfrýjanda, Þórarins H. Ævarssonar, um kaupauka vegna janúar og október 2005 er vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjendur, SPC-Holdings A/S, Futura ehf., Pizza-Pizza ehf. og Hráefnavinnslan ehf., greiði óskipt aðaláfrýjanda 818.026 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2005 til greiðsludags og 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. maí sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað af Þórarni H. Ævarssyni, Kársnesbraut 11, Kópavogi, með stefnu, birtri 22. nóvember 2005, á hendur SPC-Holdings A/S, Præstemarksvej 19, 4000 Roskilde, Futura ehf., Lóuhólum 2, Reykjavík, Pizza-Pizza ehf., s.st. og Hráefnavinnslunni ehf., s.st. Málið var dómtekið 18. maí sl. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda 1.629.152 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 531.705 krónum frá 1. október 2005 til 1. nóvember s.á., en af 1.629.152 krónum frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar til hvers þeirra um sig. Stefnandi máls þessa starfaði sem framkvæmdarstjóri hinna stefndu félaga frá árinu 2000 en hafði frá árinu 1993 verið rekstrarstjóri og aðstoðarframkvæmdarstjóri þeirra. Ráðningarsamningur var gerður við stefnanda í maí/júní 2004, en samningurinn er ódagsettur. Um mánaðamótin október/nóvember 2004 urðu eigendabreytingar á hinum stefndu félögum. Stefndu greina þannig frá málsatvikum að í kjölfar eigendabreytinga hafi stefnandi komið að máli við stjórnarformann hinna stefndu félaga og sagst ekki hafa áhuga á því að starfa lengur fyrir þau og óskað eftir starfslokum. Hafi stefnandi alls ekki viljað segja starfi sínu lausu, heldur hafi hann staðið í þeirri meiningu að hann ætti rétt til launa út árið 2006. Á þeim grundvelli hafi hann óskað eftir því að við sig yrði gerður starfslokasamningur sem kvæði á um fullnaðaruppgjör á samningnum, óháð þeim launum sem hann myndi fá hjá nýjum atvinnurekanda. Á þessum tíma hafi legið fyrir að stefnandi hygðist fara í fæðingarorlof í janúar 2005. Hafi það orðið að samkomulagi milli stefnanda og stjórnarformanns hinna stefndu félaga að stefnandi færi fyrst í fæðingarorlof en að því loknu myndu menn ráða ráðum sínum. Stefndu halda því fram að þegar nær hafi dregið lokum fæðingarorlofsins í ágúst 2005 hafi stefnandi farið að venja komu sína á starfsstöð hinna stefndu félaga og látið mikið fyrir sér fara. M.a. hafi hann látið ákveðinn starfsmann vita að það fyrsta sem hann myndi gera þegar hann kæmi aftur til vinnu væri að segja honum upp störfum. Þá hafi stefnandi látið hafa ýmislegt annað eftir sér, sem ekki hafi verið til annars fallið en auka á óróa hjá starfsmönnum í hinum stefndu félögum. Með bréfi, dagsettu 26. ágúst 2005, tilkynnti stjórnarformaður hinna stefndu félaga að stjórnir félaganna hefðu ákveðið að óska ekki frekar eftir starfskröftum stefnanda. Í bréfi stjórnarformannsins var tekið fram, að félögin myndu greiða stefnanda umsamin laun og önnur kjör fram til 31. desember 2006 í samræmi við ákvæði ráðningarsamningsins, sem gilti milli aðila, að því gefnu að hann réði sig ekki til annarra starfa á þeim tíma. Lögmaður stefnanda mótmælti lögmæti uppsagnar stefndu með bréfi, dagsettu 30. ágúst 2005, og benti á, að samkvæmt 11. gr. ráðningarsamningsins væri stefndu fyrst heimil uppsögn hinn 31. mars 2006. Þá var athygli stefndu vakin á því, að stefnanda hefði samkvæmt sömu grein ekki verið skylt að starfa í uppsagnarfresti jafnvel þó löglega hefði verið að uppsögn staðið og að stefndu væri skylt að greiða honum umsamin laun án tillits til þess hvort hann réði sig til annarra starfa. Stefndu greiddu stefnanda laun fyrir september í samræmi við ráðningarsamning aðila. Með bréfi lögmanns stefndu, dagsettu 26. október 2005, var stefnanda hins vegar tilkynnt, að stefndu myndu ekki greiða honum laun fyrir októbermánuð hinn 1. nóvember, þar sem stefnandi hefði ekki gert stefndu grein fyrir launakjörum sínum hjá nýjum vinnuveitanda, sem stefndu hygðust draga frá launagreiðslunni. Ágreiningur í málinu snýst um það hvort hinum stefndu félögum hafi verið heimilt að láta hjá líða að greiða stefnanda umsamin laun samkvæmt ráðningarsamningi aðila þar sem stefnandi gerði ekki grein fyrir tekjum sínum hjá nýjum atvinnurekanda. Jafnframt greina aðilar á um kaupauka sem stefnandi telur sig eiga rétt á fyrir janúar- og októbermánuði ársins 2005. Af hálfu stefnanda er á því byggt í fyrsta lagi, að stefndu hafi verið óheimilt, samkvæmt 11. gr. ráðningarsamnings aðila, að segja stefnanda upp störfum fyrr en 31. mars 2006. Uppsögn hans hinn 26. ágúst 2005 hafi því verið ólögmæt og hafi enga þýðingu að lögum og stefndu beri því þegar af þeirri ástæðu að greiða stefnanda umsamin laun, a.m.k. til loka marsmánaðar 2006. Hér sé um samningsbundnar greiðslur að ræða sem stefnandi eigi rétt á og því komi ekki til greina að reglur skaðabótaréttar um skyldu tjónþola til tjónstakmörkunar geti leitt til þess, að greiðslurnar eigi að falla niður. Stefnandi reisir kröfur sínar í öðru lagi á því að málsaðilar hafi samið svo um að ef stefnandi léti af störfum hjá stefndu væri honum ekki skylt að vinna uppsagnarfresti. Í þessu samningsákvæði felist, að stefndu hafi fyrir fram fallið frá því að krefja stefnanda um vinnuframlag ef hann léti af störfum, en skuldbundið sig samt sem áður til að greiða honum laun algerleg án tillits til þess, hvort hann fengi laun á sama tíma frá þriðja manni. Tilurð samnings aðila renni enn fremur stoðum undir þennan skýringarkost. Helstu eigendur hinna stefndu félaga, Skúli Þorvaldsson og Fjárfestingafélagið Þor hf., hafi greint á um það hvort komist hefði á bindandi samningur um kaup Skúla á öllum hlutum fjárfestingafélagsins. Við þessar aðstæður hafi stjórn hinna stefndu félaga talið alveg nauðsynlegt að tryggja að ágreiningur aðaleigenda félaganna um eignarhaldið hefði sem minnst áhrif á rekstur félaganna. Í því sambandi hafi stjórnin talið afar mikilvægt að tryggja sérstaklega að stefnandi myndi gegna framkvæmdastjórastarfinu a.m.k. út þann tíma sem áætlað væri að taka myndi að leysa úr ágreiningi hluthafanna. Stefnandi hafi hins vegar verið uggandi um sinn hag vegna ágreinings hluthafanna en hafi látið tilleiðast, fyrir beiðni stjórnarformanns hinna stefndu félaga, að gera nýjan ráðningarsamning. Vegna óvissu þeirrar sem var framundan hafi verið kveðið á um að gagnkvæmur uppsagnarfrestur yrði 9 mánuðir og að félögin mættu fyrst segja stefnanda upp hinn 31. mars 2006. Sameiginlegur skilningur stefnanda og þáverandi stjórnarformanns hinna stefndu félaga hafi jafnframt verið, að félögin myndu greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti, án tillits til þess hvort hann sinnti einhverjum störfum fyrir félögin á þeim tíma eða ekki og án tillits til þess hvort hann hefði tekjur frá þriðja manni á þeim tíma eða ekki. Þetta hafi verið sú lágmarks trygging sem stefnandi hafi áskilið sér við samningsgerðina og hafi verið forsenda þess að hann hafi samþykkt að gegna starfi framkvæmdastjóra áfram við þessar sérstöku aðstæður. Stefnandi byggir á því, að skýra verði 11. gr. samnings aðila þannig, að með orðunum „fullum kjörum út uppsagnarfrest“ sé átt við, að fyrir fram hafi verið samið um starfslokagreiðslu til stefnanda, sem óháð ætti að vera vinnuréttarsambandinu og óháð því hvort stefnandi myndi afla sér launatekna á þeim tíma. Hin stefndu félög hafi fyrir fram afþakkað vinnuframlag stefnanda og heimilað honum að afla sér tekna án skerðingar á umsömdum starfslokagreiðslum. Orðin : „það er í 9 mánuði frá því að uppsögn berst, þ.m.t. þeim kjörum og fríðindum sem getið er um í lið 5 og 6“, verði að skýra í samhengi við næstu setningu um að framkvæmdastjóra sé „ekki skylt að vinna uppsagnarfrest sinn”. Stefnandi gerir kröfu á hendur stefndu til greiðslu launa fyrir októbermánuð 2005, allt samkvæmt upplýsingum frá stefnu er sundurliðast þannig: Samkvæmt 4. gr. samnings aðila hafi föst laun stefnanda verið 650.000 krónur fyrir hvern mánuð og skyldi greiða þau eftir á. Föst laun hafi átt að taka mið af launaþróun í landinu. Samkvæmt launaseðli frá stefnda, Hráefnavinnslunni ehf., fyrir septembermánuð 2005 hafi föst laun stefnanda fyrir þann mánuð numið 669.500 krónum og miði stefnandi kröfu sína við það. Þá beri stefndu að greiða stefnanda mótframlag í lífeyrissjóð 49.208 krónur og 14.060 krónur, eða samtals 63.268 krónur, auk 5% lífeyrisálags að fjárhæð 33.475 krónur, eða samtals 96.743 krónur. Stefnandi hafi samkvæmt 7. gr. samnings aðila haft bifreiðina MV-436, GMC Sierra Denali, til frjálsra afnota frá stefndu. Reiknuð hlunnindi vegna hennar hafi verið 103.567 krónur á mánuði. Hinn 15. október 2005 hafi stefnandi skilað stefndu bifreiðinni að þeirra ósk og geri því kröfu til þess að stefndu verði gert að greiða sér andvirði helmings reiknaðra hlunninda fyrir tímabilið frá 16. október til 31. október, samtals að fjárhæð 51.783 krónur. Vísi stefnandi til 11. gr. samningsins um að hann eigi að halda óbreyttum kjörum og fríðindum þeim sem getið sé um í 5. og 7. gr. Samtals sé launakrafa stefnanda samkvæmt framangreindu 818.026 krónur. Gjalddagi launa fyrir októbermánuð hafi verið 1. nóvember 2005 og séu kröfur stefnanda við það miðaðar. Stefnandi hafi farið í sex mánaða fæðingarorlof samkvæmt lögum nr. 95/2000 hinn 1. febrúar 2005. Við lok orlofstöku hafi hann farið í sumarfrí hinn 1. ágúst, en eftir það hafi stefnandi ekki horfið aftur til starfa hjá stefndu. Samkvæmt 5. gr. samnings aðila hafi stefnandi átt að fá greiddan árangurstengdan bónus, ef settum samþykktum markmiðum fyrir hvert rekstrarár yrði náð. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. samnings aðila beri stefnanda að gera upp kaupauka til stefnanda fyrir janúarmánuð 2005. Haustið 2004 hafi stefnandi lagt fram rekstraráætlun fyrir árið 2005. Áætlunin hafi verið brotin niður á hvern mánuð ársins og samþykkt af stjórn hinna stefndu félaga. Samkvæmt uppgjöri janúarmánaðar 2005 hafi svokallaður EBIDTA hagnaður verið 17.902.541 króna en áætlunin hafi gert ráð fyrir 13.983.879 krónum. Rekstrarárangur hafi því verið 3.918.662 krónur umfram áætlun. Umsaminn kaupauka stefnanda hafi borið að reikna miðað við 90% af áætlun eða miðað við 12.585.491 krónu. Stefnandi hafi því átt rétt á kaupauka vegna janúarmánaðar 2005, sem nemi 10% af 5.317.049 krónum, eða samtals að fjárhæð 531.705 krónur, samkvæmt 2. mgr. 5. gr. samningsins. Gjalddagi þeirrar greiðslu sé, samkvæmt 2. mgr. 11. gr. samningsins einum mánuði eftir að síðasta starfsdegi ljúki og telji stefnandi að miða eigi við 1. september í því sambandi, þannig að krafist sé dráttarvaxta af umkrafðri bónusgreiðslu frá 1. október 2005. Stefnandi gerir enn fremur kröfu til þess, að til viðbótar launum fyrir októbermánuð 2005 verði stefndu gert að greiða honum áætlaðan kaupauka fyrir þann mánuð miðað við meðaltal greidds kaupauka fyrir rekstrarárangur áranna 2003 og 2004. Vegna þessara ára hafi stefnandi samtals fengið greiddan kaupauka að fjárhæð 6.706.104 krónur. Meðaltal þeirra greiðslna sé 279.421 króna fyrir hvern mánuð. Stefnandi byggir á því, að hann eigi rétt til kaupaukans vegna ólögmætrar uppsagnar stefndu á ráðningarsamningnum. Ekki sé unnt að miða við annað en þekktan kaupauka sem hann hafi notið í starfi vegna rekstrarárangurs áranna 2003 og 2004 meðan stefnandi hafi stjórnað hinum stefndu félögum. Ekki séu efni til þess að miða við rekstrarárangur hjá hinum stefndu félögum eftir að stefnanda hafi verið gert að láta af störfum enda geti stefnandi engu um það ráðið hvernig rekstrarárangur félaganna hafi verið eftir það tímamark. Stefnufjárhæð í máli þessu, 1.629.152 krónur, sé samkvæmt framansögðu þannig til fundin: 1. Krafa um laun fyrir októbermánuð 2005 nemi 818.026 krónum. 2. Krafa um kaupauka vegna janúarmánaðar 2005 nemi 531.705 krónum. 3. Krafa um kaupauka vegna októbermánaðar 2005 nemi 279.421 krónu. Stefnandi vísar um samaðild stefndu til 1. mgr. 18. gr. um meðferð einkamála nr. 91/1991. Samningur sá sem mál þetta sé sprottið af sé á milli stefnanda og allra stefndu án þess að sérstaklega sé greint á milli þátttöku og ábyrgðar hvers hinna stefndu félaga á efndum hans. Um lagarök vísar stefnandi til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, og almennra reglna kröfuréttar. Vaxtakrafa sé reist á reglum III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 31. gr. og 1. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Varðandi kröfur á hendur SPC-Holdings A/S sé enn fremur vísað til 1. mgr. 42. gr. s.l. Stefndu hafna þeirri málsástæðu stefnanda að uppsögn stefnanda hafi verið óheimil. Ekki verði gerð krafa um efndir á vinnuframlagi in natura, hvorki af hálfu starfsmanns né atvinnurekanda. Vegna þess sé atvinnurekanda ávallt heimilt að segja starfsmanni upp að virtum réttindum starfsmannsins, m.a. til launa á uppsagnarfresti. Réttur stefnanda hafi, að mati stefndu, verið virtur að öllu leyti. Þó að um samningsbundnar greiðslur sé að ræða liggi grundvöllur þeirra í starfssamningi aðila. Sá starfssamningur verði túlkaður með hliðsjón af reglum vinnumarkaðsréttar. Að mati stefndu hafi stefnandi brotið á rétti stefndu með því að gefa ekki upp laun sín hjá nýjum atvinnurekanda, eins og honum beri. Vegna þess hafi hann fyrirgert rétti sínum til frekari launa, óháð því hver laun stefnanda hjá nýjum atvinnurekanda séu. Til vara sé þess krafist að laun stefnanda hjá nýjum atvinnurekanda komi til lækkunar á kröfum hans. Kröfur stefndu séu enn fremur byggðar á þeirri reglu íslensks réttar að vinnulaun sem starfsmaður afli sér á uppsagnarfresti beri að draga frá launum fyrri atvinnurekanda. Til stuðnings þessari reglu benda stefndu á dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 144/1996, Gylfi Lárusson, Haraldur Lárusson og Sökkull sf., gegn Pétri H. Baldurssyni, nr. 159/2002, Þorvarður Óskarsson gegn J.T. veitingum ehf. og nr. 228/2003, Vífilfell hf. gegn Hrafni Haukssyni. Stefndu telja, að þrátt fyrir að í samningi stefnanda og stefndu komi fram að stefnandi þurfi ekki að vinna í uppsagnarfresti, upphefji það ákvæði ekki regluna um rétt til frádráttar launa hjá nýjum atvinnurekanda í uppsagnarfresti. Þar sem um dómhelgaða reglu sé að ræða, hefði þurft að taka það sérstaklega fram í starfssamningi aðila hefði hún ekki átt að gilda. Stefndu hafna því að tilurð samningsins hafi einhverja þýðingu í þessu máli. Samningurinn liggi fyrir og einungis eigi að túlka hann með hliðsjón af skýru orðalagi hans og reglum vinnumarkaðsréttar. Hafi verið samið með þeim hætti við stefnanda, þ.e. að laun hjá nýjum atvinnurekanda í uppsagnarfresti kæmu ekki til frádráttar, hefði átt að taka það fram með skýrum hætti. Það hafi ekki verið gert og beri stefnandi því hallann af því. Þá hafi slíkt ekki verið lagt fyrir stjórn stefndu, sbr. fundargerð vinnufundar stjórna stefndu hinn 25. júní 2004. Að mati stefndu sé ekki hægt að byggja á því, sem stefnandi haldi fram, að lágmarkstrygging fyrir stefnanda til að hann héldi áfram störfum hafi verið með þeim hætti að hann yrði á tvöföldum launum í uppsagnarfresti. Með orðunum „fullum kjörum“ sé átt við full kjör. Ekki skipti máli hvort þær greiðslur komi frá stefndu eða þriðja aðila. Verði túlkun stefnanda lögð til grundvallar sé ljóst að stefnandi fengi ekki „full kjör“, heldur verulega umfram það. Slíkt sé mjög óeðlilegt, einkum þar sem frumkvæði að starfslokum hafi komið frá stefnanda sjálfum. Stefndu byggja og á því að tímabundinn ráðningarsamningur til langs tíma verði aldrei túlkaður með öðrum hætti en þeim, að samið hafi verið um langan uppsagnarfrest í samningi aðila. Það ástand sem sé lýst í stefnu, varðandi deilur milli fyrrum hluthafa stefndu, skýri hinn langa uppsagnarfrest, en geti ekki verið sönnun þess að stefnandi ætti að vera á tvöföldum launum, kæmi til uppsagnar hans. Réttur til launa í uppsagnarfresti sé ekki viðbót við laun frá öðrum vinnuveitanda, eins og stefnandi virðist telja. Um sundurliðun dómkröfunnar og tölulega framsetningu hennar þá gera stefndu ekki athugasemd við hana að öðru leyti en hvað varðar kröfuna um kaupauka. Í því felist þó ekki viðurkenning á réttmæti hennar. Í 5. gr. starfssamnings stefndu og stefnanda standi: „Framkvæmdastjóri fær greiddan árangurstengdan bónus, ef settum og samþykktum markmiðum fyrir hvert rekstrarár er náð. Þessi bónus skuli reiknaður út við lok hvers rekstrarárs og greiddur út fyrir lok janúarmánaðar árið á eftir.“ Í 2. mgr. 5. gr. segi svo: „Til þess að fá greiddan bónus fyrir árið 2004, þarf hagnaður fyrirtækisins fyrir allt árið að vera 156.326.400 krónur fyrir afskriftir og fjármagnsliði. Náist það markmið fær framkvæmdastjóri greitt sem árangursbónus 10% af öllum hagnaði sem er umfram þessa upphæð.“ Í stefnu sé gerð krafa um bónus fyrir janúar árið 2005 og fyrir október 2005 á grundvelli meðaltals áranna 2003 og 2004. Í starfssamningi aðila komi fram að umkrafinn kaupauki gjaldfalli ekki fyrr en í janúar árið 2006. Á þeim grundvelli telja stefndu að tímamark kaupaukagreiðslunnar hafi ekki verið runnið upp, þegar stefna var gefin út og á þeim grundvelli eigi að sýkna stefndu af kröfum stefnanda um kaupauka. Þá eru þeim tölum, sem koma fram í stefnu varðandi afkomu stefndu, mótmælt. Í gögnum málsins er að finna samstæðurekstraruppgjör stefndu fyrir janúar og október 2005, árituð af fjármálastjóra stefndu. Samkvæmt janúaruppgjörinu hafi EBITDA hagnaður félagsins (hagnaður fyrir afskriftir og fjármagnsliði) verið 16.618.184 krónur, en gert hafi verið ráð fyrir 13.357.038 krónum. EBITDA hagnaður umfram áætlun hafi því verið 3.261.146 krónur. Hafi stefnandi átt rétt á 10% af umfram EBITDA hagnaði. Ef miðað sé við áætlun sé sú tala sem stefnanda beri, 326.115 krónur, en ekki 531.705 krónur, eins og byggt sé á af hálfu stefnanda. EBITDA hagnaður stefndu fyrir október 2005 hafi hins vegar verið 9.894.196 krónur, en gert hafi verið ráð fyrir 19.408.582 krónum í áætlun. EBITDA hagnaðurinn hafi því verið 9.514.386 krónur undir áætlun og EBITDA hagnaður stefndu fyrir janúar og október 2005 hafi verið 6.253.240 krónur undir áætlun. Á þeim grundvelli byggja stefndu á því að stefnandi eigi ekki rétt til kaupauka á samkvæmt starfssamnings síns. Stefndu byggja á almennum reglum vinnuréttar, m.a. um stofnun og slit ráðningarsambands og reglum um efndir launaskuldbindinga og heimild til frádráttar launa hjá nýjum atvinnurekanda á uppsagnarfresti. Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur einkum að því hvort stefndu hafi verið rétt að draga frá launum stefnanda í uppsagnarfresti, þau laun sem hann fékk fyrir störf sín hjá öðrum á sama tímabili. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu. Kom m.a. fram hjá honum að er samningurinn var gerður hafi hann verið farinn að líta í kringum sig eftir nýju starfi og viljað hætta störfum hjá félögunum. Með fyrrgreindum samningi hafi hann viljað tryggja réttindi sín betur en ef til vill teldist venjulegt. Hafi hann litið svo á að ef ekki yrði óskað eftir starfskröftum hans á því tímabili sem samið hafi verið um, myndu hin stefndu félög vera skuldbundin til að borga honum laun. Um áramótin 2004/2005 hafi stefnandi óskað eftir starfslokum og talið að hann ætti að fá greitt samkvæmt starfslokasamningi sem gerður yrði við hann af stjórnendum hinna stefndu félaga. Hafi aðilar ekki komist að samkomulagi um starfslok hans. Stefnandi hafi því haft í hyggju að mæta aftur til starfa í september 2005. Til þess hafi ekki komið, þar sem honum hafi borist uppsagnarbréf frá stefndu fyrir þann tíma. Tryggvi Jónsson, núverandi stjórnarformaður hinna stefndu félaga, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins, en hann tók við sem stjórnarformaður haustið 2004, í kjölfar eigendabreytinga. Kvaðst hann hafa reynt að fá stefnanda til að vera áfram, en stefnandi ekki verið áhugasamur um það, og á stjórnarfundi í nóvember 2004 hafi stefnandi greint honum frá því að hann vildi hætta störfum. Eftir þetta, en áður en stefnandi fór í fæðingarorlof, hafi mætti átt fundi með stefnanda og beðið hann um að bíða með að taka ákvörðun um starfslok. Síðar hafi mætti gert stefnanda tilboð um starfslok sem stefnandi hafi hafnað. Áður en stefnandi hafi átt að mæta aftur til starfa eftir fæðingarorlof hafi hann mætt á skrifstofu félaganna og „komið óróa á mannskapinn“, eins og stjórnarformaðurinn komst að orði. Vegna þessa atviks hafi verið ákveðið að skrifa stefnanda bréf, þar sem honum hafi verið tilkynnt að ekki yrði óskað eftir starfskröftum hans út uppsagnarfrest. Stjórnendur félaganna hafi vitað að stefnandi hefði hafið störf annars staðar og því hafi þeir tilkynnt honum að laun frá þeim atvinnurekanda myndu dragast frá launum sem stefnandi ætti rétt á út uppsagnarfrest. Einar S. Hálfdánarson, lögmaður og löggiltur endurskoðandi, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kom fram hjá honum að hann hefði starfað sem stjórnarformaður félaganna um skeið á árinu 2004 og fram til ársins 2005, en áður hafi hann verið endurskoðandi þeirra. Bar mætti að hann hefði gert umdeildan starfssamning við stefnanda. Kvað hann tilurð samningsins hafa verið, að stefnandi hefði talið sig vera í erfiðri stöðu sem framkvæmdastjóri milli stríðandi fylkinga í félaginu og verið að velta fyrir sér að fara frá því til annarra starfa. Hafi stefnandi viljað tryggja sér starfsöryggi ef hann héldi áfram störfum fyrir félögin. Kvað hann félögin hafa verið fjárhagslega illa stödd á tímabili, en stefnandi hafi náð góðum árangri með reksturinn. Mætti kvaðst hafa talið að fyrir það hafi stefnandi átt skilið umbun. Samningurinn hafi verið gerður í júní árið 2004 og lagður fyrir stjórnarfund til samþykktar 25. júní 2004. Mætti kvaðst hafa litið svo á að 11. gr. samningsins væri starfslokasamningur. Kvað hann sinn skilning hafa verið, að ef stefnanda yrði sagt upp ætti að greiða honum samninginn í ljósi þess sem stefnandi hefði áorkað fyrir félögin. Einnig kvaðst hann hafa litið svo á að stefnandi ætti rétt á greiðslum samkvæmt samningnum, ef til uppsagnar hans kæmi, óháð því hvort hann færi í aðra vinnu þó svo ekki hefði verið rætt um það sérstaklega við samningsgerðina. Samningurinn kvæði því á um tveggja ára greiðslu til handa stefnanda frá félögunum, hvernig sem allt færi. Aðspurður kvað hann núverandi stjórnarformann, Tryggva Jónsson, ekki hafa haft samband við sig um túlkun samningsins eftir að málið kom upp. Aðspurður um kaupaukagreiðslur til framkvæmdastjóra, kvað hann að gert hefði verið ráð fyrir að stefnandi fengi ákveðinn hluta af framlegð umfram ákveðin mörk, en mætti kvaðst ekki muna hvort átt hafi að reikna út frá 90% af áætlun. Óumdeilt er að stefnanda var sagt upp störfum hinn 26. ágúst 2005. Í uppsagnarbréfinu var tekið fram að í 11. gr. ráðningarsamnings milli aðila komi fram að gagnkvæmur uppsagnarfrestur skyldi vera níu mánuðir, en þó í fyrsta skipti af hendi fyrirtækjanna hinn 31. mars 2006. Í uppsagnarbréfinu var enn fremur tekið fram að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi stefnanda. Síðan sagði: „Á grundvelli ákvæða tilgreinds samnings muntu halda óbreyttum ráðningarkjörum fram til 31. desember 2006 að því gefnu að þú ráðir þig ekki til annarrar vinnu á tímabilinu. Í samræmi við almennar reglur vinnumarkaðsréttar munu þau laun, sem þú kannt að fá fram til loka desember árið 2006 koma til frádráttar launagreiðslum til þín á tímabilinu og greiðslur munu falla niður ef þú ræður þig í vinnu, sem greiðir þér hærri laun, en þú hafðir hjá fyrirtækjunum. Ertu hér með áminntur um að beina tilkynningu til fyrirtækjanna þegar þú hefur annað starf og upplýsa hvaða kjör þú hefur.“ Stefnandi heldur því fram að ákvæði 11. gr. ráðningarsamnings aðila sé með þeim hætti, að stefndu beri að greiða honum laun án tillits til þess hvort hann þiggi laun annars staðar frá og komi því reglur vinnuréttar um frádrátt frá launum í uppsagnarfresti ekki til álita. Umrædd 11. gr. ráðningarsamnings aðila er um uppsögn og segir þar: „Uppsagnarfrestur skal vera 9 mánuðir, í fyrsta skipti af hendi fyrirtækjanna þann 31. mars 2006. Uppsögn skal vera skrifleg og miðast við mánðamót. Ekki þarf að tilgreina ástæður uppsagnar. Framkvæmdastjóri heldur fullum kjörum út uppsagnarfrest það er í 9 mánuði frá því að uppsögn berst, þ.m.t. þeim kjörum og fríðindum sem getið er um í lið 5 og 7. Framkvæmdastjóra er ekki skylt að vinna uppsagnarfrest sinn. Láti framkvæmdastjóri af störfum áður en almanaksárið er á enda skal hann fá greiddan bónus fram að þeim tíma sem hann lætur af störfum í hlutfalli við sett og samþykkt markmið ársins og þann mánaðafjölda sem liðinn er frá áramótum. Endanlegt uppgjör skal eiga sér stað eigi síðar en einum mánuði eftir að síðasta starfsdegi lýkur.“ 5. gr. ráðningarsamningsins er svohljóðandi: „Framkvæmdastjóri fær greiddan árangurstengdan bónus, ef settum og samþykktum markmiðum fyrir hvert rekstrarár er náð. Þessi bónus skal reiknaður út við lok hvers rekstrarárs og greiddur út fyrir lok janúarmánaðar árið á eftir. Sjá fylgiskjal 1, hagnaðartenging á skipuriti 1 – fyrir árið 2004. Til þess að fá greiddan bónus fyrir árið 2004, þarf hagnaður fyrirtækisins fyrir allt árið að vera 156.326.400, fyrir afskriftir og fjármagnsliði. Náist það markmið fær framkvæmdastjóri greitt sem árangursbónus 10% af öllum hagnaði sem er umfram þessa fjárhæð.“ Í 7. gr. samningsins, sem er um „önnur kjör“ segir: „Framkvæmdastjóri fær til afnota vegna starfa sinna, farsíma, borðtölvu, ásamt ADSL tengingu á sitt heimili. Framkvæmdastjóri fær til afnota bifreið sem má vera að verðmæti allt að kr. 4.500.000,- að höfðu samráði við stjórn. Farsími, borðtölva, ADSL tenging og bifreið eru atvinnutæki vegna starfa framkvæmdastjóra og eru alfarið eign fyrirtækisins og skal skilað þegar framkvæmdastjóri lætur af störfum fyrir félagið. Fyrirtækið ber kostnað vegna viðhalds og notkunar á ofangreindum tækjum en greiðir ekki hlunnindaskatt vegna þessa. Framkvæmdastjóra er frjálst að taka þátt í sameiginlegum ferða slysa og líftryggingum sem fyrirtækin kunna að stofna til og bera þau kostnaðinn vegna umræddra trygginga.“ Samkvæmt umsdeildum samningi aðila var uppsögn stefnanda óheimil af hálfu stefndu fyrr en 31. mars 2006. Af samningnum sjálfum verður ekki ráðið hvernig launagreiðslum til handa stefnanda skuli háttað ef stefnandi aflar sér vinnutekna annars staðar á uppsagnartímanum. Þá liggur fyrir að við gerð samningsins var ekki um þetta fjallað sérstaklega milli aðila og samningurinn var gerður til að tryggja starfsöryggi stefnanda, en ekki var gerður svokallaður starfslokasamningur. Verður ekki fallist á með stefnanda að í efni samningsins felist loforð um greiðslu óskertra launa út uppsagnarfrestinn eða á þeim tíma sem samningurinn var óuppsegjanlegur, án tillits til launagreiðslna frá nýjum vinnuveitanda, eða að önnur ákvæði samningsins leiði til þess að túlka beri samningsákvæðið svo að stefnanda beri laun óháð því hvort hann afli sér tekna annars staðar á uppsagnartímanum. Verður því við úrlausn málsins að hafa í huga þá meginreglu íslensks vinnuréttar að vinnulaun sem starfsmaður aflar sér annars staðar í uppsagnarfresti, ef ekki er óskað eftir vinnuframlagi hans, verði dregið frá launum hans í uppsagnarfresti. Hefur og verið litið svo á að vinnuveitanda sé í sjálfsvald sett hvort hann óski eftir vinnuframlagi starfsmanns í uppsagnarfresti. Með hliðsjón af reglunni um bætur vegna ólögmætrar uppsagnar og þess tilgangs launagreiðslna í uppsagnarfresti að tryggja starfsmanni óskert laun til loka uppsagnarfrests, þykir eðlilegt að frá slíkum launagreiðslum dragist launatekjur í uppsagnarfresti, vegna starfa í þágu annars vinnuveitanda. Samkvæmt áðurnefndu uppsagnarbréfi liggur fyrir að hin stefndu félög ætluðu að greiða stefnanda samkvæmt samningnum fram til 31. desember 2006, eða gildistíma samningsins og uppsagnarfrestinn. Þá liggur fyrir að stefnandi fór til starfa hjá öðru fyrirtæki í október 2005, en stefnandi hefur ekki upplýst hvenær. Krafa stefnanda er um greiðslu launa í október 2005, auk bónusgreiðslna í janúar 2005 og október 2005. Hann hefur hins vegar neitað að gefa upp laun sín hjá því fyrirtæki. Með því að stefnandi hefur ekki gefið upp laun sín hefur hann ekki sýnt fram á að hann eigi inni laun hjá hinum stefndu félögum fyrir umrætt tímabil. Samkvæmt því ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt, eins og málið er vaxið, að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, SPC-Holdings A/S, Futura ehf., Pizza-Pizza ehf. og Hráefnavinnslan ehf., eru sýkn af kröfum stefnanda, Þórarins H. Ævarssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 502/1999
Kærumál Samaðild Frávísunarúrskurður staðfestur
ÁS og ÁP seldufullvirðisrétt til mjólkurframleiðslu frá jörðinni G. J og M áttu hlutdeild íjörðinni. Þeir stefndu ÁS og ÁP ásamt kaupendum fullvirðisréttarins,framleiðsluráði landbúnaðarins og ríkinu til að þola ógildingu samninga umsöluna. Úrskurður héraðsdóms um að vísa ógildingarkröfunni frá dómi var staðfesturvegna þess að á skorti að allir eigendur jarðarinnar G væru aðilar að málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnssonog Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 1999, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands vestra 3. desember 1999, þar sem vísað var frá dómiaðalkröfu sóknaraðila um ógildingu á samningum um sölu á greiðslumarki mjólkurfrá lögbýlinu Geitaskarði í Engihlíðarhreppi og varakröfu um greiðslu skaðabótaúr hendi íslenska ríkisins, en ákveðið að varakrafa þeirra um skaðabætur úrhendi varnaraðilanna Framleiðsluráðs landbúnaðarins, Ágústs Sigurðssonar ogÁsgerðar Pálsdóttur sætti efnismeðferð. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærðaúrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka aðalkröfu þeirra tilefnismeðferðar. Þá er krafist málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins í héraðiauk kærumálskostnaðar, en til vara að kostnaður verði felldur niður. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur ogsóknaraðilum gert að greiða sér kærumálskostnað. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði eiga sóknaraðilar minnihluta íútskiptum hluta Geitaskarðs, nyrst á jörðinni, í óskiptri sameign með fjórumbræðrum sínum, en auk þess lítinn hluta í mannvirkjum á jörðinni með nefndumbræðrum sínum og varnaraðilunum Ágústi Sigurðssyni. Aðalkrafa þeirra lýtur aðógildingu á ráðstöfun réttinda, sem þeir telja sig eiga á grundvelli þessaeignarhluta síns. Bræður sóknaraðila eru ekki aðilar að máli þessu. Ljóst er aðaðalkrafa sóknaraðila um ógildingu samninganna í heild varðar ekki síðurhagsmuni bræðra þeirra en hagsmuni þeirra sjálfra. Verður því samkvæmt 2.málsl. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms umað vísa kröfu þessari frá dómi. Sóknaraðilar hafa ekki gert kröfu um að hnekktverði þeirri ákvörðun héraðsdóms að vísa frá dómi kröfu þeirra um fjárgreiðsluúr ríkissjóði og kemur hún því ekki til endurskoðunar. Það athugast að í úrskurðarorði héraðsdóms kemur ekki greinilega fram aðvarakröfu sóknaraðila á hendur landbúnaðar- og fjármálaráðherra f.h. ríkisinser vísað frá dómi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Jón Brynjólfsson og Magnús B. Brynjólfsson, greiði óskipthverjum varnaraðila, Ágústi Sigurðssyni, Ásgerði Pálsdóttur, Glaumbæ ehf.,Brynjólfi Friðrikssyni, Gróu M. Lárusdóttur, Óskari E. Ólafssyni,Framleiðsluráði landbúnaðarins og íslenska ríkinu, 15.000 krónur íkærumálskostnað.
Mál nr. 9/2013
Líkamstjón Skaðabætur Endurupptaka bótaákvörðunar Fyrning
B lenti í umferðarslysi og tók við greiðslu vátryggingabóta úr hendi V hf. á árinu 2003 á grundvelli matsgerðar og áliti örorkunefndar, þar sem varanlegur miski B vegna slyssins var ákveðinn 15 stig og varanleg örorka 25%. B krafði nú V hf. og A um greiðslu frekari bóta á grundvelli matsgerðar sem hún hafði aflað á árinu 2010 en samkvæmt henni mátu matsmenn nú varanlegan miska B 25 stig og varanlega örorku hennar 35%. Talið var að B hefði sýnt fram á að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hennar frá fyrra mati í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og að miska- og örorkustig væri verulega hærra en áður var talið. Þá var ekki talið að krafa B hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað árið 2009, þar sem hún hefði fyrst fengið vitneskju um að ástand hennar myndi ekki breytast til batnaðar, þegar hún leitaði læknis sama ár. Voru V hf. og A því dæmd til að greiða B frekari bætur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2013. Þeir krefjast sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 19. mars 2013. Hún krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað sem hún krefst í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram slasaðist gagnáfrýjandi í umferðarslysi 13. nóvember 1999. Í málinu liggur fyrir matsgerð C læknis og D hæstaréttarlögmanns 11. apríl 2002 um að varanlegur miski gagnáfrýjanda vegna slyssins sé 15 stig og varanleg örorka hennar 25%. Þá liggur fyrir álitsgerð örorkunefndar 14. janúar 2003 þar sem komist var að sömu niðurstöðu um miskastig og varanlega örorku gagnáfrýjanda. Á grundvelli þessarar niðurstöðu var tjón hennar gert upp af hálfu aðaláfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. 3. febrúar 2003. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi frekari bóta úr hendi aðaláfrýjenda samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna, þeirra E læknis og F hæstaréttarlögmanns, 25. maí 2010. Með matsgerðinni telur hún sannað að skilyrðum endurupptöku á ákvörðun bóta sé fullnægt, því ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu hennar þannig að miskastig og örorkustig sé verulega hærra en áður var talið, sbr. 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Lýtur ágreiningur aðila að því auk þess sem aðaláfrýjendur telja að krafa gagnáfrýjanda sé fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Af gögnum málsins er ljóst að gagnáfrýjandi hefur eftir slysið verið í umtalsverðri endurhæfingu sem ekki hefur skilað árangri. Meðal annars var hún frá 24. febrúar 2004 til 14. júlí sama ár í atvinnulegri endurhæfingu á Reykjalundi. Við útskrift þar kemur fram í vottorði G læknis að gert sé ráð fyrir að gagnáfrýjandi fari í sjúkraþjálfun, leiti sér að vinnu og að reiknað sé með að hún komist á vinnumarkaðinn í september. Af þessu má ráða að á þessum tíma hafi verið reiknað með að gagnáfrýjandi gæti náð frekari bata. Samkvæmt vottorði H, sérfræðings í heila- og taugaskurðlækningum, 7. nóvember 2009, sem ritað var að ósk lögmanns gagnáfrýjanda, var það niðurstaða læknisins að engar líkur væru þá á bata. Þrálátir verkir hafi sett djúp spor og viðvarandi þunglyndi og kvíði og afleiðingar stöðugra verkja, eins og minnistruflanir og einbeitingarskortur, dragi mjög úr starfsþreki. Hafi þessir þættir ekki verið metnir sem skyldi í fyrri matsgerðum. Verður ekki talið að fyrr en með þessu vottorði hafi gagnáfrýjandi fengið vitneskju um að ástand hennar myndi ekki breytast til batnaðar og því fyrst þá átt þess kost að leita fullnustu kröfu um frekari bætur. Var krafa hennar því ekki fyrnd þegar mál þetta var höfðað 6. nóvember 2009. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað en aðaláfrýjendum verður gert að greiða málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, sem ákveðin verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, A og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði 1.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, B, fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2012. Mál þetta er höfðað 6. nóvember 2009 og dómtekið 4. október sl. Stefnandi er B, […]. Stefndu eru A, […] og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík Stefnandi krefst þess, að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 3.789.084 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá 6. nóvember 2005 til 19. september 2010, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd til að greiða máls­kostnað. Stefndu krefjast sýknu og greiðslu málskostnaðar. Laugardaginn 13. nóvember 1999 var jeppabifreiðinni M ekið norður […] móts við […] og var stefnandi farþegi í framsæti bifreiðarinnar. Úr gagnstæðri átt kom fólksbifreiðin N og vörubifreið stefnda, A, O. Var O ekið aftan á N, sem hægt hafði á sér. Við áreksturinn kastaðist N yfir á öfugan vegarhelming í veg fyrir M. Tókst ökumanni M ekki að stöðva í tæka tíð þrátt fyrir hemlun og hafnaði á bifreiðinni M. Við áreksturinn slasaðist stefnandi, en hún var í bílbelti við áreksturinn. Var hún strax flutt á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Þar var hún greind með mar á brjóstkassa og mar og yfirborðsáverka á hné. Var hún að lokinni skoðun útskrifuð heim með teygjusokk á hnéð og almennar ráðleggingar. Á slysdegi var stefnandi 18 ára að aldri og starfaði á lager í […]. O var skylduvátryggð hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Í kjölfar slyssins var stefnandi í eftirliti hjá Heilbrigðisstofnun […] og sótti sjúkra­þjálfun á vegum stofnunarinnar. Stefnandi var á Reykjalundi til endurhæfingar á tímabilinu frá 30. apríl til 6. júlí 2001. Lögmaður stefnanda fór þess á leit 3. október 2001 við C lækni og D hæstaréttarlögmann að þeir myndu, á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993, meta líkamstjón stefnanda af völdum bílslyssins 13. nóvember 1999. Er mat þeirra dagsett 11. apríl 2002. Mátu matsmenn varanlegan miska stefnanda af völdum slyssins 15% og varanlega örorku 25% auk tímabundins atvinnutjóns og þjáninga. Stöðugleikapunkt mátu þeir vera 6. júlí 2001. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands, óskaði 21. desember 2001 eftir áliti örorkunefndar á afleiðingum slyssins. Stóðu að áliti örorkunefndar I endurhæfinga­rlæknir, J bæklunarlæknir, og K hæstaréttarlögmaður. Er álit nefndar­innar dagsett 14. janúar 2003. Telur örorkunefnd að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt í skilningi skaðabótalaga 13. mars 2000 og mat varanlegan miska hennar af völdum slyssins 15% og varanlega örorku 25% auk tímabundins atvinnutjóns og þjáninga. Á grundvelli álits örorkunefndar var 3. febrúar 2003 gengið til skaðabóta­upp­gjörs á líkamstjóni stefnanda af völdum slyssins og tók stefnandi við bótunum úr hendi stefnda, Vátryggingafélags Íslands, án fyrirvara. Að kröfu stefnanda voru F hæstaréttarlögmaður og E taugalæknir dómkvaddir 19. febrúar 2010 til þess að meta varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda vegna umferðarslyss sem hún lenti í þann 13. nóvember 1999. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, dagsettri 25. maí 2010, er umfjöllun um núverandi einkenni stefnanda. Er niðurstaða dómkvaddra matsmanna sú að varanlegur miski stefnanda vegna líkamlegra og andlegra afleiðinga slyssins sé 25 stig, þar af 20 stig vegna líkamlegra einkenna og 5 stig vegna andlegra einkenna. Varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins telja matsmenn vera 35% og leggja til grundvallar að starfsgeta til líkamlegrar vinnu sé mikið skert en stefnandi eigi að geta unnið flest létt störf þó með allmörgum takmörkunum sem leiða af afleiðingum slyssins. Stefnandi telur hækkun um 10 stiga varanlegan miska og 10% varanlega örorku óbætt. Í máli þessu er ágreiningur um hvaða niðurstöðu eigi að leggja til grundvallar við útreikning bóta, auk þess sem ágreiningur er um hvort fullnægt sé því skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 að breytingar á heilsufari stefnanda hafi verið ófyrirsjáanlegar og verulegar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður málsókn sína á hendur stefndu reista á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Deila stefnanda við stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., varði það hvort skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 um endurupptöku ákvörðunar bóta fyrir varanlegan miska og varanlega örorku sé fullnægt. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði þurfi að fullnægja tveimur skilyrðum svo krafa um endurupptöku nái fram að ganga. Í fyrsta lagi þurfi að vera fyrir hendi ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu tjónþola frá því sem áður var talið. Í öðru lagi þurfi hinar ófyrirsjáanlegu breytingar að leiða til þess að miskastigið eða örorkustigið sé verulega hærra en áður var talið. Stefnandi telji sig með framlagningu matsgerðar dómkvaddra matsmanna hafa fært fram fullnægjandi sönnun um að skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 sé fullnægt. Til rökstuðnings því að fyrrnefnda skilyrðinu sé fullnægt vísi stefnandi til matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Í matsgerðinni séu borin saman líkamleg einkenni stefnanda þegar skoðun örorkunefndar fór fram og núverandi einkenni, og þau sögð vera talsvert meiri nú en þá. Það sé því ljóst að breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda á þeim tíma sem liðinn sé frá skoðun örorkunefndar og uppgjöri á grundvelli álitsgerðar nefndarinnar. Þessar breytingar verði ótvírætt raktar til umferðarslyssins. Þá hafi þær verið ófyrirsjáanlegar, ella hefði þeirra séð stað í umfjöllun og niðurstöðu örorkunefndar. Þetta komi berlega í ljós þegar borin sé saman umfjöllun um læknisskoðun og heilsufarsleg einkenni í álitsgerðinni annars vegar og matsgerð dómkvaddra matsmanna hins vegar. Í álitsgerð örorkunefndar komi fram að ekki hafi komið fram sjóntruflanir hjá stefnanda, hún hafi ekki dofatilfinningu í höndum og minni hafi ekki breyst. Við frambeygju vanti tvo fingur uppá að haka nái bringubeini, snúningshreyfing í hálsi til vinstri sé 80 gráður, hliðarhalli höfuðs sé 40 gráður í hvora átt, og 20 cm vanti uppá að fingur nái í gólf við frambeygju. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna komi einnig fram að vægar sjóntruflanir fylgi höfuðverkjaköstum. Stefnandi sé stundum með dofa í höndum og finni fyrir minnistruflunum. Við frambeygju á hálsi vanti fjóra fingur á að haka nái bringubeini, snúningshreyfing í hálsi til vinstri sé 70 gráður, vangavelta (hliðarhalli höfuðs) sé 30 gráður í hvora átt og 25 cm vanti uppá að fingur nái í gólf við frambeygju. Upptalningin sýni svo ekki verður um villst að heilsufar stefnanda hafi breyst mjög til hins verra frá því að skoðun örorkunefndar og mat fór fram. Hvergi, hvorki í læknisfræðilegum gögnum sem legið hafi fyrir þegar mat örorkunefndar hafi farið fram síðla árs 2002, né í álitsgerð nefndarinnar sé að finna ábendingu um að afleiðingar umferðarslyssins verði meiri síðar, eins og raun hafi orðið á. Frekar geri nefndin ráð fyrir að einkenni gangi til baka með betri heilsu og aukinni vinnugetu og vinnufærni stefnanda aukist frá því sem verið hafi við skoðun 30. október 2002. Hin auknu einkenni sem stefnandi búi nú við hafi því verið ófyrirsjáanleg þegar gengið hafi verið frá uppgjöri á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar. Það séu þessar ófyrirsjáanlegu breytingar á heilsufari stefnanda, aukin einkenni, sem leiði til þess að varanlegar afleiðingar slyssins séu meiri nú en áður hafi verið talið. Varanlegur miski og varanleg örorka hennar vegna afleiðinga slyssins séu því hærri nú en áður hafi verið talið. Stefnandi telji að 10 stiga hækkun á miska- og örorkustigi vegna afleiðinga slyssins fullnægi skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 um verulega hækkun. Samkvæmt dómaframkvæmd eigi ekki að líta til þess hve hækkunin sé mikil hlutfallslega séð, eða hvort hún sé ofarlega eða neðarlega í 100 stiga kvarða, heldur skuli litið til þess um hve mörg stig miskinn eða örorkan hækki. Telja verði að 10 stiga hækkun, bæði varanlegs miska og varanlegrar örorku, fullnægi skilyrðinu um verulega hækkun. Um þetta megi vísa til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 516/2009. Skaðabótakrafa stefnanda taki mið af niðurstöðu mats dómkvaddra matsmanna og ákvæðum laga nr. 50/1993. Aðeins sé gerð krafa vegna þeirrar hækkunar sem orðið hafi á varanlegum miska og varanlegri örorku stefnanda vegna slyssins. Að því er varði varanlegan miska skv. 4. gr. laga nr. 50/1993, sé miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna varanlega nú metinn 25 stig, sem sé 10 stiga hækkun frá því sem lagt hafi verið til grundvallar fyrra uppgjöri. Krafan taki mið af lánskjaravísitölu í september 2010, 7141,8. Krafa stefnanda vegna varanlegs miska sé því: 10% x 8.704.000,- = 870.400 krónur. Að því er varði varanlega örorku skv. 5.-7. gr. laga nr. 50/1993, sé varanleg örorka stefnanda vegna afleiðinga slyssins samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna nú 35%, sem sé 10 prósentustiga hækkun frá því sem lagt hafi verið til grundvallar fyrra uppgjöri.Við útreikning kröfunnar séu notaðar sömu forsendur og í fyrra uppgjöri. Krafa stefnanda sé því 1.602.000,- x 18.129 x 10% = 2.918.684 krónur. Samtals nemi skaðabótakrafan því 3.789.084 krónum. Matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem kröfur stefnanda byggjist á, hafi verið send stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., í tölvupósti 19. ágúst 2010 og óskað greiðslu samkvæmt matinu. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi neitað greiðslu í tölvupósti 14. október s.á. Aftur hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., verið krafið um greiðslu 6. apríl 2011 og m.a. vísað til fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í málinu nr. 516/2009. Með bréfi stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf.,frá 26. maí s.á. hafi kröfunni verið synjað. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., telji kröfu stefnanda fyrnda samkvæmt 99. gr. laga nr. 50/1987. Sú krafa sé órökstudd enda eigi ákvæði þeirrar lagagreinar ekki við um atvik þessa máls. Sú krafa sem stefnandi hafi upp í þessu máli sé til komin með mati dómkvaddra matsmanna dagsettu 25. maí 2010. Þá fyrst hafi stefnandi fengið „vitneskju um þessa kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar“ eins og segi í niðurlagi 99. gr. Hér gildi almennur 10 ára fyrningarfrestur skaðabótakrafna. Fyrningarfrestur hafi verið rofinn með birtingu stefnu 6. nóvember 2009, 7 mánuðum áður en matsgerðin hafi legið fyrir. Áður hafði stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., neitað stefnanda um framlengingu á 10 ára fyrningarfresti kröfunnar. Ekkert hafi stefndi þá minnst á fjögurra ára fyrningarfrest málsins samkvæmt 99. gr. laga nr. 50/1987. Þau andmæli séu því of seint fram komin. Krafist sé 4,5% ársvaxta frá því 4 árum fyrir stefnubirtingu í málinu. Dráttarvaxta sé krafist frá 19. september 2010 eftir að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi fengið matsgerðina senda. Í stefnu hafi verið gerður áskilnaður um kröfugerð, þ. á m. vaxtakröfu, þegar frekari gögn lægju fyrir. Krafist sé málskostnaðar að mati dómsins með hliðsjón af framlögðum málskostnaðarreikningi. Sú krafa sé byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu kveða sýknukröfu í fyrsta lagi á því byggða að ekki sé sannað með matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna eða á annan hátt, að ófyrirsjáanleg og veruleg breyting til hins verra hafi orðið á heilsu stefnanda frá því bótauppgjörið 3. febrúar 2003 fór fram, þannig að skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 til endurupptöku bótauppgjörsins sé fullnægt. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi atriði. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, sem skipuð hafi verið einum lækni og lögfræðingi, hafi sem slík ekki meira sönnunargildi en matsgerð örorkunefndar, sem skipuð hafi verið tveimur læknum og lögfræðingi. Við samanburð á lýstum einkennum stefnanda í álitsgerð örorkunefndar og matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verði ekki séð að önnur eða ný heilsufarsleg ein­kenni hafi komið fram hjá stefnanda eftir að mat örorkunefndar hafi verið gert, né að einkenni stefnanda hafi versnað verulega síðan þá. Sé í báðum matsgerðum lýst sömu eða svipuðum einkennum, eymslum og óþægind­um, og hreyfigeta við skoðun verið svipuð. Kveði stefnandi enda að einkenni sín hafi farið „heldur versnandi frá því að mat örorkunefndar fór fram“, eins og segi í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og að einkennin séu „breytileg“ og versni við álag. Það sem helst sé tíundað í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sem aukin einkenni séu „mun meira áberandi“ eymsli í vöðvum og vöðvafestum og að verkir versni í kulda. Þá segi að hálshreyfingar og mjóbakshreyfingar séu „heldur lakari en þær voru á árinu 2002“. Einnig sé „til staðar svefntruflun“. Ekkert nýtt sé í þessu. Hafi stefnandi þjáðst meira og minna af svefntruflunum allt frá slysi. Sama gildi um verkjaeinkenni hennar, sem verið hafi breytileg allt frá slysi og versnað við álag. Um eiginlegar og ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu sé því ekki að ræða. Þá sé ekki rétt sem stefnandi haldi fram, að örorkunefnd geri frekar ráð fyrir að einkenni stefnanda gangi til baka. Ekkert slíkt sé að finna í áliti örorkunefndar. Þá segi í matsgerðinni að stefnandi fullnægi nú greiningarskilyrðum fyrir greininguna vefjagikt. Ekki sé þó fullyrt né rökstutt í matsgerðinni að vefjagiktin sé afleiðing slyssins. Komi enda fram í matsgerðinni að stefnandi hafði farið til giktarlækna og gengist þar undir rannsóknir, sem hafi getað bent til vefjagiktar, en samkvæmt læknabréfi frá L giktarsérfræðingi hafi sérfræðingurinn talið óljóst hvort tengja mætti þetta við bílslysið 10 árum áður. Í matsgerðinni sé enn fremur miðað við að áverkinn í líkams­árás 8. mars 2003 hafi ekki valdið neinum varanlegum einkennum, né önnur þau bílslys sem stefnandi hafi lent í. Séu öll stoðkerfiseinkenni stefnanda að rekja til umferðarslyssins 13. nóv. 1999. Það sé umdeilanlegt. Liggi fyrir að stefnandi hafi verið metin til 75% örorku hjá TR vegna þriggja bílslysa. Þá liggi engin læknagögn fyrir um það að sá hluti af fyrirliggjandi [... ] stefnanda, sem rekja megi til slyssins, hafi aukist frá því mat örorkunefndar hafi verið gert, en þar sé getið [...] stefnanda, sem reyndar megi rekja allt aftur til 13 ára aldurs hennar. Þegar framangreint sé virt fari því fjarri að ófyrirsjáanleg og veruleg breyting til hins verra hafi orðið á heilsu stefnanda frá því mat örorkunefndar hafi legið fyrir 14. janúar 2003 og bótauppgjörið farið fram þann 8. mars sama ár. Nemi munur á miskastigi og örorku­stigi samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna og álitsgerð örorkunefndar enda aðeins tíu stigum, en breyting um aðeins tíu stig geti sem slík ekki talist veruleg breytinga í skilningi 11. gr. laga nr. 50/1993. Í því efni sé og á það að líta að miska- og örorkumöt séu ekki nákvæmnisvísindi, heldur háð huglægu mati hinna einstöku matsmanna, sem eðli máls samkvæmt sé ekki nákvæmlega það sama hjá öllum. Sé tíu stiga frávik eða mismunur á niðurstöðu hjá mismunandi matsmönnum við mat á sömu eða svipuðum einkennum ekki óeðlilegt. Þá sé sá megingalli á mati hinna dómkvöddu matsmanna að ekki hafi verið óskað eftir mati á því hvort breyting hefði orðið á varanlegum afleiðingum slyssins frá því álitsgerð örorku­nefndar lá fyrir 14. janúar 2003 og ef svo væri, hvort um væri að ræða ófyrirsjáanlega breytingu og þá í hverju sú breyting væri fólgin og hverju hún næmi í stigum talið, heldur hafi stefnandi óskað eftir heildarmati á varanlegum afleiðing­um slyssins. Sé mats­gerðin eftir því. Sé matsgerðin því ekki nein sönnun þess að orðið hafi í reynd ófyrirsjáanleg og veruleg breyting til hins verra á heilsu stefnanda frá því álitsgerð örorkunefndar hafi legið fyrir þannig að skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 til endurupptöku sé fullnægt. Hafi heldur ekki verið sýnt fram á það á annan hátt. Beri því að sýkna stefndu þegar af þeirri ástæðu. Í annan stað sé sýknukrafa stefndu byggð á því að umstefnd krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. laga nr. 50/1993. Eins og fram komi í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi stefnandi strax gert athugasemdir við mat örorkunefndar frá 14. janúar 2003 á varanlegum afleiðingum slyssins og talið afleiðingar þess meiri en þar hafi verið metið. Þá kvað hún „einkenni sín hafa farið heldur versnandi frá því mat örorkunefndar fór fram“. Sam­kvæmt læknisvottorði á dskj. 19 hafi stefnandi á árinu 2004 farið á Reykjalund til atvinnulegrar endurhæfingar án þess að verkjavandamál hafi lagast. Einnig komi fram í mats­gerðinni að vegna verri stoðkerfiseinkenna og þunglyndis­einkenna og vegna svefntruflunar hafi stefnandi farið að taka verkjalyf í óhófi og þurft að fara í meðferð á Vog og Vík haustið […]. Þá komi fram á dskj. 24 að stefnandi sé metin til 75% varanlegrar örorku hjá TR 22. júlí 2005 og síðan eftir að hafa verið á endurhæfingarlífeyri hjá TR allt frá 2001. Liggi þannig fyrir að ef og að því leyti sem um frekari bótakröfu sé að ræða en bætt hafi verið með bótauppgjörinu 3. febrúar 2003 á grundvelli álits örorku­nefndar frá 14. janúar 2003, þá hafi stefnandi haft vitneskju um þá kröfu sína og átt þess kost að leita fullnustu hennar allt frá þeim tíma. Hafi krafan því fallið niður fyrir fyrningu eigi síðar en í árslok 2004 samkvæmt 4 ára fyrningareglu 99. gr. laga nr. 50/1987, en stefna í málinu sé ekki birt fyrr en 6. nóvember 2009. Breyti engu um fyrningu kröfunnar samkvæmt 4 ára fyrningarreglunni þó stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi ekki minnst á 4 ára fyrningar­frestinn þegar félagið hafi synjað beiðni stefnanda um framlengingu á 10 ára fyrningar­frestinum, svo sem stefnandi haldi fram. Ekki sé gerður tölulegur ágreiningur um fjárhæð bóta vegna varanlegs miska og varanlegrar örorku, en kröfu um dráttarvexti sé andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, en ella 15. janúar 2012 eða mánuði eftir að stefnandi hafi endanlega lagt fram tölulega og sundurliðaða dómkröfu. Niðurstaða: Í máli þessu er hvorki ágreiningur um bótaskyldu stefndu né tölulegan útreikning á kröfu stefnanda. Ágreiningur einskorðast við hvort leggja eigi niðurstöðu örorkunefndar eða matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna til grundvallar niðurstöðu, en ef fallist verði á að leggja beri hina síðarnefndu til grundvallar er jafnframt ágreiningur um hvort fullnægt sé skilyrðum 11. gr. laga nr. 50/1993 um að ófyrirsjáanleg og verulega breytingu til hins verra hafi orðið á heilsu stefnanda frá því bótauppgjörið 3. febrúar 2003 fór fram. Að auki bera stefndu fyrir sig að skaðabótakrafan sé fyrnd. Loks er ágreiningur um upphafsdag vaxta. Í þrígang hefur verið lagt mat á miska- og örorkustig stefnanda í kjölfar slyssins 13. nóvember 1999. Í fyrsta sinn var það gert er stefnandi fór þess á leit við C lækni og D hæstaréttarlögmann að þeir mætu líkamstjón stefnanda. Skiluðu þeir mati 11. apríl 2002. Áður en niðurstaða þeirra lá fyrir fór stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., þess á leit við örorkunefnd 21. desember 2001 að nefndin léti í té álit sitt á afleiðingum slyssins. Er álit nefndarinnar dagsett 14. janúar 2003. Í báðum þessum tilvikum var varanlegur miski stefnanda vegna slyssins metin 15% og varanleg örorka 25%, auk tímabundins atvinnutjóns og þjáninga. Loks óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanna 7. janúar 2010 til að meta varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda vegna slyssins 13. nóvember 1999. Voru E taugalæknir og F hæstaréttarlögmaður dómkvaddir til starfans. Lá matsgerð þeirra fyrir 25. maí 2010. Hinir dómkvöddu matsmenn mátu varanlegan miska 25% og varanlega örorku 35%, eða 10% stigum hærri en fyrri álit. Byggir stefnandi dómkröfur sínar í máli þessu á hækkun á miska- og örorkustigi samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Dómstólar hafa á liðnum árum dæmt um tilvik þar sem mati örorkunefndar og mati dómkvaddra matsmanna ber ekki saman í skaðabótamálum. Í dómi Hæstaréttar frá árinu 1999 á blaðsíðu 1668 í dómasafni réttarins frá því ári segir að ekki sé í lögum girt fyrir að afla megi annarra sönnunargagna um miskastig og örorkustig en álits örorkunefndar. Það sé meðal annars unnt að gera með matsgerð dómkvaddra matsmanna. Sé slíkra gagna aflað til viðbótar við álitsgerð örorkunefndar verði dómstólar að skera úr um sönnunargildi þeirra eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, enda leiði engar réttarreglur til þeirrar niðurstöðu að meira hald sé til sönnunar í öðru hvoru, matsgerð dómkvaddra manna eða álitsgerð örorkunefndar. Í hinu tilvitnaða máli hagaði eins til og í þessu máli að fyrst var leitað álitsgerðar örorkunefndar um miskastig og örorkustig. Í málinu þótti niðurstaða dómkvaddra matsmanna um miskastig síður rökstudd en niðurstaða örorkunefndar um sama efni. Þótti hún því ekki nægja til að hrinda sönnunargildi álitsgerðar örorkunefndar. Stefndu halda því fram að stefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að önnur eða ný heilsufarsleg einkenni hafi komið fram hjá stefnanda eftir að álit örorkunefndar var gert, né að einkenni stefnanda hafi versnað verulega síðan þá. Einnig hafi stefnandi ekki óskað eftir því að matsmenn legðu mat á hvort um verulega breytingu væri að ræða á varanlegum afleiðingum slyssins frá áliti örorkunefndar, sem hafi verið ófyrirséð. Sé matið gallað að þessu leyti. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn til skýrslugjafar hinir dómkvöddu matsmenn. Staðfestu þeir matsgerð sína og greindu nánar frá einstökum atriðum tengdum matinu. Kváðu þeir báðir breytingu hafa orðið á heilsufari stefnanda frá því að álit örorkunefndar hafi legið fyrir en það byggi matsmenn á greiningu matsmanna sjálfra miðað við fyrirliggjandi gögn málsins og upplýsingar um heilsufar stefnanda og síðan skoðun á stefnanda. Gerður hafi verið ítarlegur samanburður við fyrri möt á miska. Að því er varði tölur um hreyfiferla hafi núverandi tölur verið bornar saman við fyrri tölur hjá örorkunefnd. Þá hafi matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi fullnægi nú greiningarskilyrðum fyrir vefjagigt. Það hafi verið breyting á líðan frá áliti örorkunefndar. Líkamleg einkenni stefnanda vegna slyssins hafi verið talsvert meiri en áður. Svo sem fram kemur í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna tóku þeir til skoðunar atvik er urðu eftir slysið, en um er að ræða tilvik er stefnandi var snúin niður á árinu 2003 og fall í hálku í janúar 2004. Töldu matsmenn ekki hægt að sýna fram á að þessi tilvik hafi valdið varanlegum afleiðingum. Þá lágu einnig fyrir matsmönnum upplýsingar um önnur umferðaróhöpp er stefnandi lenti í. Við mat sitt studdust matsmenn bæði við fyrri álitsgerðir um mat á heilsufari stefnanda og báru saman við nákvæma skoðun á stefnanda, auk þess sem þeir studdust við gögn er þeir sjálfir öfluðu og stafa frá árunum eftir álit örorkunefndar. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum er til úrlausnar hvort einhverjar þær breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því álit örorkunefndar lá fyrir. Eðli máls samkvæmt er matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna í reynd eina sönnunargagnið um þau atriði, en hinir dómkvöddu matsmenn hafa lýst því hvernig núverandi heilsa stefnanda hafi verið borin saman við fyrri álit. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna eru tilgreind atriði, sem áður komu ekki fram. Nú staðreyndu matsmenn í fyrsta sinn [...] einkenni er metin voru til miska. Þau matsgögn er fyrir matsmönnum lágu sýna að matsmenn hafi meðal annars haft undir höndum skýrslur vegna endurhæfingar stefnanda á Reykjalundi á árinu 2004. Í matsgerð er vísað til þessa um [...] einkenni stefnanda. Þá er einnig vísað til þess að stefnandi hafi leitað til [...] Landspítala, en upplýsingar úr rafrænni sjúkraskrá stefnanda á Landspítala var í höndum matsmanna. Í annan stað sannreyndu matsmenn í fyrsta sinn vefjagigt hjá stefnanda. Er niðurstaða um það atriði rökstudd sérstaklega í matsgerðinni og vísað í samanburð á líkamlegri færni stefnanda í október 2002. Loks er hér að nefna að matsmenn tilgreina sérstaklega minni hreyfigetu miðað við bakfettu, snúningshreyfingu og hliðarhalla í hálsi. Í ljósi þessa og þess að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er almennt ítarleg um matsefnið og ályktanir vel rökstuddar, bæði að því er varðar varanlegan miska og varanlega örorku, er það niðurstaða dómsins að með henni hafi stefnanda tekist sönnun þess að heilsufar stefnanda hafi breyst frá því álit örorkunefndar lá fyrir og að varanlegur miski stefnanda sé nú 25% og varanleg örorka 35%. Er hér að ófyrirséðar breytingar á heilsufari stefnanda að ræða, þar sem þeirra sér ekki stað í fyrri álitum á heilsufari stefnanda og þar af leiðandi ekkert tillit til þeirra tekið. Er þá fyrir að leysa úr hvort hækkun um 10% stig, bæði að því er varðar varanlegan miska og varanlega örorku, fullnægi því skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 að um verulega breytingu til hækkunar sé að ræða. Hæstiréttur hefur með dómi í máli nr. 516/2009 slegið föstu að ekki eigi að líta til þess hve hækkun sé mikil hlutfallslega séð, eða hvort hún sé ofarlega eða neðarlega í 100 stiga kvarða, heldur skuli litið til þess um hve mörg stig miskinn eða örorkan hækki. Þetta ákvæði skaðabótalaga styðjist meðal annars við þau efnisrök að þar sem niðurstaða um varanlega örorku hljóti ávallt að vera matskennd séu ekki efni til að taka bótaákvörðun upp að nýju nema breyting á örorkustigi sé meiri en svo að hún geti eingöngu ráðist af matskenndum atriðum. Hinn matskenndi þáttur örorkumats sé síst minni við lægstu stig örorku en þegar örorkustig sé hærra. Var talið, í ljósi fordæma Hæstaréttar, að hækkun um 5% stig teldist ekki veruleg í þessum skilningi. Svo sem áður sagði nemur hækkunin í því máli sem hér er til meðferðar 10% stigum, bæði að því er varðar varanlegan miska og varanlega örorku. Er um talsverða hækkun að ræða, enda niðurstaða matsmanna að líkamleg einkenni af völdum slyssins séu ,,talsvert meiri“ hjá stefnanda nú en þegar mat örorkunefndar lá fyrir. Verður því að telja ótvírætt að hækkun matsins ráðist af öðru en einungis matskenndum atriðum. Með hliðsjón af þessu er niðurstaða dómsins sú að hér sé um verulega breytingu til hækkunar að ræða, sem fullnægi því skilyrði 11. gr. laga nr. 50/1993 að heimilt sé að taka fyrri bótaákvörðun upp. Svo sem áður greinir er ekki ágreiningur um fjárhæð skaðabóta. Stefndu byggja sýknu hins vegar á því að skaðabótakrafan sé fyrnd og vísa um það til 99. gr. laga nr. 50/1997. Samkvæmt nefndu ákvæði fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna, bæði á hendur þeim sem ábyrgð ber og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélags, á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfur þessar fyrnast þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Stefnandi tók við bótum á grundvelli álits örorkunefndar 3. febrúar 2003. Þó svo hún kunni að hafa verið ósátt við fyrri ákvörðun á varanlegum miska og varanlegri örorku er ljóst að breytingar á heilsufari hennar á árunum þar á eftir urðu til þess að stefnandi öðlaðist frekari skaðabótarétt á hendur stefndu. Tjón þetta varð ekki sannreynt fyrr en með mati hinna dómkvöddu matsmanna 25. maí 2010. Var krafan því ekki fyrnd er mál þetta var höfðað 6. nóvember 2009. Stefnandi hefur uppi kröfu um 4,5% ársvexti frá 6. nóvember 2005 til 19. september 2010, en dráttarvexti samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu staðhæfa að þau hafi fyrst fengið í hendur frá stefnanda tölulega sundurliðun á dómkröfum í þinghaldi 15. desember 2011. Fyrir liggur þó að matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem kröfur stefnanda byggjast á, var send stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., í tölvupósti 19. ágúst 2010. Með vísan til þessa tölvupósts neitaði stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiðslu í tölvupósti 14. október s.á. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 bera skaðabótakröfur dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Af tölvupósti stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., 14. október 2010 verður ráðið að stefndi telji sig hafa haft nægar upplýsingar um kröfuna til að geta tekið afstöðu til hennar, enda útreikningur kröfunnar ekki flókinn. Verður samkvæmt því að telja stefnanda hafa lagt fram þær upplýsingar er þörf var á í tölvupóstinum 19. ágúst 2010. Samkvæmt því ber fjárhæðin dráttarvexti frá 19. september 2010. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar sem verður ákveðin eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Gjafsóknin takmarkast við réttargjöld, þóknun lögmanns og undirmatsgerð. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefndu Hákon Árnason hæstaréttarlögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, A og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt stefnanda, B, skaðabætur að fjárhæð 3.789.084 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá 6. nóvember 2005 til 19. september 2010, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að því er varðar réttargjöld og matsgerð greiðist úr ríkissjóði, sem og þóknun lögmanns hennar, 803.200 krónur.
Mál nr. 341/2007
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
X játaði að hafa framið kynferðisbrot gagnvart stúlku fæddri árið 1996. Með dómi héraðsdóms var X gert að sæta fangelsi í 18 mánuði og greiða stúlkunni 1.000.000 krónur í miskabætur. Við mat á refsingu X var sérstaklega horft til þess að hann var tengdur stúlkunni fjölskylduböndum og að brotin fóru fram á heimili föður hennar. Þá var einnig litið til þess að X hefði mátt vera ljóst að stúlkan hefði átt við ýmsa erfiðleika að stríða og þess að atvikin hefðu haft mikil og alvarleg áhrif á hana. Með vísan til forsendna staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. júní 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins sem krefst þess að refsing hans verði þyngd og hann dæmdur til að greiða Y 3.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2006 til 12. janúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst mildunar refsingar og lækkunar á miskabótum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 364.338 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gunnars Sólness hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ragnars Baldurssonar hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. maí 2007. Mál þetta, sem dómtekið var þann 30. apríl sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 16. mars 2007, á hendur X, [...], 1. Um haustið 2006 káfað á kynfærum stúlkunnar utanklæða. 2. Að kvöldi föstudagsins 20. október 2006 sleikt kynfæri stúlkunnar og látið getnaðarlim sinn í munn hennar. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa. I. Samkvæmt rannsóknargögnum leitaði A til lögreglunnar á Akureyri þann 30. október 2006 og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni, Y. Þann sama dag gaf B, móðir stúlkunnar, einnig skýrslu fyrir lögreglu. Lýstu þau því meðal annars hvernig borið hefði til að stúlkan skýrði frá brotum ákærða í hennar garð og hvernig hún hefði lýst þeim. Þann 2. nóvember var stúlkan yfirheyrð fyrir dómi í sérútbúnu herbergi í Héraðsdómi Norðurlands eystra með aðstoð Vigdísar Erlendsdóttur, forstöðumanns barnahúss. Eru myndbandsupptaka, hljóðupptaka og endurrit af þeirri yfirheyrslu meðal gagna málsins. II. III. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu þann 31. október sl. og 10. nóvember sl. Þann 10. nóvember kom hann fyrir Héraðsdóm Norðurlands eystra og staðfesti fyrir þeim sama dómara og nú fer með málið að það sem kæmi fram í lögregluskýrslunum rétt eftir honum haft og það væri satt og rétt. Ákærði mætti við þingfestingu málsins þann 17. apríl sl., ásamt skipuðum verjanda sínum, og kvaðst viðurkenna brot sín eins og þeim er lýst í ákæru. Við aðalmeðferð málsins upplýsti skipaður verjandi ákærða að ákærði óskaði eftir því að mæta ekki við aðalmeðferð málsins en vísaði til framangreindra lögregluskýrslna sem hann hafði þegar staðfest fyrir dómi. Verður því rakið það helsta í framburði ákærða fyrir lögreglu. Ákærði kvað A, föður Y, hafa leigt hjá sér í um ár þegar atvik urðu. Y og systir hennar hafi því stundum gist þar, Y yfirleitt aðra hvora helgi. Eitt sinn hafi A farið í vinnuna en hann og Y hafi horft á sjónvarpið. Y hafi verið búin að hátta sig og hafi verið á bol og nærbuxum en setið við hliðina á honum með teppi vafið um sig. Kvaðst ákærði hafa lagt hönd sína yfir kynfæri stúlkunnar eða utan yfir buxurnar en hann kvaðst ekki hafa sett fingur inn í kynfæri hennar. Ákærði kvaðst hafa spurt Y hvort hann mætti kyssa kynfæri hennar og hún hafi játað því. Hann hafi þá lagt hana út af og kysst á henni kynfærin. Hann hafi svo spurt hvort hún vildi kyssa kynfæri hans, það hafi ekki verið neitt mál, hún hafi tekið hann aðeins upp í sig og svo hafi þau hætt. Þetta hafi allt tekið um 10-15 sekúndur. Hann hafi svo spurt Y hvort þau ættu ekki að hafa þetta sitt leyndarmál og hún hafi játað því. Aðspurður kvað ákærði getnaðarlim sinn hafa verið reistan en honum hafi ekki orðið sáðlát. Ákærði kvað það ekki rétt hjá Y að hann hafi sett getnaðarlim sinn í munn hennar, hún hafi fært sig frá en hann alltaf ýtt henni að sér aftur. Þá væri það ekki rétt hjá henni að þetta hefði staðið yfir í um hálftíma. Aðspurður kvaðst ákærði í eitt annað skipti hafa lagt hönd sína á kynfæri stúlkunnar en hún hafi þá fært sig frá honum. Ekki væri um fleiri tilvik að ræða. Hann hafi þó stundum haldið utan um hana og lagt hönd sína á maga hennar. Ákærði bar að sér hefði liðið mjög illa síðan þetta gerðist, hann hafi lagst inn á geðdeild FSA í kjölfar fyrri yfirheyrslunnar og væri að bíða eftir aðstoð sálfræðings. Stúlkan Y var yfirheyrð í Héraðsdómi Norðurlands eystra þann 2. nóvember 2006. Hún kvaðst vera hjá pabba sínum aðra hvora helgi, frá föstudagskvöldum til sunnudags. Pabbi hennar hafi oft þurft að skreppa í vinnuna og hún hafi þá verið hjá ákærða. Í fyrsta skipti sem ákærði hafi áreitt hana hafi þau verið að horfa á sjónvarpið og hann hafi komið við kynfæri hennar. Hann hafi svo snert kynfæri hennar ítrekað þegar pabbi hennar fór að vinna, bæði innan og utan klæða, líklega 20-40 sinnum. Í fyrstu hafi hún ekki áttað sig á þessu en þegar hún hafi gert það hafi hún ekki viljað vera hjá honum lengur. Henni hafi líkað þetta mjög illa þó hún hafi ekki gefið það til kynna. Hún hafi ekki viljað leyfa honum þetta og hafi verið mjög reið og brotið upp hurðir heima hjá sér. Ákærði hafi alltaf sagt henni að hún mætti ekki segja frá þessu. Viku áður en skýrslan var tekin hafi hún svo verið að horfa á sjónvarpið með ákærða en pabbi hennar verið í vinnunni. Hún hafi verið næstum sofnuð því hún hafi verið mjög þreytt. Ákærði hafi þá girt niður um hana buxur og nærbuxur og sleikt á henni kynfærin, líklega í um hálftíma. Hann hafi þá líka legið í sófanum. Hún hafi orðið hrædd við hann en hann hafi svo látið hana sleikja tippið á sér. Hún hafi ekki viljað það en hann hafi rennt niður buxnaklaufinni og tekið tippið upp og látið hana gera þetta. Hann hafi stungið því upp í hana, hún hafi alltaf fært sig frá en hann ýtt henni aftur að sér. Til að sleppa hafi hún svo sagt að hún þyrfti að fara inn að sofa og hafi legið þar undir sæng með bangsann sinn og leikið sér. Þegar hann hafi verið með typpið í munni hennar hafi hún verið hrædd um að hann myndi pissa eða eitthvað slíkt, ekkert hafi þó komið úr typpinu. Aðspurt kvað vitnið sér hafa liðið illa þegar hann gerði þetta, hún hafi fundið til í hjartanu. Þá hafi henni liðið illa í kynfærunum, henni hafi ekki líkað þetta. Hún hafi einnig fundið til í höndunum, næstum öllum líkamanum og heilanum. Vitnið B, móðir stúlkunnar, kveður Y hafa verið skrýtna í skapi sumarið 2006. Hegðun hennar hafi verið breytt og hún hafi talað um að fyrirfara sér. Laugardaginn 28. október 2006 hafi hún verið mjög erfið í skapi og mölvað hluti og barist um. C, sambýlismaður vitnisins, hafi farið með hana inn í herbergi og róað hana niður. Hann hafi rætt við hana og reynt að hughreysta hana og eftir nokkurt spjall hafi komið fram að ákærði kæmi við hana á stöðum sem ekki eigi að snerta. C hafi þá náð í sig og stúlkan hafi sagt sér að þetta hefði byrjað þá um sumarið. Hún hafi sagt að ákærði hefði strokið henni um læri og kynfæri og helgina áður hefði hann látið hana sleikja typpið á sér. Þau hafi ekki spurt hana ítarlega um atvik heldur hafi þau hringt í A, föður stúlkunnar, sem hafi strax komið og þau hafi svo farið til lögreglunnar. Aðspurt kveður vitnið miklar og slæmar breytingar hafa orðið á stúlkunni. Fyrstu vikuna eftir að hún skýrði frá þessu hafi virst sem henni liði betur en svo hafi hún misst stjórn á öllu. Hún hafi lagt heimilið í rúst og þau hafi barist við hana í fleiri mánuði. Hún hafi svo farið á Barna- og unglingageðdeild 2. janúar. Hún hafi lokað sig af og hætt samskiptum við önnur börn. Hún hafi ekki þorað út og alltaf verið með hugann við það sem gerst hafði. Hún sé hrædd um að hitta ákærða og dreymi oft illa. Stúlkan sé ofvirk en hegðun hennar hafi versnað til muna eftir þetta. Stundum þurfi að halda henni niðri, jafnvel þrisvar sama daginn og hún hafi uppi hótanir um sjálfsvíg, þetta hafi ekki gerst áður. Aðspurt kveður vitnið stöðuna hafa verið betri síðan um páska, vistin á Barna- og unglingageðdeild hafi hjálpað henni og henni virðist vera farið að líða betur. Vitnið C kveðst hafa kynnst stúlkunni í maí 2006. Hún sé ofvirk og með athyglisbrest en hún hafi þó fengið köst sem honum hafi þótt óeðlileg, hún hafi þá talað um að hún vildi bara deyja. Vitnið kveðst oft hafa náð ágætlega að róa hana. Laugardaginn 28. október 2006 hafi hún fengið eitt slíkt kast og kveðst vitnið hafa farið með hana inn í herbergi hennar til að ræða við hana. Hún hafi sagst eiga leyndarmál sem hún mætti ekki segja honum. Hann hafi spurt hana með hverjum hún ætti þetta leyndarmál og hún sagst eiga það með ákærða. Vitnið kveðst aðeins hafa leitt hana áfram með spurningum og þegar hann hafi spurt hvort ákærði væri eitthvað að strjúka henni hafi hún sagt já. Vitnið kveðst þá hafa stöðvað hana og náð í B móður hennar. Stúlkan hafi svo skýrt þeim frá þessu og þau hafi þá strax náð í A, föður hennar. Aðspurður kveður vitnið köst Y stöðugt hafa versnað frá því hann kynntist henni þar til hún skýrði þeim frá þessu. Eftir það hafi henni virst líða betur í um vikutíma en svo hafi hún alveg hrapað niður. Eftir það hafi þetta verið mjög erfitt og meðal annars hafi stúlkan lagst inn á barna- og unglingadeild. Vitnið A kveðst hafa leigt hjá ákærða í nærri því tvö ár, líklega frá því seinni hluta árs 2004. Stúlkan hafi yfirleitt verið hjá honum aðra hvora helgi. Um það leyti sem athæfi ákærða hafi líklega byrjað kveðst vitnið hafa starfað sem lagermaður hjá Vífilfelli og hafi hann þá stundum þurft að skjótast í vinnuna á föstudagskvöldum eða laugardagsmorgnum. Hann hafi þá oft verið frá í um tvær klukkustundir og stúlkan þá orðið eftir heima, ásamt ákærða, og horft á barnaefni í sjónvarpinu. Vitnið segir að eftir pabbahelgi hafi B, móðir stúlkunnar, og C, maður hennar, haft samband við sig. Þetta hafi líklega verið 28. október og hafi stúlkan þá verið búin að skýra þeim frá þessu. Hún hafi sagt þeim hvað ákærði hefði gert en þau hafi ekki rætt það við hana frekar. Aðspurt kveðst vitnið hafa tekið eftir breytingum á Y, bæði áður en hún sagði frá og eftir það. Skólinn hafi verið búinn að kvarta yfir því að hún væri orðin klámfengin í orðum en þau hafi ekki skilið í því. Þá líði henni mjög illa, hún sé ofvirk og með athyglisbrest og þetta hafi svo bæst við og skaðað hana mjög. Erfiðleikar hennar hafi aukist mjög og hafi þau sótt hjálp til Reykjavíkur. Vitnið kveður stúlkuna hugsa mjög mikið um þessi atvik og um síðustu helgi, þegar þau hafi verið á ferð í bíl, hafi hún séð bíl eins og ákærði á og þá sigið niður í sætinu og orðið miður sín. Þá verði hann að gæta þess að keyra ekki fram hjá heimili ákærða. Henni finnist hún hafa svikið ákærða með því að segja frá hlutum sem hún mátti ekki segja frá. Vitnið kveður ákærða hafa verið tengdur þeim fjölskylduböndum, hann hafi áður verið giftur móðursystur stúlkunnar, og hafi hann og ákærði verið bestu vinir. Vitnið kveðst hafa talið sig geta treyst ákærða algerlega fyrir stúlkunni. Vitnið kveður stúlkuna nú vera mjög feimna með líkama sinn og vera hrædda við karlmenn. Eftir bað megi vitnið til dæmis ekki fara inn á baðherbergið til að færa henni handklæði. IV. Eins og áður greinir hefur ákærði viðurkennt að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem er lýst í ákæru. Er játning hans í samræmi við framburð stúlkunnar og önnur gögn málsins. Þykir sök hans því nægjanlega sönnuð. Varðar brot samkvæmt 1. tölulið ákæru við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007, sbr. 2. gr. hegningarlaga nr. 19/1940. Brot samkvæmt 2. tölulið ákærunnar varðar við 1. mgr. 202. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007, sbr. 2. gr. hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki áður sætt refsingum og verður litið til þess við ákvörðun refsingar. Þá verður einnig litið til þess að ákærði hefur skýlaust viðurkennt þá háttsemi sem lýst er í ákæru og þess að hann hefur leitað sér aðstoðar í kjölfar þeirra atburða sem hér eru til umfjöllunar. Hins vegar verður einnig litið til þess að ákærði, sem var tengdur stúlkunni fjölskylduböndum, braut alvarlega gegn henni þar sem hún átti að vera örugg á heimili föður síns. Þá verður að telja að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að stúlkan átti við ýmsa erfiðleika að stríða og er fram komið í málinu að þessi atvik hafa haft mjög mikil og alvarleg áhrif á hana. Að framangreindu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Í málinu liggur fyrir kostnaður kr. 20.000,- fyrir vottorð frá Barnahúsi. Með vísan til 164. gr. og 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu þess kostnaðar auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Gunnars Sólnes hrl. bæði á rannsóknarstigi og fyrir dómi sem samtals þykja hæfilega ákveðin kr. 320.000- og þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Elísabetar Sigurðardóttur hdl., fyrir dómi og á rannsóknarstigi, sem samtals þykir hæfilega ákveðin kr. 210.000-. Er virðisaukaskattur innifalinn í tildæmdum málsvarnarlaunum. Af málsvarnarlaunum verjanda hefur hann þegar fengið greiddar kr. 151.268- vegna vinnu á rannsóknarstigi. Dóminn kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð :
Mál nr. 592/2017
Miskabætur Skaðabætur Stjórnsýsla Stöðuveiting Rannsóknarregla Dómstóll
J var einn af 33 umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum um dómstóla hafði talið hæfasta til að gegna því embætti. Þegar dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um þá 15 umsækjendur sem skipa skyldi dómara vék ráðherra frá niðurstöðum nefndarinnar varðandi fjóra umsækjendur og var J ekki á meðal þeirra sem lagt var til að yrðu skipaðir. Alþingi samþykkti tillögur ráðherra og höfðaði J í kjölfarið mál þetta á hendur Í og krafðist í fyrsta lagi ógildingar á ákvörðunum ráðherra, í öðru lagi viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í og í þriðja lagi miskabóta. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 452/2017 var úrskurður héraðsdóms um að vísa viðurkenningarkröfu J frá dómi felldur úr gildi, en niðurstaða hans um frávísun á ógildingarkröfunni staðfest. Var því einungis deilt um viðurkenningu á bótaskyldu Í og rétt J til miskabóta. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að það væri óskráð meginregla að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Áður hefði sú skylda hvílt á ráðherra dómsmála að sjá til þess að þau atriði sem máli skiptu við það mat væru nægjanlega upplýst. Við gildistöku reglna um dómnefndir til að meta hæfni umsækjenda um dómaraembætti hefði þeirri rannsóknarskyldu hins vegar að verulegu leyti verið létt af ráðherra og þess í stað lögð á herðar sjálfstæðrar og óháðrar dómnefndar. Samkvæmt því hefði verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að ef dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá áliti dómnefndar, væri óhjákvæmilegt að sú ákvörðun væri reist á frekari rannsókn ráðherrans eftir 10. gr. stjórnsýslulaga. Að þessu gættu taldi Hæstiréttur ljóst að dómsmálaráðherra hefði að lágmarki borið að gera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndin hafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra ekki gert tillögu um og hins vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem ráðherra gerði tillögu um í þeirra stað. Gögn málsins bæru á hinn bóginn ekki með sér að slík rannsókn hefði farið fram af hálfu ráðherra. Samkvæmt því hefði málsmeðferð hans verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga og af því leiddi að það sama ætti við um meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þar sem ekki hefði verið bætt úr þeim annmörkum sem málsmeðferð ráðherra var haldin. Með því að J hafði ekki lagt fram fullnægjandi gögn til sönnunar á því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þessa var viðurkenningarkröfu hans hafnað, en hins vegar var talið að fullnægt væri skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til að dæma J miskabætur úr hendi Í og voru þær ákveðnar 700.000 krónur.
Mál þetta dæma Þorgeir Örlygssonhæstaréttardómari, Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari, IngibjörgBenediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari, Kristinn Bjarnasonhæstaréttarlögmaður og Stefán Már Stefánsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. september 2017. Hann krefst í fyrsta lagi viðurkenningar á bótaskyldustefnda vegna þeirra ákvarðana dómsmálaráðherra að leggja ekki til við Alþingi aðáfrýjandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt og að leggja ekki til viðforseta Íslands að áfrýjandi yrði meðal þeirra 15 sem skipaðir yrðu í starfdómara við Landsrétt. Í öðru lagi krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér1.000.000 krónur í miskabætur Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinu greinir aðila á um lögmæti ákvarðanadómsmálaráðherra í aðdraganda þess að skipaðir voru 15 dómarar við Landsrétt íjúní 2017. Dómkröfur áfrýjanda þær sem að framan greinir eru á því reistar aðákvarðanir dómsmálaráðherra hafi verið haldnar verulegum annmörkum og þvíólögmætar. Þær hafi verið byggðar á ólögmætum sjónarmiðum, rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins hafi ekki verið gætt þegar vikið var frá umsögn dómnefndarum hæfni umsækjenda um dómaraembættin, ófullnægjandi rökstuðningur hafi legið tilgrundvallar þeim ákvörðunum, hvorki efnislegt mat né samanburður hafi fariðfram á verðleikum umsækjenda og ekki hafi verið gætt andmælaréttar áfrýjandavið málsmeðferðina.Að meginstefnu reisir stefndi málsvörnsína á því í fyrsta lagi að áfrýjandi beini spjótum sínum ranglega að ákvörðunumdómsmálaráðherra, sem einungis hafi gert tillögur til Alþingis um veitingudómaraembættanna, en þingið hafi farið með hið endanlega ákvörðunarvald um þaðhverjir yrðu lagðir til sem dómaraefni við forseta Íslands. Í öðru lagi hafiverið annmarkar á umsögn dómnefndar um umsækjendur um þau 15 dómaraembætti semlaus voru til umsóknar, auk þess sem ráðherra hafi haft svigrúm til að víkjafrá niðurstöðum dómnefndarinnar. Í þriðja lagi hafi málsmeðferð ráðherra ekkiverið ábótavant þar sem hún hafi rannsakað málið með fullnægjandi hætti ogmálefnaleg sjónarmið legið til grundvallar niðurstöðum hennar. Í fjórða lagihafi andmælaréttur áfrýjanda ekki verið brotinn við málsmeðferðina.IIÞað er upphaf máls þessa að 10.febrúar 2017 auglýsti innanríkisráðuneytið laus til umsóknar embætti 15 dómaravið Landsrétt með umsóknarfresti til 28. sama mánaðar og var áfrýjandi meðal 33umsækjenda. Í gögnum málsins kemur fram að formaður dómnefndar samkvæmt 4. gr.a. laga nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr.50/2016 um dómstóla og lög nr. 10/2017, átti fund með dómsmálaráðherra 2. mars2017 og afhenti ráðherra þá formanninum umsóknir um dómaraembættin. Á þeim fundimun ráðherra hafa reifað þá hugmynd hvort til greina gæti komið að dómnefndinskilaði mati á til dæmis 20 hæfustu umsækjendunum sem ráðherra gæti valið ámilli og skipað í umrædd 15 dómaraembætti. Á fundi dómsmálaráðherra og formannsdómnefndar 11. maí 2017 voru ráðherra afhent drög að umsögn nefndarinnar ogvoru það sömu drög og umsækjendum um dómaraembættin voru afhent þann sama dag.Á fundinum mun ráðherra aftur hafa reifað þá hugmynd hvort til greina gætikomið að dómnefnd skilaði mati á fleiri en 15 hæfum umsækjendum. Formaðurdómnefndar sýndi og útskýrði fyrir ráðherra við sama tækifæri stigatöflu sem nefndinhafði stuðst við í störfum sínum við mat á hæfni umsækjenda og nánar verðurvikið að síðar. 2Dómnefndin skilaði dómsmálaráðherra 19.maí 2017 umsögn um umsækjendur og var hún 117 blaðsíður að lengd og skiptist ísex kafla. Í þeim fyrsta var greint frá því hverjir væru umsækjendur, í öðrumkafla var fjallað um þau sjónarmið sem nefndin byggði mat sitt á, í þriðjakafla var gerð grein fyrir málsmeðferð fyrir nefndinni, í fjórða kafla vorualmennar upplýsingar um umsækjendur og sá fimmti hafði að geyma mat áumsækjendum. Sá kafli greindist í undirkafla eftir tólf ólíkum matsþáttum þarsem umsækjendum var í lok hvers undirkafla raðað í hæfnisröð varðandi hvernmatsþátt. Af niðurstöðu dómnefndar í sjötta kafla leiddi að allir 33 umsækjendurnirvoru metnir hæfir en þeir 15 hæfastir sem nafngreindir voru í ályktarorðiumsagnarinnar. Sérhver þeirra teldist hæfari en þeir sem kæmu á eftir en ekkiþætti rétt að raða þeim sérstaklega innbyrðis í sæti. Í ályktarorði kom fram aðáfrýjandi væri meðal þeirra 15 umsækjenda sem hæfastir væru til að gegnaembætti dómara við Landsrétt. Þann 19. maí 2017 fékk ráðherra einnigafhent minnisblað um úrvinnslu dómnefndar á andmælum umsækjenda. Í framburðiformanns nefndarinnar fyrir dómi kom fram að í allmörgum tilvikum hefðu andmælileitt til breytinga á hæfnismatinu og í einu tilviki hefði umsækjandi færsttöluvert ofar án þess þó að það hefði áhrif á þann hóp sem fyrir var í 15 efstusætunum. 3Næst gerðist það í samskiptumdómsmálaráðherra og formanns dómnefndar að ráðherra ritaði þeim síðarnefndabréf 27. maí 2017 þar sem óskað var upplýsinga og gagna um hvort dómnefndinhefði rætt sérstaklega forsendur vægis einstakra matsþátta sem tilgreindir væruí umsögn nefndarinnar. Jafnframt var um það spurt hvort dómnefndin hefði tekiðtil sérstakrar umræðu þá niðurstöðu sína að einungis væri vísað til 15 hæfustuumsækjendanna en ekki fleiri. Degi síðar svaraði formaðurinn ráðherra með bréfiþar sem fram kom að skipan í einstaka matsþætti hafi orðið til þegar í kjölfarsetningar laga nr. 45/2010, um breyting á lögum um dómstóla nr. 15/1998 og hafinefndinni ekki þótt rétt að bregða út frá því sem verið hefði, enda værinokkurs virði að festa ríkti í þeim efnum. Þá hafi ekki verið tilefni til aðmeta fleiri en 15 umsækjendur hæfasta þar sem munur hafi verið á umsækjanda ífimmtánda sæti og öðrum þeim sem á eftir komu. Að frátöldum inngangi er bréfþetta í heild tekið upp í hinum áfrýjaða dómi. 4Stigatafla dómnefndar sem áður er frágreint er meðal gagna málsins. Í henni var umsækjendum raðað eftir þeim stigafjöldasem áðurnefndir tólf matsþættir gáfu samanlagt samkvæmt vægi hvers og einsþáttar í heildarstigafjölda. Raðaðist hæfasti umsækjandinn fyrstur meðstigafjöldann 7,35 og svo aðrir umsækjendur koll af kolli þar til komið var aðþeim þrítugasta og þriðja með 3,525. Í bréfi formanns dómnefndar tildómsmálaráðherra 28. maí 2017 kom fram að nefndin hafi á fleiri fundum en einumrætt vægi einstakra matsþátta sem heildarmat nefndarinnar var reist á en vægiðhafi verið það sama í formannstíð hans frá miðju ári 2013. Þá sagði í bréfinuað formaðurinn hafi tekið við svokölluðum skorblöðum frá fyrri dómnefnd semnotuð hafi verið við samlagningu og útreikninga á niðurstöðum um einstakaumsækjendur en á þessum skorblöðum hafi verið prentaðar nákvæmlega þærvægistölur í prósentum sem síðan hafi verið beitt. Skorblöðin hafi verið leystaf hólmi með stigatöflu með sama vægi einstakra þátta og áður, en notkunstigatöflu í þetta skipti hafi helgast af miklum fjölda umsækjenda. Fyrir dómi bar formaðurinn á sama vegog í síðastgreindu bréfi. Þar var hann einnig inntur eftir þeirri gagnrýni semfram hefði komið um að of mikillar nákvæmni gætti í stigatöflunni og að matiðværi of vélrænt. Formaðurinn kvað það meginreglu að finna ætti hæfastaumsækjandann en samkvæmt undantekningarreglu væri heimilt að jafnsetjaumsækjendur ef ekki sæist munur á þeim. Nefndin hafi talið rétt að fylgjameginreglunni meðan munur væri sjáanlegur og skyldi umsækjendum þá raðað. Þákvaðst formaðurinn á nefndarfundi hafa kynnt hugmyndir ráðherra um að nefndingerði ekki upp á milli 20 í stað 15 umsækjenda en það engar undirtektir fengiðog fram hafi komið efasemdir um að slíkt væri heimilt samkvæmt lögum og reglum.Komst formaðurinn svo að orði að þetta „fæli í sér að það væri verið að metahæfni 20 til þess að fylla 15 störf, þar sem ráðherra gæti þá tekið mann ítuttugasta sæti og sett hann inn í fimmtán manna hópinn og tekið mann sem aðhæfni væri metinn þess vegna númer eitt eða tvö og sett hann aftur fyrirfimmtánda mann. Þannig væri verið að færa hæfnismatið í rauninni frá nefndinni,sem hefði það lögskipaða hlutverk, í hendur ráðherra. Þannig að þessari hugmyndvar einfaldlega hafnað.“ 5Dómsmálaráðherra afhenti forsetaAlþingis 29. maí 2017 bréf með tillögum um hverja skyldi skipa dómara viðLandsrétt. Þar sagði að ráðherra hygðist að fengnu samþykki Alþingis, sbr. 2.mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016, leggja til við forseta Íslandsað nánar tilgreindir 15 einstaklingar yrðu skipaðir dómarar við Landsrétt. Voruþað þeir umsækjendur sem í stigatöflu dómnefndar höfðu raðast í sæti 1, 2, 3,4, 5, 6, 8, 9, 10, 13, 15, 17, 18, 23 og 30. Af tillögum ráðherra leiddi aðþeir umsækjendur sem höfðu raðast í sæti 7, 11, 12 og 14 í stigatöflunni voruekki á meðal þeirra sem ráðherra lagði til að skipaðir yrðu. Í stað þeirraóskaði ráðherra eftir samþykki fyrir skipun þeirra sem samkvæmt stigatöfludómnefndar höfðu raðast í sæti 17, 18, 23 og 30. Áfrýjandi hafði raðast ítólfta sæti með heildarstigafjölda 5,675 og af öðrum umsækjendum, sem dómnefndhafði talið í hópi 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, hafði sá ísjöunda sæti hlotið stigafjöldann 6,2, umsækjandinn í ellefta sæti 5,75 ogumsækjandinn í tólfta sæti 5,675. Af þeim umsækjendum, sem ráðherra lagði tilað skipaðir yrðu en dómnefnd ekki talið í hópi 15 hæfustu, hafði sá sautjándihlotið stigafjöldann 5,4, átjándi umsækjandinn 5,275, sá tuttugasti og þriðji 4,625og þrítugasti umsækjandinn 4,325. Bréfi dómsmálaráðherra til forsetaAlþingis 29. maí 2017 fylgdi skjal dagsett sama dag. Hafði það að geymarökstuðning ráðherra fyrir ákvörðun hennar og er efni þess í heild tekið upp íhinum áfrýjaða dómi. Þá fylgdu og með bréfi ráðherra drög að tillögum hennar til forseta Íslandsum skipun þeirra 15 umsækjenda sem ráðherra óskaði eftir að Alþingi samþykkti. 6Tillaga dómsmálaráðherra fór samkvæmtákvörðun forseta Alþingis til meðferðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndarþingsins. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi bera gögn málsins með sér aðvið umfjöllun nefndarinnar hafi komið fram sjónarmið um að óeðlilegt væri aðekki væru færð rök með hverjum og einum umsækjanda í bréfi ráðherra til forsetaAlþingis. Úr varð að ráðherra sendi nefndinni minnisblað, dagsett 30. maí 2017,fjórar blaðsíður að lengd. Kom þar meðal annars fram að ráðherra teldi „eftirfarandirökstuðning“ lögfestan í 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því aðeins væriskylt að veita samhliða rökstuðning að slíkt væri sérstaklega boðið í lögum enengin slík ákvæði væri að finna í lögum um dómstóla. Þrátt fyrir þetta teldiráðherra rétt að gera Alþingi grein fyrir því efnislega mati sem lægi að bakitillögum hennar um að skipa nánar tilgreinda fjóra umsækjendur sem ekki voru íhópi þeirra 15 sem dómnefnd hafði talið hæfasta. Efni minnisblaðs ráðherra aðfrátöldum inngangi er í heild tekið upp í hinum áfrýjaða dómi.7Meirihluti stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar gerði 31. maí 2017 tillögu til þingsályktunar um að Alþingisamþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeir yrðu skipaðir dómarar viðLandsrétt sem ráðherra hafði lagt til í bréfi sínu til forseta Alþingis 29.sama mánaðar. Voru þeir þar taldir upp í stafrófsröð og raðað eftir númerum frá1 til 15. Umfjöllun meirihlutans um tillögur dómsmálaráðherra er í heild tekinupp í hinum áfrýjaða dómi. Í áliti minnihluta þingnefndarinnarsagði að þótt ágreiningslaust væri að ráðherra hefði heimild til að víkja frámati dómnefndar, svo fremi sem Alþingi samþykkti þá tilhögun, væri ráðherraekki undanþeginn þeirri meginreglu að skipa hæfasta umsækjandann. Taldiminnihlutinn að röksemdir ráðherra í minnisblaðinu 30. maí 2017 væru ekki þærsömu og fram hefðu komið í fylgiskjalinu með tillögum ráðherra degi fyrr ogþannig „virðist svo sem rökstuðningur ráðherra taki breytingum eftir því semmálinu vindur fram. Alþingi hlýtur að gera kröfu til þess að rökstuðningurliggi allur fyrir áður en ráðherra tekur ákvörðun um tillögu sína tilAlþingis.“ Þá taldi minnihlutinn vafa leika á að ráðherra hefði haft í heiðrirannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins meðal annars vegna þess að „fjórirumsækjendur falla af listanum í stað þeirra fjögurra sem bætast við á listann.Ekki er ljóst af rökstuðningi ráðherra hvaða samanburður hefur farið fram ámilli þeirra umsækjenda sem dómnefnd telur hæfasta og falla brott úr tillögu ráðherraog þeirra fjögurra sem ekki eru á meðal þeirra sem dómnefnd telur hæfasta enbætast við tillögu ráðherra ... Ljóst má vera að ráðherra telur rökstuðningsinn jafngilda fullnægjandi rannsókn en ekki er sýnt í rökstuðningi ráðherra aðsambærileg sérfræðiþekking liggi að baki mati ráðherra á umsækjendum og matidómnefndar. Þá ber að nefna að mat dómnefndar er allítarlegt, 117 blaðsíður,þar sem farið er yfir hæfni einstaklinga í ólíkum matsþáttum og birt röð aðloknum hverjum þætti en mat ráðherra er fjórar blaðsíður sem byggjast að mikluleyti á upplýsingum úr dómnefndaráliti um reynslu umsækjenda af dómarastörfum.“Alþingi lauk meðferð sinni á málinu 1.júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voru í einu lagi bornar undiratkvæði og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 en átta alþingismenn greiddu ekkiatkvæði. 8Tillögur dómsmálaráðherra um skipundómara við Landsrétt sem Alþingi samþykkti í atkvæðagreiðslunni 1. júní 2017voru ásamt skipunarbréfum í framhaldinu sendar forseta Íslands til staðfestingar.Í bréfi skrifstofustjóra Alþingis tilskrifstofu forseta Íslands 7. júní 2017, sem var svar við fyrirspurnforsetaritara frá deginum áður, var gerð grein fyrir meðferð Alþingis á tillögudómsmálaráðherra og sagði þar meðal annars: „Skrifstofa þingsins undirbjóatkvæðagreiðsluna, en áður en þingfundurinn hófst kannaði forseti Alþingis hugformanna þingflokka og fleiri þingmanna til fyrirkomulags atkvæðagreiðslunnar.Þingskjalið frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er þannig sett upp að gerð ertillaga um hvern einstakling, í tölusettum liðum, svo að atkvæðagreiðsla gæti fariðfram um hvern einstakling yrði þess óskað. Í samtölum forseta við forystumennþingflokka kom fram að þingmenn myndu allir greiða atkvæði með sama hætti umhvern einstakling í tillögunum og það sjónarmið var áréttað með ummælum ýmissaþingmanna við atkvæðagreiðsluna á þingfundinum. Þingforseti ítrekaði jafnframtformlega á þingfundinum, um leið og atkvæðagreiðslan hófst, að hún gæti fariðfram um hvern og einn. Engin athugasemd kom fram um að tillögurnar yrðu bornarupp í heild, engin ósk um uppskiptingu á tillögu nefndarinnar í atkvæðagreiðslunnieins og þó oft er gert. Við því mátti t.d. búast að óskað yrði sérstakraratkvæðagreiðslu um þá fjóra sem á skjalinu voru en ekki var gerð tillaga um íniðurstöðum dómnefndar, en svo varð ekki.“ Forseti Íslands undirritaði 8. júní2017 skipunarbréf þeirra 15 dómara við Landsrétt sem dómsmálaráðherra hafðigert tillögu um og Alþingi samþykkt. Í yfirlýsingu forseta sama dag kom fram aðhann hefði komist „að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu ekki átt sér stað viðundirbúning og tilhögun atkvæðagreiðslunnar 1. júní og hefði hún verið ísamræmi við lög, þingvenju og þingsköp.“ Í framhaldinu höfðaði áfrýjandi málþetta og eru endanlegar dómkröfur hans þær sem áður greinir. III Málsvörn stefnda er í fyrsta lagi áþví reist að áfrýjandi beini spjótum sínum ranglega að ákvörðunumdómsmálaráðherra. Ráðherrann hafi einungis gert tillögur til Alþingis umveitingu dómaraembætta við Landsrétt en þingið fari með endanlegt ákvörðunarvaldum hverjir verði lagðir til við forseta Íslands sem dómarar. Í dómi Hæstaréttar31. júlí 2017 í máli nr. 452/2017, þar sem hluta dómkrafna áfrýjanda á hendurstefnda var vísað frá héraðsdómi, kemur fram að þótt forseti Íslands sésamkvæmt stjórnarskránni að formi til æðsti embættismaður ríkisins séuráðherrar samkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju í reynd æðstu handhafarframkvæmdarvalds. Eigi þeir frumkvæði að því að framkvæma vald forseta, sbr.13. gr. stjórnarskrárinnar, og beri að lögum sérstaka ábyrgð samkvæmt 14. gr.hennar á þeim stjórnarframkvæmdum sem undir ráðuneyti þeirra heyri. Tillagadómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun manns í embætti dómara ersamkvæmt síðastgreindum dómi liður í undirbúningi þeirrar stjórnvaldsákvörðunarsem í skipuninni felst. Geri ráðherra tillögu til Alþingis um að annar verðiskipaður dómari en sá sem dómnefnd hefur metið hæfastan, er sú tillaga einniglögbundinn þáttur í undirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann ídómaraembætti. Það fyrirkomulag um skipun dómara, sem mælt er fyrir um í 3.mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998, sbr. 12. gr. og 2. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða við lög nr. 50/2016, og varðar störf dómnefndar og aðkomu Alþingisað skipun í dómaraembætti, fær ekki breytt framangreindri stjórnskipunarvenju. Samkvæmtþessu var það dómsmálaráðherra en ekki Alþingi sem fór með ákvörðunarvald um þaðhverjir yrðu lagðir til við forseta Íslands sem dómaraefni við Landsrétt. Erhafnað málsástæðu stefnda sem lýtur að hinu öndverða.2Í annan stað er málatilbúnaður stefndaá því reistur að annmarkar hafi verið á umsögn dómnefndar um hæfni umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt og hafi ráðherra af þeirri ástæðu verið heimilt aðvíkja frá dómnefndarálitinu. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að þau viðmiðsem lögð voru til grundvallar af hálfu dómnefndar í áliti hennar 19. maí 2017hafi verið í samræmi við þau sjónarmið um mat á hæfni umsækjenda, sem lýst er ílögum, lögskýringargögnum og 4. gr. reglna nr. 620/2010. Lúta þau meðal annarsað starfsreynslu á sviði lögfræði hvort heldur hún varðar dómstörf, málflutning,önnur lögmannsstörf, fræðistörf eða störf innan stjórnsýslunnar, svo ogæskilegri fjölbreytni í því sambandi. Bar dómnefndinni á grundvelli þeirraviðmiða að leggja mat á eiginleika og færni hvers umsækjanda út frá fyrirliggjandiumsóknargögnum og eftir atvikum upplýsingum sem aflað var við meðferð málsinshjá nefndinni og varpað gátu ljósi á líklega frammistöðu umsækjenda í embættidómara við Landsrétt. Er dómnefndinni eins og í hinum áfrýjaða dómi greinirheimilt að setja viðmið um vægi einstakra matsþátta, svo sem hún hefur gert,enda stuðlar slíkt að samræmi í mati. Í hinum áfrýjaða dómi var komist aðþeirri niðurstöðu að annmarki hafi verið á áliti dómnefndar hvað varðar mat áfræðiskrifum sem umsækjendur lögðu fram þar sem matið hafi takmarkast viðalmenna yfirferð dómnefndarinnar. Vísar héraðsdómur meðal annars til þess að íframburði formanns nefndarinnar fyrir dómi hafi komið fram að ekki hafi veriðraunhæfur möguleiki á að fara djúpt ofan í mat á fræðiskrifum. Eðli máls samkvæmtlýtur athugun dómnefndar að þessu leyti öðrum lögmálum en þeim sem gilda þegarfræðiskrif eru ritrýnd á vettvangi æðri menntastofnana eða til birtingar í fagtímaritumþar sem ritrýni er skilyrði fyrir birtingu. Verða í þessum efnum ekki gerðarmeiri kröfur til dómnefndar en svo að hún leggi mat á virkni umsækjenda viðfræðaskrif, umfang ritverka þeirra og hvort ritin hafi hagnýtt og fræðilegt gildiá sviði lögfræði, nema sérstakt tilefni gefist til mats á öðrum grundvelli. Þáer og til þess að líta að í flestum tilvikum höfðu ritverk þau sem umsækjendur lögðufyrir dómnefndina þegar verið ritrýnd. Verður samkvæmt þessu ekki talið aðannmarki hafi verið á áliti dómnefndar hvað varðar mat á fræðiskrifumumsækjenda. Þá var einnig komist að þeirri niðurstöðuí hinum áfrýjaða dómi að sá annmarki væri á áliti dómnefndar að allirumsækjendur hafi fengið 5 stig í mati nefndarinnar á hæfni til að stjórnaþinghöldum og semja dóma án þess að dómnefndin legði sjálfstætt mat á þessaþætti með tilliti til framlagðra umsóknargagna af hálfu hvers umsækjanda. Umþessa matsaðferð sagði í áliti dómnefndar að hæfni til að semja dóma og stjórnaþinghöldum hefði „fengið 2,5% vægi hvor þáttur. Samtala matsþátta er 105% semmun frá 2010 hafa helgast af fjölda þeirra matsþátta sem reglur nr. 620/2010mæla fyrir um. Þeirri aðferð hefur ekki verið breytt eftir það. Við mat áþáttunum almenn starfshæfni, samning og ritun dóma og stjórn þinghalda hefur nefndin haft til hliðsjónar umsagnirmeðmælenda, umsóknargögn, önnur gögn málsins og það sem fram kom í viðtölum viðumsækjendur. Á grundvelli framangreinds hefur nefndin almennt litið svo á aðumsækjendur hafi fullt vald á þessum þáttum nema tilefni hafi gefist tilfrekari athugunar.“ Eins og að framan greinir gat hvorsíðastgreindra matsþátta numið 2,5 stigum og samanlagt 5. Með hliðsjón af þeimskýringum sem dómnefnd hefur samkvæmt framansögðu gefið á því hvernig staðiðvar að mati í þessum efnum eru ekki efni til að gera athugasemdir við þá aðferðsem dómnefnd viðhafði hvað stjórnun þinghalda varðar. Á hinn bóginn verður ekkiséð að neitt hafi staðið því í vegi að dómnefndin legði út frá umsóknargögnummat á færni hvers og eins umsækjanda til að semja dóma. Gat slíkt mat meðalannars farið fram á grundvelli þeirra dóma sem umsækjendur úr hópi dómara lögðufram, úrskurða sem starfsmenn stjórnsýslunnar áttu aðild að og lögðu fram, og meðhliðsjón af stefnum, greinargerðum og álitsgerðum sem umsækjendur úr hópilögmanna lögðu fram. Er samkvæmt því fallist á með stefnda að annmarki hafiverið á áliti dómnefndar að þessu leyti. Til þess er á hinn bóginn að líta aðþessi matsþáttur hafði óverulegt vægi í heildarstigafjölda dómnefndar, eða 2,5%meðan samtala allra matsþáttanna gat hæst orðið 105%. Af framangreindu leiðirað sá annmarki sem hér um ræðir var óverulegur og gat samkvæmt því einn og sérekki gefið tilefni til þess að vikið yrði frá dómnefndarálitinu.IVÞað er og hefur lengi verið óskráðmeginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eðaembætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og 5. nóvember 1998 sem birturer í dómasafni það ár á blaðsíðu 3599. Í fyrrnefnda dóminum, þar sem deilt varum lögmæti skipunar í embætti héraðsdómara, var tekið fram að samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi sem veitir starf í þjónusturíkisins eða embætti að sjá til þess að atriði sem máli skipta séu nægilega upplýstáður en það tekur ákvörðun um veitinguna. Í þeim síðarnefnda var komist svo aðorði að valdi ráðherra væru þau mörk sniðin sem leiði af lögum og almennumreglum í stjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfniumsækjenda. 2Reglur um dómnefnd til að meta hæfniumsækjenda um dómaraembætti komu fyrst í lög með 2. mgr. 5. gr. laga nr.92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Tóku þær tilhéraðsdómara en bundu ráðherra ekki við veitingu embættis. Samkvæmtlögskýringargögnum hafði lagasetningin að markmiði að styrkja sjálfstæðidómstóla og auka traust almennings á því að dómarar væru óháðir handhöfumframkvæmdarvalds. Efnislega sömu reglur og voru í lögumnr. 92/1989 voru teknar upp í 3. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 umdómstóla. Um störf dómnefndar skyldi ráðherra samkvæmt lögunum setja nánarifyrirmæli og var það gert með reglum nr. 693/1999 um störf dómnefndar samkvæmt3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Á grundvelli þeirra setti dómnefndinverklagsreglur við mat á umsóknum sem ráðherra staðfesti 23. mars 2001. Með 3.og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 var rannsóknarskyldu þeirri sem mælt erfyrir um í 10. gr. stjórnsýslulaga við skipun í embætti héraðsdómara aðverulegu leyti létt af ráðherra og skyldan þess í stað lögð á herðar sjálfstæðrarog óháðrar dómnefndar sem skipuð var með tilliti til þess að tryggt yrði aðsérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um dómaraembætti. Samkvæmt ákvæðum 3. og 4. mgr. 12. gr.laga nr. 15/1998 eins og þau voru fram til ársins 2010 batt álit dómnefndar umhæfni umsækjenda ráðherra ekki. Þótt álitið væri ekki bindandi var eigi aðsíður lagt til grundvallar í dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 412/2010,að teldi ráðherra efni til að víkja frá áliti dómnefndar væri óhjákvæmilegt aðákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn eftir 10. gr. stjórnsýslulaga. Bæriráðherra þá meðal annars að taka tillit til eigin fyrirmæla í reglum nr.693/1999 um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati og jafnframt að tryggja aðsérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störf dómnefndarinnar. Með 2. gr. laga nr. 45/2010 var lögumnr. 15/1998 breytt og reglur um störf dómnefndar til að fjalla um hæfni umsækjendaum embætti hæstaréttar- og héraðsdómara leiddar í lög með ákvæðum 4. gr. a.laganna. Í fyrsta málslið 3. mgr. þeirrar lagagreinar kemur fram að óheimilt séað skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðalumsækjenda. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinar má þó víkja frá þessu efAlþingi samþykkir tillögur ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 4. gr. laganna. Ráðherra hefur á grundvelli 4. gr. a. sett reglur nr. 620/2010um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti og voru þærbirtar í B-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 2010. 3Lög um dómstóla nr. 50/2016 öðlast gildi1. janúar 2018 en bráðabirgðaákvæði I, II, IV, V og VI tóku gildi 14. júní 2016.Samkvæmt 1. til 3. gr. laga nr. 50/2016 verður dómstólaskipan landsins með þeimhætti að Hæstiréttur Íslands er æðsti dómstóll þjóðarinnar, Landsrétturáfrýjunardómstóll og í héraði eru átta dómstólar með afmörkuð umdæmi. Samkvæmt 1.mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016 skyldi skipun dómara viðLandsrétt lokið eigi síðar en 1. júlí 2017 og dómarar skipaðir frá og með 1.janúar 2018. Nefnd samkvæmt 4. gr. a. laga nr. 15/1998 skyldi meta hæfniumsækjenda um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn og láta ráðherra í téumsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. 4. gr. a. og reglur sem um nefndinagilda. Þá segir í 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða að óheimilt sé ráðherra aðskipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðalumsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu megi þó víkja efAlþingi samþykki tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægi að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. laganna. Í 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða segir að þegarráðherra geri tillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinnskuli hann leggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar.Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skuli hann senda þær forseta Íslands semskipi í embættin, sbr. 21. gr. Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra umtiltekna skipun skuli ráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi tilsamþykktar.4Áður er gerð grein fyrir þeirrigrundvallarreglu að stjórnvaldi sem skipar í embætti ber hverju sinni að veljahæfasta umsækjandann. Til þess að tryggja að svo verði er stjórnvaldið sem fyrrsegir bundið af almennum reglum stjórnsýsluréttar um undirbúning stöðuveitingarog mat á hæfni umsækjenda. Áður en lögleiddar voru reglur um dómnefndirtil að meta hæfni umsækjenda um dómaraembætti hvíldi samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga sú skylda á ráðherra dómsmála að sjá til þess að atriði semmáli skiptu við mat á hæfni umsækjenda væru nægjanlega upplýst áður en ákvörðunyrði tekin um veitingu dómaraembættis. Með setningu 2. mgr. 5. gr. laga nr.92/1989, síðar 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og nú síðast bráðabirgðaákvæði IV viðlög nr. 50/2016, sbr. og 12. gr. þeirra laga, var þessari rannsóknarskyldu léttaf ráðherra og hún þess í stað lögð á herðar dómnefndar sem skipuð er meðtilliti til þess að tryggt sé að hún hafi yfir að ráða sérþekkingu við mat áhæfni umsækjenda um dómaraembætti. Kemur rannsókn dómnefndar því að lögum ístað rannsóknar sem ráðherra hefði ella borið að framkvæma samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga.Við skipun dómaranna 15 í Landsrétt íbyrjun júní 2017 lagði dómsmálaráðherra ekki til breytingar varðandi þá ellefuumsækjendur sem raðast höfðu í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9 10, 13 og 15samkvæmt stigatöflu dómnefndar. Hæfni þeirra hafði verið metin af dómnefnd semhafði yfir að ráða sérþekkingu í þeim efnum og framkvæmdi mat sitt í samræmivið fyrirmæli 2. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og reglur sem um dómnefndinagilda. Stóð samkvæmt þessu ekkert því í vegi að tillaga ráðherra um samþykkiAlþingis fyrir heimild til að skipa þessa umsækjendur yrði borin upp í einulagi við atkvæðagreiðslu á Alþingi í samræmi við ákvæði þingskaparlaga ogþingvenjur, að því tilskildu að kostur gæfist á að greiða atkvæði um hvern ogeinn sem ráðherra gerði tillögu um kæmi fram ósk um slíkt. Var málsmeðferðráðherra hvað þessa umsækjendur varðaði því ekki annmörkum háð. 5Geri dómsmálaráðherra tillögu tilAlþingis um að vikið verði frá áliti dómnefndar um veitingu dómaraembættis, svosem ráðherra er að lögum heimilt, er í ljósi þess sem áður er rakið óhjákvæmilegtað slík ákvörðun sé reist á frekari rannsókn ráðherra eftir 10. gr.stjórnsýslulaga. Skal þá tryggt að fyrir hendi sé sérþekking sambærileg þeirrisem dómnefnd býr yfir og að tekið sé tillit til fyrirmæla ráðherra í reglum nr.620/2010 um þau atriði sem ráða skulu hæfnismati. Er til þessa enn brýnniástæða en ella þegar álit dómnefndar bindur hendur ráðherra og óheimilt er aðskipa í embætti umsækjanda sem dómnefnd hefur ekki metið hæfastan nema aðfengnu samþykki Alþingis. Verður að gæta að því að við veitingu dómaraembættatekur ráðherra ekki ákvörðun um starf sem á undir boðvald hans sjálfs, heldurum stöðu sem tilheyrir þeirri grein ríkisvaldsins sem að stjórnlögum fer meðeftirlitshlutverk gagnvart öðrum greinum þess og tryggt er sjálfstæði í 1.málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Að gættu framansögðu bar ráðherra íljósi rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að lágmarki aðgera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegarþeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu. Efniðurstaða þess samanburðar gat gefið tilefni til hefði ráðherra á þeimgrundvelli borið að rökstyðja þá ákvörðun sína að leita eftir samþykki Alþingisfyrir þeirri tillögu að vikið yrði frá áliti dómnefndar. Aðeins þannig hefði Alþingiá réttum grundvelli getað rækt hlutverk sitt í ferlinu og tekið afstöðu tilmats ráðherra andstætt mati dómnefndar. Samkvæmt þessu og til samræmis við þaufyrirmæli 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016, um tillöguráðherra um heimild til að skipa annan nafngreindan umsækjanda og þau fyrirmæli2. mgr. sama ákvæðis að ráðherra skuli leggja tillögu sína um hverja skipunfyrir Alþingi, bar ráðherra að gera sjálfstæða tillögu um sérhvern þeirrafjögurra sem hún lagði til en voru ekki í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafðimetið hæfasta. Á þetta sér og stoð í því orðalagi niðurlagsákvæðis 2. mgr. samaákvæðis að samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skuliráðherra leggja nýja tillögu til Alþingis til samþykktar.Við úrlausn þess hvort staðið hafiverið að málum af hálfu dómsmálaráðherra í samræmi við ofangreint er fyrst tilþess að líta að gögn málsins bera ekki með sér, að fram hafi farið af hálfuráðherra eða aðila á hennar vegum sérstök rannsókn sambærileg rannsókn dómnefndará atriðum, sem vörðuðu veitingu umræddra fjögurra dómaraembætta við Landsrétt íundanfara þess að ráðherra ákvað að víkja frá dómnefndarálitinu. Er reyndartekið fram í málatilbúnaði stefnda að ráðherra hafi haft undir höndum öll sömugögn og dómnefndin og að ekki hafi verið byggt á öðrum eða nýjum gögnum heldurhafi ráðherra ákveðið að ljá dómarareynslu aukið vægi. Í annan stað er þess að geta að meðtillögum dómsmálaráðherra um hverja skyldi skipa dómara við Landsrétt fylgdiskjal, sem hafði að geyma rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun. Þar var þess fyrstgetið hvenær ráðherra hafi borist álit dómnefndar og drög að álitinu, því næsthvaða reglur giltu um störf dómnefndar, vísað var til þess að álit nefndarinnarværi yfirgripsmikið, að ítarleg umfjöllun væri í því um þá þætti sem auðveltværi að meta hlutlægt og að sú veiting embætta sem lægi fyrir dómsmálaráðherraværi án fordæma. Í framhaldinu var vikið að hlutverki Landsréttar semáfrýjunardómstóls, þess getið að dómnefnd legði reynslu af dómarastörfum aðjöfnu við reynslu af lögmanns- og stjórnsýslustörfum og tekið var fram að þrírnánar tilgreindir þættir hafi verið látnir liggja milli hluta með því að geraekki upp á milli umsækjenda hvað þá varðaði. Þá sagði að með því að gera ekkitilraun til að leggja þætti varðandi stjórnun þinghalda og samningu dóma tilgrundvallar heildarmati yrði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafi ekki fengiðþað vægi sem tilefni væri til og gert væri ráð fyrir í reglum nr. 620/2010.Þessu næst var vísað til bréfaskipta ráðherra og formanns dómnefndar, vikið aðþví að mat huglægra þátta væri vandasamt og ætti ekki að vera vélrænt og aðekkert í reglum nr. 620/2010 kallaði á slík vinnubrögð. Í lok fylgiskjalsinssagði að eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins væri það niðurstaða ráðherraað fleiri umsækjendur hafi komið til greina en tilteknir hafi verið í ályktarorðumdómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komiðtil greina sem og aðrir sem bjuggu yfir áralangri dómarareynslu, alls 24umsækjendur.Samkvæmt því sem hér var rakið liggurekki fyrir að frekari rannsókn af hálfu dómsmálaráðherra hafi farið fram áatriðum sem vörðuðu veitingu þeirra fjögurra dómaraembætta sem eftir stóðu. Þáfullnægði rökstuðningur ráðherra í fylgiskjali með bréfi til forseta Alþingis29. maí 2017 og tillaga hennar til Alþingis, um skipun tilgreindra fjögurraumsækjenda í dómaraembætti í stað þeirra sem dómnefnd hafði lagt til, ekki þeimlágmarkskröfum sem að framan er lýst. Án tillits til þess hvort ráðherra gatmeð minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis 30. maí2017 bætt úr þeim annmörkum, sem voru á rannsókn hennar, rökstuðningi ogtillögugerð, hafði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umfram það sem fram hafðikomið í áliti dómnefndar. Þá gátu sjónarmið á grundvelli laga nr. 10/2008 umjafna stöðu karla og kvenna ekki komið til álita við veitingu ráðherra ádómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður verið metnirjafnhæfir til að gegna því. Að gættum þeim kröfum sem gera bar samkvæmtframansögðu var rannsókn ráðherra ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega,svo ráðherra væri fært að taka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefndhafði áður tekið. Var málsmeðferð ráðherra að þessu leyti því andstæð 10. gr.stjórnsýslulaga. Leiðir þá af sjálfu sér að annmarki var á meðferð Alþingis átillögu dómsmálaráðherra þar sem ekki var bætt úr annmörkum á málsmeðferðráðherra þegar málið kom til atkvæðagreiðslu á Alþingi.VAð fenginni þeirri niðurstöðu aðmálsmeðferð dómsmálaráðherra við skipun í embætti dómara við Landsrétt í júní2017 hafi verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga kemur næst til úrlausnar krafaáfrýjanda um að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna ákvarðana ráðherrans.Við fyrirtöku málsins í héraði 8.ágúst 2017 lagði stefndi fram bókun þar sem skorað var á áfrýjanda með vísantil 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að leggja framstaðfest skattframtöl sín til síðustu þriggja ára, það er vegna tekjuáranna2016, 2015 og 2014 og útprentun úr staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra fyrir fyrstusjö mánuði ársins 2017. Þá var með vísan til sama ákvæðis skorað á áfrýjanda aðleggja fram staðfestan og áritaðan ársreikning félagsins JRJ fjárráð ehf. fyrirrekstrarárið 2016. Ef slíkur ársreikningur væri ekki til staðar var skorað ááfrýjanda að upplýsa með gögnum, staðfestum af endurskoðanda, hvernig rekstraruppgjöri félagsins var háttaðfyrir það ár, meðal annars hver rekstrarhagnaður félagsins hafi verið og hvorthann hafi verið greiddur út. Segir í bókuninni að verði áfrýjandi ekki viðumræddri áskorun muni stefndi byggja á því að í umræddum skjölum komi fram aðtekjur áfrýjanda hafi verið að minnsta kosti 3.374.683 krónur á mánuði eins ogfram komi í helgarblaði DV 30. júní 2017, og að fjármagnstekjur hans vegnalögfræðiþjónustu hafi verið um 62.451.000 krónur á árinu 2015 og 17.050.000krónur á árinu 2014 samkvæmt ársreikningi félagsins JRJ fjárráð ehf. vegnaársins 2015. Þá segir í bókuninni að verði áfrýjandi ekki við áskoruninni munistefndi fara fram á það við dóminn að hann skýri það svo að áfrýjandi samþykkiframangreinda frásögn stefnda, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991.Eins og greinir í forsendum hins áfrýjaðadóms hefur áfrýjandi ekki orðið við áskorun stefnda um að leggja framskattfaramtöl sín og þar með upplýsingar um tekjur sínar þannig að unnt sé aðtaka afstöðu til þess hvort líkur séu á að hann hafi beðið fjártjón vegna þeirraákvarðana dómsmálaráðherra sem um ræðir í málinu. Er staðfest sú niðurstaðahins áfrýjaða dóms að upplýsingar sem komu fram á launaseðlum félagsins JRJfjárráð ehf. sem mun vera í eigu áfrýjanda, um greidd laun félagsins til hans frájanúar til júní 2017 geti ekki verið fullnægjandi sönnun að þessu leyti, endahafa launaseðlar ekki að geyma upplýsingar um tekjur áfrýjanda afatvinnurekstri og eftir atvikum öðrum störfum. Ber þegar af þessari ástæðu aðsýkna stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda.VIKrafa áfrýjanda um miskabætur er á þvíreist að dómsmálaráðherra hafi með háttsemi sinni vegið að starfsheiðri hans,orðspori, reynslu og hæfni. Ráðherranum hafi mátt vera ljóst að aðgerðir hennargætu að ófyrirsynju bitnað á orðspori og starfsheiðri áfrýjanda og orðið honumþannig að meini. Þrátt fyrir það hafi ráðherra gengið fram án þess að skeytanokkuð um þessa augljósu hættu. Í þessari háttsemi ráðherra hafi falistmeingerð gegn æru áfrýjanda og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993.Eins og áður er rakið fórdómsmálaráðherra ekki eftir þeim reglum sem fylgja bar þegar hún gerði tillöguum að vikið yrði frá áliti dómnefndar varðandi veitingu áðurnefndra fjögurra dómaraembættavið Landsrétt. Var áfrýjandi sem fyrr segir í hópi þeirra fjögurra umsækjendasem ráðherra gerði ekki tillögu um. Þau atriði sem dómsmálaráðherra færði framtil stuðnings ákvörðun sinni eftir að hún var tekin og send Alþingi gátu einsog áður er rakið ekki bætt úr þeim annmarka sem fyrir hendi var á málsmeðferðhennar. Þótt ekkert sé komið fram í málinu um að ráðherrann hafi hagað gerðumsínum sérstaklega til að beina meingerð að æru eða persónu áfrýjanda höfðuákvarðanir hennar eigi að síður þær afleiðingar að bættur var hlutur einhversúr hópi fjögurra annarra umsækjenda sem dómnefnd hafði raðað lægra enáfrýjanda. Þótt ráðherrann hafi ekki í tengslum við þetta látið orð falla tilað vega að persónu eða æru áfrýjanda verður ekki fram hjá því litið að hennimátti vera ljóst að þessar gerðir gætu að ófyrirsynju bitnað á orðsporiáfrýjanda og orðið honum þannig að meini. Þrátt fyrir þetta gekk ráðherrannfram án þess að skeyta nokkuð um þessa augljósu hættu. Að þessu virtu verður aðlíta svo á að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga tilað dæma áfrýjanda miskabætur úr hendi stefnda, sbr. til hliðsjónar áðurnefndandóm Hæstaréttar í máli nr. 412/2010. Þær miskabætur eru hæfilega ákveðnar 700.000krónur.Eftir framangreindum úrslitum verðurstefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn, afkröfu áfrýjanda, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar, um viðurkenningu áskaðabótaskyldu við hann. Stefndi greiði áfrýjanda 700.000krónur.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. september 2017.I.Málþetta var þingfest 19. júní 2017 og tekið til dóms 18. ágúst 2017. Stefnandigerir þá kröfu viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda,íslenska ríkisins, vegna þess tjóns sem ákvörðun dómsmálaráðherra 29. maí 2017,um að leggja ekki til að stefnandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt,hafði í för með sér fyrir stefnanda. Jafnframt krefst stefnandi þess aðviðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta vegna þess tjóns sem ákvörðundómsmálaráðherra um að leggja til við forseta Íslands að stefnandi yrði ekkimeðal þeirra 15 sem skipaðir verði í starf dómara við Landsrétt hafði í för meðsér fyrir hann. Stefnandigerir einnig þá kröfu stefndi greiði honum kr. 1.000.000 í miskabætur vegnaþeirrar ólögmætu meingerðar gegn æru hans sem fólst í framangreindumákvörðunum. Þá er þess krafist að íslenska ríkið verði dæmt til að greiðastefnanda málskostnað að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendistefnanda. II. MálavextirÞann10. febrúar 2017 birti innanríkisráðuneytið auglýsingu þar sem auglýst vorulaus til umsóknar 15 embætti dómara við Landsrétt. Í auglýsingunni sagði meðalannars:„Landsréttur tekur til starfa 1. janúar 2018 á grundvellilaga um dómstóla nr. 50/2016. Auglýst eru til umsóknar embætti 15 dómara. Viðdómstólinn munu starfa 15 dómarar sem uppfylla skulu hæfisskilyrði samkvæmt 21.gr. laganna. Þeir skulu skipaðir í embætti frá og með 1. janúar 2018. Launþeirra eru ákvörðuð af kjararáði. Dómnefnd um hæfni umsækjenda um embættidómara, sem starfar á grundvelli 4. gr. a laga um dómstóla nr. 15/1998, veitirráðherra umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. 4. gr. a laga um dómstólanr. 15/1998 og reglur nr. 620/2010. Ráðherra skal leggja tillögu sína um hverjaskipun í embætti dómara fyrir Alþingi til samþykktar.Áskilið er að í umsókn komi fram upplýsingar um 1)núverandi starf 2) menntun og framhaldsmenntun, 3) reynslu af dómstörfum, 4)reynslu af lögmannsstörfum, 5) reynslu af stjórnsýslustörfum, 6) reynslu affræðistörfum, s.s. kennslu og öðrum akademískum störfum og upplýsingar umútgefnar ritrýndar greinar og bækur, fræðilega fyrirlestra o.s.frv., 7) reynsluaf stjórnun, 8) reynslu af öðrum aukastörfum sem nýtast dómaraefni, s.s. vinnuí tengslum við undirbúning lagasetningar o.fl., 9) upplýsingar um almenna ogsérstaka starfshæfni, 10) upplýsingar um andlegt atgervi og sjálfstæði ívinnubrögðum, 11) upplýsingar um tvo fyrrverandi eða núverandi samstarfsmenneða yfirmenn sem geta veitt dómnefnd bæði munnlega og skriflega upplýsingar umstörf og samstarfshæfni umsækjanda og 12) aðrar upplýsingar sem varpað getaljósi á faglega eiginleika og færni umsækjanda sem máli skipta fyrir störflandsréttardómara.“Allssóttu 33 umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt og var stefnandi í þeimhópi. Umsóknirum embætti dómara við Landsrétt munu síðan hafa verið afhentar dómnefnd þeirrisem getið var í auglýsingu um embættin, ásamt fylgigögnum. Í framburðiGunnlaugs Claessen, formanns dómnefndarinnar, fyrir dómi kom fram að hann hefðiþann 2. mars 2017 átt fund með dómsmálaráðherra. Að sögn vitnisins mun ráðherrahafa reifað á fundinum hugmyndir um að dómnefndin skilaði ráðherra mati um t.d.20 umsækjendur sem til greina kæmi að ráðherra skipaði sem dómara viðLandsrétt. Íframburði formanns dómnefndarinnar kom einnig fram að hann hefði átt annan fundmeð dómsmálaráðherra þann 11. maí 2017 þar sem ráðherra hefðu verið afhent sömudrög að umsögn nefndarinnar og umsækjendur hefðu fengið. Samkvæmt framburðiformanns nefndarinnar var ráðherra sýnt Excel-skjal á fundinum sem dómnefndinhafði stuðst við í störfum sínum við mat á umsækjendum.Þann19. maí 2017 skilaði dómnefnd um hæfni umsækjenda um embætti dómara umsögnsinni að undangengnu andmælaferli. Niðurstaða dómnefndarinnar var að stefnandiværi meðal þeirra 15 umsækjenda sem nefndin taldi hæfasta. Í áliti dómnefndarsagði meðal annars svo: ,,Meginmarkmiðið með störfum dómnefndar er að finnahverjir umsækjenda séu hæfastir til að gegna embætti landsréttardómara. Hér aðframan hefur verið fjallað sérstaklega um þau sjónarmið sem dómnefnd ber aðlíta til við störf sín skv. 4. gr. reglna nr. 620/2010. Þessi sjónarmið hljótaeðli máls samkvæmt að hafa ólíkt vægi innbyrðis, en ekkert eitt þeirra geturráðið niðurstöðu. Niðurstaða dómnefndar er byggð á heildstæðu mati á verðleikumumsækjenda og skiptir þar mestu máli að umsækjendur hafi til að bera almenna ogvíðtæka lögfræðilega menntun, þekkingu og færni. Við mat á því að hve mikluleyti starfsreynsla umsækjenda nýtist í störfum landsréttardómara skiptir mestumáli að þeir búi yfir staðgóðri reynslu af dómstörfum, lögmannsstörfum og þeimstjórnsýslustörfum sem lúta að úrlausn ágreiningsmála. Einnig skiptir málihvort þau verkefni sem umsækjendur hafa fengist við séu fjölbreytileg, svo semhvort þeir hafi reynslu af því að beita réttarreglum á ólíkum sviðum lögfræði.Þá vegur reynslan af fyrstu starfsárunum í hverju starfi að öðru jöfnu tiltölulegaþyngst í þessu sambandi, þannig að síður er ástæða til að gera upp á milliumsækjenda með langa starfsreynslu að baki þótt einn þeirra hafi gegnt starfinokkru lengur en annar.Frá gildistöku laga nr. 45/2010 og setningu reglna nr.620/2010 hafa þeir þættir sem reglurnar mæla fyrir um að skuli metnir veriðþeir sömu og enn er lagt til grundvallar við mat á umsækjendum. Reglurnar mælafyrir um að dómnefndin skuli miða við að æskilegt sé að umsækjendur hafifjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar. Í samræmi við fyrri framkvæmdhefur dómnefndin gefið dómstörfum, lögmannsstörfum og stjórnsýslu jafnt vægieða 20% hverjum þætti. Fræðistörf hafa fengið 10% en aðrir þættir, það er námog framhaldsmenntun, kennsla, stjórnun, reynsla af öðrum störfum sem nýtastdómaraefni, almenn starfshæfni og þekking og reynsla af réttarfari hafa vegið5% hver þáttur. Hvað varðar vægi réttarfars þá er það hið sama og áður, nema aðnánari greining hefur verið gerð á þekkingu hvers umsækjanda á þessu sviði enlengst af tíðkaðist. Þá hefur hæfni til að semja dóma og stjórna þinghöldumfengið 2,5% vægi hvor þáttur. Samtala matsþátta er 105% sem mun frá 2010 hafahelgast af fjölda þeirra matsþátta sem reglur nr. 620/2010 mæla fyrir um.Þeirri aðferð hefur ekki verið breytt eftir það. Við mat á þáttunum almennstarfshæfni, samning og ritun dóma og stjórn þinghalda hefur nefndin haft tilhliðsjónar umsagnir meðmælenda, umsóknargögn, önnur gögn málsins og það semfram kom í viðtölum við umsækjendur. Á grundvelli framangreinds hefur nefndinalmennt litið svo á að umsækjendur hafi fullt vald á þessum þáttum nema tilefnihafi gefist til frekari athugunar. Dómnefnd hefur í mati sínu á hæfni umsækjenda að því ervarðar röðun innan einstakra þátta beitt eins mikilli nákvæmni og kostur er, enmatsgrundvöllurinn er bæði fjölþættur og margbrotinn. Á hinn bóginn speglarendanlegur útreikningur í samanlögðum þáttum matsniðurstöður af mikillinákvæmni. “Samkvæmtframburði formanns dómnefndarinnar áttu hann og dómsmálaráðherra annan fundþennan dag þegar ráðherra var afhent umsögnin. Á fundinum var ráðherrajafnframt afhent minnisblað dómnefndarinnar um hvernig nefndin hefði unnið úrandmælum einstakra umsækjenda við þau drög að umsögn sem þeim hafði verið birt.Þann27. maí 2017 ritaði dómsmálaráðherra formanni dómnefndarinnar bréf. Í bréfinusagði meðal annars: „Dómsmálaráðherra hefur nú til umfjöllunar umsögndómnefndar skv. 4. gr. a laga nr. 15/1998, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV ílögum nr. 50/2016, um dómstóla, og lög nr. 10/2017, um umsækjendur um embætti15 dómara við Landsrétt, sem barst 19. maí sl. Hefur ráðherra kynnt sér umsögnina, önnur fyrirliggjandigögn sem nefndin hefur haft til umfjöllunar, lögskýringargögn og þær reglur semgilda um málsmeðferð þá sem hér er til umfjöllunar. Eftir þá ítarlegu yfirferð telur ráðherra nauðsynlegt aðafla upplýsinga frá dómnefndinni um það hvort nefndin hafi rætt sérstaklegaforsendur þess vægis á einstökum matsþáttum sem tilgreint er í umsögndómnefndar. Ef svo er, hvort fyrir liggi gögn um það. Jafnframt óskar ráðherraeftir upplýsingum um það hvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þániðurstöðu nefndarinnar að í ályktunarorðum sé einungis vísað til fimmtánhæfustu umsækjenda en ekki fleiri umsækjenda, meðal annars með hliðsjón aflögum nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og umfjöllunarnefndarinnar þar um. Ef svo er, hvort fyrir liggi gögn um það.“ Ísvari formanns nefndarinnar til ráðherra frá 28. maí 2017 er tekið fram aðnefndin hafi rætt vægi matsþáttanna og einnig því lýst að fimmtán stöður hafiverið auglýstar og að nefndin hafi metið „jafnmarga umsækjendur hæfari en aðratil að fylla þær stöður“. Segir svo í bréfinu:„Spurningar í bréfi ráðherra eru af tvennum toga. Ífyrsta lagi „telur ráðherra nauðsynlegt að afla upplýsinga um það frádómnefndinni um það hvort nefndin hafi rætt sérstaklega forsendur þess vægis áeinstökum matsþáttum sem tilgreint er í umsögn dómnefndar. Ef svo er, hvortfyrir liggi gögn um það.“ Í annan stað „óskar ráðherra eftir upplýsingum um þaðhvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þá niðurstöðu nefndarinnar aðí ályktunarorðum sé einungis vísað til fimmtán hæfustu umsækjenda en ekkifleiri umsækjenda, meðal annars með hliðsjón af lögum nr. 10/2008, um jafna stöðuog jafnan rétt kvenna og karla og umfjöllunar nefndarinnar þar um. Ef svo er,hvort fyrir liggi gögn um það. Um 1. Nefndin ræddi á fleiri en einum fundivægi einstakra matsþátta sem heildarmat var síðan reist á, sbr. bls. 115 o.áfr.í umsögn dómnefndar. Skiptin í einstaka matsþætti varð til þegar í kjölfarsetningar laga nr. 45/2010 um br. á lögum um dómstóla nr. 15/1998 þar semnúverandi matsnefnd var komið á fót og reglur settar um störf hennar. Tekiðskal fram að vægi einstakra matsþátta hefur verið hið sama þau tæpu fjögur ársem liðin eru frá því að undirritaður tók við formennsku í nefndinni í ágúst2013. Ég er af augljósum ástæðum ekki til frásagnar um hvort vægið hefur frábyrjun verið nákvæmlega hið sama og beitt hefur verið frá 2013 í einstökumþáttum. Í umræðum um þetta í nefndinni kom þá fram að einn nefndarmaður (GuðrúnBjörk Bjarnadóttir hrl.“ sat í henni sem varamaður á árinu 2012 þar sem vægieinstakra þátta var hið sama og beitt hefur verið frá 2013. Þá tók undirritaðurvið svokölluðum „skorblöðum“ frá fyrri nefnd, sem notuð voru við samlagningu ogútreikninga á niðurstöðum um einstaka umsækjendur, en á þessum eyðublöðum voruprentaðar nákvæmlega þær vægistölur í prósentum sem síðan hefur verið beitt.Nefnd „skorblöð“ hafa nú verið leyst af hólmi með þar til gerðu excel skjalimeð sama vægi í einstökum þáttum og áður en það helgast af miklum fjöldaumsækjenda nú. Niðurstaða umræðna í nefndinni um „forsendur þess vægis íeinstökum matsþáttum“ var sú að ekki væri rétt að bregða út frá því sem veriðhefur, enda væri nokkurs virði festa ríkti um það. Því bæri að forðast aðbreyta væginu þegar fyrir lægi hvernig umsækjendahópur væri samsettur og þá tilhags fyrir tiltekna umsækjendur en til óhags fyrir aðra. Að gefnu tilefni ereinnig rétt að taka fram að þar til nú hefur varla gætt merkjanlegrar óánægjutalsmanna dómara með vægi einstakra þátta þannig að nefndin yrði þess vör.Lögmenn hafa á hinn bóginn iðulega lýst óánægju með þetta sama og þá talið aðvægi einstakra þátta stæði því í vegi að lögmenn veldust í stöður dómara þráttfyrir að eiga að baki langan og farsælan starfsferil. Hvað varðar spurningu ráðherra um gögn varðandi umræður ídómnefnd um vægi einstakra þátta þá hefur undirritaður ekki séð sérstakarbókanir um það. Tekið skal fram að þá vantar fundargerðir síðustu funda fyrirstarfslok nefndarinnar þar sem málefnið var eðli máls samkvæmt einkum rætt.Samkvæmt upplýsingum þáverandi starfsmanna nefndarinnar hefur ekki gefist tímitil að færa þær fundargerðir vegna anna við önnur störf. Um 2. Nefndin tók einnig til sérstakrar umræðu þániðurstöðu hennar að í ályktarorðum sé einungis vísað til 15 hæfustuumsækjendanna en ekki fleiri úr þeirra hópi. Tilefni til slíkrar umræðu gafstþegar á grundvelli samræðna ráðherra við undirritaðan 2. mars og 11. maí þarsem ráðherra lýsti þeirri skoðun að tilgreining fleiri en 15 umsækjenda, t.d.20 gæti verið heppileg, án þess að það væri sett í samhengi við lög nr. 10/2008fyrr en nú. Í umræðum tók nefndin þá afstöðu að ekki væri rétt að fara þá leiðsem ráðherra benti á. Skiptir þá ekki máli þótt reglur nr. 620/2010 gefi færi áþví að jafnsetja tvo eða jafnvel fleiri umsækjendur þannig að ráðherra verði aðhöggva á hnútinn. Dæmi eru um það frá síðustu árum að tveir eða jafnvel þrírumsækjendur hafi verið taldir hæfastir og jafnsettir við þær aðstæður að einstaða hefur verið auglýst laus til umsóknar og dómnefnd talið sér ókleift aðgera upp á milli hinna hæfustu. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar er slíkuekki til að dreifa. Fimmtán stöður voru auglýstar lausar til umsóknar ogdómnefnd mat jafnmarga umsækjendur hæfari en aðra til að fylla þær stöður. Húntaldi m.ö.o. að munur væri á umsækjenda í fimmtána sæti og öðrum sem komu þar áeftir. Áðurnefnt excel skjal sýnir glöggt hæfnisröð, ekki aðeins frá 1.-15.sæti heldur röðina á enda. Hæfnisröð er viðfangsefnið í störfum nefndarinnar.Hugmynd ráðherra fól aftur á móti í sér að hann gæti valið úr hópi t.d. 20umsækjenda um 15 embætti. Umsækjandi í 20. sæti hæfnismats gæti samkvæmt þvírutt umsækjanda í 5., 10., eða hvaða sæti sem er. Hugmyndin fær illa samrýmstmarkmiðum laga nr. 45/2010 um br. á lögum um dómstóla eins og þeim er lýst íathugasemdum sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga. Þar er m.a. fjallað umleiðir til að tryggja sjálfstæði dómenda, þar sem Evrópuríki hafa farið ýmsarleiðir til að á því sameiginlega markmiði, en tillaga um skipan núverandidómnefndar tók mið að af þeirri viðleitni. Að þessu er lítillega vikið íhæfnismati dómnefndar bls. 7.Hvað varðar að öðru leyti vísun í bréfi ráðherra til laganr. 10/2008 skal áréttað að dómnefndin starfar á grundvelli reglna nr. 620/2010um hæfni umsækjanda um dómaraembætti. Nefndin metur ekki hæfni með tilliti tilþess hvort umsækjandi er karl eða kona. Í 2. kafla hæfnismats er fjallað um sjónarmiðsem nefndin byggir mat sitt á. Þar er m.a. vísað til l. nr. 10/2008 og fleirilaga sem skipta máli við störf nefndarinnar. Í fyrstnefndu lögunum segir m.a.að starf sem laust er til umsóknar, standi opið jafnt konum sem körlum, ogjafnframt að hvers kyns mismunun á grundvelli kyns, hvort heldur bein eða óbeinsé óheimil. Á slík sjónarmið kann almennt að reyna við ákvörðun ráðherra viðveitingu dómaraembættis hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafnhæfatil að gegna því. Sú staða er hér ekki fyrir hendi. Um þetta vísast að öðruleyti til bls. 6-7 í umsögn dómnefndar 19. maí 2017. “Þann29. maí 2017 afhenti dómsmálaráðherra forseta Alþingis lista yfir tillögursínar að skipan dómara við Landsrétt. Í þeim tillögum var lagt til að Alþingi veittidómsmálaráðherra heimild til að skipa í embætti dómara með þeim hætti að fjórirþeirra umsækjenda sem dómnefndin hafði talið hæfasta voru ekki á meðal þeirrasem embættin skyldu hljóta. Þetta voru auk stefnanda þeir Ástráður Haraldsson,Eiríkur Jónsson og Jón Höskuldsson. Í þeirra stað var lagt til að Alþingiveitti ráðherra heimild til að skipa í embætti fjóra aðra umsækjendur sem ekkivoru meðal þeirra 15 sem nefndin hafði metið hæfasta til að gegna starfanum. Umrökstuðning með tillögu dómsmálaráðherra var vísað til meðfylgjandi fylgiskjalsráðherra með bréfi til forseta Alþingis sem lagt var fyrir Alþingi samhliðatillögu um skipun í embætti. Í því bréfi sagði meðal annars svo: ,,Dómsmálaráðherra barst hinn 19. maí 2017 umsögndómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti, sbr. 4. gr. a.laga nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr.50/2016 um dómstóla og lög nr. 10/2017. Drög að umsögninni höfðu áður veriðkynnt ráðherra um leið og þau voru send öllum umsækjendum til andmæla. Íályktarorðum umsagnarinnar kemur fram það mat nefndarinnar að hæfastirumsækjenda séu þar tilgreindir fimmtán umsækjendur. Um störf dómnefndarinnar gilda reglur nr. 620/2010 og erí þeim m.a. getið sjónarmiða sem nefndinni er skylt að byggja mat sitt á, sbr.4. gr. Er þar vísað til þátta sem eru að mestu hlutlægir eins og náms,starfsferils, aukastarfa og félagsstarfa en einnig til þátta sem ekki verðurlagt mat á með eins hlutlægum hætti. Þar undir falla sjónarmið um almenna starfshæfni,sérstaka starfshæfni og andlegt atgervi umsækjenda. Umsögn dómnefndar er yfirgripsmikil og vísarsannarlega til nefndra þátta. Hefur nefndin tilgreint samtals tólf þætti semlagðir hafi verið til grundvallar ályktarorðum hennar. Fram kemur í umsögnnefndarinnar hvað hver þáttur hafi vegið mikið í heildarmati. Ítarleg umfjölluner um þá þætti sem auðvelt er að leggja hlutlægt mat á, eins og námsferil ogaukastörf, en minni umfjöllun um þætti sem síður falla undir hlutlægaaðferðafræði. Sú veiting embætta sem liggur fyrir dómsmálaráðherraer án fordæma. Er augljóslega einstakt að skipa þurfi fimmtán dómara í senn viðstofnun nýs dómstóls. Umsækjendur hafa fjölbreyttan bakgrunn. Að matidómsmálaráðherra er það jákvætt og gefur tilefni til þess að huga sérstaklegaað yfirbragði hins nýja dómstóls með tilliti til þeirrar þekkingar og reynslusem þar verður. Á það ber þó að líta að hinn nýi dómstóll eráfrýjunardómstóll sem hefur það hlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafaverið upp í héraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður mun að öllum líkindumljúka fyrir Landsrétti án þess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.Megintilefni nýrra laga um dómstóla og tilkomu Landsréttar er að bæta úr þeimágöllum sem hafa lotið að mati á sönnunargildi munnlegs framburðar í sakamálum.Fyrir Hæstarétti hefur endurskoðun á mati undirréttar á munnlegum framburðiekki farið fram. Í umsögn dómnefndar er reynsla af dómarastörfum lögðað jöfnu við reynslu af lögmannsstörfum og reynslu af störfum í stjórnsýslunni.Ef lögð er saman reynsla af fræðistörfum og kennslu ásamt menntun þá vegur þaðjafn þungt og þrír fyrrgreindu þættirnir. Þrír matsþættir, sem sérstaklega ervikið að í reglum nr. 620/2010, eru hins vegar látnir liggja milli hluta meðþví að gera ekki upp á milli umsækjenda hvað þá þætti varðar. Um er að ræðamatsþætti er lúta að stjórn þinghalda, samningu og ritun dóma og almennastarfshæfni. Með því að gera ekki tilraun til þess að leggja tvo fyrrnefnduþættina til grundvallar heildarmati verður ekki annað ráðið en að reynsladómara fái ekki það vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr.620/2010. Þá verður ekki fram hjá því litið, og sem m.a. kom fram í andmælumtveggja umsækjanda, að möguleikum dómara til að afla sér reynslu með aukastörfumeru verulegar skorður reistar með lögum. Með bréfi til formanns dómnefndar, dags. 27. maísl., óskaði ráðherra eftir upplýsingum um það hvort nefndin hafi rættsérstaklega forsendur fyrir vægi einstakra matsþátta. Einnig var óskað eftirupplýsingum um það hvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þániðurstöðu nefndarinnar að tilgreina einungis fimmtán umsækjendur hæfasta enekki fleiri. Ráðherra barst svar frá formanni nefndarinnar, dags. 28. maí sl. Íþví kemur fram að nefndin hafi rætt sérstaklega vægi einstakra matsþátta.Niðurstaða þeirrar umræðu hafi orðið sú að ekki væri rétt að bregða út frá þvísem verið hefði, enda væri nokkurs virði að festa ríkti um þetta atriði. Hvaðvarðaði þann möguleika nefndarinnar að álykta um hæfni fleiri umsækjenda enfimmtán segir í svari formanns nefndarinnar að þótt áður hafi verið dæmi um aðtveir eða jafnvel þrír umsækjendur um eina stöðu dómara hafi verið metnirjafnhæfir þá hafi því ekki verið til að dreifa í þessu tilviki. Þannig hefðiverið munur á hæfni þess umsækjanda sem skipaði 15. sæti og þess sem næsturhonum kom. Mat á hæfni umsækjenda um starf er alltaf vandasamt.Fyrir utan hlutlæga þætti sem meta þarf er útilokað annað en að huglægir þættirkomi einnig til skoðunar. Í tilviki þegar skipa á dómara kunna ólík sjónarmiðað eiga við um skipun dómara við Hæstarétt, Landsrétt eða héraðsdóm. Þausjónarmið kunna líka að vera breytileg frá einum tíma til annars. Einaófrávíkjanlega krafan sem hlýtur að vera gerð er að til embættisins veljisthæfir einstaklingar og að þeir búi yfir kostum sem renni raunverulegum stoðumundir hið mikilvæga starf sem fram innan réttarins í samstarfi við aðra sem þarstarfa. Mat á þessu verður aldrei vélrænt og aldrei þannig að hægt sé að skiljaá milli feigs og ófeigs með einkunn upp á til að mynda 0,025 á kvarðanum 1-10.Það er ljóst af gögnum málsins, og að því gefnu að fyrirliggjandi matsþættirverði taldir eðlilegir og einkunnir umsækjenda eðlilegar, að vægi hversmatsþáttar hefur úrslitaáhrif á það hvernig umsækjendur raðast. Ekkert í reglumnr. 620/2010 um störf nefndarinnar kallar á slík vinnubrögð. Eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins, þ.m.t.umsóknir, umsögn dómnefndar, andmæli umsækjenda og vinnugögn nefndarinnar, semráðherra kallaði sérstaklega eftir, er það niðurstaða ráðherra að fleiriumsækjendur hafi komið til greina heldur en tilteknir hafi verið í ályktarorðumdómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komiðtil greina sem og aðrir sem búa yfir áralangri dómarareynslu, alls 24umsækjendur.“Tillagadómsmálaráðherra um skipun dómara Landsréttar fór í kjölfarið til meðferðarstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis samkvæmt ákvörðun forsetaþingsins. Af gögnum málsins verður ráðið að við meðferð nefndarinnar hafi komiðfram sjónarmið um að óeðlilegt væri að ekki væru færð rök með hverjum og einumumsækjanda í bréfi ráðherra sem fylgdi tillögum ráðherra til forseta Alþingis.Ráðherra sendi nefndinni nýtt bréf, dags. 30. maí 2017, þar sem frekarirökstuðningur um hvern og einn var settur fram. Í bréfinu sagði meðal annars: „Hinn nýi dómstóll, Landsréttur, verður áfrýjunardómstóllsem mun hafa það hlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafa verið upp íhéraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður til réttarins mun að öllum líkindumljúka fyrir Landsrétti án þess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Fyrir liggur að skipa þarf 15 nýja dómara í einuvetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi svo ogeðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum. Er það mat ráðherra að nauðsynlegtsé að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert var í matidómnefndar þannig að tryggt sé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafihaldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá þvísem var í heildarmati dómnefndar. Það að veita dómarareynslu aukið vægi gerði það að verkumað neðangreindir umsækjendur, sem ráðherra gerir tillögu til Alþingis um aðskipaðir verði í embætti landsréttardómara voru að mati ráðherra einnighæfastir til viðbótar við þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta. Ákvörðun aðskipa dómara við Landsrétt er stjórnvaldsákvörðun og í stjórnsýslulögum ereftirfarandi rökstuðningur lögfestur sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Samkvæmt ákvæðinu þarf aðeins að rökstyðja ákvarðanir þegar þess er óskað innan14 daga frá því aðila var tilkynnt ákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekkifyrir þar sem afla þarf samþykkis Alþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þauákvæði dómstólalaga sem áður hafa verið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt aðveita samhliða rökstuðning nema það sé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða ílögum má finna ákvæði sem leggja þá skyldu á stjórnvöld að láta rökstuðningfylgja ákvörðununum sínum. Ekki er að finna nein slík ákvæði í lögum umdómstóla og þá er ekki kveðið á um að ráðherra þurfi að veita samhliðarökstuðning þegar ákveðið hefur verið að nýta þá heimild að leggja til nöfnannarra umsækjenda, en sem dómnefnd hefur metið hæfasta. Rökstuðningur lýtur að því hvers vegna sá eða þeir semskipaðir voru urðu fyrir valinu, en ekki ástæða þess að tiltekinn umsækjandihafi ekki verið skipaður. Þetta hefur verið staðfest m.a. í álitum umboðsmannsAlþingis. Áður hefur verið rakið að ráðherra vill í ljósi eðliþeirra skipana sem hér um ræðir, þ.e. að skipa 15 dómara við nýtt millidómstigað aukið vægi verði lagt á dómarareynslu eðli máls samkvæmt, þ.e. farsælareynslu af störfum við dómstóla. Slík sjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt.Þá liggur fyrir að lög nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna ogkarla gilda um tillögu ráðherra. Þrátt fyrir framangreint telur ráðherra rétt að geraAlþingi grein fyrir því efnislega mati sem liggur að baki tillögu ráðherravarðandi neðangreinda umsækjendur. ArnfríðurEinarsdóttir starfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík áárabilinu 1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Á árunum1993-1998 var hún dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir þaðaðstoðarmaður dómara við dómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans1. mars 1999 - 1. febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnumsett héraðsdómari eða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1.febrúar 2006 en var í námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmt því hefur húnverið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í umþað bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hefur hún verið forseti Félagsdóms, enhún telur láta nærri að þar hafi verið dæmd 13 mál á ári að meðaltali átímabilinu. Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Ástarfsferli hennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkumhéraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum aföllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hefurhún samið fjölmarga rannsóknarúrskurði. Þá má einnig nefna að Arnfríður hefur mikla reynslu afstjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðarnefndum. Hún hefur jafnframttöluverða stjórnunarreynslu en hún var skrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkurí nærfellt fjögur ár og hefur verið forseti Félagsdóms frá árinu 2010. Arnfríður á þannig 32 ára farsælan feril við dómstólalandsins og farið með dómsvald lungann af þeim tíma. ÁsmundurHelgason var í um tvö og hálft ár aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt íslands. Hannvar skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefur gegntembættinu í sjö ár. Á þeim tíma hefur hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, veriðmeðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál tilmeðferðar þar sem gerð er krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfulögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hefur verið fastur dómari í Félagsdómi fráársbyrjun 2014. Hann var ad hoc dómari í Hæstarétti íslands í einu máli. Ásmundur býr jafnframt yfir mikli reynslu afstjórnsýslustörfum. Hann starfaði til að mynda í um sjö ár hjá umboðsmanniAlþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nær allantímann sem aðallögfræðingur og þekkir því vel til stjórnsýslu. Þá liggja eftirhann töluverð fræðiskrif en hann hefur ritað bókarkafla, kennsluefni,fræðigreinar og fleira. JónFinnbjörnsson starfaði sem fulltrúi við Borgarfógetaembættið íReykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990, aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúi viðHéraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá var hann fjórum sinnum setturhéraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaður dómari viðHéraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón fluttist til Héraðsdóms Reykjavíkur1. mars 2001 og hefur starfað þar síðan. Hann hefur verið dómari í samtals 22ár að teknu tilliti til námsleyfis. Hann hefur á ferli sínum dæmt í bæðieinkamálum og sakamálum. Jón hefur starfað á vettvangi dómstólanna frá lokumkandídatsprófs. Hann á að baki farsælan 28 ára feril við dómstólana og nánastallan þann tíma við dómsstörf. Jón á jafnframt að baki langan kennsluferil enhann var stundakennari við lagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefurannast kennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hefur einnig samið námsefni ísjórétti og fræðigreinar á sviði lögfræði. RagnheiðurBragadóttir hóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík aðloknu embættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur.Ragnheiður starfaði sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá 15. ágúst 1997 til15. janúar 1999, en þá var hún sett til þess að gegna starfi héraðsdómara til30. júní 2001. Á þeim tíma starfaði hún sem dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur HéraðsdómVesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún var skipuð dómari við HéraðsdómAusturlands frá 15. september 2005 og gegndi því starfi til 1. september 2008,er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness, og hefur frá þeim tímastarfað sem héraðsdómari við þann dómstól. Ragnheiður starfaði sem sjálfstætt starfandi lögmaður umtíma áður en hún varð dómari. Á sama tíma rak hún sína eigin lögmannstofu,ýmist ein eða með öðrum. Hún hefur jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum oghefur til að mynda tekið sæti í óbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti viðfjármálafyrirtæki og samkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennsluvið Háskóla íslands. Þá var hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum2005-2008. Starfsreynsla hennar er því afar fjölbreytt. Ragnheiður á þannig að baki rúmlega 22 ára feril viðdómstólana, sem dómari, dómstjóri dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störfhennar hafa tekið til allra réttarsviða. Eins og rakið hefur verið að framan þáer það hin mikla reynsla þessara umsækjanda af störfum dómara sem lá tilgrundvallar tillögu ráðherra, ásamt því sem líta bar til laga um jafna stöðu ogjafnan rétt kvenna og karla. Ráðherra er í mati sínu bundinn af því að velja þá semhæfastir eru til að gegna embætti landsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eruað mati ráðherra ofangreindir fjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegnaembætti dómara við Landsrétt. Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð ágögnum málsins, þ.m.t. umsókna, umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda,vinnugagna nefndarinnar og með þau málefnalegu sjónarmið að leiðarljósi semáður hafa verið rakin. Ráðherra hefur ekki gert athugasemd við undirbúningmálsins af hálfu dómnefndar. Ráðherra telur dómnefnd hafa upplýst máliðnægilega og fullnægjandi rannsókn farið fram á þeim matsþáttum sem eru tilgrundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt að vægi dómsstarfa sé þyngra endómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegar lagt mat á þennan matsþátt ogallar upplýsingar um dómarareynslu umsækjenda liggja fyrir í gögnum málsins.Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið til grundvallar tillögu ráðherra.“Meirihlutistjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerði síðan tillögu að þingsályktun 31. maí2017 um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeir einstaklingarsem ráðherra lagði til með bréfi sínu til forseta Alþingis 29. maí 2017 yrðuskipaðir dómarar við Landsrétt, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum umdómstóla, nr. 50/2016. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar sem fylgditillögunni sagði meðal annars: „Nefndin fjallaðisérstaklega um tillögur ráðherra en fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið aðef ráðherra færi ekki eftir mati dómnefndar um mat á hæfni umsækjenda væriráðherra skylt að rökstyðja mat sitt í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga.Almennar reglur um hvað leggja eigi til grundvallar við skipun í opinber störfhafa ekki verið lögfestar. Litið hefur verið svo á að það sé komið undir matiþess sem veitir starfið hvaða sjónarmið skuli leggja sérstaka áherslu á. Súóskráða meginregla stjórnsýsluréttar gildir þó um slíka ákvörðun að hún verðiað vera byggð á málefnalegum sjónarmiðum og að velja beri þann umsækjanda semtalinn er hæfastur, þannig að frjálsu mati stjórnvaldsins eru settarskorður.Fyrir nefndinni kom framað dómnefnd um hæfni telur að 33 einstaklingar uppfylli skilyrði laganna ogteljist hæfir til að gegna dómaraembætti að mati dómnefndarinnar. Fram kom aðvið val á milli margra hæfra einstaklinga, líkt og á við um þann umsækjendahópsem til greina kemur við val á dómurum í Landsrétt, þá skipti miklu matveitingarvaldshafans á því hvaða þarfir Landsrétturinn hafi um starfskrafta.Þegar það mat hefur farið fram, sem ekki byggist í sjálfu sér á umsækjendunumheldur á því starfi sem um ræðir, þá sé næsta verk, sem ekki hefur síðurþýðingu, að kanna hvernig einstakir umsækjendur falli að þeim þörfum. Þeir semgera það best eru hæfastir. Viðurkennt er að þetta ferli er ekki alltaf svonaeinfalt. Erfitt kann að vera, þrátt fyrir framangreint, að gera upp á millieinstakra umsækjenda og þá þurfi að velja á milli þeirra með hliðsjón af þvíhvernig þeir eru að öðru leyti bestir til að gegna því starfi sem tilúthlutunar er.Fyrir nefndinni kom framað ráðherra teldi að nefndin hefði sinnt störfum sínum og rannsóknarskyldu meðfullnægjandi hætti og engir formgallar hefðu verið á meðferð dómnefndar ámálinu. Eftir að dómnefnd skilaði umsögn sinni til ráðherra hafi ráðherra semveitingarvaldshafi þurft að meta tillögurnar sjálfstætt. Fram kom að ráðherrahefði hins vegar verið að hluta til ósammála vægi dómnefndarinnar á einstakamatsþáttum, m.a. varðandi þætti er lúta að dómarareynslu, þ.e. stjórnþinghalds, samningu og ritun dóma og almenna starfshæfni. Bendir ráðherra á aðmeð því að gera ekki tilraun til þess að leggja tvo fyrrnefndu þættina tilgrundvallar heildarmati verði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafi ekkifengið það vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr. 620/2010um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti.“Minnihlutinefndarinnar skilaði einnig sjálfstæðu áliti sama dag þar sem lagt var til aðtillögu ráðherra yrði vísað frá. Í álitinu kom fram að minni hlutinn deildiekki um að ráðherra hefði heimild til að víkja frá mati dómnefndar svo fremisem meiri hluti Alþingis samþykkti þá tilhögun. MeðferðAlþingis á málinu lauk þann 1. júní 2017 með því að felld var með 30 atkvæðumgegn 31 tillaga minnihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins um aðtillögu ráðherra yrði vísað frá. Að því búnu fór fram atkvæðagreiðsla umtillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að Alþingi samþykkti tillögurdómsmálaráðherra. Mun forseti Alþingis hafa tilkynnt við atkvæðagreiðsluna aðtillagan yrði borin upp í heild í 15 töluliðum ef enginn hreyfði andmælum viðþví. Engin slík andmæli bárust. Var tillagan í kjölfarið borin undir atkvæði ogsamþykkt með 31 atkvæði gegn 22 en 8 greiddu ekki atkvæði.Tillögurnarvoru síðan sendar til forseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf 15 dómaravið Landsrétt 8. júní. Forsetinn sendi frá sér yfirlýsingu sama dag þar semrakið var að hann hefði komist „að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu ekki áttsér stað við undirbúning og tilhögun atkvæðagreiðslunnar 1. júní og hún hefðiverið í samræmi við lög, þingvenju og þingsköp.“III. MálsástæðuraðilaMálsástæður stefnanda. Almenntum málsástæður og málatilbúnað stefnandaMálatilbúnaðarstefnanda byggist á því að ákvörðun ráðherra hafi verið ólögmæt og þegar afþeirri ástæðu sé fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandibyggir kröfu sína um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda á heimild 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Umlíkur á tjóni vísar stefnandi til þess að hin ólögmæta ákvörðun ráðherra hafivaldið því að hann verður ekki skipaður í embætti dómara við Landsrétt sem hannhefði annars fengið hefði ef ekki hefði verið fyrir hina ólögmætu ákvörðunráðherra. Hefði stefnandi fengið skipun í embætti landsréttardómara hefðu fylgtþví umtalsverð tekjuaukning fyrir stefnanda sem og verðmæt réttindi í formistarfsöryggis og lífeyrisréttinda. Ummálsástæður til stuðnings kröfu sinni um viðurkenningu bótaskyldu vísarstefnandi til þess að dómsmálaráðherra hafi við undirbúning hinnar umdeilduákvörðunar bæði brotið gegn málsmeðferðar- og efnisreglum stjórnsýsluréttarins.Stefnandivísar í þessu sambandi til þess að dómstólar séu ein mikilvægasta stofnunsamfélagsins. Sjálfstæði dómara þurfi að virða, ekki síst með því að tryggja aðskipun þeirra ráðist eingöngu af faglegum sjónarmiðum. Af þeim sökum hafilöggjafinn komið því svo fyrir að meginreglan um skipan í dómarastörf byggist áfaglegu hæfnismati óháðrar nefndar. Af því leiði að öll frávik frá því matiþurfi að byggja á sérstökum rökstuðningi, brýnum og gagnsæjum ástæðum, sem ogvandaðri meðferð til undirbúnings ákvörðun. Geðþótti ráðherra og sjónarmiðvalin að hentugleikum í hvert sinn megi aldrei ráða. Tryggja verði að hæfastiumsækjandinn hljóti starfið og málsmeðferðin sé til þess fallin að svo verði.Stefnandiálítur að tillaga ráðherra og meðferð hennar á Alþingi sem fór eftir einföldumflokkspólitískum línum sýni að engin af framansögðum kröfum var uppfyllt.Tillaga ráðherra hafi þvert á móti verið lítt undirbúin, rannsókn uppfylltiekki kröfur stjórnsýslulaga og rökstuðningur var ófullnægjandi, almenns eðlis. Hlutverknefndar um mat á hæfi dómaraefna og heimildir ráðherra til að víkja frá matinefndarinnar Stefnandi telur að verkefni dómnefndar samkvæmt2. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998 sé að meta hæfni umsækjenda, ekki eingöngumeð tilliti til lágmarkskrafna eða almennra mælikvarða, heldur beinlínis aðgera upp á milli hæfni þeirra eftir því sem það telst á annað borð unnt. Þettasé meginreglan og ef dómnefnd kemst að þeirri niðurstöðu að einn eða fleiriumsækjendur séu hæfari en aðrir þá beri henni að leggja þá niðurstöðu tilgrundvallar. Stefnandi telur að samkvæmt ákvæðum laga nr.50/2016 sé Alþingi ekki unnt að samþykkja tillögu ráðherra um heimild til að skipaí embætti annan nafngreindan umsækjanda en þann sem dómnefnd hefur taliðhæfastan felur að mati nema ráðherra telji, og rökstyðji svo að Alþingi teljifullnægjandi, að dómnefnd hafi komist að rangri niðurstöðu, þ.e. gert mistök. Íþessu felist jafnframt að rökstuðningur ráðherra geti ekki verið almenns efnis eða tekið til hóps manna sameiginlega. Ráðherra verðiað rökstyðja sérstaklega fyrir hvern nafngreindan umsækjanda, sem dómnefndhefur talið hæfastan, hvers vegna ráðherra leggi til að viðkomandi verði ekkiskipaður og gera rökstudda tillögu um annan nafngreindan umsækjanda í staðinnog af hverju hann telst hæfariStefnanditelur ekkert vera komið fram um að ráðherra hafi talið að nefndin hafi gertmistök, að nokkuð hafi farið úrskeiðis eða hún ekki farið eftir þeim reglum semum starfsemi hennar gilda. Þvert á móti hafi ráðherra látið þess getið aðákvörðun hennar byggi á vinnu dómnefndarinnar en þó þannig að hún hafi breytttilteknum forsendum matsins. Þáhafi dómnefndin fjallað ítarlega um hæfni umsækjenda og lagt ákveðin sjónarmiðtil grundvallar sem ekki hafi verið sýnt fram á að hafi verið ómálefnaleg eða óvenjuleg.Mat nefndarinnar sé heildstætt um þau sjónarmið sem henni bar að leggja tilgrundvallar samkvæmt reglum og hún gætti því um leið að innbyrðis samræmi væriá milli umsækjenda. Með því móti var borin saman hæfni umsækjenda á einshlutlægan og gagnsæjan hátt og unnt var. Með því hafi ekki verið að metaumsækjendur á „vélrænan“ hátt eins og segir í rökstuðningi dómsmálaráðherraheldur leitaðist nefndin við að gæta jafnræðis og beita eins takmörkuðu huglægumati og unnt er. Það er að mati stefnanda ekki galli á umsögn nefndarinnarheldur ótvíræður kostur. Stefnandi telur að ef ráðherra taldidómnefndarálitið vera haldið göllum þá hefði hún samkvæmt almennum reglumstjórnsýsluréttar átt að hafa forgöngu um að úr því yrði bætt, eftir atvikummeð því að leita nýrrar umsagnar eins og m.a. er minnst á í lögskýringargögnummeð 2. gr. frumvarpsins sem varð að lögum nr. 162/2010. Ráðherra gerði ekkertslíkt heldur valdi með ógagnsæjum hætti fjögur ný dómaraefni og gerði að sinnitillögu að viðkomandi kæmu í stað fjögurra annarra sem dómnefnd hafði metiðhæfasta. Að mati stefnanda fór ráðherra fram með þessum hætti án þess að geranokkra tilraun til að rökstyðja sérstaklega hvers vegna tilteknir einstaklingarteldust hæfari en fjórir þeirra sem nefndin hafði metið hæfasta. Hér sé því umað ræða verulegan og alvarlegan ágalla á tillögu ráðherrans sem valdi ógildinguhennar.Brotráðherra gegn rannsóknarskylduStefnanditelur í fyrsta lagi að meðferð ráðherra á málinu hafi verið haldin verulegumannmörkum. Af hálfu stefnanda er þannig byggt á því að ráðherra hafi hvorkirannsakað málið með þeim hætti sem áskilið er í 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 né gætt þess samræmis og jafnræðis sem kveðið er á um í 1. mgr. 11. gr.laganna og í 65. gr. stjórnarskrárinnar.Umrannsóknarskyldu ráðherra vísar stefnandi almennt til sjónarmiða sem fram komaí dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010. Stefnandi vísar íþessu sambandi jafnframt til þess að þar sem ráðherra hafi kosið að sendaAlþingi rökstuðning með tillögu sinni eigi sjónarmið um eftirfarandirökstuðning, sem bætt geti úr þeim ágöllum er kunna að vera á hinum upphaflegarökstuðningi með tillögunni hinn 29. maí 2017, ekki við. Telur stefnandi aðekki verði sýnt fram á fullnægjandi rannsókn nema með fullnægjandirökstuðningi. Sjónarmið um eftirfarandi rökstuðning eiga ekki við þegarákvörðun stjórnvalds byggir á bindandi umsögn og þess þá síður þegar stjórnvaldvíkur frá slíkri umsögn.Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki veitt honum andmælarétt samkvæmt ákvæðumstjórnsýslulaga þegar hann ákvað að skipa honum neðar í hæfnisröð en hinlögskipaða dómnefnd hafði gert.Stefnandivísar enn fremur til þess að ráðherra hafi borið að velja hæfustu umsækjendurnaum hin 15 embætti við Landsrétt. Ef ráðherra taldi meinbugi á áliti dómnefndarhafi honum samkvæmt reglum stjórnsýsluréttar borið að hafa forgöngu um að bættyrði úr annmörkum, eftir atvikum með því að leita eftir nýrri umsögn. Hvað semöðru leið bar ráðherra að rannsaka málið ítarlega og færa fram rök fyrir því aðaðrir umsækjendur væru hæfari en stefnandi. Það hafi ráðherra ekki gert. Ímálatilbúnaði stefnanda er einnig gengið út frá því að ráðherra hafi veriðóheimilt að veita tilteknum þáttum í hæfnismati aukið vægi eftir á. Stefnandivísar til þess að dómnefnd um mat á hæfi dómaraefni hafi gefið einstaka þáttumsama vægi og nefndin hefur áður gert í störfum sínum og stjórnvöld hafasamþykkt með athugasemdalausri skipan í samræmi við umsagnir nefndarinnar íáraraðir. Hvað ráðherra snertir hafi þetta jafnframt falið í sér að ef hanntaldi að gera þyrfti breytingar á nefndri stjórnsýsluframkvæmd, þá bar honum aðtryggja að ráðstafanir yrðu gerðar, t.d. með að breyta reglum um starfseminefndarinnar, til að koma á þeirri breyttu stjórnsýsluframkvæmd. Að matistefnanda hefði ráðherra þurft að gera þetta áður en embætti dómara viðLandsrétt voru auglýst. Stefnanditelur að af þessu leiði að ákvörðun ráðherra um að ganga fram hjá honum hafiverið ólögmæt, bæði þegar tekin var ákvörðun um að senda þinginu tillöguna ogaðrar ákvarðanir sem á eftir komu.Málsástæðurstefnanda um atbeina AlþingisStefnanditelur að ganga verði út frá því að tillaga ráðherra og meðferð Alþingis byggi á3. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998 auk bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr.50/2016, sbr. lög nr. 10/2017. Stefnandi telur að miðað við efni lagaákvæðisinsog lögskýringargögn hafi tilgangurinn með aðkomu Alþingis verið sá að veitaráðherra aukið aðhald. Því sé alls ekki unnt að skýra 3. mgr. 4. gr. a laga nr.15/1998 þannig að ólögmætt mat ráðherra og málsmeðferð öðlist lögmæti fyrir þaðeitt að Alþingi veiti samþykki sitt. Með slíkri skýringu mætti í þingræðisríkivíkja lagareglum til hliðar með því einu að pólitískur meirihluti á þingilegðist ekki gegn því. Íþessu sambandi vísar stefnandi til þess að Alþingi hafi hvorki sett né breyttlögum með samþykki sínu. Því verði dómstólar að meta ákvarðanir ráðherra meðtilliti til þeirra stjórnsýslureglna sem um þær giltu. Sama gildir umbráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 50/2016. Þó að Alþingi samþykki tillöguráðherra samkvæmt ákvæðinu er ekki þar með sagt að ráðherra sé óbundinn afalmennum fyrirmælum laga hvað varðar undirbúning og efni tillögu sinnar.Stefnanditelur að samþykki Alþingis sé einungis þáttur í þeirri málsmeðferð sem viðhafaskuli við skipun í viðkomandi embætti. Eftir sem áður sé ráðherra ábyrgur fyrirþeirri stjórnsýslu og málsmeðferð sem liggi til grundvallar ákvörðun. sbr. 14.gr. stjórnarskrárinnar. Þingið taki ekki ákvörðun, heldur veiti það aðeinssamþykki í samræmi við fyrirmæli laga. Með því sé ábyrgð ráðherra þó óbreytt.Stefnanditelur að þar sem Alþingi hafi greitt atkvæði um tillögu ráðherra í einu lagihafi ákvörðun Alþingis ekki verið tekin með þeim hætti sem skýrlega sé kveðið áum í bráðabirgðaákvæði IV laga nr. 50/2016. Fyrirmæli ákvæðisins kveða enda áum að ráðherra skuli leggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi tilsamþykktar. Afgreiðsla Alþingis var því í andstöðu við skýr fyrirmælilagatextans. Þá hafi falist í þessari meðferð að fimmtán mismunandi tillögur,sem sumar hverjar voru afráðnar með ólögmætum hætti, voru afgreiddar í einulagi. Aðmati stefnanda leiddi þetta til verulegs annmarka á málsmeðferðinni sem viðhöfðvar við undirbúning skipunar dómara við Landsrétt og því hafi Alþingi ekkisamþykkt tillöguna á lögmætan hátt. Af því leiði jafnframt að ráðherra fékkekki lögmætt samþykki fyrir því að víkja frá niðurstöðum dómnefndar. Það hafieinnig þá þýðingu að ákvörðun ráðherra í framhaldi af umfjöllun Alþingis séólögmæt þegar af þessari ástæðu.MiskabótakrafastefnandaStefnandikveður kröfu sína um miskabætur reista á því að ráðherra hafi með háttsemisinni vegið að starfsheiðri sínum, orðspori, reynslu og hæfni. Vísar stefnandií því sambandi til þess sem fram hefur komið um að ráðherra hafi ekki fariðeftir þeim reglum sem honum bar að fylgja við ákvörðun um skipun í embættilandsréttardómara. Stefnanditelur að ráðherra hafi mátt vera ljóst að þessar gerðir hans gætu aðófyrirsynju bitnað á orðspori og starfsheiðri stefnanda og orðið honum þannigað meini. Þrátt fyrir það hafi ráðherra gengið fram án þess að skeyta nokkuð umþessa augljósu hættu. Kveðst stefnandi telja í þessari háttsemi ráðherra hafifalist meingerð gegn æru hans og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993.Málsástæður stefndaMálsástæðurstefnda um aðkomu AlþingisStefndihafnar öllum málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Stefnditelur jafnframt nauðsynlegt að taka fram í upphafi að sakarefni málsins, einsog stefnandi hafi kosið að afmarka það, varði aðeins athafnir dómsmálaráðherra en ekki ákvörðun Alþingis eða skipunforseta Íslands í embættin fimmtán. Þá tekur stefndi fram að Alþingi hafi veriðbundið af stjórnarskránni við málsmeðferð sína, sem hafi verið í fullu samræmivið stjórnarskrána og stefnandi hafi ekki ekki öðru fram. Í stefnu sé hinsvegar vikið að því að hvorki ráðherra né Alþingi sé heimilt að víkja frá þeirrireglu að skipa beri þann í embætti sem er hæfastur að sú regla sé varin af„jafnræðisákvæði stjórnarskrár“, án þess að það sé rökstutt nánar. Stefnditelur að síðastnefnd málsástæða stefnanda sé vanreifuð, auk þess sem ekki verðiekki séð að reglan um að ráða skuli hæfasta einstaklinginn eigi stoð ístjórnarskránni. Þar sé um að ræða eina af meginreglum stjórnsýsluréttarins ogAlþingi sé ekki bundið af þeim meginreglum við störf sín. Þannig kjósi Alþingit.d. umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda án þess að reglurstjórnsýsluréttarins eigi við. Hvað sem öðru líður þá hafnar stefndi því aðbrotið hafi verið gegn jafnræðisreglu við málsmeðferðina. Stefnditelur einnig rétt að vekja athygli á því að dómsmálaráðherra sendi Alþingitillögur sínar um skipun 15dómaraefna. Alþingi samþykkti síðan tillögustjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að samþykkja tillögurdómsmálaráðherra. Stefndi telur að þarna hafi bersýnilega verið um að ræða 15tillögur, þótt Alþingi hafi samþykkt þær í einni atkvæðagreiðslu. Jafnframt séljóst að ráðherra, sem gerði óumdeilanlega 15 tillögur, hafði ekki forræði áþinglegri meðferð málsins. Málsástæðurstefnda um að reglur stjórnsýsluréttarins eigi ekki við um tillögur ráðherratil AlþingisStefndihafnar því enn fremur að almennar reglur stjórnsýsluréttarins hafi gilt umtillögur dómsmálaráðherra. Vísar stefndi í því sambandi til þess að hlutverkráðherra samkvæmt stjórnarskránni sé annars vegar að fara með framkvæmdarvald,sbr. m.a. 2. gr., 1. mgr. 13. gr. og 14. gr. stjórnarskrárinnar en hins vegarsé ráðherra þátttakandi í löggjafarstarfi Alþingis, og þar sem ráðherra getisem slíkur getur lagt fram frumvörp og tillögur til ályktana, sbr. 38. gr.stjórnarskrárinnar, auk þess að eiga sæti á Alþingi og taka þátt í umræðum,sbr. 51. gr. Stefndi telur að ráðherra hafi meðtillögum sínum um skipun dómara fremur verið að sinna hlutverki sínu semþátttakanda í löggjafarstarfi heldur en framkvæmdavaldi. Þannig sé íbráðabirgðaákvæði IV gert ráð fyrir aðkoma ráðherra að skipun dómara viðLandsrétt sé með þeim hætti að ráðherra vinni tillögur og sendi til Alþingis,sem taki síðan afstöðu til þess hvort fallist verði á þær eða þeim hafnað.Stefndi telur að þessu ferli svipi til undirbúnings laga­frumvarps eðaþingsályktunartillögu. Þannig sé gert ráð fyrir aðkomu ráðherra að ferlinu sem ljúki með skipun dómara, en ekki aðákvörðun um slíkt sé tekin af ráðherra. Ráðherra sé því ekki ekki bundinn afreglum stjórnsýsluréttarins þegar hann undirbúi tillögur sem hann leggi fram áAlþingi, sama í hvaða formi þær eru. Endaþótt reglur stjórnsýslu­réttarins hafi ekki átt við telur stefndi að ráðherrahafi eftir sem áður og á öllum stigum málsins gætt að meginreglumstjórnsýsluréttar. Tillögurráðherra brutu ekki gegn hagsmunum stefnandaStefnditelur að stefnandi beini spjótum sínum að röngum athöfnum í málinu. Ef talið erað brotið hafi verið gegn hagsmunum stefnanda hlýtur það að hafa verið vegnaaðkomu Alþingis, en ekki ráðherra, enda var ákvörðunarvaldið um það hverjiryrðu lagðir til við forseta Íslands í höndum þingsins. Tillögur ráðherra tilAlþingis hafi því ekki getað falið í sér réttarbrot gagnvart stefnanda, endahafi þær verið óskuldbindandi gagnvart þinginu. Þá sé óhugsandi að ráðherrahafi getað brotið gegn hagsmunum stefnanda með því einu að senda tillögurnartil forseta Íslands. Þar sem stefnandi höfði málið vegna athafna rangs aðilamegi segja að um nokkurs konar aðildarskort að ræða, sem óhjákvæmilega leiðirtil sýknu. Sjónarmiðstefnda um þýðingu málshraðaViðmat á því hvort meginreglum stjórnsýsluréttarins hafi verið fylgt í málinutelur stefndi nauðsynlegt að hafa í huga hinn fordæmalausa málshraða semráðherra og Alþingi þurftu að lúta í málinu. Ef ráðherra ætlar að víkja frátillögum dómnefndar er meginreglan sú að hann hafi tvær vikur til þess aðundirbúa tillögu sína til Alþingis og þingið hefur síðan einn mánuð til þess aðræða tillöguna og ákveða hvort hún verði samþykkt, sbr. 3. mgr. 4. gr. a. laganr. 15/1998. Jafnframt sé gengið út frá því í ákvæðinu að verið sé að skipaeinn dómara úr hópi nokkurra umsækjenda, sbr. orðalagið „mann“ sem dómnefndhefur ekki talið hæfastan meðal umsækjanda og „annan nafngreindan umsækjanda“.Málsmeðferðin frá því að umsögn dómnefndar liggur fyrir geti því tekið rúmlegasex vikur, jafnvel þótt aðeins sé verið að skipa í eitt embætti. Stefndivísar til þess að samkvæmt starfsáætlun þingsins, sbr. 2. mgr. 10. gr.þingskaparlaga, átti eldhúsdagur að vera 29. maí, síðasti þingfundur 30. maí ogþingi átti síðan að fresta degi síðar. Dómsmálaráðherra barst umsögn dómnefndar19. maí 2017, aðeins 11 dögum áður en síðasti þingfundur átti að vera. Á þessumtíma þurfti ráðherra að skoða málið og útbúa tillögur sínar og þá þurftiAlþingi að fá tíma til þess að ræða málið. Aðmati stefnda hlýtur að þurfa að taka tillit til þessa fordæmalausa málshraðavið mat á því hvort almennum reglum stjórnsýsluréttarins hafi verið fylgt.Einnig verður að hafa í huga að hér átti að skipa 15 dómara úr hópi 33umsækjenda, en ekki einn dómara úr hópi nokkurra umsækjenda, eins og 4. gr. a.gengur út frá.Tillögurráðherra voru byggðar á málefnalegum sjónarmiðumStefnditelur að tillögur ráðherra hafi í senn byggst á málefnalegum sjónarmiðum, veriðvel ígrundaðar og rökstuddar. Í því sambandi bendir stefndi á að hafa beri íhuga að stöðuveitingar séu mjög matskenndar ákvarðanir. Þeir 33 umsækjendur semdómnefndin fjallaði hafi allir uppfyllt ströng hæfisskilyrði 21. gr. laga nr.50/2016. Erfitt sé að bera saman svo hæfa einstaklinga með afgerandi ognákvæmum hlutlægum hætti og því verði að játa ráðherra talsvert svigrúm við matá því hvaða atriði áttu að skilja á milli umsækjenda. Stefndi kveður tillögurdómsmálaráðherra hafa byggt á heildarmati á hæfni umsækjenda, að teknu tillititil þeirra sjónarmiða sem ráðherra ákvað að ljá aukið vægi umfram það sem gertvar í umsögn dóm­nefndar­innar. Stefndihafnar málsástæðu stefnanda um að nauðsynleg forsenda fyrir því að víkja frááliti dómnefndar sé að ráðherra telji að dómnefnd hafi „komist að rangriniðurstöðu“. Ekkert slíkt sé áskilið í þeim ákvæðum laga- ogstjórnvaldsfyrirmæla sem gilda um atvik þessa máls. Stefndivísar jafnframt til þess að í íslenskum rétti hafi ekki verið lögfestaralmennar reglur um hvaða sjónarmið stjórnvöld eigi að leggja til grundvallarákvörðun um veitingu á opinberu starfi. Meginreglan sé sú að stjórnvöld ákveðasjálf á hvaða sjónarmiðum þau byggja ákvörðun um veitingu starfs umfram þaualmennu hæfisskilyrði sem sett eru fram í lögum eða stjórnvalds­fyrirmælum. Þausjónarmið þurfi þó að vera málefnaleg. Þá sé jafnframt í höndum stjórnvalds aðákveða vægi einstakra sjónarmiða. Ráðherra megi af þeim sökum víkja frádómnefndarálitinu ef fyrir því eru málefnalegar ástæður. Stefndi telur raunarað ráðherra geti ekki byggt tillögur sínar á ómálefnalegum sjónarmiðum, endaverði að ganga út frá því að Alþingi myndi hafna slíkum tillögum. Matnefndarinnar Stefndibendir á að þegar ráðherra fékk umsögn dómnefndar í hendurnar hafi henni orðiðljóst að nokkuð virtist halla á dómara. Þannig virtist dómnefndin leggjatalsverða áherslu á að umsækjandi hefði fjölbreyttan bakgrunn. Leiddi það tilþess að þeir sem hafa helgað starfsferil sinn dómstörfum komu verr út í matinefndarinnar, enda hafi þeir lítil tækifæri til að gegna aukastörfum, sbr. 26.gr. laga nr. 15/1998 og reglur nr. 463/2000. Stefnditelur einnig verða ráðið af vinnugögnum dómnefndarinnar, sem ráðherra óskaðisérstaklega eftir, að mat hennar virtist hafa verið of hlutlægt. Þannig vart.d. gert upp á milli 15. og 16. manns, þótt aðeins hafi munað 0,025 á einkunnþeirra. Stefndi telur útilokað að mat nefndarinnar hafi getað verið nákvæmt uppá þriðja aukastaf, enda sé mat á hæfni umsækjenda ekki svo nákvæm vísindi. Stefndibendir enn fremur á að fyrri umsagnir nefndarinnar séu ekki eins afgerandihlutlægar, heldur sé þar bersýnilega tekið tillit til huglægra þátta. Þannigsagði á bls. 33 í áliti dómnefndar frá árinu 2012 að nefndin hefði gætt þess ímati sínu „rétt eins og í fyrri álitum, að fara ekki út í alltof nákvæmt matvegna þess að afar erfitt er að halda samræmi þegar svo er að verki staðið þarsem matsgrundvöllurinn er bæði fjölþættur og margbrotinn“. Sambærilegt orðalaghafi verið á bls. 50 í áliti dómnefndarinnar frá 27. apríl árið 2011. Viðskipun í embætti dómara við Landsrétt hafi hins vegar kveðið við nýjan tón þarsem sagði að nefndin hefði „beitt eins mikilli nákvæmni og kostur er“ og aðendanlegur útreikningur í samanlögðum þáttum hafi speglað „matsniðurstöður afmikilli nákvæmni.“ Stefndiítrekar að allir umsækjendur hafi verið vel hæfir og samanburður á þeim aðmörgu leyti erfiður, þar sem þau höfðu fjölbreyttan bakgrunn. Í fyrri umsögnumsínum hafi dómnefndin talið jafnvel allt upp í þrjá jafnhæfa vegna einsembættis. Af þeim sökum hljóti að teljast óvenjulegt að nefndin hafi nú, viðskipun 15 manna, talið að nákvæmlega sá fjöldi væri hæfastur. Vísar stefndijafnframt til þess að dómnefndin stóð frammi fyrir nánast óteljandi möguleikumvið samsetningu 15 hæfustu manna. Stefnditelur jafnframt að sá augljósi annmarki hafi verið fyrir hendi að allirumsækjendur voru metnir jafn hæfir í tveimur mikilvægum matsþáttum, þ.e. stjórnunþinghalda og samningu og ritun dóma. Að mati stefnda geti þetta ekki staðist.Þannig hafi nokkrir umsækjendur lítið sem ekkert komið að þinghöldum, hvorkisem lögmenn né dómarar. Þá höfðu aðrir ekki reynslu af samningu og ritun dómaen þeir sem einmitt höfðu gegnt dómaraembætti. Sú ákvörðun að gera ekki upp ámilli umsækjenda í þessum flokkum hafi því komið verulega niður á þeimumsækjendum sem höfðu mikla dómarareynslu. Enn fremur vakti það spurningar aðflokkar sem eru svo veigamiklir í dómstörfum hafi einungis svarað til fimmstiga af þeim 105 stigum sem einkunnagjöf dómnefndarinnar gat náð að hámarki.Telur stefndi að þar sem allir umsækjendur fengu sömu einkunnina hafi þessirþýðingarmiklu flokkar engin áhrif haft á mat dómnefn­darinnar. Stefndivísar enn fremur til þess að ráðherra taldi órökrétt að reynsla afdómarastörfum hefði sama vægi og t.d. reynsla af stjórnsýslu (20%). Stefnditelur að það hljóti að segja sig sjálft að reynsla af dómarastörfum sé bestiundirbúningurinn fyrir dómarastarf, sérstaklega á áfrýjunar­stigi, og því ættislík starfsreynsla að vega þyngra í mati dómnefndarinnar en hún gerði. Súafstaða ráðherra hafi styrkst enn frekar við lestur andmæla einstakraumsækjenda. Mest áhrif höfðu andmæli Ásmundar Helgasonar og RagnheiðarBragadóttur, sem séu vönduð og vandlega rökstudd. Í ljósi þessa hafi ráðherraþótt nauðsynlegt að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert varí umsögn dómnefndar. Stefnditelur sjónarmið ráðherra um aukið vægi dómarareynslu vera bersýnilegamálefnalegt, enda var verið að skipa dómara í umrætt sinn. Þá er ítrekað aðveitingavaldshafi hafi víðtækt svigrúm við mat á því hvaða vægi einstöksjónarmið eiga að hafa þegar kemur að eins matskenndri stjórnvaldsákvörðun ogstöðuveitingu. Stefnditelur jafnframt að sérstök sjónarmið hljóti að eiga við þegar skipa á í einuvetfangi 15 dómara við nýjan dómstól. Þannig þurfti að hafa í huga að nýstofnun búi ekki yfir starfsfólki með reynslu af þeim verkefnum sem stofnuninnier lögum samkvæmt ætlað að sinna. Landsréttur á að taka til starfa 1. janúarnæstkomandi og munu mál sem dæmd verða eftir þann tíma í héraði geta sættmálskoti til Landsréttar. Þá er gert ráð fyrir því í fyrirliggjandi frumvarpiað öll ódæmd sakamál í Hæstarétti flytjist yfir til Landsréttar 1. janúar 2018.Dómarar Landsréttar fái því lítinn sem engan tíma til að koma sér inn ídómarastarfið. Til að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi sem ogeðlilegan málsmeðferðartíma hafi verið mikilvægt að ljá dómarareynslu aukiðvægi. Raunar var alltaf viðbúið að stór hluti dómara við Landsrétt kæmi úrröðum héraðsdómara eins og vikið sé að í athugasemdum í frumvarpi því er varðað lögum nr. 50/2016. Ennfremur leiðir af lögum að ráðherra var bundin af forgangsreglu laga nr. 10/2008við skipun í embættin þegar velja átti á milli jafnhæfra umsækjenda hvorn af afsínu kyninu. Stefndi telur ljóst að það halli á konur í dómarastétt. Aðeins einkona er skipaður dómari af tíu dómurum Hæstaréttar og af 42 héraðsdómurum eru24 karlmenn og 18 konur.Meðhliðsjón af öllum framangreindum atriðum varð það niðurstaða ráðherra að byggjaá umsögn nefndarinnar um þá fimmtán sem dómnefndin taldi hæfasta, enda séráðherra samkvæmt meginreglunni bundinn af umsögn hennar, auk þess sem ráðherrataldi að þessir umsækjendur væru á meðal hæfustu umsækjenda. Með því að aukavægi dómarareynslu var ljóst að þeir hlutu einnig að teljast meðal hæfustu tilað hljóta embættin sem höfðu langa reynslu af dómarastörfum. Þau ArnfríðurEinarsdóttir, Ásmundur Helgason, Bogi Hjálmtýsson, Hildur Briem, JónFinnbjörnsson, Jónas Jóhannsson, Ólafur Ólafsson, Ragnheiður Bragadóttir ogSandra Baldvinsdóttir bættust af þeim sökum við þá niðurstöðu nefndarinnarhverjir teldust hæfastir. Samanburðurá stefnanda og þeim fjórum sem ekki voru á lista nefndarinnarStefndihafnar því að hann hafi þurft að rökstyðja hvers vegna þeir fjórir umsækjendursem voru á meðal hinna 15 hæfustu samkvæmt umsögn dómnefndar, hafi ekki verið ámeðal þeirra sem ráðherra lagði til. Vísar stefndi til þess að í fræðiskrifumog framkvæmd hafi verið gengið út frá því að fullnægjandi sé að rökstyðja hvaðameginsjónarmið réðu því hvaða umsækjendur urðu fyrir valinu. Þá sé rangt aðstilla málinu þannig upp að fjórir hafi verið teknir út og fjórir settir innfyrir þá. Ráðherra hafi einfaldlega lagt til 15 hæf dómaraefni. Við þátillögugerð þurfti m.a. að huga að því að Landsréttur gæti starfað meðskilvirkum hætti frá fyrsta degi. Stefnandi gerir ekki ágreining um að þeir 11sem ráðherra lagði til og voru á meðal 15 hæfustu samkvæmt mati nefndarinnarhafi verið á meðal þeirra hæfustu til að gegna embættunum. Óþarft er því aðrökstyðja hvers vegna þeir urðu fyrir valinu. Ráðherra studdist við rökstuðningnefndarinnar að því leyti og vísast til þess sem þar kemur fram. Stefnditelur þó að vegna þess hvernig stefnandi hafi kosið að stilla upp málinu sérétt að bera hann saman við þá fjóra umsækjendur sem ráðherra lagði til en voruekki á meðal þeirra 15 sem dómnefndin taldi hæfasta. Einsog rakið sé á bls. 28-29 í umsögn dómnefndar lauk stefnandi embættisprófi ílögfræði frá Háskóla Íslands í júní 1993. Að prófi loknu starfaði hann semfulltrúi ríkissaksóknara í rúmt ár og frá þeim tíma hefur hann starfað semlögmaður. Hann hlaut réttindi sem héraðsdómslögmaður 1995 og semhæstaréttarlögmaður 2002, en árið 1998 öðlaðist hann leyfi til að flytja eiginmál fyrir Hæstarétti. Hann starfaði hjá Lögmönnum Höfðabakka árin 1994-1999,fyrst sem fulltrúi og síðan sem meðeigandi frá 1997. Árin 2000-2006 var hannmeðeigandi Legalis lögmannsstofu og stofnaði síðan lögmannsstofuna Juris áárinu 2006. Hann rak þá stofu þar til hann tók við starfi sem innanhússlögmaðurhjá Kaupþingi banka hf., þar sem hann starfaði frá ágúst 2007 til október 2008.Frá þeim tíma hefur hann verið sjálfstætt starfandi lögmaður, fyrst með aðseturhjá JP lögmönnum árin 2009-2016, en síðan hjá Land lögmönnum. Stefnandi varstundakennari við lagadeild Háskóla Íslands 1996-2008 og hefur veriðstundakennari og síðar aðjúnkt við Háskólann í Reykjavík frá árinu 2003. Aukþess hafi hann kennt á námskeiði til öflunar réttinda til að starfa semhéraðsdómslögmaður frá árinu 2000 og verið leiðbeinandi fjölda nemenda viðsamningu lokaritgerða. Eftir stefnanda liggja fjórar greinar um lögfræðilegmálefni og hefur hann haldið 13 fyrirlestra og fræðileg erindi bæði hérlendisog erlendis.Í umsögn nefndarinnar eru rakin önnuraukastörf stefnanda, m.a. innan stjórnsýslunnar. Þá er einnig rakin seta hans íýmsum stjórnum fyrirtækja og félagasamtaka. Yfirgripsmest hljóta að teljaststörf stefnanda fyrir Kaupþing banka hf., síðar Kaupþing ehf. Á árunum 2008 til2011 sat stefnandi í skilanefnd Kaupþing banka hf., hann sat í slitastjórnfélagsins 2012-2015 og átti sæti í bráðabirgðastjórn, og síðar stjórn,Kaupþings ehf. frá desember 2015 til nóvember 2016. Eina reynsla stefnanda afdómstörfum sé að hann sat tvisvar sinnum í gerðardómi á árinu 2007.ArnfríðurEinarsdóttir starfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík á árabilinu1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Árin 1993-1998 var húndómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir það aðstoðarmaður dómara viðdómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans 1. mars 1999 til 1.febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnum sett héraðsdómarieða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1. febrúar 2006 en varí námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmtþessu hafi Arnfríður verið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu árog héraðsdómari í um það bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hafi hún veriðforseti Félagsdóms, en þar séu dæmd u.þ.b. 13 mál á ári að meðaltali. Þá hafihún setið sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Á starfsferli hennarhafi hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e.í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum af öllum gerðum,ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hafi Arnfríður samiðfjölda rannsóknarúrskurða. Arnfríður hafi einnig mikla reynslu afstjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðar­nefndum. Þá hafi hún töluverðastjórnunarreynslu, en hún var skrifstofustjóri Héraðs­dóms Reykjavíkur ínærfellt fjögur ár og forseti Félagsdóms frá árinu 2010. Arnfríður eigi þannigað baki 32 ára feril við dómstóla landsins og hafi farið með dómsvald lungannúr þeim tíma. Stefnditelur ljóst af framangreindu að Arnfríður Einarsdóttir sé a.m.k. jafnhæf til aðgegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð séhliðsjón af hinni löngu reynslu hennar við dómstóla landsins. Vegna forgangsreglulaga nr. 10/2008 hafi dómsmálaráðherra borið að skipa Arnfríði ef valið hefðistaðið á milli hennar og stefnanda, enda halli á konur í dómarastétt hér álandi. Hvaðsnertir Ásmund Helgason vísar stefndi til þess að hann hafi í um tvö og hálftár verið aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt Íslands. Hann hafi verið skipaðurdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hafi gegnt embættinu í sjö ár. Áþeim tíma hafi hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, verið meðdómsmaður íallnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál til meðferðar þar sem gerðhafi verið krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfu lögreglu ogákæruvalds. Ásmundur hafi verið fastur dómari í Félagsdómi frá ársbyrjun 2014og verið settur dómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Þábúi Ásmundur jafnframt yfir mikilli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann hafitil að mynda starfað sem lögfræðingur í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og íum tvö ár sem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nær allan tímann semaðallögfræðingur og þekki því vel til stjórnsýslu. Þá liggi eftir hannfræðiskrif en hann hafi m.a. ritað bókarkafla, kennsluefni og fræðigreinar. Stefnditelur ljóst af því sem að framan er rakið að Ásmundur Helgason sé a.m.k. jafnhæfur til að gegna embætti landsréttardómara og stefnandi. Hann hafi talsverðareynslu af dómstörfum, auk þess sem reynsla hans af stjórnsýslustörfum hafi aðmestu falist í að semja rökstuddar úrlausnir. Ráðherra hafði því val um þaðhvort hún legði til stefnanda eða Ásmund ef valið hefði staðið á milli þeirra. UmJón Finnbjörnsson vísar stefndi til þess að hann hafi starfað sem fulltrúi viðBorgarfógetaembættið í Reykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990,sem aðstoðarmaður hæsta­réttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúivið Héraðsdóm Reykja­víkur í fjögur ár 1993-1997. Þá hafi hann fjórum sinnumverið settur héraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaðurdómari við Héraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón hafi síðan flust tilHéraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2001 og starfað þar síðan. Hann hafi á ferlisínum dæmt í bæði einkamálum og sakamálum. Jón eigi að baki 28 ára feril viðdómstólana og hann hafi nánast allan þann tíma fengist við dómstörf. Hann eigijafnframt að baki langan kennsluferil en hann hafi verið stundakennari viðlagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og annast kennslu við réttindanám í 11ár. Hann hafi hann einnig ritað námsefni í sjórétti og fræðigreinar. Aðmati stefnda er Jón Finnbjörnsson því a.m.k. jafn hæfur til að gegna embættilandsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð er hliðsjón af hinnilöngu reynslu hans við dómstóla landsins. Ráðherra hafði því val um það hvorthún legði til stefnanda eða Jón ef valið hefði staðið á milli þeirra. Stefndirekur einnig að Ragnheiður Bragadóttir hafi starfað sem fulltrúiyfirborgardómarans í Reykjavík að loknu embættisprófi 1989 til 1. júlí 1992, enfrá þeim tíma starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við HéraðsdómReykjavíkur. Ragnheiður hafi starfað sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá15. ágúst 1997 til 15. janúar 1999, en þá hafi hún verið sett til þess að gegnastarfi héraðsdómara til 30. júní 2001 við Héraðsdóm Reykjavíkur, HéraðsdómVesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún hafi verið skipuð dómari við HéraðsdómAusturlands frá 15. september 2005 og gegnt því starfi til 1. september 2008,er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness þar sem hún hafi starfaðsíðan. Ragnheiður hafi verið sjálfstætt starfandi lögmaður um tíma áður en húnvarð dómari og rekið sína eigin lögmannsstofu, ýmist ein eða með öðrum. Húnhafi jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum, m.a. hafi hún tekið tekið sæti íóbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki og ísamkeppnisráði. Auk þess hafi hún annast stundakennslu við Háskóla Íslands. Húnhafi verið dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008 og eigiþannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana sem dómari, dómstjóri,dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafi tekið til allraréttarsviða. Afframangreindu sé ljóst að Ragnheiður Bragadóttir sé a.m.k. jafn hæf til aðgegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð erhliðsjón af hinni löngu reynslu hennar við dómstóla landsins. Vegnaforgangsreglu laga nr. 10/2008 hafi dómsmálaráðherra borið að skipa Ragnheiðief valið hefði staðið á milli hennar og stefnanda, enda halli á konur ídómarastétt hér á landi, sbr. umfjöllun að framan. Tilað draga þetta saman telur stefndi að hann hafi leitt að því nægar líkur aðfyrrgreindir fjórir einstaklingar hafi verið a.m.k. jafnhæfir og stefnandi.Ráðherra hafði af þeim sökum val um það hvort hún legði til Jón Finnbjörnsson,Ásmund Helgason eða stefnanda. Vegna forgangsreglu laga nr. 10/2008 varráðherra aftur á móti skylt að leggja til Ragnheiði Bragadóttur eða ArnfríðiEinarsdóttur í staðinn fyrir stefnanda, ef valið hefði staðið á milli þeirra.Samkvæmt þessu telur stefndi einsýnt að dómsmálaráðherra hafi ekki brotið gegnhagsmunum stefnanda, enda sé hann ekki hæfari en umræddir fjórir einstaklingartil þess að gegna embætti landsréttardómara. Þá hafi stefnandi ekki fært neinrök fyrir því hvers vegna hann ætti að teljast hæfari en þeir. Stefnditelur í því sambandi að ekki sé unnt að byggja gagnrýnislaust á matinefndarinnar, enda séu dómstólar bærir til þess að endurskoða þá niðurstöðu,auk þess sem stefnanda hafi verið ljóst þegar hann höfðaði málið aðdómsmálaráðherra hafði ákveðið að ljá dómarareynslu aukið vægi. Sú afstaðadómsmálaráðherra hafi verið málefnaleg og mat ráðherra á því hverjir uppfylltuhin málefnalegu sjónarmið best hafi verið forsvaranlegt. Stefnandi hljóti þvíað þurfa að færa rök fyrir því að hann hafi verið á meðal 15 hæfustu, og þar afleiðandi hæfari en áðurnefndir fjórir einstaklingar, þrátt fyrir aukið vægidómarareynslu. Ekkibrotið gegn málsmeðferðarreglumStefndihafnar því að rannsókn og rökstuðningi ráðherra hafi verið ábótavant. Hafaverði í huga að ekki sé gert ráð fyrir því, hvorki í 4. gr. a laga nr. 15/1998né bráðabirgðaákvæði IV, að tillaga ráðherra til Alþingis sé rökstudd. Hér má ídæmaskyni nefna að sambærilegar tillögur sem Alþingi tekur afstöðu til, eins ogt.d. um skipun umboðsmanns Alþingis, eru almennt ekki rökstuddar. Þá er þaðmeginregla stjórnsýsluréttar að rökstuðningur er eftirfarandi en ekki samhliða.Rökstuðningur ráðherra í bréfum til forseta Alþingis 29. maí 2017 og til stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar 30. maí 2017 var því umfram skyldu. Að mati stefnda geturstefnandi ekki haldið því fram að ágalli hafi verið á rökstuðningi ráðherraþegar hann lét ekki reyna á heimild sína til eftirfarandi rökstuðnings, sbr.til hliðsjónar 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndivísar enn fremur til þess að í ákvæðum 4. gr. a. og bráðabirgðaákvæðis IV séjafnframt gert ráð fyrir skjótum málsmeðferðar­tíma hjá ráðherra og þvíóeðlilegt að gerðar séu ríkar kröfur um ítarlega málsmeðferð af hans hálfu.Ráðherra þurfi einfaldlega að bera ábyrgð á tillögum sínum gagnvart Alþingi. EfAlþingi telur rökstuðning eða undirbúning ráðherra ábótavant geti þingið bættúr því við þinglega meðferð málsins eða einfaldlega hafnað tillögunum. Það hafiekki verið gert. Stefndivísar einnig til þess að ráðherra hafi haft undir höndum sömu gögn ogdómnefndin og byggt mat sitt á málefnalegum sjónarmiðum. Ekki hafi verið byggtá öðrum eða nýjum gögnum, heldur ákvað ráðherra að ljá dómarareynslu aukiðvægi. Þá hafi rannsóknarskyldunni að mörgu leyti verið létt af ráðherra með 4.gr. a. laga nr. 15/1998 og reglum nr. 620/2010. Hinn skammi tími sem ráðherra hefurtil undirbúnings tillögu styðji þetta einnig, enda megi ráða af honum að ekkisé gert ráð fyrir því að ráðherra endurtaki málsmeðferð dómnefndarinnar.Stefndi hafnar því af þessum sökum að ráðherra hafi brotið gegn rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins. Þásé það ekki galli á rökstuðningi ráðherra að hann hafi ekki rökstuttsérstaklega hvers vegna þau 15 dómaraefni sem hann lagði til (af þeim 24 hæfu)hafi verið valin öðrum fremur, enda hafi það verið gert með sama hætti ogdómnefndin gerði. Niðurstaða dómnefndarinnar hafi þannig til að mynda ekkiverið rökstudd og heimfærð þannig að ljóst væri hvers vegna hún lagði til 15dómaraefni umfram aðra umsækjendur. Það hljóti að teljast ósannfærandi aðstefnandi vilji byggja á umsögn dómnefndarinnar, en haldi því á sama tíma framað aðferð sem bæði dómnefndin og ráðherra beittu feli aðeins í sér ágalla árökstuðningi og rannsókn hins síðarnefnda.Þá er ítrekað að stefnandi óskaði ekki eftireftirfarandi rökstuðningi ráðherra. Þrír aðrir umsækjendur hafi gert það en írökstuðningi til þeirra verði rökstutt hvers vegna þeir 15 sem lagðir voru tilvið forseta Íslands töldust hæfastir. Verði talinn ágalli á rökstuðningi eðarannsókn málsins eru annmarkarnir a.m.k. ekki svo verulegir að valdi því aðtillögur ráðherra teljist ólögmætar. Stefndihafnar því einnig að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda. Afstaðastefnanda til málsins lá fyrir með fullnægjandi hætti. Hann sendi inn ítarlegaumsókn og átti þess kost að gæta andmæla. Þá eigi andmælaréttur umsækjanda ekkivið um tillögu ráðherra til Alþingis, enda ljóst að ráðherra lagði ekki tilgrundvallar önnur eða ný gögn en dómnefndin gerði. Enn fremur er ljóst að hinnmikli málshraði mælti gegn því að umsækjendum yrði veittur frekariandmælaréttur. Stefndiheldur því fram að jafnvel þótt talið verði að brotið hafi verið gegnandmælarétti hafi brotið a.m.k. ekki verið svo verulegt að tillögur ráðherrateljist fyrir vikið ólögmætar, enda verði ekki séð hvaða málefnalegu andmælistefnandi gæti hafa haft gegn því að ljá dómara­reynslu aukið vægi. Stefndihafnar því jafnframt að ráðherra hefði átt að óska eftir nýrri umsögnnefndarinnar. Vísar stefndi um það atriðið til þess að í athugasemdum meðfrumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 45/2010 sé aðeins gert ráð fyrir þeimmöguleika að óska eftir nýrri umsögn ef í ljós kemur að verulegur annmarki hafiverið á undirbúningi umsagnar nefndarinnar. Ráðherra hafi hins vegar talið aðmálsmeðferð nefndarinnar hafi verið í samræmi við lög, en að nefndin hefði ekkigefið dómarareynslu nægjanlegt vægi í umsögn sinni. Af þeim sökum væri órökréttog í raun tilgangslaust að ráðherra sendi málið á ný til nefndarinnar meðfyrirmælum um það hvert efni umsagnarinnar ætti að vera. Í samræmi við það semáður er rakið verði enn og aftur að hafa málshraðann í huga. Stefndihafnar því einnig að ráðherra hafi með tillögum sínum verið að breytastjórnsýsluframkvæmd, líkt og stefnandi gefi í skyn. Ráðherra lagði umsögndómnefndarinnar til grundvallar en ákvað að ljá dómarareynslu aukið vægi. Ekkivar því verið að víkja frá stjórnsýsluframkvæmd. Þá fær stefndi ekki séð að þaðgeti skapast stjórnsýsluframkvæmd um það þótt ráðherra hafi hingað til farið aðumsögn nefndarinnar frá því að hún var sett á fót með gildistöku laga nr.45/2010. Auk þess hafi aðstæður við skipun dómara Landsréttar verið afarsérstæðar enda sé það fordæmalaust að skipaðir séu 15 dómarar við nýjan dómstólí einu lagi hér á landi. Fyrirkomulagið við skipun dómara við Landsrétt var aukþess frábrugðið því fyrirkomulagi sem leiðir af meginreglu 4. gr. a. laga nr.15/1998 eins og áður hefur komið fram, og því að engin stjórnsýsluframkvæmd varkomin á beitingu bráðabirgðaákvæðis IV. Hvaðvarðar aðferðafræði dómnefndarinnar bendir stefndi á að vægi einstakra þátta íumsögn hennar hafi ekki áður verið birt opinberlega. Því hafi ekki veriðtilefni, t.d. til þess að breyta reglunum fyrr en fyrst nú. Í þessu sambandimegi nefna að umsögn dómnefndarinnar í þessu máli virðist vera mun hlutlægarien fyrri umsagnir. Í fyrri umsögnum nefndarinnar hafi til að mynda komið framað nefndin hafi gætt þess að fara ekki út í of nákvæmt mat þar sem slíkvinnubrögð gætu leitt til þess erfitt yrði að halda samræmi. Aðmati stefnda er því ljóst að aðferðafræði dómnefndarinnar er ekki jafnfastmótuð og stefnandi heldur fram. Þessu til viðbótar verði að athuga aðgerðar voru breytingar á skipun og hlutverki dómnefndarinnar með lögum nr.45/2010. Af þeim sökum getur sú fram­kvæmd sem viðhöfð var fyrir þann tíma ekkihaft þýðingu að þessu leyti. Að öllu þessu sögðu telur stefndi að stefnandihafi ekki fært sönnur fyrir tilvist venju að þessu leyti og verði hann að berahallann af því, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991.Umþá málsástæðu að Alþingi hefði átt að samþykkja hvert og eitt nafnMeðvísan til þeirra sjónarmiða sem rakin eru að framan telur stefndi að þettaatriði geti ekki komið til skoðunar, enda hafi þingleg meðferð málsins ekkiverið á forræði ráðherra. Verðiþessi málsástæða talin eiga við um tillögur ráðherra vísar stefndi til þess aðþað sé alþekkt og löngu venjuhelgað, sbr. bréf Helga Bernódussonar,skrifstofustjóra Alþingis, til forseta Íslands að tillögur séu bornar upp íeinu lagi. Ljóst er því að nægjanlegt hefði verið fyrir einn þingmann að óskaeftir sérstakri atkvæðagreiðslu um hverja og eina tillögu ef talin var þörf áþví, sbr. 40. gr. þingskaparlaga. Ísama bréfi komi jafnframt fram að forseti Alþingis hafi kannað hugþingflokksformanna og fleiri þingmanna til fyrirkomulags atkvæðagreiðslunnar. Ísamtölunum kom fram að þingmenn myndu allir greiða atkvæði með sama hætti umhvern einstakling og það sjónarmið var áréttað með ummælum ýmissa þingmanna viðatkvæðagreiðsluna á þingfundinum. Þingforseti ítrekaði jafnframt formlega áþingfundinum að hún gæti farið fram um hvern og einn. Þannig sagði forseti viðatkvæðagreiðsluna að tillagan í 15 töluliðum yrði borin upp í heild ef enginnhreyfði andmælum við því. Enginn hafi hreyft slíkum andmælum. Því sé ljóst aðkosið var um 15 tillögur, þótt það hafi verið gert í einu lagi, enda var tillaganí 15 tölusettum liðum.Stefnditelur jafnframt liggja fyrir að ráðherra gerði tillögur til Alþingis (fleirtala) um skipun 15 dómara, en það varstjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem gerði tillögu(eintala) um að samþykkja tillögur (fleirtala)dómsmálaráðherra. Þannig sagði á fylgiskjali dómsmálaráðherra með bréfi tilforseta Alþingis 29. maí 2017 að gerðar væru „eftirfarandi tillögur“ tilAlþingis um að nánar tilgreindir einstaklingar yrðu skipaðir dómarar viðLandsrétt. Sagði jafnframt í áliti meiri hluta stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar að samþykktar væru „tillögur“ dómsmálaráðherra um skipunþessara manna. Ef atkvæðagreiðslan var í ósamræmi við 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis IV var það vegna þinglegrar meðferðar málsins, og tillögustjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, en ráðherra hafði hvorki forræði áþinglegu meðferðinni né tillögu nefndarinnar. Þetta atriði hafi því engaþýðingu við mat á því hvort tillögur ráðherra hafi verið ógildanlegar eða fyriraðrar kröfur stefnanda. Aðlokum telur stefndi að verði þetta talinn annmarki á málsmeðferð þingsins þáhljóti hann að vera svo smávægilegur að hann geti aldrei valdið því að tillögurráðherra verði ólögmætar. Tilgangur ákvæðisins virðist hafa verið sá aðtillögunum yrði ekki stillt upp sem „allt eða ekkert“, þannig að þingmenn gætu,ef þeir vildu, tekið mismunandi afstöðu til einstakra dómaraefna. Gætt var aðþessum rétti við atkvæðagreiðsluna, þar sem þingmenn gátu óskað eftir sérstakriatkvæðagreiðslu um hverja og eina tillögu, sbr. umfjöllun að framan. Fyrirliggi að atkvæðagreiðslan hefði farið á sama veg ef kosið hefði verið um hvertog eitt nafn, eins og lýst er í bréfi skrifstofustjóra Alþingis, ogfyrirkomulagið hafi því engin áhrif haft á hina efnislegu niðurstöðu.Atkvæðagreiðslan var hvorki í ósamræmi við formreglur stjórnarskrárinnar nétilgang bráðabirgða­ákvæðis IV, heldur var í versta falli um að ræðasmávægilegt frávik frá bókstaflegri túlkun á orðalagi ákvæðisins. Umþá málsástæðu að nefndin hafi ekki lagt mat á það hvort aðrir umsækjendur hafiuppfyllt almenn hæfisskilyrðiStefndihafnar þessari málsástæðu alfarið sem fjarstæðukenndri. Með sömu rökum megisegja að alls óvíst sé hvort stefnandi uppfylli almenn hæfisskilyrði, endaverður ekki séð að nefndin hafi lagt sérstakt mat á það. Stefndivísar til þess að samkvæmt 3. gr. reglna nr. 620/2010 sé það ráðherra sem læturstaðreyna að umsækjendur uppfylli öll almenn hæfisskilyrði. Að því búnu séuumsóknir þeirra umsækjenda sem uppfylla skilyrðin sendar dómnefnd til umsagnar.Vikið sé að þessu á bls. 4 í áliti nefndarinnar og gerir hún ekki athugasemdvið það hvernig ráðuneytið staðreyndi hæfi umsækjenda. Afþeim sökum sé augljóst að búið var að staðfesta að umsækjendurnir 33 uppfylltualmenn hæfisskilyrði. Dómnefndin hefði að sjálfsögðu gert athugasemdir við matráðuneytisins ef tilefni hefði þótt til. Ítrekað er að einn umsækjandi var ekkitalinn uppfylla almenn hæfisskilyrði og var það borið sérstaklega undirdómnefndina. Hefði af þeim sökum verið fullt tilefni fyrir dómnefndina til þessað taka það fram ef hún teldi að aðrir umsækjendur uppfylltu ekki skilyrðin. Þávoru þeir fjórir sem ráðherra lagði til, en voru ekki á meðal þeirra semdómnefndin taldi meðal 15 hæfustu, allir héraðsdómarar. Af 2.-6. og 8. tölulið2. mgr. 29. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, leiðirað dómararnir uppfylltu hæfisskilyrðin í sömu töluliðum 2. mgr. 21. gr. laganr. 50/2016. Þá liggur fyrir að allir fjórir umsækjendurnir hafa náð 35 áraaldri og hafa verið héraðsdómarar lengur en í þrjú ár, sbr. 1. og 7. tölulið 2.mgr. 21. gr. laganna. Málsástæða stefnanda um þetta sé því haldlaus með öllu. Ennfremur megi nefna að fram kom í áliti meirihluta stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar að fyrir nefndinni hafi komið fram að „dómnefnd um hæfni telurað 33 einstaklingar uppfylli skilyrði laganna og teljist hæfir til að gegnadómaraembætti að mati dómnefndarinnar“. Á meðal gesta fyrir nefndinni varGunnlaugur Claessen, formaður dómnefndarinnar. Stefndi telur að hvað sem öðrulíður verði þetta ekki talinn svo verulegur annmarki að það valdi því aðákvörðunin sé ólögmæt.SkaðabótakröfuhafnaðStefndihafnar því að hann sé bótaskyldur gagnvart stefnanda, enda sé ljóst að tillögurráðherra voru hvorki saknæmar né ólögmætar. Þá sé tjón stefnanda bæði ósannaðog vanreifað. Til þess að bótaskylda komi til greina verði stefnandi að sannaað hann hafi ótvírætt verið á meðal 15 hæfustu umsækjenda og að ekki hafifleiri verið jafn hæfir til að hljóta embættið. Stefnditelur að stefnandi hafi ekki getað vænst þess með réttu að verða skipaðurdómari við Landsrétt þótt dómnefndin hafi talið hann á meðal 15 hæfustuumsækjendanna. Ráðherra hafi þá átt eftir að skila tillögum til Alþingis ogekki lá fyrir hvers efnis þær yrðu. Jafnframt lá ekki fyrir hvort Alþingi myndihafna eða staðfesta tillögur ráðherra, auk þess sem skipunin var á hendiforseta Íslands. Ennfremur hafi ýmsir ágallar verið á efnislegu mati dómnefndarinnar, svo sem rakiðhafi verið. Þessu til viðbótar hafi væntanlega ekki farið framhjá stefnanda súumræða, m.a. í aðdraganda setningar laga nr. 10/2017, að nauðsynlegt væri aðleggja til grundvallar jafnréttissjónarmið við skipun Landsréttar. Stefnandiátti því að vera meðvitaður um að þessi sjónarmið gætu haft áhrif á samsetninguréttarins, enda hefði skipun dómara við Landsrétt ávallt verið háðmeirihlutavilja Alþingis. Þá liggur ekkert fyrir um hvort tillaga með nafnistefnanda hefði verið samþykkt af meirihluta Alþingis. Stefndibyggir einnig á öllum sömu sjónarmiðum og málsástæðum og reifuð hafa veriðvegna miskabótakröfu stefnanda. Þá hafnar stefndi því sem röngu og ósönnuðu aðráðherra hafi með háttsemi sinni vegið að starfsheiðri, orðspori, reynslu oghæfni stefnanda. Þá er því hafnað að í háttseminni hafi falist meingerð gegnæru stefnanda og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Að mati stefnda gengur ekki upp að stefnandi hafi orðið fyrir miskavegna óskuldbindandi tillagna ráðherra til Alþingis. Samkvæmt b. lið 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga sé einungis hægt að dæma þann sem „ábyrgð ber á ólögmætrimeingerð“ til greiðslu miskabóta. Ef stefnandi varð fyrir miska vegna þess aðhann var ekki skipaður dómari við Landsrétt, hljóti það að hafa verið vegnahinna skuldbindandi ákvarðana ímálinu, þ.e. samþykktar Alþingis og/eða skipunar forsetans í embættin, en ekkier gerð krafa um miskabætur vegna þeirra. Ljóst er að ekkert í tillögunnisjálfri vó að heiðri stefnanda, enda er í henni hvergi minnst á stefnanda ogekkert sem gefur til kynna að ráðherra geri lítið úr eða dragi úr starfsreynslueða hæfni stefnanda. Þáer því hafnað sem röngu að í tillögu ráðherra til forseta Íslands hafi falistólögmæt meingerð þess fyrrnefnda gagnvart stefnanda. Eins og áður er rakiðhafði ráðherra í raun ekkert um þessa tillögu að segja, enda var hún aðeins aðfylgja eftir samþykkt Alþingis, eins og henni var skylt að lögum. Ráðherrahefði aldrei getað breytt tillögunni á þessu stigi og því útilokað að í hennihafi falist ólögmæt meingerð af hans hálfu. Tilviðbótar framangreindu er því haldið fram af hálfu stefnda að brot ámálsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins leiði almennt ekki til miskabóta. Þáhafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hefði ótvírætt verið skipaður í umræddastöðu, ef ekki hefði verið fyrir tillögu ráðherra. Þessu til viðbótar meginefna að verði talinn annmarki á rannsókn málsins er ekki þar með sagt aðráðherra hefði átt að leggja til að stefnandi yrði skipaður í embætti. Ekki erhægt að leggja til grundvallar að niðurstaða dómnefndarinnar hafi verið sú einarétta, enda hafi hún verið haldin annmörkum, eins og stefndi hefur áður rakið. Stefndivísar einnig til þess að stefnandi átti engan lögvarinn rétt til að hljótaembættið, þótt dómnefndin hafi talið hann vera á meðal 15 hæfustuumsækjendanna. Ítrekuð eru þau sjónarmið sem áður eru rakin um að stefnandihljóti að hafa áttað sig á því að samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV þurfti Alþingiað staðfesta skipunina. Þá átti stefnandi að vera meðvitaður um að sjónarmið umjafnrétti kynjanna gæti haft áhrif á samsetningu réttarins, enda var skipundómara við Landsrétt háð meirihlutavilja Alþingis. Aðstæður í þessu máli séuþví með allt öðrum hætti en t.d. í Hrd.412/2010. Stefndi telur jafnframt að fyrrgreindur dómur sé sérstaks eðlisþar sem komist var að þeirri niðurstöðu að aðgerðir ráðherra hafi snúið „að þvíað bæta hlut eins umsækjanda, sem dómnefndin hafði raðað lægra engagnáfrýjanda, og leggja með því grunn að þeirri ákvörðun að skipa þannumsækjanda í embættið.“ Hér er ekki það sama uppi á teningnum og er því raunarheldur ekki haldið fram af hálfu stefnanda. Ráðherra dró ekki taum ákveðinsmanns eða manna, heldur var ákveðið að leggja til grundvallar það málefnalegasjónarmið að gera dómarareynslu hærra undir höfði og eins og áður er rakið eruArnfríður, Ragnheiður, Ásmundur og Jón a.m.k. jafn hæf og stefnandi til aðgegna embættinu. Aðlokum er áréttað að lágmarksskilyrði miskabóta er verulegt gáleysi, sbr.athugasemdir með frumvarpi því er varð að skaðabótalögum. Þá er niðurlægingalmennt talið eitt helsta einkenni miskabóta. Ekkert í rökstuðningi eðaframkomu ráðherra hefur verið með þeim hætti að í því hafi falist ólögmætmeingerð gagnvart stefnanda. Hefur ráðherra raunar aldrei í tillögum sínumminnst á stefnanda. Loks telur stefndi að stefnandi hafi ekki gert tilraun tilþess að sanna þann miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir. IV. Niðurstaðadómsins. Afmörkun sakarefnisinsEinsog rakið er í kafla II hér að framan var stefnandi í hópi þeirra 15einstaklinga sem dómnefnd sem starfaði á grundvelli 4. gr. a í lögum nr.15/1998, um dómstóla og IV. bráðabirgðaákvæði laga 50/2016, um dómstóla, taldiá meðal 15 hæfustu umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt, sbr. álitdómnefndar frá 19. maí 2017. Stefnandi var hins vegar ekki á lista yfir þá 15einstaklinga sem ráðherra lagði til við Alþingi að skipaðir yrðu dómarar viðLandsrétt og afhentur var forseta Alþingis 29. maí 2017. Alþingi staðfestitillögur ráðherra og voru tillögurnar sem fyrr segir sendar forseta Íslands semundirritaði skipunarbréf 15 dómara við Landsrétt 8. júní 2017.Þegarlitið er til þeirra málsástæðna sem stefnandi hefur fært fram til stuðningskröfu sinni er ljóst að stefnandi telur að hann eigi rétt á skaða- ogmiskabótum úr hendi íslenska ríkisins vegna þess að ráðherra hafi gengið framhjáhonum með ólögmætum hætti þegar hún bar fram til Alþingis og síðar til forsetaÍslands tillögur sínar um hverjir skyldu skipaðir dómarar við Landsrétt. Málatilbúnaðurstefnanda byggist í aðalatriðum á því að málsmeðferð og tillögur ráðherra hafibrotið gegn þeim reglum sem gilda um skipun dómara við Landsrétt. Í þvísambandi vísar stefnandi í fyrsta lagi til þess að ráðherra hafi ekki fylgtréttum reglum um málsmeðferð þegar hún sendi tillögur sínar til Alþingis. Telurstefnandi að tillögur ráðherra hafi ekki verið nægilega vel undirbúnar, semlýsi sér m.a. í því að meðferð ráðherra hafi ekki uppfyllt kröfurstjórnsýslulaga nr. 37/1993 um rannsókn máls og að stefnandi hafi ekki notiðandmælaréttar samkvæmt 13. gr. sömu laga. Í málatilbúnaði stefnanda er auk þessgengið út frá því að ef ráðherra taldi álit dómnefndarinnar frá 19. maí haldiðágöllum þá hafi ráðherra borið að hafa forgöngu um að bætt yrði úr þeim með þvíað leita eftir nýrri umsögn dómnefndarinnar.Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki rökstutt tillögur sínar til Alþingis meðfullnægjandi hætti, þar sem ekki sé útskýrt í fylgiskjali ráðherra til forsetaAlþingis, dags. 29. maí 2017, hvers vegna stefnandi hafi, ásamt þremur öðrum,verið tekinn úr hópi þeirra sem dómnefnd taldi meðal 15 hæfustu og aðrir settirí stað þeirra. Afhálfu stefnanda er því einnig haldið fram að ráðherra hafi verið óheimilt aðveita tilteknum þáttum, eins og reynslu af dómsstörfum, aukið vægi í hæfnismatidómnefndar eftir að nefndin hafði skilað áliti sínu. Þá hafi ráðherra ekkiverið heimilt að víkja frá þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem mótast hefði meðstörfum dómnefndar með tillögum sínum til Alþingis. Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki lagt tillögur sínar með réttum hættifyrir Alþingi, þar sem ráðherra hafi borið að leggja fram tillögu um hvern ogeinn umsækjanda sem hún vildi að Alþingi samþykkti, en ekki sameiginlegatillögu fyrir alla umsækjendur í einu, eins og gert var.Reglanum að skipa skuli hæfasta umsækjandann sem völ er á í opinbert embætti sem ogaðrar reglur sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum eiga það sammerkt aðmeð þeim eru gerðar ákveðnar kröfur til þess hvernig stjórnvöld undirbúa slíkarákvarðanir og haga mati á hæfni umsækjenda. Af sömu reglum leiðir einnig aðstjórnvöld verða að bera saman umsækjendur á grundvelli þeirra sjónarmiða sembyggt er á við mat á hæfni og draga forsvaranlegar ályktanir um hverjir standiframar öðrum með tilliti til þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu. Þegartekin er afstaða til dómkröfu stefnanda, um að viðurkennt verði að málsmeðferðráðherra og tillögur hafi bakað honum fjárhagslegt tjón sem stefndi beri ábyrgðá, leiðir hins vegar af almennum reglum skaðabótaréttarins að stefnandi verðurmeðal annars að sýna fram á að þær reglur sem hann hefur vísað til ímálsástæðum sínum hafi verið brotnar til þess að eiga rétt til skaðabóta.Verður því hér fyrst gerð almenn grein fyrir þeim lagareglum sem í giltu umskipun dómara Landsréttar þegar atvik málsins áttu sér stað. Í kjölfarið verðurfjallað um þýðingu þess að Alþingi bar að samþykkja tillögur ráðherra um skipundómara Landsréttar í fyrsta sinn, meðal annars hvaða kröfur verða gerðar tilmeðferðar Alþingis á slíku erindi ráðherra og hvaða áhrif aðkoma þingsins hefurá gildissvið reglna stjórnsýsluréttarins. Í framhaldinu verður fjallað um þærreglur sem gilda um mat á umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt og þvínæst hvort stefnanda hafi tekist að sýna fram á að skilyrði fyrir viðurkenningubótaskyldu og greiðslu miskabóta til hans séu fyrir hendi. 2. Lagareglur umskipun dómara Landsréttar Samkvæmt1. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 eiga 15 dómarar sæti í Landsrétti og eru þeirskipaðir ótímabundið af forseta Íslands samkvæmt tillögu ráðherra.Um þaðhvernig staðið skuli að skipun dómara Landsréttar í fyrsta sinn er síðanfjallað nánar í IV. bráðabirgðaákvæði sömu laga en þar er kveðið á um skipundómara við Landsrétt skuli lokið eigi síðar en 1. júlí 2017 og skulu dómararskipaðir í embættið frá og með 1. janúar 2018. Þá segir í ákvæðinu að nefndsamkvæmt 4. gr. a laga um dómstóla, nr. 15/1998, skuli meta hæfni umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt og láta ráðherra í té umsögn um umsækjendur ísamræmi við 2. mgr. þeirrar greinar og reglur sem um nefndina gilda. Segir þarjafnframt að ráðherra sé óheimilt ráðherra að skipa í dómaraembætti mann semdómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eðasamhliða öðrum. Frá þessu megi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherraum heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægirað mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. Aftilvísun IV. bráðabirgðaákvæðisins til 2. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998,verður ráðið að dómnefnd skuli láta ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögnum umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt. Í ákvæði 2. mgr. 4. gr. a segirjafnframt að í umsögn dómnefndar skuli tekin afstaða til þess hvaða umsækjandisé hæfastur til að hljóta embættið, en heimilt sé að setja tvo eða fleiriumsækjendur jafna, en að öðru leyti setji ráðherra nánari reglur um störfnefndarinnar.Ráðherrahefur á grundvelli framangreinds ákvæðis 4. gr. a sett reglur nr. 620/2010, umstörf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti, en reglurnarvoru birtar voru B-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 2010 og lúta þær m.a. aðmeðferð umsókna og mati á hæfni umsækjenda. Um þessar reglur verður fjallaðnánar í kafla IV.4. á eftir. Í 3.mgr. 4. gr. a birtist síðan sú meginregla að ráðherra sé óheimilt að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefndin hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Í sama ákvæði kemur þó fram að frá þessumegi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa íembættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllumskilyrðum til að hljóta skipun í embættið. Skal ráðherra þá leggja slíkatillögu fyrir Alþingi innan tveggja vikna frá því að umsögn dómnefndar erafhent honum eða innan þess tíma frá því að Alþingi kemur næst saman eftir aðumsögn er fengin. Tillagan verður þá að vera samþykkt innan mánaðar frá því aðhún er lögð fram, en ella er ráðherra bundinn af umsögn dómnefndar.Framangreindákvæði 4. gr. a voru leidd í lög með 2. gr. laga nr. 45/2010, um breytingu álögum nr. 15/1998, um dómstóla. Í athugasemdum við ákvæði 2. gr. í frumvarpiþví er varð að lögum nr. 45/2010 er fjallað um sjónarmið að baki aðkomuAlþingis þegar ráðherra vill afla heimildar til þess að skipa annan umsækjandaen dómnefnd hefur talið hæfastan til að gegna embættinu. Kemur þar fram að meðákvæðinu hafi verið lögð til þau nýmæli að dómsmálaráðherra yrði bundinn afáliti dómnefndarinnar, þótt hann hafi enn hið formlega skipunarvald. Um tilefnireglunnar segir annars svo í athugasemdunum: „Er þessi regla ísamræmi við tillögu nefndarinnar sem skipuð var til að endurskoða reglur umskipun dómara. Í þessu felst að dómsmálaráðherra tekur við áliti dómnefndar þarsem fram kemur umsögn um alla umsækjendur og jafnframt afstaða nefndarinnar tilþess hvaða umsækjandi eða eftir atvikum umsækjendur teljist hæfastir til aðverða skipaðir í embættið. Ekki er gert ráð fyrir því að dómsmálaráðherra leitieftir afstöðu umsækjenda til niðurstöðu dómnefndarinnar, enda ætti hún að veitaumsækjendum andmælarétt áður en hún tæki endanlega ákvörðun í málinu. Þó gætikomið til þess að ráðherra þyrfti að óska eftir nýrri umsögn nefndarinnar ef íljós kæmi verulegur annmarki á undirbúningi ákvörðunar hennar.Ef dómsmálaráðherra leggur til að annar en sá semdómnefnd hefur talið hæfastan sé skipaður í embættið skal hann skv. 3. mgr. 2.gr. bera þá tillögu fyrir Alþingi. Gert er ráð fyrir því að slík tillaga hljótisömu málsmeðferð og nú gildir um kosningu umboðsmanns Alþingis, meðal annars aðhún gangi án umræðu til þeirrar nefndar sem forseti Alþingis leggur til. Fyrirslíkri málsmeðferð er nú ekki lagastoð, en samhliða frumvarpi þessu er unnið aðtillögu til breytingar á þingskapalögum, þar sem ráðgert er að mælt verði fyrirum afgreiðslu erinda sem Alþingi á samkvæmt lögum að taka afstöðu til. Þessskal getið varðandi þetta ákvæði að rétt þykir að ganga út frá því að nægilegtverði að tillaga ráðherra fái fylgi meiri hluta á Alþingi. Er þá horft til þessað áskilnaður um aukinn meiri hluta sem nefndin, sem skipuð var til aðendurskoða reglur um skipun dómara, gerði tillögu um gæti leitt til þess aðregla um þetta yrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi meðveitingarvald en ekki ráðherra. Verður að ætla að reglur í þeim búningi sem hérer lagður til þjóni nægilega tilgangi án þess að lengra verði gengið í þessuefni. Að öðru leyti er ástæða til að benda á að í lok 3. mgr. 2. gr. er tekiðfram að ráðherra sé bundinn af umsögn dómnefndar ef tillaga hans er felld áAlþingi eða nær þar ekki fram að ganga innan þess frests sem tiltekinn er ímálsgreininni. Í því tilviki gæti ráðherra ekki auglýst dómaraembættið að nýjuþannig að nýtt skipunarferli hæfist, heldur væri hann eins og fram kemur íákvæðinu bundinn af umsögn dómnefndarinnar.“ Ljóst er að ákvæði laga nr. 15/1998, ogþar með 4. gr. a í sömu lögum, gilda um atvik þess máls sem hér er tilúrlausnar, að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um annað íbráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, sbr. 55. gr. sömu laga. Í því samhengiverður að horfa til þess að í IV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016 var settsérstök regla um að Alþingi yrði að samþykkja allar tillögur ráðherra um skipundómara við Landsrétt í fyrsta sinn, en ákvæðið er svohljóðandi: „Skipun dómara viðLandsrétt skal lokið eigi síðar en 1. júní 2017 og skulu dómarar skipaðir íembættið frá og með 1. janúar 2018. Þegar ráðherra gerir tillögu um skipun í embætti dómaravið Landsrétt í fyrsta sinn skal hann leggja tillögu sína um hverja skipunfyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skal hannsenda þær forseta Íslands sem skipar í embættin, sbr. 21. gr. Samþykki Alþingiekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skal ráðherra leggja nýja tillögufyrir Alþingi til samþykktar.“Umástæður þess að ráðherra skyldi leggja tillögu um hverja skipun fyrir Alþingitil samþykktar segir það eitt í athugasemdum við ákvæðið að í ljósi þess aðskipaðir yrðu samtímis 15 dómarar væri „eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri eneins handhafa ríkisvalds að því.“ Í umræðum í kjölfar þess aðinnanríkisráðherra mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi sagði ráðherra hins vegarsvo um ástæðuna fyrir aðkomu Alþingis: „Í þessu frumvarpier sérstaklega tekið á skipun allra þessara millidómara, ef ég má orða þaðþannig, í Landsrétti. Þá er aðalvarnaglinn sá, sem er mjög mikilvægur fyrirráðherra á hverjum tíma, að þegar til stendur að skipa þennan mikla fjöldadómara sé það ekki á hendi framkvæmdarvaldsins að skipa þá alla á grundvellireglna sem til framtíðar munu gilda, heldur verði Alþingi að koma að því. TeljiAlþingi að ráðherra hafi lagt til einhvern sem ekki er ásættanlegur eða Alþingifellir sig ekki við, þarf ráðherrann að tilnefna annan hæfan. Það er ekkiþannig að þá geti bara einhver komið til, það verður að koma annar hæfur sem ráðherraleggur til við Alþingi til samþykktar þannig að tryggt sé, sem ég held að séalgjört grundvallaratriði þegar verið er að skipa svona mikinn fjölda í einu,að það sé ekki látið hvíla á einum ráðherra.“Ummeðferð erinda af því tagi sem tillaga ráðherra um skipun dómara Landsréttarvar er fjallað í 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis. Þarsegir að ef Alþingi berst erindi sem lýtur að málefni sem þingið verðursamkvæmt stjórnarskrá eða lögum að taka afstöðu til, en er ekki þingmál samkvæmtIII. kafla nr. 55/1991 skýri forseti frá því á þingfundi. Er síðan mælt fyrirum það í ákvæðinu að málið gangi því næst án umræðu til nefndar samkvæmttillögu sem forseti gerir. Þegar nefnd hefur lokið athugun málsins lætur húnuppi álit sitt sem er útbýtt á þingfundi, ásamt tillögu að ályktun Alþingis semskuli rædd og afgreidd við eina umræðu eftir reglum um síðari umræðu umþingsályktunartillögur. Ákvæði5. mgr. 45. gr. var leitt í lög með 23. gr. laga nr. 84/2011, um breytingu álögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis (nefndaskipan, eftirlitshlutverkAlþingis o.fl.). Í athugasemdum við ákvæði 23. gr. er það hlutverk Alþingis aðtaka afstöðu til skipunar í embætti dómara við þær aðstæður þar sem ráðherratelur ekki rétt að fylgja áliti dómnefndar samkvæmt lögunum tiltekiðsérstaklega sem dæmi um mál sem falli undir ákvæðið. Þá er þar einnig áréttaðmikilvægi þess að erindi af þessu tagi fái hraða málsmeðferð en um leið verðiað tryggja að málið fái efnislega athugun á Alþingi en sé ekki aðeins afgreittmeð atkvæðagreiðslu. Í framhaldinu er rakið í athugasemdunum að af þeim sökumsé lagt til að eftir að forseti hafi gert grein fyrir erindinu á þingfundigangi málið umræðulaust til einhverrar fastanefndar Alþingis til athugunar ogað hún geri tillögu að afgreiðslu Alþingis. Umræður fari fram um tillöguna ísamræmi við reglur um síðari umræðu um þingsályktunartillögur. Er þá lýst þvísjónarmiði að með því að þingnefnd geri tillögu að afgreiðslu málsins verði aðtelja að fullnægt sé áskilnaði 55. gr. stjórnarskrárinnar þar sem gerð sé krafaum að einhver þingmaður eða ráðherra flytji mál á Alþingi.3. Þýðing þessað Alþingi samþykki tillögurráðherra um skipun dómara LandsréttarStefnandihefur sem fyrr segir borið við þeirri málsástæðu í þessu máli að ráðherra hafiekki lagt tillögur sínar með réttum hætti fyrir Alþingi. Telur stefnandi aðráðherra hafi borið að leggja fram tillögu um hvern og einn umsækjanda sem húnvildi að Alþingi samþykkti, en ekki sameiginlega tillögu fyrir alla umsækjendurí einu, eins og raunin var.Einsog rakið er hér að framan er í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr.50/2016 kveðið á um að þegar ráðherra gerir tillögu um skipun í embætti dómaravið Landsrétt í fyrsta sinn skuli „hann leggja tillögu sína um hverja skipun fyrirAlþingi til samþykktar.“Aftilvitnuðu orðalagi ákvæðisins og þeim lögskýringargögnum sem rakin hafa veriðleiðir að ráðherra gat ekki skipað neinn dómara við Landsrétt í fyrsta skiptián þess að Alþingi hefði samþykkt hvert þeirra dómaraefna sem ráðherra lagðitil. Þá verður það jafnframt ráðið af lögskýringargögnum að ákvæðinu hafi veriðætlað að tryggja að Alþingi gæti hafnað umsækjenda ef það sætti sig ekki viðtillögu ráðherra og að ráðherra bæri þá að tilnefna annan hæfan einstakling. Þrátt fyrir að telja verði aðdómsmálaráðherra hafi samkvæmt framangreindu verið skylt að bera tillögur sínarum hvert og eitt dómaraefni undir Alþingi þá verður að mati dómsins ekki ráðiðmeð skýrum hætti af bráðabirgðaákvæðinu eða ummælum í lögskýringargögnum hvortí ákvæðinu fælist krafa um að ráðherra bæri fram tillögur sínar hverja í sínulagi, þá í formi 15 sjálfstæðra erinda, eða hvort ráðherra væri stætt á því aðbera fram tillögur sínar um hvern og einn umsækjanda sameiginlega í einu erinditil þingsins, með þeim hætti sem ráðherra gerði í máli þessu. Afþeim sökum er ekki unnt að leggja annað til grundvallar en að um tillögurráðherra hafi að lögum farið eftir þeim almennu reglum sem settar eru ummeðferð slíkra erinda í 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis.Samkvæmt því ákvæði er það í verkahring þeirrar nefndar sem forseti Alþingisgerir tillögu um að taka málið til athugunar, láta uppi álit sitt sem útbýtt erá þingfundi og gera síðan tillögu að ályktun Alþingis. Rétteins og rakið er í kafla II hér að framan gekk tillaga dómsmálaráðherra umskipun dómara Landsréttar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingissamkvæmt ákvörðun forseta þingsins. Meirihluti sömu nefndar gerði síðan tillöguað þingsályktun 31. maí 2017 um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherraum að þeir einstaklingar sem ráðherra lagði til með bréfi sínu til forsetaAlþingis 29. maí 2017 yrðu skipaðir dómarar við Landsrétt, sbr. ákvæði tilbráðabirgða IV í lögum um dómstóla, nr. 50/2016. Viðúrlausn á ágreiningi aðila um hvernig Alþingi átti að haga meðferð málsinsverður að hafa í huga að þegar tillögur ráðherra höfðu borist Alþingi varákvörðunarvaldið um framhald málsins í höndum stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar. Sú nefnd ákvað að haga málsmeðferðinni með þeim hætti aðleggja fram eina tillögu um afgreiðslu málsins, sem fólst í því að Alþingisamþykkti allar tillögur ráðherra. Þá er enn fremur rétt að geta þess að viðatkvæðagreiðslu um tillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þingfundi 1.júní 2017 benti forseti Alþingis á að tillagan yrði borin upp í heild í 15töluliðum án þess að nokkur þingmaður hreyfði andmælum við því. Þarsem tillögur ráðherra voru samkvæmt framangreindu teknar til meðferðar Alþingisí samræmi við fyrirmæli 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991 og að Alþingi gafstþar með færi á að taka efnislega afstöðu til þeirra dómaraefna sem ráðherra lagðitil og þá, eftir atvikum, hafna tillögu ráðherra ef hún var talin óviðunandi,sbr. 2. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016, verður ekki fallist á þámálsástæðu stefnanda að meðferð Alþingis á tillögum ráðherra hafi verið andstæðlögum. Stefndi,íslenska ríkið, hefur í máli þessu teflt fram þeirri málsástæðu að reglurstjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við um tillögur ráðherra til Alþingis. Hefurstefndi þá m.a. vísað til þess að það hafi í raun verið í verkahring Alþingisað taka hina endanlegu ákvörðun um skipun dómara, en ráðherra hafi einungis áttaðkomu að því ferli með áþekkum hætti og þegar ráðherra tekur þátt ílöggjafarstarfi Alþingis. Áþessi sjónarmið stefnda verður ekki fallist. Eins og vikið er að í dómumHæstaréttar frá 31. júlí 2017 í málum nr. 451/2017 og 452/2017 eru ráðherrarsamkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju æðstu handhafar framkvæmdarvalds íreynd, enda eiga þeir frumkvæði að því að framkvæma vald forseta, sbr. 13. gr.stjórnarskrárinnar, og bera að lögum sérstaka ábyrgð samkvæmt 14. gr. hennar áöllum stjórnarframkvæmdum sem heyra undir ráðuneyti þeirra. Tillagadómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun tiltekins manns í embætti dómaraer liður í undirbúningi þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem í skipuninni felst.Geri ráðherra tillögu til Alþingis um að annar verði skipaður dómari en sá semdómnefnd hefur metið hæfastan, er sú tillaga einnig lögbundinn þáttur íundirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti. Dómsmálaráðherrafer því í reynd með skipunarvaldið, enda fær það fyrirkomulag um skipun dómara,sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998, sbr. 2. mgr. ákvæðisIV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016, og varðar störf dómnefndar og aðkomuAlþingis að skipun í dómaraembætti, ekki breytt framangreindristjórnskipunarvenju.Að því er snertir að öðru leyti þá málsástæðu stefnda aðreglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við um tillögur ráðherra þá orkarekki tvímælis að ákvarðanir stjórnvalda um skipun í opinber embætti teljastákvarðanir um rétt og skyldu í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Slíkar ákvarðanir falla því undir gildissvið laganna samkvæmt samaákvæði.Ljóst er að Alþingi getur í löggjafarstarfi sínu tekið þáákvörðun að almennar reglur stjórnsýsluréttarins, skráðar eða óskráðar, skuliekki gilda að hluta eða í heild um störf stjórnvalda á ákveðnu sviði. Þar semalmennar reglur stjórnsýsluréttarins eru fyrst og fremst réttaröryggisreglur,sem ætlað er að veita borgurunum tiltekna réttarvernd í samskiptum viðstjórnvöld, verður hins vegar að ganga út frá því að Alþingi ætli sér ekki aðskerða réttaröryggi borgaranna með setningu laga nema unnt sé að draga þáályktun með nokkurri vissu af texta lagaákvæða eða eftir atvikum forsendum ílögskýringargögnum að ætlun löggjafans hafi verið sú að víkja frá almennumréttaröryggisreglum stjórnsýsluréttarins, þannig að réttarstaða borgaranna yrðilakari. Að því er varðar gildissvið stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sérstaklega errétt að minna á þá skýringarreglu, sem orðuð var í athugasemdum við 2. gr. ífrumvarpi því er síðar varð að stjórnsýslulögum, að sérákvæði í lögum, sem geraminni kröfur til stjórnvalda en reglur stjórnsýslulaganna hljóða um, þoki fyrirhinum almennu ákvæðum stjórnsýslulaganna.Af orðalagi 12. gr., IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr.50/2016, sbr. 2. gr. laga nr. 10/2017, svo og þeirra lögskýringargagna sem aðframan hafa verið rakin verður ekki séð að nokkur ráðagerð hafi verið um það aðvikið skyldi frá skráðum eða óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins við skipundómara í Landsrétt, m.a. um að ráðherra, sem fer með skipunarvaldið, beri aðvelja hæfasta umsækjandann í embættið. Þá verður heldur ekki séð að meðumræddum lagaákvæðum hafi verið létt af ráðherra þeim skyldum sem leiða afmeginreglum stjórnsýsluréttar og ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og eftiratvikum bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, ákvæðum laga nr. 15/1998 svo ogþeim stjórnvaldsfyrirmælum sem sækja stoð sína í þau lög, um undirbúningstöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Af þeim sökum verður að hafna alfariðþeirri málsástæðu stefnda að reglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við umtillögur dómsmálaráðherra. 4. Mat á hæfniumsækjenda um embætti dómara við LandsréttÍíslenskum rétti gildir sú óskráða grundvallarregla að stjórnvaldi sem skipar íopinbert starf eða embætti beri að velja hæfasta umsækjandann í starfið eðaembættið, sjá hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá árinu 1998 sem birtur er ábls. 3599 í dómasafni réttarins það ár og dóm Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 ímáli nr. 412/2010. Þaðleiðir jafnframt af þessari grundvallarreglu stjórnsýsluréttarins að ákveðnarskyldur hvíla á stjórnvaldi um undirbúning embættisveitingar og mat á hæfniumsækjenda. Þannig getur stjórnvald almennt ekki slegið því föstu að það hafivalið hæfasta umsækjandann nema það hafi gert heildstæðan samanburð áframkomnum umsóknum með tilliti til þeirra krafna sem lög gera til þess einstaklingssem gegna má starfinu og þeirra sjónarmiða sem valið á milli umsækjenda byggistá.Hefur þá almennt verið gengið út frá því að stjórnvaldið sem veitirviðkomandi embætti skuli ákveða hverju sinni á hvaða sjónarmiðum ákvörðun umskipun eigi að byggjast, að því marki sem ekki er mælt fyrir um annað í lögumeða stjórnvaldsfyrirmælum og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins fela ekki ísér takmarkanir í þessu efni. Almennt verða þau sjónarmið að taka mið af eðliog viðfangsefnum þess embættis sem verið er að skipa í hverju sinni. Umskipun í embætti dómara Landsréttar og mat á hæfni umsækjenda gilda hins vegarað ýmsu leyti sérsjónarmið. Í 2. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016, sem vísað ertil í 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laganna, er til dæmis kveðið á um almennhæfisskilyrði sem einstaklingur þarf að uppfylla til að geta orðið dómari viðLandsrétt og gegnt embættinu en ákvæðið er svohljóðandi: „Þann einn máskipa í embætti landsréttardómara sem fullnægir þessum skilyrðum: 1. Hefur náð 35ára aldri. 2. Hefur íslenskanríkisborgararétt. 3. Er svo á sigkominn andlega og líkamlega að hann geti gegnt embættinu. 4. Er lögráða oghefur aldrei misst forræði á búi sínu. 5. Hefur hvorkigerst sekur um refsivert athæfi sem má telja svívirðilegt að almenningsáliti nésýnt af sér háttsemi sem getur rýrt það traust sem dómarar verða almennt aðnjóta. 6. Hefur lokiðembættisprófi eða grunnnámi ásamt meistaraprófi í lögum. 7. Hefur starfað íminnst þrjú ár sem landsréttardómari, héraðsdómari, hæstaréttarlögmaður,prófessor eða dósent í lögum, lögreglustjóri, sýslumaður, saksóknari,ráðuneytisstjóri, skrifstofustjóri í ráðuneyti því sem fer með málefni dómstólaog réttarfars eða umboðsmaður Alþingis eða hefur um jafnlangan tíma gegnt öðrulíku starfi sem veitir hliðstæða lögfræðilega reynslu. 8. Telst verahæfur til að gegna embættinu í ljósi starfsferils síns og lögfræðilegrarþekkingar.“ Í athugasemdum við ákvæði 21. gr. lagaí frumvarpi því sem varð að lögum nr. 50/2016 er ekki fjallað sérstaklega umhvernig mati á hæfni umsækjenda til að gegna embætti dómara Landsréttar í ljósistarfsferils viðkomandi og lögfræðilegrar þekkingar skyldi háttað. Í lögunum erþað hlutverk aftur á móti lagt í hendur fimm manna nefndar sem ráðherra skipará grundvelli 11. gr. laganna, þar sem Hæstiréttur tilnefnir formannnefndarinnar en Landsréttur, Dómstólasýslan og Lögmannafélag Íslands aðra þrjá,auk þess sem fimmti nefndarmaðurinn skal kosinn af Alþingi.Lýsir hlutverkdómnefndarinnar sér í því að hún lætur ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur um embættidómara þar sem tekin er afstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til aðhljóta embættið en heimilt sé að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna. Hvorki er í bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016 nélögum nr. 15/1998 fjallað um hvaða sjónarmið dómnefndin skuli leggja tilgrundvallar við mat sitt á hæfni umsækjenda. Þegar ákvæði 4. gr. a núgildandilaga nr. 15/1998 var leitt í lög með 2. gr. laga nr. 45/2010 var slíkumsjónarmiðum þó skilmerkilega lýst í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi tillaga nr. 45/2010. Þar sagði meðal annars:„Við mat á hæfni dómaraefna er til margraatriða að líta, svo sem starfsreynslu á sviði lögfræði, hvort heldur hún er ásviði dómstarfa, málflutnings, annarra lögmannsstarfa, fræðistarfa eða innanstjórnsýslunnar, en almennt verður umsækjandi að hafa til að bera almenna ogvíðtæka lögfræðilega menntun og þekkingu. Rétt er einnig að líta til aukastarfaumsækjanda, svo sem til setu í úrskurðarnefndum eða annarra skyldra starfa semnýtast dómaraefni. Almennt verður að telja umsækjanda til tekna að hafa yfir aðbúa fjölbreyttri starfsreynslu, þótt meta verði það hverju sinni. Dómnefndinnier einnig rétt að líta til og að leita sérstaklega eftir umsögnum um störf umsækjandaog þess hvort hann sé skilvirkur í störfum sínum og vinnusamur, hvort hann hafitil að bera hæfni til að skilja aðalatriði frá aukaatriðum og setja álit sittfram á skiljanlegan hátt, bæði munnlega og skriflega. Er í því skyni unnt aðlíta til fræðirita, reynslu umsækjanda af málflutningi eða þeirra dóma semumsækjandi kann að hafa samið. Umsækjandi um dómaraembætti verður enn fremur aðgeta átt góð samskipti við aðra.Reglur nr. 693/1999 hafaverið settar um dómnefnd sem metur hæfi umsækjenda um héraðsdómaraembætti ogstarfar skv. 12. gr. dómstólalaga, auk þess sem nefndin hefur sem áður segirsett sér verklagsreglur sem voru samþykktar af dómsmálaráðherra 22. mars 2001.Gert er ráð fyrir að þau viðmið sem dómnefndin hefur stuðst við fram að þessu verðiáfram í reglum um störf hennar, sem gert er ráð fyrir að ráðherra setjisamkvæmt frumvarpinu. Þau atriði sem nefndin hefur tekið tillit til eru meðalannars starfsreynsla, þátttaka í félagsstarfi, menntun, sjálfstæði,óhlutdrægni, frumkvæði og skilvirkni í störfum, stjórnun og skipulagningstarfa, vald á einkamálaréttarfari og sakamálaréttarfari, dómasamning, stjórn áþinghöldum og mannleg samskipti. Einnig hefur verið litið til persónulegrahæfileika og lífsreynslu.“Eins og vikið er að í tilvitnuðum ummælum varjafnframt gert ráð fyrir að ráðherra setti nánari reglur um störfdómnefndarinnar, þar sem meðal annars yrði kveðið á um þau atriði sem nefndinskyldi leggja til grundvallar og taka mið af við mat sitt á hæfni umsækjenda,sem og reglur um meðferð mála í nefndinni. Ráðherra setti í kjölfarið reglurnr. 620/2010, um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda umdómaraembætti. Reglurnar voru birtar í B-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 2010 ogeru þær enn í gildi.Í 4. gr. reglna nr. 620/2010 er fjallað um þausjónarmið sem mat dómnefndar skuli byggt á. Kemur þar fram að í umsögndómnefndar skuli tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi eða umsækjendur séuhæfastir til þess að hljóta umrætt dómaraembætti. Segir þar jafnframt aðdómnefnd skuli gæta þess við mat sitt að samræmis sé gætt þannig að jafnræði séí heiðri haft. Niðurstaðan skuli byggð á heildstæðu mati á grundvellimálefnalegra sjónarmiða og skuli þar byggt á verðleikum umsækjenda með hliðsjónaf menntun og reynslu, ráðvendni, hæfni og skilvirkni í starfi, meðeftirfarandi hætti:„1.Menntun, starfsferill og fræðilegþekking.Við mat á menntun, starfsferli og fræðilegri þekkingu skaldómnefndin miða við að æskilegt sé að umsækjandi hafi fjölbreytta starfsreynsluá sviði lögfræðinnar s.s. reynslu af dómstörfum, málflutningi eða öðrumlögmannsstörfum, störfum innan stjórnsýslunnar eða fræðistörfum. Miðað skal viðað umsækjandi hafi til að bera almenna og víðtæka lögfræðilega þekkingu ogmenntun. Þá skal litið til þess hvort umsækjandi hefur stundað framhaldsnám.2.Aukastörf ogfélagsstörf. Dómnefnd ber einnig að líta til aukastarfa umsækjanda, svo semtil setu í úrskurðarnefndum eða annarra skyldra starfa sem nýtast dómaraefni.Loks er heimilt að líta til víðtækrar þátttöku í félagsstarfi.3.Almennstarfshæfni.Við mat á almennri starfshæfni skal litið til þess hvortumsækjandi hafi sýnt sjálfstæði, óhlutdrægni, frumkvæði og skilvirkni í starfiog hvort hann eigi auðvelt með að skilja aðalatriði frá aukaatriðum. Æskilegter að hann hafi reynslu af stjórnun. Umsækjandi skal hafa góða þekkingu áíslensku máli og eiga auðvelt með að tjá sig í ræðu og riti.4.Sérstökstarfshæfni. Mikilvægt er að umsækjandi hafi einkamála- ogsakamálaréttarfar á valdi sínu og geti farið að fyrirmælum laga um samningudóma og ritað þá á góðu máli. Hann verður að geta stjórnað þinghöldum afröggsemi og sanngirni og afgreitt þau mál sem honum eru fengin bæði fljótt ogaf öryggi.5.Andlegtatgervi.Umsækjandi þarf að eiga auðvelt með mannleg samskipti, bæðivið samstarfsmenn og þá sem erindi eiga við hann. Gerð er krafa um að afumsækjanda fari gott orð bæði í fyrri störfum og utan starfa og að reglusemihans sé í engu ábótavant.“Um málsmeðferð dómnefndarinnar og frágang umsagnarhennar er síðan fjallað í 5.-8. gr. reglnanna. Þannig segir í 1. mgr. 5. gr.reglnanna að umsókn umsækjanda um embætti dómara á grundvelli auglýsingar umþað ásamt þeim reglum sem um það gilda marki þann grundvöll sem dómnefnd byggirumsögn sína á. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skal dómnefndin sjá til þess að mál séað öðru leyti nægilega upplýst áður en umsögn er veitt um hæfni umsækjanda, envið mat sitt samkvæmt 4. gr. getur dómnefndin litið til allra birtra verkaumsækjanda, s.s. fræðirita, dóma, úrskurða og annars þess háttar, þótt þau hafiekki fylgt umsókn umsækjanda, sbr. 3. mgr. 5. gr., og þarf þá ekki að geraumsækjanda sérstaklega viðvart um það fyrirfram.Í 4. mgr. 5. gr. reglnanna er gengið út frá því aðdómnefndin geti boðað umsækjendur í viðtal og krafið þá um öll nauðsynleg gögntil viðbótar þeim sem fylgdu umsókn þeirra og lagt til grundvallar mati sínusamkvæmt 4. gr. Þá segir í 5. mgr. 5. gr. að dómnefnd geti aflað vitneskju umstarfsferil umsækjanda hjá fyrri vinnuveitendum hans og öðrum, sem hafa áttsamskipti við umsækjanda vegna starfa hans. Umsækjanda skal gefinn sjö dagafrestur til þess að tjá sig um upplýsingar sem þannig er aflað.Um framsetningu umsagnar dómnefndar er síðanfjallað í 6. gr. reglnanna en þar segir að dómnefndin skuli gefa skriflega ogrökstudda umsögn um umsækjendur þar sem fram komi a) rökstutt álit á hæfnihvers umsækjanda, og síðan b) rökstuttálit á því hvern eða hverja nefndin telur hæfasta til að hljóta embættið. Í 7.gr. reglnanna er síðan kveðið á um að dómnefndin skuli kynna umsækjendum drögsín að umsögn um hæfni umsækjenda og gefa þeim sjö daga frest til þess að komaað sjónarmiðum sínum. Að mati dómsins verður að leggja til grundvallar aðdómsmálaráðherra hafi með setningu framangreindra reglna ákveðið hvernigmeðferð umsókna um embætti dómara við Landsrétt skuli háttað og með hvaða hættiskuli að meginstefnu staðið að mati þeirra. Í samræmi við almennar reglur umstarfshætti stjórnvalda eru bæði ráðherra og dómnefndin bundin af þessum reglumvið mat sitt og málsmeðferð. Þar sem reglur nr. 620/2010 eru samkvæmtframansögðu bindandi fyrir ráðherra og dómnefndina kunna þær að takmarkamöguleika ráðherra og dómnefndarinnar til að haga meðferð og mati á umsóknum umdómaraembætti með öðrum hætti en þar er lýst. Í því sambandi verður að hafa íhuga að umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt áttu að geta treyst því aðvið meðferð umsókna og mat á þeim væri fylgt þeim reglum sem ráðherra hefursett á grundvelli laga. Reglur af þessu tagi stuðla þar með einnig að því aðmat á umsóknum verði samræmt, þannig að það beinist að hliðstæðum atriðum ogþau séu metin á sama hátt, eins og gera verður kröfu um með tilliti tiljafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga.Stefndi hefur í máli þessu byggt á því aðdómsmálaráðherra hafi verið heimilt að víkja frá áliti dómnefndarinnar þar semálit hennar hafi verið haldið annmörkum. Hefur stefndi þá vísað til þess aðráðið verði af vinnugögnum nefndarinnar að mat hennar hafi verið „of hlutlægt“.Stefndi byggir jafnframt á því að að fyrri umsagnir dómnefndarinnar að þessu leytiséu ekki „eins afgerandi hlutlægar“ heldur sé þar bersýnilega tekið tillit til„huglægra þátta“. Vísar stefndi þá til þess að nefndin hafi gætt þess í fyrriálitum að fara ekki út í „alltof nákvæmt mat vegna þess að afar erfitt [væri]að halda samræmi þegar svo [væri] að verki staðið þar sem matsgrundvöllurinn[væri] bæði fjölþættur og margbrotinn.“Að mati dómsins verður að skilja málsástæðurstefnda um þetta atriði þannig að þær beinist í reynd að því hvernig dómnefndinákvað vægi einstakra þátta í hæfnismati sínu og hvernig hún lagði það mat tilgrundvallar við samanburð og einkunnagjöf á umsækjendum, eins og það birtist íáliti dómnefndar og Excel-skjali dómnefndar um röðun á umsækjendum sem fyrirliggur í málinu. Í gögnum málsins kemur einnig fram að ráðherra gerði samskonar athugasemdir við það vægi sem dómnefndin gaf einstökum þáttum í álitisínu, sbr. bréf ráðherra til forseta Alþingis, dags. 29. maí 2017, ogminnisblað ráðherra til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, dags. 30. maí, enráðherra hafði áður óskað skýringa dómnefndarinnar á þessu atriði, sbr. bréfráðherra til formanns dómnefndarinnar, dags. 27. maí 2017. Eins og áður er rakið kom fram í álitidómnefndarinnar frá 19. maí 2017 að umsækjendur gátu mest fengið 105 stig íheildareinkunn. Tók dómnefndin þar fram að í samræmi við fyrri framkvæmd hefðihún gefið dómstörfum, lögmannsstörfum og stjórnsýslu jafnt vægi eða 20 stig íhverjum þætti. Fræðistörf fengu síðan 10 stig en aðrir þættir, það er nám ogframhaldsmenntun, kennsla, stjórnun, reynsla af öðrum störfum sem nýtastdómaraefni, almenn starfshæfni og þekking og reynsla af réttarfari gátu hæstnumið 5 stigum hver þáttur. Hvað varðar vægi réttarfars var tekið fram að vægiþess hefði verið hið sama áður, nema að nánari greining hefði verið gerð áþekkingu hvers umsækjanda á þessu sviði en lengst af tíðkaðist. Þá hefði hæfnitil að semja dóma og stjórna þinghöldum fengið 2,5 stig hvor þáttur, eðasamanlagt 5 stig.Dómurinn telur ljóst að þau sjónarmið sem lögð vorutil grundvallar af hálfu dómnefndar í áliti hennar frá 19. maí 2017 eru ísamræmi við þau sjónarmið um mat á hæfni umsækjenda sem lýst er ílögskýringargögnum og 4. gr. reglna nr. 620/2010, og lúta m.a. að starfsreynsluá sviði lögfræði, hvort heldur hún er á sviði dómstarfa, málflutnings, annarralögmannsstarfa, fræðistarfa eða innan stjórnsýslunnar, svo og æskilegrifjölbreytni í því sambandi. Af þeimsökum verður að telja að umrædd sjónarmið séu eðli málsins samkvæmt málefnalegog þar með lögmæt. Að sama skapi verða hvorki af ákvæðum laga nr.15/1998, bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, né reglum nr. 620/2010, leiddarneinar leiðbeiningar um hvernig innbyrðis vægi þessara sjónarmiða skuli háttað.Í lögskýringargögnum sem taka verður mið af við túlkun 4. gr. a laga nr. 15/1998,sbr. athugasemdir við 2. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 45/2010, erað vísu tiltekið að „almennt verði að telja umsækjanda til tekna að hafa yfirað búa fjölbreyttri starfsreynslu“. Þar er þó jafnframt lýst því sjónarmiði að„meta verði það hverju sinni.“ Þótt dómnefndinni sé því bæði rétt og heimilt aðlíta til ákveðinna sjónarmiða við mat á umsækjendum gefa lögskýringargögninengu að síður til kynna að gengið hafi verið út frá því að dómnefndin legðisjálfstætt og einstaklingsbundið mat á hæfni hvers umsækjenda í samræmi viðmeginregluna um skyldubundið mat stjórnvalda sem almennt ber að leggja tilgrundvallar við meðferð umsókna um opinber embætti. Samkvæmt því sem að framan er rakið bardómnefndinni því skylda til að leggja efnislegt mat á eiginleika og færni hversog eins umsækjanda út frá fyrirliggjandi umsóknargögnum og öðrum þeimupplýsingum sem aflað var við meðferð málsins og varpað gátu ljósi á líklegaframmistöðu umsækjandans í embætti dómara við Landsrétt. Að mati dómsins er ekki unnt að taka fyrir það aðdómnefndin setji viðmið um vægi einstakra sjónarmiða við mat á umsækjendum,enda geta slík viðmið stuðlað að samræmi í mati á umsækjendum og að matiðbeinist að faglegum verðleikum þeirra. Í ljósi skyldu nefndarinnar til að leggjaefnislegt mat á eiginleika og færni hvers umsækjanda verður þó jafnframt aðgera þá kröfu að matsaðferðirnar sem dómnefndin styðst við endurspegliraunverulegt og efnislegt mat á umsækjendum með það fyrir augum að hæfastiumsækjandinn til að gegna því embætti sem um ræðir hverju sinni verðiskipaður.Ísamræmi við framangreint og miðað við eðli þeirrar matskenndu ákvörðunar semskipun í embætti dómara við Landsrétt verður því að gæta varfærni þegar súleið er farin við mat á umsækjendum að láta niðurstöðuna ráðast aftölulegu mati með þeim hætti sem gert er í Excel-skjali dómnefndarinnar ogóumdeilt er að dómnefndin byggði á í máli þessu. Þannig verður að gæta þess að vægi einstakra viðmiða verðiekki beitt sem of fortakslausum mælikvarða þannig að á skorti að færniumsækjanda og frammistaða hans í fyrri störfum sé tekin til athugunar. Efdómnefndin metur til dæmis hæfni umsækjanda aðeins með tilliti til þessárafjölda sem hann hefur gegnt ákveðnu starfi, fjölda þeirra fræðigreina semhann hefur skrifað eða hversu ólíkum sviðum hann hefur starfað á, án þess þó aðreynt sé að leggja frekara mat á inntak þessara þátta á borð við frammistöðu íþeim störfum sem umsækjandi hefur gegnt eða þá færni í lögfræðilegri greininguog röksemdafærslu sem birtist í skrifum umsækjanda, er hætt við dómnefndindragi þá ekki forsvaranlegar ályktanir af gögnum málsins um hæfni umsækjanda. Við skýrslutöku af formanni nefndarinnar fyrir dómibeindi dómurinn þeirri fyrirspurn til vitnisins hvort skilja mætti þannmælikvarða sem nefndin beitti við mat sitt um vægi reynslunnar af dómsstörfum,lögmannsstörfum og stjórnsýslu, þannig að umsækjendur sem hefðu starfsreynslu áöllum þessum sviðum stæðu almennt betur að vígi við mat á hæfni en þeir semhefðu einungis starfað á einu þessara sviða og hefðu ekki eins fjölbreyttareynslu. Vitnið svaraði þessari spurningu dómsins játandi, sem og þeirrispurningu dómsins hvort lögmenn sem kæmu að fjölbreyttum réttarsviðum í störfumsínum og væru virkir í málflutningi fyrir dómstólum stæðu þá lakar að vígi enþeir umsækjendur sem komið hefðu bæði að dómsstörfum og stjórnsýslu. Afframburði vitnisins varð jafnframt ráðið að dómari sem hefði komið aðfjölbreyttum álitaefnum í störfum en hefði ekki starfað í stjórnsýslu eðalögmennsku stæði almennt höllum fæti gagnvart umsækjendum sem hefðustarfsreynslu á fleiri sviðum. Aðspurður um efnislegt mat dómnefndarinnar áumsóknargögnum, nánar tiltekið um hvort dómnefndin hefði haft nánara svigrúmtil að meta efnislega þá dóma, úrskurði, stefnur, greinargerðir og fræðiskrifsem umsækjendur hefðu lagt fram með umsóknum sínum, svaraði formaðurdómnefndarinnar að það blasti við að ekki hefði verið hægt að fara ofan „ídjúpt mat á gæðum fræðiskrifa“ og það hefði „í mörgum tilvikum“ verið takmarkaðvið „yfirferð“. Í þessu tilviki hefði mat nefndarinnar verið „einstakt og enguöðru líkt“ þar sem 33 umsækjendur hefðu sótt um. Taldi formaður mega fallast áað raunhæfur möguleiki á að fara ofan í djúpt mat á fræðiskrifum hafi ekkiverið fyrir hendi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður aðtelja ljóst að þegar dómnefndin lagði mat á hæfni umsækjenda um embætti dómaravið Landsrétt hafi hún beitt mælikvarða þar sem ólíkir flokkar starfsreynslu ásviði dómstarfa, lögmannsstarfa og stjórnsýslu vógu umtalsvert þyngra en önnursjónarmið sem leidd verða af lögum nr. 50/2016 og reglum nr. 620/2010, eða 20stig hver flokkur, sem samsvarar alls 60 stigum af 105 mögulegum. Næstmestavægið hafði reynsla umsækjenda af fræðiskrifum eða 10 stig, en að þeirri reynslufrátalinni hafði enginn flokkur meira en 5 stiga vægi. Eins og þessum mælikvörðum var stillt upp íExcel-skjali dómnefndarinnar og þegar litið er til framburðar formannsnefndarinnar fyrir dómi verður að telja hætt við því að umsækjandi sem einungishefur unnið á sviði lögmennsku, stjórnsýslu eða dómstarfa og sækir þar meðaðeins stig úr einum flokki, fái að jafnaði færri stig en umsækjandi sem hefurkomið víðar við í störfum sínum, án þess að lagt sé efnislegt mat áhvort starfsreynsla fyrri umsækjandans sé engu að síður betri undirbúningurtil að gegna embætti dómara við Landsrétt en hin fjölbreyttari starfsreynslaþess síðarnefndaRétter að leggja áherslu á að þegar horft er til þeirra sjónarmiða sem liggja aðbaki mati umsækjanda samkvæmt ákvæðum laga nr. 15/1998, sbr. lög nr. 45/2010,verður að telja að almennt séð hafi verið málefnalegt að líta tilfjölbreyttrar starfsreynslu umsækjanda um embætti dómara við Landsrétt. Á hinnbóginn verður ekki annað séð en að sá mælikvarði sem dómnefndin beitti og sánaumi tími sem henni var ætlaður til starfa síns hafi leitt til þess að í reyndskorti á að efnislegt mat og samanburður færu fram á verðleikum umsækjenda ogþar með hæfni þeirra. Í því sambandi verður að minna á framburð formannsnefndarinnar fyrir dómi um að mat á þeim fræðiskrifum sem umsækjendur hefðulagt fram hefði takmarkast við almenna yfirferð og ekki hefði verið raunhæfurmöguleiki á að fara ofan í djúpt mat á þeim. Verður því að telja að matdómnefndarinnar hafi verið haldið annmörkum að þessu leyti. Stefndiheldur því auk þess fram að umsögn dómnefndarinar hafi verið áfátt að því leytiað allir umsækjendur hafi verið metnir jafnhæfir í tveimur mikilvægummatsþáttum, þ.e. stjórnun þinghalda og samningu og ritun dóma. Að mati stefnda geturþetta ekki staðist þar sem nokkrir umsækjenda hafi lítið sem ekkert komið aðumræddum þáttum í störfum sínum, hvorki sem lögmenn né dómarar. Þá sé þaðálitamál að þessir veigamiklu þættir í dómsstörfum hafi einungis svarað til 5stiga af þeim 105 stigum sem umsækjandi gat mest fengið í heild. Íframburði formanns nefndarinnar fyrir dómi kom fram að það mætti „sannarlegavelta því fyrir sér hvort allir umsækjendur verðskuldi að fá eitthvað úr þessumliðum“, og eins og hvort umsækjendur sem „hvergi hefðu komið nálægt réttarfariá neinu sviði“ og „aldrei staðið frammi fyrir spurningum um samningu dóma“hefðu „yfirhöfuð átt að fá eitthvað út úr þessum liðum“. Kvað vitnið að þarnahefði gætt ónákvæmni í mati nefndarinnar, sem og í fyrri umsögnum nefndarinnarí tengslum við skipun í embætti dómara. Miðaðvið þennan framburð formanns dómnefndar fyrir dómi og þegar horft er tilumsóknargagna verður að telja sýnt að einstakir umsækjendur hafi fengið 5 stigí mati nefndarinnar á hæfni til að stjórna þinghöldum og semja dóma án þess aðdómnefndin legði á það sjálfstætt mat með tilliti til umsóknargagna hversumsækjanda. Samkvæmt því er ljóst að efnislegt mat og samanburður á hæfniumsækjanda að þessu leyti fór ekki fram og verður það því að teljast annmarki ámati nefndarinnar. Íljósi alls þess sem að framan er rakið verður að fallast á málsástæður stefndaum að umsögn dómnefndarinnar frá 19. maí 2017, hafi verið haldin efnislegumannmörkum. Verður af þeim sökum að leysa úr því álitaefni hvernig ráðherra barað haga meðferð málsins í ljósi þessara annmarka. 5. Málsmeðferð ráðherra í kjölfar þess að umsögndómnefndar lá fyrirAfhálfu stefnanda í máli þessu er byggt á því að ef ráðherra taldi álitdómnefndarinnar frá 19. maí 2017 haldið ágöllum þá hafi ráðherra borið að hafaforgöngu um að bætt yrði úr þeim með því að leita eftir nýrri umsögndómnefndarinnar. Þá telur stefnandi jafnframt að tillaga ráðherra hafi veriðlítt undirbúin og að rannsókn ráðherra á málinu hafi ekki uppfyllt kröfurstjórnsýslulaga. Hefur stefnandi að því leyti vísað til þeirra sjónarmiða um rannsóknarskyldu sem framkoma í dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og fjallaði umskipun héraðsdómara. Stefndimótmælir því að ráðherra hafi átt að óska eftir nýrri umsögn nefndarinnar.Vísar stefndi í því sambandi til þess að í lögskýringargögnum með ákvæði 12.gr. laga nr. 50/2016, sbr. athugasemdir í frumvarpi því er síðar varð að lögumnr. 45/2010, sé aðeins gert ráð fyrir þeim möguleika að óska eftir nýrri umsögnef í ljós kemur að verulegur annmarki hafi verið á undirbúningi umsagnarnefndarinnar. Þá er því mótmælt að ráðherra hafi ekki rannsakað málið nægilegavel eða vanrækt að veita stefnanda andmælarétt. Í þeim dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 semstefnandi hefur vísað til, í tengslum við málsástæður sínar um að annmarkarhafi verið á meðferð ráðherra við skipun dómara Landsréttar, er meðal annarsrakin sú almenna stefnumörkun sem fylgt hefur lagasetningu um tilvist og störfdómnefnda til að meta hæfni umsækjanda frá því að ákvæði um slíkar dómnefndirvoru fyrst lögfest með lögum nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði,þar til ákvæði þágildandi laga nr. 15/1998 voru sett. Eins og fram kemur í dómiHæstaréttar helgast þetta fyrirkomulag af því markmiði að styrkja sjálfstæðidómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu óháðir handhöfumframkvæmdarvaldsins. Í dómi Hæstaréttar er í kjölfarið fjallað um ákvæðiþágildandi laga nr. 15/1998 um dómnefnd til að meta hæfni umsækjenda umdómaraembætti. Er þar annars vegar vísað til 3. mgr. 12. gr. laganna, um aðdómnefndin skyldi skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum af Hæstarétti, öðrumaf Dómarafélagi Íslands úr röðum héraðsdómara og þeim þriðja af LögmannafélagiÍslands úr hópi starfandi lögmanna, sbr. 3. mgr. 12. gr. laganna. Hins vegar erí dómi Hæstaréttar vísað til 4. mgr. 12. gr. sömu laga, um að dómnefndinni beriað láta ráðherra í té rökstudda og skriflega umsögn um umsækjendur um embættihéraðsdómara, en um störf nefndarinnar skyldi ráðherra að öðru leyti setjanánari reglur.Í dómi Hæstaréttar segir síðan að með ákvæðum 3.mgr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 hafi þeirri rannsóknarskyldu sem lögðer á stjórnvöld sem skipa í embætti með 10. gr. stjórnsýslulaga verið létt afráðherra í verulegum atriðum, en hún hafi þess í stað verið lögð á herðardómnefndar, sem skipað var í með tilliti til þess að tryggt yrði að sérþekkingværi þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara. Þá errakið að þótt álit dómnefndarinnar hafi samkvæmt þágildandi lögum ekki veriðbindandi fyrir ráðherra yrði að gæta sérstaklega að því að rannsókndómnefndarinnar kom lögum samkvæmt í stað rannsóknar, sem ráðherra hefði ellaborið að gera. Hæstiréttur komst í framhaldinu að þeirriniðurstöðu að ef ráðherra taldi efni til að víkja frá áliti dómnefndarinnar viðskipun í embætti héraðsdómara væri óhjákvæmilegt að ákvörðun hans yrði reist áfrekari rannsókn eftir 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem tekið yrði meðal annarstillit til fyrirmæla hans sjálfs í reglum nr. 693/1999 um þau atriði varðandiumsækjendur, sem ráða skyldu hæfnismati, og jafnframt tryggt að sérþekkingarnyti þar við í sambærilegum mæli og við störf dómnefndarinnar. Í þeim efnumhefði sérstaklega borið að gæta að því að við veitingu embættisins tók ráðherraekki ákvörðun um starf, sem átti undir boðvald hans, heldur stöðu, sem heyrðitil annarrar greinar ríkisvaldsins og sérstakar reglur um sjálfstæði giltu umsamkvæmt 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr.15/1998.Með vísan til framangreinds dóms Hæstaréttar verður að leggjaþann skilning í málsástæðu stefnanda um að ráðherra hafi verið skylt að bæta úrannmörkum á umsögn dómnefndar, ef hún taldi slíka annmarka vera fyrir hendi, áþann veg að stefnandi telji ráðherra ekki geta breytt vægi einstakra þátta ímati á umsækjendum frá því sem lagt var til grundvallar í mati dómnefndar, ánþess að dómnefndinni sé gefið á ný færi á að leggja mat á umsækjendur með vísantil breyttra forsendna matsins. Verður nú tekin afstaða til þess atriðis.Fyrir liggur að ákvæðum laga nr. 15/1998 hefur núverið breytt frá því horfi sem ákvæðin voru í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar aðþví er snertir hlutverk og þýðingu umsagnar dómnefndar um mat á hæfni dómara,sbr. lög nr. 45/2010. Eins og fram hefur komið lýsa þessar breytingar sér í þvíað umsögn nefndarinnar er nú, ólíkt því sem var, almennt bindandi fyrirráðherra, þar sem óheimilt er að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefndinhefur ekki talið hæfastan umsækjanda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum,sbr. 1. málsl. 3. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998. Sama regla gilti um skipundómara við Landsrétt samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr.50/2016.Að sama skapi var með lögum nr. 45/2010 gerð súbreyting á lögum nr. 15/1998 að ráðherra var þar veittur kostur á að víkja fráþeirri meginreglu sem sett er í 1. málsl. sama ákvæðis ef Alþingi samþykkirtillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annan nafngreindanumsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum til að hljótaskipun í embættið, sbr. nú 2. málsl. 3 mgr. 4. gr. a laganna. Samsvarandiákvæði gilti einnig um skipun dómara við Landsrétt, sbr. 4. málsl. 1. mgr. IV.bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016. Ljóst er að ráðherra var samkvæmt framangreinduákvæði 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016 heimilt að leggja tilskipun annarra umsækjenda en þeirra sem dómnefnd taldi hæfasta. Það breytirhins vegar ekki því að ráðherra bar eftir sem áður stjórnskipulega ábyrgð áskipun dómara við Landsrétt, sbr. 14. gr. stjórnarskrárinnar, og var við hanabundinn af almennum reglum stjórnsýsluréttarins, bæði hvað varðar meðferðmálsins sem og þá efnislegu ákvörðun sem ráðherra tók þegar hún lagði til viðAlþingi að tilteknir einstaklingar yrðu skipaðir í embætti dómara.Af gögnum málsins verður ekki séð aðdómsmálaráðherra hafi gert athugasemdir við það hvaða upplýsinga dómnefndinhefði aflað um umsækjendur eða að ráðherra teldi atvik málsins óljós í kjölfarþess að ráðherra fékk umsögn dómnefndarinnar frá 19. maí 2017 í hendur.Gögn málsinsbenda aftur á móti eindregið til þess að þær breytingar sem tillögur ráðherrafólu í sér frá umsögn dómnefndar um hverjir væru á meðal 15 hæfustu umsækjandahafi alfarið byggst á því ráðherra taldi rétt að ljá reynslu umsækjanda afdómarastörfum aukið vægi frá því sem var í heildarmati dómnefndar. Íminnisblaði ráðherra til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er raunar tekiðsérstaklega fram að ráðherra hafi ekki gert athugasemd við undirbúning málsinsaf hálfu dómnefndar og að ráðherra telji nefndina hafa upplýst málið nægilegaog að fullnægjandi rannsókn hafi farið fram á þeim matsþáttum sem voru tilgrundarvallar niðurstöðu. Þá er sérstaklega tiltekið að engar nýjar upplýsingareða gögn hafi legið til grundvallar tillögu ráðherra.Fyrir liggur að dómsmálaráðherra taldi samkvæmtframangreindu að það mat sem lýst er á hæfni umsækjanda í umsögn dómnefndar frá19. maí 2017 hafi verið haldið annmörkum, en eins og rakið er í kafla IV.4 hérað framan hefur dómurinn að nokkru fallist á málsástæður stefnda um það atriði.Þrátt fyrir að þessir annmarkar hafi verið á umsögndómnefndarinnar er ekki þar með sagt að ráðherra hafi verið sjálfsvald setthvernig hún hagaði meðferð málsins í framhaldinu. Þegar tekin er afstaða til þesshvernig ráðherra bar að bregðast við þessum annmörkum á umsögn dómefndarinnarverður að líta til þess að í íslenskum stjórnsýslurétti hefur sú regla veriðtalin gilda að ef umsögn lögbundins álitsgjafa er haldin annmarka þá beristjórnvaldinu sem tekur ákvörðun að tryggja að bætt verði úr þeim annmarka,eftir atvikum með því að afla nýrrar umsagnar áður en ákvörðun er tekin íhlutaðeigandi máli. Byggist sú regla m.a. á því að álitsumleitan sé jafnantalin mikilvægur þáttur í rannsókn máls og umsögn álitsgjafa feli oft í sérnánari upplýsingar um málsatvik og málefnaleg sjónarmið sem geta haft þýðinguvið úrlausn þess. Í því sambandi verður einnig að hafa í huga að tilþess að lögbundin álitsumleitan af því tagi sem mælt er fyrir um í 1. mgr. IV.bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016 nái tilgangi sínum þurfa umsagnir að veralausar við efnislega annmarka, enda kemur það jafnan stjórnvaldi að litlumnotum að fá niðurstöðu lögbundins umsagnaraðila eins og dómnefndarinnar ef áhenni eru annmarkar og óvissa er um hvort hún endurspegli réttar ályktanir umhæfni umsækjanda. Þau sjónarmið sem leidd verða af IV.bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016 og ákvæðum laga nr. 15/1998 um hlutverkdómnefnda til að meta hæfni umsækjanda um dómaraembætti, m.a. í ljósi forsöguþessara ákvæða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar frá 14. apríl 2011, sem áður ervitnað til, mæla enn fremur gegn því að ráðherra sem telur sýnt að umsögndómnefndar samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2016 sé haldin efnislegumannmörkum hafi óheft svigrúm til að leggja tillögur sínar fyrir Alþingi án þessað leita fyrst eftir því að dómnefndin bæti úr sömu annmörkum. Verður þá aðlíta til þess að ákvæðum laga um störf dómnefndar er ætlað að styrkjasjálfstæði dómstólanna, auka traust almennings á því að dómarar séu óháðirhandhöfum framkvæmdarvaldsins og stemma stigu við því að skipun dómara ráðistaf geðþótta eða sérstökum hagsmunum þess sem fer með veitingarvaldið hverjusinni. Með vísan til þessara sjónarmiða verður jafnframt að telja að frávik fráreglum laga nr. 15/1998 og 50/2016 og reglum stjórnsýsluréttarins leiði tilþess að stefndi verði að axla sönnunarbyrðina fyrir því að meðferð málsins hafiverið lögum samkvæm.Í ljósi þessa verður því að gera þá kröfu tilráðherra sem telur að mat dómnefndarinnar sé haldið efnislegum annmörkum, m.a.um vægi einstakra matsþátta og ályktanir dómnefndarinnar um hæfni umsækjanda,að viðkomandi ráðherra hlutist til um að dómnefndin léti í té nýja umsögn þarsem tekin er afstaða til sjónarmiða ráðherra um aukið vægi dómarareynslu og aðefnislegt mat og samanburður færi þá eftir atvikum fram á umsækjendum meðtilliti til þessarar breyttu áherslu ráðherra. Ef ráðherra ákveður hins vegar engu að síður aðleggja tillögur um skipun dómara fyrir Alþingi án þess að afla nýrrar umsagnardómnefndar verður að telja að ráðherra beri eftir sem áður ábyrgð á því aðmálið sé nægilega upplýst og umsækjendur séu bornir saman og metnir ágrundvelli þeirra málefnalegu sjónarmiða sem leggja verður til grundvallarsamkvæmt lögum og rakin hafa verið í kafla IV.4 að framan. Eins og þar er rakið getur fortakslaus beitingtölulegs mælikvarða á hæfni umsækjenda með þeim hætti sem lýst er íExcel-skjali dómnefndar, m.a. um umsækjandi hafi starfað á mörgum starfssviðum,án þess að lagt sé efnislegt mat á færni umsækjanda út frá fyrirliggjandigögnum orkað tvímælis með tilliti til hinnar viðurkenndu reglu að stjórnvaldiberi að skipa hæfasta umsækjandann í embætti og meginreglunnar um skyldubundiðmat stjórnvalda. Með sama hætti verður að telja að ráðherra hafiekki getað ljáð dómarareynslu umsækjanda afgerandi vægi við mat á hæfniumsækjanda án þess að ráðherra legði efnislegt mat á frammistöðu umsækjanda íþeim störfum og bæri þá frammistöðu saman við reynslu annarra umsækjanda aföðrum störfum, t.d. á sviði lögmennsku eða stjórnsýslu, sem talin eru getaendurspeglað lögfræðilega þekkingu og færni. Af því tilefni er rétt að taka fram að af gögnummálsins verður ekki séð hvort og þá hvernig ráðherra hafi borið saman hæfnieinstakra umsækjanda með tilliti til eigin sjónarmiða um aukið vægidómarareynslu. Þannig verður hvorki ráðið af þeim rökstuðningi sem fylgdi bréfiráðherra til forseta Alþingis frá 29. maí 2017 né þeim rökstuðningi sem finnamá í minnisblaði ráðherra frá 30. maí 2017 hvaða áhrif aukin áhersla ráðherraað þessu leyti hafði á umsækjendur og röðun þeirra og hvers vegna einmitt þeirfjórir umsækjendur sem upphaflega voru meðal þeirra sem dómnefnd taldi í hópiþeirra 15 hæfustu féllu út. Sá rökstuðningur sem fram kemur í bréfi ráðherrafrá 29. maí 2017 er reyndar afar óljós að þessu leyti, einkum þegar lýst erþeirri afstöðu ráðherra að „fleiri umsækjendur hafi komið til greina heldur entilteknir voru í ályktarorðum dómnefndar“ og vísað er til þess að „þannig hafiþeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komið til greina sem og aðrirsem [bjuggu] yfir áralangri dómarareynslu, alls 24 umsækjendur.“ Samkvæmt því sem að framan er rakið verður ekkiannað séð en að ráðherra hafi í bréfi sínu til Alþingis lýst þeirri skoðun aðauk þeirra 19 umsækjenda sem nafngreindir höfðu verið í tillögum ráðherra ogályktarorðum dómnefndarinnar kæmu fimm aðrir umsækjendur til greina semráðherra kaus að vísa ekki nánar til við meðferð málsins öðruvísi en semumsækjenda sem byggju „yfir áralangri dómarareynslu“. Í minnisblaði ráðherrasem lagt var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 30. maí 2017 er hins vegartilgreint að þeir fjórir umsækjendur sem ráðherra gerði tillögu um og voru ekkiá meðal 15 hæfustu umsækjenda að mati dómnefndarinnar hafi „að mati ráðherraeinnig [verið] hæfastir til viðbótar þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta.“Að mati dómsins verður ekki dregin sú ályktun afþessum rökstuðningi að ráðherra hafi gert heildstæðan samanburð á umsækjendummeð tilliti til breyttrar áherslu sinnar. Þá renna gögn málsins ekki stoðumundir að ráðherra hafi lagt efnislegt mat á umsóknir um embætti dómaraLandsréttar í samræmi við þau sjónarmið sem rakin eru í kafla IV.4 hér aðframan um mat á hæfni, sbr. einnig þá afstöðu sem dómurinn hefur lýst í þessumkafla um sönnunarbyrði stefnda. Af sömu ástæðu verður heldur ekki talið aðstefndi hafi sýnt nægilega fram á að einstakir umsækjendur hafi á grundvelliþeirra sjónarmiða sem ráðherra lagði til grundvallar átt að vera metnir aðminnsta kosti jafnhæfir og stefnandi þannig að sú forgangsregla sem leiddverður af lögum nr. 10/2008, um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna yrðivirk. Í ljósiþessa verður að telja að meðferð ráðherra á umsóknum um embætti dómaraLandsréttar í kjölfar þess að henni barst umsögn dómnefndar og það mat semráðherra lagði í framhaldinu á umsóknirnar hafi verið haldin slíkum annmörkumað ekki séu forsendur til að fullyrða hvort ráðherra hafi lagt til skipun 15hæfustu umsækjendanna til Alþingis. Vegna þeirra málsástæðna sem teflt hefur verið framaf hálfu stefnda um að gert hafi verið ráð fyrir skjótum málsmeðferðartíma hjáráðherra í ákvæðum laga, m.a. bráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 50/2016, og þvísé óeðlilegt að gera ríkar kröfur um ítarlega málsmeðferð af hans hálfu, telurdómurinn rétt að taka fram að ófullnægjandi rannsókn máls og ágallar á matistjórnvalds verða almennt ekki réttlætt á grundvelli sjónarmiða um málshraða.Þótt sjónarmið um málshraða geti vissulega orðið til þess að slakað verði árannsókn mála við ákveðnar aðstæður verður ekki hjá því litið að íbráðabirgðaákvæði IV var kveðið á um að skipun dómara við Landsrétt skyldilokið 1. júlí 2017. Meðferð Alþingis á tillögum dómsmálaráðherra lauk hinsvegar 1. júní 2017. Að virtum þessum atvikum málsins verður ekki fallist ámálsástæðu stefnda um að sjónarmið um málshraða hafi réttlætt að dregið yrði úrþeim kröfum sem gerðar yrðu til meðferðar málsins samkvæmt ákvæðum laga ogalmennum reglum stjórnsýsluréttar. Stefnanditelur auk þess að á hafi skort að ráðherra veitti honum andmælarétt samkvæmtákvæðum stjórnsýslulaga áður en hún ákvað að skipa stefnanda neðar í hæfnisröðen hin lögskipaða dómnefnd hafði gert. Að því er þessa málsástæðu snertir þá bendir dómurinn á að andmælaréttursamkvæmt ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga, og eins óskráðri meginreglustjórnsýsluréttarins, hefur almennt verið talinn fela í sér að aðili máls eigirétt á að tjá sig um nýjar upplýsingar sem fram koma um málsatvik við meðferðmáls, eru honum í óhag og geta haft verulega þýðingu fyrir úrlausn málsins.Ekkert kemur fram í gögnum málsins um að ráðherra hafi aflað einhverra gagnaeða upplýsinga til viðbótar við þau atvik sem lágu fyrir við álit nefndar ummat á hæfi dómara, dags. 19. maí 2017. Að mati dómsins eru breyttar áherslur stjórnvaldshvað snertir vægi sjónarmiða við mat á hæfni umsækjenda um embætti og það aðstjórnvald dragi af þeim sökum aðrar ályktanir en ráðherra af fyrirliggjandigögnum en lögbundinn umsagnaraðili gerði ekki þess eðlis að umsækjandi eigisérstaklega rétt á að tjá sig um efni þeirra samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993, hvað sem líður að öðru leyti heimildum ráðherra til að breyta vægisjónarmiða við mat með þessum hætti. Málsástæðu stefnanda um að andmælarétturhans hafi ekki verið virtur er af þeim sökum hafnað. Þá verður enn fremur að hafna málsástæðu stefnandaum að ráðherra hafi vikið frá stjórnsýsluframkvæmd með því að leggja annarskonar mat til grundvallar en nefndin gerði. Hefur dómurinn þá horft til ákvæðis2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um að sá sem beri fyrirsig venju verði að leiða tilvist og efni hennar í ljós, en stefnandi hefuraðeins lagt fram hluta þeirra umsagna sem dómnefnd samkvæmt lögum nr. 15/1998hefur skilað af sér eftir að hlutverki nefndarinnar var komið í núverandi horfmeð lögum nr. 45/2010. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á að sústjórnsýsluframkvæmd sem hann lýsir í stefnu hafi verið til staðar.6. Bótakröfur stefnandaÞegartekin er afstaða til dómkröfu stefnanda um að viðurkennt verði að málmeðferðráðherra og tillögur hafi bakað honum fjárhagslegt tjón sem stefndi beri ábyrgðá leiðir af almennum reglum skaðabótaréttarins að stefnandi verður að sýna framá að þær reglur sem hann hefur vísað til hafi verið brotnar til þess að eiga rétttil skaðabóta. Íljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar nægir þetta eitt og sér þó ekki til þess aðunnt sé að fallast á kröfu stefnanda, enda ber stefnandi jafnframtsönnunarbyrði fyrir því að lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsóknog samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hannyrði skipaður dómari við Landsrétt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslandsfrá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010. Það leiðir enn fremur af sama dómi aðmeðferð ráðherra á umsókn stefnanda og sú afstaða sem þar birtist þarf að hafabitnað að ósekju á orðspori stefnanda og orðið honum að meini til þess að unntsé að fallast á kröfu hans um miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Meðvísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að stefnandi hafi sýntfram á að stjórnsýslumeðferð ráðherra hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laganr. 50/2016 sem og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins um rannsóknmáls, mat á hæfni umsækjenda og innbyrðis samanburð þeirra. Stefnanda hefurhins vegar ekki tekist að sýna fram á að hann hafi beðið fjárhagslegt tjónvegna ákvarðana ráðherra. Verður þá að horfa til þess að stefnandi hefur ekkiorðið við áskorunum stefnda um að leggja fram skattframtöl sín og þar meðupplýsingar um tekjur sínar þannig að dómurinn geti tekið afstöðu til þesshvort líkur séu á því að hann hafi beðið tjón vegna ákvarðana ráðherra.Upplýsingar sem fram koma á launaseðlum frá JRJ Fjárráð, sem mun vera í eigustefnanda, um greidd laun félagsins til stefnanda eru ekki fullnægjandi aðþessu leyti, enda hafa launaseðlar ekki að geyma upplýsingar um tekjurstefnanda af atvinnurekstri og eftir atvikum öðrum störfum sem dómarar getaekki tekið að sér vegna reglna um aukastörf dómara. Aðmati dómsins hefur stefnanda heldur ekki tekist að sýna fram á að hann hefðiverið skipaður dómari við Landsrétt ef meðferð málsins hefði verið í samræmivið ákvæði laga nr. 50/2016 og þær reglur stjórnsýsluréttarins sem vísað er tilhér að framan. Í því sambandi er ekki unnt að líta framhjá því aðmálatilbúnaður stefnanda hefur í meginatriðum byggst á því að leggja hafi áttumsögn dómnefndar til grundvallar mati á hæfni umsækjenda. Þar sem dómurinnhefur hins vegar fallist á þau sjónarmið stefnda að mat dómnefndarinnar hafiverið haldið efnislegum annmörkum og verður það því ekki lagt til grundvallarniðurstöðu dómsins að þessu leyti. Þóttfallist hafi verið að nokkru leyti á málsástæður stefnanda um að meðferðráðherra á málinu eftir að hún fékk í hendur umsögn dómnefndar og mat hennar áumsækjendum hafi verið haldin annmörkum, eru þeir annmarkar að mati dómsinsekki þess eðlis að uppfyllt séu skilyrði fyrir greiðslu miskabóta til stefnanda,sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þannig verður ekki ráðiðaf umfjöllun ráðherra um tillögur hennar til Alþingis að þær hafi beinstsérstaklega að hæfni eða persónu stefnanda. Tillögurnar lutu að því að aukavægi dómarareynslu við mat á umsækjendum, sem í sjálfu sér verður að teljastmálefnalegt sjónarmið, enda þótt stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á hvaðaefnislega mat og samanburður hafi farið fram á umsækjendum hjá ráðherra meðtilliti til þessara sem og annarra málefnalegra sjónarmiða, og að dómurinn hafiaf þeim sökum komist að þeirri niðurstöðu að meðferð og mat ráðherra hafi þvíverið haldin annmörkum. Í þessu sambandi verður jafnframt að hafa í huga aðþeir annmarkar sem voru á meðferð málsins bæði hjá dómnefndinni og ráðherravoru af því tagi að þeir áttu við um alla umsækjendur um starfið. Verður ekkiséð að þau sjónarmið sem ráðherra lýsti við meðferð málsins hafi vegið aðorðspori hans eða orðið honum að meini. Af þeim sökum verður ekki talið aðatvik í þessu máli séu sambærileg atvikum dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 ímáli nr. 412/2010, sem áður en vitnað til, þar sem fallist var á að skilyrði umgreiðslu miskabóta væru uppfyllt. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af máli þessu. Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður uppþennan dóm. Dómsorð: Stefndi,íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jóhannesar RúnarsJóhannssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 131/2005
Líkamsárás Skaðabætur Skilorð
R var sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið A með krepptum hnefa á hægra gagnaugað en við það hlaut hann m.a. beinbrot á kinnkjálkaboga. Þar sem ljóst þótti að R framdi brotið í ákafri geðshræringu, sbr. 75. gr. almennra hegningarlaga, þótti refsing hans hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi en rétt þótti að fresta fullnustu hennar skilorðsbundið í tvö ár. Þá var R dæmdur til að greiða A þjáninga- og miskabætur en bótakrafa vegna tapaðra vinnulauna var vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsiákvörðun verði staðfest en skaðabætur hækkaðar í 544.802 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði felld niður eða ákvörðun um hana frestað. Verði refsing dæmd verði hún lágmarksrefsing og skilorðsbundin. Hann krefst þess og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að henni verði hafnað eða hún lækkuð. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að staðfesta hann. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, Rúnar Guðjón Einarsson, greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 474.843 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Bjarna G. Björgvinssonar héraðsdómslögmanns, samtals 435.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 17. janúar 2005. Málið, sem dómtekið var 14. desember 2004, er höfðað með ákæru sýslumannsins á Eskifirði, dagsettri 18. október 2004, á hendur Rúnari Guðjóni Einarssyni, [...], til heimils að Fjarðarbraut [...], Stöðvarfirði, Austurbyggð „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfararnótt laugardagsins 26. júní 2004, að Fjarðarbraut [...] á Stöðvarfirði, veist að A, [...], og slegið hann hnefahöggi á hægra gagnaugað, með þeim afleiðingum að hann hlaut brot á kinnkjálkaboga hægra megin og tilfærslu á neðri hluta af hliðarvegg kinnholunnar.“ Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða A skaðabætur að fjárhæð kr. 544.802.- auk vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 26. júní 2004 til 6. september s.á. en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 30/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Verjandi ákærða gerir aðallega þá kröfu að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing ákærða verði svo væg sem lög leyfa eða felld niður. Þá er þess krafist að bótakröfu verði vísað frá eða að henni verði hafnað eða hún lækkuð verulega. Loks krefst verjandinn málsvarnarlauna að mati réttarins. I. Í skýrslu lögreglunnar á Eskifirði er málavöxtum lýst þannig að A hafi kl. 05:00 þann 26. júní 2004 haft samband í gegnum Neyðarlínuna og óskað eftir aðstoð þar sem hann hefði orðið fyrir líkamsárás. Kvaðst A, sem sagðist vera staddur var að Fjarðarbraut [...] á Stöðvarfirði, hafa verið laminn í húsi sem hann var gestkomandi í og síðan hent út. Lögregla fór að Fjarðarbraut [...] og hitti A, sem ekki var áberandi ölvaður, berfættan fyrir utan húsið. Var A með smá skurði yfir hægra kinnbeini og hélt poka með köldu vatni við hægri kinn. Kvaðst A hafa verið í heimsókn hjá B að Fjarðabraut [...], og hefðu þau drukkið áfengi. Þau hafi verið að ræða saman inni í stofu þegar Rúnar sambýlismaður hennar hafi komið heim af sjónum og ráðist beint á hann og lamið með krepptum hnefa í andlitið og hent honum út úr húsinu. Hann hafi farið þaðan að Fjarðabraut [...] þar sem hann hafi fengið að hringja á lögreglu. Lögreglan fór að Fjarðarbraut [...] til að sækja fatnað og húslykla A. Þar kom til dyra Rúnar, ákærði í máli þessu, og var hann ber að ofan og nokkuð æstur. Kvaðst hann ekki ætla að þræta fyrir að hafa lamið A. Óskaði hann eftir að lögreglan kæmi inn svo hann gæti sýnt hvernig þar væri umhorfs. Rúnar, sem sagðist vera vélstjóri á Álftafelli SU, kvaðst hafa verið að koma heim af sjónum. Þegar hann hafi rætt við B sambýliskonu um þremur klukkustundum áður hafi verið útlit fyrir að hann kæmi ekki í land fyrr en um hádegi en það hefði síðan breyst. Kvaðst hann hafa ætlað að læðast inn til að vekja B ekki. Þegar hann hafi komið inn hafi B og A blasað við honum í samförum í stofunni. Hann hafi orðið mjög reiður og gengið að A, sem hafi verið sestur í stól, lamið hann með krepptum hnefa í andlitið og hent honum út. Síðan hafi hann hent B út og sagt henni að hún gæti verið hjá A fyrst að svona væri komið. Hendi Rúnars var bólgin fram við hnúa og á henni voru smá sár. Lögregla fann B í bílskúr austan við íbúðarhúsið. Greindi hún lögreglu frá því að Rúnar hefði lamið hana og hent henni út. Hún kvaðst skilja það og hafa átt það skilið þar sem hún og A hefðu verið í samförum þegar Rúnar kom heim. Fékk B húsaskjól hjá A og fékk að gista hjá honum. Skoðun á A á heilsugæslustöðinni á Fáskrúðsfirði laugardaginn 26. júní 2004 leiddi í ljós að hægra kinnbein hans var brotið og var honum vísað til frekari rannsókna á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Í læknisvottorði Friðriks Páls Jónssonar, háls- nef- og eyrnalæknis við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, dags. 30. ágúst 2004, segir að vitnið A hafi komið til skoðunar 30. júní s.á. Lýsir hann áverkanum þannig: „...veruleg skekkja í andliti og er hægra kinnbeinið verulega innkýlt og greinilega stallur í kinnkjálkabogann (arcus zygomaticus) og verður hann vart þreifanlegur þegar framar dregur. Það er nokkur dofi í svæðinu fyrir neðan augað og segir A að dofinn hafi minnkað mikið. Fengin var tölvusneiðmynd af andlitsbeininu sem sýnir brot á kinnkjálkaboganum, sem er talsvert innkýldur. Einnig er neðri hlutinn af hliðarvegg kinnholunnar verulega innkýldur.“ Í vottorðinu kemur fram að læknirinn taldi að laga mætti brotið með því að draga það út og var sú aðgerð gerð daginn eftir. Hafi aðgerðin virst hafa heppnast og samsvörun virst með vinstri og hægri hluta andlitsins. Síðar sama dag hafi svo komið í ljós við skoðun að brotið hafði að öllum líkindum sigið inn aftur. Var þá ljóst að gera þyrfti frekari og stærri aðgerð og var haft samband við viðeigandi deild við Landspítala háskólasjúkrahúss í Fossvogi og var A sendur þangað í skoðun á göngudeild næsta morgun. Í aðgerðarlýsingu Hannesar Petersen, frá Landspítala háskólasjúkrahúsi, háls- nef- og eyrnadeild, dags. 05.07. 2004, kemur fram að gert hafi verið að brotinu og m.a. komið fyrir títanplötu í „lateral“ augntóttar umgjörð. Hafi verið góð lega á brotinu. Í þágu rannsóknar málsins var aflað upplýsinga frá símanum um hringingar úr farsímanúmeri A og í heimasíma og gsm síma B frá klukkan 21:00 þann 25. júní 2004 til klukkan 06:00 þann 26. júní. Í ljós kom að hringt hafði verið 15 sinnum úr farsíma A í síma B. Ákærði kveðst hafa verið búinn að láta B sambýliskonu sína vita að von væri á honum heim af sjónum og hafa komið heim á milli klukkan hálf fjögur og hálf fimm umrædda nótt. Þegar hann hafi opnað útidyrahurðina á heimili þeirra hafi blasað við honum glerbrot og öskubakki í eldhúsinu. Þegar hann hafi litið betur í kringum sig hafi hann séð aftan á mann sem var bograndi yfir stól í stofunni. Hann hafi heyrt snökt og hafi honum virst maðurinn vera að nauðga B. Hann hafi ekki verið viss um að konan væri B og því spurt hvað gengi á en maðurinn þá sagt honum að skipta sér ekki af þessu og koma sér út. Hann hafi þá gengið að manninum, A, og rifið í öxlina á honum en ekki náð honum frá B því hann hafi ríghaldið í hana. Hann hafi þá tekið A hálstaki og skellt honum í nærliggjandi stól. Hann hafi síðan fært stólinn sem B sat í aðeins frá en A þá staðið upp og slegið til hans og hafi hann þá lamið Asennilega í bringspalirnar. Hann hafi síðan flogið á A og tekið hann hálstaki og dregið hann eftir ganginum en sleppt honum til að opna útidyrnar. A hafi þá staðið upp og ráðist á hann eins og villidýr hvað eftir annað. Þeir hafi báðir dottið. Hann hafi slegið til A, sem hafi snúið andlitinu beint að honum, og fundist eins og hann hefði slegið úr honum tönn þar sem skurður sem hann var með við vísifingur vinstri handar hafi rifnað upp. Það sé því alveg möguleiki á að hann hafi kýlt A í andlitið en útilokað að hann hafi hitt hann á annan hvorn vangann. Hann hafi ætlað að slá A beint framan á hökuna en ekki hitt og höggið lent í gólfinu. Hann hafi síðan náð að koma A út úr húsinu en það hafi tekið 2 til 3 mínútur. Hann hafi séð A hrasa þegar hann fór yfir limgerðið á lóðarmörkunum. Þegar Óskar lögreglumaður hafi síðan komið og sagt honum að A héldi því fram að hann hefði slegið hann hafi hann svarað því til að það gæti vel verið. Hann hafi spurt Óskar hvort að tönn hefði brotnað í A en Óskar svarað því neitandi og sagt að hann væri með einhverja sprettu á vanganum. Hann hafi þá sagt við Óskar að það gæti ekki staðist að hann hefði veitt A áverka á hægri vanga þar sem A hafi snúið vinstri vanganum að honum þegar hann kom inn. Hann hafi ekki kýlt A í andlitið allavega ekki þarna. Hins vegar kvaðst hann ekki þora að fara með það hvort hafi kýlt hann í andlitið eða hvað en hann hafi lamið hann mjög fast í bringspalirnar þegar hann sló hann niður í stólinn. Ákærði kvað það alveg mögulegt að hann hafi slegið A en útilokað sé að hann hafi slegið hann á annan hvorn vangann. Hann hafi verið bólginn á hnúa í umrætt sinn vegna þess að hann sé oft bólginn á höndum þegar hann komi heim úr kolaaðgerð, en það kunni einnig að einhverju leiti að hafa orsakast af áflogunum við A. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa ætlað að slá A í andlitið þar sem hann var sestur í stól í stofunni en ekki hafa hitt og slegið í gólfið. Vitnið B kveðst hafa lagt sig umrætt kvöld en vaknað um miðnætti til að taka þátt í spilakeppni á netinu sem byrji venjulega á milli miðnættis og klukkan þrjú og standi í einn til einn og hálfan tíma. Hún hafi átt von á manni sínum Rúnari, ákærða í máli þessu, heim seinna um nóttina. Hún hafi verið búin að ræða nokkrum sinnum við A í síma og biðja hann um að skila bílnum hennar. A hafi síðan komið einhvern tímann um nóttina til að skila lyklinum, en bílnum hafi hann verið búinn að skila fyrr um kvöldið. Hún hafi boðið honum inn og þar sem hann hafi verið með blóð í andlitinu hafi hún látið hann hafa bómull til að þurrka það. A hafi sagt henni að hann hefði lent í smá veseni. A hafi verið með tvo bjóra og hafi hann sjálfur drukkið annan en gefið henni hinn. Hún hafi haldið áfram að spila en A hafi sest inn í stofu og verið að skrifa eitthvað. Hún muni síðan ekkert fyrr en hún rankaði við sér við öskur í Rúnari manni sínum og A. Hafi maður hennar tekið í hnakkadrambið á A, sem var “riðlast á henni”, og dregið hann í burtu. Hún hafi ekki verið mjög drukkin þar sem hún hafi ekkert verið búin að drekka nema u.þ.b. 1-2 bjóra áður en hún sofnaði um kvöldið og síðan bjórinn sem A gaf henni. Hún geti því ekki skýrt óminni sitt og aldrei áður hafa lent í öðru eins. Minni hennar um það sem gerðist eftir að hún rankaði við sér sé hins vegar skýrt þó að hún hafi verið eins og kærulaus. Hún hafi fylgst með því úr sæti sínu þegar Rúnar hálfpartinn dró A, sem á meðan hysjaði upp um sig buxurnar, fram á ganginn. Hún hafi ekki séð Rúnar slá til A né sparka í hann og enga áverka hafa séð á A af hans völdum. Vitnið A kveðst umrætt kvöld hafa farið á Kútterinn á Stöðvarfirði og fengið sér 2-3 bjóra. Þegar hann hafi komið heim einhvern tímann um nóttina hafi verið „missed calls“ á símanum hans. Þegar hann hafi hringt í númerið sem hringt hafði verið úr hafi B svarað og spurt hvort hann vildi ekki koma og fá sér í glas með þeim. Hann hafi því búist við að þau hjónin væru við drykkju og ákveðið að þiggja boðið. Ekki sé rétt að hann hafi haft bíl B að láni og að hann hafi verið að skila lyklunum að honum. Þegar hann hafi komið þangað hafi B komið til dyra í næfurþunnum svörtum, gagnsæjum náttkjól einum fata og boðið honum inn. Hann hafi sest niður og opnað tvo bjóra. Ekki sé rétt að hann hafi verið með blæðandi sár á andlitinu. Þau hafi bæði verið hlæjandi og eitthvað að gantast án þess að nokkuð kynferðislegt væri í gangi á milli þeirra. Hann hafi bara verið búinn að stoppa í nokkrar mínútur og verið með hendurnar á lærum B þegar ákærði hafi komið heim. Það sé rangt að hann hafi verið að hafa samfarir við B. Ákærði hafi umsvifalaust án þess að segja orð svifið á hann og kýlt hann í andlitið á gagnaugað hægra megin. Hann hafi kastast í gólfið við höggið og eins og hálfrotast. Ákærði hafi síðan sparkað í hann og hent honum út. Hann hafi ekki getað brugðist við með nokkrum hætti þar sem hann hafi verið svo vankaður eftir höggið. Hann hafi síðan gengið í nærliggjandi hús þar sem hann eigi skyldmenni og fengið að hringja á lögregluna. Daginn eftir hafi hann leitað læknis á heilsugæslustöðinni á Fáskrúðsfirði og hafi komið í ljós við skoðun að hann var brotinn í andliti. Lýsti vitnið síðan sjúkraferli sínum þar á eftir eins og rakið er hér að ofan í læknisskýrslum. Kvað hann líðan sína hafa verið mjög slæma eftir áverkann og honum hafa fylgt doði í andliti sem standi ennþá. Hann hafi verið frá vinnu í 6 vikur að læknisráði og orðið fyrir miklum kostnaði vegna meðferðar. Óskar Þór Guðmundsson, lögregluvarðstjóri kveður ákærða bæði um nóttina og daginn eftir hafa viðurkennt og lýst fyrir lögreglunni hvernig hann hefði lamið A og hent honum út. Þá hafi ákærði verið að velta því fyrir sér hvort sár á hendi hans væri vegna þess að hann hefði slegið tönn úr A. Hvorki B né ákærði hafi haft orð á því að A hefði verið með áverka áður. II. Ákærði kveðst hafa reiðst mjög er hann kom heim og að A og eiginkonu sinni B, að hann taldi í samförum, umrædda nótt og hefur viðurkennt að til átaka hafi komið á milli hans og A. Vitnið A hefur staðfastlega haldið því fram að ákærði hafi undireins og hann kom inn svifið á hann og kýlt hann á gagnaugað hægra megin. Fyrir liggur að A reyndist vera með brot á kinnkjálkaboga hægra megin og tilfærslu á neðri hluta af hliðarvegg kinnholunnar er hann leitaði læknis daginn eftir. Ákærði neitar að hafa slegið A hnefahögg á hægra gagnaugað. Hins vegar viðurkennir hann að hafa slegið A í bringspalirnar inn í stofu og að hann hafi ætlað að slá hann í hökuna á ganginum en kveður höggið hafa geigað og lent í gólfinu. Þá viðurkennir hann að hann hafi haldið sig hafa slegið tönn úr A þar sem skurður á hendi hans rifnaði upp. Hefur lögreglumaðurinn Óskar staðfest að ákærði hafi velt því fyrir sér hvort sár á hendi hans væri af þeim völdum. Ákærði kveður því alveg vera möguleika á því að hann hafi kýlt A í andlitið en útilokað sé að hann hafi slegið hann á annan hvorn vangann. Ákærði kveður bólgu á hnúum hans kunna að einhverju leiti að hafa stafað af átökum hans við A. Ekki er öðrum vitnum til að dreifa að átökunum en B eiginkonu ákærða. Hún ber við óminni um atvik næturinnar þar til ákærði kom heim og að henni og A í samförum inni í stofu en kveðst muna atvik skýrt eftir það. Hún kveðst ekki hafa séð ákærða slá A. Hins vegar kveður hún A hafa verið með blóð á andliti þegar hann kom til hennar. A neitar því hins vegar. Er því ekki við annað að styðjast en framburð vitnisins B um að A hafi verið með áverka fyrir átökin. Þar sem framburður vitnisins þykir einkar ótrúverðugur og þar sem telja verður fjarstæðukennt að A hafi farið í heimsókn til vitnisins með þá áverka sem lýst er í ákæru verður að telja ósannað að ákærði hafi verið með áverka fyrir átökin. Ljóst er að til átaka kom umrædda nótt á milli ákærða og A. Þykir framburður ákærða um að útilokað sé að hann hafi slegið A hnefahögg á hægra gagnaugað ekki trúverðugur í ljósi framburðar hans um átökin að öðru leiti. Þá er á það að líta að lögreglumaðurinn Óskar Þór Guðmundsson hefur borið að ákærði hafi bæði um nóttina og daginn eftir viðurkennt fyrir honum að hafa slegið A með krepptum hnefa í andlitið. Þykir því ekki varhugavert að leggja framburð vitnisins A um atvik til grundvallar. Verður því að telja nægilega sannað með samkvæmt framanröktu og læknisvottorðum að ákærði hafi í umrætt sinn slegið vitnið A hnefahögg í hægra gagnaugað eins og honum er gefið að sök í ákæru og að A hafi við það fengið þá áverka sem lýst er í ákæru. Hefur ákærði með því gerst brotlegur við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. III. Í málinu gerir brotaþoli, A, bótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð samtals kr. 544.802 auk vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga frá 26. júní 2004 til 6. september sama ár en frá þeim degi dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Við meðferð málsins var fallið frá fyrirvara í bótakröfu um breytta miskabótakröfu, komi til þess að tjón bótakrefjanda líti út fyrir að verða varanlegt og hann muni þurfa að undirgangast örorkumat. Krafan, sem er dagsett 6. ágúst 2004, barst lögreglunni á Fáskrúðsfirði sama dag og var kynnt ákærða 19. sama mánaðar. Krafan sundurliðast þannig: 1. Útlagður kostnaður skv. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 kr. 36.410 2. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. sömu laga kr. 127.759 3. Þjáningarbætur skv. 3. gr. sömu laga kr. 46.110 4. Miskabætur skv. 26. gr. sömu laga kr. 250.000 6. Virðisaukaskattur af lögmannsþóknun 24,5 % kr. 16.633 Samtals kr. 544.802 Ákærði, sem sakfelldur er fyrir brot það sem honum er gefið að sök í ákæru, ber skaðabótaábyrgð á því tjóni brotaþola sem rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi hans. Verjandi ákærða gerir ekki athugasemd við 1. lið kröfunnar, sem er studd gögnum og verður hún tekin til greina. Í 2. lið í bótakröfu er gerð er krafa um bætur vegna vinnutaps brotaþola, sem starfaði við beitingar, og er þess krafist að fjárhæðin verði miðuð við laun hans næstu þrjá mánuðina á undan. Verjandi ákærða mótmælir því að brotaþoli eigi rétt til bóta vegna tímabundins atvinnutjóns og hefur andmælt kröfunni sem of hárri með tilliti til eðlis vinnunnar. Þá mótmælir hann því að miðað verði við laun þriggja undanfarandi mánaða. Á því tímabili voru vinnulaun brotaþola með orlofi alls kr. 258.061, en launaseðill fyrir júnímánuð ber með sér að greidd laun frá áramótum hafi verið kr. 287.981. Samkvæmt því hafa laun brotaþola einungis numið kr. 29.920 frá ársbyrjun til loka marsmánaðar. Brotaþoli upplýsti fyrir dóminum að vinnan væri óregluleg “akkorðsvinna” og greitt væri fyrir afköst. Ráðningarsamningur liggur ekki fyrir og ekkert um að brotaþoli hefði haldið óslitinni vinnu hjá vinnuveitanda sínum á tímabili því sem hann var frá vinnu og að hann hafi getað vænst sömu mánaðarlauna og síðustu þrjá mánuði. Þykir því ekki verða hjá því komist að vísa kröfu brotaþola vegna launataps að fjárhæð kr. 127.759 frá dómi. Í 3. lið kröfunnar er gerð krafa um þjáningarbætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, kr. 1.840 fyrir þrjá rúmliggjandi daga, þ.e.a.s. 1. júlí á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og 5. – 6. júlí á Landspítala háskólasjúkrahúsi og kr. 990 fyrir 41 dag sem brotaþoli var ekki rúmliggjandi eða samtals kr. 46.110. Kröfunni hefur ekki verið mótmælt og bæturnar þykja rétt ákveðnar og verður hún því tekin til greina. Í 4. lið kröfunnar er gerð krafa um miskabætur að fjárhæð kr. 250.000. Hefur verjandi mótmælt þeirri kröfu á þeim grundvelli að hún sé óviðeigandi með tilliti til aðstæðna og að líta verði til eigin sakar bótakrefjanda. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða vegna árásarinnar á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála á brotaþoli rétt til bóta vegna lögmannskostnaðar sem hann hefur haft af því að halda fram kröfu sinni í málinu. Verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola lögmannskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn að fjárhæð kr. 70.000 með virðisaukaskatti. Með vísan til alls framangreinds dæmist ákærði til að greiða brotaþola kr. 317.043, auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 196.110 krónum frá 26. júní 2004 til 19. september 2004 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 302.520 frá þeim degi til greiðsludags. V. Ákærði hefur ekki sætt refsingu sem hér skiptir máli. Það hvernig ákærði kom að konu sinni og A á heimilinu í umrætt sinn var mjög til þess fallið að reita hann til mikillar reiði. Þykir ljóst mega vera að ákærði hafi framið brotið í ákafri geðshræringu. Verður til þess litið við ákvörðun refsingar hans til refsilækkunar, sbr. 75. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og ákveða að hún falli niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna G. Björgvinssonar hdl., 150.000 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir, dómsstjóri keður upp dóminn. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómara. Dómsorð: Ákærði Rúnar Guðjón Einarsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A, 302.520 krónur, auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 196.110 krónum frá 26. júní 2004 til 19. september 2004, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 302.520 krónum til greiðsludags. Kröfu brotaþola vegna launataps að fjárhæð kr. 127.759 er vísað frá dómi. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna G Björgvinssonar hdl., 150.000 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir
Mál nr. 405/2007
Kærumál Ákæruvald Reglugerðarheimild Frávísunarúrskurður staðfestur
Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota var meðferð „alvarlegra brota” gegn meðal annars 262. gr. almennra hegningarlaga og skattalögum, auk skipulagðra fjármunabrota sem tengjast atvinnurekstri, felld undir verksvið saksóknara efnahagsbrota. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Ákæruvaldið í máli þessu var lögum samkvæmt í höndum ríkislögreglustjóra. Heimild 4. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, voru því talin í andstöðu við framangreind ákvæði. Ekki var að finna viðhlítandi lagastoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipun ákæruvaldsins með reglugerð. Var niðurstaða héraðsdóms um frávísun því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkislögreglustjóri skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. júlí 2007, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að allur sakarkostnaður verði lagður á varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að sér verði gert að greiða sakarkostnað í þessum þætti málsins. Mál þetta var höfðað með ákæru 17. apríl 2007 á hendur varnaraðila fyrir að hafa með nánar tilgreindri háttsemi gerst sekur um umboðssvik og brotið með því gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt upphafsorðum ákærunnar höfðaði „saksóknari efnahagsbrota“ málið og var hún gefin út á „skrifstofu Ríkislögreglustjórans“ af Helga Magnúsi Gunnarssyni saksóknara. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum fara ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, með ákæruvald. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er dómsmálaráðherra heimilað að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögunum „í umboði þeirra.“ Þá er í 1. mgr. 28. gr. laganna mælt svo fyrir að lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, höfði önnur opinber mál en þau, sem ríkissaksóknari höfðar samkvæmt 3. mgr. 27. gr. þeirra. Eftir síðastgreindu lagaákvæði fer ríkissaksóknari ekki með ákæruvald vegna auðgunarbrota, sem varða við XXVI. kafla almennra hegningarlaga, og eiga slík mál því undir lögreglustjóra. Samkvæmt a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 skal ríkislögreglustjóri starfrækja lögreglurannsóknardeild til að rannsaka skatta- og efnahagsbrot, en um verkaskiptingu milli hans og annarra lögreglustjóra við rannsókn brota á þessu sviði skal mælt fyrir í reglugerð, sbr. 3. mgr. 8. gr. laganna. Ræðst þá af sömu heimild hvernig verkum skuli skipt milli ríkislögreglustjóra og annarra lögreglustjóra að því er ákæruvald varðar, þar á meðal vegna brota gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga. Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota hefur meðferð „alvarlegra brota“ gegn meðal annars 249. gr. almennra hegningarlaga verið felld undir verksvið þeirrar lögreglurannsóknardeildar við embætti ríkislögreglustjóra, sem um ræðir í áðurnefndum a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga. Brotin, sem varnaraðila eru gefin að sök, eru þess eðlis að þetta ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006 á við um þau. Að lögum fara því hvorki ríkissaksóknari né aðrir lögreglustjórar en ríkislögreglustjóri með ákæruvald vegna þessara ætluðu brota. Samkvæmt fyrrnefndri 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Heimildin í 4. mgr. sömu lagagreinar, sem áður er getið, stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, eru því að þessu leyti í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sem vísað er til í 7. gr. reglugerðarinnar sem heimild fyrir setningu hennar, verður ekki fundin viðhlítandi stoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipan ákæruvaldsins. Með því að annmarkar voru að þessu leyti á höfðun málsins og meðferð þess verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Samkvæmt 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, Péturs Kristinssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 15. júní sl., er höfðað með ákæru saksóknara efnahagsbrota, útgefinni 17. apríl 2007, á hendur X, kt. [...], [...], Akureyri, „fyrir umboðssvik með því að hafa þriðjudaginn 29. ágúst 2006, misnotað aðgang sinn að gjaldeyrisviðskiptakerfi í Netbanka hlutafélagsins Glitnis, með því að nýta sér með kerfisbundnum og sviksamlegum hætti kerfisvillu í gjaldeyrisviðskiptakerfinu, sem var til komin vegna mistaka starfsmanna félagsins við forritun þess sem leiddi til þess að kaup- og sölugengi víxlaðist, og hafa þannig aflað sér kr. 3.132.561,95 með samtals 491 færslu á gjaldeyrisreikningum sínum nr. 565-38-710142, 565-38-710210, 565-38-100087 og 565-38-100200 þar sem hann í öllum tilvikum keypti dollara fyrir evrur og seldi síðan strax aftur fyrir evrur. Vegna kerfisvillunnar fékk ákærði í öllum tilvikum í þessum viðskiptum til sín þá fjárhæð sem undir eðlilegum kringumstæðum rennur til bankans í formi álags. Telst þetta varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreint brot.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði þ.á.m.hæfileg málsvarnarlaun sér til handa verði ákærði sýknaður. Verði ákærði sakfelldur fellur verjandi hans frá kröfu um málsvarnarlaun. Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála segir að með ákæruvald fari ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er dómsmálaráðherra fengin heimild til að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal embætti ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögum þessum í umboði þeirra. Þann 11. desember 2006 setti dómsmálaráðherra reglugerð um rannsókn og saksókn efnahagsbrota nr. 1050/2006, sem tók gildi 1. janúar 2007. Í 1. mgr. 1. gr., sbr. 3. gr. reglugerðarinnar er saksóknara efnahagsbrota falið að annast rannsókn á tilgreindum brotum og meðferð þeirra mála fyrir dómstólum. Í 4. mgr. 1. gr. segir að saksóknari efnahagsbrota, sem sé skipaður til starfa hjá ríkislögreglustjóranum samkvæmt heimild í lögum um meðferð opinberra mála, sé í fyrirsvari fyrir rannsóknum efnahagsbrota. Hann annist ákæruvald ríkislögreglustjórans vegna efnahagsbrota en beri faglega ábyrgð gagnvart ríkissaksóknara. Í 6. mgr. kemur fram að ríkissaksóknari geti gefið fyrirmæli um meðferð einstakra mála hjá saksóknara efnahagsbrota, kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd rannsóknar og fylgst með henni og í því sambandi er vísað til 5. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála þar sem fjallað er um stöðu ríkissaksóknara gagnvart „öðrum ákærendum“. Í 1. mgr. 2. gr. framangreindrar reglugerðar er saksóknara efnahagsbrota falið að taka ákvörðun um hvort höfða skuli mál á grundvelli rannsóknar sem hann hefur látið framkvæma. Hann höfði mál í nafni saksóknara efnahagsbrota og flytji þau fyrir héraðsdómi nema ríkissaksóknara beri að höfða málið samkvæmt fyrirmælum laga um meðferð opinberra mála. Í 7. gr. reglugerðarinnar segir að reglugerðin sé sett með heimild í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, með síðari breytingum. Af þessu verður ráðið að saksóknara efnahagsbrota sé með framangreindri reglugerð í raun falið sjálfstætt ákæruvald. Ekki verður talið að í tilvitnuðum ákvæðum lögreglulaga felist heimild til að stofna embætti sjálfstæðs handhafa ákæruvalds enda eru meginreglur um ákæruvaldið í lögum um meðferð opinberra mála. Í 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð opinberra mála kemur fram hverjir fara með ákæruvaldið. Verður að telja að með ákvæðum umræddrar reglugerðarinnar sé farið út fyrir heimild 4. mgr. 25. gr. laga um meðferð opinberra mála sem heimilar aðeins skipun saksóknara sem annist saksókn og málflutning í umboði lögreglustjóra. Verður saksóknara efnahagsbrota ekki falin sjálfstæð meðferð ákæruvalds með reglugerð að óbreyttum lögum. Brast hann því heimild til að gefa út ákæru í máli þessu í eigin nafni. Er því ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Eftir úrslitum málsins og 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður allur sakarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigmundar Guðmundssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðin kr. 300.000, að virðisaukaskatti meðtöldum. Uppkvaðning úrskurðar þessa hefur tafist vegna anna dómarans. Úrskurðinn kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Á L Y K T A R O R Ð : Máli þessu er vísað sjálfkrafa frá dómi. Sakarkostnaður, þ.á.m. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Péturs Kristinssonar hdl., kr. 300.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 453/2015
Ómerking Heimvísun Stjórnarskrá Réttlát málsmeðferð Verjandi
Héraðsdómari skipaði X verjanda þrátt fyrir að bókað hafði verið við þingfestingu málsins að X óskaði ekki eftir verjanda að svo stöddu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu skyldi sakborningur fá að halda uppi vörnum sjálfur og væri sá réttur liður í réttlátri málsmeðferð sem væri varin af 1. mgr. sömu greinar og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Um rétt þennan væri nánar kveðið á um í 29. gr. laga nr. 88/2008 en í 3. mgr. 31. gr. sömu laga væri kveðið á um heimild dómara til að skipa sakborningi verjanda þótt hann hefði ekki óskað þess ef hann væri að mati dómara ekki fær um að gæta hagsmuna sinna sem skyldi við meðferð máls fyrir dómi. Ákvörðun héraðsdóms um að skipa X verjanda hefði hins vegar ekki verið reist á því að hann væri ófær um að gæta hagsmuna sinna sjálfur, enda hefði ekkert komið fram í málinu sem benti til þess að hann hefði ekki verið til þess hæfur. Í því tilliti breytti engu þótt X talaði ekki íslensku enda hefði verið fullnægjandi að bregðast við því með því að fá túlk til að þýða það sem fram fór fyrir dómi. Var því ekki virtur lögbundinn réttur X til að verja sig sjálfur við meðferð málsins en ekki var hægt að útiloka að það kynni að hafa skipt einhverju um úrslit þess. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogHjördís Hákonardóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingarhéraðsdóms. Ákærði krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heimí hérað.Við þingfestingu málsins í héraði 19. júní 2014 sótti ákærði þing. Túlkurvar ekki viðstaddur í þinghaldinu en ákærði er erlendur ríkisborgari. Viðfyrirtökuna var eftirfarandi fært til bókar: „Ákærði óskar ekki eftir að honumverði skipaður verjandi að svo stöddu en ákærði kveðst neita sök en hann kveðsthafa kynnt sér ákæruna skilja íslensku ágætlega en talar hana ekki. Vegna þessaskipar dómari ákærða verjanda í málinu ...“. Samkvæmt þessu er ranglega staðhæftí hinum áfrýjaða dómi að ákærði hafi við þingfestingu málsins óskað eftir aðsér yrði skipaður verjandi.Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fáúrslausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátrimálsmeðferð. Þessi réttur sakbornings er einnig varinn af 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, en honum var veitt lagagildi með lögum nr.62/1994. Í sáttmálanum segir einnig í c. lið 3. mgr. sömu greinar aðsakborningur skuli fá að halda uppi vörnum sjálfur og er sá réttur liður íréttlátri málsmeðferð. Í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála er nánar kveðiðá um þennan rétt en þar segir í 29. gr. að sakborningi sé heimilt að haldasjálfur uppi vörnum í máli kjósi hann það og sé hæfur til þess að mati dómaraeða lögreglu. Þá segir í 3. mgr. 31. gr. laganna að dómara sé heimilt að skipasakborningi verjanda þótt hann hafi ekki óskað þess ef hann er að mati dómaraekki fær um að gæta hagsmuna sinna sem skyldi við meðferð máls fyrir dómi.Ákvörðun héraðsdóms um að skipa ákærða verjanda var ekki reist á því aðhann væri ófær um að gæta hagsmuna sinna sjálfur, enda hefur ekkert komið framí málinu sem bendir til að hann hafi ekki verið til þess hæfur. Í því tillitibreytir engu þótt ákærði tali ekki íslensku, sem er þingmálið, sbr. 1. mgr. 12.gr. laga nr. 88/2008, og var fullnægjandi að bregðast við því með að fá túlktil að þýða það sem fram fór fyrir dómi. Samkvæmt þessu var við meðferð málsinsí héraði ekki virtur lögbundinn rétturákærða til að verja sig sjálfur og er ekki hægt að útiloka að það kunni að hafaskipt einhverju um úrslit málsins. Er þetta slíkur annmarki á málsmeðferðinniað ómerkja verður hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til nýrrarmeðferðar.Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð:Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar málmeðferðarog dómsálagningar að nýju.Alluráfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.Dómur Héraðsdóms Reykjaness29. október 2014.Mál þetta, sem þingfest var 19. júní 2014 og dómtekið22. október sl., var höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,dagsettri 13. maí 2014, á hendur X, kt. [...], [...], [...], með dvalarstað að[...], [...]; „fyrir umferðar-, vopna- oglögreglulagabrot í Hafnarfirði með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 29. mars2014 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis(vínandamagn í blóði 1,03 ‰) norður Reykjavíkurveg, ekki sinnt stöðvunarmerkjumlögreglu heldur aukið hraðann og ekið inn á bifreiðastæði við Snælandsvídeó þarsem hann stöðvaði aksturinn og reyndi að komast undan lögreglu á hlaupum en varhandtekinn af lögreglu á bifreiðaplaninu, og haft í vörslum sínum fjaðrahnífsem fannst við öryggisleit og lagt var hald á. Telst þetta varða við 1. sbr.3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr.50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, 19. gr. sbr. 41. gr. lögreglulaga nr.90/1996 og b-lið 2. mgr. 30 gr., sbr. 1. mgr. 37. gr. vopnalaga nr. 16/1998. Þess er krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sætasviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25. og 26. gr.laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006, jafnframt er krafist upptöku áfjaðrahníf sem lagt var hald á skv. 1. mgr. 37. gr. nefndra vopnalaga.“Ákærðikom fyrir dóminn 19. júní sl. og óskaði eftir skipun verjanda. Þann 27. júnísl. mætti ákærði í dóminn ásamt verjanda sínum og neitaði sök utan að hann kvaðrétt vera að hann hafi haft hníf, sem ákært er fyrir, í vörslum sínum.Aðalmeðferð, sem fara átti fram 7. október sl., var frestað og fór aðalmeðferðfram þann 22. október sl. Fór dómurinn á vettvang og var málið dómtekið aðmálflutningi loknum.Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu veittilögregla bifreiðinni [...] athygli þar sem hún mættibifreiðinni á Reykjavíkurvegi í Hafnarfirði umrætt sinn. Ákvað lögreglan aðkanna ástand ökumanns og sneri við á umferðarljósum Reykjavíkurvegar ogHjallahrauns. Var ökumanni gefið merki, með bláum forgangsljósum lögreglu, um aðstöðva bifreiðina en við það hafi ökumaður aukið hraðann og ekið inn ábifreiðastæði við Snælandsvídeó. Þar hafi ökumaður og farþegi stokkið út úrbifreiðinni og hlaupið frá henni. Ökumaðurinn hafi hlaupið að bifreiðaplani bakvið Snælandsvídeó og lögreglan ekið á eftir honum. Þegar þeir voru komnirnálægt ökumanninum hafi A, annar lögreglumannanna, stokkið út úr bifreiðinni oghlaupið ökumanninn uppi og handtekið hann. Við öryggisleit á honum hafihnífurinn fundist. Hafi ökumanninum verið kynnt að hann væri handtekinn vegnagruns um ölvun við akstur og færður á lögreglustöð. Þar hafi blóðsýni veriðtekið úr ökumanninum og honum sleppt í framhaldi af því. Skýrslur fyrir dómi.Ákærði kom fyrir dóminn ogneitaði því að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn. Hann hafi verið farþegi íbifreiðinni og setið aftur í henni. Annar farþegi hafi einnig verið íbifreiðinni auk ökumanns. Vildi ákærði ekki upplýsa hverjir það hafi verið.Ákærði lýsti uppdrætti, sem hann lagði fram, af vettvangi fyrir dóminum ogsagði lögregluna ekki geta hafa séð hver það var sem ók bifreiðinni.Lögreglubifreiðin hafi verið svo langt á eftir þeim, auk þess sem ákærði hafihlaupið fyrir horn og því hlyti lögreglan að hafa misst sjónar í einhvern tímaaf þeim. VitniðB lögreglumaður kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í eftirliti ásamt Alögreglumanni. Þeir hafi mætt bifreið ákærða rétt áður en þeir komu aðumferðarljósum á Reykjavíkurvegi og Hjallahrauni. Lögreglan hafi snúið við áljósunum, kveikt á forgangsljósum og elt bifreiðina. Bifreiðin hafi skyndilegabeygt til hægri og ekið inn á bifreiðastæði við Snælandsvídeó. Lögreglan hafiverið fast á eftir þeim þegar ákærði lagði bifreiðinni í bifreiðastæði ogökumaður og farþegi hlaupið út úr bifreiðinni. Ákærði hafi hlaupið fyrir horn áhúsinu og inn á bifreiðastæði fyrir aftan húsið en lögreglan ekið á eftir honum,þar til A stökk út úr lögreglubifreiðinni og hljóp ökumanninn uppi. Kvaðstvitnið vera öruggt um að lögreglan hafi aldrei misst sjónar á bifreiðinni fráþví að þeir mættu henni og þar til henni var lagt fyrir framan Snælandsvídeó ogþeir hafi aldrei misst sjónar á ökumanninum frá því að hann hljóp út úrbifreiðinni og þar til hann var handtekinn og færður á lögreglustöðina. Þá hafieinungis tveir menn hlaupið út úr bifreiðinni og lögreglan lagt áherslu á aðelta ökumanninn uppi en ekki farþegann. VitniðA lögreglumaður kom fyrir dóminn og lýsti atvikum á sama hátt og vitnið B.Kvaðst vitnið vera öruggt með að það hafi aldrei misst sjónar á bifreiðinni og ökumanninum eftir að hannstökk út úr bifreiðinni og hljóp í burtu. Forsendur og niðurstöður. Ákærði neitaði því að hafa ekið bifreiðinni umrættsinn og neitaði að gefa upp hver hafi ekið henni. Ákærði krafðist sýknu ogbyggði þá kröfu m.a. á því að engin rannsókn hafi farið fram af hálfu lögregluog engin framburðarskýrsla hafi verið tekin af honum og ekki liggi fyrir ímálinu hverjir hafi verið með honum í bifreiðinni. Verður tekið undir þærmálsástæður ákærða að lögreglu hafi borið að taka framburðarskýrslu af honumþar sem hans frásögn af atvikum kæmi fram, og hvort hann játaði eða neitaði að hafaekið. Þá er í engu getið í frumskýrslu lögreglu um það hver eða hverjir hafiverið með ákærða í bifreiðinni. Verður að gera athugasemd við þennan þáttrannsóknar málsins. Þrátt fyrir þetta telur dómurinn að efnisdómur verði lagðurá málið. Fyrirdóminum fullyrtu tveir lögreglumenn að þeir hafi aldrei misst sjónar á bifreiðákærða né ökumanninum eftir að hann hljóp út úr bifreiðinni og var handsamaður.Dómurinn fór á vettvang. Telur dómurinn sannað að lögreglumennirnir hafi veriðí það miklu návígi við bifreiðina, frá því að þeir veittu henni fyrst athygli,og ökumanninn, eftir að hann hljóp út úr henni, að vafalaust sé að það hafiverið ákærði sem ók bifreiðinni. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi. Þámótmælti ákærði því ekki að hafa hlaupið undan lögreglunni þegar hann varhandtekinn. Verður ákærði einnig sakfelldur fyrir þá háttsemi. Ekki erágreiningur um matsgerð, sem liggur fyrir í málinu, um alkóhólmagn í blóðiákærða. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sökí ákæru og er hún réttilega heimfærð til refsiákvæða.Ákærði gekkst undirviðurlagaákvörðun þann 14. janúar 2009 fyrir ölvunarakstur og var gert aðgreiða 250.000 krónur í sekt til ríkissjóðs auk þess að vera sviptur ökurétti ítuttugu mánuði. Ákærði gekkst undir sátt þann 5. ágúst 2009 fyrir að aka undiráhrifum áfengis og að aka sviptur ökurétti. Var honum þá gert að greiða 280.000krónur í sekt til ríkissjóðs og sviptur ökurétti í fjögur ár frá 14. janúar2010. Ákærði var dæmdur í fjörutíu daga fangelsi fyrir ölvunarakstur og aukþess sviptur ökurétti ævilangt 26. nóvember 2009. Hafa ofangreindar refsingarítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar nú. Með vísan til dómaframkvæmdar errefsing ákærða ákveðin fangelsi í sjötíu og fimm daga. Þá er ævilöng ökuréttarsviptingákærða áréttuð. Ákærði sæti upptöku á fjaðrahníf. Að auki verður ákærði dæmdurtil að greiða allan sakarkostnað sem er samkvæmt yfirliti 21.467 krónur aukmálsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Unnars Steins Bjarndal hdl., sem eruhæfilega ákveðin 188.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð.Ákærði, X, sæti fangelsi í sjötíu og fimm daga. Áréttuð er ævilöngökuréttarsvipting ákærða. Ákærði sæti upptöku áfjaðrahníf. Ákærði greiði allansakarkostnað, samtals 209.717 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, Unnars Steins Bjarndal hdl., 188.250 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti.
Mál nr. 111/2006
Samningur Ábúð
H og G, ábúendur ríkisjarðanna R og G, kröfðust þess að Í yrði gert að greiða þeim skaðabætur vegna vanrækslu á að kaupa af þeim greiðslumark sauðfjár í samræmi við samkomulag frá 29. júní 1998 sem gert var í tilefni af hugsanlegum ábúðarlokum þeirra. Í 8. lið samkomulagsins kom fram að næðist samkomulag um kaup á eignum H og G myndi landbúnaðarráðuneytið hlutast til um að samhliða yrði gerður samningur um kaup á greiðslumarki jarðanna. Hinn 5. mars 1999 gerðu aðilar kaupsamning um mannvirki o.fl. á jörðunum og sérstakt samkomulag um önnur atriði. Í samkomulaginu var tekið fram að búfénaður H og G yrði ekki sérstaklega bættur, en að þau njóti beingreiðslna á árinu 1999. Einnig var áréttað að hvorugur aðila ætti kröfu á hinn umfram efni kaupsamningsins og samkomulagsins. Hvað sem liði skýringu á 8. lið fyrra samkomulags aðila var fallist á með Í að á endanum hafi verið samið um uppgjör allra lögskipta aðila með gerningnum 5. mars 1999. Fengi framburður starfsmanns landbúnaðarráðuneytisins um að hann teldi Í bundið af umræddu ákvæði engu breytt í þessu efni, enda hefði hann ekki komið að síðari samningsgerð aðila. Þá fylgdi greiðslumark lögbýli við eigenda- eða ábúendaskipti og væri því ekki lagagrundvöllur fyrir því að ábúandi gæti litið á slíkt greiðslumark sem eign sína í lok ábúðar. Að þessu virtu var Í sýknaður af kröfu H og G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2006. Þau krefjast þess að stefndi greiði þeim 2.279.200 krónur auk dráttarvaxta frá 20. janúar 2001 til 1. júlí sama ár samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast þau 1.968.400 króna með sömu dráttarvöxtum frá 20. janúar 2002 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir samkomulagi og samningum, sem aðilar gerðu annars vegar 29. júní 1998 og hins vegar 5. mars 1999. Síðarnefnda daginn gerðu aðilar bæði kaupsamning um mannvirki ofl. á jörðunum Gufudal, Gufudal II og Reykjakoti II í Ölfusi og sérstakt samkomulag um önnur atriði. Í 4. lið samkomulagsins er tekið fram að búfénaður áfrýjenda verði ekki sérstaklega bættur, en að þau njóti beingreiðslna á árinu 1999. Í 2. lið þess er tekið fram að hvorugur aðila eigi kröfu á hinn umfram efni kaupsamningsins og samkomulagsins. Hvað sem líður skýringu á 8. lið fyrra samkomulags 29. júní 1998 verður að fallast á með stefnda að á endanum hafi verið samið um uppgjör allra lögskipta aðilanna með gerningunum 5. mars 1999. Fær framburður fyrrum starfsmanns Landbúnaðarráðuneytisins um samkomulagið 29. júní 1998 engu breytt í þessu efni, enda kom hann ekki að síðari samningsgerð aðila. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 23. mars 2005 og dómtekið 24. þ.m. Stefnendur eru Hrefna Sóley Kjartansdóttir og Guðmundur Þórðarson, Laugar­nesvegi 102, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 2.279.200 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. janúar 2001 til greiðsludags. Til vara gera stefnendur kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 1.968.400 krónur auk dráttar­vaxta samkvæmt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. janúar 2002 til greiðslu­dags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnenda og máls­kostnaðar úr hendi þeirra en til vara er krafist lækkunar á kröfu stefnenda og að máls­kostnaður verði felldur niður. I Í kjölfar ágreinings um ábúðarlok og leigumála á ríkisjörðunum Reykjaholti II og nærliggjandi jörð Gufudal, Ölfushreppi en hann hafði m.a. leitt til dómsmáls (sbr. dómur Hæstaréttar 30. janúar 1998 (mál nr. 37/1998) þar sem hafnað var kröfu Jarðeigna ríkisins á hendur stefnandanum Hrefnu Sóleyju um aðfarargerð – útburð) gerðu Jarðeignir ríkisins og stefnendur með sér samkomulag, dags. 29. júní 1998, “vegna mats á eignum og umbótum Hrefnu og Guðmundar á jörðunum Reykjakoti II og Gufudal í tilefni af hugsanlegum ábúðarlokum þeirra á jörðinni Reykjakoti II og sölu á garðyrkjustöð og landi í Gufudal samkvæmt nánari samningi þar um.” Samkomulagið er í 9 tölusettum greinum. Í 1. gr. segir að aðilar séu sammála að mat á eignum og eignarhlutum Hrefnu og Guðmundar á framangreindum jörðum sé nauðsynlegur liður í samningum til lausnar á þeim ágreiningsefnum sem séu til staðar varðandi réttarstöðu þeirra gagnvart landsnytjum í Gufudal í Ölfushreppi. Grein 8 er svohljóðandi: “Náist samkomulag um kaup Jarðeigna ríkisins á öllum eignum þeirra Hrefnu og Guðmundar í Reykjakoti II og Gufudal mun landbúnaðarráðuneytið hlutast til um að samningar um uppkaup á greiðslumarki sauðfjár að Reykjakoti II og/eða Gufudal verði gerðir samhliða kaupsamningi.” Í kjölfar samkomulagsins voru eignir stefnenda sem ábúenda á jörðunum Reykjakoti II og Gufudal, að undanskilinni garðyrkjustöð, metnar af úttektarmönnum samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976 á samtals 18.260.000 krónur og Garðyrkjustöðin Gufudal var metin af fasteignasala á 9.800.000 krónur. Þann 5. mars 1999 var undirritaður kaupsamningur milli stefnenda sem seljenda og Jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins sem kaupanda um fasteignir, fram­kvæmdir og umbætur seljenda (samkvæmt nánari skilgreiningu í 1. gr.) á jörðunum Reykjakoti II, Gufudal og Gufudal II vegna ábúðarloka seljenda. Í 2. gr. kemur fram að umsamið kaupverð eignanna, 29.980.000 krónur, byggist einkum á framan­greindum mötum en einnig á samkomulagi aðila m.a. vegna ómetinnar ræktunar, girðinga og ágreinings um eignarland í Gufudal II. Í 7. og 8. gr. segir að afsal og afhending eignanna skuli fara fram 1. október 1999 enda hafi greiðslur verið inntar af hendi á umsömdum gjalddögum. Sama dag, 5. mars 1999, undirrituðu aðilar framan­greinds kaupsamnings “Samkomulag”, að meginefni svohljóðandi: 1. Til lausnar á ágreiningi ofangreindra aðila og Golfklúbbs Hvera­gerðis hefur orðið samkomulag um að Jarðadeild landbúnaðar­ráðuneytisins kaupi upp eignir þeirra Guðmundar og Hrefnu og þau víki af Reykjakoti II. Gufudal og Gufudal II og láti af ábúð og rekstri sínum á jörðunum. 2. Með kaupsamningi aðila dagsettum í dag lýsa aðilar því yfir að hvorugur eigi kröfu á hinn umfram efni kaupsamningsins og samkomulags þessa. Fallið er frá öllum fyrirhuguðum áformum aðila um málarekstur og lýsa seljendur því yfir að þau eigi engar kröfur um eignarréttindi í Reykjakoti II, Gufudal og Gufudal II umfram samkomulag þetta og kaupsamning aðila dagsettan í dag. Með sama hætti lýsir ráðuneytið því yfir að það eigi engar kröfur á hendur þeim Guðmundi og Hrefnu umfram efni samkomulags þessa og kaupsamnings aðila. 3. Samkomulag er um að landbúnaðarráðuneytið greiði hluta kostnaðar þeirra Guðmundar og Hrefnu vegna lögmanns síns vegna samninga og deilumáls í Gufudal kr. 550.000 auk virðis­auka­skatts. 4. Búfénaður Guðmundar og Hrefnu verður ekki sérstaklega bættur af ráðuneytinu en þau njóti beingreiðslna árið 1999.” Stefnendur gáfu afsöl fyrir eignum sínum eins og umsamið hafði verið. Í málinu liggur frammi endurrit dómsáttar, gerðrar í Héraðsdómi Suðurlands 27. júní 2000 í máli Jarðeigna ríkisins gegn stefnendum þessa máls, þar sem þau lofa að fjar­lægja persónulega muni, tæki og áhöld sem þeim tilheyra af jörðunum Gufudal, Gufudal II og Reykjakoti II fyrir 28. júlí 2000. Í maí 2001 höfðuðu stefnendur mál gegn stefnda með kröfu um uppgjör vegna kaupsamnings aðila frá 5. mars 1999. Því lauk með dómsátt, gerðri hér fyrir dómi 13. júní 2002, þar sem stefndi samþykkti að greiða stefnendum 540.000 krónur þ. 1. júlí 2002. Samkvæmt tilkynningu Framleiðsluráðs landbúnaðarins, 8. mars 1999, til stefnandans Hrefnu Sóleyjar var sauðfjárgreiðslumark lögbýlisins Gufudals 103,6 ærgildi árið 1999 og óbreytt frá árinu áður og naut hún beingreiðslna úr ríkissjóði vegna kindakjötsframleiðslu á árinu 1999. Í stefnu segir að stefnendur séu enn rétthafar að þessum ærgildum enda hafi þau ekki getað framselt þau eða gengið frá samningum um uppkaup ríkissjóðs á þeim. Þá hafi stefnendur frá árinu 1999 ekki haft tækifæri til að nýta greiðslumarkið til framleiðslu á kindakjöti, m.a. þar sem þau hafi ekki haft jarðnæði fyrir kjötframleiðslu. Í stefnu segir: “Skömmu eftir undirritun kaupsamnings aðila og framangreinds samkomulags í mars 1999 hafði stefnandi Hrefna samband símleiðis við landbúnaðar­ráðuneytið og óskaði upplýsinga um hvenær unnt væri að ganga frá samningi um uppkaup á greiðslumarki stefnenda. Þá og síðar fékk stefnandi Hrefna þau svör sím­leiðis að verið væri að vinna að sérstökum reglum um uppkaup á greiðslumarki og þær þyrftu að liggja fyrir áður en hafin væru uppkaup ríkissjóðs á greiðslumarki sauðfjár.” Þessu er mótmælt af hálfu stefnda. Þann 2. september 2001 útfyllti stefnandi Hrefna Sóley, sem ábúandi lög­býlisins Gufudals, og sendi Framkvæmdanefnd búvörusamninga tvö eyðublöð, “Umsókn – samning um kaup á greiðslumarki”. Skjölin eru samhljóða, m.a. að því leyti að í þeim báðum er miðað við “selt greiðslumark 103,6 ærgildi”, að öðru leyti en því að í öðru er miðað við 22.000 króna greiðslu fyrir hvert ærgildi sem selt sé fyrir 15. nóvember 2000, samtala 2.279.200 krónur, en í hinu er miðað við 19.000 króna greiðslu fyrir hvert ærgildi sem selt sé fyrir 15. nóvember 2001, samtala 1.968.400 krónur. Í ódagsettu bréfi Framkvæmdanefndar búvörusamninga til Hrefnu Sóleyjar segir að framangreind umsókn – samningur um kaup á greiðslumarki sé ófullnægjandi og erindi hennar því hafnað. Jarðeignir ríkisins séu eigendur að jörðinni og samþykki jarðareiganda liggi ekki fyrir sem sé skilyrði fyrir því að unnt sé að verða við erindi hennar. Í bréfi Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, dags. 3. október 2001, til stefnanda, Hrefnu Sóleyjar Kjartansdóttur, kemur fram umbeðið álit hans og túlkun á 8. gr. framangreinds samkomulags frá 29. júní 1998 en lögmaðurinn hafði unnið að gerð þess sem starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins. Ljósrit framangreinds bréfs Jóns Höskuldssonar fylgdi bréfi lögmanns stefnenda til landbúnaðarráðuneytisins dags. 14. nóvember 2001. Þar er þess farið á leit að niðurstaða og lausn fáist vegna sölu þeirra á greiðslumarki sauðfjár í samræmi við ákvæði samkomulags við ráðuneytið frá 29. júní 1998. Svar ráðuneytisins við framangreindu erindi, sem var ítrekað 28. janúar 2002, er í bréfi dagsettu 29. janúar 2002. Þar segir: “. . .er það niðurstaða ráðuneytisins að tilvitnað ákvæði (í 8. tl. – innskot dómara) í samkomulagi ráðuneytisins við Guðmund Þórðarson og Hrefnu S. Kjartansdóttur dags. 29. júní 1998 sem hefur að geyma markmið aðila um hugsanleg ábúðarlok Guðmundar Þórðarsonar og Hrefnu S. Kristjánsdóttur á jörðunum Gufudal, Gufudal II og Reykjakoti II, Ölfusi, Árnessýslu sem ekki hafði þá verið samið endan­lega um hafi fallið niður við gerð endanlegs samkomulags um ábúðarlok og kaup­samnings sömu aðila dags. 5. mars 1999. Beiðni yðar um að ráðuneytið f.h. Jarðeigna ríkisins samþykki að umbjóðendur yðar selji greiðslumark sauðfjár af jörðinni Gufudal í Ölfusi, Árnessýslu á grundvelli umsóknar þeirra dags. 2. september 2001 er því hafnað.” Stefnendur leituðu ítrekað eftir þetta til landbúnaðarráðuneytisins með erindi sín vegna greiðslumarksins en hlutu ætíð sömu andsvör. Með bréfi 2. desember 2002 kvartaði stefnandinn Hrefna Sóley til umboðsmanns Alþingis vegna meðferðar ráðu­neytisins á málinu. Með áliti sínu, dags. 2. desember 2002, vísar umboðsmaðurinn til þess að við úrlausn ágreiningsins reyni einkum á reglur einkaréttar og telji hann kvörtunina ekki gefa nægilegt tilefni til nánari athugunar af sinni hálfu. Að síðustu sendi lögmaður stefnenda landbúnaðarráðuneytinu bréf 28. maí 2004 þar sem sett er fram krafa um að Hrefna Kjartansdóttir fái greiðslu fyrir 103,6 ærgildi sem hún sé rétthafi að vegna sauðfjárræktar í ábúð á Gufudal og Reykjakoti II í Ölfusi; krafan sé byggð á samkomulagi við ráðuneytið dags. 29. júní 1998. Í svarbréfi ráðuneytisins, dags. 9. júní 2004, er kröfunni enn á ný hafnað. II Stefnendur byggja kröfur sínar á því að samkvæmt 8. gr. samkomulags aðila frá 29. júní 1998 eigi þau rétt á að stefndi gangi til samninga við þau um uppkaup á greiðslumarki sauðfjár sem þau hafi átt á jörðinni Gufudal í Ölfusi. Þar sem stefndi hafi vanefnt þessa samningsskyldu sína beri hann ábyrgð á því tjóni sem stefnendur hafi orðið fyrir vegna þess og beri að greiða stefnendum skaðabætur sem geri þau eins sett og hefði samningsákvæðið verið efnt að fullu. Samkomulag aðila frá 5. mars 1999 hafi í engu breytt eða fellt niður skyldu stefnda til að ganga frá eða hlutast til um uppkaup á greiðslumarki stefnenda enda hafi í engu verið minnst á greiðslumarkið í kaupsamningi dagsettum sama dag. Þá hafi orðalag í framangreindu samkomulagi, um að hvorugur eigi kröfu á hinn umfram efni téðs kaupsamnings og samkomulags, enga þýðingu þar sem það eigi aðeins við um þær eignir og réttindi sem samið hafi verið skýrlega um í kaupsamningnum. Í samkomulaginu segi að seljendur lýsi því yfir að þau eigi engar kröfur um eignarréttindi á jörðunum en réttur þeirra samkvæmt greiðslu­markinu sé framleiðsluréttur en ekki eignarréttur og því sé ekki með neinu móti unnt að fella hann undir orðalag samkomulagsins. Fjárhæð aðalkröfu stefnenda er sögð byggjast á ákvæði a-liðar 4. gr. reglu­gerðar nr. 399/2000 um kaupverð fyrir greiðslumark, miðað við að samningur hefði tekist fyrir 15. nóvember 2000, og sundurliðast þannig: Fjöldi ærgilda 103,6 x kr. 22.000; alls kr. 2.279.200. Fjárhæð varakröfu stefnenda er sögð byggjast á ákvæði b-liðar 4. gr. til­vitnaðrar reglugerðar, miðað við að samningur hefði tekist fyrir 15. nóvember 2001, og sundurliðast þannig: Fjöldi ærgilda 103,6 x kr. 19.000; alls kr. 1.968.400. III Af hálfu stefnda er vísað til þess að þegar komið hafi að nánari útfærslu á samkomulaginu frá 29. júní 1998, þ.e. þegar kaupsamningur og samkomulag frá 5. mars 1999 voru undirrituð, hafi í nánast öllum atriðum verið farið að þeim áætlunum sem sett hafi verið fram 29. júní 1998 og byggir hann á því að með undirritun samkomulagsins frá 5. mars 1999 hafi aðilar komist að endanlegri niðurstöðu um mál sín. Samkvæmt þessu hafnar stefndi þeirri túlkun stefnenda að ákvæði 8. gr. sam­komu­lags aðila frá 29. júní 1998 gefi þeim rétt til uppkaupa á greiðslumarki búfjár sem skráð var á lögbýlið Gufudal eða til andvirðis þess enda hafi samkomulagið að geyma áætlun en ekki efnislegar skuldbindingar. Jafnvel þótt litið yrði svo á að um skuldbindingu hafi verið að ræða að því leyti sem hér um ræðir er á því byggt að samningsaðilar hafi á endanum samið á annan veg. Í genum allt samningsferlið hafi stefnendur notið aðstoðar lögmanns sem ráðuneytið hafi greitt fyrir. Af hálfu stefnda er vísað til þess að almennur samningur um sauðfjárfram­leiðslu, dags. 1. október 1995, sem hafi gilt um uppkaup á greiðslumarki sauðfjár á þeim tíma sem samkomulagið frá 29. júní 1998 var undirritað, hafi fallið úr gildi við árslok 2000, sbr. einnig lög nr. 99/1993 og reglugerð nr. 5/1996. Í ákvæðum tilvitnaðs samnings hafi greiðslur fyrir uppkaup á greiðslumarki sauðfjár miðast við að seljendur fengju greiðslur sem svari til tveggja ára beingreiðslna. Gjalddagar skyldu vera þeir sömu og um beingreiðslur væri að ræða. Á þeim tíma sem kaupsamningur og endan­legt samkomulag ráðuneytisins og stefnenda hafi verið undirrituð, þ. 5. mars 1999, hafi verið ljóst að ekki hafi verið framkvæmanlegt að gera slíkan uppkaupasamning við stefnendur þar sem þá hafi verið minna en tvö ár eftir af gildistíma samnings um framleiðslu sauðfjárafurða dags. 1. október 1995. Mótmælt er þeim skilningi stefnenda, sem fram komi í gögnum málsins, að þau séu eigendur greiðslumarksins og eigi tilkall til þess á einhvern hátt. Mótmælt er fullyrðingum stefnenda um að samningur við stefnda hafi verið vanefndur og að þeir hafi orðið fyrir tjóni. Stefndi telur grundvöll málsins vera rangan. Um sé að ræða kröfu samkvæmt 3. gr. laga nr. 14/1905 sem fyrnist á fjórum árum og teljist fyrningarfrestur frá 5. mars 1999. Málsástæður fyrir varakröfu stefnda eru hinar sömu og fyrir aðalkröfu hans. Mótmælt er kröfu um upphafstíma dráttarvaxta og beri að miða upphaf þeirra við birtingu stefnu. Verði talið að um skaðabótakröfu sé að ræða er vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 15. gr. laga nr. 25/1987, en fyrsta kröfubréf stefnenda með fjárhæðum virðist vera bréf dagsett 28. janúar 2003. IV Ótvírætt er að greiðslumark sauðfjár á lögbýlum heyrir til eignarréttinda enda er málssókn stefnenda byggð á skaðabótaskyldu stefnda fyrir vanrækt samningsskyldu um að kaupa af þeim, sem ábúendum ríkisjarðanna Reykjakots II og Gufudals í Ölfusi, greiðslumark jarðanna. Eins og nánar hefur verið greint í dóminum var við gerð samkomulags 29. júní 1998 (í 8. tl.) kveðið á um að landbúnaðarráðuneytið mundi hlutast til um að samningar um uppkaup á greiðslumarki yrði gerður samhliða kaupsamningi. Af því varð ekki við endanlega samningsgerð aðila (stefnenda og Jarðadeildar landbúnaðar­ráðuneytisins), þ.e. með kaupsamningi um eignir stefnenda og sérstöku samkomulagi sem hvort tveggja voru undirrituð 5. mars 1999. Þar var enginn fyrirvari er að þessu lyti heldur tekið fram í samkomulaginu að aðilar lýsi því yfir að “hvorugur eigi kröfu á hinn umfram efni kaupsamningsins og samkomulags þessa” og síðan var tekið fram að búfénaður stefnenda yrði ekki sérstaklega bættur af ráðuneytinu en að þau skyldu njóta beingreiðslna árið 1999. Samkomulagið frá 29. júní 1998 var undirritað annars vegar af stefnendum og hins vegar af Jóni Höskuldssyni f.h. Jarðeigna ríkisins og áritað um samþykki af Birni Sigurbjörnssyni, þáverandi ráðuneytisstjóra landbúnaðarráðuneytisins. Þeir báru báðir vætti við aðalmeðferð málsins. Jón Höskuldsson staðfesti álit sitt, sem hann gaf stefnendum í framangreindu bréfi 3. október 2001 en þar segir :”. . .Að mínu mati er ríkið (jarðeignir ríkisins) bundið af ákvæði samkomulagsins (“29. júní 1998 – innskot dómara) um kaups á greiðslumarki því sem hér um ræðir hafi ekki síðar verið samið á annan veg milli aðila. . . .” Hann kvaðst hafa látið af störfum í landbúnaðarráðuneytinu 1. september 1998. Björn Sigurbjörnsson kvað tilvitnað ákvæði 8. tl. samkomulagsins frá 29. júní 1998, um kaup greiðslumarks, hafa verið sett að ósk stefnenda. Hann kvaðst ekki eftir það hafa orðið var við óskir þeirra um þetta efni, þótt hann fylgdist vel með samnings­gerð, og að sínu áliti hafi verið frá þessu horfið við endanlega samningsgerð. Hann kvað það hafa orðið skýrt á árunum 1999 og 2000 að ríkið ætti greiðslumark jarðanna en það hafi verið óljóst við gerð samkomulagsins. Með dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2000 (mál nr. 310/1999) var skorið úr um það að greiðslumark, sbr. lög nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, væri bundið við lögbýli og framleiðslu á því og fylgdi lögbýlinu við eigenda- eða ábúendaskipti. Því væri enginn lagagrundvöllur fyrir því að leiguliði gæti litið á greiðslumark lögbýlis, sem hann hafi haft í ábúð, sem eign sína í lok ábúðar. Þá segir í 1. gr. reglna um ráðstöfun greiðslumark sauðfjár af ríkisjörðum sem settar voru af landbúnaðarráðuneytinu, sbr. gr. 2.3 í samningi um framleiðslu sauð­fjárafurða frá 11. mars 2000 og 4. gr. laga nr. 99/1993: “Greiðslumark sauðfjár á ríkisjörðum á forræði landbúnaðarráðuneytisins fylgir lögbýlinu og er eign jarðar­eiganda. Ábúendum ríkisjarða er óheimilt án samþykkis ráðuneytisins að ráðstafa greiðslumarki ábýlisjarða sinna með sölu eða á annan hátt. . .” Þau skjöl, sem liggja til grundvallar málssókninni, þ.e. samkomulag frá 28. júní 1998 og kaupsamningur og samkomulag frá 5. mars, bera undirritun þáverandi lögmanns stefnenda sem votts. Þá liggur fram reikningur lögmannsins, dags. 5. mars 1999, á hendur landbúnaðarráðuneytinu um greiðslu þóknunar að fjárhæð 684.750 krónur vegna lögfræðistarfa og samningsgerðar vegna Reykjakots II, Gufudals og Gufudals II. Samningsferli aðila, sem hófst með gerð samkomulags 29. júní 1998, lauk með kaupsamningi og samkomulagi 5. mars 1999 og hefur af hálfu stefnenda ekki verið sýnt fram á nein atvik sem geti orðið grundvöllur skaðabótaskyldu stefnda. Niðurstaða dómsins er samkvæmt þessu sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnenda. Eftir þeim úrslitum ber, sbr. 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnendur til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 300.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda, Hrefnu Sóleyjar Kjartans­dóttur og Guðmundar Þórðarsonar. Stefnendur greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 104/2001
Lausafjárkaup Riftun Galli Tómlæti
Þ hf. seldi á árinu 1997 H nýja dráttarvél. Í ljós komu ýmsir gallar á vélinni og 7. september 1998 undirrituðu aðilar samkomulag um að Þ keypti vélina aftur af H. Taldi Þ þetta samkomulag hafa verið til staðfestingar á eldra munnlegu samkomulagi þeirra sama efnis, en því neitaði H. Um sama leyti og samkomulag þetta var undirritað seldi Þ hf. vélina til K, en sölureikningur var dagsettur 4. september s.á. Með símbréfi 7. september 1999, sem barst Þ hf. 8. sama mánaðar, kvartaði sonur K með almennum orðum undan göllum á vélinni og þjónustu áfrýjanda. Fór svo, að K lýsti yfir riftun á kaupunum með símbréfi 16. maí 2000 og stefndi síðan Þ hf. til að þola riftun kaupanna og til að endurgreiða þann hluta kaupverðs sem K hafði innt af hendi. Í málinu var um það deilt hvort dráttarvélin hefði við afhendingu verið haldin verulegum göllum, sem K hefði ekki séð eða átt að sjá við skoðun. Af framlagðri matsgerð 4. apríl 2000 þótti fullljóst að vélin hefði verið haldin mjög verulegum annmörkum er skoðun matsmanns fór fram. Samanburður matsgerðarinnar við úttektir er gerðar höfðu verið á vélinni áður en K keypti hana þótti sýna að vélin hefði verið haldin verulegum göllum við afhendingu. Ekki var hnekkt þeirri fullyrðingu K að vélin hefði verið afhent einni viku eftir dagsetningu fyrrgreinds sölureiknings. Var samkvæmt því ekki liðið ár frá afhendingu vélarinnar þar til kvörtun barst, sbr. 54. gr. þág. laga nr. 39/1922. Þá voru hvorki ákvæði 52. né 57. gr. sömu laga talin standa riftunarkröfu K í vegi. Var samkvæmt þessu staðfest niðurstaða héraðsdóms um riftun á kaupum aðila og endurgreiðslu kaupverðs dráttarvélarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2001. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og að stefnda verði gert að greiða sér 170.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 4. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur aðila varðar kaup stefnda á notaðri dráttarvél af áfrýjanda í september 1998. Áfrýjandi seldi á árinu 1997 Hauki Engilbertssyni, Vatnsenda í Skorradal, nýja dráttarvél af gerðinni Deutz Agrotron með skráningarnúmerinu LI 720. Var reikningur vegna þeirra kaupa dagsettur 14. maí á því ári. Mun Haukur strax hafa orðið óánægður með vélina og talið hana ekki vera í lagi. Fékk hann Jón Fr. Jónsson vélvirkjameistara til að gera athugun á henni. Í úttekt hans 30. desember 1997 voru talin upp í tíu liðum atriði, sem hann taldi aðfinnsluverð, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í framburði Hauks fyrir héraðsdómi kom fram að vélin hafi tvívegis verið send til Reykjavíkur til viðgerða meðan hann átti hana, en án teljandi árangurs. Hafi hún verið send áfrýjanda síðast í febrúar eða mars 1998 og Haukur neitað að taka við henni aftur, enda hafi hún ekki verið komin í viðunandi lag. Í bréfi áfrýjanda til Hauks 22. júlí 1998 var fjallað um áðurnefndar athugasemdir Jóns Fr. Jónssonar og talið að áfrýjandi hefði gert við það, sem um var fjallað í fimm liðum athugasemdanna. Um fjóra liði var ýmist talið vera samkomulag, að áfrýjandi væri ekki sammmála athugasemdunum eða að ekki væri unnt að bæta úr göllum. Er þetta nánar rakið í hinum áfrýjaða dómi. Varðandi tíunda atriðið í athugasemdum Jóns, að vélin hafi reynst mjög þvinguð við akstur og áberandi verri í framdrifi, sagði í bréfi áfrýjanda að í ljós hafi komið við skoðun sérfræðings frá verksmiðju að vélin hafi verið afgreidd með rangri dekkjastærð og því hafi myndast þvingun þegar ekið væri í framdrifi. Daginn eftir að þetta bréf var ritað gerði Jón úttekt á vélinni á ný að beiðni Hauks. Kom fram í upphafi skýrslu Jóns um úttektina að sum þeirra atriða, er fyrri athugasemdir hans lutu að, hafi verið búið að laga, en önnur ekki. Sagði þar síðan: „1. Þvingun í framdrifi (milli drifa) er enn fyrir hendi, sé vélin tekin úr framdrifi í akstri fer hann úr með miklum smell eða höggi. 2. Mjög mikil þvingun er í drifrás vélarinnar sem kemur þannig fram að stór hluti mótoraflsins fer í að drífa vélina áfram undir sjálfri sér á jafnsléttu, sem engan veginn telst eðlilegt á 88 hö vél, eðlileg aflrýrnun til hjóla er um 15%. 3. Virðist vera búið að eiga við aflúttak að aftan, straumtakki fyrir pto virkar ekki og aflúttak er sítengt. 4. Búið er að skipta um stjórntakka fyrir vökvalyftu. Vökvalyftu og virkni pto er ekki hægt að prófa nema undir álagi í vinnslu á nokkrum klukkustundum. 5. Vatnsleki, ekki gat undirritaður prófað leka en toppur á húsi hefur verið kíttaður með límkítti sem er nánast ónýt framkvæmd þar sem kítti er í haugum um allan topp og á ljósabúnaði á þeim stöðum þar sem það á ekki að vera. 6. Öndunarslanga á olíutanki er sundur við stút. 7. Kúlutengi á yfirtengi er ekki komið á en sýnt nýtt stykki í húsi. Einnig á eftir að skipta um boginn skrúflang í hliðarsláttarstífu. 8. Olíulekar eru á vökvadælum á mótor og á segulspólum hægra megin að aftan. 9. Þéttihring vantar um rafstýrðan skjá sem sýnir stöðu drifa sem staðsettur er í hægra framhorni stjórnhúss. 10. Misgengi aftan á hægra afturbretti hefur ekki verið lagað. Eins og að ofan greinir er vélin með öllu ónothæf. Drifrás vélarinnar er að öllum líkindum skemmd vegna þeirrar þvingunar sem framan greinir og þyrfti að taka drifrás í sundur til að athuga skemmdir. Undirritaður telur frekari notkun vélarinnar jafngilda frekari skemmdum eða eyðileggingu hennar.“ Í framburði Hauks fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi óskað eftir að fá dómkvadda matsmenn vegna galla á vélinni. Áfrýjandi og Haukur undirrituðu síðan samkomulag 7. september 1998 um að sá fyrrnefndi keypti vélina aftur. Kom fram í þessum samningi að Haukur hafi frá upphafi verið óánægður með vélina og hafi náðst samkomulag um að hann seldi áfrýjanda vélina aftur með þeim göllum, sem sá fyrrnefndi teldi vera á henni. Áfrýjandi telur þetta skriflega samkomulag hafa verið til staðfestingar á eldra munnlegu samkomulagi þeirra sama efnis, en því neitar Haukur. Í september 1998 seldi áfrýjandi stefnda þessa sömu dráttarvél, en sölureikningur var dagsettur 4. þess mánaðar. Í texta reikningsins kom fram að hið selda væri „notaður traktor“ Þá sagði að vélin væri „seld í því ástandi sem hún er í og kaupandi hefur kynnt sér og samþykkt. Notuð 156 klst.“ Enn sagði í texta reikningsins að seljandi myndi „afhenda kaupanda ný afturdekk og felgur af stærðinni 540/65Rx38, Michelin XM 108 og kaupandi skila núverandi afturdekkjum og felgum til seljanda af stærð 540/65Rx34“ Þá kom fram í reikningnum að meðal búnaðar, sem seldur var með dráttarvélinni, voru ámoksturstæki af nánar tilgreindri gerð. Ekki hefur verið lagður fram í málinu kaupsamningur um vélina milli aðila eða önnur skrifleg gögn varðandi kaupin en þessi reikningur. Áfrýjandi annaðist ásetningu ámoksturstækjanna, en sonur stefnda, Hilmar Jón Kristinsson, sótti vélina að því búnu til áfrýjanda og ók henni vestur að Skarði. Áfrýjandi telur að umsamið hafi verið að stefndi greiddi kaupverð vélarinnar að fullu við afhendingu. Þessu andmælir stefndi, enda standi á framangreindum reikningi að kaupverðið hafi verið viðskiptafært. Hilmar Jón Kristinsson bar fyrir héraðsdómi að þegar hann var að ganga frá kaupunum fyrir hönd stefnda hafi orðið að samkomulagi að kaupverð vélarinnar yrði greitt þegar hann fengi nánar tiltekið lán vegna kaupanna og hafi aðilarnir ætlað sér um það bil mánuð til þess. Til tryggingar greiðslu kaupverðs hafi hann lagt fram ódagsettan tékka. Einar Þorkelsson, forstjóri áfrýjanda, sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að tékki þessi hafi verið sýndur til greiðslu, en reynst innistæðulaus í upphafi. Stefndi greiddi 808.670 krónur inn á kaupverð vélarinnar 30. september 1998, 1.440.000 krónur 16. mars 1999 og loks 1.690.000 krónur 3. ágúst 1999. Krefur áfrýjandi hann í máli þessu um eftirstöðvar umsamins kaupverðs, 170.695 krónur. Í skýrslu fyrir héraðsdómi bar Einar Þorkelsson að ný afturdekk og felgur á dráttarvélina, sem getið var í fyrrgreindum reikningi, hafi komið til landsins í október eða nóvember 1998 og hafi hann tilkynnt stefnda um komu þeirra. Hafi verið reiknað með því að stefndi skilaði gömlu dekkjunum til áfrýjanda og fengi þau nýju afhent þar. Stefndi bar fyrir héraðsdómi að Bjarni, sölumaður hjá áfrýjanda, hafi sagt sér að dekkin yrðu send vestur, en af því hafi ekki orðið þrátt fyrir ítekaðar óskir sínar um það. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að dekkin og felgurnar séu enn í vörslum áfrýjanda. Með símbréfi dagsettu 7. september 1999, sem barst áfrýjanda 8. sama mánaðar, kvartaði Hilmar Jón Kristinsson með almennum orðum undan göllum á vélinni og þjónustu áfrýjanda. Fór hann þess á leit að áfrýjandi sendi stefnda dekkin og mann til að gera við vélina. Myndi hann rifta kaupunum yrði viðgerðarmaður ekki kominn fyrir 10. september 1999. Þessu svaraði áfrýjandi með bréfi 13. sama mánaðar, þar sem hann andmælti því að hann hafi á nokkurn hátt vanefnt samning aðilanna og krafðist greiðslu eftirstöðva kaupverðs vélarinnar. Í bréfi stefnda til áfrýjanda 1. nóvember 1999 voru taldir upp í fimmtán liðum gallar, sem stefndi taldi vera á vélinni, og tekið fram að enn væru ókomin þau dekk, sem fylgja áttu. Krafðist stefndi þess að kaupin yrðu látin ganga til baka og að áfrýjandi bætti sér tjón, er af þeim hafi leitt. Með beiðni 10. febrúar 2000 óskaði stefndi eftir dómkvaðningu manns til að skoða og meta dráttarvélina. Voru í matsbeiðninni talin upp í fimmtán liðum atriði, sem stefndi taldi í ólagi, og þess óskað að matsmaðurinn léti í ljós álit sitt á þeim, auk þess sem hann myndi skoða vélina sjálfstætt og kanna hvort frekari gallar væru á henni. Þá var óskað eftir mati á kostnaði við úrbætur. Í matsgerð 4. apríl 2000, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi, lét matsmaður þess getið að vélin hafi verið notuð í 856,6 vinnustundir. Taldi hann upp í tuttugu og einum lið þau atriði, sem hann taldi í ólagi. Þá lét hann þess getið að afturdekk vélarinnar væru mjög lítið slitin, að umgengni um vélina væri með ágætum og útlit hennar gott. Að lokun tók matsmaðurinn fram að vélin væri „með öllu óbrúkhæf“. Í bréfi 10. apríl 2000 vitnaði stefndi til matsins og lagði til að áfrýjandi samþykkti riftun á kaupunum og endurgreiðslu kaupverðs. Með símbréfi 16. maí 2000 lýsti stefndi yfir riftun á kaupunum, enda hefði ekki borist svar við fyrrnefnda bréfinu. Í málinu krefst stefndi þess að áfrýjandi verði dæmdur til að þola riftun kaupanna og endurgreiða þann hluta kaupverðs, sem stefndi hefur innt af hendi. II. Í máli þessu greinir aðilana á um hvort dráttarvélin hafi við afhendingu verið haldin verulegum göllum, sem stefndi hafi ekki séð eða átt að sjá við skoðun. Af áðurnefndri matsgerð 4. apríl 2000 er fullljóst að vélin var haldin mjög verulegum annmörkum þegar skoðun matsmanns fór fram. Eru sum þeirra atriða, sem hann fann að vélinni, stórvægileg. Verður ekki ráðið af matsgerðinni að gallarnir séu að öllu leyti tengdir akstri vélarinnar í framdrifi og þar með því að ekki hafði enn verið bætt úr misræmi milli dekkjastærðar að framan og aftan. Sé matsgerðin borin saman við áðurnefndar úttektir Jóns Fr. Jónssonar vélvirkjameistara, sem gerðar voru áður en stefndi keypti vélina af áfrýjanda, verður ekki annað séð en að ýmis þeirra atriða, sem matsmaðurinn gerði athugasemdir við, séu hin sömu og þau, er Jón taldi á sínum tíma ekki vera í lagi. Einkum verður þetta ljóst ef matsgerðin er borin saman við síðari úttekt Jóns 23. júlí 1998. Meðal þessara atriða er mjög mikil þvingun í akstri vélarinnar, sem komi fram í aflleysi við akstur á jafnsléttu, vandræði með aflúttak og virkni rofa því tengdu, gat á öndunarslöngu við olíutank, leki á vökvadælum og leki með rúðum. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að hann hafi eftir 23. júlí 1998 og fyrir kaup aðilanna bætt úr þeim göllum, sem fram komu í úttekt Jóns. Verður því að líta svo á að dráttarvélin hafi verið haldin verulegum göllum við afhendingu. Það var og niðurstaða héraðsdóms, sem meðal annars var reist á skoðun sérfróðra meðdómsmanna á vélinni. Áfrýjandi heldur því fram að stefndi geti ekki haft uppi kröfur vegna galla á vélinni, þar eð meira en ár hafi liðið frá því að hann fékk hana í hendur og þar til hann skýrði áfrýjanda frá því með áðurnefndu símbréfi 7. september 1999 að hann hyggðist bera það fyrir sig að vélinni væri ábótavant, sbr. 54. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Eins og að framan er rakið var sölureikningur vegna kaupanna dagsettur 4. september 1998. Með í kaupunum voru ámoksturstæki og tók áfrýjandi að sér að setja þau á dráttarvélina. Fyrir héraðsdómi bar stefndi að vélin hafi verið afhent sér viku eftir dagsetningu reikningsins, eftir að ámokstursrækin höfðu verið sett á vélina. Sonur stefnda kvaðst fyrir dómi hafa komið til að sækja vélina fimm til sjö dögum eftir að samið var um kaupin. Einar Þorkelsson kvaðst fyrir héraðsdómi ekki muna nákvæmlega hvenær vélin var afhent eftir ásetningu ámoksturtækja, en það hafi verið strax og tækifæri gafst. Samkvæmt ákvæði 54. gr. laga nr. 39/1922 miðaðist frestur til að bera fram kvörtun við það hvenær kaupandi fékk söluhlut í hendur í raun og veru, en ekki við það hvenær kaup teldust gerð. Verður um það tímamark að miða við frásögn stefnda og sonar hans um viðtöku dráttarvélarinnar eftir ásetningu ámoksturstækjanna. Samkvæmt því var ekki liðið ár frá afhendingu vélarinnar þegar kvörtun vegna ástands hennar barst áfrýjanda. Þá heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi glatað rétti til að rifta kaupin, þar sem hann hafi ekki skýrt áfrýjanda frá því án ástæðulauss dráttar, sbr. 2. mgr. 52. gr. laga nr. 39/1922. Upphaf frests til að gera riftunarkröfu samkvæmt tilvitnuðu ákvæði miðaðist við hvenær stefndi komst að því að söluhlutur væri gallaður eða honum mætti vera það ljóst. Af framburði stefnda og sonar hans fyrir héraðsdómi sést að þeir töldu sig á næstu mánuðum eftir afhendingu vélarinnar hafa orðið vara við að ýmislegt væri athugavert við dráttarvélina. Sagðist stefndi hafa kvartað yfir þessu við áfrýjanda og viljað fá mann til að líta á vélina og sömuleiðis að fá afturdekk í réttri stærð afhent. Áfrýjandi kannast ekki við að slíkar óskir hafi verið settar fram. Eins og að framan er rakið var svo um samið við kaupin á vélinni að seljandi myndi síðar afhenda afturdekk og felgur í réttri stærð gegn því að skilað yrði dekkjum og felgum, sem fylgdu vélinni. Deila aðilar um hvort áfrýjanda hafi borið að koma nýju dekkjunum til stefnda eða hvort afhendingarstaður þeirra hafi verið á starfstöð áfrýjanda. Í ljósi þess að með afhendingu dekkja í réttri stærð átti að bæta úr galla, sem var á vélinni við afhendingu, var það skylda áfrýjanda að afhenda stefnda dekkin þannig að hann hefði ekki kostnað eða óhagræði af. Áfrýjanda bar því að koma dekkjunum til stefnda honum að kostnaðarlausu. Það gerði hann ekki. Meðan dráttarvélin var ekki komin á rétt afturdekk var þess ekki að vænta að stefndi gæti gert sér grein fyrir því í hvaða mæli vandkvæðin með vélina stöfuðu af þeim orsökum. Stefndi var því, vegna atriða er áfrýjandi bar ábyrgð á, ekki í stöðu til að meta hvaða vankantar á vélinni stöfuðu af öðrum orsökum en dekkjastærðinni og hvort þeir væru verulegir. Aðstöðu til þess hafði hann í raun ekki fyrr en framangreint mat lá fyrir 4. apríl 2000. Stóðu því ákvæði 52. gr. laga nr. 39/1922 ekki riftunarkröfu hans í vegi. Samkvæmt 57. gr. laga nr. 39/1922 átti kaupandi ekki rétt á að fá andvirði söluhlutar, sem kaupum var rift á, endurgreitt nema hann skilaði söluhlut í sama ástandi að öllu verulegu leyti. Eins og að framan er rakið var það vegna atriða, sem sneru að áfrýjanda, að stefnda var ekki fært fyrr en raun bar vitni að meta hvort vélin væri svo gölluð að riftun varðaði. Eins og á stóð verður það honum ekki til réttarspjalla að hafa notað dráttarvélina á meðan. Er ekki í ljós leitt að meðferð hans á vélinni hafi verið slæm, enda tók matsmaður það sérstaklega fram í matsgerð að umgengni um vélina hafi verið með ágætum og útlit hennar gott. Áfrýjandi hefur ekki borið því við að meðferð vélarinnar eftir að matsmaður skoðaði hana hafi verið slík að stefndi geti af þeim sökum hafa glatað rétti til riftunar. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um riftun á kaupum aðila um margnefnda dráttarvél og endurgreiðslu kaupverðs hennar. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um riftun kaupa stefnda, Kristins B. Jónssonar, við áfrýjanda, Þór hf., á Deutz Agrotron dráttarvél með skráningarnúmeri LI 720. Áfrýjandi greiði stefnda 3.938.670 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 6. desember sl., er höfðað með stefnu, sem árituð er um birtingu 13. desember 1999. Þá var málið og höfðað með stefnu, sem árituð er um birtingu en áritunin er ekki dagsett. Það mál var þingfest 18. maí 2000. Að ósk aðila voru málin sameinuð 14. september sl. Stefnandi í aðalsök og stefndi í gagnsök er Þór hf., kt. 710269-3869, Ármúla 11, Reykjavík. Stefndi í aðalsök og stefnandi í gagnsök er Kristinn Jónsson, kt. 281144-2279, Skarði, Skarðsströnd. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 170.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 4.109.365 krónum frá 4. september 1998 til 30. september 1998, af 3.300.695 krónum frá þeim degi til 16. mars 1999, af 1.860.695 krónum frá þeim degi til 3. ágúst 1999 en af 170.695 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist máls­kostnaðar. Stefndi í aðalsök krefst sýknu og málskostnaðar. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að gagnstefndi verði dæmdur til að þola rift­un á sölu hans á Deutz Fahr Agrotron dráttarvél, ser. nr. 8008/0033, nr. LI 720 til gagnstefn­anda og endurgreiða gagnstefnanda 3.938.670 krónur með drátt­ar­vöxtum sam­kvæmt III. kafla vaxtalaga af 808.670 krónum frá 30. september 1998 til 16. mars 1999, en frá þeim degi af 2.248.670 krónum til 3. ágúst 1999, en frá þeim degi af 3.938.670 krónum til greiðsludags. Auk þess er krafist skaðabóta að fjárhæð 287.906 krónur vegna af­nota­missis og dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 25. janúar 2000 til greiðslu­dags. Þá er kraf­ist málskostnaðar. Gagnstefndi krefst þess að skaðabótakröfu gagnstefnanda verði vísað frá dómi en að öðru leyti krefst hann sýknu og málskostnaðar. Málavextir eru þeir að í september 1998 keypti stefndi af stefnanda notaða drátt­ar­vél af gerðinni Deutz Agrotron. Umsamið kaupverð var 4.109.365 krónur og hefur stefndi greitt 3.938.670 krónur inn á kaupverðið. Í máli þessu sækir stefnandi stefnda til greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins. Stefndi heldur því fram í málinu að vélin hafi verið verulega gölluð og hefur hann þess vegna krafist riftunar og endurgreiðslu og jafn­framt skaðabóta. Í aðalsök byggir stefnandi á því að stefndi hafi ekki greitt umsamið verð drátt­ar­vél­arinnar en um það hafi verið samið að hann greiddi það að fullu við afhendingu hennar 4. september 1998. Stefndi hafi greitt inn á kaupverðið 3.938.670 krónur sem sund­urliðast þannig að 30. september 1998 voru greiddar 808.670 krónur, 16. mars 1999 1.440.000 krónur og 3. ágúst 1999 1.690.000 krónur. Kveðst stefnandi við kröfu­gerð í málinu hafa tekið tillit til þessara innborgana. Af hálfu stefnanda er á því byggt að kvartanir stefnda yfir meintum göllum á vél­inni hafi komið of seint fram, en það hafi fyrst verið með bréfi 8. september 1999, sem stefndi hafi kvartað yfir hinum meintu göllum. Hann hafi þá nýtt vélina í rúmt ár án at­hugasemda og geti hann, þegar af þeirri ástæðu, engar kröfur gert á hendur stefn­anda, sbr. 52. gr. og 54. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að stefnda hafi verið kunnugt um það við kaupin að vélin var notuð. Þá hafi stefnda jafnframt verið vel kunnugt um ástand vélarinnar, er hann keypti hana. Stefndi hafi kynnt sér rækilega ástand hennar fyrir kaupin og vísar stefnandi í því sam­bandi til áritunar á reikninginn þar sem segi að vélin sé seld í því ástandi sem hún sé í og kaupandi hafi kynnt sér og samþykkt. Þá er því haldið fram af hálfu stefnanda að samkomulag hafi verið með aðilum um það að stefnandi mundi afhenda stefnda ný dekk og felgur er stefndi skilaði stefn­anda þeim dekkjum og felgum er fylgdu vélinni við kaupin. Stefnandi kveður fyrr­greinda hluti hafa verið til afhendingar hjá sér um nokkurn tíma og hafi hann ítrekað það við stefnda að sækja þá en stefndi ekki gert það. Af hálfu stefnda er það viðurkennt að honum hafi verið kunnugt um það að drátt­ar­vélin var áður seld öðrum og þá talin gölluð. Hann kveður að hins vegar hafi verið full­yrt við sig að búið væri að bæta úr göllunum en síðar hafi komið í ljós að það hafi verið rangt. Bendir stefndi á skjal, sem er meðal gagna málsins, þar sem segir að stefn­andi hafi eignast vélina 7. september 1998 og selt hana skömmu síðar. Sé þetta rétt þá hafi stefnandi beitt svikum í viðskiptunum. Af hálfu stefnda er á því byggt að hann hafi margoft kvartað yfir göllum á vélinni munn­lega innan árs frá því að kaupin voru gerð. Af hans hálfu er því haldið fram að kaup­in hafi ekki getað átt sér stað fyrr en eftir 7. september 1998, enda hafi stefnandi ekki eignast vélina fyrr en þá. Auk þess að kvarta undan göllum hafi stefndi kvartað yfir því að hafa ekki fengið afhent dekk og felgur eins og um hafði verið samið. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi átt að afhenda ný afturdekk og felgur af til­tek­inni stærð og gerð og að því búnu hafi stefndi átt að senda til baka það sem tekið væri undan vélinni. Það sem í raun og veru hafi gerst var, að stefnandi hafi aldrei sent dekkin og felgurnar eins og hann átti að gera. Þá er einnig á því byggt að aldrei hafi staðið til að stefndi greiddi kaupverðið að fullu við afhendingu enda komi fram á reikn­ingnum að verðið hafi verið viðskiptafært sem ekki myndi hafa staðið þar ef um stað­greiðsluviðskipti hefði átt að vera að ræða. Riftunarkröfu sína byggir gagnstefnandi á því að umrædd dráttarvél hafi verið göll­uð. Strax við afhendingu hennar hafi það komið í ljós og hafi verið kvartað yfir göll­unum munnlega og skriflega en án árangurs. Allt fram til haustsins 1999 hafi gagn­stefnandi talið að stefndi myndi taka að sér að lagfæra gallana en svo hafi ekki reynst vera. Með því að umrædd dráttarvél sé haldin verulegum göllum og þeir hafi verið fyrir hendi við kaupin sé grundvöllur fyrir því að rifta þeim og krefjast end­ur­greiðslu á kaupverðinu svo og greiðslu á því tjóni sem af því hefur leitt að vélin hefur verið ónothæf. Þessu til stuðnings vísar gagnstefnandi til matsgerðar dómkvadds mats­manns og byggir á því, að þótt hann hafi vitað að vélin hafi áður verið seld öðrum, sem hafi rift kaupunum vegna galla, þá hafi því verið haldið fram að bætt hafi verið úr öllum göllunum og vélin ætti að vera óaðfinnanleg og sem ný. Gagnstefndi byggir sýknukröfu sína á því að gagnstefnandi hafi kvartað of seint yfir meintum göllum á dráttarvélinni. Gagnstefndi hafi fengið bréf gagnstefnanda 8. september 1999 þar sem gagnstefnandi tilkynni að hann hyggist bera fyrir sig að vél­inni hafi verið ábótavant. Þá hafi verið liðið meira en ár frá því hann fékk vélina í hendur og geti hann því engar kröfur gert vegna meints ástands hennar. Gagnstefndi tekur fram að krafa gagnstefnanda byggi á því að dráttarvélin hafi verið haldin veru­leg­um göllum og að þeir hafi verið fyrir hendi við kaupin, en ekki á því að svik hafi verið höfð í frammi eða að gagnstefndi hafi ábyrgst vélina í lengri tíma. Með vísan til 54. gr. laga um lausafjárkaup sé hin meinta krafa gagnstefnanda því fyrnd. Gagnstefndi byggir enn fremur á því að gagnstefnandi hafi notað dráttarvélina í rúmt ár áður en hann tilkynnti að hann hygðist bera fyrir sig einhverja óskilgreinda galla á henni. Gagnstefndi telur því að gagnstefnanda hljóti að hafa verið ljósir eða mátt vera ljósir hinir meintu gallar miklu fyrr og því hafi honum borið að tilkynna gagn­stefnda um þá þegar í stað og án ástæðulauss dráttar, sbr. 1. og 2. mgr. 52. gr. laga um lausafjárkaup. Þetta hafi gagnstefnandi vanrækt og því geti hann ekki nú borið fyrir sig að vélinni hafi verið áfátt. Þá hafi hann jafnframt, þegar af þeirri ástæðu, misst rétt til að rifta kaupunum. Þá áréttar gagnstefndi að gagnstefnandi hafi greitt megin­hluta kaupverðs vélarinnar án nokkurra athugasemda og telur gagnstefndi að gagn­stefnandi hafi með þeim fyrirvaralausu greiðslum glatað rétti til að hafa uppi kröfur vegna ástands vélarinnar. Sérstaklega er bent á greiðslu að fjárhæð 1.690.000 krónur 3. ágúst 1999 og þá hafi hvorki verið gerðar athugasemdir um ástand vél­ar­inn­ar né nokkrir fyrirvarar. Gagnstefndi byggir enn fremur á því að dráttarvélin hafi ekki verið haldin göllum er gagnstefnandi keypti hana 4. september 1998. Gagnstefndi telur að minnsta kosti ósann­að að svo hafi verið og jafnframt ósannað að þeir meintu gallar hafi verið veru­legir. Bent er á að vélin var sögð notuð og var gagnstefnanda kunnugt um það. Í reikn­ingi kemur fram að vélin hafi verið notuð í 156 vinnustundir. Þá hafi gagn­stefn­andi kynnt sér ástand vélarinnar með rækilegri skoðun fyrir kaupin og vísar gagn­stefndi í því sambandi til áritunar á reikninginn, sem gagnstefnandi hafi sam­þykkt og tekið við án athugasemda. Þar segi að vélin sé seld í því ástandi sem hún sé í og kaup­andi hafi kynnt sér og samþykkt. Gagnstefndi bendir enn fremur á að gagn­stefn­andi byggi kröfur sínar á því að vélin sé haldin einhverjum göllum og að þeir óskil­greindu gallar hafi verið fyrir hendi við kaupin. Gagnstefndi byggir hins vegar á því að gagn­stefn­anda hafi að fullu verið kunnugt um ástand vélarinnar við kaupin enda hafi hann skoðað hana rækilega og því geti hann ekki nú haft uppi kröfur vegna ástands vél­ar­inn­ar, sem honum var sýnilegt við skoðun hennar, sbr. 47. gr. laganna um lausa­fjár­kaup. Þá byggir gagnstefndi á því að hann beri að lögum ekki ábyrgð á meintu ástandi drátt­arvélarinnar nú, eins og því er lýst í matsgerð frá 4. apríl sl. Gagnstefndi bendir á að í matsgerð þessari sé byggt á skoðun í apríl sl. og segi hún því ekkert um ástand drátt­arvélarinnar við söluna 4. september 1998 en þá hafi ábyrgð á vélinni flust yfir til gagn­stefnanda, sbr. 17. gr. laga um lausafjárkaup. Gagnstefndi bendir enn fremur á að samkvæmt matsgerðinni hafi vélin verið notuð í alls 856,6 vinnustundir er hún hafi verið metin en fyrir liggi að við kaupin hafi hún verið notuð í 156 vinnustundir. Það liggi því fyrir að gagnstefnandi hafi notað vél­ina í rúm­lega 700 vinnustundir er hún var skoðuð af matsmanninum. Með öllu sé ósann­að að vélin hafi verið í því ástandi, er lýst er í matsgerð, þegar gagnstefnandi hafi keypt vél­ina og sé fullyrðing gagnstefnanda um það ósönnuð og mjög ósennileg. Þá sé með öllu ósannað að meint ástand vélarinnar í apríl 2000 sé á ábyrgð gagn­stefnda, sem síðast hafi komið nærri vélinni í september 1998. Gagnstefndi heldur því fram að mikil notkun gagnstefnanda frá því að hann fékk dráttarvélina afhenta sé ástæða þess að hún sé í því ástandi, sem lýst sé í matsgerð. Að minnsta kosti sé ósannað að sú notkun hafi engin áhrif haft á ástand dráttarvélarinnar. Þá er því haldið fram af hálfu gagnstefnda að fyrrgreind matsgerð sé mjög ófull­kom­in og bendir gagnstefndi m.a. á að matsmaðurinn hafi ekki lagt mat á áætlaðan kostn­að við viðgerð á dráttarvélinni, en mat á kostnaði við viðgerð sé forsenda þess að unnt sé að meta hvort meintir gallar teljist verulegir í skilningi laganna um lausa­fjár­kaup. Það sé því með öllu ósannað að þeir séu verulegir, sbr. 1. mgr. 42. gr. sömu laga, sem sé skilyrði riftunar. Af hálfu gagnstefnda er það áréttað að gagn­stefn­andi byggi ekki á því í málinu að gagnstefndi hafi beitt hann svikum við kaupin og komi því þau ákvæði lausafjárkaupalaganna ekki til álita. Varðandi frávísun skaðabótakröfunnar bendir gagnstefndi á að sú krafa sé van­reifuð. Engin gögn hafi verið lögð fram af hálfu gagnstefnanda er styðji þá kröfu og ekki sé gerð tilraun í stefnu til að reyna að lýsa henni. Þá sé krafan heldur ekki studd neinum lagarökum. Vegna þess hversu málatilbúnaður gagnstefnanda sé úr garði gerður sé ómögulegt að halda uppi efnisvörnum og beri því að vísa þessari kröfu frá dómi. Verði ekki fallist á kröfu gagnstefnda um frávísun skaðabótakröfu gagnstefnanda er krafist sýknu af henni. Sýknukrafan byggi á sömu forsendum og greinir um frá­vís­un­arkröfuna, þ.e. vanreifun. Af málatilbúnaði gagnstefnanda verði helst ráðið að krafan sé vegna tjóns hans þar eð dráttarvélin hafi verið ónothæf. Gagn­stefn­andi leggi hins vegar ekki fram gögn til stuðnings þeirri kröfu og þá leggi gagn­stefnandi heldur ekki fram gögn, er styðji það að vélin hafi verið ónothæf. Þá sé jafnframt ósann­að að vélin hafi verið ónothæf vegna einhverra atvika, er varða gagnstefnda og hann beri ábyrgð á. Dráttarvél sú, sem mál þetta snýst um, hafði stefnandi upphaflega selt Hauki Engilberts­syni á Vatnsenda í Skorradal 14. maí 1997. Hann bar að hafa notað hana í sam­tals 138 vinnustundir en á þeim tíma, sem hann átti hana, hafi alls konar bilanir komið fram í henni. Haukur kvaðst oft hafa kvartað við stefnanda og tvisvar hafi hún verið send í viðgerð til Reykjavíkur en komið nánast eins til baka. Viðskiptum stefn­anda og Hauks lauk með því að stefnandi keypti vélina til baka og er samkomulag þeirra um kaupin dagsett 7. september 1998. Haukur bar að ekki hefði áður verið gert munn­legt samkomulag um kaupin, sem verið var að staðfesta þennan dag. Í sam­komu­laginu kemur fram að Haukur hafi strax verið óánægður með vélina og ekki talið hana í lagi, enn fremur að hún sé seld stefnanda með þeim göllum, sem Haukur telji vera á henni. Meðal gagna málsins er bréf vélvirkjameistara frá 30. desember 1997 þar sem fram kemur að hann hafi skoðað dráttarvélina að beiðni Hauks Engilbertssonar. Í bréf­inu er rakið í 10 liðum hvað athugavert er talið við dráttarvélina. 1) hrekkur úr vinnu­drifi (540 RPM) undir álagi; 2) vökvalyfta misvirk, lyftir stundum í 1-2 tíma og dettur síðan út; 3) leki reyndist vera með öllum þéttiböndum á rúðum; 4) bogið auga­stykki á yfirtengi; 5) vinstri hliðarsláttartrekkjari boginn; 6) gengur stundum illa í gírana (kúpling slítur ekki); 7) misgengi á hægra afturbretti; 8) lástakki á dráttarkrók opnar ekki; 9) sprungur í vinstra bretti að framan. Loks segir í tíunda lagi að við "akstur reyndist vélin vera mjög þvinguð og áberandi verri í framdrifi. Vélin prófuð í halla þannig, ekið í brekku og stigið á kúplingu, vélin stoppaði nánast samstundis (rennur ekki í halla). Sömu einkenni komu fram í hröðum akstri er stigið var á kúpl­inguna." Í bréfi stefnanda til Hauks 22. júlí 1998 segir um þessar athugasemdir að gert hafi verið við það, sem um sé fjallað í liðum 1 - 4 og 8; samkomulag sé um að atriði í lið 5 verði látið óbreytt. Stefnandi segist ekki sammála athugasemd í lið 6. Liður 7 sé hönn­unaratriði, sem ekki sé hægt að laga. Sprungur, sbr. lið 9, hafi ekki fundist og varð­andi lið 10 þá segir að komið hafi í ljós við skoðum sérfræðings frá verk­smiðjunni að dráttarvélin hafi verið afgreidd með rangri dekkjastærð, 34" í stað 38". Vegna þess að dekkin voru of lítil hafi myndast þvingun þegar ekið sé í framdrifi. Daginn eftir skoðaði sami vélvirkjameistari og áður dráttarvélina og segir að sumt virðist vera búið að laga en annað ekki. Sérstaklega er tekið fram að þvingun í fram­drifi (milli drifa) "er enn fyrir hendi, sé vélin tekin úr framdrifi í akstri fer hann úr með mikl­um smell eða höggi." Enn fremur að mjög mikil þvingun sé "í drifrás vélarinnar sem kemur þannig fram að stór hluti mótoraflsins fer í að drífa vélina áfram undir sjálfri sér á jafnsléttu, sem engan veginn telst eðlilegt á 88 hö vél, eðlileg afrýrnun til hjóla er um 15%." Þá eru og talin fleiri atriði, sem ekki er þörf á að tíunda hér. Reikningur um kaup stefnda á dráttarvélinni er dagsettur 4. september 1998. Þar segir að seld sé dráttarvél, sem hafi verið notuð í 156 klukkustundir, í því ástandi, sem hún sé í og kaupandi hafi kynnt sér og samþykkt. Þá er tekið fram að stefnandi muni af­henda stefnda ný afturdekk og felgur og fá í staðinn þau dekk, sem séu undir vél­inni. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi margoft kvartað yfir ástandi vél­ar­innar, sem strax hafi komið í ljós að var gölluð og ekki nema að litlu leyti nothæf til þeirra verka, sem henni höfðu verið ætluð. Af hálfu stefnanda hefur því hins vegar verið mótmælt að stefndi hafi kvartað yfir vélinni fyrr en með bréfi, er honum hafi bor­ist 8. september 1999, eins og rakið verður hér á eftir. Með bréfi 1. nóvember 1999 frá lögmanni stefnda til lögmanns stefnanda er kvart­að yfir tilteknum göllum á vélinni og 10. febrúar 2000 er óskað eftir dóm­kvaðn­ingu matsmanns til að meta þessi sömu atriði. Í matsgerð, sem dagsett er 4. apríl 2000, og matsmaður hefur staðfest fyrir dómi er dráttarvélinni og bilunum á henni lýst á eftirfarandi hátt: Rafgeymir straumlítill og lækkaði spenna við start og geymirinn heldur ekki straum. Vélin er mjög þvinguð í akstri og hefur ekki afl í akstur í hæsta gír á sléttum vegi og stansar sjálf þegar stigið er á kúplingu, rennur ekki í halla. Hemlar hnökra við ástig og vélin snarstoppar, svo virðist sem hemlar valdi þvingun á vélinni. Yfirgírar eru óvirkir. Rafmagnsrofi fyrir afl­úrtak tollir ekki inni og aflúrtak fer ekki á. Handfang fyrir veltistýri er laust. Vél­ar­bolur hefur hitnað það mikið að plasttappar í boltagötum hafa bráðnað og dottið úr. Læs­ingarbúnaður fyrir dráttarkrók er óvirkur. Gírstöng hefur brotnað og er sam­an­soðin. Stillingar á ökumannssæti eru óvirkar. Yfirfallsrör á eldsneytislokum eru í sundur og gert við þær til bráðabirgða með plastböndum. Vökvadælur leka. Önd­un­ar­slanga á gasolíutank er í sundur á tveimur stöðum. Olíuhæðarauga aftan á bol vél­ar­innar virðist hafa bráðnað vegna of mikils hita á bol vélarinnar. Festibönd á hlífð­ar­töppum á vökvaúrtökum vélarinnar virðast hafa bráðnað sökum hita. Boltar í ámokst­urstækjafestingum hafa losnað og skemmt göt á vélarbol. Vélin fer í framdrif með miklum smelli. Vinstri hliðarsláttarstrekkjari á vökvalyftuarmi er boginn. Vinstri hurð er þvinguð. Misgengi er á hægra afturbretti. Leki er með rúðum. Aftur­dekk eru mjög lítið slitin, umgengni um vélina er ágæt og útlit hennar gott. Það var nið­urstaða matsmannsins að vélin væri með öllu ónothæf. Samkvæmt því, sem hér að framan var rakið um ástand dráttarvélarinnar, og sam­kvæmt því sem hinir sérfróðu meðdómsmenn hafa sannreynt með því að skoða hana, er það niðurstaða dómsins að vélin hafi verið gölluð frá upphafi. Gallar þeir, sem á henni eru og lýst hefur verið, eru verulegir og gera hana illa hæfa til að gegna hlut­verki sínu þannig að gagn sé að. Það eru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup varðandi verulegan galla á söluhlut. Á reikningnum, er stefnandi gerði stefnda þegar kaupin áttu sé stað, er enginn fyrirvari um að vélin hafi reynst gölluð þegar fyrri eigandi átti hana. Eingöngu var minnst á dekkin, eins og rakið var, svo og var þar hinn almenni fyrirvari um skoðun kaupandans og samþykki hans fyrir ástandi vélarinnar. Þá hefur stefnandi engin gögn lagt fram um viðgerðir á vélinni eftir að hann keypti hana til baka af Hauk Engilbertssyni og engin vitni leitt um þau atriði. Stendur því óhögguð sú fullyrðing stefnda að stefnandi hafi fullyrt við sig að búið væri að bæta úr göllunum áður en hann keypti vélina. Kemur þá að því að fjalla um hvort stefndi hafi kvartað innan tilskilins tíma, sbr. 54. gr. kaupalaga. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi margoft kvartað sím­leiðis við stefnanda yfir vélinni en því hefur stefnandi mótmælt og ekki sagst kann­ast við að stefndi hafi nokkru sinni kvartað á þann hátt. Meðal gagna málsins er bréf sonar stefnda til stefnanda dagsett 7. september 1999. Bréfið ber með sér að hafa verið sent með bréfsíma 8. sama mánaðar og móttekið þann dag af stefnanda. Í bréf­inu er kvartað yfir ástandi vélarinnar og stefnanda gefinn frestur til 10. september til að senda viðgerðarmann. Hér að framan var gerð grein fyrir því að stefnandi keypti vélina aftur af Hauki Engilberts­syni með samkomulagi 7. september 1999. Stefnandi hélt því fram að þarna hefði verið um að ræða staðfestingu á áður gerðum munnlegum samningi en því neitaði Haukur og kvaðst hafa selt stefnanda vélina þennan dag. Reikningurinn, sem stefn­andi gerði stefnda, er hins vegar dagsettur 4. september og bar forsvarsmaður stefn­anda að vélin hefði verið afhent þann dag. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að vélin hafi verið afhent síðar og við aðalmeðferð bar hann að vélin hefði verið afhent viku eftir kaupin vegna þess að stefnandi hafi tekið að sér að setja á hana ámokst­urstæki. Því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda að hann hafi sett ámokst­urstæki á dráttarvélina áður en hún var afhent stefnda. Með vísan til framanritaðs er það niðurstaða dómsins að ósannað sé að stefnandi hafi eignast dráttarvélina fyrr en 7. september og hafi hann því ekki getað selt hana og afhent stefnda 4. september. Af þessu leiðir að leggja verður sönnunarbyrðina fyrir því hvenær vélin var afhent á stefnanda og með því að hann hefur engin gögn lagt fram, hvorki skjalleg né framburð vitna, um nákvæma dagsetningu afhendingarinnar, verður að byggja á þeirri fullyrðingu stefnda að vélin hafi verið afhent honum viku eftir að kaupin gerðust. Samkvæmt þessu var kvörtun stefnda á ástandi vélarinnar nægi­lega snemma fram komin, sbr. 54. gr. kaupalaga. Samkvæmt framansögðu verður orðið við kröfu stefnda (gagnstefnanda) og stefn­andi (gagnstefndi) dæmdur til að þola riftun á sölu umræddrar dráttarvélar. Af þessu leiðir að ekki verður orðið við kröfu stefnanda í aðalsök. Gagnstefndi verður dæmdur til að greiða gagnstefnanda 3.938.670 krónur. Við ákvörðun vaxta verður að taka tillit til þess að ósannað er að gagnstefnandi hafi kvartað yfir ástandi dráttarvélarinnar fyrr en með bréfinu 7. september 1999. Þá verður einnig litið til þess að hann greiddi at­huga­semdalaust nefnda fjárhæð eins og nánar greinir í upphafi III. kafla. Það er fyrst með bréfi lögmanns gagnstefnanda 1. nóvember 1999 til lögmanns gagnstefnda að þess er krafist að kaupin gangi til baka. Samkvæmt þessu skal fjárhæðin bera drátt­ar­vexti frá 1. desember 1999 til greiðsludags. Gagnstefnandi krefst þess að sér verði dæmd tiltekin fjárhæð í skaðabætur vegna af­notamissis. Í stefnunni er hins vegar engin frekari grein gerð fyrir þessari kröfu og ber að fallast á það með gagnstefnda að hún sé svo vanreifuð að ekki verði dómur á hana lagður og verður henni vísað frá dómi. Loks verður gagnstefndi dæmdur til að greiða gagnstefnanda 300.000 krónur í máls­kostnað. Dóminn kváðu upp Arngrímur Ísberg héraðsdómari og meðdómsmennirnir Kristján Gr. Tryggvason bifvélavirkjameistari og Magnús Þór Jónsson, prófessor í véla­verkfræði. Skaðabótakröfu gagnstefnanda er vísað frá dómi. Viðurkennd er krafa gagnstefnanda, Kristins Jónssonar, um riftun á kaupum á Deutz Fahr Agrotron dráttarvél ser. nr. 8008/0033, nr. LI 720. Gagnstefndi, Þór hf., greiði gagnstefnanda 3.938.670 krónur með dráttarvöxtum sam­kvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1999 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 103/2016
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
R höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að R hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði R stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11.febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 tilheimtu bóta vegna ólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni áÁlftanesi, þar sem hann hafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla meðfriðsamlegum hætti framkvæmdum, sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags viðlagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málumnr. 812/2014 til 820/2014 voru níu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 með því að hafa 21. október 2013 neitað að hlýðaítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærðu voru staddir ávinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindumdómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hafi átt sér viðhlítandilagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu því borið, í samræmi viðfyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að ljá Vegagerðinniaðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða semnauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmt fyrirmælum í 15.gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi umræddandag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandisinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19.gr. lögreglulaga, um að víkja af vinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni ogleitaðist þannig við að hindra lögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu varlögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtakaáfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum ogreglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisirkröfu sína á, og hefur eins og atvikum er háttað fyrirgert rétti til bótasamkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað eins og greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillittil þess að samhliða þessu máli eru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Reynir Ingibjartsson, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði ReynirIngibjartsson, Dvergholti 1, Hafnarfirði, með stefnu birtri 26. júní 2014 áhendur innanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðal annarskomið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur um lögmætiframkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðu höfðaðdómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þess að lagtyrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn. A sagði að mótmælin hefðu veriðfriðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það afvinnusvæðinu. Þau sem hafi komið afturhafi verið handteknir. B sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. Hannkvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. C sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr ölluhófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Þá sagðiLárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt aðþau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi Reynir sagði fyrirdómi að hann væri formaður félagsins Hraunavinir sem hefði barist gegn lagninguvegar í gegnum Gálgahraun. Hann sagði aðþau hefðu skipulagt vaktir á staðnum, þau fyrstu hefðu mætt fyrir klukkan áttaá morgnana. Hann hefði verið ámorgunvakt þennan dag, átt að vera til hádegis. Stefnandi sagði að það hefðikomið risastór jarðýta og þá hafi þau sest við hraunjaðarinn. Þá hafi mikill fjöldi lögreglumannabirst. Þeir hafi sagt þeim að fara. Hann hafi verið leiddur út fyrirvegarstæðið. Eftir það hafi þau sest uppá hraunbrúnina. Þá hafi hann aftur veriðfærður í burtu. Stefnandi sagði að það hefðiekki verið búið að merkja vinnusvæði inni á hrauninu. Það hafi verið settar keilur og borðar allt íkringum þau þegar þau voru komin upp á hraunbrúnina. Síðan hafi lögreglumaður komið og sagt þeimað þetta væri vinnusvæði. Í kjölfariðhafi stefnandi verið handtekinn og settur inn í lögreglubíl. Hann hafi síðan verið fluttur álögreglustöðina við Hverfisgötu og settur þar í fangaklefa. Stefnandi sagði að þetta hraunhafi átt að vera verndað samkvæmt náttúruverndarlögum. Hann hafi talið sig vera í fullum rétti aðverja hraunið sem deilt hefði verið um í dómsmálum. Hann kvaðst ekki hafa sýnt neinnmótþróa. F yfirlæknir sagði í skýrslusinni fyrir dóminum að stefnandi hefði mótmælt því að þurfa að víkja afstaðnum, hann sæti utan vinnusvæðis. Þáhafi hann verið borinn í burtu. Samkvæmt lögregluskýrslu varstefnandi handtekinn kl. 10.54, en látinn laus kl. 12.29. Lögreglumaður sá sem skrifaði skýrsluna komfyrir dóm. Hann mundi ekki eftirhandtökunni en staðfesti skýrslu sína. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotið gegn þessum rétti stefnandameð handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr.mannréttindasáttmálans. Handtakan ogvistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæðium bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að komahonum fram. Þá feli ákvæðið í sérlögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki þaðskilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægari úrræðum,eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr.171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum ogreglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkumfyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði ía-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níueinstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19.gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málumséu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkunbótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og aðkröfufjárhæðin sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendur sem þarna voru hafi ætlaðsér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið ogað lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frálögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hlýddi ekki vísvitandi. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu.Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þettaeru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr.90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægtskilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Um framkvæmd handtökunnar gildaalmennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. ogsíðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr.88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða sært stefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og segir ígreindum dómum sem vörðuðu sömu mótmælin gengu aðgerðir lögreglu á vettvangiekki lengra en þörf krafði og mótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla á vinnusvæðinusjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og erþóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Reynis Ingibjartssonar. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 733/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. nóvember 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 19. nóvember 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðahaldinu verði markaður skemmri tími og að sér verði ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot sem getur varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 2. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 70/2012
Kærumál Erfðaskrá Arfleiðsluvottorð Arfleiðsluhæfi
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu C um að erfðaskrá A frá árinu 2009 skyldi við skipti á dánarbúi hans metin ógild. Málsatvik voru þau að A, sem enga lögerfingja átti, gerði árið 2003 erfðaskrá þar sem hann arfleiddi C að öllum eigum sínum. Skömmu fyrir andlát sitt árið 2009 gerði A nýja erfðaskrá, en samkvæmt henni skyldu eignir hans renna til B og ganga til viðhalds og endurnýjunar kirkjunnar. Deila aðila laut einkum að því hvort A hefði við gerð síðari erfðaskrárinnar fullnægt hæfisskilyrðum 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hæstiréttur sló því föstu að erfðaskráin frá 2009 hefði ekki fullnægt formskilyrðum erfðalaga þar sem ekki var getið um það í arfleiðsluvottorði lögbókanda hvort A hefði verið svo heill heilsu andlega að hann væri hæfur til að gera erfðaskrá og því bar B sönnunarbyrði þar um. Rétturinn taldi sýnt að A hefði við það tímamark verið svo heill heilsu andlega að hann hefði verið fær um að gera þá ráðstöfun sem fólst í erfðaskránni á skynsamlegan hátt. Var kröfu C því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2012, sem barst héraðsdómi degi síðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 6. janúar 2012, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að erfðaskrá A frá 20. október 2009, en A lést [...] október það ár, skuli við skipti á dánarbúi hans metin ógild. Þess í stað skuli erfðaskrá A frá 10. september 2003 lögð til grundvallar við skiptin. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind erfðaskrá frá 20. október 2009 verði lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi A. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I Krafa varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti er engum gildum rökum studd, enda er með hefðbundnum og fullnægjandi hætti gerð grein fyrir því í kæru á hvaða ástæðum hún er reist. Af málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti er ljóst að krafa hans er bæði reist á þeirri málsástæðu að varnaraðili hafi sönnunarbyrði fyrir því að A hafi ekki fullnægt hæfisskilyrðum 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962 við gerð erfðaskrárinnar 20. október 2009 og óháð því hvort á það verði fallist hafi tekist sönnun um að A hafi þá verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið fær um að gera þá ráðstöfun sem í erfðaskránni fólst á skynsamlegan hátt. II A fæddist að [...] á Barðaströnd [...] 1918 og andaðist [...] október 2009 á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði. Hann var ókvæntur og barnlaus og hafði því heimild til að ráðstafa eigum sínum með erfðaskrá án takmörkunar, sbr. 35. gr. erfðalaga. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi var hann lengst framan af ævi búsettur að [...], en bjó þó um hríð á Rauðasandi og Tálknafirði. Árið 1971 fluttist hann til [...]. Frá árinu 2000 naut hann heimahjúkrunar. Þá naut hann heimilishjálpar á vegum sveitarfélagsins. Varnaraðili starfaði á vegum heimaþjónustu [...] og sinnti A í mörg ár. Tókst með þeim mikil og góð vinátta. Hann gerði 10. september 2003 erfðaskrá þar sem hann arfleiddi varnaraðila að öllum eigum sínum. Var þar kveðið á um að arfleifandi skyldi grafinn í kirkjugarðinum á [...]. Erfðaskráin er vottuð af lögbókandanum á [...]. Í ágúst 2008 var A lagður inn á sjúkrahús á [...], en eftir skamma dvöl fluttur á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði. Eftir að hann náði sér af veikindum var hann vistaður á öldrunardeild Heilbrigðisstofnunarinnar þar sem hann dvaldi til dauðadags. Ellefu dögum fyrir andlát sitt gerði A nýja erfðaskrá. Samkvæmt henni skyldu allar eignir hans renna til B og ganga til viðhalds og endurnýjunar kirkjunnar. Þar kom og fram að arfleifandi óskaði þess að verða jarðsettur í kirkjugarðinum á Ísafirði. Í erfðaskránni er tekið fram að fyrri erfðaskrá væri jafnframt ógilt. Ágreiningur aðila um gildi þessarar erfðaskrár er tilefni dómsmáls þessa. III Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er hafnað þeim málsástæðum varnaraðila er varða aðildarskort sóknaraðila, að ótilhlíðleg áhrif hafi verið höfð á A heitinn er hann gerði erfðaskrána 20. október 2009 og að nafnritun arfleifanda sjálfs sé ekki undir erfðaskránni. Hin umdeilda erfðaskrá er vottuð af lögbókandanum á Ísafirði. Vottorðið er svohljóðandi: „Árið 2009, hinn 20 október, var undirritaður lögbókandi staddur á Heilbrigðisstofnun Ísafjarðar að Torfnesi, Ísafjarðarbæ. Hitti hann þar fyrir A ... sem er vistmaður á öldrunardeild. A sannaði á sér deili og lagði fram þessa erfðaskrá, sem hann undirritaði í viðurvist lögbókanda og undirritaðra votta. Kvaðst hann vera heill andlegrar heilsu, gera þetta af fúsum og frjálsum vilja og kvað erfðaskrána hafa að geyma vilja sinn. Lögbókandi á Ísafirði, 20. október 2009.“ Undir vottorðið ritar lögbókandinn og það er stimplað með stimpli hans. Þá rita á erfðaskrána sem vottar Tryggvi Guðmundsson héraðsdómslögmaður og D. Með vísun til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að með framangreindu arfleiðsluvottorði lögbókanda sé ekki fullnægt því skilyrði 43. gr. erfðalaga, sbr. 2. mgr. 42. gr., að þess skuli getið í arfleiðsluvottorði hvort arfleifandi hafi verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá. Fullnægjandi arfleiðsluvottorð hefur því ekki verið fært á skjalið og uppfyllir erfðaskráin að þessu leyti ekki formskilyrði sem erfðalög áskilja. Af því leiðir samkvæmt 2. mgr. 45. gr. erfðalaga að sönnunarbyrði hvílir á sóknaraðila fyrir því að A hafi fullnægt hæfisskilyrðum 2. mgr. 34. gr. laganna er hann undirritaði erfðaskrána 20. október 2009. IV D, annar þeirra sem ritaði auk lögbókanda sem vottur á erfðaskrána 20. október 2009, var sá maður sem samkvæmt skýrslum vitna fyrir héraðsdómi virðist oftast hafa heimsótt A á öldrunardeild sjúkrahússins. Í skýrslu fyrir héraðsdómi sagði D að A hefði hringt til sín 18. október 2009, en þann dag hafi systir A dáið. Hafi A sagt að hann vildi ekki verða sér til skammar þegar hann væri dáinn. Þegar hann hafi verið inntur eftir því hvað hann ætti við með þessu hafi hann tjáð D að varnaraðili hafi hringt tvisvar í sig til að biðja um peninga og hafi hann talið sig vera búinn að láta hana hafa þrjár milljónir króna. Hafi hann sagt að varnaraðili hefði ekki heimsótt sig í allt sumar og hefði yfirleitt ekki frumkvæði að því að hringja í sig. Hafi A sagst vilja gera nýja erfðaskrá. Hafi D fundist vera orðin breyting á viðhorfi A til varnaraðila, en hann hafi fram að þessu talað hlýlega um hana og þótt vænt um hana. Hafi A sagst vilja leggja fé sitt til uppbyggingar á prestbústaðnum á [...], en gamall sveitungi sinn væri að safna peningum til að gera húsið upp. Jafnfram hafi hann sagst vilja hvíla á Ísafirði. Í framhaldi af þessu hafi D leitað til Tryggva Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, en hann er hinn votturinn auk lögbókanda á erfðaskránni. Tryggvi kvaðst í skýrslu fyrir héraðsdómi hafa kannað málið og komist að því að prestbústaðurinn á [...] væri ekki í eigu kirkjunnar og sagt D það. Hrafn kvaðst hafa tjáð A þetta en hann þá strax sagst vilja láta sína gömlu sóknarkirkju hafa peningana eftir sinn dag. Tryggvi kvaðst hafa að beiðni D hitt A einum eða tveimur dögum áður en erfðaskráin var undirrituð. Hafi þeir rætt um að A vildi breyta erfðaskrá sinni og hvers efnis hún ætti að vera. A hafi hins vegar ekki gefið Tryggva neinar skýringar á því hvers vegna hann vildi gera þessar breytingar. Í framhaldi af því hafi Tryggvi samið texta erfðaskrárinnar, en hann mun einnig hafa samið texta framangreinds vottorðs lögbókanda sem á hana var ritað. Önnur vitni gátu lítið borið um breyttan vilja A til ráðstafana eftir sinn dag eða af hvað ástæðum hann vildi gera nýja erfðaskrá. E hjúkrunarfræðingur, sem kunnugt var um efni fyrri erfðaskrárinnar, kvaðst um þetta leiti hafa spurt A hvort hann hygðist gera nýja erfðaskrá. Hann hafi játað því, en brugðist svolítið reiður við afskiptasemi hennar og þau ekki rætt það frekar. E sóknarprestur kvaðst hafa rætt við A að kvöldi 20. október 2009. Hann hafi þá sagt sér að hann væri búinn að gera nýja erfðaskrá og hefði nú tekið þá ákvörðun að vera jarðsettur á Ísafirði. Ekki hafi þeir rætt önnur efnisatriði erfðaskrárinnar þetta sinn, en A hafi rætt um það síðar að hann hafi látið einhverja konu hafa peninga og ætlaði ekki að láta hana hafa meira. Hafi E skilist að þetta tengdist erfðaskránni, en um það var hann þó ekki viss. V Að beiðni varnaraðila voru 2. mars 2011 dómkvaddir tveir menn, Jón G. Snædal öldrunarlæknir og Tómas Zoëga geðlæknir til að meta andlegt atgervi A. Matsgerð þeirra er dagsett 8. júní 2011. Matsmenn yfirfóru sjúkraskrár A bæði frá Heilbrigðisstofnuninni á [...] og Heilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði og höfðu undir höndum vottorð yfirlæknanna Helga Kr. Sigmundssonar og Þorsteins Jóhannessonar, en þeir störfuðu á síðarnefndu stofnuninni. Í matsgerðinni kemur fram að aldrei hafi verið gert formlegt mat á vitrænni getu eða andlegri líðan A á þeim tíma sem hann dvaldi á sjúkrahúsinu. Því þurfi að túlka þau gögn sem fyrir liggi. Í vottorði Þorsteins yfirlæknis komi fram að starfsmenn hafi farið að taka eftir andlegri vanstillingu hjá A upp úr miðjum júlí 2009. Nær einu heimildirnar í gögnum málsins um ástand A sé að finna í skýrslum hjúkrunarfræðinga, en þær séu ritaðar í lok hverrar vaktar. Þar komi fram að í miðjum júlí 2009 fari hann að eiga í útistöðum við herbergisfélaga og í september en einkum október sé lýst vaxandi líkamlegum einkennum og svefntruflunum. Að kvöldi 7. október 2009 sé í eina skiptið lýst að hann sé illa áttaður, en aldrei sé annars minnst á rugl eða óráð eða að hann sé gleyminn eða utan við sig. Hann hafi aldrei fengið lyf við rugli, ranghugmyndum, depurð eða kvíða, sem bendi til þess að líðan hans og andlegt ástand hafi ekki verið slæmt. Hið eina af þeim lyfjum sem A fékk sem gæti haft áhrif á andlega hæfni hans sé svefnlyfið Immovane. Ellefu dögum eftir að hann fór að taka þetta svefnlyf að staðaldri hafi hann skrifað hina umdeildu erfðaaskrá, en aldrei sé getið um rugl eða önnur andleg frávik á þessum dögum. Fyrir liggi að A hafi veikst æ meir síðustu vikur fyrir andlátið en matsmenn geti ekki dæmt um hvaða áhrif það hafi haft á andlega getu hans. Ekkert komi fram í gögnum sem bendi til þess að A hafi verið haldinn ranghugmyndum um varnaraðila og engin gögn séu um hvort andlegt ástand A hafi verið með þeim hætti að hann hafi verið ófær um að gera breytingar á erfðaskrá sinni. Lokaorð matsgerðarinnar, sem eru svar við 6. spurningu matsbeiðanda um það hvort A hafi við undirritun erfðaskrárinnar 20 október 2009 verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið fær um að gera þá ráðstöfun á skynsaman hátt eru svohljóðandi: „Upplýsingar í sjúkragögnum eru af mjög skornum skammti. Á grundvelli þeirra upplýsinga sem liggja fyrir er ekki hægt [að] fullyrða að A hafi verið ófær vegna ástands síns [að] gera þær ráðstafanir sem hann gerði hinn 20. október 2009.“ Matsmenn gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Í skýrslu Jóns G. Snædal kom fram að gögn málsins væru óljós. Í þeim væri ekki getið um andlega vanheilsu A nema að mjög takmörkuðu leyti. Það væri sín reynsla að þess sé getið ef andleg vanheilsa sé áberandi þegar einstaklingar dvelji á stofnunum af þessu tagi. Hann geti ekki svarað því „óyggjandi“ að A hafi verið andlega hæfur þegar hann undirritaði erfðaskrána, á því leiki viss vafi. Hann sagði að A virtist hafa haft ákveðnar skoðanir á mönnum og málefnum og það virtist út frá gögnum málsins ekki hafa breyst í þessari síðustu legu A, en hann vildi ítreka að gögnin væru „ósköp fátækleg.“ Tómas Zoëga tók fram að gögnin sem matsmenn höfðu til að styðjast við hefðu ekki verið ítarleg og að matsmönnum hefði báðum fundist sjúkragögnin og þá einkum hvað varðaði læknaupplýsingar „svona frekar snautleg“. Líkt og Jón tók hann fram að ef rugl á sjúklingi valdi breytingu á hegðun hans, sérstaklega þannig að grípa þurfi til lyfjagjafar sé það almennt skráð, en slíkar skráningar séu ekki í tilviki A. Þegar lögmaður varnaraðila gekk á hann um að fá skýrt svar við spurningunni um hvort hægt væri að fullyrða að A hefði verið hæfur til arfleiðslunnar treysti matsmaðurinn sér ekki til að svara því afdráttarlaust. Í málinu liggur fyrir vottorð Helga Kr. Sigmundssonar yfirlæknis 9. desember 2010. Þar kemur fram að andlegt hæfi A hafi ekki verið metið og hann geti ekki vottað hvort A hafi verið hæfur til erfðaráðstöfunar 20. október 2009. Framburður hans fyrir héraðsdómi var mjög á sömu lund. Í vottorði Þorsteins Jóhannessonar yfirlæknis 22. desember 2010 kemur fram að andlegt atgervi A hafi farið þverrandi frá júlímánuði 2009, en hann telji sig „engan veginn færan um að svara því hvort A hafi verið hæfur til að gera erfðaskrá þann 20.10.09.“ Í framburði hans fyrir héraðsdómi kom fram svipuð afstaða. Hann taldi A hafa verið með lifandi áhuga á því sem var að gerast í kring um hann, sérstaklega í pólitík, en sá áhugi hafi fjarað út undir það síðasta. Hann treysti sér ekki til að svara því hvort A hefði verið hæfur til að gera erfðaskrá á skynsamlegan hátt 20. október. G hjúkrunarfræðingur kvaðst fyrir héraðsdómi hafa verið nýbyrjuð að vinna á öldrunardeildinni og því ekki hafa þekkt A vel. Hann hafi verið líkamlega mjög lélegur, en virst alveg fylgjast með og hafi spjallað við hjúkrunarfólkið. Aðspurð af lögmanni varnaraðila um hvort hún teldi A hafa verið hæfan til arfleiðslunnar svaraði hún á þá lund að sér hafi fundist hann í svipuðu ástandi og þegar hann kom á sjúkrahúsið, hann hafi þekkt starfsfólkið með nafni, en hún ætti í rauninni erfitt með að segja til um hæfið. Þá kvaðst hún telja að minni hans hafi ekki hrakað frá því hann kom á sjúkrahúsið. E hjúkrunarfræðingur kvaðst hafa þekkt A frá því að hann kom á öldrunardeild sjúkrahússins. Hún skýrði svo frá fyrir héraðsdómi að sér hafi ekki fundist A breytast mikið eftir að hún kynntist honum. Hann hafi verið „einföld sál“ en alltaf nokkuð sjálfum sér samkvæmur og það hafi ekki breyst þennan mánuð áður en hann dó. Hún kvað A hafa verið orðinn veikan þarna síðustu dagana. Hún hafi þó ekki getað merkt að hann væri eitthvað byrjaður að „heilabilast eða gleyma eða neitt svoleiðis.“ Hann hafi verið sjálfum sér líkur hvað það snertir. Hún kvaðst sérstaklega aðspurð þó ekki geta sagt hvort A hafi verið hæfur til að breyta erfðaskránni. F sóknarprestur kvaðst hafa komið reglulega á sjúkrahúsið og hafa kynnst A um leið og hann kom þangað. Hann hafi verið hress og opinn og þeir hafi rætt um trúmál, pólitík og fótbolta. Hafi F sóst eftir því að ræða við A. Hann hefði aldrei upplifað að A væri andlega vanheill eða honum væri farið að hraka svo að hann gerði sér ekki grein fyrir hvað hann væri að gera. Hann hafi ekki fundið andlegar breytingar á A síðan að hann kom á sjúkrahúsið og að hann hafi getað rætt um fótbolta og það sem væri að gerast í pólitík sem „benti nú til að hann væri nú alveg með fullum sönsum.“ Hann hafi rætt við hann daginn sem hann gerði erfðaskrána og ekki getað „merkt það, að hann væri neitt öðru vísi þennan dag en aðra daga þegar ég hitti hann.“ Eins og að framan er rakið samdi Tryggvi Guðmundsson héraðsdómslögmaður hina umdeildu erfðaskrá. Eftir að D hafi beðið sig um að gera erfðaskrá fyrir A kvaðst hann í skýrslu fyrir héraðsdómi hafa haft samband við Þorstein Jóhannesson yfirlækni og spurst fyrir um hvort A væri andlega hress. Hafi Þorsteinn talið svo vera. Um efni þessa samtals ber þeim ekki að fullu saman þar sem Þorsteinn segist hafa svarað spurningu Tryggva um ástand A þannig að „karlinn hefur bara verið svona það er hægt að tala við hann“, en Tryggvi yrði sjálfur að meta andlegt hæfi A. Eftir þetta samtal, einum eða tveimur dögum fyrir undirritun erfðaskrárinnar, kvaðst Tryggvi hafa farið upp á sjúkrahús og rætt við A. Hafi hann dvalið hjá honum um stund til að reyna að gera sér grein fyrir því hvort hann væri hæfur til að gera erfðaskrá. Hafi hann ekki getað fundið annað en að A „væri alveg með fulla skynsemi til þess“. Hafi það ekkert farið milli mála að A hafi gert sér grein fyrir því hvað hann var að gera. Hann hafi síðan samið erfðaskrána og farið einum eða tveimur dögum síðar til A og verið viðstaddur þegar lögbókandinn las erfðaskrána upp fyrir A, ræddi við hann um efni hennar og sannfærði sig um að þetta væri hans vilji. Sig minni að A hafi undirritað tvö eintök af erfðaskránni. D kvað í skýrslu fyrir héraðsdómi að heilsu A hafi farið að hraka frá ágústlokum 2009. Þetta hafi þó ekki átt við um andlega heilsu hans. Ekkert hafi borið á gleymsku og hann hafi hugsað mikið um pólitík og þeir rætt um hana og knattspyrnu. Þann 20. október hafi Tryggvi hringt í sig og boðað sig á sjúkrahúsið, en þangað hafi þá Tryggvi verið búinn að boða lögbókanda til að votta erfðaskrána. Hafi lögbókandinn spjallað við A og síðan lesið fyrir hann erfðaskrána og spurt „á milli“ hvort þetta væri rétt og því hafi A alltaf jánkað. A hafi síðan verið fengin gleraugu og hann lesið sjálfur yfir erfðaskrána og síðan undirritað hana. Síðar um kvöldið hafi hann heimsótt A sem hafi verið mjög glaður yfir að hafa lokið gerð erfðaskrárinnar. Daginn eftir hafi A beðið sig að skrifa allan starfsferil sinn niður eftir sinni fyrirsögn og spurður um tilgang þess sagt að Hrafn gæti látið prestinn hafa þetta. Síðan hafi hann skrifað eftir A fæðingar- og dánardag föður hans, móður og allra systkinanna, en þau voru sjö og hafi það allt verið rétt, nema að einum degi hafi munað í einu tilviki. Una Þóra Magnúsdóttir, sem var lögbókandi við vottun á hinni umdeildu erfðaskrá, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Hún kvaðst hafa farið með Tryggva Guðmundssyni á sjúkrahúsið og hitt A þar fyrir rúmliggjandi. Hafi A virst líkamlega hrumur. Hafi hún lesið erfðaskrána fyrir A, gert hlé á lestrinum eftir hverja setningu og spurt hvort þetta væri rétt og A samsinnt því. Hafi hún sérstaklega innt hann eftir því hvort þetta væri samkvæmt hans vilja. Hafi henni fundist hann meðvitaður um hvað hann var að gera. Þau Tryggvi hafi spjallað við A og sér virst hann vel áttaður og liggja fremur vel á honum. Hafi hann virst algjörlega heill heilsu andlega og vitað hvað hann var að gera. Í skýrslu Unu Þóru kom fram að hún taldi texta notorialvottorðsins á erfðaskránni ranglega vera staðlaðan texta embættis sýslumannsins á Ísafirði. Verður ekki séð að það rýri trúverðugleika framburðar hennar um það sem fram fór á heilbrigðisstofnuninni umrætt sinn eða dragi úr gildi mats hennar á andlegri færni A. VI Af þeim skýrslum fyrir dómi sem raktar eru í IV kafla hér að framan verður dregin sú ályktun að vilji A hafi staðið til að breyta þeim ráðstöfunum sem ákveðnar höfðu verið með fyrri erfðaskrá og láta eignir sínar þess í stað renna til B. Verður ekki séð að D eða Tryggvi Guðmundsson hafi haft neinna þeirra hagsmuna að gæta af því að erfðaskráin verði metin gild, er rýrt geti gildi skýrslna þeirra. Af matsgerðinni 8. júní 2011 og skýrslum matsmanna fyrir dómi sést að ekkert í gögnum þeim sem fyrir matsmönnum lá gaf tilefni til að draga andlegt hæfi A í efa. Á hinn bóginn voru þessi gögn ekki það ítarleg að matsmenn treystu sér á grundvelli þeirra til að svara því afdráttarlaust að A hafi haft andlegt hæfi til að gera erfðaskrána. Í þessu sambandi verður til þess að líta að fjögur vitni sem höfðu regluleg samskipti við A um þær mundir sem erfðaskráin var gerð, þau G, E, F og D, báru öll fyrir héraðsdómi að A hafi á þessum tíma verið við óskerta andlega heilsu. Þá báru þau Una Þóra Magnúsdóttir og Tryggvi Guðmundsson, sem bæði leituðust með viðtölum við A við að kanna sérstaklega andlegt hæfi hans til að gera erfðaskrána, að þeim hafi virst hann með fulla andlega burði og meðvitaður um hvað hann var að gera. Þegar allt þetta er virt verður talið að sýnt hafi verið fram á að A hafi þann 20. október 2009 verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið fær um að gera þá ráðstöfun sem fólst í erfðaskránni á skynsamlegan hátt. Verður því hafnað kröfu varnaraðila um að erfðakráin verði metin ógild. Eftir atvikum verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, C, um að erfðaskrá A frá 20. október 2009 verði ógilt. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 302/2004
Kærumál Gjaldþrotaskipti Tryggingarbréf Veðréttur
K hf. krafðist þess að veðkröfur hans samkvæmt tveimur tryggingarbréfum, upphaflega gefin annars vegar út af Móum hf. og hins vegar Ferskum kjúklingum ehf., yrðu viðurkenndar við skipti á búi Þ. Í héraðsdómi var talið að afmörkun veðandlags vegna fyrra bréfsins væri nægilega skýr og því fallist á að sú krafa nyti stöðu veðkröfu í Þ. Þá var fallist á að síðargreinda bréfið hefði við sameiningu þess félags og Móa hf. orðið að veði í eignum Móa hf. Sérstaklega var tekið fram í Hæstarétti að lög stæðu ekki til þess að nauðsynlegt hefði verið að láta þinglýsa tryggingarbréfinu að nýju við samrunann og flutninginn í annað þinglýsingaumdæmi þótt fallast mætti á að það hefði verið öruggara með tilliti til viðskiptalífsins. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest, en kostnaður við málið felldur niður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júlí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí sl., þar sem viðurkennt var að krafa varnaraðila að fjárhæð 52.766.794 krónur nyti stöðu veðkröfu í almennum kröfum samkvæmt vörureikningum í eigu sóknaraðila samkvæmt tryggingarbréfi nr. 7919, upphaflega útgefnu af Ferskum kjúklingum ehf. 25. maí 2001 að fjárhæð 30.000.000 krónur, auk verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar. Jafnframt var viðurkennt að krafa varnaraðila að fjárhæð 74.782.799 krónur njóti stöðu veðkröfu í þrotabúi Móa hf. samkvæmt tryggingarbréfi nr. 7630, upphaflega gefnu út af Móum ehf. þann 5. janúar 2000, að fjárhæð 40.000.000 krónur, auk verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdóms verði felldur úr gildi og framangreindar kröfur varnaraðila njóti ekki stöðu veðkrafna við skipti á búi hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar kærðs úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum og málsástæðum aðila er ítarlega lýst í héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann að því er varðar stöðu veðkröfu í þrotabú Móa hf. samkvæmt tryggingarbréfi nr. 7630. Tryggingarbréf nr. 7919 var útgefið af Ferskum kjúklingum ehf., Garðatorgi 1 í Garðabæ 25. maí 2001 til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllum fjárskuldbindingum fyrirtækisins, eins og þær væru á hverjum tíma við Búnaðarbanka Íslands hf. Með bréfinu var Búnaðarbanka Íslands hf. veðsett með 1. veðrétti „Allar almennar kröfur samkvæmt vörureikningum, hverju nafni sem nefnast, sem veðsali á nú eða eignast síðar í atvinnurekstri sínum á hverjum tíma,- allt í samræmi við 47. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.“ Með tilvitnuðu ákvæði er rekstaraðila heimilað að veðsetja þær almennu kröfur, sem hann á eða fær í rekstri sínum eða aðgreindum hluta rekstrarins. Samkvæmt ákvæðinu leysist skuldari vörureiknings undan greiðsluskyldu sinni með greiðslu til kröfuhafa ef hann hefur ekki fengið tilkynningu um annan viðtakanda greiðslu. Jafnframt er tekið fram að slíkur samningur öðlist réttarvernd gagnvart þriðja manni við þinglýsingu á blað rekstraraðila í lausafjárbók. Tryggingarbréfið var móttekið til þinglýsingar hjá embætti sýslumanns í Hafnarfirði sama dag og það var útgefið. Í málinu er ekki deilt um gildi þess að því er varðar vörureikninga fyrirtækisins Ferskra kjúklinga ehf. Í héraðsdómi er því lýst að félagið var sameinað Móum hf., fuglabúi. Samrunaáætlun hafi verið dagsett 28. febrúar 2002 og í yfirliti hlutafélagaskrár sé vísað í staðfestingu á hluthafafundum beggja félaganna. Félagið Ferskir kjúklingar ehf. var afskráð 20. júní 2002. Bú sóknaraðila Móa hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 5. nóvember 2003. Á sérstökum skiptafundi 19. febrúar 2004 með skiptastjóra þrotabúsins og lögmanni varnaraðila var rætt um ágreining þeirra um hvort áðurnefnt tryggingarbréf nr. 7919 hafi við sameiningu Ferskra kjúklinga ehf. og Móa hf. undir kennitölu þess síðarnefnda orðið að veði í eignum Móa hf., en samkvæmt gögnum málsins er óumdeilt að vörureikningar stílaðir á Ferska kjúklinga ehf. finnast ekki í þrotabúi Móa hf. Þar sem ekki tókst að jafna ágreining aðila um þetta atriði meðal annars vísaði skiptastjóri álitaefninu til úrskurðar héraðsdóms samkvæmt ákvæðum 171. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991. Sóknaraðili heldur því fram að til þess að slík veðsetning, sem hér um ræði, öðlist réttarvernd gagnvart grandlausum þriðja manni þurfi þinglýsingu í lausafjárbók. Einnig hljóti að þurfa að þinglýsa grundvallarbreytingu á veðandlaginu svo sem að það taki til eigna í eigu annars félags en tilgreint sé í bréfinu sjálfu, svo réttindin haldi gildi sínu gagnvart veðhafa sem og grandlausum þriðja manni. Slík skylda hafi verið enn brýnni í þessu tilviki þar sem veð í eignum félagsins Ferskra kjúklinga ehf. hafi verið skráð í lausafjárbók í Hafnarfirði. Sá sem hefði skoðað lausafjárbók eftir sameiningu félaganna til að aðgæta um veðstöðu Móa hf. hjá sýslumanninum í Reykjavík, en þar beri að þinglýsa veðskuldbindingum þess fyrirtækis, hefði því ekkert fundið þar um þetta veðbréf. Hafi veðhafi viljað viðhalda réttindum sínum hefði honum borið að tilgreina breytingar í viðaukaskjali við bréfið og þinglýsa því að það tryggi eftirleiðis einnig skuldir Móa hf. og að veðsetningin taki eftirleiðis einnig til vörureikninga sem gefnir verði út í atvinnurekstri Móa hf. Þetta hafi varnaraðili ekki gert. Varnaraðili bendir á að samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 98. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 beri að birta samrunaáætlun í Lögbirtingablaði í þeim tilgangi að allir þeir sem hagsmuna eiga að gæta fái upplýsingar um hana. Sóknaraðila og öðrum hafi því mátt vera fullkunnugt um umræddan samruna. Tryggingabréfinu hafi verið þinglýst í lausafjárbók í samræmi við 1. mgr. 47. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Samkvæmt því sem fram komi í 4. mgr. þess ákvæðis sé ekki nauðsynlegt að þinglýsing fari fram að nýju þegar eigendaskipti verði að eign eða eigandi flytjist úr þinglýsingarumdæmi. Enn síður ættu slík sjónarmið við þegar um samruna sé að ræða en hann lúti sérstökum reglum. Í 2. mgr. 119. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 segir að sé einkahlutafélag yfirtekið við samruna gildi ákvæði XIV. kafla laga nr. 138/1994 um slit þess félags. Samkvæmt 102. gr. síðarnefndu laganna telst yfirteknu félagi slitið og réttindi þess og skyldur runnar til yfirtökufélagsins þegar tiltekin skilyrði eru uppfyllt, þar á meðal að samruninn hafi verið samþykktur í samrunafélögunum. Ágreiningslaust er að samruni Ferskra kjúklinga ehf. og Móa hf. hafi farið fram með lögformlegum hætti og fyrrnefnda félagið runnið saman við það síðarnefnda og verið síðan afskráð. Hlutafélagaskrá var send samrunaáætlunin, ásamt skýrslu endurskoðanda í samræmi við 1. mgr. 98. gr. um einkahlutafélög og var birt í Lögbirtingablaði samkvæmt 1. mgr. 125. gr. laganna. Eftir 4. mgr. 47. gr. þinglýsingalaga má eigandi lausafjár sem veðsett hefur verið, og veðsetningunni síðan þinglýst, láta þinglýsingu fara fram að nýju flytji hann úr þinglýsingaumdæmi, en þarf þess ekki. Lög standa því ekki til þess að nauðsynlegt hafi verið að láta þinglýsa tryggingarbréfi nr. 7919 að nýju við samrunann og flutninginn í annað þinglýsingaumdæmi þótt fallast megi á að það hefði verið öruggara með tilliti til viðskiptalífsins, eins og hér stóð á. Með framangreindum athugasemdum en annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur einnig að því er varðar tryggingarbréf nr. 7919. Rétt er með vísun til málsatvika að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður nema um málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 233/2005
Verksamningur Tilboð Matsgerð
S gerði í samning við fyrirtækið N um að N reisti stálgrindahús í Garðabæ, legði til álglugga í húsið og setti þá í. Í ljós kom að gluggarnir láku. Tókust samningar með málsaðilum um að HB skyldi gera við gluggana og þétta þá en ágreiningur reis síðar milli þeirra um framkvæmd verksins og endurgjald fyrir það. Höfðaði S mál til heimtu skaðabóta þar sem verk HB hefði verið gallað, en HB krafðist á móti greiðslu þriggja ógreiddra reikninga. Var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að samningar hafi tekist um tiltekið endurgjald fyrir vinnu HB við þéttingu glugganna og ýmsa aukavinnu. Þar að auki hafi HB unnið að nánar tilgreindum fjórum verkþáttum og var ákvarðað hæfilegt endurgjald fyrir þá. Þá var einnig talið að þurft hafi að lagfæra 20 glugga af 40 gluggum sem HB hafði gert við og var honum gert að greiða S bætur á grundvelli matsgerðar vegna kostnaðar við viðgerð á þeim. Í greinargerð fyrir Hæstarétti mótmælti HB því að virðisaukaskattur væti talinn með í áætluðum viðgerðarkostnaði, en sú málsástæða var talin of seint fram komin með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga um meðferð einkamála. Þá var talið ósannað að S hefði haft til taks leigjanda að fasteigninni á þeim tíma er máli skipti og var því hafnað kröfu S vegna missis leigutekna. Einnig var hafnað kröfu S um bætur vegna kaupa á sérfræðiaðstoð. Var málskostnaður felldur niður fyrir Hæstarétti en HB gert að bera meginkostnað af matsgerð dómkvaddra matsmanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Eins og rakið er í héraðsdómi var ekki gerður skriflegur samningur með aðilum um framkvæmd alls hins umdeilda verks. Ágreiningslaust er að aðaláfrýjandi hóf verkið á grundvelli skriflegs tilboðs 5. september 2002 og að það tilboð samsvari endurgjaldi að fjárhæð 6.361.950 krónur með virðisaukaskatti. Þá er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi hafi unnið að fleiri verkþáttum en innifaldir voru í upphaflegu tilboðsverði og sýnist raunar gengið út frá því að svo muni verða í tilboðinu sjálfu. Gagnáfrýjandi heldur því fram að samningur hafi komist á með aðilum um framkvæmd aukaverka gegn 2.400.000 króna endurgjaldi en aðaláfrýjandi telur að þrátt fyrir samningatilraunir hafi ekki tekist að semja um fast endurgjald fyrir viðbótarverk og hafi allt verkið þróast yfir í að vera unnið í tímavinnu. Meðal gagna málsins er frásögn Jóns Guðmundssonar verkfræðings af verkfundi 6. febrúar 2003, en Jón var eftirlitsmaður gagnáfrýjanda með framkvæmd verksins. Frásögnin er í formi bréfs til gagnáfrýjanda dagsetts 20. október 2003. Frásögn þessi er í 15 liðum þar sem farið var yfir verkþætti sem „verktakar töldu að á vantaði greiðslur.“ Af frásögn af umræðum um einstaka liði sýnist að varðandi fimm þeirra hafi verið rætt hvort þeir væru hluti „seinna tilboðs“. Þá er meðal gagna málsins óundirrituð fundargerð Þorsteins Egilssonar af fundi aðila 8. og 9. apríl 2003, en gagnáfrýjandi fékk Þorstein til aðstoðar í tilefni ágreinings aðila. Í fundargerðinni kemur ítrekað fram að gerður hafi verið viðbótarsamningur milli aðila um nánar tilgreind aukaverk. Er bókað að samningur þessi hafi verið gerður um mánaðamótin október og nóvember 2002. Enda þótt það rýri sönnunargildi þessara gagna að þau stafa frá mönnum sem tengdust gagnáfrýjanda eru þau til styrktar öðru sem fram er komið um að sönnur teljist færðar á að viðbótarsamningur hafi tekist með aðilum. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsóms verður staðfest sú niðurstaða hans að samningar hafi tekist um endurgjald að fjárhæð 8.761.950 krónur fyrir vinnu aðaláfrýjanda fyrir þéttingu glugganna og ýmsa aukavinnu. Þá verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms með vísan til forsendna hans að aðaláfrýjandi hafi að auki unnið að þar nánar tilgreindum fjórum verkþáttum og að hæfilegt endurgjald fyrir þá sé samtals 455.000 krónur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður einnig staðfest sú niðurstaða hans að aðaláfrýjanda beri á grundvelli niðurstöðu dómkvaddra matsmanna að greiða gagnáfrýjanda 2.537.000 krónur vegna kostnaðar við viðgerð á 20 gluggum í húsinu. Í greinargerð til Hæstaréttar mótmælti aðaláfrýjandi því að virðisaukaskattur væri talinn með í áætluðum viðgerðarkostnaði eins og gert er í matsgerð hinna dómkvöddu manna, enda væri fasteignin að Miðhrauni 4 skráð svonefndri frjálsri skráningu samkvæmt reglugerð nr. 577/1989. Gagnáfrýjandi mótmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Verður á það fallist að ekki verði á henni byggt fyrir Hæstarétti með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Loks er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að hafna kröfu gagnáfrýjanda vegna missis leigutekna og sérfræðiaðstoðar með vísan til forsendna hans. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest um annað en málskostnað. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi reisti gagnáfrýjandi kröfu sína um bætur vegna kostnaðar við að bæta úr galla á verki aðaláfrýjanda á mati dómkvaddra manna. Beiddist hann dómkvaðningar þeirra og greiddi 536.929 krónur í matskostnað. Með hinum áfrýjaða dómi, sem hér er staðfestur að þessu leyti, var fallist á hluta þeirrar kröfu er gagnáfrýjandi reisti á matinu. Ber því að haga málskostnaðarákvörðun fyrir héraðsdómi þannig að aðaláfrýjandi beri að mestu kostnað af matinu. Að öðru leyti er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi, H.B. Harðarson ehf., greiði gagnáfrýjanda, Sigurnesi ehf., 500.000 krónur í málskostað í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 18. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 25. júní 2004 af Sigurnesi hf., Suðurlandsbraut 30, Reykjavík gegn H.B. Harðarsyni ehf., Skógarhlíð 10, Reykjavík. Með gagnstefnu birtri 23. júlí 2004 höfðaði H.B. Harðarson ehf. gagnsök í málinu á hendur Sigurnesi hf. I. Dómkröfur. Aðalsök. Aðalstefnandi krefst þess aðallega, að aðalstefndi greiði honum 24.575.386 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. janúar 2003 til 8. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 8. apríl 2004 til greiðsludags. Til vara er þess krafist, að aðalstefndi greiði aðalstefnanda 4.312.050 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 8. apríl 2004 til greiðsludags. Að auki krefst aðalstefnandi í báðum tilvikum að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Aðalstefndi krefst þess, að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda og aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu skv. mati dómsins eða skv. málskostnaðarreikningi sem fram verður lagður við aðalmeðferð málsins. Gagnsök. Gagnstefnandi krefst þess, að gagnstefndi greiði gagnstefnanda 10.736.624 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 10.021.678 krónum frá 31. janúar 2003 til 21. nóvember 2003 og af 10.736.624 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar skv. mati Héraðsdóms eða eftir atvikum málskostnaðarreikningi sem fram verður lagður við aðalmeðferð málsins. Gagnstefndi krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum gagnstefnanda en til vara að kröfur gagnstefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst gagnstefndi, að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi gagnstefnanda að skaðlausu, að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts. II. Sundurliðun dómkrafna. Aðalstefnandi sundurliðar aðalkröfu málsins á eftirfarandi hátt: Kostnaður við að bæta úr og ljúka verki kr. 5.074.000 Missir leigutekna kr. 19.187.280 Kostnaður vegna vinnu Verkfræðistofu SP ehf. kr. 314.106 Samtals kr. 24.575.386 Varakrafa aðalstefnanda er að fjárhæð 4.312.050 krónur sem er fundin út á eftirfarandi hátt. Áætlaður kostnaður við lagfæringu skv. matsgerð kr. 5.074.000 - Aðalstefnandi hélt eftir við greiðslu til aðalstefnda kr. 761.950 kr. 4.312.050 Gagnstefnandi sundurliðar dómkröfu sína á eftirfarandi hátt: Vegna reiknings nr. 735 eftirstöðvar kr. 559.666 “ “ “ 88 kr. 10.021.678 “ “ “ 237 kr. 155.280 Samtals kr. 10.736.624 III. Málavextir. Mál þetta varðar fasteignina nr. 4 við Miðhraun í Garðabæ. Hinn 10. september 2001 gerði aðalstefnandi samning við Norðurstál ehf., um að hinn síðar-nefndi tæki að sér að reisa stálgrindarhús á lóðinni. Samkvæmt verksamningi skyldi Norðurstál ehf. leggja til álglugga og setja þá í. Norðurstál ehf. varð síðan gjaldþrota. Fljótlega eftir að byggingu hússins lauk, fór að bera á því að gluggar lækju. Í september 2002 tókust samningar með málsaðilum um að gagnstefnandi framkvæmdi viðgerð á gluggunum og þéttingu þeirra. Ágreiningur málsaðila lýtur að endurgjaldi fyrir þessa verkþætti. Aðalstefnandi heldur því fram að upphaflega hafi verið samið um að hann greiddi gagnstefnanda 6.361.950 krónur með virðisaukaskatti fyrir verkið. Í byrjun nóvember 2002 hafi síðan verið gerður samningur um viðbótarverk að fjárhæð 2.400.000 krónur með virðisaukaskatti og samtals hafi því verið samið um að aðalstefnandi greiddi gagnstefnanda 8.761.950 krónur. Aðalstefnandi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að gert hafi verið ráð fyrir öðru en tilboðsvinnu. Gagnstefnandi telur, að 5. september 2002 hafi verið komist að samkomulagi um ákveðið verð, það er 10.000 krónur per fermetra af flatarmáli glugga í húsinu og þá hafi verið gert ráð fyrir ákveðnu verklagi við viðgerðina. Hann heldur því fram, að síðar hafi komið í ljós, að með því verklagi hafi ekki fengist viðunandi lausn á vandamálinu og hafi þá verið, í samráði við verkfræðing aðalstefnanda, gripið til umfangsmeiri lagfæringa sem fólust í vinnu við gluggana sjálfa, m.a. til þess að tryggja rétta öndun til að koma í veg fyrir slaga. Einnig hafi klæðning hússins ofan glugga og á þakkanti verið rofin og þéttuð og einangrun aukin. Gagnstefnandi heldur því fram, að ekkert samkomulag hafi náðst vegna endurgjalds þessa verkþáttar og hafi því verið miðað við vinnustundafjölda og efniskostnað enda ekki um annað að ræða í stöðunni. Snemma í janúar 2003 lagði gagnstefnandi niður vinnu. Ástæðu þess kveður hann vera þá, að hann hafi ekki fengið greitt fyrir verkið. Aðalstefnandi kveðst hafa sent gagnstefnanda bréf 5. maí 2003, þar sem fundið var að vinnubrögðum hans og honum gefinn kostur á því að ljúka verkinu. Gagnstefnandi kveðst aldrei hafa fengið það bréf. Aðalstefnandi fékk síðan aðra aðila, meðal annars Fleyga ehf., til að ljúka verkinu. Aðalstefnandi taldi veigamikla galla vera á verki gagnstefnanda og fékk því dómkvadda tvo matsmenn til að meta verkið. Þeir voru Helgi S. Gunnarsson og Hjalti Sigmundsson og skiluðu þeir matsgerð 5. febrúar 2004. Aðalstefnandi greiddi 8.000.000 króna vegna verksins og hélt eftir 761.950 krónum. Gagnstefnandi sendi aðalstefnanda reikning 31. desember 2002 að fjárhæð 10.021.678 krónur og síðan tvo reikninga 21. október 2003, annan að fjárhæð 559.666 krónur (þá búið að draga frá 8.000.000 króna innborgun) og hinn að fjárhæð 155.280 krónur. Gagnstefnandi sendi aðalstefnanda innheimtubréf 28. nóvember 2003 þar sem krafist var ógreiddra verklauna samtals að fjárhæð 12.577.042 krónur. Þessu bréfi var ekki sinnt af hálfu aðalstefnanda. Í kjölfar matsgerðarinnar eða 8. mars 2004 krafði aðalstefnandi gagnstefnanda um greiðslu að fjárhæð 37.710.835 krónur vegna þeirra margvíslegu galla sem hann taldi vera á verki og vinnu gagnstefnanda, missis leigutekna, útlagðs kostnaðar og innheimtuþóknunar. Því bréfi var ekki sinnt og var því mál þetta höfðað sem stefnu birtri 25. júní 2004. Gagnsökin var síðan höfðuð með stefnu birtri tæplega mánuði seinna eða 23. júlí 2004. IV. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í aðalsök. Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt, að verk aðalstefnda hafi verið gallað í skilningi kaupalaga nr. 50/2000, verksamningaréttar og almennra reglna kröfuréttar. Samningur milli málsaðila komst á í lok árs 2002 og gildi því kaupalög nr. 50/2000 um verksamning aðila, eftir atvikum með lögjöfnun eða samkvæmt undirstöðurökum ákvæða laganna. Enn fremur gilda óskráðar reglur verksamninga­réttarins. Aðalstefnandi telur að verkið hafi ekki staðist þær kröfur sem gerðar voru til aðalstefnda. Aðalstefndi hafi einnig fengið í lið með sér undirverktaka sem hann beri ábyrgð á. Aðalstefnandi telur að verkið hafi verið haldið veigamiklum göllum, bæði vegna vinnu aðalstefnda og einnig virðist efnisvali hafa verið ábótavant að nokkru leyti. Þá hafi verkið alls ekki verið klárað. Aðalstefnandi telur því, að verk aðalstefnda hafi verið haldið alla í skilningi IV. kafla kaupalaga nr. 50/2000, meginreglna verktakaréttar og eftir atvikum ÍST 30 og þeirra sjónarmiða sem staðallinn byggir á og beri aðalstefnandi ábyrgð á göllunum. Aðalstefnandi telur sig hafa orðið fyrir verulegu tjóni, sem aðalstefndi beri ábyrgð á m.a. á grundvelli sakarreglunnar innan samninga sem og óskráðum reglum kröfu- og samningaréttarins. Á beinu tjóni, s.s. vegna kostnaðar við úrbætur, ber stefndi ábyrgð á grundvelli skaðabótareglna kaupalaga nr. 50/2000 vegna galla og almennra meginreglna kröfuréttar. Á afleiddu eða óbeinu tjóni ber aðalstefndi einnig ábyrgð. Er um þá ábyrgð m.a. vísað til 1.- 3. mgr. 40. gr. og 67. gr. kaupalaga nr. 50/2000 auk almennra reglna kröfuréttarins. Einstaka liði kröfugerðar sinnar rökstyður aðalstefnandi á eftirfarandi hátt. 1. Kostnaður við að bæta úr og ljúka verkinu. Varðandi þennan lið er vísað til matsgerðar. Fjárhæðin er 5.074.000 krónur samanber tölulið 14, a-d-lið, í matsgerðinni. Raunkostnaður aðalstefnanda við að láta klára verkið er í raun hærri, samanber til dæmis umfjöllun í tölulið 14 e í matsgerð, en til að gæta samræmingar er miðað við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna að þessu leyti. Er því krafist að aðalstefndi greiði aðalstefnanda bætur að fjárhæð 5.074.000 krónur. Aðalstefnandi telur það leiða af þeim sjónarmiðum sem að framan eru rakin að honum hafi verið heimilt að láta gera við verkið á kostnað aðalstefnda þar sem hann kláraði ekki verkið auk þess sem vinnubrögð hans voru ófullnægjandi. 2. Missir leigutekna. Aðalstefnandi telur að vegna galla á verkinu og þeirrar staðreyndar að aðalstefndi lauk ekki verkinu að fullu hafi ekki verið hægt að leigja út húsnæðið að Miðhrauni 4 á tímabilinu janúar 2003 til júní sama ár. Verður því að líta svo á að vegna háttsemi aðalstefnda hafi aðalstefnandi orðið af verulegum leigutekjum. Byggt er á því, að leiguverð sé 630 krónur á hvern fermetra á mánuði og er vísað er til mats Agnars Agnarssonar, sölustjóra atvinnuhúsnæðis hjá Stórhúsum ehf. Stærð hússins er 5.076 fermetrar. Er krafa aðalstefnanda vegna missis leigutekna því 3.197.880 krónur fyrir hvern mánuð sem hann gat ekki leigt húsið út vegna vanefnda stefnda eða 19.187.280 krónur fyrir tímabilið janúar til júní 2003. 3. Kostnaður vegna vinnu Verkfræðistofu SP ehf. Aðalstefnandi telur að vegna galla á verkinu og augljóslega fráleitra krafna aðalstefnda hafi hann þurft að fá aðkeypta þjónustu til að koma verkinu í samt lag og annast samskipti við aðalstefnda. Aðalstefnandi hafi notið ráðgjafarvinnu Þorsteins Egilssonar hjá Verkfræðistofu Stanleys Pálssonar ehf. og hafi þurft að greiða fyrir þá vinnu 314.106 krónur sem hann krefur aðalstefnda um. 4. Vextir. Dómkrafa aðalstefnanda er því að fjárhæð 24.575.386 krónur. Hann krefst vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. janúar 2003 til upphafsdags dráttarvaxta. Samkvæmt ákvæðinu bera kröfur um skaðabætur vexti frá því að hið bótaskylda atvik átti sér stað. Aðalstefndi hafi lagt niður vinnu í janúar 2003 án þess að hann hefði klárað umsamið verk auk þess sem verkið var gallað. Hin bótaskylda háttsemi átti sér stað á verktíma aðalstefnda en til að gæta alls hófs er miðað við lok þess mánaðar sem aðalstefndi hætti vinnu endanlega. Miðast því upphafstími vaxtakröfu stefnanda við 31. janúar 2003. Dráttarvaxta er krafist af allri fjárhæðinni frá 8. apríl 2004 en þá var mánuður liðinn frá því að stefnandi gerði kröfu á hendur stefnda vegna hinna veigamiklu galla verksins. Varakrafa aðalstefnanda: Til vara er gerð krafa um að aðalstefndi veiti afslátt af verkinu og greiði aðalstefnanda í samræmi við það. Aðalstefnandi telur ljóst að verkið hafi ekki verið í samræmi við byggingarreglugerðir, góðar venjur og hefðir. Um beitingu afsláttar-heimildar sérstaklega er vísað til 38. gr. kaupalaga nr. 50/2000 og almennra reglna verksamningaréttar. Afsláttur er reiknaður í samræmi við 38. gr. kaupalaga sem kveður á um að afsláttur skuli reiknaður þannig að hlutfallið milli hins lækkaða verðs og samningsverðsins svari til hlutfallsins milli verðgildis hlutarins í gölluðu og umsömdu ástandi. Varðandi útreikning varakröfu þá tekur aðalstefnandi fram að hann hafi greitt 8.000.000 króna til aðalstefnda og saman standi sú greiðsla af 6.361.950 krónum í aðalverk og 1.638.050 krónum sem aukaverk. Samið var um greiðslu í heild að fjárhæð 8.761.950 krónum. Matsmenn hafa staðfest að sú fjárhæð er mun hærri en sanngjarnt var af stefnda að fara fram á fyrir vinnu sína við verkið. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna í lið 14 er áætlaður kostnaður við lagfæringu aðalverks 5.074.000 krónur. Telur aðalstefnandi þá fjárhæð réttmætan afslátt af verkinu að frádreginni þeirri fjárhæð sem aðalstefnandi hélt eftir vegna heildarverksins, 761.950 krónur. Er því afsláttarkrafa aðalstefnanda 4.312.050 krónur. Varðandi lagarök er vegna vanefnda og vanefndaúrræða vísað til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Einnig er vísað til kaupalaga nr. 50/2000 og meginreglna kröfuréttar og verksamningaréttar. Enn fremur til ÍST 30 og sjónarmiða sem staðallinn byggir á. Krafa um dráttarvexti styðst við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafan styðst við lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. laganna. V. Málsástæður og lagarök aðalstefnda í aðalsök. Varðandi einstaka kröfuliði aðalstefnanda tekur aðalstefndi fram eftirfarandi: 1. Kostnaður við að klára verkið. Aðalstefnandi byggir á að niðurstaða matsmanna sé lögð til grundvallar. Aðalstefndi telur að horfa beri til þess, að enginn verksamningur var gerður og um tímavinnuverk var að ræða. Aðalstefndi kaus að hætta við verkið óklárað, þar sem hann hafði ekki fengið verklaun sín greidd. Því sé óskilgreint hvað eftir stóð af verkinu, því í öllu falli verði aðalstefnda ekki gert greiða neitt vegna þess. Skilgreiningu þessa er ekki að finna í matsbeiðninni. Aðalstefndi telur að hinn þátturinn hljóti að vera endurvinnsla verksins eftir lausn Fleyga ehf., en hér ber að horfa til þess að sú lausn var lakari en lausn aðalstefnda. Þá verði að horfa til þess, að talsvert mikil vinna aðalstefnda nýttist Fleygum ehf., þar á meðal styrkingar glugganna, póstar og boranir, sem höfðu verið talsvert tímafrekar. Augljóst sé að niðurstaða matsgerðar nær engan veginn að vera tæk sem sönnunargagn hvorki í vörn aðalstefnanda gegn kröfum í gagnsök né sem grunnur skaðabótakröfu í aðalsök. Aðalstefndi tekur fram, að ef hlutirnir hefðu gengið eðlilega fyrir sig, hefði aðalstefnandi greitt aðalstefnda verklaun eftir framvindu og gefið síðan aðalstefnda kost á því, að bæta úr leka, eftir því sem tilefni var til vegna óþéttrar límingar á ýmsum stöðum, en það var ekki gert. Aðalstefnda var aldrei bent á leka af völdum ófullnægjandi límingar og aldrei gefinn kostur á að bæta úr, en þann úrbótarétt á hann tvímælalausan samkvæmt kaupalögum og IST 30. Aðalstefndi tekur fram að hann hafi skilað góðu vinnuframlagi við þær aðstæður sem hér um ræðir og á rétt á verklaunum í samræmi við framlagða reikninga, samanber gagnsök málsins. 2. Missir leigutekna. Aðalstefndi tekur fram, að um sé að ræða stórt húsnæði sem enginn leigjandi eða kaupandi var fundinn að, áður en bygging hófst. Hann telur að markaðsaðstæður fyrir hús af þessum toga hafi verið erfiðar á liðnum árum. Í gluggum hússins hafi verið fjölmörg auglýsingaskilti frá hinum ýmsu fasteignasölum á höfuðborgarsvæðinu. Þessar sölutilraunir stóðu yfir meðan á framkvæmdum aðalstefnda stóð og urðu starfsmenn hans ekki varir við að þær drægju að sér athygli áhugasamra. Við útleigu á slíkri skemmubyggingu skiptir litlu sem engu máli hvort leki er með gluggum eða ekki. Um var að ræða leit að leigjanda sem hefði mikla plássþörf í skemmubyggingu fyrir geymslu eða grófan iðnað, og ytrabyrði eða þétting með glugga hefði lítið að segja. Allar staðhæfingar um leigumissi af völdum þess eru stórlega orðum auknar og þeim einfaldlega vísað á bug. Viðgerð á gluggum takmarkaði ekki nýtingu húsnæðisins því unnt var að vinna við einn glugga í einu og setja krossviðarspjöld í op á meðan viðgerð fór fram. 3. Verkfræðiþjónusta. Aðalstefndi tekur fram, að aðalstefnandi naut liðsinnis og ráðgjafar Jóns Guðmundsson verkfræðings og ekki hafi verið lagður fram reikningur hans. Aðalstefndi getur ekki séð hvers vegna leitað var til Verkfræðiþjónustu Stanleys Pálssonar. 4. Vaxta- og dráttarvaxtakröfum er mótmælt. Aðalstefndi gerir einnig eftirfarandi athugasemdir: Hann telur að í húsið hafi verið sett gluggakerfi sem ekki var vottað. Glugga-kerfið er þannig hannað að það sjálft og ísetning þess gerir ráð fyrir tvöfaldri þéttingu, ytri þéttingu sem hindrar að vatn komist inn og síðan innri þéttingu sem miðar að því að vatn sem kemst inn komist út aftur. Gluggakerfi þessu var snúið öfugt þegar það var upphaflega sett í húsið. Ein ástæða þess var sú, að opnanleg fög sem á það höfðu verið sett gerðu ráð fyrir opnun í öfuga átt. Úrræði þau sem húsbyggjandi greip til, til þess að kerfið virkaði, þó öfugt væri í húsinu, fólust m.a. í því að bora göt að utanverðu í þeim tilgangi að tryggja að vatn sem kæmist inn í prófíla læki út. Þegar aðalstefndi og verkfræðingur aðalstefnanda komu að verkinu þótti hinum síðarnefnda það miklar „skemmdir“ hafa verið unnar á kerfinu með nefndum borunum o.fl. að ekki væri skynsamlegt, úr því sem komið væri, að snúa gluggunum við og hafa þá eins og hönnun kerfisins gerði ráð fyrir. Betra væri að reyna að framkvæma lagfæringar á þeim öfugum til að ná þeim þéttum. Aðalstefndi telur að þétting hafi tekist að verulegu leyti en leki kom þó fram. Aðalstefndi mótmælir þeirri staðhæfingu aðalstefnanda, að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé áfellisdómur yfir störfum hans, hvað varðar undirbúning, hönnun og gerð glugganna. Hið rétta sé, að undirbúningur og hönnun var unnin af Jóni Guðmundssyni og hlýtur því skýrslan að vera áfellisdómur yfir störfum hans í þágu aðalstefnanda, enda ábyrgðin hans sem sérfræðings eða eftir atvikum byggingarstjóra hússins sem átti að tryggja að allar útfærslur væru unnar eftir fyrirliggjandi samþykktum teikningum. Aðalstefndi telur niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna ranga. Sú lausn sem verkfræðingur aðalstefnanda kaus var sú besta sem fáanleg var við þær aðstæður sem upp voru komnar, úr því að hann hafði tekið þá ákvörðun að snúa gluggunum ekki rétt. Þar sem aðalstefnandi tók þá ákvörðun að hafa gluggana áfram öfuga varð að velja leið þar sem reyndi á líftíma þéttiefna meir en ella. Aðalstefndi telur að lausn sú, sem unnin var af Fleygum ehf. hafi haft þann vankant að blikkplata er látin ná frá ytra byrði inn fyrir glugga og upp með þeim að innanverðu sem veldur leiðni og svokallaðri „kuldabrú“ sem mun hafa þær afleiðingar í náinni framtíð að rakaþétting myndast og tæring verður sem ætla má að sé ekki komin fram þegar þessi orð eru rituð en hugsanlegt að unnt verði að greina í vettvangsgöngu við aðalmeðferð málsins. Þessi hætta er svo augljós byggingafróðum að ekki þykir tilefni til að biðja um yfirmat til þess að sannreyna þennan ágalla. Aðalstefndi tekur fram, að matsgerðinni sé verulega áfátt, þar sem hún taki ekki á þáttum sem hafa veigamikla þýðingu. Af þessum sökum sé sönnunargildi hennar takmarkað og um leið bent á, að sönnunarbyrði hvílir á aðalstefnanda í þessu máli samkvæmt grundvallarreglum kauparéttarins og verktakaréttarins. Varðandi ágallana er eftirfarandi tekið fram: Matsliður 5. Aðalstefndi er sammála því að heppilegast hefði verið að snúa kerfinu rétt. Sú tilraun til þéttingar sem hér er vísað til var ekki unnin af aðalstefnda. Matsliður 6. Ásetning loka var verkliður sem eftir var þegar aðalstefndi hvarf frá verkinu. Lokin voru þá ekki fáanleg. Matsliður 7. Hér eru ekki færð rök fyrir nauðsyn álvinkla. Matsliður 8. Til þess að forðast misskilning skal tekið fram að aðalstefndi kom ekki að ákvörðunartöku um það hvernig gluggunum skyldi snúið. Matsliður 9. Aðalstefndi telur hér vantalinn mikinn hluta þeirrar vinnu sem hann vann. Matsliðir 11 og 12. Verið var að leysa vandamál í góðri samvinnu við verkfræðing aðalstefnanda. Leið sú sem Fleygar ehf. fóru var til skoðunar en þótti ekki traust hæfa byggingunni. Það var hlutverk aðalstefnanda, verkfræðingsins og byggingarstjóra að tryggja að farið væri eftir byggingareglugerð og útfærslan teiknuð. Matsliðir 14, 16, 17, 19 og 21. Aðalstefndi telur rangt, að miða útreikninga við það verk sem Fleygar ehf. framkvæmdu. Verkefni aðalstefnda var langtum umfangsmeira og krafðist enn fremur talsvert lengri tíma í tilraunastarfsemi og vangaveltum með verkfræðingi. Matsliður 20. Aðalstefndi telur, að hér sé sönnun þess að verk hans var ekki metið heildstætt. Veigamiklir liðir, t.d. við viðgerð á klæðningu víðsvegar vegna leka ofan glugga o.s.frv., hafa einfaldlega ekki verið metnir eins og lög gera ráð fyrir og engin eftirfylgni höfð í frammi af hálfu aðalstefnanda í kjölfarið til að fá úr því bætt með frekari vettvangsgöngu og upplýsingum frá aðalstefnda. Þessum veigamikla matslið var einfaldlega ekki svarað. Aðalstefndi telur að almennt séð og faglega sé niðurstaða hvað varðar mat á úrbótum röng, auk þess sem matið svarar ekki þeim spurningum sem spurt er. Þá hafi matsbeiðni þann veigamikla ágalla að vera ekki sniðin að því sem mál þetta snýst um í grundvallaratriðum. Í matsbeiðni sé ekki vikið að útgefnum reikningum aðalstefnanda sem krafist hafði verið greiðslu á og óskað álits á því hvort krafið endurgjald sé eðlilegt miðað við umfang þess verks sem stefndi vann. Aðalstefndi leggur sérstaka áhersla á, að skoða þyrfti vatnssöfnun ofan á u-bita sem er hluti burðarvirkis hússins ofan glugganna og afleiðingar hennar, en engin athugun virðist hafa farið fram á þeim þætti. Aðalstefndi mótmælir því, að verk hans hafi verið gallað. Það var húsinu sjálfu sem var verulega áfátt og það ekki hæft til þeirra nota sem eigandi þess, aðalstefnandi, ætlaði það, auk þess sem byggingarlag hentar ekki við íslenskar aðstæður, sem eru afar sérstæðar og þekkjast ekki í öðrum heimshlutum þ.á m. í því landi sem húsið er hannað og framleitt. Þá ber húsið merki þess að byggingaraðili þess hafði á verktíma átt við fjárhagsörðugleika að etja og farið skemmstu leiðir við allar útfærslur. VI. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi byggir kröfu sína á því, að hann hafi unnið þá vinnu sem gagnstefndi óskaði eftir. Löglegur bindandi samningur hafi myndast og gagnstefnda beri að greiða það sem krafist er auk dráttarvaxta og kostnaðar. Krafa gagnstefnanda, 10. 736.624 krónur, byggist á þremur reikningum. 1. Í fyrsta lagi á reikningi nr. 735 að fjárhæð 8.559.666 krónur, dags. 10.10.2003. Um er að ræða vinnu starfsmanna gagnstefnanda í september og októbermánuði 2002 í alls 1742 klst., samtals 5.887.625 krónur með vsk. Efni sem var aðallega þéttiefni, límbönd, skrúfur, hnoð, plast, gler o.fl. þ.h., samtals 494.325 krónur með vsk., og loks vinna Þ.B. verktaka ehf., og aðkeypt vinna hjá Blikksmiðnum hf. ásamt leigu á vinnupöllum, alls 2.177.716 krónur m. vsk. Heildarfjárhæð reikningsins er því 8.559.666 krónur. Inn á reikning þennan hafa verið greiddar fjórar innborganir sem fram koma á reikningnum sjálfum, samtals 8.000.000 króna. Eftirstöðvar eru 559.666 krónur sem ekki hafa fengist greiddar þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. 2. Í öðru lagi reikningi nr. 88, dags. 31.12.2002, að fjárhæð 10.021.678 krónur. Hér er um að ræða vinnu starfsmanna gagnstefnanda á tímabilinu frá 1. nóvember 2002 til 6. desember 2002, alls 862 klst., þ.e. 2.926.557 krónur með vsk. Efni sem samanstendur af þéttiefni, límbandi, grisju, sandpappír o.fl., samtals 471.864 krónur, og loks efni og vinna Þ.B. verktaka ehf., Blikkvers sf. og Blikksmiðsins h.f. í nóvember og desember 2002 ásamt flutningskostnaði og leigu fyrir vinnupalla 6.623.257 krónur. Samtala reikningsfjárhæðar er því 10.021.678 krónur. Reikningurinn hefur ekki fengist greiddur þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Bent er á að í texta reikningsins er ranglega sagt að hann byggist á tilboði. Efni hans og fylgiskjöl öll bera það með sér að ekki sé um tilboðsverk að ræða. 3. Í þriðja lagi byggist krafan á reikningi nr. 237, að fjárhæð 155.280 krónur dags. 10.10.2003, sem samanstendur af eftirfarandi: Vinnu Elvars Ólafssonar, starfsmanns gagnstefnanda, við að skila vinnupöllum í janúar 2003, 4.109 krónur með vsk. Efni, aðallega gler, þrýstislanga og þéttiefni, samtals 5.821 krónur með vsk. Leigu á vinnupöllum og vinnu Þ.B. verktaka ehf., 209.592 krónur m. vsk. Frá er dregin vinna sem var ofreiknuð í reikningi nr. 235 fyrir mistök, samtals 64.242 krónur, og er samtala reikningsins því að teknu tilliti til leiðréttingarinnar 155.280 krónur. Innheimtutilraunir hafa ekki borið árangur. Gagnstefnandi áréttar, að ekki hafi verið um tilboðsverk að ræða, heldur eigi að greiða fyrir verkið í tímavinnu. Jafnframt er mótmælt að minnispunktar sem skildir voru eftir í ógáti af gagnstefnanda skuli vera notaðir af gagnstefnda með þeim hætti sem gert er í málinu. Gagnstefnandi bendir á, að af hálfu gagnstefnda hafi það ekki verið véfengt, að vinna skv. reikningum gagnstefnanda sem fyrrnefndi hefur sjálfur kynnt sér og lagt fram í málinu hafi verið unnin í húsinu eða efni það sem tilgreint er á efnisreikningum hafi verið notað í húsið og akstursnóturnar séu vegna flutnings efnis til og frá húsinu. Krafa gagnstefnanda sé í samræmi við útselda vinnu smiða og verkamanna með eðlilegu álagi, á byggingamarkaði, enda liggja ekki fyrir sönnunargögn í málinu um hið gagnstæða, en sönnunarbyrði hvað þetta varðar hvílir á verkkaupa skv. almennum reglum kröfuréttarins. Varðandi þá málsástæðu gagnstefnda að verkið sé haldið galla, útfærsla sú sem notuð var hafi verið röng sem gagnstefnandi er talinn ábyrgur fyrir og auk þess hafi vinnubrögðum verið áfátt, tekur gagnstefnandi eftirfarandi fram: Hvað varðar ætlaða galla, vísast til þess sem hér að framan greinir. Verksamningur var gerður en forsendur hans, sem lagðar voru sameiginlega með forsvarsmanni gagnstefnanda, meðverktaka hans og sérfræðiráðgjafa gagnstefnda reyndust rangar. Tæknileg umsjón var alfarið í höndum Verkfræðiþjónustu Jóns Guðmundssonar, sem kom að málinu sem hönnuður ásamt því að vera eftirlitsaðili gagnstefnda. Miðað við tilboð það sem gert var áttu verklaun miðað við útreiknaðan fermetrafjölda að vera rúmlega 6.000.000 króna með vsk. Gagnstefndi hefur þegar greitt 8.000.000 króna sem sýnir einfaldlega fram á að verkefnið var víðtækara og umfangsmeira en tilboðið gerði ráð fyrir þannig að því var vikið til hliðar. Allar staðhæfingar gagnstefnda um viðbótarverksamning í stefnu er tilhæfulaus enda enginn slíkur samningur gerður. Gagnstefnandi telur matsbeiðnina staðfesta að unnið hafi verið við annað en glugga og verkið verið mun umfangsmeira. Í matsgerð undir matslið nr. 20 segir að komið hafi fram á matsfundi að gagnstefnandi hafi unnið ýmis önnur verk óskilgreind, sem ekki hafi fengist sundurliðað með nákvæmum hætti í hverju fólust. Matsmenn lögðu því ekki mat á þennan lið. Í þessu sambandi skal tekið fram, að gagnstefnandi vann víðsvegar við viðgerðir á húsinu á verktímanum m.a. á þaki og liggur fyrir að vinna hans var ekki bundin við glugga og umgjörð þeirra. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu matsmanna í niðurstöðu matsins hefur gagnstefndi enga tilburði sýnt til þess að fá verkliði þessa metna til þess að fylla myndina fyrir matsmönnunum og virðulegum dómi á síðara stigi. Er hér um alvarlegan sönnunarskort að ræða sem gagnstefnandi ber hallann af og veikir hans málatilbúnað. Í málatilbúnaði gagnstefnda er byggt á matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem staðhæft er að sú leið sem farin var og samþykkt af verkfræðingi gagnstefnda sé ekki sú sem henti við viðgerð á húsi því sem hér um ræðir. Gagnstefnandi mótmælir þessari staðhæfingu og telur hana ekki á réttum rökum reista. Áskilur hann sér rétt til þess að færa fram frekari sannanir á síðari stigum málsins fyrir því að aðgerðir hans hafi verið árangursríkar og þær sem hentuðu því húsi sem hér um ræðir. Gagnstefnandi bendir á að sú leið sem farin var af Fleygum ehf. og metin var hentug af dómkvöddum matsmönnum sé þess eðlis að kuldabrú myndist með fram gluggum og komi til með að valda slaga og tæringu þegar fram líða stundir. Þetta sé neyðaraðgerð til að fá gluggana þétta og réttlætanleg sem slík. Gagnstefnandi tekur fram að vissulega sé rétt að gluggarnir hafi lekið eftir viðgerð þá sem hann framkvæmdi og rétt sé, að kominn hafi verið fram leki áður en hann hætti störfum við framkvæmdina. Lekinn hafi komið í gegnum klæðningu og það hafi verið vandamálið. Vatnið hafi síðan komið út með gluggunum. Hann telur sig hafa átt lögmætan úrbótarétt og sér hafi ekki verið gefinn kostur á að njóta þess réttar. Staðhæfing um að honum hafi verið boðinn sá réttur standist ekki og sér hafi komið á óvart að nýir menn voru skyndilega komnir að verkinu áður en hann hafði klárað verkið og fengið svigrúm til að framkvæma eðlilegar úrbætur. Gagnstefnandi bendir á að það sé röng og beinlínis villandi staðhæfing af hálfu gagnstefnda að viðgerð við glugga hafi hindrað sölu hússins. Húsið hafi verið byggt sem skemma og gagnstefndi hafi gert tilraunir til þess að selja húsnæðið sem vandaðra og betra húsnæði en það í raun var. Um lagarök vísast til almennra reglna kröfuréttarins, þá sérstaklega verksamningaréttar. Um kröfu um dráttarvexti vísast til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um kröfu um málskostnað vísast til laga um meðferð einkamála nr. 91/l991. VII. Málsástæður og lagarök gagnstefnda í gagnsök. Gagnstefndi áréttar að fyrir verk gagnstefnanda í heild hefði samist svo um með aðilum að hann greiddi samtals 8.761.950 krónur og er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að breytingar hafi orðið á samningi aðila. Verkið hafi verið unnið á grundvelli fasts tilboðs. Gagnstefnandi byggir á því að „grunnur samkomulagsins“ hafi ekki verið réttur og því hafi verið leitast við að gera nýtt samkomulag. Því er alfarið hafnað af hálfu gagnstefnda að gagnstefnandi hafi kvartað undan samkomulaginu og því síður farið fram á að greitt yrði á grundvelli tímavinnu. Þá er því mótmælt, að gripið hafi verið til „umfangsmeiri lagfæringa“ á verkinu svo sem byggt er á af hálfu gagnstefnanda í gagnstefnu. Einu breytingarnar fólust í þeim aukaverkum sem greitt var fyrir að fullu af hálfu gagnstefnda. Enn fremur er rangt að Jón Guðmundsson hafi verið hafður með í ráðum um hinar meintu umfangsmiklu lagfæringar. Allri umfjöllun um að Jón Guðmundsson hafi haft tæknilega umsjón með verki gagnstefnanda er alfarið mótmælt. Gagnstefndi áréttar að allar hugmyndir og öll hönnun á verki gagnstefnanda hafi verið unnin af hans hálfu. Hann kom enn fremur fram sem sérfræðingur á því sviði, sem verkið tók til. Gagnstefndi mótmælir sem rangri og ósannaðri þeirri fullyrðingu gagnstefnanda, að hann hafi ætlað að halda verkinu áfram eftir áramót 2002. Þegar atvik og gögn eru virt blasi við hversu ótrúverðug þessi fullyrðing gagnstefnanda er. Gagnstefnandi hætti störfum fyrir áramótin 2001/2002, þegar verkið var óklárað. Engin teikn voru á lofti um að hann hæfi störf á ný. Raunar reyndi fyrirsvarsmaður gagnstefnda ítrekað að fá hann til að klára verkið. Gagnstefndi telur það einkennilegt, að gagnstefnandi leggi niður vinnu og finni svo að því, að gagnstefndi hafi fengið annan aðila til að klára hið gallaða verk. Þá er fullyrðing gagnstefnanda um, að áður en hann hætti vinnu, hafi ágreiningur verið um greiðslu, röng eða að minnsta kosti alls ekki á vitorði gagnstefnda. Stenst fullyrðingin ekki heldur þegar haft er í huga að reikningurinn að fjárhæð 10.021.678 krónur er dagsettur í lok desember 2002 þegar gagnstefnandi hafði lagt niður vinnu sína. Gagnstefndi bendir á, að það sé fyrst 21. október 2003 sem gagnstefnandi setti fram frekari kröfur en hafðar voru uppi í reikningi, dags. 31. desember 2002. Með bréfinu fylgdu tveir reikningar, dags. 10. október 2003 sem og tímaskýrslur vegna fyrri reikningsins. Þá hafði gagnstefndi tilkynnt gagnstefnanda að til stæði að fara fram á dómkvaðningu matsmanna til að staðreyna galla á verki gagnstefnanda. Aðalkröfu sína um sýknu byggir gagnstefndi á því að hann hafi þegar greitt gagnstefnanda að fullu fyrir hans framlag að Miðhrauni 4 og raunar gott betur, en gagnstefndi hefur haft uppi kröfur í aðalsök vegna tjóns sem hann hefur orðið fyrir vegna hátterni gagnstefnanda. Gagnstefndi bendir einkum á eftirfarandi til stuðnings aðalkröfu sinni um sýknu: 1. Í fyrsta lagi er byggt á tómlæti. Hafi gagnstefnandi átt kröfu á hendur gagnstefnda þá er ljóst, að hún er fallin niður fyrir tómlæti. Reikningur var ekki sendur fyrr en vitað var um ágreining aðila, þ.e. þegar lögmaður gagnstefnda hafði tilkynnt að fara átti fram á dómkvaðningu matsmanna. Eins og kemur fram í bréfi lögmanns gagnstefnanda, dags. 21. október 2003, voru reikningar, dags. 10. október 2003, afhentir á því tímamarki. Tilgangur gagnstefnanda með því að senda reikningana var væntanlega að öðlast ímyndaða betri stöðu. Gagnstefndi telur að reikningstilhögun og tímasetning bendi til þess að gagnstefnandi hafi ekki talið sig hafa átt frekari kröfur á hendur gagnstefnda. Hefði hann talið sig eiga frekari kröfur á hendur gagnstefnda, heldur en settar voru fram í reikningi, dags. 31. desember 2002, þá hefði hann vafalítið haft þær kröfur uppi á sama tíma, enda hafði hann þá lagt niður vinnu. Þá sé það rangt, að gagnstefndi hafi ekki mótmælt reikningstilhögun gagnstefnanda. Eini reikningurinn sem sendur var eftir að gagnstefnandi lagði niður vinnu er dagsettur 31. desember 2002. Fylgigögn með þeim reikningi voru þó ekki lögð fram fyrr en 10. október 2003. Gagnstefndi hefur frá upphafi mótmælt þeim reikningi sem of háum sem og öðrum reikningum og forsendum allrar reiknings­gerðarinnar eftir að hún lá fyrir. 2. Í öðru lagi var ekki um tímavinnu að ræða og því mótmælir gagnstefndi. Hann telur einnig að viðurkennt sé af gagnstefnanda, að samið hafi verið um fast verð. Gagnstefnandi lýsir breytingum á reikningsfyrirkomulagi í stefnu að „grunnur samkomulagsins“ hafi ekki verið „réttur“ og því hafi verið leitast við að gera nýtt samkomulag. Ekkert samkomulag hafi náðst og því hafi verið miðað við vinnustundafjölda og efniskostnað. Ekkert af þessu fær staðist. Ósannað sé, að kvartað hafi verið undan tilhögun samningsins. Hefði gagnstefnandi ætlað að vinna verkið á annan hátt en samið hafði verið um, hefði hann átt að tilkynna gagnstefnda það. Leiðir það af meginreglum verktakaréttarins, m.a. þeim sjónarmiðum sem fram koma í ÍST 30 og fleiri stöðlum. Sönnunarbyrði um að breytt hafi verið um eðli samningsins í miðju verki hvílir á gagnstefnanda. Öll atvik benda til þess, að gagnstefnandi hafi sjálfur litið svo á að fast tilboð hafi gilt og samningur aðila að því leyti hafi verið óbreyttur. Raunar kemur fram á reikningi, dags. 31. 12. 2002, að reikningurinn sé vegna tilboðs. Síðbúnum skýringum gagnstefnanda í gagnstefnu á þessu er mótmælt. Það var ekki fyrr en með bréfi 10. október 2003 að loks bárust tímaskýrslur sem gagnstefnandi taldi að upplýstu um fjárhæð reikningsins. 3. Í þriðja lagi er byggt á því, að ef fasti samningurinn er ekki talinn gilda milli aðila þá hafi hann greitt verkið að fullu. Er í því sambandi byggt á 45. gr. kaupalaga nr. 50/2000, eftir atvikum með lögjöfnun eða með vísan til undirstöðuraka ákvæðisins. Fyrir það fyrsta blasir við að fjárhæðir reikninga gagnstefnanda eru í engu samræmi við gæði og umfang verksins. Bent er á, að verk gagnstefnanda var gallað í veigamiklum þáttum í skilningi kaupalaga nr. 50/2000, verksamningaréttar og almennra reglna kröfuréttar. Vísast um það að mestu til matsgerðar dómkvaddra matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt, umfjöllun í stefnu og annarra skjala málsins. Verkið stóðst engar þær kröfur sem gerðar voru til gagnstefnanda en samkvæmt meginreglum verksamningaréttar ábyrgðist gagnstefnandi árangur verksins gagnvart gagnstefnda. Auk þess fékk gagnstefnandi í lið með sér undirverktaka sem hann ber ábyrgð á. Verkið í heild var haldið veigamiklum göllum, bæði vegna vinnu gagnstefnanda og einnig virðist efnisvali hafa verið ábótavant. Auk þess var verkið alls ekki klárað. Gagnstefnandi kaus að hætta vinnu sinni fyrir verklok og þrátt fyrir áskoranir gagnstefnda til hans um að klára verkið lét gagnstefnandi það algerlega undir höfuð leggjast. Er samkvæmt þessu augljóst að verk gagnstefnanda var haldið galla í skilningi IV. kafla kaupalaga nr. 50/2000, meginreglna verktakaréttar og eftir atvikum ÍST 30 og þeirra sjónarmiða sem staðallinn byggir á. Þá telur gagnstefndi að umfang vinnu gagnstefnanda sé ósannað. Gagn-stefnandi byggir á því að verkið hafi verið mun umfangsmeira en efni stóðu til í fyrstu þegar hann kom að verkinu. Þó er enginn reki gerður að því að útskýra í hverju hin miklu aukaverk fólust. Öllum framlögðum reikningum, sem stefnukrafa byggist á, er mótmælt, sem og fjárhæðum útseldra tíma. Ósannað er að nokkur fótur sé fyrir framlögðum tímaskýrslum. Samkvæmt þeim virðist fjöldi manna hafa unnið verk, sem átti að vera tiltölulega einfalt. Vakin er sérstök athygli á því að vinnuskýrslur voru ekki lagðar fram fyrr en með reikningi gagnstefnanda, dags. 10. október 2003, sem var lagður fram þegar ljóst var að ágreiningur væri uppi í málinu. Þá verður ekki annað lesið út úr tímaskýrslunum en að einungis hluti vinnunnar, hafi hún verið unnin af þessum aðilum, hafi verið vegna annars en aðalverksins. Þannig kemur til að mynda fram að vinna vegna þaks sé 57,5 klst. þann 11. nóvember 2002. Að öðru leyti er meint vinna ekki sundurliðuð. Gagnstefnanda ber að sanna vinnuframlagið með óyggjandi hætti. Öllum efniskostnaði sem gagnstefnandi krefst er mótmælt sem ósönnuðum og of háum. Engin sönnun liggur fyrir kostnaðinum, sem hefði átt að bera undir gagnstefnda. Varakröfu um lækkun stefnukrafna byggir gagnstefndi á sömu sjónarmiðum og rakin eru í þriðja tölulið hér að ofan. Ljóst er að stefnukrafan er í engum tengslum við framlag og gæði verks gagnstefnanda. Er einkum vísað til matsgerðar dómkvaddra matsmanna að þessu leyti sem og sjónarmiða sem rakin eru að framan. Dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda er sérstaklega mótmælt sem og upphafsdegi hennar. Bent er á, að gagnstefnandi virðist fara fram á dráttarvexti frá 31. janúar 2003 af reikningi sem lagður var fram tæpu ári síðar eða 10. október 2003. Byggir hann kröfu sína þannig upp að fullar greiðslur gagnstefnda séu innborganir á þann reikning en reiknar fulla dráttarvexti á fyrri reikninginn, dags. 31. desember 2002. Um lagarök er vísað til kaupalaga nr. 50/2000 og meginreglna kröfuréttar og verksamningaréttar. Enn fremur er vísað til ÍST 30 og sjónarmiða sem staðallinn byggir á. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála. VIII. Skýrslur fyrir dómi. Í skýrslur Sigurðar Ingimarssonar, framkvæmdastjóra aðaðstefnanda, kom fram, að hann hafi fengið stefnda til að lagafæra galla á gluggum/hurðum á Miðhrauni 4. Þeir hafi bæði lekið og verið of veikir. Hann kveðst hafa fengið tilboð dags. 5. september 2002 þar sem boðnar voru 10.000 krónur/fermetra að viðbættum virðisaukaskatti og gerði það 6.350.000 krónur. Þetta hafi verið staðfest á fundi 17. september. Hann kvað að munnlegur viðbótarsamningur hefði verið gerður, þar sem í ljós hafi komið, eftir að verkið var hafið, að um galla á einangrun var að ræða. Einnig þótti ráðlegt að breyta álfellum í kringum glugga. Vegna þessa var samið um viðbótarkostnað að fjárhæð 2.400.000 krónur. Hann kvað engar athugasemdir hafa borist frá stefnda um að þessar fjárhæðir myndu ekki duga. Varðandi kröfu stefnda um þóknun vegna aukaverka kveður hann að eina aukaverkið hafi verið, að stál neðan á þakkanti hafi verið tekið af og sett upp aftur að beiðni Jóns Guðmundssonar og síðan hafi verið skipt um gler í einum glugga, sem hafði brotnað. Samtals hafi H.B.Harðarson ehf. tekið 20 glugga. Verk þeirra hafi að mestu haldið á hinum gluggunum í húsinu en þeir eru hlémegin. Hann kveður tilgang með byggingu hússins hafa verið þann, að leigja húsið út. Hann hafi fyrst farið á fullt við að reyna að leigja það eftir að vinnu Fleyga var lokið. Hann kveðst hafa leigt Latabæ ehf. 67% hluta húsnæðisins frá 1. október 2003. Hitt rýmið, þ.e. 33%, hafi verið í leigu meira og minna, þ.e. neðri hæðin að hluta allt árið er leið, en efri hæðin frá og með desember sl. Hann kvaðst hafa leigt húsnæðið á 700 kr./ fm. Í skýrslu Hafliða Harðarsonar, fyrirsvarsmanns gagnstefnanda, kom fram, að forsvarsmaður aðalstefnanda bað hann um að laga lekann á gluggunum. Hann kveðst hafa skoðað verkið með Þórhalli Borgþórssyni og þeir síðan átt fund með Sigurði og Jóni Guðmundssyni. Þeir hafi skriflega sett fram verð 5. september 2002, en fyrir mistök tilgreint Austurhraun 9 sem verkstað í stað Miðhrauns 4. Neðst á þessu tilboði komi fram að það þurfti að gera meira en tilgreind fjárhæð geri ráð fyrir. Hann upplýsir að Sigurði hafi ekki verið sérstaklega tilkynnt að þeir litu svo á, að verkið væri ekki lengur tilboðsverk, heldur unnið í tímavinnu. Ástæða þess að reikningur hafi fyrst verið gerður í desember og síðan í október sé beiðni frá Sigurði um að reikningur yrði gerður þegar verkið væri búið. Á tímabilinu reyndu þeir að ná sáttum um verð. Hann kveðst kannast við að í upphafi hafi verið samið um 6.3 milljónir en hafnar því að samið hafi verið um 2.4 milljónir fyrir aukaverk. Hann kveður aukaverkin hafa verið fólgin í klæðningunni á húsinu, í viðgerðum sem nauðsynlegar voru á húsinu, þakkanti og fleiru. Í framburði Þórhalls Borgþórssonar, byggingarmeistara kom fram, að smám saman hafi komið í ljós að verkið var meira en þeir áttuðu sig á í byrjun. Hann mótmælir því að fast tilboð að fjárhæð 6.3 milljónir hafi verið gert í byrjun, svo og tilboð að fjárhæð 2.4 millj. Hann kveður tímavinnu hafa verið frá byrjun. Í framburði Helga S. Gunnarssonar, dómkvadds matsmanns, kom fram að ástæður þess að þeir gátu ekki lagt mat á reikningana voru þær að þeir báru ekki með sér hvað verið var að fást við á hverjum tíma. Aðspurður kveður hann að þeir hafi reynt að fá upplýsingar um þau aukaverk sem unnin voru svo hægt yrði að meta það sem beðið var um í matslið 20 en það ekki tekist. Í framburði Hjalta Sigmundssonar, dómkvadds matsmanns, kom fram að lausnin sé ekki útfærð og teiknuð áður en á framkvæmdum var byrjað og það sé ekki í samræmi við reglugerð. Varðandi reikninga þá sem lágu fyrir vegna aukaverka tekur hann fram að þeir beri ekki með sér hvað sé verið að rukka fyrir og því sé ekki hægt að leggja þá til grundvallar. Í skýrslu Jóns Guðmundssonar, verkfræðings, kom fram, að gagnstefnandi sé sérfræðingur í meðhöndlun á álgluggum. Engar útfærslur voru til en hann átti að sjá um þær. Hann kvað að ákveðið hafi verið að taka tilboði stefnda að fjárhæð ca. 6.4 millj. Til viðbótar var samið um að skipta um álfellur kringum gluggana og setja þá einangrun sem vantaði og það var samið um rúmar 2 milljónir. Hann kvað samskiptin við stefndu hafa verið í lagi. Hann hafi ekki oft komið á staðinn og minnist þess ekki að útfærslur hafi verið bornar undir hann. Hann minni að gluggarnir hafi verið færðir innar og verkið hafi verið umfangsmeira en í upphafi var álitið. Hann segir að klæðning hafi verið rofin í þakkanti að hans beiðni. Hann segir að hann hafi aðeins beðið um aukalega að taka plötur úr þakkanti. Hann leit á verkið sem tilboð. Hann upplýsir að verktakinn hafi átt uppástunguna um 2.4 milljónir króna fyrir seinna verkið. Í skýrslu Þorsteins Egilssonar byggingatæknifræðings kom fram, að Jón Guðmundsson bað hann að koma að málinu og sjá hvort hægt væri að ná sáttum í uppgjörinu. Þetta var sennilega í mars 2003. Hann kvað að H.B.H hafi ekki andmælt því á fundi að viðbótarsamningur hafi verið gerður vegna plasninga og einangrunar. Viðbótasamningnum hafi fyrst verið andmælt af H.B.H. á fundi 29. apríl. Þá hafi Jón firrst við og sagst ekki trúa því að þeir myndu andmæla viðbótarsamningi og þá hafi Þórhallur dregið í land. Hann nefnir að 2.4 milljónir hafi verið fyrir viðbótarverkið. Hann upplýsti að í samningi vegna aukaverks átti að taka upp plasningar og ganga frá klæðningu og vinna viðbótarverk þar sem þakkantur var rifinn, rúða var brotin og fl. smálegt. Í skýrslu Auðuns Gunnarssonar kom fram, að hann hafi setið fundi málsaðila og að samningur hafi verið gerður í byrjun svo og viðbótarsamningur, að hann minni að fjárhæð ca 2.500.000 hafi verið gerður milli málsaðila. IX. Forsendur og niðurstaða. Gagnstefnandi tók að sér að lagfæra leka á gluggum á fasteigninni nr. 4 við Miðhraun í Garðabæ. Óumdeilt er, að í upphafi var gert tilboð í verkið að fjárhæð 6.361.950 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Er verkið var hafið, varð það mun umfangsmeira en aðilar héldu í fyrstu. Gagnstefnandi heldur því fram, að eftir að umfang verksins hafi komið í ljós, hafi hann hætt að vinna samkvæmt tilboðinu og verkið hafi verið unnið í tímavinnu. Aðalstefnandi heldur því hins vegar fram, að málsaðilar hafi sérstaklega samið um aukaverk fyrir 2.400.000 krónur. Ekki var gerður skriflegur samningur milli málsaðila varðandi verkið í heild sinni. Þó liggur fyrir tilboð frá 5. september 2002 frá forsvarsmanni gagnstefnanda og Þórhalli Borgþórssyni f.h. Þ.B. verktaka ehf. varðandi glugga í Austurhrauni 9. Hér mun vera átt við Miðhraun 4, samkvæmt framburði fyrir dómi. Samkvæmt tilboðinu var gert ráð fyrir 10.000 krónum per fermetra í gluggum. Virðisaukaskattur var ekki innifalinn, en allt efni, vinna og lyfta. Þessi fjárhæð samsvarar því, að tilboð hafi verið gert að fjárhæð 6.361.950 krónur með virðisaukaskatti. Í lok nefnds tilboðs segir: “Athuga þarf styrkingar á gluggum vegna byggingarreglugerðar. Eins þyrfti að taka í burtu styrkingar á anddyri, setja nýjar að utanverðu til þess að hægt verði að setja hurðapumpur.” Þannig liggur það strax fyrir, að verkið í heild sinni verður dýrara en 6.361.950 krónur. Gagnstefnandi hafnar því aftur á móti alfarið, að sérstakt tilboð hafi verið gert vegna aukaverka að fjárhæð 2.400.000 krónur. Við mat á því hvort samningur um vinnu vegna aukaverka að fjárhæð 2.400.000 krónur hafi komist á milli aðila eða ekki, er fyrst að líta til framburða fyrir dómi. Jón Guðmundsson verkfræðingur, eftirlitsaðili aðalstefnanda með verkinu og sá er hafði samskipti við gagnstefnanda, heldur því fram, að slíkur samningur hafi verið kominn á. Á sömu lund er framburður Þorsteins Egilssonar tæknifræðings. Þessi skilningur fær einnig stoð í fundargerðum er Jón Guðmundsson og Þorsteinn Egilsson rituðu vegna funda 6. febrúar 2003 og 8. - 9. apríl 2003. Til þess er að líta, að báðir þessir aðilar störfuðu á vegum aðalstefnanda. Í framburði Auðuns Guðmundssonar, sem starfaði hjá Norðurstáli, kom fram að hann minnti að samningur um viðbótarverk að fjárhæð 2.500.000 krónur hafi verið gerður milli málsaðila. Það að unnið hafi verið samkvæmt tilboði, á sér einnig stoð í reikningi gagnstefnanda til aðalstefnanda 31. desember 2002, en þar segir að reikningurinn sé vegna tilboðs, en hann hljóðaði uppá 10.021.678 krónur. Forsvarsmaður gagnstefnanda, ásamt undirverktaka hans, Þórhalli Borgþórssyni, hafna því aftur á móti, að um tilboð hafi verið að ræða í aukaverkin að fjárhæð 2.400.000 krónur og telur gagnstefnandi að reikningsgerð hans, þar sem sérstaklega er tilgreint tilboðsverk, hafi verið mistök. Ekki tilkynnti gagnstefnandi aðalstefnanda, að hann hafi hætt að vinna samkvæmt upphaflega tilboðinu og farið að vinna í tímavinnu. Dómurinn lítur svo á, að gagnstefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki tilkynnt um þessa breyttu tilhögun sína. Því lítur dómurinn svo á, að tilboð hafi verið til staðar á milli aðila að fjárhæð 8.761.950 krónur og að það hafi komið sem gjald fyrir þéttingar á gluggum og ýmsa aukavinnu m.a. áfellur og styrkingar á gluggum. Dómurinn lítur svo á að óumdeilt sé, að lagafæra þurfti 20 glugga af 40 gluggum er gagnstefnandi gerði við, eftir að gagnstefnandi fór frá verki sínu um áramótin 2002/2003. Þeir hafi lekið eftir viðgerðina og því hafi verkið ekki verið þeim kostum búið er aðalstefnandi mátti búast við. Hafi því verið um galla að ræða. Gagnstefnandi fór frá verki sínu án þess að klára það. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til að aðalstefnanda hafi borið að gefa gagnstefnanda kost á að bæta verk sitt, samanber 36. gr. laga nr. 50/2000. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna. Í niðurstöðum matsmanna kemur fram að þeir telja að vinnubrögð gagnstefnanda við undirbúning, hönnun og gerð lausnar séu ófagleg og ekki í samræmi við byggingarreglugerð, góðar venjur og hefðir. Matsmenn telja að lagfæring á 40 gluggum kosti 5.074.000. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Ekki liggur annað fyrir en að réttra aðferða hafi verið gætt við framkvæmd matsins og sýnilega er hún ekki reist á röngum forsendum. Því verður hún lögð til grundvallar í málinu. Dómurinn telur því að gagnstefnanda beri að greiða aðalstefnanda 2.537.000 krónur en viðgerðin náði til 20 glugga. Aðrir gluggar hafa ekki lekið í 2 ár og því telur dómurinn ekki þörf á frekari viðgerðum á þeim. Af hálfu aðalstefnanda er gerð krafa um missi leigutekna fyrir tímabilið janúar 2003 til júní sama ár, samtals að fjárhæð 19.187.280 krónur. Í málinu liggur það fyrir, að gagnstefnandi fór frá verkinu um áramótin 2002/2003. Fleygar ehf., tóku að sér að gera við glugga þá er láku og var það gert í apríl og maímánuði og var verkinu að fullu lokið í nóvember 2003. Fasteignin var ekki í leigu fyrr en aðalstefnandi leigði Latabæ ehf., 67% hennar frá og með 1. október 2003. Dómurinn lítur svo á að leki á hluta glugga í húsinu hafi ekki komið í veg fyrir það að hægt hefði verið að leigja húsnæðið, hafi á annað borð verið eftirspurn eftir leiguhúsnæði af þessari stærð og á þessum stað. Dómurinn lítur því svo á, að ósannað sé, að aðalstefnandi hafi haft til taks leigjanda að fasteigninni á þeim tíma er hann krefur um í málinu. Kröfu vegna tapaðra leigutekna er því hafnað. Í þriðja lagi krefur aðalstefnandi um greiðslu að fjárhæð 314.106 krónur, þar sem honum hafi borið nauðsyn til að kaupa sér sérfræðiþjónustu Þorsteins Egilssonar tæknifræðings til að koma verkinu í samt lag og annast samskipti við gagnstefnanda. Dómurinn lítur svo á, að í þetta stóru og vandasömu verki sé ekki óeðlilegt að aðalstefnandi leiti sér sérfræðiþjónustu og er því eðlilegt að hann beri þann kostnað. Samkvæmt framangreindu ber gagnstefnanda að greiða aðalstefnanda 2.537.000 krónur að frádregnum 761.950 krónum, sem eru eftirstöðvar tilboðsverkanna. Í gagnsök málsins er gerð krafa um greiðslu þriggja reikninga gagnstefnanda, samtals að fjárhæð 10.736.624 krónur. Fyrsti reikningurinn nr. 00088 er dags. 31.12.2002 að fjárhæð 10.021.678 og með honum 56 undirgögn s.s. kvittanir, vinnuseðlar og fleira. Annar reikningurinn nr. 00235 er dags. 10.10.2003 að fjárhæð 8.599.666, en þar koma innborganir aðalstefnanda frá 15.09.2002 til 06.12.2002 að fjárhæð 8.000.000 króna til frádráttar. Með þessum reikningi eru lögð fram 60 undirgögn. Þriðji og síðasti reikningurinn nr. 00237 er einnig dagsettur 10.10.2003 að fjárhæð 155.280 og honum fylgja 14 undirgögn. Upplýst er af lögmönnum að þetta séu þau sömu gögn og lögð voru fyrir dómkvadda matsmenn. Meginniðurstaða dómkvöddu matsmannanna varðandi kostnað vegna aukaverka var, að þeir gætu ekki staðfest af framlögðum gögnum hvort unnið hafi verið við aðra verkþætti en glugga. Þá hafi engin sundurliðun verið á reikningum þannig að hægt væri að gera sér grein fyrir því við hvað var unnið hverju sinni. Hinir dómkvöddu matsmenn viðurkenna þó (í matslið 16 og 19) kostnað við smellilista og lagfæringar á dreni glugga. Matsmenn meta þennan kostnað samtals að fjárhæð 175.000 krónur og fellst dómurinn á þá fjárhæð. Einnig hefur forsvarsmaður aðalstefnanda viðurkennt fyrir dómi, að óskað hafi verið eftir eftirfarandi verkþáttum utan tilboðanna, það er annars vegar að skipta um brotið gler og hins vegar að taka niður klæðingu á þakkanti og setja upp aftur. Kostnaður við þessa þætti áætlast um 280.000 krónur og er þá höfð til hliðsjónar fundargerð 6. febrúar 2003. Öðrum verkþáttum hefur verið mótmælt af hálfu aðalstefnanda og að mati dómsins hefur gagnstefnanda ekki tekist að sanna réttmæti þeirrar kröfu sem hann fer fram á og er kröfu hans því hafnað að öðru leyti. Niðurstaða málsins verður því sú að gagnstefnanda beri að greiða aðalstefnanda samtals 1.320.050 krónur (2.537.000-761.950-175.000-280.000). Rétt þykir að taka til greina vaxta- og dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda svo sem hún er fram sett, en henni hefur ekki verið mótmælt með rökum af hálfu gagnstefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu aðalstefnanda flutti málið Eiríkur Elís Þorláksson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Garðar Briem hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari, Björn Björnsson húsasmíðameistari og Vífill Oddsson verkfræðingur kváðu upp dóm þennan. DÓMSORÐ Gagnstefnandi, H.B. Harðarson ehf., greiði aðalstefnanda, Sigurnesi hf., 1.320.050 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. janúar 2003 til 8. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 8. apríl 2004 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 256/2011
Kynferðisbrot Skaðabætur
X var gefið að sök að hafa með ofbeldi þvingað A til samræðis og til að hafa við sig munnmök. Framburður X þótti ótrúverðugur þar sem töluverðs ósamræmis gætti í framburði hans hjá lögreglu og fyrir dómi um klæðaburð A á meðan brotinu stóð. Einnig þótti framburður hans ekki vera í samræmi við staðsetningu lífsýna á vettvangi, áverka A eða samskipti þeirra á milli í kjölfar hins ætlaða brots. Aftur á móti þóttu framangreind atriði vera í samræmi við frásögn A og var framburður hennar talinn vera trúverðugur. Var X því fundinn sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök og honum gert að sæta fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. X var einnig gert að greiða A 1.000.000 krónur auk vaxta í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. apríl 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst hann sýknu af kröfu ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. A krefst þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu hennar verði staðfest. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 621.098 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2011. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 17. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 16. nóvember 2010, á hendur X, kt.[...], áður að [...], [...], en nú að [...], [...], „fyrir nauðgun, með því að hafa að morgni sunnudagsins 7. mars 2010, á heimili A að [...], [...], með ofbeldi þvingað hana til samræðis og til að hafa við sig munnmök. Afleiðingar árásarinnar voru þær að A hlaut eymsli í sjalvöðva í herðum, utarlega á vinstri öxl, eymsli og mar á mjaðmakömbum, eymsl og mar á enni og rispur á framhandleggjum. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 194. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: A, kennitala [...], krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 1.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá 7. mars 2010 og þar til mánuður er liðinn frá birtingardegi bótakröfu þessarar, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Gerð er krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakrafa verði lækkuð. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun verjanda. II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu mætti brotaþoli, A, á lögreglustöðina í [...] hinn 18. mars 2010 og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna nauðgunar. Í kæruskýrslu sinni hjá lögreglu þennan dag skýrði brotaþoli svo frá að hún og ákærði hefðu verið í sambandi frá því í ágúst 2008 og fram á mitt ár 2009, en þá hefðu þau slitið samvistum. Í skýrslu sinni greindi brotaþoli svo frá að undir morgun hinn 7. mars 2010 hefði ákærði hringt í hana og beðið hana um að sækja sig til [...], en hann hefði verið að skemmta sér þar og hefði ekkert far heim. Hún hefði sjálf verið búin að neyta áfengis og því hefði hún ætlað að útvega ákærða far með öðrum hætti. Þegar til kom hefði ákærði hins vegar verið búinn að útvega sér far með einhverjum manni, sem brotaþoli kunni ekki deili á. Í samtalinu hefði ákærði óskað eftir að fá að koma í heimsókn til hennar og brotaþoli í fyrstu sagt nei, en síðan fallist á að ákærði kæmi við hjá henni áður en hann héldi til síns heima, en hann væri búsettur við sömu götu í [...]. Þegar ákærði hefði komið til hennar hefði hann strax haft í frammi kynferðislega tilburði gagnvart henni, en hún sagðist jafnóðum hafa gert honum grein fyrir því að slíkt væri ekki í boði enda hefði ákærði verið í sambandi við aðra stúlku og átt von á barni með henni í júní. Ákærði hefði þrátt fyrir tilmæli brotaþola haldið áfram og elt hana inn í eldhús og gert ítrekaðar tilraunir til að kyssa hana og sagt við hana margoft að hann vildi hafa við hana kynmök. Brotaþoli hefði á endanum slitið sig lausa frá ákærða og farið inn í stofu, en hann fylgt á eftir. Í stofunni hefði ákærði orðið harðhentari og tekið um handleggi brotaþola, snúið upp á þá og rifið í hár hennar. Hann hefði einnig skellt henni upp við vegg og reynt að fara með hendur sínar inn undir peysu hennar og einnig ofan í buxur hennar. Brotaþoli tjáði lögreglu að hún hefði margoft beðið ákærða um að hætta en hann neitað og endurtekið að hann langaði til að hafa við hana kynmök. Brotaþoli greindi frá því að þau ákærði hefðu í þessum átökum borist inn í anddyrið og þá hefði ákærði verið búinn að taka lim sinn út. Hann hefði snúið brotaþola niður á gólfið og þvingað hana til munnmaka. Henni hefði tekist að ýta honum frá sér og standa upp og jafnframt beðið hann ítrekað um að hætta. Ákærði hefði þá tekið um hönd brotaþola og snúið upp á hana og leitt hana inn í eldhús. Þar hefði ákærði kippt peysu og bol brotaþola upp yfir höfuð hennar þannig að hendur hennar hefðu verið fastar. Hún hefði ítrekað beðið ákærða um að hætta en hann hefði ekki hlustað á hana. Þegar þarna var komið sögu hefði ákærði beitt hana meiri hörku, þ.e. rifið í hár hennar, snúið upp á handleggi hennar, klórað og skellt henni á borð. Við eldhúsinnréttinguna hefði hann svo haldið henni með valdi á meðan hann þvingaði lim sínum inn í leggöng hennar. Hún hefði reynt að berjast á móti með því að spyrna sér í burtu og beðið ákærða um að hætta, en hann hefði ekki hlustað og snúið meira upp á handleggi hennar. Ákærði hefði síðan tekið lim sinn út úr leggöngunum og byrjað að fróa sér á meðan hann hélt brotaþola. Hún hefði reynt að ýta ákærða í burtu og tekið um hendur hans og beðið hann að hætta, en án árangurs. Á endanum hefði hún gefist upp og beðið þangað til ákærði lauk sér af. Ákærði hefði fengið sáðlát yfir maga og læri brotaþol, en þá hefði hann sleppt henni og hún farið inn á baðherbergi. Ákærði hefði komið þangað, ekkert sagt en kysst hana bless. Brotaþoli tjáði lögreglu að hún hefði haft sms-símasamskipti við ákærða daginn eftir og framvísaði farsíma sínum hjá lögreglu. Þá sagði brotaþoli að á mánudeginum eftir hina ætluðu nauðgun hefði hún brotnað niður í skólanum og fengið að fara heim. Hefði hún sagt foreldrum sínum frá því sem gerðist. Hún hefði í fyrstu leitað á [...], en þar hefði verið pantaður tími fyrir hana á neyðarmóttöku vegna nauðgunar. Á meðal gagna málsins er skýrsla B læknis um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola hinn 8. mars 2010 kl. 19.30. Þar er haft eftir brotaþola að brotið hafi verið framið eftir klukkan 6.30 daginn áður. Hann hafi smogið sér inn til hennar og byrjað að kyssa hana og hún strax sagt nei, hann mætti þetta ekki. Hann hafi tekið utan um hana, hún hafi sjálf verið í hettupeysu og buxum. Þau hafi farið inn í eldhús þar sem hún hafi verið að laga te, en þar hafi hann aftur tekið utan um hana, snúið henni við og kysst hana. Hún hafi sagt nei. Hann hafi þá orðið reiður og rifið í hárið. Þrátt fyrir neitun hennar hafi hann haldið áfram og skellt henni utan í vegg. Þá hafi þau farið inn í stofu og hún haldið áfram að segja nei. Hann hafi skellt henni út í vegg og reynt að fara inn á hana. Hann hafi snúið upp á handleggi hennar, snúið henni við, skellt henni upp að vegg, reynt að taka niður buxur hennar og tekið liminn út. Hún hafi haldið áfram að mótmæla og reynt að losa sig. Farið aftur inn í eldhús, en þar hafi hann rifið í hár hennar, skellt henni upp að innréttingu, tekið hana úr bolnum og hafi hún þá verið berbrjósta. Hann hafi m.a. sleikt brjóst hennar. Hann hafi skellt henni utan í vegg og á borð, rifið niður um hana buxurnar og hafi þær verið á hælum hennar. Þá hafi hann stungið limnum inn í leggöng hennar, en ekki haft sáðlát, og hafi hún ýtt honum frá sér og barist á móti. Hann hafi reynt að þvinga hana til að hafa við sig munnmök. Síðan hafi hann fróað sér og haft sáðlát yfir maga hennar og læri. Hafi sæði lekið niður á sokka hennar. Að lokum hafi hann farið. Um ástand við skoðun segir í skýrslunni að brotaþoli hafi setið í hnipri. Hún hafi átt erfitt með að segja frá, en gefið greinargóða sögu. Brotaþoli hafi grátið og verið með hroll. Þá hafi brotaþola greinilega þótt óþægilegt að láta snerta sig þegar hún var skoðuð. Um áverka og önnur verksummerki kemur fram að við þreifingu hafi brotaþoli verið með eymsli í sjalvöðva í herðum og í vöðvum utarlega á vinstri öxl. Þá hafi brotaþoli verið með eymsli við þreifingu og blátt mar beggja vegna á mjaðmakömbum, þó meira áberandi vinstra megin. Á báðum framhandleggjum hafi verið húðrispa. Innan á vinstri framhandlegg hafi verið tveggja sm rispa og utan á hægri framhandlegg hafi sömuleiðis verið tveggja sm rispa. Loks hafi verið eymsli við þreifingu og mar hægra megin á enni, ca. 3x3 sm. Í skýrslunni kemur fram að buxur og sokkar frá brotaþola hafi verið teknir til skoðunar. Þá hafi verið tekin sýni úr leggöngum/leghálsi og lífsýni af húð. Niðurstöður læknisins eru eftirfarandi: „23 ára gömul kona sem fær fyrrv. kærasta í heimsókn sem ræðst á hana, á hennar heimili. Lýsing á líkamsmeiðingum samsvara áverkum sem koma fram við skoðun. Hann mun hafa þvingað lim í leggöng en haft sáðlát á kvið og læri hennar. Einnig sleikt brjóst hennar. Tekin eru sýni frá leggöngum, brjóstum, kvið og læri. Sýni tekin í chlamydiu og lekanda, ásamt þvag og blóðsýni. Fær neyðargetnaðarvörn ásamt sýklalyfjum.“ Á meðal gagna málsins er skýrsla C rannsóknarlögreglumanns, dags. 23. mars 2010, um leit að lífsýnum. Samkvæmt skýrslunni fór leitin fram hinn 22. sama mánaðar í eldhúsi í íbúð brotaþola að [...] í [...]. Svörun hafi komið fram á þremur stöðum, þ.e. á gólfi nærri eldhúsvaski, á skápshurð neðan við eldhúsvask og á skáphurð hægra megin til hliðar við þá fyrrnefndu, eins og segir í skýrslunni. Tekin hafi verið sýni á þessum stöðum. Þá eru á meðal gagna málsins ljósmyndir af fatnaði brotaþola, svo og af vettvangi þar sem sjá má m.a. skemmdir á hurð á fataskáp í anddyri. Þá er á meðal gagnanna afstöðumynd af íbúð brotaþola. Í skýrslu tæknideildar lögreglu, dags. 5. maí 2010, kemur fram að sýni, sem tekin voru á vettvangi, hafi verið tekin til rannsóknar 4. maí 2010. Niðurstaða rannsóknarinnar hafi verið sú að sýni, sem tekið var af eldhúsgólfi, gaf jákvæða svörun við prófunum sem sæði og smásjárskoðun leiddi í ljós að sæðisfrumur voru í sýninu. Sýni sem tekin voru af skápahurð undir vaski og skápahurð á hornskáp gáfu hins vegar ekki svörun við prófunum sem sæði. Í skýrslu tæknideildar lögreglu, dags. 19. maí 2010, kemur fram að sýni, sem safnað var á neyðarmóttöku hinn 8. mars sama ár, hafi verið tekin til rannsóknar hinn 3. maí 2010. Niðurstaða rannsóknarinnar hafi verið sú að á brún á aftanverðum hægri sokk fannst blettur sem gaf jákvæða svörun sem sæði og frekari rannsókn leiddi í ljós að sæðisfrumur voru í sýninu. Einnig voru sæðisfrumur í sýnum, sem tekin voru af maga og hægra læri brotaþola. Sýni sem tekin voru í leggöngum brotaþola gáfu hins vegar ekki svörun við prófunum sem sæði. Sýni, sem tekið var af eldhúsgólfi og sýni af hægri sokk og af maga og hægra læri brotaþola, sem og stroksýni af brjóstum hennar voru send til DNA-rannsóknar í Svíþjóð. Með sýnunum voru einnig send samanburðarsýni úr brotaþola og ákærða. Óskað var eftir að sýnin yrðu rannsökuð með tilliti til þess hvort í þeim væri að finna lífsýni sem rekja mætti til karlmanns og þá hvort bera mætti DNA-snið sýnanna við DNA-snið hins grunaða. Einnig var óskað eftir því að stroksýni af brjóstum brotaþola yrðu rannsökuð með tilliti til þess hvort í þeim væri að finna amylasa úr munnvatni. Í greinargerð lögreglu vegna DNA-rannsóknar Statens Kriminalteknisk Laboratorium, dags. 8. júlí 2010, segir að svar rannsóknarstofunnar hafi nú borist með bréfi, dags. 2. júlí 2010. Í niðurstöðum rannsóknarinnar segi að sáðfrumur hafi komið í ljós í sýnum af eldhúsgólfi og hægra sokki, sem og af maga og hægra læri brotaþola. Greining á sýnunum hafi leitt í ljós að DNA-snið þeirra allra hafi verið hið sama og DNA-snið ákærða. Rannsókn á stroksýni af hægra brjósti hafi leitt í ljós að munnvatn var til staðar í sýninu, en ekki í stroksýni af vinstra brjósti. Í hvorugu sýnanna hafi verið nægilegt magn DNA til að greining á því væri möguleg. Í samantekt vottorðs D sálfræðings, dags. 8. janúar 2011, segir eftirfarandi: „A, 24 ára gamalli konu, var vísað til sálfræðiþjónustu Neyðarmóttöku LSH í sálfræðilegt mat og áfallahjálp af E á Neyðarmóttökunni á Bráðasviði LSH þann 8. mars 2010 í kjölfar meintrar nauðgunar sem átti sér stað þann 7. mars. A hefur hlotið 24 viðtöl á tímabilinu 30. mars 2010 til 6. janúar 2011 þar sem henni hefur verið veittur sálrænn stuðningur og formleg hugræn atferlismeðferð við einkennum áfallastreituröskunar og öðrum afleiðingum meintrar nauðgunar. Endurtekið greiningarmat hefur verið gert á afleiðingum meintrar nauðgunar. Viðmót og hegðun A bendir allt til þess að hún hafi upplifað mikla ógn, bjargarleysi og hrylling í kjölfar meintrar nauðgunar. Niðurstöður endurtekins greiningarmats sýna að A þjáist af áfallastreituröskun (Post Traumatic Stress Disorder) í kjölfar meintrar nauðgunar. Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvara einkennum sem eru vel þekkt hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áföll einsog nauðgun, líkamsárás, stórslys eða hamfarir. Niðurstöður sjálfsmatskvarða samsvara vel frásögnum hennar og einnig móður, í viðtölum. Hún hefur ávallt virst hreinskilin og verið trúverðug og samkvæm sjálfri sér. Eins og áður hefur verið greint frá hefur A sýnt jákvæð viðbrögð við hugrænni atferlismeðferð við afleiðingum meintrar nauðgunar þar sem hún hefur sýnt vaxandi getu til að takast á við minningar og dregið hefur úr einkennum áfallastreitu. Þrátt fyrir þetta valda einkennin henni ennþá verulegri vanlíðan og truflun í daglegu lífi. Þykir ljóst að meint nauðgun hefur haft víðtæk og langvarandi áhrif á hana. Undirrituð gerir ráð fyrir að meðferðarvinna haldi áfram en ekki er hægt að segja með vissu hve langan tíma meðferð tekur eða hvort fullur bati náist.“ Loks er á meðal gagna málsins skýrsla lögreglu um skoðun á farsímatæki brotaþola, dags. 18. mars 2010. Þar kemur fram að síðdegis hinn 7. mars 2010 fóru eftirfarandi sms-skilaboð á milli síma brotaþola og viðtakanda, sem nefndur er X í símaskrá brotaþola: Brotaþoli: „Leytadu ter hjalpar X sem fyrst!!“ X: „Ja“. Sími brotaþola: „Tu getur ekki haldi afram ad gera mer tetta“. X: „Ja en fekk eg tad med ter i nott eda???“ Sími brotaþola: „Please ekki koma med tad bull ad tu munir ekki hvad gerdist“. X: „Eg man allveg ad eg reid ter en fekk eg tad???“ Sími brotaþola: „Ja“ X: „Ok hvert fekk eg tad???“ Sími brotaþola: „Skiptir tad fokkin mali X tu reidst mer ekki bara i gær tu gerdir meira en tad“ X: „Hvad gerdi eg“ Sími brotaþola: „Segjum bara ad eg er aum i hnakkanum, enninu og hondunum eftir slaksmalin vid tig svo er eg lika med sar a hendinni“ X:„Fyrirgefdu eg æltadi ekki ad meida tig...“ Sími brotaþola: „Nei X en eg veit ad eg er fyrir horku og allt tad en tegar eg gratbid tig um ad hætta ta er tad ad hætta ekki ad snua meira upp a hendina a mer og skella mer a bordid“ X: „Ok fyrirgefdu eg held ad vid verdum ad hætta ad tala saman i sma tima Tetta endar alltaf svona “ Sími brotaþola: Tetta tarf ekkert ad enda svona X, mer tykir gedveikt vænt um tig og tess vegna er eg ad segja tetta vid tig“ X: Ok og hvad vil tu gera i tessu “ Sími brotaþola: Hvad meinaru? Ertu ta ad tala um ad kæra eda“ X: „Ja eda eitthvad?? Síðar í skýrslunni koma eftirfarandi samskipti fram: Sími brotaþola: „Veistu eg veit eiginlega ekki hvad eg a ad segja eg skil bara ekki hvad fær tig til ad gera tetta, er tetta tad sem æsir tig? X: „Veit ekki en viltu seija mer hvert eg fekk tad?? Sími brotaþola: „Yfir mig.“ X: „Ja sæll kom mikid ur honum?“ Sími brotaþola: „Hefur einhvern timan komid litid ur honum?“ X: „Nei“ Sími brotaþola: „Nákvæmlega en af hverju eg? Af hverju ferdu ekki til F ? X: „Veit ekki langar i horku og langar ad taka vel a .“ Síðar koma eftirfarandi samskipti fram í skýrslunni: Sími brotaþola: „Omg tetta er i annad skiptid sem tu gerir mer tetta ertu ekki ad grinast i mer“ X: „Hvad“ Sími brotaþola: „Tu ert buin ad radast a mig adur en hættir fljotlega i fyrsta skiptid“ X: „Ha hvad attu vid “ Sími brotaþola: „Eg var ad muna ad eg hef lent i tvi adur ad eg segi nei vid tig og bid tig um ad hætta en tu hlustadir ekki“ X: „Ok eg man ekki eftir tvi“ Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir: Ákærði neitaði sök. Hann sagði í skýrslu sinni fyrir dóminum að þau brotaþoli hefðu verið kærustupar. Umrædda nótt, þ.e. aðfaranótt 7. mars 2010, hefðu þau brotaþoli verið búin að tala saman í síma og senda hvort öðru sms-skilaboð, en þau hefðu bæði verið úti að skemmta sér, hún í [...] en hann í [...]. Hann sagðist síðan hafa spurt brotaþola hvort hún gæti reddað honum fari heim, en hún hefði ekki getað það þar sem hún hefði sjálf verið búin að neita áfengis. Ákærði sagðist þá hafa gengið af stað heim, en síðan fengið far. Hann hefði ákveðið að fara heim til brotaþola til að láta hana vita af því að hann væri kominn heim, en brotaþoli hefði haft áhyggjur af honum. Ákærði sagðist aðspurður hafa átt aðra kærustu á þessum tíma. Þau brotaþoli hefðu síðan byrjað að tala saman og farið að kyssast og faðmast og síðan káfa hvort á öðru. Á meðan á þessu stóð hefðu þau verið stödd í forstofunni og eldhúsdyrunum. Hann sagði aðspurður að brotaþoli hefði verið í bol og buxum og sagði jafnframt að þau hefðu hvorug farið úr fötunum. Ákærði sagðist hafa káfað á brjóstum brotaþola utanklæða. Þá hefði brotaþoli haft við hann munnmök. Hann sagði að brotaþoli hefði einu sinni sagt honum að hætta, en síðan hefði hún haldið áfram, þ.e. að hafa við hann munnmök. Ákærði sagðist hafa verið undir áhrifum áfengis þegar þetta átti sér stað og brotaþoli einnig. Ákærði neitaði því að hafa beitt brotaþola harðræði. Hann neitaði því einnig að hefðu haft kynmök um leggöng. Hann sagði að þetta hefði endað með því að hann fékk fullnægingu við munnmök brotaþola og sagði að sæðið hefði farið á föt brotaþol og á gólfið. Þau hefðu þá verið stödd í forstofunni. Skýrsla lögreglu um sms-samskipti frá 8. mars 2010, skjal nr. VI-1, var borin undir ákærða. Kvaðst ákærði kannast við þessi sms-samskipti. Hann kvaðst ekki geta skýrt skilaboðin: „Fyrirgefdu eg ætladi ekki ad meida tig “. Þá var ákærði spurður út í skilaboðin: „Veit ekki langar i horku og langar ad taka vel a “. Sagði ákærði að á meðan hann og brotaþoli voru saman hefði kynlíf þeirra verið mjög hart og þau hefðu bæði óskað eftir því að hafa það með þeim hætti. Hann sagði að þegar þau hefðu hætt saman hefðu þau samt haldið áfram að sofa saman. Hann sagði að brotaþoli hefði viljað láta taka fast á sér og hann hefði sjálfur oft verið með útklórað bak eftir hana. Þá var ákærði spurður út í skilaboðin: „Eg man allveg ad eg reid ter en fekk eg tad???“ Var að hann beðinn um að skýra þau í ljósi þess að hann hefði nú borið um það að þau hefðu ekki haft kynmök um leggöng. Sagðist ákærði þá hafa notað þetta orð yfir það sem þau gerðu, þ.e. munnmökin og káfið. Ákærði sagðist kannast við skilaboðin frá brotaþola þar sem hún hefði beðið hann um að leita sér hjálpar sem fyrst. Hann sagðist ekki geta skýrt af hverju brotaþoli sendi honum þessi skilaboð. Þá sagðist hann ekki vita hvað brotaþoli var að meina þegar hún sendi honum eftirfarandi skilaboð: „Tu getur ekki haldid afram ad gera mer tetta“ og „Skiptir tad fokkin mali X tu reidst mer ekki bara i gær tu gerdir meira en tad“, en hann sagðist muna eftir skilaboðunum. Þá sagðist hann muna eftir að brotaþoli sendi henni skilaboðin: „Segjum bara ad eg er aum i hnakkanum, enninu og hondunum eftir slaksmalin vid tig svo er eg lika med sar a hendinni“, en kvaðst ekki kannast við að hafa beitt brotaþola ofbeldi. Næst var ákærði spurður út í eftirfarandi skilaboð fá brotaþola: „Nei X en eg veit ad eg er fyrir horku og allt tad en tegar eg gratbid tig um ad hætta ta er tad ad hætta ekki ad snua meira upp a hendina a mer og skella mer a bordid“. Kannaðist ákærði ekki við að hafa skellt brotaþola á borð. Einnig voru eftirfarandi skilaboð borin undir ákærða: „Veistu eg veit eiginlega ekki hvad eg a ad segja eg skil bara ekki hvad fær tig til ad gera tetta, er tetta tad sem æsir tig?“ Ákærði kannaðist við þessi skilaboð, en svaraði því til að þetta æsti hann ekki neitt. Skilaboðin „Omg tetta er i annad skiptid sem tu gerir mer tetta ertu ekki ad grinast i mer“ og „Tu ert buin ad radast a mig adur en hættir fljotlega i fyrsta skiptid“ voru borin undir ákærða. Kvaðst hann aldrei hafa ráðist á brotaþola áður. Ákærði kvaðst kannast við skilaboðin: „Eg var ad muna ad eg hef lent i tvi adur ad eg segi nei vid tig og bid tig um ad hætta en tu hlustadir ekki“. Kvaðst hann ekki muna eftir að hún hefði beðið hann um að hætta, en hann hefði ekki hætt. Sagðist hann ekki vita hvað brotaþoli ætti við með þessu. Ákærði var inntur út í áverka á brotaþola, sem greint er frá í ákæru. Kvaðst ákærði ekki kannast við þessa áverka og sagði að ekkert hefði séð á brotaþola umrædda nótt. Hann neitaði því að hafa rifið í hárið á brotaþola eða skellt henni upp við vegg. Aðspurður af verjanda sagði ákærði að hann hefði upplifað samskipti þeirra brotaþola umrædda nótt á svipaðan hátt og þegar þau voru í sambandi og stunduðu kynlíf. Hann sagði að þau brotaþoli hefðu verið í sambúð í átta eða níu mánuði og einnig verið í tengslum eftir það. Hann sagði að meðan á sambúðinni stóð hefði það alveg komið fyrir að hann hefði tekið í hárið á brotaþola þegar þau stunduðu kynlíf. Ákærði sagði að brotaþoli væri aneroxiu- og bulimiusjúklingur og hún hefði átt við það vandamál að stríða lengi og löngu áður en þau kynntust. Ákærði sagðist sjálfur hafa átt við þunglyndi að stríða á þessum tíma og sagðist hann hafa gengið til sálfræðings vegna þess. Aðspurður af verjanda kvaðst ákærði ekki hafa upplifað sms-samskipti þeirra brotaþola daginn eftir atburðinn með þeim hætti að hún hefði verið að saka hann um nauðgun. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt hvað hann átti við í skýrslu sinni hjá lögreglu hinn 31. mars 2010 þegar sms-skilboðin voru borin undir hann og hann svaraði: „Já, ég fatta ekki hvað hún er að tala um annað skiptið, ég hef aldrei gert henni þetta áður.“ Ákærða var kynnt að samkvæmt rannsókn lögreglu hefði fundist sæði úr honum á eldhúsgólfinu og var hann beðinn um að skýra það með hliðsjón af fyrri framburði hans. Sagði ákærði þá að þetta hefði átt sér stað í forstofunni og eldhúsdyrunum. Var ákærði að beðinn um að skýra hvernig sæðið hefði borist á eldhúsgólfið. Kvaðst ákærði ekki geta skýrt það. Ákærði var einnig beðinn um að skýra það af hverju sæði hefði fundist á maga brotaþola í ljósi þess að hann hafði áður borið um að þau hefðu hvorug farið úr fötunum. Sagði ákærði þá að bolurinn hljóti að hafa lyfst upp. Sækjandi bað þá ákærða að skýra það nánar hvernig það hefði gerst, en ákærði kaus að gera það ekki. Ákærða var bent á að í skýrslu sinni hjá lögreglu hefði hann borið um það að hafa káfað á brjóstum brotaþola innanklæða, en fyrir dóminum hefði hann aðeins sagst hafa káfað á brotaþola utanklæða. Sagði ákærði þá að hann hefði í fyrstu strokið brotaþola utanklæða, en í eitt skiptið hefði hann farið inn undir bolinn hjá brotaþola og sennilega hefði bolurinn lyfst upp við það. Ákærði var beðinn um að skýra það nánar, en það gerði hann ekki. Ákærði sagði að þetta hefði átt sér stað áður en hann fékk sáðlát. Aðspurður sagði ákærði að brotaþoli hefði verið í buxum. Ákærða var þá bent á að hjá lögreglu hefði hann borið um það að brotaþoli hefði farið sjálf úr buxunum. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 31. mars 2010. Þar sagði ákærði oftar en einu sinni að þau brotaþoli hefðu verið fullklædd allan tímann. Þau hefðu látið vel að hvort öðru í forstofunni, í eldhúsdyrunum og aðeins í eldhúsinu. Þá sagðist hann hafa strokið brjóst og læri brotaþola utanklæða og ekkert farið inn undir föt brotaþola. Sagðist hann hafa tekið liminn út á sér og brotaþoli haft við hann munnmök í forstofunni, sem endað hefðu með því að honum varð sáðfall og hefði sæðið farið yfir peysu eða bol brotaþola. Brotaþoli hefði kropið á hnjánum á meðan hún hafði við hann munnmök. Ákærði neitaði því að hafa beitt brotaþola harðræði af nokkru tagi. Ákærði gaf á ný skýrslu hjá lögreglu 23. júlí 2010 og voru honum þá kynntar niðurstöður rannsóknar á lífsýnum, sem safnað var á vettvangi og á neyðarmóttöku. Þegar hann var beðinn um að skýra það af hverju sæði hefði fundist á maga brotaþola sagði ákærði að bolurinn og peysan hefðu lyfst upp á meðan þau voru að láta vel hvort að öðru í forstofunni. Sagðist hann hafa tekið peysuna upp þegar hann var að þukla á maga og brjóstum brotaþola. Þá sagðist hann halda að brotaþoli hefði farið úr buxunum og síðar í skýrslunni lýsti hann því að brotaþoli hefði farið úr buxunum á meðan þau voru að kyssast í eldhúsdyrunum. Ákærði ítrekaði fyrri framburð um það að honum hefði orðið sáðfall á meðan þau brotaþoli voru í forstofunni, en sagði nú að sæðið hefði farið á peysu og maga brotaþola. Sagði hann að brotaþoli hefði setið út á hlið þegar hún hafði við hann munnmök. Þegar ákærða var kynnt að sæði hefði einnig fundist á sokk og hægra læri brotaþola sagði ákærði að sæðið hefði farið í peysuna, bolinn, lærið og síðan lekið beint niður. Brotaþoli, A, sagði að ákærði hefði reynt að kyssa hana um leið og hún hefði opnaði fyrir honum dyrnar. Sagðist hún hafa beygt sig frá, en hann hefði þá tekið utan um hana. Þau hefðu síðan gengið inn í eldhús þar sem hún hefði gefið honum að drekka og þau hefðu spjallað saman. Hann hefði síðan gengið til hennar og byrjað að kyssa hana og hún hefði kysst hann á móti. Hún sagðist síðan hafa ýtt honum frá sér því hann hefði átt aðra kærustu. Hann hefði samt haldið áfram að reyna að kyssa hana og hún hefði ýtt honum í burtu, en hann hefði samt ekki stoppað. Hann hefði síðan farið að verða harðhentari en áður, þ.e. taka í hárið á henni, en hún hefði ýtt honum í burtu. Hann hefði þá tekið í handlegginn á henni og snúið upp á hann og reynt að halda henni. Þetta hefði endað með því að hún hefði ýtt honum í burtu og gengið inn í stofu. Hann hefði komið á eftir henni og tekið utan um hana að aftan og snúið henni við og reynt að kyssa hana. Hún hefði þá ýtt honum í burtu, en þá hefði hann tekið um handlegginn á henni, snúið upp á hann og skellt henni upp við vegginn. Hann hefði síðan farið að kyssa hana á hálsinn og koma við hana og farið að setja hendurnar inn undir buxurnar hjá henni, en hún hefði náð að taka hendurnar á honum í burtu. Hún sagðist síðan hafa reynt að ýta sér frá veggnum því hann hefði þrýst sér alveg upp að henni. Hann hefði þá tekið hana frá veggnum og skellt henni utan í næsta vegg og snúið henni við og ætlað að kyssa hana en hún hefði tekið fyrir munninn á honum. Hann hefði þá tekið í höndina á henni og snúið upp á hana aftur og skellt henni út í eitt hornið á ganginum í íbúðinni. Hefði verið eins og hann væri að reyna að hafa við hana mök í fötunum því hann hefði þrýst sér alveg upp að henni og kysst hana og reynt að stinga hendinni inn undir buxurnar hjá henni. Síðan hefði hann rifið í hana og hún dottið inn í fataskápinn á ganginum. Hann hefði síðan togað hana upp og þá hefði hann verið búinn að taka liminn á sér út. Hann hefði rifið í hárið á henni og reynt að fá hana niður. Hún hefði fyrst reynt að berjast á móti, en hann hefði rifið svo fast í hárið að hann hefði náð að draga hana niður á gólfið og þar hefði hann reynt að láta hana hafa við sig munnmök, en hún hefði ýtt honum frá, en hann hefði samt náð að stinga limnum upp í hana. Um leið og það hafði tekist hefði hann sleppt takinu á hárinu á henni og þá hefði hún ýtt honum í burtu og staðið upp aftur og gengið inn í eldhús. Þar hefði hann komið aftan að henni og tekið í hana þannig að hún hefði dottið á eldhúsborðið. Hann hefði síðan tekið í hana og snúið henni við og tekið utan um hana og sagt fyrirgefðu. Þegar hann hefði losað takið hefði þetta byrjað aftur, þ.e. hann hefði byrjað að kyssa hana aftur og koma við hana og orðið ennþá ágengari, þ.e. hann hefði rifið ennþá fastar í hárið á henni og snúið ennþá fastar upp á handlegginn á henni og skellt henni út í borðkrókinn í eldhúsinu þar sem hann hefði tekið hana úr peysunni og bolnum. Hún sagðist hafa sagt við hann: „Please, viltu hætta“, en það eina sem hann hefði sagt hefði verið: „Mig langar að ríða þér.“ Þegar hún hefði verið að ýta honum í burtu hefði hann tekið í handlegginn á henni og snúið upp á hann og þá hefði hún skollið í borðið. Hann hefði síðan byrjað að taka hana úr buxunum og hún reynt að halda þeim uppi. Hann hefði þá tekið svo fast í handlegginn á henni og snúið svo fast upp á hann að hún hefði orðið hálf lömuð og sagðist hún ekkert hafa getað gert. Hann hefði síðan tekið hana úr buxunum og reynt að stinga limnum í endaþarminn á henni, en það hefði honum ekki tekist og þá hefði hann stungið limnum inn í leggöngin. Hefði hann gert þetta svo fast að hana hefði verkjað í mjaðmakambana. Hann hefði síðan stoppað eftir nokkrar mínútur og tekið liminn út og þá hefði hún haldið að þetta væri búið. Hann hefði þá tekið hana og snúið henni við og haldið enn um hárið á henni. Hún hefði þá séð að hann var að fróa sér og sagðist hún hafa beðið hann um að hætta, en hann hefði sagt: „Bíddu.“ Hún sagðist hafa reynt að taka í hann til að láta hann stoppa og reynt að ýta honum í burtu, en það hefði endað með því að hann hefði tekið í hárið á henni og þrýst henni afturábak þannig að hún hefði lagst á bakið á eldhúsbekkinn og þannig hefði hann haldið henni alveg niðri. Þá sagðist brotaþoli hafa gefist upp og ekki getað meir. Ákærða hefði síðan orðið sáðfall og sæðið farið yfir magann og lærið á henni og þá hefði hann sleppt taki. Þá sagðist hún hafa gengið inn á bað og byrjað að þrífa sig og hefði ákærði komið á eftir henni, kysst hana á kinnina og gengið út án þess að segja neitt. Aðspurð sagði brotaþoli að hún hafi margsinnis beðið ákærða um að hætta, en hann hefði ekki stoppað og aðeins sagt: „Mig langar svo að ríða þér.“ Brotaþoli staðfesti að hafa fengið áverka þá, sem greinir í ákæru, við árás ákærða og þá sagðist brotaþoli hafa fundið til í höfðinu því ákærði hefði rifið svo fast í hárið á henni. Einnig hefði hún verið aum í hársverðinum. Brotaþoli sagðist hafa sent ákærða sms-skilaboð daginn eftir og spurt hann að því af hverju þetta hefði átt sér stað og af hverju hann hefði ekki bara farið heim til kærustunnar sinnar. Ákærði hefði þá sagt að hann hefði viljað hörku og taka vel á því. Hún sagðist þá hafa sagt ákærða að hann hefði gengið aðeins lengra en það og hefði ákærði þá beðið hana fyrirgefningar og sagt að hann hefði ekki ætlað að meiða hana. Brotaþoli sagði að sér hefði liðið hræðilega eftir atvikið. Sagðist hún hafa brotnað niður í skólanum á mánudeginum og orðið að fara heim. Sagðist hún þá hafa farið á bráðamóttökuna. Hún kvaðst vera með mikla innilokunarkennd og ekki geta verið ein heima og sagðist alltaf vera hrædd, kvíðin, taugaóstyrk og vör um sig. Þá sagðist hún sífellt vera lasin, með höfuðverk og í maganum. Þá ætti hún mjög erfitt með að treysta karlmönnum, hvað þá að vera í sambandi við karlmann. Brotaþoli sagðist hafa sagt móður sinni og systkinum, þeim G og H frá þessu. Þau hefðu öll orðið mjög reið og sagt henni að kæra þetta. Brotaþoli sagði að þau ákærði hefðu verið í sambúð áður og sagðist hún hafa slitið sambúðinni. Hún sagði aðspurð að kynlíf þeirra hefði stundum verið harkalegt upp að vissu marki en ákærði hefði þó aldrei meitt hana og það hefði aldrei séð á henni eftir kynlíf þeirra. Hún sagðist aðspurð hafa verið í buxum, hlýrabol, sem náð hefði niður á mjaðmir og renndri peysu þegar atvikið átti sér stað. Hún sagðist aðeins hafa verið beðin um að afhenda buxur og sokka á neyðarmóttökunni. Brotaþoli sagðist hafa verið á konukvöldi kvöldið áður og sagðist hafa neytt þar áfengis, en þó ekki mikils. Þá sagði hún að ákærði hefði verið undir áhrifum áengis þegar hann kom, en hann hefði þó alveg vitað hvað hann var að gera. Sagðist hún þekkja hann og vita hvernig hann væri þegar hann væri slæmur, en hann hefði ekki verið slæmur í umrætt skipti. Hún sagði að þau ákærði hefðu ekki verið í neinu sambandi á þessum tíma, en þau hefðu ræðst við í síma eða á msn og þá hefðu þau sent hvoru öðru sms-skilaboð. Sms-samskipti á skjali merktu VI-1-6 voru borin undir brotaþola og kvaðst hún kannast við hafa átt þessi samskipti við ákærða daginn eftir að hin ætlaða nauðgun átti sér stað. Brotaþoli sagði aðspurð að ákærði hefði nauðgað henni í horninu á eldhúsinnréttingunni þar sem talan 15 væri á afstöðumynd af íbúðinni á skjali nr. VI-2, þ.e. upp við eldhúsbekkinn. Hún hefði sjálf snúið inn í hornið og ákærði haft mök við hana aftan frá. Brotaþoli staðfesti að hún hefði lent í umferðarslysi. Þá sagðist hún hafa verið haldin lystarstoli í tæp tvö ár, en sjúkdómurinn hefði legið niðri frá árinu 2006. I, móðir brotaþola, sagði að brotaþoli hefði komið til sín á mánudeginum og hefði hún grátið og verið óskaplega brotin. Hún hefði tjáð sér að ákærði hefði hringt í hana á sunnudagsnóttina og beðið hana um að sækja sig. Hún hefði neitað því. Hann hefði síðan komið heim til brotaþola og hún hleypt honum inn, en hún hefði ætlað að gefa honum eitthvað heitt að drekka þar sem honum hefði orðið svo kalt. Ákærði hefði síðan viljað fá að kyssa hana, en hún neitað honum um það. Hann hefði haldið áfram og sífellt orðið harðhentari og m.a. snúið upp á handlegginn á henni og skellt henni upp við vegg. Þetta hefði gengið svona áfram, þ.e. ákærði hefði skellt henni upp við vegg og tekið í hárið á henni, einnig hefði hann skellt henni upp við borð. Brotaþoli hefði síðan dottið á skáp frammi á gangi á móti eldhúsinu og hefði skápurinn gengið inn og haldan brotnað. Átökin hefðu einnig borist inn í stofu að henni skildist. Hún sagði að brotaþoli hefði tjáð sér að ákærði hefði komist inn í hana og nauðgað henni. Þá hefði hann ætlað aftan á hana en ekki komist. Hann hefði síðan leikið sér eitthvað með tólið sitt, eins og vitnið orðaði það, og síðan hefði hann klárað sig af. Hún sagði að brotaþoli hefði verið með áverka á höndum og á mjaðmakömbum og þá hefði hún verið aum í hársverðinum. Hún sagði að brotaþoli væri mjög breytt eftir atvikið og að hún gengi til sálfræðings í hverri viku. Hún hefði verið á lyfjum vegna þessa, en væri nú hætt á þeim. Loks sagði vitnið að brotaþoli þyrði ekki að vera ein og hún væri mjög hrædd og taugaveikluð. G, systir brotaþola, sagði að brotþoli hefði sagt henni frá atvikinu á mánudeginum. Brotaþoli hefði tjáð henni að ákærði hefði hringt í hana og í fyrstu hefði hún ekki leyft honum að koma. Ákærði hefði síðan hringt í hana aftur og þá hefði hún leyft honum að koma til hennar. Hann hefði síðan komið inn og reynt að kyssa hana. Hún hefði beygt sig frá, en þá hefði ákærði tekið hana og ýtt henni á skápinn á ganginum og við það hefði handfangið brotnað af skápnum. Ákærði hefði síðan haldið henni inni í eldhúsi og haldið höndum hennar upp yfir höfuðið á henni og rifið í hárið á henni. Hann hefði reynt að girða niður um hana, en ekki tekist, en ákærði hefði náð að taka typpið á sér út og hefði hann fróað sér yfir hana. Vitnið sagði að brotaþoli hefði ekki sýnt sér áverka og þá sagðist hún ekki hafa spurt brotaþola nánar um atburðarás. Hún sagði að brotaþoli hefði ekki komið að fyrra bragði til hennar til að segja sér þetta, en vitnið sagðist strax hafa séð á brotaþola að eitthvað var að. Sagðist hún hafa spurt brotaþola að því hvort eitthvað hefði komið fyrir og þá hefði brotþoli sagt henni frá þessu. H, bróðir brotaþola, sagði að brotaþoli hefði kom heim til hans tveimur til þremur vikum eftir atburðinn og tjáð sér að umrætt kvöld hefði hún verið á konukvöldi og morguninn eftir hefði ákærði hringt í hana og óskað eftir að fá að koma til hennar. Hún hefði neitað því í fyrstu, en síðan hefði hún leyft honum að koma. Ákærði hefði síðan komið til hennar og strax haft í frammi kynferðislega tilburði gagnvart henni, en hún beðið hann um að láta af þeim. Hann hefði síðan farið að sýna henni vald og farið að taka á henni og hún reynt að verja sig fyrir honum. Ákærði hefði rifið í hárið á henni og hún reynt að ýta honum frá og þá hefði ákærði snúið upp á hendurnar á henni. Hann hefði síðan ýtt henni utan í vegg og reynt að koma fram vilja sínum, en ekki tekist í það skiptið. Ákærði hefði síðan ýtt henni á annan vegg og síðan hefði verið eins og hann sæi að sér. Þau hefðu farið inn í eldhús og hann beðið hana afsökunar. Hann hefði síðan haldið áfram síðar og sýnt henni þá enn meiri hörku en áður og ýtt henni út í horn í anddyrinu við eldhúsið, tekið hana með valdi þar og slegið henni utan í fataskáp í anddyrinu og hún fallið við það. Þá hefði hann haldið í hárið á henni og á þeim tímapunkti verið búinn að taka út á sér typpið og reynt að stinga því upp í hana. Atlaga ákærða hefði síðan hætt aftur og síðan byrjað að nýju og þá hefði hann náð fram vilja sínum gegn henni og nauðgað henni. Ákærði hefði reynt að fara í endaþarminn á brotaþola, en síðan hefði hann fróað sér yfir henni og klárað sig af og síðan yfirgefið svæðið. C rannsóknarlögreglumaður staðfesti skýrslu sína um leit lífsýna í eldhúsi brotaþola. Þá staðfesti hann skýrslu sína um skoðun á farsíma brotaþola. J rannsóknarlögreglumaður staðfesti að hafa tekið ljósmyndir í skýrslu, sem áðurgreindur C gerði um leit lífsýna. Sagðist hún aðeins hafa verið C til aðstoðar við þá rannsókn. Þá staðfesti hún að hafa tekið ljósmyndir af vettvangi, sbr. skýrslu frá 29. júní 2010. K, sérfræðingur hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, staðfesti skýrslur sínar um rannsókn á sýnum sem safnað var á vettvangi og gögnum sem safnað var á neyðarmóttöku. Hann sagði að sáðfrumur hefðu reynst vera í sýnum, sem tekin voru af eldhúsgólfi, úr sokk og af maga og hægra læri brotaþola. Sýni úr leggöngum og leghálsi brotaþola hefðu hins vegar ekki reynst innihalda sæðisfrumur. Aðeins hefðu því verið send til rannsóknar í Svíþjóð sýni af eldhúsgólfi, úr sokk og af maga og hægra læri og sæðisfrumur úr þeim sýnum hefðu allar verið samkenndar við ákærða. Munnvatnsleifar hefðu reynst vera í sýninu, sem tekið hefði verið af hægra brjóstinu, en ekki af því vinstra, en í hvorugu sýninu hefði reynst vera nægileg gögn til DNA-rannsóknar. Hann sagði að sáðfrumur gætu fundist í leggöngum í allt að þrjá sólarhringa. Það að sæðisfrumur hefði ekki fundist í leggöngum þýddi því annað hvort að um mök um leggöng hefði ekki verið að ræða eða að viðkomandi hefði ekki orðið sáðfall. Hann sagði að for- og staðfestingarpróf hans leituðu að ensímum, sem væru í sáðvökva, án þess að um sáðfrumur væri að ræða, en þau próf hefðu gefið neikvæðar niðurstöður. B staðfesti skýrslu sína um læknisfræðilega skoðun. Hún sagði að brotaþoli hefði komið á neyðarmóttökuna og sagt sögu sína eins og fram kæmi í framlagðri skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun. Hún sagði að greinilegt hefði verið að brotaþoli hafði orðið fyrir áfalli og hún hefði átt erfitt með að láta snerta sig og skoða sig. Hún sagði að áverkar brotaþola hefðu samræmst lýsingu hennar á atburðinum. D sálfræðingur sagði að frá 31. mars 2010 hefðu hún hitt brotaþola 28 sinnum og beitt hugrænni atferlismeðferð við áfallastreituröskun í 24 af þessum skiptum. Hún sagði að brotaþoli hefði greinst með alvarleg einkenni áfallastreituröskunar fljótlega eftir ætlaða nauðgun. Hún sagði að þetta hefði haft mikil áhrif á hana, þ.e. hún hefði átt mjög erfitt með að mæta í skólann og ætti það til að brotna niður í skólanum og verða að fara heim. Þá ætti hún erfitt með að einbeita sér og sinna námi vegna þess. Þá ætti hún erfitt með að vera ein og forðaðist það. Einnig ætti hún erfitt með að vera í aðstæðum þegar henni fyndist hún vera innilokuð og þá upplifði hún gjarnan ofsakvíða. Brotaþoli hefði ekki treyst sér til að fara aftur í íbúð sína og því væru ákveðnar aðstæður mjög erfiðar fyrir brotaþola. Hún sagði að einkenni brotaþola hefðu farið versnandi eftir áramót. Sagðist vitnið rekja þessi einkenni til hinnar ætluðu nauðgunar hinn 7. mars 2010. Hún sagði aðspurð að brotaþoli hefði lent í bílslysi og einnig hefði hún átt við átröskunarsjúkdóm að stríða, en sá sjúkdómur hefði legið niðri síðustu fimm ár. Hún sagði að fyrri áfallasaga og geðsaga viðkomandi gæti aukið á einkenni áfallastreituröskunar í kjölfar kynferðisofbeldis síðar. Þá gæti verið að brotaþoli hefði verið með einkenni áfallastreituröskunar fyrir atburðinn, en einkenni röskunar brotaþola tengdust hins vegar þessum atburði, t.d. forðaðist hún íbúðina þar sem atburðurinn á að hafa átt sér stað. Hún sagði að sér hefði verið kunnugt um símasamskipti brotaþola og ákærða daginn eftir atburðinn, en upplýsingar um þau samskipti hefðu komið fram í samtölum við brotaþola. Hún sagði að sér hefði ekki þótt ástæða til að rekja forsögu brotaþola í vottorði sínu þar sem viðbrögð hennar við hinu meinta broti væri í samræmi við brotið, en áfalla- og geðsaga brotaþoli gæti vissulega hafa aukið á viðkvæmni brotaþola. III. Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa þvingað brotaþola með ofbeldi til samræðis og til að hafa við sig munnmök á heimili brotaþola að morgni sunnudagsins 7. mars 2010. Ákærði hefur staðfastlega neitað sök í málinu. Mikið ber í milli framburðar ákærða og brotaþola um það sem gerðist umræddan sunnudagsmorgun. Hefur brotaþoli borið um að ákærði hafi strax haft í frammi kynferðislega tilburði gagnvart henni þegar hann kom á heimili hennar, en hún hafi margsinnis ýtt honum frá sér og beðið hann um að hætta. Hann hafi samt sem áður haldið áfram og sífellt orðið harðhentari. Hafi hann margsinnis snúið upp á handlegginn á henni, skellt henni upp við vegg og rifið í hárið á henni. Hefur brotaþoli borið um að átök þeirra hafi borist úr eldhúsinu inn í stofu, þaðan fram á gang og í forstofuna og síðan í eldhúsið aftur. Hafi ákærði þvingað hana til munnmaka í forstofunni og þá hafi hann þvingað hana með ofbeldi til samræðis í eldhúsinu. Ákærði hefur hins vegar borið um það að þau brotaþoli hafi fljótlega byrjað að kyssast og láta vel hvort að öðru eftir að hann kom á heimili hennar umræddan morgun. Þá hefur hann borið um það að brotaþoli hafi haft við hann munnmök í forstofunni og honum orðið sáðfall við þau, en eftir það hafi hann farið. Allt hafi þetta gerst með samþykki brotaþola. Brotaþoli hafi að vísu beðið hann nokkrum sinnum um að hætta þar sem hann ætti kærustu, en samt haldið áfram að láta vel að honum og hafa við hann munnmök. Nokkur atriði þykja draga úr trúverðugleika framburðar ákærða. Í fyrsta lagi gætir töluverðs ósamræmis í framburði ákærða, bæði í skýrslum hans hjá lögreglu, svo og hér fyrir dómi. Í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu skýrði ákærði svo frá að þau brotaþoli hefðu látið vel hvort að hvoru, aðallega í forstofunni og eldhúsdyrunum, en einnig í eldhúsinu. Þá hefði brotaþoli haft við hann munnmök í forstofunni og hefði brotaþol kropið á hnjánum á meðan. Honum hefði orðið sáðfall við munnmökin og hefði sæðið farið yfir peysu eða bol brotaþola, en ákærði staðhæfði að þau hefðu bæði verið fullklædd allan tímann. Þá sagðist ákærði aðeins hafa strokið brotaþola utanklæða og ekkert farið inn undir föt hennar. Í seinni skýrslu sinni hjá lögreglu sagðist hann í fyrstu ekki vilja breyta fyrri framburði sínum og sagðist engu hafa við hann að bæta. Aðspurður ítrekaði ákærði að hann hefði strokið brjóst og læri brotaþola utanklæða og að brotaþoli hefði verið fullklædd allan tímann. Einnig staðfesti hann að honum hefði orðið sáðfall við munnmök brotaþola, sem átt hefðu sér stað í forstofunni, og að sæðið hefði farið yfir bol eða peysu brotaþola. Eftir að niðurstöður rannsóknar á lífsýnum, sem fundust á vettvangi og sem safnað var á neyðarmóttökunni, höfðu verið kynntar ákærða sagðist hann hafa tekið peysu brotaþola upp þegar hann var að þukla á maga hennar og brjóstum. Þá sagði hann að brotaþoli hefði farið úr buxunum. Einnig sagði hann að brotaþoli hefði setið út á hlið á meðan hún hafði við hann munnmök og að sæðið hefði farið í peysu, bol og læri brotaþola og síðan lekið niður. Hér fyrir dómi bar ákærði í fyrstu á sama veg og í fyrri skýrslu sinni hjá lögreglu, þ.e. að hvorugt þeirra hefði farið úr fötunum og að hann hefði káfað á brjóstum brotaþola utanklæða. Þá sagði hann að brotaþoli hefði haft við hann munnmök í forstofunni og að sæðið hefði farið á föt brotaþola og á gólfið. Hann gat ekki skýrt það hvernig sæðið hefði borist á eldhúsgólfið. Ákærði var beðinn um að skýra hvers vegna sæði úr honum hefði fundist á maga brotaþola í ljósi framburðar hans um að brotaþoli hefði verið fullklædd og sagði ákærði þá að bolurinn hlyti að hafa lyfst upp, en gat eða vildi ekki skýra það frekar hvernig það gerðist. Síðar í skýrslunni sagði hann að í fyrstu hefði hann strokið brotaþola utanklæða, en í eitt skiptið hefði hann farið inn undir bolinn hjá henni og sennilega hefði bolurinn lyfst við það. Þá bar ákærði um það að brotaþoli hefði verið í buxum, en það er ekki í samræmi við síðari skýrslu hans hjá lögreglu. Í öðru lagi er framburður ákærða ekki í samræmi við niðurstöður rannsóknar á lífsýnum, sem fundust á eldhúsgólfi brotaþola, á brún á aftanverðum hægri sokk hennar, svo og á maga og læri, en skýringar ákærða á því hvers vegna sæði úr honum fannst á sokk, maga og læri brotaþola eru óskýrar, óákveðnar og þykja ótrúverðugar. Þá gat ákærði ekki skýrt það hvers vegna sæði úr honum fannst á eldhúsgólfinu í ljósi framburðar hans um að munnmökin hefði farið fram í forstofunni og að þar hefði honum orðið sáðfall. Í þriðja lagi þykja áverkar þeir, sem fundust við skoðun á brotaþola daginn eftir, samrýmast framburði brotaþola um að ákærði hafi beitt hana ofbeldi, samanber framlagt læknisvottorð, sem staðfest var af viðkomandi lækni hér fyrir dómi. Í framlögðu læknisvottorði kemur fram að eymsli og blátt mar hafi verið beggja vegna á mjaðmakömbum, en þeir áverkar þykja samrýmast mjög framburði brotaþola um að ákærði hafi þvingað hana til samræðis upp við eldhúsbekkinn, þ.e. í horninu á eldhúsinnréttingunni, en brotaþoli hefur lýst því að hún hafi sjálf snúið inn í hornið á meðan ákærði hafi haft harkaleg mök við hana aftan frá. Þá voru húðrispur á báðum framhandleggjum, sem þykja samrýmast frásögn brotaþola um að ákærði hafi margsinnis tekið í handleggina á henni og snúið upp á þá. Einnig þykja aðrir áverkar samrýmst vel framburði brotaþola um ofbeldi ákærða, svo sem eymsli í sjalvöðvum og vöðvum utarlega í vinstri öxl, sem og mar á enni. Í fjórða lagi þykja sms-skilaboð, sem ákærði og brotaþoli hafa bæði staðfest að farið hafi á milli þeirra daginn eftir umræddan atburð, ekki samrýmast framburði ákærða um að hann hafi ekki haft samræði við brotaþola og að það sem gerðist á milli þeirra umræddan morgun hafi verið með samþykki hennar. Þykja skýringar ákærða á skilaboðunum: „Eg man allveg ad eg reid ter en fekk eg tad???“ ótrúverðugar, þ.e. að hann hafi notað þetta orð yfir munnmökin og káfið. Þá gat hann hvorki skýrt eftirfarandi skilaboð brotaþola: „Skiptir tad fokkin mali X tu reidst mer ekki bara i gær tu gerdir meira en tad“, né eftirfarandi skilaboð sín: „Fyrirgefdu eg ætladi ekki ad meida tig “. Loks hefur ákærði ekki gefið trúverðugar skýringar á skilaboðum brotaþola þar sem hún sakar hann um að hafa beitt hana ofbeldi og að hann þyrfti að leita sér hjálpar. Í ljósi alls framangreinds þykir framburður ákærða um samskipti hans og brotaþola umrædda nótt ekki trúverðugur. Brotaþoli hefur frá upphafi rannsóknar málsins gefið skýra og greinargóða lýsingu á atburðarás eftir að ákærði kom á heimil hennar í umrætt sinn. Hefur framburður hennar verið stöðugur og hún verið sjálfri sér samkvæm í frásögn sinni af atvikum málsins. Þá þykja áðurgreindir áverkar brotaþola og sms-samskipti ákærða og brotaþola daginn eftir atvikið styðja mjög framburð brotaþola um að ákærði hafi í greint sinn þvingað hana með ofbeldi til samræðis. Framburði brotaþola til stuðnings er og staðsetning sæðisbletta úr ákærða, sem fundust á vettvangi og á líkama brotaþola. Sæðisblettur, sem fannst á eldhúsgólfi samræmist framburði brotaþola um að ákærða hafi orðið sáðfall þar, en ekki í forstofunni eins og ákærði hefur haldið fram, og sæðisblettir á maga og læri hennar þykja benda til þess að hún hafi ekki verið fullklædd eins og ákærði hefur haldið fram. Sömuleiðis þykir sú staðreynd að í stroksýni af öðru brjósti brotaþola hafi verið staðar munnvatn vera framburði brotaþola til stuðnings. Þá kom fram í framburði móður brotaþola að brotaþoli hefði grátið og verið mjög brotin þegar hún skýrði henni frá atvikum á mánudeginum og systir brotaþola bar um það að hún hefði strax séð á brotaþola að eitthvað alvarlegt hefði komið fyrir hana þegar brotaþoli kom á fund hennar, einnig á mánudeginum. Þykir þetta og styðja framburð brotaþola. Með vísan til alls framangreinds þykir framburður brotaþola mjög trúverðugur. Með vísan til trúverðugs framburðar brotaþola, áverka þeirra sem hún bar og framburðar læknis um að þeir geti samræmst lýsingu brotaþola á atvikum, staðsetningu sæðisbletta úr ákærða og sms-samskipta ákærða og brotaþola daginn eftir atvikið, svo og með vísan til þeirra sálrænu einkenna sem hrjáð hafa brotaþola eftir atburðinn þykir í ljós leitt svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi með ofbeldi þröngvað brotaþola til samræðis og til að hafa við sig munnmök eins og nánar greinir í ákæru. Er refsing ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Samkvæmt framlögðu sakavottorðihefur ákærði ekki áður sættrefsingu. Aðferð ákærða varniðurlægjandi ogmeð háttsemi sinni braut hanngróflega gegn persónu- og kynfrelsibrotaþola, sem hann var áðurtengdur tilfinningaböndum. Hefur brot ákærða haft í för með sér miklar andlegarþjáningar hennar og félagslegaerfiðleika. Þykir ákærði ekki eiga sér neinarmálsbætur. Refsing hans þykir hæfilegaákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ekki þykja efni tilað skilorðsbinda refsinguna. Brotaþoli hefur krafist skaðabótaúr hendi ákærða að fjárhæð 1.000.000 krónur með vöxtum ogmálskostnaði eins og nánar greinir í ákæru. Í greinargerð brotaþola segir að verknaður ákærðahafi haft umtalsverðar afleiðingar fyrir brotaþola oglýsi sér í miklum einbeitingarskorti, sem geri hennierfitt fyrir í námi, sem og í daglegu lífi. Finni brotaþoli jafnframt fyrir viðvarandi síþreytu. Þá eigi hún erfittmeð að vera heima hjá sér ogdvelji flestum stundum á heimili móður sinnar eðasystur. Einnig séu afleiðingar verknaðarins sérstaklega erfiðar vegna þesstilfinningasambands sem hún hafiáður staðið í með ákærða. Líkurséu á því að afleiðingarnar muni hafa mikiláhrif á andlega og þar með líkamlega heilsubrotaþola um ókomna framtíð. Til stuðnings kröfunnier vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um málskostnaðarkröfu er vísað til 172. gr. laga nr . 88/2008og kröfu um vextitil III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001. Ákærði hefurverið fundinn sekur um þá háttsemisem ergrundvöllur bótakröfunnar og er fallist á bótaábyrgð með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ákvörðun fjárhæðarmiskabótanna er litið til verknaðarinsog þesshvaða áhrif hann hefur haft á líðan brotaþola sem hefur þurftað leita sér sérfræðiaðstoðar. Að þessu gættuer miskabótakrafa brotaþola tekin til greina aðfullu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákærði erjafnframt dæmdur til að greiðasakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað ogákvörðun dómsins um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns, sem eru ákveðinað meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dóm þennankveða upp Ragnheiður Bragadóttir, Sandra Baldvinsdóttir og Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómarar. Uppkvaðning dómsins hefur dregist lítillega vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Ákærði, X, sætifangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Ákærði greiði brotaþola, A, 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 7. mars 2010 til 23. ágúst 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 708.974 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hrl., 313.750 krónur og þóknunskipaðs réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hrl., 183.224 krónur.
Mál nr. 305/2000
Kærumál Dómari Vanhæfi
M og K höfðuðu mál gegn sveitarfélaginu A og kröfðust þess að felldir yrðu úr gildi úrskurðir barnaverndarnefndar A og Barnaverndarráðs þess efnis að þau væru svipt forsjá barnsins D og að þeim yrði falin forsjá barnsins að nýju. Krafðist A þess að héraðsdómari viki sæti í málinu þar sem hann hefði verið einn þriggja dómara í sakamáli þar sem M hefði verið sýknaður af ákæru um háttsemi þá sem úrskurðir barnaverndarnefndar og Barnaverndarráðs hefðu að hluta verið byggðir á. Staðfestur var úrskurður héraðsdómara um að hafna kröfu A, enda var ekki talið að sýnt hefði verið fram á nein atvik, sem valdið gætu því að héraðsdómarinn yrði talinn vanhæfur til að fara með málið vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. ágúst sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 20. júlí 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari viki sæti í málinu. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að héraðsdómara verði gert að víkja sæti í málinu. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður ekki fallist á að sýnt hafi verið fram á nein atvik, sem valdið geta að héraðsdómarinn verði talinn vanhæfur til að fara með málið vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Hinn 25. janúar 2000 var í barnaverndarnefnd (Æskulýðs- og félagsmálaráði) A kveðinn upp úrskurður um að stefnendur í þessu máli væru svipt forsjá dóttur sinnar, D, f. 1990. Barnaverndarráð staðfesti þennan úrskurð með úrskurði uppkveðnum 26. apríl 2000. Í máli þessu krefjast stefnendur þess að báðir þessir úrskurðir verði felldir úr gildi og stefnendum að nýju falin forsjá dóttur sinnar, D Á dómþingi sl. mánudag, 17. júlí, var þess krafist af hálfu stefnda að dómarinn Finnur Torfi Hjörleifsson viki sæti í máli þessu. Af hálfu stefnenda var kröfunni mótmælt. Málið var þá flutt um þessa kröfu og tekið til úrskurðar. Lögmaður stefnda rökstuddi kröfuna um að dómari viki sæti með því að hann hefði verið einn þriggja dómenda í málinu nr. S-[...]/1999, ákæruvaldið gegn M, en þar hefði stefnandi, M, verið sýknaður af þeirri sömu háttsemi og úrskurður barnaverndarnefndar A og Barnaverndarráðs væri að hluta byggður á. Ekki verði séð að óhlutdræg málsmeðferð verði óvefengjanlega tryggð, ef Finnur Torfi Hjörleifsson situr sem dómari í málinu. Um lagarök vísar lögmaður stefnda til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 og til 6. gr. mannréttindasáttmál Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í stefnu segir að aðalmálsástæður stefnenda séu þær að lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt til að kveða upp úrskurð um forsjársviptingu. Vakti lögmaður stefnenda athygli á þessu, þegar hún mótmælti kröfunni um að dómari viki sæti. Í stefnu er því haldið fram að rannsóknarskyldu hafi ekki verið fullnægt og ekki gætt meðalhófsreglu og einnig að niðurstaðan í heild hafi verið andstæð hagsmunum barnsins. Mál það sem hér er til meðferðar og sakamálið nr. S-[...]/1999 eru tvö aðskilin og ólík mál. Í greinargerð stefnda er að nokkru gerð grein fyrir þess, en þar er því haldið fram að sakarmat það sem gildir í sakamálum gildi ekki í einkamálum, og síst í barnaverndarmálum. Að því athuguðu, sem hér er skráð, verður ekki séð að fallast megi á rök stefnda fyrir því að dómarinn víki sæti. Fær dómarinn ekki séð að meðferð hans sem eins þriggja dómenda (dómsformanns) á málinu nr. S-[...]/1999 geti leitt til vanhæfi hans í þessu máli, enda þótt rétt væri að úrskurður barnaverndarnefndar A og síðar Barnaverndarráðs sé að einhverju leyti byggður á þeirri háttsemi, sem stefnandi, M, var sýknaður af í sakamálinu. Ekki hefur verið á neitt það bent sem verið gæti ástæða til að draga í efa hlutlægni dómarans eða óvilhalla málsmeðferð. Verður því hafnað kröfu stefnda um að dómarinn víki sæti. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Hafnað er kröfu stefnda um að Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari víki sæti í máli þessu.
Mál nr. 415/1999
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Héraðsdómari ákvað að fella niður mál, sem E höfðaði gegn Í, með vísan til 6. mgr. 17. gr. og b. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem E varð ekki við tilmælum dómara um að ráða sér hæfan umboðsmann. Talið var að héraðsdómaranum hefði verið þetta heimilt án þess að úrskurður yrði kveðinn upp, en að ákvörðun dómarans sætti ekki kæru og var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 1999 um að fella niður mál sóknaraðila á hendur varnaraðila. Skilja verður kæru sóknaraðila svo að hann krefjist að ákvörðun þessi verði felld úr gildi og málið tekið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til 6. mgr. 17. gr. og b. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála felldi héraðsdómari niður mál sóknaraðila gegn varnaraðila með hinni kærðu ákvörðun. Var þetta heimilt samkvæmt 3. mgr. 105. gr. sömu laga án þess að úrskurður yrði upp kveðinn, enda verður ekki ráðið af bókun um þetta efni í þingbók að ágreiningur hafi staðið um ákvörðunina og gerði varnaraðili ekki kröfu um málskostnað. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 91/1991 sæta ekki kæru til Hæstaréttar annað en úrskurðir í einkamáli um nánar tiltekin atriði, sem þar eru tæmandi talin. Ákvörðun héraðsdómara um atriði varðandi einkamál getur hins vegar aldrei ein út af fyrir sig sætt kæru. Brestur þannig kæruheimild í málinu og er því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður. Héraðsdómur Reykjavíkur 29. september 1999. Ár 1999, miðvikudaginn 29. september, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur háð í Dómhúsinu við Lækjartorg af Sigríði Ingvarsdóttur héraðsdómara. Fyrir er tekið: Málið nr. E-170/1999 Eggert Arnórsson gegn fjármálaráðuneyti. Skjöl málsins nr. 1- 25 liggja frammi. Stefnandi sækir sjálfur þing. Af hálfu stefnda sækir þing Jón G. Tómasson hrl. Dómarinn innti stefnanda eftir því hvort hann hefði fengið lögmann til að fara með málið fyrir sig. Stefnandi kveðst hafa leitað til nokkra lögmanna og sýnir dómaranum bréf lögfræðing sem ekki hefur getað tekið málið að sér. Dómarinn gætti leiðbeiningaskyldu sinnar gagnvart stefnanda sem er ólöglærður. Með vísan til 6. mgr. 17. gr. og b liðar 1. mgr. 105. gr. laga um meðferð einkamála er mál þetta fellt niður.
Mál nr. 52/2002
Kynferðisbrot Húsbrot Skaðabætur
Á var ákærður fyrir húsbrot og kynferðisbrot með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn í ólæsta íbúð B og átt við hana kynferðislega, eftir að hafa ekið henni heim í leigubifreið sinni. Gat B ekki spornað við kynferðisbrotinu sökum ölvunar og svefndrunga. Á viðurkenndi að hafa verið í íbúðinni og átt kynferðismök við B en kvað B hafa átt frumkvæði að þeim, er hann sneri aftur að heimili hennar til að skila henni eyrnalokki. Var frambuður tveggja vitna, sem aðstoðað höfðu B við að komast til síns heima og lagt hana í rúm sitt, lagður til grundvallar og talið ótrúverðugt, miðað við ástand hennar, að hún hafi vaknað við að Á barði að dyrum, farið til dyra og upphafið þau atlot sem Á hélt fram. Þótti sannað að Á hefði gerst sekur um umrædd brot. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að auk þess að vera sakfelldur fyrir að brjóta gegn kynfrelsi B væri hann sakfelldur fyrir að brjóta friðhelgi heimilis hennar. Á hafi notfært sér vitneskju um ástand B, sem hann hafi komist að í starfi sínu sem leigubifreiðastjóri og þótti það vera til þyngingar refsingunni. Var Á gert að sæta fangelsi í 18 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. janúar 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða, þyngingar á refsingu og greiðslu miskabóta að fjárhæð 700.000 krónur. Ákærði krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá dómi en til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsmeðferðar að nýju. Til þrautavara krefst hann sýknu en ella að refsing verði milduð verulega og bótakrafa lækkuð. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Með vísan til forsendna dómsins er fallist á sakarmat hans. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess, að auk þess að vera sakfelldur fyrir að brjóta gegn kynfrelsi brotaþola er ákærði sakfelldur fyrir að brjóta friðhelgi heimilis hennar. Ákærði notfærði sér vitneskju um ástand hennar, sem hann komst að í starfi sínu sem leigubifreiðastjóri, og er það til þyngingar refsingunni. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Ákvörðun héraðsdóms um skaðabætur til brotaþola er staðfest, en þær beri dráttarvexti frá því að mánuður var liðinn frá þeim degi er ákærða var kynnt bótakrafan. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Þór Gestsson, skal sæta fangelsi í 18 mánuði. Ákærði skal greiða B 700.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur, og þóknun til skipaðs réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 2001. Mál þetta sem dómtekið var 6. desember sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara hinn 11. september sl. á hendur ákærða, Ágústi Þór Gestssyni, kt. 120668-4129, Viðarási 55, Reykjavík, fyrir húsbrot og kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 3. júní 2001 að [ ], Reykjavík, ruðst í heimildarleysi inn í íbúð B, fæddri 1970, lagst ofan á B, káfað á og sett fingur inn í kynfæri hennar, en ákærði notfærði sér það að B gat ekki spornað við kynferðisbrotinu sökum ölvunar og svefndrunga. Þetta er talið varða við 231. gr. og 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. B krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. júní 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og greiðslu lögmannskostnaðar. Af hálfu ákærða er krafist sýknu, að réttargæslu- og málsvarnarþóknun verjanda verði greidd úr ríkissjóði og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Við aðalmeðferð máls þessa gaf ákærði skýrslu, einnig vitnin B, C, D, E, Kristín Andersen læknir, Leifur Dungal læknir og Guðbjörg Ragna Ragnarsdóttir sálfræð­ingur. Málsatvik, framburður vitna og önnur sönnunargögn Brotaþoli, B, fór með vinkonu sinni, vitninu C, á veitingastaðinn Áslák í Mosfellssveit laugardagskvöldið 2. júní 2001, en maður C, vitnið D, spilaði þar fyrir dansi. B varð að eigin sögn og samkvæmt vætti C, D og E mjög drukkin. Þegar þau héldu heim um fjögurleytið um nóttina var hún, að sögn þessara vitna, hálf rænulaus. Sjálf man hún ekki eftir heimferðinni, en vitnin C og D bera að þau hafi þurft að ganga undir henni út í leigubifreiðina og setja hana inn í bílinn. Vitnið E kvaðst hafa séð hana stuttu áður en þau yfirgáfu staðinn og hafi hún þá verið áfengisdauð í anddyrinu, hengt haus þar sem hún sat hjá C og D, sem hefðu verið að reyna að vekja hana en ekki tekist. Kvað hann útilokað að hún hefði komist út af sjálfsdáðum. Ákærði heldur því hins vegar fram að þau hafi staðið fyrir utan Áslák þegar hann kom þar að og að öll þrjú hafi gengið óstudd að bifreiðinni og sest inn, hefðu öll farið inn hægra megin. C sat aftur í hjá B og kvaðst hafa setið fast upp við hana til að styðja við hana og kvaðst hún hafa reynt að tala við hana annað slagið. D, sem sat fram í, kvað B hafa verið áfengisdauða á leiðinni og ekki hafa tekið þátt í samræðum, en þau hin hafi spjallað eitthvað við bílstjórann. Ákærði kvað konurnar hafa talað saman í byrjun ferðarinnar, en hann hefði ekki hlustað eftir um hvað. Kvað hann B hafa lognaðist út af í bifreiðinni á leiðinni. Ekið var fyrst að heimili B, [ ]. Þar segjast vitnin C og D hafa hjálpast að við að taka B út úr bifreiðinni og hafa gengið undir henni að húsinu, en þar sem C hafi ekki ráðið við að bera hana upp tröppurnar hafi ákærði komið og hjálpað D við að koma henni upp, og hafi þeir haldið undir axlirnar á henni. C hafi farið á undan og opnað dyrnar að íbúðinni. Þegar þar var komið inn í anddyrið hafi C tekið við af ákærða. Er framburður þeirra þriggja samhljóða um þetta að öðru leyti en því að ákærði heldur því fram að það hafi komið líf í B þegar búið var að toga hana út úr bílnum og hafi hún getað staðið í fæturna og hafi ýmist labbað sjálf eða lyft upp fótunum. Honum hafi virst eins og einhver mótþrói væri í henni, að hún hafi verið að þráast við og viljað fara eitthvað annað. Vitnin C og D hafna þessari lýsingu ákærða og segja B hafa verið áfengisdauða, hún kunni eitthvað að hafa hreyft fæturnar en það hafi þurft að halda henni uppi og bera hana upp stigann og hún hafi ekki streist á móti. Fyrir dóminum bar C og D saman um að þegar komið var inn í íbúðina hefði D hjálpað C við að styðja B að baðherbergisdyrunum, C hefði hjálpað henni þar ein að fara á salernið og síðan hefði D komið og þau bæði stutt hana inn í svefnherbergið og lagt hana á rúmið. D kvaðst hafa tekið hana úr skónum og síðan farið fram. Þá hefði B legið hreyfingarlaus á rúminu. C hefði aðstoðað hana eitthvað frekar. C kvaðst hafa skilið við hana í öllum fötunum nema hún hefði klætt hana úr peysu, og hún hefði breitt yfir hana. Hún kvaðst ekki hafa náð neinu sambandi við hana eftir að hún var komin í rúmið. Bæði telja þau að ákærði hafi farið niður þegar B var komin inn í íbúðina. Ákærði lýsir því hins vegar svo að B hafi gengið óstudd þegar komið var inn í íbúðina og D hafi ekki hjálpað til þar. Hafi þeir D beðið saman fyrir utan smástund og hafi D kveikt sér í sígarettu. Það virðist þó óumdeilt að ákærði hafi farið á undan niður í bílinn. Þegar C og D yfirgáfu íbúðina gátu þau ekki læst henni þar sem einungis er hægt að læsa utan frá með lykli. Þau skildu því dyrnar eftir ólæstar. Þeim ber saman um að þau hafi haft áhyggjur af þessu og hafi rætt það á leiðinni út. C heldur að þau hafi þó ekki rætt þetta eftir að þau komu í leigubílinn, en D kvaðst viss um það, þegar hann kom fyrir dóminn, að þau hefðu enn verið að tala um þetta eftir að þau komu inn í leigubílinn. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að ekki var hægt að læsa íbúðinni og kannaðist ekki við að hafa heyrt fólkið tala um það. Ákærði ók síðan C og D að [ ] þar sem þau bjuggu og virðist eitthvað hafa verið þráttað um ökugjaldið. Ákærði kvaðst nú hafa ekið spölkorn frá en þá stöðvað bifreiðina og lagfært gólfmottur aftur í, án þess að fara út, og kannað hvort nokkrir lausamunir hefðu orðið eftir í bifreiðinni. Kvað hann það vera vana sinn að gera þetta eftir hverja ferð, sem og að reyna að koma strax til skila því sem fólk gleymdi eða týndi í bifreiðinni. Hann kvaðst þarna hafa fundið eyrnalokk á gólfinu úti við dyrnar fyrir aftan bílstjórasætið. Kvaðst hann hafa verið viss um að B ætti lokkinn og ákveðið að fara með hann [á heimili hennar]. Klukkan mun hafa verið á milli fjögur og fimm. Spurður hvers vegna hann hefði ekki farið með hann til C og D, kvaðst hann ekki hafa vitað hvar í húsinu þau byggju. Hann kvaðst síðan hafa ekið í [ ] og bankað á dyr B. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa vitað þá að þar væri dyrabjalla, en vita það nú. Þar sem enginn hefði svarað hefði hann snúið við niður stigann og verið búinn að stinga lokknum í vasann þegar dyrnar hefðu verið opnaðar og B hefði sagt eitthvað sem hann heyrði ekki. Hann kvaðst hafa kynnt sig sem leigubílstjórann sem hefði ekið henni heim og skýrt erindi sitt. Hún hefði sagt honum að koma inn, hann hefði hikað við en gert það þó. Hún hefði lokað og þegar í stað tekið utan um hann og kysst hann. Þótt honum hefði brugðið hefði hann svarað atlotum hennar. Lýsti hann síðan áframhaldandi atlotum þeirra í stofunni og síðan inni í svefnherberginu og hvernig þau hefðu hjálpast að við að afklæðast. Þá lýsti hann gagnkvæmum gælum þeirra við kynfæri í rúminu. Ekkert hefði þó orðið úr samförum þar sem hann hefði ekki fengið stinningu. Engu að síður hefði honum orðið sáðlát. Vildi hann draga úr fyrri framburði sínum um að hann hefði sett fingur inn í kynfæri konunnar, og varð hann margsaga um þetta atriði fyrir dóminum. Hann kvaðst hafa verið um tíu til tuttugu mínútur inni í íbúðinni og taldi að klukkan hefði verið rúmlega fimm þegar hann fór. Hann kvað konuna hafa beðið sig að fara ekki þegar hann stóð upp. Hefði þetta verið það eina sem þau ræddu saman, þegar hún bað hann að koma inn og þegar hún bað hann um að fara ekki. Hann kvaðst hafa verið með samviskubit á eftir yfir því að hafa átt kynmök við drukkna konu, sjálfur verandi ódrukkinn. Hafi hann vitað að þetta væri rangt og dómgreindarskortur af sinni hálfu. Þá væri hann fjölskyldumaður. Hann fullyrti hins vegar að hún hefði átt frumkvæðið og að ekkert hefði bent til þess að hún vissi ekki hvað hún væri að gera og honum hefði fundist konan aðlaðandi. Hann kvað konuna hafa verið í svipuðu ástandi þegar hann kom aftur einn og þegar hann skildi við hana eftir heimkeyrsluna. Hann hefur haldið því fram að hún hafi þá ekki verið eins illa á sig komin og vitnin C og D bera. Brotaþoli, B, kvaðst muna síðast eftir sér þar sem hún sat við borð á skemmtistaðnum Ásláki. Hún kvaðst ekkert muna eftir ferðinni heim eða heimkomunni. Hún kvaðst næst muna eftir að hafa rankað við sér þar sem maður var ofan á henni og grúfði sig yfir hana. Hún kvaðst hafa séð andlit hans og herðar og muna andlit hans. Þá hafi hún fundið lykt sem henni fannst vond, eins og lykt af svita og sæði eða samfaralykt. Hún kvaðst hafa fundið að maðurinn var að eiga við hana kynferðislega, en kvaðst ekki átta sig á hvernig. Hún hafi beðið hann að láta sig í friði eða hætta þessu og síðan hafi hún misst rænu aftur. Hún hafi síðan vaknað nakin um morguninn og þá ennþá fundið þessa sömu lykt. Hún hafi fundið sterka þörf fyrir að komast út úr íbúðinni og hafi hún farið til vinkonu sinnar í Keflavík en hvorki nefnt við hana né aðra hvað hafði gerst. Hún kvaðst hafa verið að reyna sjálf að púsla þessu saman. Um kvöldið kvaðst hún hafa hringt í C og spurt hana hvernig hún hefði komist heim. Hún hefði talað aftur við C á mánudeginum og þá spurt hana nánar. Hefði C sagst hafa tekið hana úr jakka og peysu og hafi C sagt lýsingu hennar á manninum geta átt við leigubílstjórann. Síðan hefði hún farið á neyðarmóttöku. Hún kvaðst hafa átt við þunglyndi að stríða og taka lyf vegna þess. Hefði hún tekið tvær töflur af Serol um morguninn og eina töflu af Tafil Retard og aðra af hinu síðarnefnda um kvöldmatarleytið. Taldi hún þessi lyf virka þannig á sig að hún hefði minna þol við drykkju og færi gjarnan fyrr heim að sofa. Vætti C styður frásögn B. Hún kvað B hafa spurt sig hvernig hún hefði komist heim og hvort hún hefði tekið eftir einhverjum fyrir utan hjá sér. Daginn eftir hefði B sagt henni frá manninum og að hún hefði vaknað nakin. Hún kvaðst hafa þekkt B lengi og ítrekaði að B hefði verið áfengisdauð og hún vissi af reynslu, þar sem þær hefðu gist saman, að þá væri hún alveg úti. Hún taldi af og frá að B hefði vaknað til að afklæða sig, auk þess sem hún vissi að B svæfi ekki nakin. Hún kvað lýsingu B á manninum eiga við leigubifreiðastjórann sem ók þeim um nóttina. Hún kvaðst hafa gætt þess að segja ekkert varðandi þetta við B að fyrra bragði. Ákærði var spurður hvað hefði orðið um eyrnalokkinn sem hann kvaðst hafa ætlað að koma til skila þegar hann fór aftur að heimili B. Hann kvaðst ekki vita það og ekki hafa fundið hann. Hann hefði verið búinn að stinga honum í vasann og kvaðst ekki muna hvort hann tók hann upp aftur og ekki minnast þess að konan segði neitt um lokkinn. Hann kvaðst þó helst hallast að því að hann hefði komið honum til skila og taldi sig annars myndu hafa fundið hann. B kannast ekki við eyrnalokk eins og þann sem ákærði lýsti. Ákærði var einnig beðinn um að skýra ástæðu þess að hann, sem er atvinnubílstjóri, lagði á sig svo langan krók á háannatíma, til þess að reyna að koma eyrnalokknum til skila, en hann bar fyrir dóminum að hann hefði verið á leið niður í bæ. Var skýring hans sú að hann reyndi alltaf að losna strax við hluti sem fólk gleymdi í bílnum hjá honum í stað þess að tilkynna fundinn á stöðina, og einnig að honum væri í raun illa við að vinna á nóttunni og tæki það rólega. Aðspurður kannaðist hann við að hann hefði ekki tekjur af öðru en akstri. B kom á neyðarmóttöku slysadeildar að kveldi mánudagsins 4. júní 2001 í fylgd vitnisins C og var skoðuð þar af Kristínu Andersen lækni. Bar læknirinn fyrir dóminum að B hefði borið greinileg merki þess að hafa orðið fyrir áfalli, verið langt niðri, grátið og talað samhengislaust. Hún hefði komið í allar þrjár endurkomurnar sem boðið sé upp á og taldi vitnið að atburðurinn hefði haft mikil áhrif á hana og valdið miklu umróti í lífi hennar. Vitninu var kunnugt um þau lyf sem brotaþoli hefur notað og taldi hún lyfin Serol og Ropan auka áhrif áfengis og hið síðarnefnda ýta undir svefn, það lyf tók brotaþoli ekki umræddan dag. Vitnið staðfesti skýrslu sína um komu brotaþola. Brotaþoli framvísaði rúmlaki á neyðarmóttöku, sem hún kvað hafa verið á rúmi sínu. Kvaðst hún hafa sett það hreint á rúmið morguninn áður en atburðurinn átti sér stað. Samkvæmt niðurstöðu Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í meinafræði greindist sæði í lakinu. Heimilislæknir B, Leifur Dungal, staðfesti þá frásögn hennar sjálfrar að hún hefði fyrir þennan atburð átt við alvarlegt þunglyndi að stríða, einnig hefði hún til margra ára þjáðst af verkjum í kvið og gengist undir aðgerð af þeim sökum. Hann staðfesti að hann hefði leiðbeint henni vegna kyndeyfðar. Hann lýsti einnig þeim lyfjum sem hún tekur og taldi að þau myndu hafa haft sáralítil áhrif á ástand hennar að öðru leyti en því að þau gætu virkað til sljóvgunar og að hún yrði syfjaðri. Lagt hefur verið fram læknisvottorð sem vitnið staðfesti. Þar kemur fram að brotaþoli hafi notað, talið frá marsmánuði 2000, lyfin Ropan, Nobligan, Tafil Retard og Serol, einkum tvö síðastnefndu. Niðurstaða Upplýst þykir með vætti C og D, sem hefur stuðning í framburði brotaþola og vitnisins E, að brotaþoli, B, hafi verið ofurölvi þegar þau fóru frá veitingastaðnum Ásláki upp úr klukkan fjögur umrædda nótt og hafi ekki getað gengið óstudd. Fullyrðing ákærða um að hún hafi staðið sjálf og ekki þurft hjálp við að komast inn í bílinn stangast á við þetta. Einnig þykir sannað að gengið hafi verið undir henni úr bílnum og inn í íbúðina. Þarna stangast framburður ákærða einnig á við framburð vitnanna D og C, enda þótt ákærði hafi sjálfur komið til hjálpar þar sem C réð ekki við að halda henni uppi. Er engin skynsamleg ástæða til annars en að leggja einnig til grundvallar framburð C og D um framvindu mála inni í íbúðinni. Er því byggt á því að B hafi verið lögð í rúm sitt í fötum og breitt yfir hana og hafi hún þá verið áfengisdauð og engin viðbrögð fengist frá henni. Ekki er fallist á þau rök verjanda að framburður vitnanna sé ótrúverðugur vegna þess að ekki sé fullkomið samræmi í lýsingu þeirra hjá lögreglu og fyrir dómi um smáatriði athafna þeirra eftir að komið var í íbúð brotaþola. Ekkert það misræmi er í framburðum vitnanna sem rýrir trúverðugleika vættis þeirra og er vitnisburðurinn að mati dómsins trúverðugur. Ákærði fór strax aftur að heimili brotaþola eftir að hafa ekið C og D. Hefur hann því verið þar aftur um 30 mínútum eftir að C og D lögðu B áfengisdauða í rúm sitt og skildu þar við hana. Miðað við ástand hennar þá þykir ótrúverðugt að hún hafi vaknað við að barið var að dyrum, staðið upp og farið til dyra og upphafið þau atlot sem ákærði lýsir. Þetta er enn ótrúverðugra vegna þess að auk þess að hafa drukkið talsvert var hún á lyfjum þeim sem lýst hefur verið hér að framan, og eru þau líkleg til að auka eitthvað á svefnhöfgi. Ekki þykir þó útilokað að manneskja í slíku ástandi rumski við það að átt sé við hana kynferðislega og að andlit gerandans greypist í hugskot hennar. Staðfest er með vætti læknis að hún átti í erfiðleikum í kynlífi sínu á þessum tíma og var hún því einnig af þessum ástæðum ólíkleg til að sýna þá háttsemi sem ákærði lýsir. Saga ákærða um eyrnalokkinn þykir ekki trúverðug í ljósi þess að ákærði kveðst ekki vita hvar lokkurinn sé niðurkominn og framburður hans um hvað af honum varð hefur verið á reiki. Í ljósi ástands B, þegar ákærði ók henni heim, þykir sú skýring ákærða, að hann hafi ætlað að koma til hennar óskilamun á þessum tíma sólarhrings, ótrúverðug og þykir því ljóst að ákærði hafi notað eyrnalokinn sem átyllu fyrir ferð sinni á heimili brotaþola. Ekki er fallist á það með verjanda ákærða að sjúkrasaga brotaþola skipti máli um trúverðugleika hennar um þennan atburð, auk þess sem sönnunarfærslan um aðalatriði málsins, sem er ölvunarsvefn hennar, byggir að mestu á framburði annarra. Brotaþoli lýsti svip mannsins sem hún vaknaði með ofaná sér og getur sú lýsing átt við ákærða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa verið í íbúðinni og átt kynferðismök við brotaþola. Þau þekktust ekkert fyrir. Sæði var í rúmlakinu og kannast hann við að honum hafi orðið sáðfall, þreifað á kynfærum brotaþola og sett fingur eitthvað inn í leggöng hennar. Ákærða hlýtur að hafa verið ljóst að brotaþoli var ofurölvi þegar hún var skilin eftir í íbúð sinni skömmu áður. Engu að síður fór hann aftur á staðinn, fór inn í íbúðina og átti við hana kynferðislega. Upplýst er að dyrnar að íbúð B voru ólæstar. Að fenginni framangreindri niðurstöðu þykir ljóst að ákærði hafi farið óboðinn inn í íbúðina þar sem B lá sofandi og með því gerst sekur um húsbrot. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið þykir brot ákærða sannað og er hann fundinn sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru, að hafa ruðst í heimildarleysi inn í íbúð brotaþola, lagst ofan á hana, káfað á henni og sett fingurinn í kynfæri hennar, og notfært sér það að hún gat ekki spornað við brotinu sökum ölvunar og svefndrunga. Þykir háttsemi hans réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur 12. júní 1968. Árin 1986 og 1988 gekkst hann tvisvar undir sátt vegna smávægilegra umferðarlagabrota. Árið 1995 gekkst hann undir að greiða 35.000 króna sekt vegna brots gegn 157. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 63. gr. umferðarlaga. Hefur þessi sakarferill ekki áhrif á ákvörðun refsingar. Með háttsemi sinni braut ákærði gegn kynfrelsi brotaþola og friðhelgi heimil­is­ins og notfærði sér ástand brotaþola. Brotið átti sér stað á heimili brotaþola þar sem hún lá í rúmi sínu eftir að vinir hennar höfðu hjálpað henni heim. Er brotið alvarlegra fyrir það að friðhelgi heimilisins var rofin og það öryggi skert sem það á að veita einstaklingnum. Einnig þykir það vera til þyngingar að ákærði nýtti sér vitneskju sem hann fékk í starfi sínu sem leigubifreiðastjóri. Þykir hann ekki eiga sér neinar málsbætur. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Skaðabótakrafa Herdís Hallmarsdóttir héraðsdómslögmaður gerir skaðabótakröfu fyrir hönd brotaþola. Krafist er miskabóta úr hendi sakbornings, að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta og kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar. Krafan er rökstudd á eftirfarandi hátt: „Um er að ræða kynferðisbrot sem hefur í för með sér miskatjón sem sakborningur ber skaðabótaábyrgð á skv. 26. gr. laga nr. 50/1993. Við kynferðisafbrot verður brotaþoli alltaf fyrir miskatjóni. Bætur fyrir miska skulu ákvarðaðar eftir því sem sanngjarnt þykir. Við mat á fjárhæð þeirra ber annars að líta til þess hversu alvarlegt brotið er, hvert sakarstig brotamanns er, hve huglæg upplifun brotaþolans er og loks til umfangs tjónsins. Ljóst er að B varð fyrir andlegu áfalli þegar brotið átti sér stað. Hún var þess algerlega grandalaus að hún væri í nokkurri hættu stödd enda á eigin heimili. Um er að ræða alvarlegt brot gegn kynfrelsi B þar sem kærði nýtti sér ástand hennar. Sök hans er mikil og enginn vafi er um ásetning hans til verksins. Taka ber tillit til alls þessa við mat á sanngjörnum miskabótum til stúlkunnar.” Krafan er gerð með vísan til 170 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála svo og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig er vísað til 4. og 5. gr. skaðabótalaga. Varðandi vaxtakröfur er vísað til 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og 38/2001. Um málskostnað er vísað til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Einungis er krafist miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákærði hefur verið sakfelldur samkvæmt ákæru og ber því skaðabótaábyrgð á tjóni brotaþola sem dæmt verður um í máli þessu samkvæmt 170. gr. laga nr. 19/1991. Sannað er með vætti læknisins Kristínar Andersen og Rögnu Ragnars sálfræðings, að brotaþoli, B, varð fyrir alvarlegu áfalli við brot ákærða, sem hún hefur enn ekki unnið sig út úr og óvíst er um hvernig tekst. Brotið átti sér stað á hennar eigin heimili þar sem fólk á að eiga griðastað. Hefur það leitt til töluverðrar röskunar í einkalífi hennar og hefur hún flutt heimili sitt í kjölfarið. Hún hefur þunglyndis­sjúkdóm og er líklegt að afleiðingarnar séu alvarlegri þess vegna, en á því ber hún ekki sjálf ábyrgð. Hún hefur leitað sér aðstoðar í kjölfar atburðarins og reynt að vinna úr afleiðingum hans. Þykja bætur til hennar úr hendi ákærða hæfilega ákvarðaðar 700.000 krónur með vöxtum frá dómsuppsögudegi eins og greinir í dómsorði. Þá skal ákærði greiða þóknun réttargæslumanns brotaþola, Herdísar Hallmarsdóttur héraðs­dómslögmanns, sem ákvarðast 150.000 krónur. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem ákvarð­ast 250.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Sigríði J. Friðjónsdóttur saksóknara. Hjördís Hákonardóttir, Guðjón St. Marteinsson og Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómarar kváðu upp dóminn. Ákærði, Ágúst Þór Gestsson, skal sæta fangelsi í 12 mánuði. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og máls­varnar­laun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, sem ákvarðast 250.000 krónur. Ákærði skal greiða B 700.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, frá dómsuppsögu­degi til greiðsludags og 150.000 krónur vegna þóknunar til réttargæslumanns hennar, Herdísar Hallmarsdóttur héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 344/2017
Lánssamningur Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Viðurkenningarmál Frávísun frá héraðsdómi
Þrotabú N ehf., ásamt E ehf. o.fl. sem höfðu verið hluthafar í N ehf., höfðuðu mál á hendur L hf. til viðurkenningar á skaðabótaskyldu bankans gagnvart sér. Hafði N ehf. gert samning við Landsbanka Íslands hf. þar sem bankinn skuldbatt sig til að hafa svokallaða reikningslánalínu til reiðu fyrir félagið, að fjárhæð 1.130.000.000 krónur, vegna framkvæmda á þess vegum við byggingu fjöleignarhúss að Mýrargötu 26 í Reykjavík. Töldu þrotabú N ehf. o.fl. að Landsbanki Íslands hf. hefði með ólögmætum og saknæmum hætti synjað um frekari lánafyrirgreiðslu samkvæmt samningnum og að L hf. hefði viðhaldið vanefndunum eftir að hafa yfirtekið réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. Hefði N ehf. þar af leiðandi ekki getað haldið áfram byggingarframkvæmdum og þar með misst af þeim hagnaði sem ella hefði orðið. Héraðsdómur féllst ekki á málatilbúnað þrotabús N ehf. o.fl. og sýknaði L hf. af kröfum þeirra. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að af hálfu þrotabús N ehf. o.fl. hefði ekki verið gerður nægilegur reki að því með matsgerð eða öðrum hætti að renna stoðum undir fullyrðingar um tjón félagsins vegna missis hagnaðar sem rekja mætti til vanefnda L hf. á samningnum. Þá yrði, að virtum málatilbúnaði L hf., ekki metið af þeim gögnum sem þrotabú N ehf. o.fl. vísuðu til hvort háttsemi L hf. gæti hafa falið í sér tjón fyrir félagið á þeim tíma er máli skipti. Enn síður sýndu umrædd gögn fram á að hluthafar félagsins hefðu orðið fyrir tjóni af völdum L hf. Samkvæmt því hefðu þrotabú N ehf. o.fl. ekki leitt nægilega í ljós að þeir hefðu orðið fyrir tjóni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 þannig að þeir hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum fyrir dómi á grundvelli ákvæðisins. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Karl Axelsson og Ásgeir Magnússon dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. júní 2015. Þeirkrefjast þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóniáfrýjandans þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. sem leiddi af vanefndum stefnda áfjármögnunarsamningi 24. maí 2005, upphaflega á milli Nýju Jórvíkur ehf. og LandsbankaÍslands hf. en frá 9. október 2008 milli Nýju Jórvíkur ehf. og stefnda. Tilvara krefjast áfrýjendur þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndagagnvart áfrýjendunum EP fjármálum ehf., þrotabúi Ísleifs Leifssonar, þrotabúiMagnúsar Inga Erlingssonar og Upsum ehf. vegna fjártjóns þeirra sem hlaust afgjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað fráhéraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðumtilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMálsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Einsog þar greinir nánar gerðu Nýja Jórvík ehf. og Landsbanki Íslands hf., síðarLBI hf., með sér samning 24. maí 2005 þar sem bankinn sem lánveitandi skuldbattsig til að hafa til reiðu fyrir félagið sem lántaka „reikningslánalínu“ aðfjárhæð 1.130.000.000 krónur vegna framkvæmda á þess vegum við byggingu fjöleignarhússað Mýrargötu 26 í Reykjavík. Skyldi hver lánshluti sem lántaki tæki innan hennar verasjálfstætt lán. Þá var gerður viðauki við samninginn 29. desember 2006 umframlengingu gildistíma hans til 28. febrúar 2009 auk þess sem meðal annars var bætt við samninginn greinþar sem kveðið var á um kjör á lántöku í erlendum gjaldmiðlum. Svo sem lýst er í héraðsdómier málatilbúnaður áfrýjenda á því reistur að Landsbanki Íslands hf. hafi í lokjúní 2008 fyrirvaralaust með saknæmum og ólögmætum hætti synjað Nýju Jórvíkehf. um frekari lánafyrirgreiðslu vegna framkvæmda við Mýrargötu 26, en þá hafiverið búið að steypa upp tvær hæðir af fimm. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9.október 2008 hafi stefndi síðan yfirtekið réttindi og skyldur samkvæmtframangreindum samningi en ekki gætt að skyldum sínum samkvæmt samningnumheldur viðhaldið vanefndum með því að greiða ekki út af lánalínunni og geraólögmætar kröfur til eiginfjárframlags hluthafa í Nýju Jórvík ehf. sem skilyrðifyrir frekari útgreiðslu, en loks 7. nóvember 2008 tekið endanlega ákvörðun umað stöðva lánafyrirgreiðslu. Háttsemi stefnda hafi leitt til þess að NýjuJórvík ehf. hafi ekki reynst unnt að greiða verktakanum Atafli ehf. útistandandireikninga að fjárhæð 132.222.000 krónur og að beiðni þess félags hafi bú NýjuJórvíkur ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta 25. janúar 2010. Vegna þessahafi Nýja Jórvík ehf. ekki getað haldið áfram byggingarframkvæmdum að Mýrargötu26 og þar með misst af þeim hagnaði sem ella hefði orðið. Sé aðalkrafa umviðurkenningu á bótaskyldu stefnda gagnvart áfrýjandanum þrotabúi Nýju Jórvíkurehf. grundvölluð á reglum um skaðabætur innan samninga, en um varakröfu gildisjónarmið um bótaskyldu utan samninga sökum þess að hlutafé annarra áfrýjendahafi orðið verðlaust við gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf. IIÍ héraðsdómi er meðal annarsrakinn ágreiningur aðila um það í hvaða mæli Nýja Jórvík ehf. hafi í raundregið á lánalínu þá sem kveðið var á um í framangreindum samningi. Reisaáfrýjendur útreikninga sína um þetta á því að samningurinn hafi verið bundinnólögmætri gengistryggingu, auk þess sem ekki hafi átt að reikna vexti og annankostnað við lántöku þegar metið væri hámark lánsheimildar samkvæmt samningnum.Nýja Jórvík ehf. hafi því einungis fengið að nýta 868.000.000 krónur af heimildsinni áður en synjað var um frekari greiðslur. Stefndi kveður á hinn bóginnað Nýja Jórvík ehf. hafi að fullu nýtt lánsheimildir sínar samkvæmt samningnum endaberi gögn málsins með sér að báðir aðilar samningsins hafi gengið út frá því aðsvo hafi verið. Þannig hafi þreifingar um aukna fyrirgreiðslu til félagsinseinungis lotið að því að fá nýtt lán hjá stefnda vegna slæmrar stöðuverkframkvæmda og aðstæðna á markaði, en ekki grundvallast á efni hins umþrættasamnings. Athugasemdir í þá veru hafi ekki komið fram fyrr en í október 2010. Þábendir stefndi á að fjárkrafa hans samkvæmt samningnum, að fjárhæð1.971.683.978 krónur, hafi verið samþykkt við skiptameðferð þrotabús NýjuJórvíkur ehf. IIIStefndi gerir aðallega kröfuum frávísun máls frá héraði. Fyrir því færir hann fram meðal annars þærröksemdir að áfrýjendur hafi ekki sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir tjóni ílögskiptum sínum við hann. Þannig sé með öllu óljóst hvort og hversu lengi fasteigninað Mýrargötu 26 hefði getað haldist í eigu Nýju Jórvíkur ehf. Skipti þá litlu þóttfallist yrði á útreikninga áfrýjenda um skuldastöðu félagsins á árinu 2009, enútreikninga sem áfrýjendur hafi lagt fram í héraði um þetta sé ekki að finna í gögnummálsins fyrir Hæstarétti. Er stefndi tók kröfuna yfir 9. október 2008 hafistaða lánsins samkvæmt viðurkenndum aðferðum við endurútreikning lána hjástefnda verið 1.026.988.126 krónur ef miðað væri við lán í íslenskum krónum fráupphafi töku þess, en 1.168.500.000 krónur miðað við að um lán í erlendummyntum hafi verið að ræða. Hafi áfrýjendur ekki sýnt fram á að það hefði dugaðtil að halda framkvæmdum áfram og koma í veg fyrir gjaldþrot Nýju Jórvíkurehf., enda hafi hvorki félagið né hluthafar þess átt lausafé eða eignir tiltryggingar frekari lánum og Mýrargata 26 verið eina eign félagsins. Þá berigögn málsins með sér að heildarkostnaður við verkið hafi á þeim tíma veriðmetinn 4.100.000.000 krónur, en virði fasteignarinnar einungis 3.800.000.000krónur, væri tekið mið af verðmati frá árslokum 2007. Ekki verði um það deiltað vegna hruns á fjármálamörkuðum 2008 hafi ástandið á fasteignamarkaði versnaðtil muna á þeim tíma sem liðinn var frá því að það verðmat fór fram. Hafi fasteignaverðfarið verulega lækkandi á tímabilinu jafnframt því sem byggingarkostnaður hafi hækkaðmjög, sem og vaxtakostnaður af lánsfé. Þannig hefði vísitala byggingarverðslækkað úr 357,3 stigum frá 1. janúar 2008 í 303,3 stig í janúar 2010. Einnigliggi fyrir að fasteignin hafi verið metin í tilefni kyrrsetningar eigna NýjuJórvíkur ehf. í september 2009 á 475.000.000 krónur, auk þess sem hún hafisíðar selst í opnu útboði fyrir um 600.000.000 krónur. Málatilbúnaður áfrýjenda erá hinn bóginn á því reistur að tekjur af sölu íbúða að Mýrargötu 26 hefðutryggt að Nýja Jórvík ehf. hefði getað staðið við skuldbindingar sínar gagnvartlánardrottnum. „Að minnsta kosti hefði félagið átt eignir sem hefðu auðveldaðfjármögnun á skuldum þess ef því var að skipta, sbr. til dæmis ýmisskuldaleiðréttingarúrræði sem félögum stóðu til boða eftir fall bankanna.“ Vísaáfrýjendur sérstaklega til samnings frá 14. nóvember 2012 um kaupeinkahlutafélagsins Mýrinvest á 31 íbúð í húsinu fyrir samtals 1.468.161.711krónur, en húsið hafi þá verið á byggingarstigi 2. Hefði slíkt fjármagn nægt NýjuJórvík ehf. til að ljúka byggingu hússins. Um þetta vísa áfrýjendur einnig tilfréttar í Viðskiptablaðinu 5. ágúst 2013 þar sem fram kom að byggingarframkvæmdirstæðu enn yfir en fermetraverð íbúða væri á bilinu 400.000 krónur til 590.000krónur og seldar hafi verið 16 af 68 íbúðum hússins. Jafnframt áréttaáfrýjendur að mál þetta sé rekið sem viðurkenningarmál og verði því endanlegafstaða til tjónsins ekki tekin á þessu stigi. Við meðferð málsins í héraðivar kröfu stefnda, sem reist var á framangreindum sjónarmiðum, um frávísun málshafnað með úrskurði 15. október 2015. Í úrskurðinum kom meðal annars fram aðþótt málatilbúnaður áfrýjenda væri ekki með öllu svo glöggur sem æskilegastværi, kæmi stefndi fram vörnum sínum og þótt áfrýjendur hefðu ekki aflað matsum tjón sitt áður en til höfðunar máls kom yrði ekki talið að lög nr. 91/1991 ummeðferð einkamála stæðu því í vegi að þeir gætu undir rekstri málsins aflaðfrekari sönnunargagna um tjón sitt. IVHeimilt er eftir 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu ántillits til þess hvort unnt sé að leita dóms sem fullnægja mætti með aðför. Súheimild er þó háð þeim skilyrðum að sá sem höfðar mál leiði nægar líkur að þvíað hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og geri grein fyrirþví í hverju tjónið felst og hver tengsl þess séu við atvik máls. Eins og að framan er rakiðhefur stefndi lagt fram við meðferð málsins útreikninga og gögn til stuðningsfullyrðingum sínum um stöðu mála á þeim tíma er um ræðir. Af hálfu áfrýjenda hefurá hinn bóginn ekki verið gerður nægilegur reki að því með matsgerð eða öðrumhætti að renna stoðum undir fullyrðingar um tjón Nýju Jórvíkur ehf. vegnamissis hagnaðar sem rekja megi til vanefnda stefnda á umþrættum samningi. Hafaáfrýjendur um þetta vísað til upplýsinga um sölu á hluta fasteignarinnar nokkrumárum eftir þann tíma er atvik urðu. Að virtum málatilbúnaði stefnda verður afþeim gögnum sem áfrýjendur vísa til ekki metið hvort háttsemi stefnda geti hafafalið í sér tjón fyrir þrotabú Nýju Jórvíkur ehf. á þeim tíma er máli skiptir. Eðlimálsins samkvæmt sýna þessi gögn enn síður fram á að aðrir áfrýjendur hafiorðið fyrir tjóni af völdum stefnda. Samkvæmt þessu og að virtum gögnum málsinshafa áfrýjendur ekki leitt nægilega í ljós að þeir hafi orðið fyrir tjóni ískilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 þannig að þeir hafi lögvarðahagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum fyrir dómi á grundvelli ákvæðisins.Þegar af þeirri ástæðu verður fallist á kröfu stefnda um frávísun málsins fráhéraði.Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður áfrýjendum gert að greiða stefnda málskostnað á báðum dómstigum, eins ognánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Áfrýjendur, EPfjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, þrotabú Magnúsar Inga Erlingssonar,Upsir ehf. og þrotabú Nýju Jórvíkur ehf., greiði óskipt stefnda, Landsbankanumhf., samtals 1.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars2017IMál þetta, semdómtekið var 14. febrúar 2017, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 19.janúar 2015. Stefnendur eru EP fjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, MagnúsIngi Erlingsson, Upsir ehf. og þrotabú Nýju Jórvíkur ehf. Stefndi erLandsbankinn hf. Stefnandi, þrotabúNýju Jórvíkur hf., krefst þess að viðurkennd verði skaðabótskylda stefnda, Landsbankanshf., á tjóni þrotabúsins sem leitt hafi af vanefndum stefnda á lánssamningi 24. maí 2005, upphaflega á milliNýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf. Stefnendur, EPfjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, Magnús Erlingsson og Upsir ehf.,krefjast þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda, Landsbankans hf., átjóni þeirra vegna fjártjóns sem hlotist hafi af gjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf.Stefnendur krefjast málskostnaðar að mati dómsins að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnenda ogmálskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Með úrskurðidómsins 15. október 2015 var frávísunarkröfu stefnda hafnað.IIForsagamálsins er sú að á árinu 2002 keypti félagið Nýja Jórvík ehf. lóð við Mýrargötu26 í Reykjavík á 285.000.000 króna og var ætlunin að reisa þar fjölbýlishús.Hinn 24. maí 2005 gerðu Nýja Jórvík ehf. og Landsbanki Íslands hf. með sérlánssamning. Með samningnum skuldbatt bankinn sig sem lánveitandi til að hafatil reiðu fyrir Nýju Jórvík ehf. sem lántaka svokallaða reikningslánalínu aðhámarksfjárhæð 1.130.000.000 króna til að standa straum af kostnaði viðbyggingarframkvæmdir við Mýrargötu 26. Þó gæti lánsfjárhæð aldrei verið hærrien sem næmi 88% af heildarkostnaði vegna framkvæmda við fasteignina viðMýrargötu 26. Bankinn veitti Nýju Jórvík ehf. lán á grundvellireikningslánalínunnar í fyrsta sinn þann 15. júní 2005. Nánariskilmálar lánssamningsins frá 24. maí 2005, að því leyti sem skiptir máli viðúrlausn þessa máls, voru á þá leið að hver lánshluti, sem Nýja Jórvík ehf. tókinnan lánsheimildar reikningslánalínunnar, var sjálfstætt lán. Samkvæmt 4. gr.lánssamningsins var gert ráð fyrir að útgreiðslur hvers lánshluta færu fram íformi reikningsláns og að heildargreiðslur gætu ekki orðið hærri en1.130.000.000 króna svo sem fyrr greinir. Útborgun lánshluta skyldi miðast viðverkframkvæmdir og áskildi bankinn sér rétt til að meta framkvæmdir með aðstoðsjálfstæðra úttektaraðila og stöðva lánveitingu ef samband milli útborgunarlánsins og verkframkvæmda teldist ekki eðlilegt. Áður en bankinn kynni aðstöðva lánveitingu í samræmi við framangreint, skyldi lántaka gefinn kostur áþví að koma að athugasemdum. Ef verkið drægist umfram staðfestaframkvæmdaáætlun, væri bankanum heimilt að fresta útgreiðslum þar til þeimverkþáttum væri lokið sem átti að ljúka fyrir útborgunardag. Þá var bankanumheimilt að framlengja einstaka lánshluta með sama hætti. Í 6. gr.lánssamningsins var fjallað um vexti og vaxtatímabil. Samkvæmt 1.málsl. ígrein 6.1 skyldi miða vaxtakjör hvers lánhluta viðREIBOR-vexti, eins ogþeir voru skráðir að morgni þess dags sem lánið var greitt út, að viðbættu 2,5%álagi. Samkvæmt grein 6.2 var lántaka heimilt, hvenær sem var á gildistímalánssamningsins, að óska eftir breytingu á vaxtakjörum og var slík breyting háðsamþykki bankans. Upphaflegur gildistími lánssamningsins var til 1. maí 2007 enmeð viðauka við hann 29. desember 2006 var gildistíminn framlengdur til 28.febrúar 2009. Í sama viðauka var bætt við samninginn grein þar sem kveðið var áum kjör á lántöku í erlendum gjaldmiðlum. Breyttdeiliskipulag á lóðinni við Mýrargötu 26 var auglýst í B-deild Stjórnartíðinda12. júlí 2005. Þar kom fram að hafnarsvæði væri breytt í íbúðasvæði. Meðbreyttu deiliskipulagi jókst umfang byggingaréttarins á lóðinni, en heimilaðvar að byggja 9.350 fermetra íbúðarhúsnæði á skipulögðu íbúðarsvæði, auk 4.500fermetra bílakjallara. Nýja Jórvík ehf. undirritaði verksamning við Atafl ehf.14. september 2006 um uppsteypu hússins við Mýrargötu 26 og frágang að utan, enheildarbyggingarkostnaður skyldi nema 379.000.000 krónum. Í kjölfarið hófustframkvæmdir á lóðinni.Framkvæmdirvið byggingu hússins við Mýrargötu 26 töfðust þegar deiliskipulag fyrir lóðinafrá 12. júlí 2005 var ógilt með úrskurði úrskurðarnefndar bygginga- ogskipulagsmála 28. júlí 2006. Nýtt deiliskipulag fyrir lóðina var samþykkt meðauglýsingu í B-deild Stjórnartíðanda 11. júní 2007 og hófustbyggingaframkvæmdir að nýju í kjölfar þess. Í lokjúní 2008 stöðvaði Landsbanki Íslands hf. frekari lánafyrirgreiðslu til NýjuJórvíkur ehf. en þá var búið að steypa upp tvær hæðir af fimm í húsinu. Afstaðabankans var þá sú að félagið væri búið að draga að fullu á lánalínuna ogrúmlega það, eða samtals fyrir 1.168.500.000 króna. Fyrirsvarsmönnum NýjuJórvíkur ehf. var á sama tíma tilkynnt af lánastjóra Landsbanka Íslands hf. aðstyrkja þyrfti eigið fé félagsins eða leggja fram sjálfskuldarábyrgðir hluthafaþess til að gera félaginu kleift að fá frekari lánafyrirgreiðslur frá bankanum.Samkvæmt framlögðu minnisblaði stefnda frá 16. mars 2009 nam raunverulegurádráttur af láninu um 868.000.000 króna á tímabilinu frá 1. janúar 2008 til 30.júní 2008 Væri það sú fjárhæð sem raunverulega hefði farið í framkvæmdir áfasteigninni, en heildarskuld á grundvelli skilmála lánssamningsins næmi1.168.500.000 krónum. Mismunur þessara tveggja fjárhæða, eða um 300.000.000króna skýrðist af gengislækkun krónunnar á móti þeim myntum sem væru ímyntkörfu lánsins.Fjallaðvar um málefni Nýju Jórvíkur ehf. á lánanefndarfundi bankans hinn 23. júlí2008. Þar sem fram kom að auka þyrfti eigið fé félagsins um allt að 500.000.000króna „ef bankinn [ætti] að lána frekar í verkefni“.Íkjölfarið kom til bréfaskipta milli starfsmanna Nýju Jórvíkur ehf. ogLandsbanka Íslands hf. Nýja Jórvík ehf. lagði fram tillögur um hvernig mættigera félaginu kleift að fá frekari lánveitingar frá bankanum til að geta haldiðáfram uppbyggingu við Mýrargötu 26. Hinn 25. ágúst 2008 bárust félaginu þausvör frá lánastjóra bankans að krafist væri sjálfskuldarábyrgðar fyrirlánveitingum bankans að fjárhæð 200.000.000 króna og að auki þyrfti að leggja100.000.000 króna í reiðufé inn í félagið ef koma ætti til frekari lánveitingaaf hálfu bankans. Meðbréfum Nýju Jórvíkur ehf. til Landsbanka Íslands hf. 26. ágúst 2008 og 2.september 2008 var þess óskað að bankinn stæði við lánssamninginn og yrði viðtilboði hluthafa um 200.000.000 króna sjálfskuldarábyrgð sem greidd yrði niðurmeð nýju hlutafé á næstu sex mánuðum þar á eftir. Jafnframt að gengið yrði frásamningi um heildarfjármögnun á verkinu um leið. Engin svör bárust frá bankanumvið framangreindum erindum Nýju Jórvíkur ehf. MálefniNýju Jórvíkur ehf. voru tekin fyrir hjá lánanefnd Landsbanka Íslands hf. þann24. september 2008. Enn var þar gerð krafa um 300.000.000 króna fjárframlag inní félagið sem skilyrði fyrir frekari lánveitingum. Á fundilánanefndar Landsbanka Íslands hf. 2. október 2008 var fjallað um málefni NýjuJórvíkur ehf. Var ákveðið aðstöðva málið í 12 mánuði. Lánalínaframlengdist til 30. október 2009 og hækkaði í 1.500.000 krónur vegnagengisbreytinga. Í niðurlagi bréfsins kemur fram að„[v]ið almenna skoðuná málinu þá virðist bankinn vera jákvæður að auka lánveitingu til verkefnisinsþó veruleg kostnaðarhækkun hafi átt sér stað en hann vill að eigendur komi meðviðbótar áhættufjármagn í félagið á sama hátt og bankinn.“Hinn 7.október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun, á grundvelli 100. gr. a lagaum fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að taka yfirvald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., og víkja félagsstjórn í heildsinni frá störfum. Fjármálaeftirlitið skipaði bankanum skilanefnd sem tók viðöllum heimildum stjórnar samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995 ísamræmi við 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var Nýi Landsbanki Íslands hf. stofnaður,nú Landsbankinn hf., stefndi í máli þessu.Hinn 7.nóvember 2008 tilkynnti stefndi Nýju Jórvík ehf. að fyrri umleitanir félaginsfengju ekki frekari meðferð. Fram kemur að þá hafi staða lánsins verið 1,8milljarður króna og ljóst að eftir var að framkvæma fyrir 2,3 milljarða króna.Þá var heildarkostnaður kominn í 4,1 milljarð króna en fasteignin fullbúinhafði verið metin á 3,4-3,8 milljarða króna í árslok 2007 að því er fram kemurí bréfinu. Frekari umleitanir Nýju Jórvíkur ehf. um fjárveitingar frá stefnda íformi láns á því sem eftir lifði árs 2008 og á fyrri hluta árs 2009 skiluðu engumárangri. Samkvæmtgögnum málsins voru stefnendur EP Fjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar,Magnús Ingi Erlingsson og Upsir ehf. einu eigendur hlutafjár í Nýju Jórvík ehf.í árslok 2009. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2010 var Nýja Jórvík ehf. úrskurðaðgjaldþrota að beiðni Atafls ehf. Fyrir liggur skrá yfir lýstar kröfur íþrotabúið og kemur þar fram að skiptastjóri þrotabúsins hafi samþykkt kröfustefnda, sem þá hét NBI hf., á hendur búinu á grundvelli lánssamningsins frá24. maí 2005, að fjárhæð 1.971.683.978 krónur. Ennfremur sagði þar aðkröfuskráin yrði lögð fram á skiptafundi sem haldinn yrði 8. júní 2010. Ímálinu liggur einnig fyrir samkomulag 23. nóvember 2010, á milli skiptastjóraþrotabús Nýju Jórvíkur ehf., stefnda og Regins ÞR1 ehf., um útlagningu áfasteigninni Mýrargötu 26 í Reykjavík til Regins ÞR1 ehf., sem er dótturfélagstefnda, svo og afsal skiptastjóra á eigninni til þess félags. Umsamið kaupverðfyrir fasteignina var í samkomulaginu 510.000.000 króna. Í bréfi6. mars 2012 gerðu stefnendur EP fjármálehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, Magnús Erlingsson og Upsir ehf., eigendurhlutafjár í þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf., þá kröfu að stefndi greiddi þeimskaðabætur vegna tjóns sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir, m.a. vegna„saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ stefnda. Stefndi hafnaði bótaskyldu meðbréfi 14. maí 2012.Hinn 4.desember 2012 höfðuðu stefnendur, EPfjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, Magnús Erlingsson og Upsir ehf., mál gegn stefnda þar sem krafist var skaðabóta úr hendistefnda eftir reglum um skaðabætur innan samninga. Í dómi Hæstaréttar 13.febrúar 2014 í máli nr. 608/2013 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu aðstefnendur, sem hluthafar í viðsemjanda stefnda, gætu ekki krafist skaðabótainnan samninga af hálfu stefnda og var því sýknað af kröfunni vegnaaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt var komist aðþeirri niðurstöðu að krafa stefnanda um skaðabótaábyrgð utan samninga væri ofseint fram komin og komst því ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr.laga nr. 91/1991. Stefnendureru þrotabú Nýju Jórvíkur ehf. og fyrrum hluthafar félagsins. Skiptumþrotabúsins var upphaflega lokið 11. mars 2011, án þess að heimtur hafi fengistupp í almennar kröfur á hendur búinu. Samkvæmt gögnum málsins tók skiptastjóriþrotabú Nýju Jórvíkur ehf. skiptin upp að nýju 10. september 2014, með vísantil 1. mgr. 164. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. IIIStefnendurbyggja kröfugerð vegna þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. á reglum skaðabótaréttarinnan samninga. Þeir krefjast þess að stefndi verði dæmdur skaðabótaskyldurvegna þess tjóns sem stefnandi, þrotabú Nýju Jórvíkur ehf., hafi orðið fyrirvegna vanefndar stefnda og forvera stefnda, Landsbanka Íslands hf., álánssamningi við Nýju Jórvík ehf. Tjónið verði rakið til saknæmrar ogólögmætrar háttsemi sem hafi falist í því að stefnanda, þrotabúi Nýju Jórvíkurehf., hafi fyrirvaralaust verið synjað um frekari lánafyrirgreiðslu fráLandsbanka Íslands hf. þrátt fyrir skýra skuldbindingu þar um samkvæmtlánssamingi frá 24. maí 2005. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi yfirtekiðöll réttindi og allar skyldur forvera síns, Landsbanka Íslands hf., þegarstefndi hafi yfirtekið lánssamninginginn við stofnun stefnda 9. október 2008.Auk þess hafi stefndi orðið skaðabótaskyldur vegna háttsemi sinnar eftiryfirtöku lánssamningsins, sem falist hafi í áframhaldandi vanefnd á lánssamningnum, en ekki hafi verið greitt útlánalínunni sem samningurinn gerði ráð fyrir, þrátt fyrir hækkun á þaki lánalínunnarí tvígang. Þá hafi saknæm háttsemi falist í því að gera ólögmætar kröfur tileiginfjárframlags hluthafa stefnanda, þrotabús Nýju Jórvíkur ehf., sem skilyrðifyrir frekari útgreiðslu af lánalínunni. Það megi greina af fundargerð af fundilánanefndar Landsbanka Íslands hf., forvera stefnda, þann 24. september 2008,sem er á meðal gagna málsins.Hátternistefnda hafi haft það í för með sér að bú Nýju Jórvíkur ehf., hafi verið tekiðtil gjaldþrotaskipta og í kjölfarið misst einu eign sína við Mýrargötu 26 og ­hafiþar með orðið af þeim hagnaði sem verkið hefði skilað. Hafi stefndi, meðathöfnum sínum og athafnaleysi, bakað stefnanda, þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf.,samsvarandi tjón, sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt almennum reglum umskaðabætur innan samninga. Skaðabótakrafa stefnanda, þ.b. Nýju Jórvíkur ehf.,sé byggð á sakarreglunni og byggi á því að tjónið sé sennileg afleiðing afsaknæmri og ólögmætri háttsemi stefnda og forvera hans.Umaðild til varnar í máli þessu vísa stefnendur til þess að Fjármálaeftirlitiðhafi tekið ákvörðun 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda LandsbankaÍslands hf. til Nýja Landsbankans hf., nú stefnda, með vísan til heimildar í100 gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl. Samkvæmt 1. tölul. í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafiallar eignir og kröfuréttindi hverju nafni sem þau nefndust verið framseld tilstefnda, nema þau væru sérstaklega undanþegin. Stefnendur byggja á því aðskaðabótakröfur séu þar ekki undanskildar.Lánssamningur24. maí 2005, á milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf., hafi falliðundir ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008, auk þess sem gögnmálsins staðfesti að stefndi hafi eignast kröfuna og að lokum fullnustaðeignina að Mýrargötu 26 á grundvellilánssamningsins. Stefnendur byggja á því að í samræmi við meginreglurkröfuréttarins þá geti skuldari við kröfuhafaskipti viðhaft allar þær mótbárurvið framsalshafa sem hann hefði getað haft við framseljenda, hvort sem þær lytuað því að krafan hafi aldrei verið til, efni hennar hafi breyst og svoframvegis. Þennan rétt hafi skuldari þrátt fyrir að framsalshafa hafi veriðókunnugt um mótbáruna. Með öðrum orðum séu órjúfanleg tengsl á milli kröfunnarsem hafi verið framseld til stefnda og þeirra réttinda sem fylgdu vegnavanefnda aðila, þ. á m. skaðabótakröfu vegna vanefndar á lánssamningi. Önnurniðurstaða hefði í för með sér að vanefndirlánssamningsins hefðu engin réttaráhrif. Stefndi gæti ekki losnað undansamningsskyldum sínum að þessu leyti við framsal nema samningurinn hafibeinlínis kveðið á um slíka niðurstöðu.Stefnendurvísa til þess að þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að skaðabótakrafa þrotabúsNýju Jórvíkur ehf. á hendur Landsbanka Íslands hf. hafi ekki færst yfir tilstefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 telja stefnendur aðþeim sé engu síður heimilt að beina kröfunni að stefnda. Hin skaðabótaskyldaháttsemi, sem krafist sé bóta fyrir, hafi bæði verið viðhöfð af stefnda ogLandsbanka Íslands hf., þar sem báðir aðilar hafi vanefnt lánssamninginn meðsama hætti. Þegar tjónvaldar séu fleiri en einn beri þeir óskipta ábyrgð áskaðabótakröfunni og ­tjónþola sé í sjálfsvald sett að ákveða að hvorum hannbeini skaðabótakröfu og sé endanlegt innbyrðis uppgjör milli tjónvalda honumóviðkomandi.Stefnendurvísa um aðild þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. til heimildar skiptastjóraþrotabúsins. Stefnendur hafi fengið framselda til sín kröfu VSB verkfræðistofuehf., sem hafi verið lýst á hendur þrotabúinu og séu þeir því jafnframtkröfuhafar í búinu. Stefnendur hafi, sem kröfuhafar, farið fram á það viðskiptastjóra þrotabúsins að fá að halda uppi þeim hagsmunum sem þrotabúið kynniað njóta í máli þessu. Í bréfi skiptastjóra 10. september 2014 hafi sú heimildverið veitt með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., og þeim skilyrðum að stefnendur málsins, aðrir enþrotabú Nýju Jórvíkur ehf., yrðu sjálfir að bera kostnað og áhættu af aðgerðumsínum.Stefnendurbyggja á því að Landsbanki Íslands hf. hafi, með fyrirvaralausri stöðvun álánveitingum til Nýju Jórvíkur ehf., brotið samningsskyldur sínar samkvæmtskuldbindandi lánssamningi við Nýju Jórvík ehf. Stefndi hafi sömuleiðis vanefntsamninginn með því að greiða ekki út eftirstöðvar lánsloforðs til Nýju Jórvíkurehf. í kjölfar framsalsins 9. október 2008. Þetta hafi stefndi gert þrátt fyrirað hafa hækkað þakið á lánalínunni. Eins hafi hann haldið uppi kröfum umeiginfjárframlag og styrkingu hlutafjár félagsins sem enga stoð hafi haftí lánssamningnum. Sú háttsemi stefnda séskaðabótaskyld og hafi leitt til þess að Nýja Jórvík ehf. hafi ekki getað efntgreiðsluskyldu sína samkvæmt verksamningi við Atafl ehf. sem hafi að endinguleitt til gjaldþrots félagsins. Að auki byggja stefnendur á því að starfsmennstefnda hafi sammælst við Atafl ehf. um að knýja Nýju Jórvík ehf. í þrot. NýjaJórvík ehf. hafi þannig orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem rekja mætti til saknæmrarog ólögmætrar háttsemi Landsbanka Íslands hf. og stefnda. Við matá saknæmi og ólögmætri háttsemi stefnda beri að líta til lánssamningsins ámilli stefnda og Nýju Jórvíkur ehf. Stefnendur byggja á því að brot stefnda álánssamningnum hafi falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi tiltjóns Nýju Jórvíkur ehf. Stefnda hafi borið að hegða sér í samræmi við þærkröfur, sem lánssamningurinn hafi lagt honum á herðar, en samningurinn hafifalið í sér skráðar hátternisreglur sem taka þurti mið af við sakarmatið. ÞegarLandsbanki Íslands hf., og síðar stefndi, hafi gerst aðilar að samningnum viðNýju Jórvík ehf. hafi þeir undirgengist þá skuldbindingu að haga sér í samræmivið það sem mælt hafi verið fyrir um í samningnum. Stefnendur byggja á því aðvið mat á því, hvort stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi,beri að líta til samningsins milli stefnda og Nýju Jórvíkur ehf. en ljóst sé aðstefndi hafi brotið gegn samningsskyldum sínum og hafi þar af leiðandi bakaðsér skaðabótaábyrgð.Stefnendurbyggja á því að skuldbindandi lánssamningur í íslenskum krónum hafi komist á24. maí 2005 milli Landsbanka Íslands hf. og Nýju Jórvíkur ehf., sem síðar hafiverið yfirtekinn af stefnda. Samningurinn hafi verið vanefndur af hálfuLandsbanka Íslands hf. þegar bankinn hafi fyrirvaralaust stöðvað frekarilánveitingar til Nýju Jórvíkur ehf. á grundvelli samningsins. Fyrir liggi aðLandsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hafi einhliða ákveðið að hækka skuldNýju Jórvíkur ehf. með því að reikna höfuðstól lánsins með hliðsjón afgengisvísitölu tiltekinna erlendra mynta andstætt ófrávíkjanlegum ákvæðum 13.og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Sú aðgerðhafi verið ólögleg og byggja stefnendur á því að Hæstirettur hafi staðfest það.Afleiðingarþessara vanefnda hafi verið þær að Nýja Jórvík ehf. hafi ekki getað greittaðalverktaka sínum, Atafli ehf., uppsafnaða skuld sem hafi numið samtals132.222.164 krónum. Reikningarnir, sem hafi myndað skuldina, hefðu þegar veriðsamþykktir af eftirlitsmanni í samræmi við skilyrði 3. gr. lánssamningsins.Hafi þetta leitt til þess að Atafl ehf. hafi krafist gjaldþrotaskipta á búiNýju Jórvíkur ehf. Í kjölfarið hafi félagið misst einu eign sína, fasteigninavið Mýrargötu 26, til stefnda, sem hafi síðar fullnustað eignina til sín ágrundvelli lánssamningsins frá 24. maí 2005. Stefndi hafi síðan ákveðið aðráðstafa eigninni til verktakans Atafls ehf. Stefnendur byggja á því að stefndiog verktakinn hafi sammælst um að ná fasteigninni af Nýju Jórvík ehf. og komaeignarhaldi hennar til Atafls ehf. og tryggja með því aðra hagsmuni stefnda.Stefnendurtelja að Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hafi með saknæmri og ólögmætriháttsemi vanefnt samningsskyldur sínar. Vanefnd Landsbankans og síðar stefnda ásamningskyldum gagnvart Nýju Jórvík ehf. hafi leitt til sannanlegs tjóns vegnagjaldþrots félagsins. Tjónið samsvari missi hagnaðar sem komið hefði til vegnaágóða af sölu fullbúinna fasteigna við Mýragötu 26. Beint orsakasamband sémilli vanefndar Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda og tjóns Nýju Jórvíkurehf. Landsbanka Íslands hf. og stefnda hafi einnig mátt vera ljóst meðsanngirnisröum að tjón Nýju Jórvíkur ehf. yrði sennileg afleiðingvanefndarinnar, enda hafi þeir verið grandsamir um að framkvæmdir myndustöðvast þegar í stað vegna stöðvunar á lánafyrirgreiðslu, enda hafi þeir vitaðað áframhaldandi lánafyrirgreiðsla væri Nýju Jórvík ehf. nauðsynleg, einkum meðhliðsjón af tengslum lánastjóra stefnda og Atafls ehf., sem hafi jafnframt veriðí viðskiptum við stefnda. Gögn málsins styðji staðhæfingar um að lánastjóristefnda hafi verið grandsamur um að stöðvun lánafyrirgreiðslunnar myndi hafaþær afleiðingar að Nýja Jórvík ehf. gæti ekki greitt reikninga frá Atafli ehf.og færi því í þrot.Í inngangilánssamningsins frá 24. maí 2005 komi fram að Landsbanki Íslands hf. hafiskuldbundið sig til að lána Nýju Jórvík ehf. rekstrarfjármögnun í formireikningslánalínu að fjárhæð allt að 1.130.000.000 króna, með þeim skilyrðumsem fram komi í samningnum. Í 2. gr. samningsins sé áréttað að LandsbankiÍslands hf. skuli hafa til reiðu fyrir lántaka reikningslánalínu að fjárhæð1.130.000.000 króna og að innan þeirra marka sé lántaka heimilt að taka lán hjábankanum í íslenskum krónum. Í 4. gr. samningsins sé fyrirkomulagi útgreiðslnalánsins lýst en þar komi fram að útgreiðslur hvers lánshluta fari fram í formireikningsláns og gætu heildargreiðslur ekki numið hærri fjárhæð en fram komi í2. gr. samningsins. Útborgun lánsins hafi miðast við verkframkvæmdir þar sembankinn hafi áskilið sér rétt til þess að meta framkvæmdir með aðstoðsjálfstæðra úttektaraðila og stöðva lánveitinguna, væri ekki eðlilegt samband ámilli útborgunar lánsins og verkframkvæmda. Fyrirkomulagið hafi verið með þeimhætti að við lok hvers verkþáttar hafi óháður aðili á vegum Landsbanka Íslandshf. tekið verkþáttinn út og í kjölfarið hefði bankinn samþykkt útgreiðslulánsins til Nýju Jórvíkur ehf. í íslenskum krónum. Stefndi hafi yfirtekið allarskyldur Landsbanka Íslands hf. við framsal lánssamningsins 9. október 2008.Meðviðauka við lánssamninginn 29. desember 2006 hafi gildistími samningsins veriðframlengdur til 28. febrúar 2009 vegna þeirra tafa sem orðið hefðu á verkinu.Jafnframt hafi nýju ákvæði verið bætt við 6. gr. samningsins, grein 6.6 semhafi verið svohljóðandi: „[V]axtakjör hvers lánshluta sem lántaki tekur íerlendum gjaldmiðlum er LIBOR - eins og vextir þeir sem ákvarðast fyrirviðkomandi gjaldmiðil og hvert vaxtatímabil hverju sinni, tveimur bankadögumfyrir upphaf hvers vaxtatímabils að viðbættu 3,5% álagi“. Í framhaldinu hafihins vegar ekki verið gerður nýr lánssamningur um lán í erlendum myntum, einsog hefði verið nauðsynlegt hafi ætlunin verið að lána Nýju Jórvík ehf. íerlendum gjaldmiðlum. Hins vegar hafi félaginu verið lánað áfram í íslenskumkrónum á grundvelli íslenska lánssamningsins frá 24. maí 2005.Nýgrein hafi komið inn í lánssamning í íslenskum krónum um heimild til að miðavaxtaákvörðun við gengi erlendra mynta hafi verið andstæð ófrávíkjanlegumákvæðum 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Það hafi ekki breytt þeirri staðreynd að um lán í íslenskumkrónum hafi verið að ræða sem borið hafi að endurgreiða í íslenskum krónum.Hver og ein útgreiðsla lánsins hafi verið í íslenskum krónum, án tillits tilþess að þann 23. mars 2007 hafi Landsbanki Íslands, í samræmi við viðaukann,hafið að tengja höfuðstól lánanna við gengi erlendra gjaldmiðla. Enda hafikomið skýrt fram í lánsbeiðni að lánið yrði í íslenskum krónum.Stefnendurbyggja á því að með dómi Hæstaréttar Íslands frá 26. júní 2011 í máli réttarinsnr. 155/2011, Landsbankinn hf. gegn þrotabúi Motormax ehf., hafi verið staðfestað lánssamningar bankans við fyrirtæki, sem hafi verið tengdir viðgengisvísitölu erlendra mynta, væru ólögmætir. Með þeim dómi hafibótagrundvöllur og tjón þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. orðið ljóst. Stefnendurvísa til þess að dómurinn byggi á því að við þær aðstæður að lánsfjárhæð hafiverið ákveðin í íslenskum krónum, hún greidd út í íslenskum krónum og gert ráðfyrir að lánsfjárhæðin yrði endurgreidd í íslenskum krónum, væri um að ræða lání íslenskum krónum. Tenging höfuðstóls slíkra lána við gengi tiltekinnaerlendra gjaldmiðla væri ólögmæt þar sem hún stríddi gegn 13. og 14. gr., sbr.2. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Ílánssamningnum frá 24. maí 2005, sem stefndi hafi yfirtekið við stofnunstefnda, sé tilgreining lánsfjárhæðarinnar í íslenskum krónum. Hvergi sé þargetið um fjárhæð láns í erlendum gjaldmiðli, heldur aðeins hlutföll þeirra ogviðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi við útborgun lána.Lánssamningurinn í heild hafi auk þess á sér yfirbragð íslensks lánssamnings.Til viðbótar megi benda á að í þeim útborgunarbeiðnum, sem vísi til tengingarhöfuðstóls við gengi erlendra mynta, sé lánsfjárhæð ákveðin í íslenskum krónum.Auk þess árétta stefnendur að lánsbeiðni hafi ekki komið í stað gildslánssamnings sem gildi í lögskiptum aðila. Jafnframtbyggja stefnendur á því að í lánssamningum hafi hvergi verið heimildarákvæðifyrir Landsbanka Íslands hf. eða stefnda til að stöðva útgreiðslu lánsins vegnahækkunar sem orsakist af vöxtum og/eða gengisbreytingum. Nýja Jórvík ehf. hafiátt rétt á láni að fjárhæð 1.130.000.000 króna og hafi lánveitanda verið skyltað greiða það út. Fyrir þessari lánsfjárhæð hafi stefndi haft nægjanlegartryggingar, eða tryggingarbréf að fjárhæð 1.594.000.000 króna, sem þinglýsthafi verið á eignina að Mýrargötu 26. Af þeim sökum sé óforsvaranleg súháttsemi Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda að stöðva lánafyrirgreiðslurtil Nýju Jórvíkur ehf. eftir að hafa einungis lánað félaginu 868.000.000 krónaog án þess að félagið hefði á nokkurn hátt vanefnt samninginn. Þábyggja stefnendur á því að burtséð frá lögmæti gengistryggingar lánsins hafiLandsbanka Íslands hf. verið óheimilt að stöðva lánafyrirgreiðslu með vísan tilþess að höfuðstóll lánveitinga hefði hækkað. Lánssamningurinn frá 24. maí 2005sé afdráttarlaus um að Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hafi veriðskuldbundnir til þess að lána Nýju Jórvík ehf. 1.130.000.000 króna. Óumdeilt séhins vegar að Landsbanki Íslands og síðar stefndi hafi einungis lánað NýjuJórvík ehf. 868.000.000 króna. Jafnvel þótt miðað yrði við uppreiknaðanhöfuðstól lánsins samkvæmt ólögmætri tengingu við gengi erlendra mynta hinn 6.júní 2008, hefðu lánveitingar einungis numið 950.435.652 krónum. Því liggifyrir að Nýja Jórvík hefði ekki fullnýtt lánalínuna. Það sem eftir hafi staðiðhefði nægt til þess að greiða gjaldfallna reikninga verktakans Atafls hf. Aukþess sem hámarksfjárhæð lánalínunnar hefði þá verið hækkuð í 1.500.000.000króna og hefði það nægt til að greiða upp allar skuldir Nýju Jórvíkur ehf. oggert félaginu kleyft að halda áfram með verkið og hefja að endingu sölu íbúða.Af þeim sökum hafi Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi vanefntlánssamninginn samkvæmt skýrum ákvæðum hans.Meðvísan til alls ofangreinds telja stefnendur að Landsbanki Íslands hf. ogstefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 með því að tengja íslenskt lánNýju Jórvíkur ehf. við gengi erlendra gjaldmiðla og á þeirri forsendu stöðvaðlánafyrirgreiðslu og hafnað áframhaldandi fjármögnun til félagsins. LandsbankiÍslands hf. og stefndi verði að bera hallann af því að hafa gert þau mistök semfjármálafyrirtæki að tengja höfuðstól íslensks láns við gengi erlendra myntasem hafi verið dæmt ólögmætt af Hæstarétti Íslands. Í öllu falli verði stefndiað bera ábyrgð á ólögmætri stöðvun lánafyrirgreiðslunnar. Fyrir liggi því aðLandsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hafi vanefnt umræddan lánssamning ensamkvæmt honum hafi Landsbanki Íslands hf. og stefndi verið skuldbundnir tilþess að lána Nýju Jórvík ehf. 1.130.000.000 króna og síðar 1.500.000.000 krónameð ákvörðun um hækkun hinn 2. október 2008. Nýja Jórvík ehf. hafi hins vegareinungis fengið lánaðar 868.000.000 króna. Staðhæfing stefnda í svarbréfi hanstil stefnenda vegna skaðabótakröfu þeirra 3. desember 2010 um að áðurnefnt lántil Nýju Jórvíkur ehf. hafi verið greitt út að fullu um sumarið 2008 sé röng. Íminnisblaði lánastjóra stefnda, dagsettu 4. september 2009, til umboðsmannsskuldara stefnda, í tilefni af kvörtun stefnenda yfir þeirri málsmeðferð semmálið hefði hlotið innan bankans, staðfesti lánastjórinn framangreindarstaðhæfingar stefnenda. Í minnisblaðinu segi orðrétt: „Á tímabilinu frá 1.janúar 2008 til 30. júní 2008 hækkar gengisvísitala krónunnar (sem merkir aðhún er að veikjast) hins vegar úr 119,9954 í 160,4153. Þetta þýddi ríflega 33%lækkun krónunnar sem skilaði sér beint í hækkun á framkvæmdaláninu á hverjumtíma og minnkaði jafnframt þann hluta sem hægt er að draga á á hverjum tíma.Til að útskýra það nánar þá var staða framkvæmdalánsins 693,3 millj. króna í upphafiárs 2008. Eins og taflan hér að ofan sýnir var dregið fimm sinnum á lánið áárinu 2008, og námu ádrættir samtals 174.700.000 krónur. Í júní 2008 nam þvíraunverulegur ádráttur á lánið um 868.000.000 krónum (þ.e sú fjárhæð semraunverulega hafði farið í framkvæmdir á fasteigninni) en heildarskuld ágrundvelli skilmála lánssamningsins nam1.168.500.000 krónum. Mismunur þessara tveggja fjárhæða, eða um 300.000.000krónur skýrist af gengislækkun krónunnar á móti þeim myntum sem eru í myntkörfulánsins.“Afþessu verði ráðið að raunverulegur ádráttur á lán Nýju Jórvíkur ehf. hafieinungis numið 868.000.000 króna sem sé í samræmi við bókhald Nýju Jórvíkurehf. Landsbanki Íslands hf. og síðar stefndi hafi því ekki efnt lánssamninginnsamkvæmt efni hans. Í 2. gr.lánssamningsins komi skýrt fram að stefndi hafi skuldbundið sig til þessað lána Nýju Jórvík ehf. 1.130.000.000 króna. Við gerð lánssamningsins hafilegið fyrir fullbúin kostnaðaráætlun sem fylgt hafi verið eftir. Mismunurinn,eða 262.000.000 króna, hefðu nægt Nýju Jórvík ehf. til þess að greiða skuldsína við Atafl ehf. og gera félaginu kleift að halda áfram framkvæmdum. Í þvísambandi benda stefnendur á að það hefði kostað Atafl ehf. 397.046.346 krónurað klára uppsteypu hússins við Mýrargötu 26 samkvæmt fyrirliggjandi tilboði.Atafli ehf. hefðu þegar verið greiddar 249.016.074 krónur afheildarkostnaðinum. Það sem á hafi vantað, hafi verið 148.030.272 krónur sem sérúmlega helmingur þeirrar fjárhæðar sem Nýja Jórvík ehf. hafi átt rétt á að fálánaðar samkvæmt lánssamningnum. Þær ríflega 100.000.000 króna, sem hafi veriðeftir, hefðu nægt fyrir ófyrirséðum kostnaði og framhaldi framkvæmdanna. Viðþær aðstæður hefði verið hægt að byrja sölu á íbúðum, eins og hefði tíðkast íframkvæmd, sem hefði tryggt áframhaldandi fjármögnun verksins, svo sem Ataflehf. hafi síðar gert.VanefndirLandsbanka Íslands hf. og stefnda álánssamningum hafi orðið til þess að Nýja Jórvík ehf. hafi ekki getaðstaðið skil á greiðslu vegna útgefinna reikninga frá verktakanum Atafli ehf.,sem hafi verið á gjalddaga í júní 2008 vegna vinnu í apríl og maí sama ár. Þaðhafi á endanum leitt til þess að Nýja Jórvík ehf. hafi verið úrskurðaðgjaldþrota og möguleikar til þess að fullgera fasteignina hafi veriðeyðilagðir. Stefnendur, fyrir hönd þrotabús Nýju Jórvíkur ehf., árétta aðumræddir vinnureikningar frá Atafli ehf. hafi verið vegna vinnu sem hafi veriðunnin með vitund og vilja Landsbanka Íslands hf. Teljist það sérstaklegaámælisvert af hálfu Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda að hafa ekki a.m.k.lánað Nýju Jórvík ehf. fyrir þessari greiðslu í því skyni að forða félaginu frágjaldþroti. Enda hafi þar verið um að ræða kostnað, sem hafi komið til áður enLandsbanki Íslands hf. hafi hafnað frekari lánafyrirgreiðslu til Nýju Jórvíkurehf. Auk þess hafi lánssamningurinn verið afdráttarlaus um skyldu LandsbankaÍslands hf. og stefnda um að gera hið gagnstæða. Slík afgreiðsla bankans hefðiforðað verulegu tjóni sem hafi óhjákvæmilega hlotist af fyrirvaralausri stöðvunframkvæmda. Aukvanefnda á lánsamningnum hafi stefndi brotið gegn ýmsum lögfestumhátternisreglum sem gildi um fjármálafyrirtæki, sbr. einkum 19. gr. laga nr.161/2002, 5. og 8. gr. laga nr. 108/2007, og 19.-21. gr. reglugerðar nr.995/2007. Hafi brotin valdið Nýju Jórvík ehf. tjóni. Brot stefnda hafi m.a.falist í því að gæta ekki að hagsmunaárekstrum á milli Nýju Jórvíkur ehf. ogAtafls ehf., sbr. 2. tölul. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007. Fyrir liggi aðstefndi hafi verið viðskiptabanki beggja aðila en eins og gögn málsins sýnifram á, hafi stefndi gengið óeðlilega langt í að gæta hagsmuna Atafls ehf. Feliþað í sér brot gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007. Í þessu samhengi bendastefnendur á tölvupóst frá Þorsteini Hjaltasyni, lánastjóra hjá stefnda, 7.nóvember 2008 þar sem hann geri grein fyrir því að samþykkt hafi verið aðgjaldfella ekki lánið á Nýju Jórvík ehf. gegn því að reikningar Atafls ehf.yrðu greiddir. Þá sé ljóst af tölvupósti 11. nóvember 2008 að Þorsteinn hafigengið erinda Bjarna, starfsmanns Atafls ehf., og biðji Albert Sveinsson um aðræða við Bjarna. Gögn málsins sýni einnig að Atafl ehf. hafi hagnast verulega ágjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf., enda hafi fyrrnefnt félag fengið fasteignina aðMýrargötu 26 á mjög hagstæðu verði og hafi auglýst hana til sölu. Í niðurstöðuumboðsmanns skuldara hjá stefnda viðurkenni bankinn að staða lánastjórans felií sér hagsmunaárekstra og leggi til að annar viðskiptastjóri annist samskiptivið Nýju Jórvík ehf. Óhjákvæmilegt sé að líta á það sem sönnun á broti stefnda áhátternisreglum.Stefnendurkveða miklar og breytilegar kröfur stefnda fyrir útgreiðslu lánsins til NýjuJórvíkur ehf. fela í sér brot gegn 19. gr. laga um nr. 161/2002 og 5. gr. laganr. 108/2007. Fyrst hafi verið gerð krafa um eiginfjárframlag frá hluthöfum íformi sjálfskuldarábyrgða í tölvupósti 20. júní 2008. Síðar hafi hins vegarverið krafist 500.000.000 króna í reiðufé sem svo að endingu virðist hafa orðiðað 300.000.000 króna.NýjaJórvík ehf. hafi orðið við þessum kröfum og forsvarsmenn félagsins hafi lagtfram tillögu í tölvupósti til Landsbanka Íslands hf. 16. júlí 2008, sem hefðifalið í sér að hlutafé yrði hækkað um 125.000.000 króna með afhendingu aukinnasjálfskuldarábyrgða. Þessi tillaga hefði þýtt að nafnvirði hlutafjár NýjuJórvíkur ehf. hefði verið tvöfaldað. Þetta hafi verið gert til þess að tryggjaáframhaldandi fjármögnun verksins svo hægt væri að gera upp við Atafl ehf. Áfundi lánanefndar Landsbankans 23. júlí 2008 hafi tillögunni verið hafnað oggerð krafa um að eigið fé Nýju Jórvíkur ehf. yrði aukið um tæplega fimmfaltnafnverð hlutafjár félagsins eða 500.000.000 króna. Kröfur stefnanda hafi veriðósanngjarnar og algerlega úr samhengi við það sem áður hefði tíðkast íviðskiptum Nýju Jórvíkur ehf. við Landsbankann. Jafnframt hefði þetta verið íandstöðu við ákvæði lánssamningsins þar sem eiginfjárkröfur hafi verið um 11%af áætlaðri lánsfjárhæð. Stefndi hafi aldrei rökstutt eiginfjárkröfur sínar meðvísan til lánssamningsins eða aukinnar áhættu í framkvæmdinni. Slíkar skýringarhefðu fyrst komið fram af hálfu stefnda eftir að málið hafi verið höfðað áhendur honum. Á sama tíma hafi verðmæti veðandlagsins aukist verulega, endahafi framkvæmdir verið hafnar við Mýrargötu 26 og töluverð verðmætasköpun þvíorðið. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda hafi eignin verið seld á 510.000.000króna til Atafls ehf. eftir að stefndi hefði leyst Mýrargötu 26 til sín íkjölfar gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Auk þess sem stefndi hefði haft í fórumsínum verðmat um áætlað söluverðmæti Mýrargötu 26 að fjárhæð 3.800.000.000króna og kostnaðaráætlun að fjárhæð 2.122.064.026 krónur hefði legið fyrir. Þvítil viðbótar vísa stefnendur á að Nýja Jórvík ehf. hefði einungis þurft262.000.000 króna lán sem hefðu verið eftirstöðvar lánsloforðsins samkvæmtlánssamningnum.Stefnendurvísa til þess að gera verði þær kröfur til stefnda að slíkar forsendubreytingará mati á eiginfjárhlutfalli liggi fyrir við upphaf lántökunnar svo unnt sé aðgera áætlanir sem taki mið af því. Ekki sé rétt að skella þeim fyrirvaralaustfram samhliða stöðvun útgreiðslu framkvæmdakostnaðar á miðjuframkvæmdatímabili, án rökstuðnings. Kröfur til Nýju Jórvíkur ehf. um nýtthlutafé eigi sér ekki stoð ílánssamningnum og séu því brot og vanefnd á honum.Þessiháttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda hafi veriðámælisverð og á skjön við fyrri framkvæmd við afgreiðslu lána til Nýju Jórvíkurehf. Hafa beri í huga að skuld Nýju Jórvíkur ehf. á þessum tíma við Atafl ehf.hafi einungis numið 132.222.164 krónum en hún hafi þá ekki í raun veriðgjaldfallin í heild sinni. Krafa stefnda um 500.000.000 króna eiginfjárframlagsé óforsvaranleg og á skjön við það sem almennt hafi tíðkast við sambærileglánaviðskipti, þegar fyrir hafi legið að fjárþörf félagsins hefði verið lægri,eða numið um 150.000.000 til 300.000.000 króna. Stefnda hafi verið fullkunnugtum ólögmæti krafnanna og hafi verið í lófa lagið, eftir að hann fékk kröfunasamkvæmt lánssamningnum framselda, að lána Nýju Jórvík ehf. í samræmi við réttfélagsins samkvæmt samningnum. Þannig hefði mátt forða því tjóni sem hafihlotist af gjaldþroti Nýju Jórvíkur ehf. Hefði Nýja Jórvík ehf. eða stefnendurhaft 500.000.000 króna handbærar hefði krafa verktakans verið greidd og haldiðáfram með verkið, án þess að leita eftir viðbótarlánsfjármögnun. Af bókunlánanefndar Landsbanka Íslands í fundargerð 23. júlí 2008 megi ráða að viðafgreiðslu umræddrar beiðni Nýju Jórvíkur ehf. um lánsfjármögnun hafilánanefndin ákveðið að leitast við að tryggja veðstöðu sína samkvæmtlánssamningnum. NýjaJórvík ehf. hafi lagt fram minnisblað 11. ágúst 2008 þar sem lagt hafi veriðmat á virði eiginfjár verkefnisins miðað við stöðu framkvæmda, áætlaðanverkkostnað og söluverð íbúða. Niðurstaða þess hefði verið sú að eigið féfélagsins hafi verið metið á ríflega 495.000.000 króna. Eftir fundarhöld hafibankinn, hinn 18. ágúst 2008, farið fram á 100.000.000 króna í peningum, auk250.000.000 króna í formi sjálfskuldarábyrgða. Stefnendur hafi gengið eftir þvíað fá formlegt samþykki frá bankanum um þessa breytingu en hafi ekki hafterindi sem erfiði. Í kjölfarið hafi engin formleg svör borist frá lánastjóranumsem hafi orðið til þess að forsvarsmenn Nýju Jórvíkur ehf. hafi sent bankanumbréf 26. ágúst 2008 þar sem þess hafi verið krafist að áframhaldandi fjármögnumyrði tryggð gegn því að leggja fram 200.000.000 króna sjálfskuldarárbyrgð svohægt væri að halda áfram með verkið. Lánastjórinn hafi svarað erindinuefnislega í tölvupósti og ítrekað fyrri kröfu bankans. Forsvarsmenn NýjuJórvíkur ehf. hafi komið til móts við kröfurnar og óskað eftir áframhaldandifjármögnun í bréfi 2. september 2008 og lagt til ráðstafanir sem hefðu leitttil þess að eigið fé Nýju Jórvíkur ehf. hefði styrkst um 200.000.000 króna meðábyrgðum og afhendingu eigna til félagsins, auk þess sem verktakinn Atafl ehf.myndi lána Nýju Jórvík ehf. 100.000.000 króna með gjalddaga einu ári eftir aðverkframkvæmdum lyki. Það hefði jafngilt því að Nýja Jórvík ehf. hefði greittAtafli ehf. 100.000.000 króna eftir að eigið fé Nýju Jórvíkur ehf. hefði verið aukiðum sömu fjárhæð.Stefnendurtelja það ámælisvert af lánastjóra Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda, semfengið hefði samþykki lánanefndar 24. september 2008 til þess að lækka kröfu umeiginfjáreign Nýju Jórvíkur ehf. niður í 300.000.000 króna og fengið heimildtil að lána allt að 2.200.000.000 króna, að gefa Nýju Jórvík ehf. ekki svigrúmtil þess að færa fram fjármuni og halda áfram með málið, sem hafi verið áábyrgð fyrirtækjasviðs bankans. Ljóst mætti vera að lánastjórinn hafi meðsaknæmum hætti valdið Nýju Jórvík ehf. skaðabótaskyldu tjóni. Atburðarásin séstaðfest í tölvupóstsamskiptum milli málsaðila 7. nóvember 2008. Lánastjórinnhafi hafnað samkomulagi við Atafl ehf. sem hefði þýtt að skuldin við verktakannhefði þá verið greidd. Þau samskipti sýni svo ekki yrði um villst aðlánastjórinn hafi ekki unnið með hagsmuni Nýju Jórvíkur ehf. að leiðarljósi,eins og honum hafi borið samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002. Staðreyndirmálsins tali sínu máli, enda hafi Atafl ehf. fengið fasteignina við Mýrargötu26 afhenta síðar á niðursettu verði, eins og að hefði verið stefnt. Ásetningurstefnda hafi verið einbeittur, enda hafi upplýsingum um fund lánanefndar 24.september 2008 verið leynt í ítarlegu svari umboðsmanns skuldara stefnda tilNýju Jórvíkur ehf. hinn 25. mars 2009. Þar sé hins vegar að finna yfirlit yfiralla aðra fundi lánanefnarinnar. Þetta hafi valdið Nýju Jórvík ehf. og öðrumstefnendum miklu tjóni. Stefnendurtelja það einnig ámælisvert af hálfu stefnda og forvera hans að hafa ekki nýtthækkun lánalínunar í tvígang, þ.e. hinn 24. september 2008 í 2.200.000.000króna og hinn 2. október 2008 í 1.500.000.000 króna til þess að lána NýjuJórvík ehf. fjármuni til að gera félaginu kleift að forða tjóni með greiðslureikninga Atafls ehf. og halda áfram með framkvæmdir við Mýrargötu 26. Þess ístað hafi bankinn ráðstafað lánsfjárhæðinni til tryggingar á stöðu lánsins semhafi byggst á ólögmætum gengisútreikningum. Stefnendurbyggja á því, fyrir hönd Nýju Jórvíkur ehf., að umrædd brot, ein sér og samhliðavanefndum stefnda, leiði til þess að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni NýjuJórvíkur ehf. Ef stefndi hefði hegðað sér í samræmi við ofangreindarhátternisreglur og góða venju á fjármálamarkaði hefði ekki komið til gjaldþrotsNýju Jórvíkur ehf. og félagið því ekki orðið fyrir tjóni. Stefnenduraðrir, sem hafi verið hluthafar í Nýju Jórvík ehf., þ.e. EP fjármál ehf.,þrotabú Ísleifs Leifssonar, Magnús Ingi Erlingsson og Upsir ehf., vísa umkröfugerð sína til reglna skaðabótaréttar utan samninga. Krefjast þeir þess aðstefndi verði dæmdur skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem stefnendur hafiorðið fyrir vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Tjónið verði eingöngu rakið tilsaknæmrar og ólögmætrar háttsemi Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda þegarfélaginu hafi fyrirvaralaust verið synjað um frekari lánafyrirgreiðslu frábankanum þrátt fyrir skýra skuldbindingu bankans þar um samkvæmt lánssamingnumfrá 24. maí 2005. Stefnendur vísa til áðurgreinds um að stefndi hafi yfirtekiðöll réttindi og allar skyldur gamla Landsbankans þegar bankinn hafi yfirtekiðlánssamninginn við stofnun stefnda, auk þess sem stefndi hafi orðiðskaðabótaskyldur vegna háttsemi sinnar eftir yfirtöku lánssamningsins.Hlutaféstefnenda í Nýju Jórvík ehf. hafi verið eign þeirra, sem m.a. hafi notiðverndar 72. gr. stjórnarskrár, sbr. og 1. gr. 1. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í ljósi þess að hlutafé séverndarandlag eignarréttarins, eigi hluthafar rétt á því að vera ekki sviptirhlutafé eða þurfa að þola virðisrýrnun þess, án þess að slík skerðing séréttlætanleg með vísan til almannahagsmuna, eigi stoð í ákvæðum landsréttar ogsé auk þess samrýmanleg reglum þjóðarréttar. Ekkert af ofangreindum skilyrðumeigi við í máli þessu, þvert á móti hafi hluthafar Nýju Jórvíkur ehf. tapaðöllu hlutafé sínu vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda og forverahans. Geti stefnendur ekki borið þá skerðingu á lögvörðum hagsmunum sínum undirdómstóla sé það brot gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans.Ummálsástæður að öðru leyti vísa stefnendur til allra fyrri málsástæðna stefnendavegna þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. að breyttu breytanda. Sérstaklega sé vísaðtil skráðra hátternisreglna og að við sakarmatið verði að horfa til vanefndastefnda á lánssamningnum við Nýju Jórvíkehf.Stefnendurhafi verið einu hluthafar í Nýju Jórvík ehf. þegar félagið hafi verið úrskurðaðgjaldþrota. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi með aðgerðum sínum ogathafnaleysi valdið stefnendum tjóni sem hann beri ábyrgð á. Um samlagsaðildmálsins vísa stefnendur til 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Stefnendur vísa til þess að kröfugerð þeirra miðist við hlutfallslegaeign hvers stefnenda um sig þegar tjón þeirra hafi orðið.SK3ehf. hafi áður verið hluthafi í Nýju Jórvík ehf. en þann 22. maí 2009 var gertsamkomulag milli SK3 ehf. annars vegar og stefnendanna Ísleifs Leifssonar ogMagnúsar Inga Erlingssonar hins vegar. Samkomulagið hafi falið í sér aðeignarhlutur SK3 ehf. í Nýju Jórvík ehf. skyldi ganga til stefnenda Ísleifs ogMagnúsar með innlausn þeirra á veðum í bréfum félagsins. Hafi SK3 ehf. því ekkiverið hluthafi í Nýju Jórvík ehf. er tjónið hafi orðið og sé því ekki aðili aðmáli þessu.Stefnendumhafi orðið kunnugt um ólögmæti gengistryggingar lánssamningsins frá 24. maí2005 þegar Hæstiréttur Íslands kvað upp dóm hinn 26. júní 2011 í máli réttarinsnr. 155/2011, Landsbankinn hf. gegn þrotabúi Mótormax ehf. Um leið hafi þeirfengið upplýsingar um það á hvaða grunni bótaskylda og tjón þeirra byggðist á.Með því að félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota 25. janúar 2010 hafistefnendur sem fyrrum hluthafar orðið fyrir fjártjóni sem þeir telji að stefndiberi skaðabótaábyrgð á. Hlutabréf stefnenda í Nýju Jórvík ehf. hafi orðiðverðlaus og útilokað hafi verið að bjarga þeirri fjárfestingu sem lögð hafiverið í félagið. Umbótagrundvöllinn vísist að öðru leyti til allra framangreindra málsástæðna semstefnendur byggja á vegna þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. Við mat á saknæmi ogólögmæti stefnda beri að líta til lánssamningsins frá 24. maí 2005, sem ogannarra skráðra hátternisreglna sem þýðingu hafi, svo sem hátternisreglna II.kafla laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, svo og ákvæði laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki. Að þvíer varðar kröfur allra stefnenda, byggja þeir á því að háttsemi stefnda hafiverið fólgin í störfum starfsmanna stefnda. Með því að hafa vanefntsamningskyldur sínar og hafnað áframhaldandi fjármögnun hafi Landsbanki Íslandshf. og stefndi, með saknæmum og ólögmætum hætti, bakað sér bótaskyldu samkvæmtalmennu sakarreglunni bæði utan og innan samninga. Kröfur vegna háttsemiLandsbanka Íslands hf. fyrir stofnun stefnda séu órjúfanlegar framsalilánssamningsins samkvæmt meginreglum kröfuréttar um kröfuhafaskipti.Lánastjórinn og aðrir starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og stefnda, sem m.ahafi setið í lánanefndum á þessum tíma, hafi sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi sem leitt hafi til tjóns Nýju Jórvíkur ehf. og stefnenda semLandsbanki Íslands hf. og stefndi beri ábyrgð á samkvæmt almennum reglumskaðabótarréttar um húsbóndaábyrgð vinnuveitenda, sbr. 25. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Telja verði vanefnd Landsbanka Íslands hf. og síðar stefndaverknað sem í skilningi sakarreglunnar teljist saknæmur og ólögmætur þar semþað teljist ámælisvert að vanefna samningskyldur og að starfsmenn Landsbankansog síðar stefnda hafi hagað sér öðruvísi en ætlast hafi mátt til af þeim viðframkvæmd viðskipta Nýju Jórvíkur ehf. Sami lánastjóri hafi annast framkvæmdlánssamningsins frá 24. maí 2005 fyrir hönd Landsbanka Íslands hf. og síðarstefnda. Starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og stefnda hafi sýnt af sér háttsemisem vafalaust hafi uppfyllt áskilnað sakareglunnar um gáleysi ef ekki ásetning.Telja verði að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og stefnda hafi ekki gættþeirrar varkárni við efndir lánssamningsins sem af þeim hafi mátt ætlast ogalmennt sé skylt við sömu aðstæður. Um þetta vísist til þess sem áður hafikomið fram um fyrirvarlausa stöðvun lánafyrirgreiðslu til Nýju Jórvíkur ehf. ogneitun á áframhaldandi lánafyrirgreiðslu til þess að forða tjóni. HöfnunLandsbanka Íslands hf. og svo stefnda á nýrri fyrirgreiðslu til þess að forðafrekara tjóni hafi verið ámælisverð og óforsvaranleg miðað við þau gögn semhafi legið fyrir á þeim tíma. Þessi háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf.og síðar stefnda hafi verið þáttur í störfum þeirra og því sé áskilnaði umnægjanleg tengsl á milli háttsemi og verkefna þeirra í þágu vinnuveitendauppfylltur. Þábyggja stefnendur á því að stefndi þurfi að sýna fram á að einhver atvik eðaeðli framangreindrar háttsemi afsaki hann og leysi hann undan ábyrgð.Stefnendur byggja á því að beint orsakasamband sé milli saknæmrar háttsemistarfsmanna stefnda og tjóns stefnenda og þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. Með því aðvanefna samningsskyldur sínar samkvæmt lánssamningnum og hafna síðar frekarilánafyrirgreiðslu sem að endingu hafi leitt til gjaldþrots félagsins, hafi bæðiLandsbanki Íslands hf. og stefndi valdið stefnendum fjárhagslegu tjóni sem nemiútlögðum kostnaði vegna kaupa stefnenda á hlutafé í Nýju Jórvík ehf. ogþrotabúi Nýju Jórvíkur ehf. vegna missis hagnaðar af á sölu fasteignanna aðMýrargötu 26. Af gögnum málsins megi sjá að háttsemi Landsbanka Íslands hf. ogstefnda, sem lýst hafi verið, sé meginorsök gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Tjónstefnenda og Nýju Jórvíkur ehf. sé skerðing á þeim lögvörðu hagsmunum þeirrasem falist hafi í eignarhaldi þeirra á Nýju Jórvík ehf. annars vegar ogeignarhaldi þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. á Mýrargötu 26 hins vegar. Tjónið orsakistbæði af vanefndum lánsamningsins í tíð Landsbanka Íslands hf. og í tíð stefndasem falist hafi í því að stöðva útgreiðslu lána án heimildar í lánssamningnumog krafna um hlutafjárframlag sem skilyrði fyrir áframhaldandilánafyrirgreiðslu sem enga stoð hafi í lánssamningnum.LandsbankaÍslands hf. og síðar stefnda hafi verið fullkunnugt um eða a.m.k. mátt veraljóst að stöðvun frekari fyrirgreiðslu myndi hafa í för með sér tjón fyrir NýjuJórvík ehf., einkum þegar litið væri til þess að lánastjóri stefnda hafi í raunverið beggja vegna borðsins við afgreiðslu málsins sem lánastjóri bæði NýjuJórvíkur ehf. og Atafls ehf. Með því að efna samningskyldur sínar samkvæmtgildandi lánssamningi eða með nýrri lánafyrirgreiðslu á grundvelli nýrratilboða forsvarsmanna Nýju Jórvíkur ehf. hefði Landsbanka Íslands hf. ogstefnda verið í lófa lagið að forða áðurnefndu tjóni, enda hefði lánastjóristefnda með sanngirni mátt sjá fyrir að orsök stöðvunar lánafyrirgreiðslu tilNýju Jórvíkur ehf. myndi hafa í för með sér fjárhagslegt tjón fyrir stefnendurvegna missis útlagðs hlutafjár og fyrir Nýju Jórvík ehf. vegna missis hagnaðaraf sölu fasteigna við Mýrargötu 26. Vegna stöðu sinnar sem lánastjóri beggjaaðila hafi honum ekki geta dulist að Nýja Jórvík ehf. hafi ekki getað greittvanskil sín við Atafl ehf. og að Atafl ehf. myndi í framhaldinu krefjastgjaldþrota yfir Nýju Jórvík ehf., sem síðar hafi verið reyndin. Megi leiðalíkur að því að það hafi verið ásetningur lánastjórans að vinna að því keyraNýju Jórvík ehf. í gjaldþrot og vinna að því að koma byggingarframkvæmdunum íhendur Atafls ehf. með tilheyrandi tjóni fyrir hluthafa félagsins og félagið. ÞrotabúNýju Jórvíkur ehf. hafi orðið fyrir tjóni vegna missis hagnaðar afverkframkvæmdum Nýju Jórvíkur ehf. vegna vanefnda stefnda á lánssamningnum.Tjónið samsvari væntanlegum hagnaði af sölu fullbúinna fasteigna við Mýrargötu26. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi áætlað söluverð Mýrargötu 26 verið3.800.000.000 króna. Á lánanefndarfundi Landsbanka Íslands hf. 24. september2008 hafi bankinn áætlað að heildarkostnaður við að klára Mýrargötu 26 meðáföllnum kostnaði vegna gengisbreytinga væri 3.157.000.000 króna. Mismunurinnnemi 643.000.000 króna. Sé dreginn frá sá kostnaður sem hafi stafað afólögmætri gengistryggingu eins og hún hafi verið áætluð af lánastjóra stefnda íminnisblaði 16. mars 2009, hækki áætlaður hagnaður af framkvæmdunum viðMýrargötu 26 í 943.000.000 króna. Kostnaðaráætlun Nýju Jórvíkur ehf. hafi gertráð fyrir töluvert lægri byggingarkostnaði og þar af leiðandi meiri hagnaði.Tjónannarra stefnenda sé til komið vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. en þá hafiþeir tapa öllu hlutafé sínu. Nýja Jórvík ehf. hafi keypt húseignina viðMýrargötu 26 á 285.000.000 króna. Í framhaldi af skipulagsvinnu hafibyggingarréttur á lóðinni verið aukinn úr 7000 m² í 13.500 m² sem hefði haft íför með sér töluvert mikla verðmætaaukningu fyrir Nýju Jórvík ehf. og hlutahafaþess. Óumdeilt sé að framlagt eigið fé stefnenda til Nýju Jórvíkur ehf. hafinumið 45.000.000 króna. Jafnframt sé óumdeilt að stefnendur hafi, til viðbótarvið hlutafjáreign sína, keypt samtals 27,02% af heildarhlutafé Nýju Jórvíkur afHanza ehf. hinn 26. nóvember 2010 á genginu 5 eða fyrir samtals 166.666.667krónur. Auk þess hafi þeir sama dag keypt 24,32% hlut af Jóhannesi Einarssyni ágenginu 5 eða fyrir samtals 149.973.331 krónu og 12,61% hlut af Ólafi HaukiÓlafssyni á genginu 5 fyrir samtals 77.777.780 krónur. Fjártjón stefnenda hafiþví samtals numið 434.417.778 krónum. Með vísan til framgreinds sé ljóst aðbeint fjártjón stefnenda, sem séu fyrrum hluthafar Nýju Jórvíkur ehf., nemisamtals 434.417.778 krónum vegna tapaðs hlutafé við gjaldþrot félagsins. Um lagarök vísa stefnendur til laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. laganna, og laga nr.108/2007, um verðbréfaviðskipti. Um skaðabætur er vísað til meginreglnaskaðabótaréttarins innan og utan samninga. Jafnframt vísa stefnendur tilmeginreglna kröfuréttar. Málkostnaðarkrafa er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Um varnarþing vísast til 33 gr. laganr. 91/1991. IVStefndi krefstsýknu með vísan til aðildarskorts til varnar þar sem kröfum stefnenda sé beintað röngum aðila í skilningi 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Í stefnu sé gerð krafa um skaðabætur vegna lánssamnings sem stofnaðhafi verið til á árinu 2005 á milli Nýju Jórvíkur ehf. og forvera stefnda,Landsbanka Íslands hf. Samningurinn hafi flust yfir til stefnda hinn 9. október2008 með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá sama degi á grundvelli laga nr.125/2008. Sú ákvörðun Fjármálaeftirlitsins sé mjög ítarleg og tilgreininákvæmlega hvaða réttindi og skyldur hafi flust frá Landsbanka Íslands hf. tilstefnda. Samkvæmt 1. tölul. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins hafi kröfuréttindiflust frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda og samkvæmt 2. tölul. hafi stefnditekið við öllum tryggingarréttindum Landsbanka Íslands hf. sem tengst hafikröfum bankans. Fram komi í 5. tölul. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins aðstefndi hefði, frá og með 9. október 2008, tekið við þeirri starfsemi semLandsbanka Íslands hefði haft með höndum og tengst hinum framseldu eignum.Aðrar kröfur hefðu ekki færst yfir til stefnda eins og Hæstiréttur Íslands hafiítrekað í dómum sínum, þar á meðal afleiddar kröfur. Stefndi telur að túlkaverði ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 þröngt, á þann máta aðhún hafi ekki haft í för með sér að skaðabótaskylda vegna meintra athafna eðaathafnaleysis starfsmanna Landsbanka Íslands hf. hafi færst yfir til stefnda. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnenda sem rangri aðórjúfanleg tengsl séu milli kröfu stefnda samkvæmt lánssamningnum og réttinda,sem stefnendur telji að hafi fylgt meintum vanefndum Landsbanka Íslands hf. ásamningnum. Hæstiréttur Íslands hafi áður dæmt um þetta efni, sbr. t.d. dóm ímáli réttarins nr. 750/2012, María Jónsdóttir gegn Landsbankanum.Skaðabótakröfu megi samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar beina að þeim semhafi valdið tjóni, enda séu önnur skilyrði bótaábyrgðar fyrir hendi. Stefnendurhafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti bótakrafa þeirra, sem snúi að athöfnum ogathafnaleysi Landsbanka Íslands hf., hafi færst yfir til stefnda. Slíkyfirfærsla bótaskyldu frá einum lögaðila til annars verði ekki leidd afalmennum reglum skaðabótaréttar, auk þess sem hún eigi sér hvorki stoð íframangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 né í ákvæðumlaga. Stefndi hafi hvergi viðurkennt yfirtöku ábyrgðar að þessu leyti eða komiðþannig fram að stefnendur hafi getað byggt á því réttmætar væntingar um aðstefndi hefði axlað skaðabótaábyrgð á tjóni, sem forveri hans, LandsbankiÍslands hf., kynni að hafa valdið. Í stefnu megi víðasjá að stefnendur geri ekki greinarmun á skyldum Landsbanka Íslands hf. ogskyldum stefnda gagnvart Nýju Jórvík ehf. Telji stefnendur að starfsmennLandsbanka Íslands hf. hafi í störfum sínum valdið sér persónulega tjóni, sérétt að sækja bætur vegna þeirra til Landsbanka Íslands hf. Í stefnu komi framað hið ætlaða tjón hafi orðið við gjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf. en jafnframt aðhin ætlaða saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið viðhöfð af starfsmönnumLandsbanka Íslands hf. þegar Nýju Jórvík ehf. hafi verið synjað um frekarilánveitingar. Ef ákvæði í samningnum frá 24. maí 2005 eða ákvörðun starfsmannaLandsbanka Íslands hf. um að synja Nýju Jórvík ehf. um frekari lán hafi valdiðþví tjóni, sem stefnendur halda fram, verði að líta til þess að tímamarktjónsatburðarins hafi verið í tíð Landsbanka Íslands hf. og því áður en stefndivar stofnaður. Hefðu stefnendur því átt að beina kröfu sinni að LandsbankaÍslands hf. en ekki stefnda. Þá sé ítrekað að stefndi hafi ekki krafistgjaldþrotaskipta á búi Nýju Jórvíkur ehf., heldur Atafl hf. sem hafi veriðverktaki á vegum Nýju Jórvíkur ehf. Jafnframt vísar stefndi því á bug að íþessu tilviki eigi sjónarmið um mótbárur gagnvart framsalshafa við, enda sékrafa stefnenda byggð á reglum skaðabótaréttar en ekki kröfuréttar og getireglur kröfuréttar um mótbárutap skuldara ekki átt við um kröfu stefnenda. Séenda ekki um að ræða mótbárur um að greitt hafi verið eða að samið hafi veriðum afslátt eða eða önnur slík úrræði. Stefndi mótmælirþeirri málsástæðu stefnenda að þeir geti krafið stefnda um greiðslu skaðabótavegna tjóns sem leiða megi af meintri háttsemi Landsbanka Íslands hf. ágrundvelli reglna um óskipta ábyrgð tjónvalda, séu þeir fleiri en einn. Hafistefnendur ætlað að fá dóm um meinta skaðabótaskyldu Landsbanka Íslands hf.,hafi þeim borið að gæta þess að Landsbanki Íslands hf. ætti aðild að dómsmáliþessu, enda sé það grundvallarréttur aðila að eiga kost á að taka til varna umkröfur sem að þeim er beint. Þar sem Landsbanki Íslands hf. sé ekki aðili aðmálinu, hafi niðurstaða þess ekki bindandi áhrif um meinta skaðabótaskylduLandsbanka Íslands hf., hvorki gagnvart Landsbanka Íslands hf. né aðilumdómsmálsins. Beri því að hafna þessari málsástæðu stefnenda. Kröfum stefnendasé þannig beint að röngum aðila og geri stefndi því kröfu um sýknu á grundvelli2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi grundvallarkröfu sína um sýknu vegna aðildarskorts til sóknar á 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 þar sem stefnendur séu ekki réttir aðilar að dómsmáli þessu. Stefnendurhafi lögmætt umboð til að höfða dómsmál þetta fyrir hönd þrotabús Nýju Jórvíkurehf. Skiptastjóri hafi ekki starfað í umboði þrotabúsins þegar hann hafi veittstefnendum heimild til höfðunar málsins. Skiptastjóra hafi borið að snúa sértil Héraðsdóms Reykjavíkur með beiðni um að skipti á þrotabúinu yrðu tekin uppog að hann yrði skipaður skiptastjóri félagsins á nýjan leik, áður en tekin varákvörðun um endurupptöku búsins og stefnendum, sem kröfuhöfum, heimilað aðhöfða dómsmál í nafni þess. Þá hafi skiptastjóri hvorki boðað til skiptafundarné tilkynnt kröfuhöfum um ráðstafanir sínar fyrirfram, líkt og honum hafi boriðað gera samkvæmt 2. og 3. mgr. 124. gr., sbr. einnig 3. mgr. 164. gr. laga nr.21/1991. Skilyrði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr., séu því ekkifyrir hendi. Þessu til viðbótar hafi skiptastjóri ekki tekið afstöðu til kröfuVSB verkfræðistofu ehf. á skiptafundi fyrir lok gjaldþrotaskipta félagsins, þarsem kröfunni hafi verið lýst sem almennri kröfu, og eigi stefnendur því ekkilögvarða kröfu á hendur þrotabúinu, sbr. 130. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæði 130.gr. laga nr. 21/1991 sé fortakslaust og séu stefnendur bundnir af fyrri afstöðuskiptastjóra til kröfunnar. Því geti stefnendur ekki höfðað mál þetta fyrirhönd þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. Stefnendur haldiþví fram að þeir hafi orðið fyrir fjártjóni vegna meintra vanefnda LandsbankaÍslands hf. og seinna stefnda á samningsskuldbindingum sínum gagnvart NýjuJórvík ehf. og að stefnda beri að bæta það tjón á grundvelli reglna umskaðabætur utan samninga. Stefnendur hafi hins vegar ekki verið aðilar aðlánssamningi milli Landsbanka Íslands hf. og Nýju Jórvíkur ehf. og eigi þvíekki aðild að ágreiningi um efndir hans, jafnvel þótt þeir telji sig hafa orðiðfyrir afleiddu fjártjóni. Stefnendur hafi ekki mótmælt kröfu stefnda í þrotabúNýju Jórvíkur ehf. og hafi ekki gert kröfu um endurútreikning á lánssamningnumá meðan á skiptum á þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf. hafi staðið. Því sé sú aðstaðaekki fyrir hendi að stefnendum sé heimilt að krefjast viðurkenningar áskaðabótaskyldu stefnda vegna samningsins og beri því að sýkna stefnda afkröfum stefnenda. Þessu til stuðnings vísar stefndi til dóms Hæstaréttar nr.608/2013 um ágreining stefnenda og stefnda vegna sama lánssamnings. Stefndi byggirsýknukröfu sína einnig á útilokunarreglu 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991,enda geti stefnendur ekki höfðað nýtt mál á hendur stefnda með því að berafyrir sig aðrar málsástæður sem þeir hefðu getað haft uppi í fyrra málinu. Stefndi byggirsýknukröfu sína á því að krafa stefnenda fyrir hönd þrotabús Nýju Jórvíkur ehf.sé fyrnd. Háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda, semstefnendur telji að hafi leitt til tjóns þrotabús Nýju Jórvíkur ehf., hafi áttsér stað á tímabilinu frá júní 2008, þegar lánalínan á grundvelli samningsinsfrá 24. maí 2005 hafi verið að fullu ádregin, til janúar 2010, þegar félagiðhafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Krafa um skaðabætur fyrnist á fjórumárum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann,sem ábyrgð hafi borið á því, eða borið að afla sér slíkra upplýsinga samkvæmt9. gr. laga nr. 150/2007. Hvorki stefnendur né skiptastjóri hafi haft uppimótmæli við kröfu stefnda við skipti þrotabúsins vegna lánssamningsins og hafikrafan fyrst komið fram rúmum fimm árum eftir að félagið var tekið tilgjaldþrotaskipta. Krafa þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. vegna meintrar háttsemistarfsmanna Landsbanka Íslands hf. og stefnda sé þar af leiðandi fyrnd. Krafa stefnenda umskaðabætur utan samninga sé einnig fyrnd þar sem stefnendur hafi ekki haldiðhenni fram fyrr en í máli þessu þegar rúm fimm ár voru liðin frá lokum áskiptum á þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf. Krafan byggi á sömu málsástæðum og krafaþrotabús Nýju Jórvíkur ehf., sem rekja megi til háttsemi starfsmanna LandsbankaÍslands hf. og seinna stefnda á árunum 2008 til 2009, sem hafi leitt til tökubús félagsins til gjaldþrotaskipta 25. janúar 2010. Beri því að sýkna stefndaaf öllum kröfum stefnenda.Stefndi byggirsýknukröfu sína einnig á því að krafan, sem stefnendur hafi fengið framselda tilsín frá VSB verkfræðistofu ehf., sé fyrnd. Skiptastjóri hafi veitt stefnendumheimild til að höfða mál þetta í nafni þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. á þeimgrundvelli að stefnendur væru kröfuhafar í þrotabú félagsins. VSBverkfræðistofa hafi lýst kröfu í þrotabú félagsins hinn 16. febrúar 2010 aðfjárhæð 1.633.484 krónur en skiptastjóri hafi ekki tekið afstöðu til hennar áskiptafundi. Skiptum á búinu hafi lokið 1. mars 2011. Hafi kröfu verið lýst viðgjaldþrotaskiptin en ekki fengist greidd við skiptin, sé fyrningu slitiðgagnvart þrotamanninum og byrji þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða áþeim degi þegar skiptunum lauk, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. Lýstar kröfur á hendur þrotabúinu hafi því fyrnst 1.mars 2013. Eftir 3. mgr. 165. gr. verði fyrningu krafna einungis slitið á nýmeð því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum ogfái dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Stefnendur hafikeypt kröfu VSB verkfræðistofu ehf. með samningi 2. september 2014 þegar krafanvar fyrnd og þar af leiðandi ekki lögvarin. Stefna í máli þessu geti ekkislitið fyrningu. Stefnendur eigi því ekki gilda kröfu í þrotabú Nýju Jórvíkurehf. Á grundvelli þessa beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda.Stefndi byggirsýknukröfu sína einnig á því að hvorki sé ágreiningur um lögmætilánssamningsins né fullnustu hans. Því geti stefnendur ekki farið fram ágreiðslu skaðabóta vegna vanefnda á samningnum. Krafa stefnenda fyrir höndþrotabú Nýju Jórvíkur ehf. byggi á reglum skaðabótaréttar en stefnendur teljifélagið hafa orðið fyrir tjóni vegna vanefnda Landsbanka Íslands hf. og seinnastefnda á lánssamningnum. Krafa stefnenda um skaðabætur vegna tjóns utansamninga byggi á sömu málsástæðum. Bú Nýju Jórvíkur ehf. hafi verið var tekiðtil gjaldþrotaskipta 25. janúar 2010. Með kröfulýsingu 30. mars 2010 hafistefndi lýst kröfu vegna vanefnda Nýju Jórvíkur ehf. á lánssamningnum aðfjárhæð 2.070.709.015 krónur. Hafi kröfunni verið lýst sem veðkröfu samkvæmt111. gr. laga nr. 21/1991. Kröfunni hafi fyrst verið hafnað þar sem gögn hafiverið talin ófullnægjandi en á skiptafundi 8. og 11. júní 2010 hafi verið lögðfram viðbótarskjöl, fallið frá dráttarvöxtum og ágreiningur um kröfunajafnaður. Samkvæmt yfirliti yfir lýstar kröfur í þrotabúið hafi skiptastjórisamþykkt kröfu stefnda að fjárhæð 1.971.683.978 krónur. Engar athugasemdir hafikomið fram á skiptafundi félagsins og séu stefnendur því bundnir af afstöðuskiptastjóra til hinnar lýstu kröfu, sbr. 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991.Það hafi fyrst verið rúmum fjórum árum eftir skiptafundinn, hinn 10. september2014, sem skiptastjóri virðist hafa breytt afstöðu sinni og veitt stefnendumheimild til að höfða mál þetta um skaðabætur vegna vanefnda Landsbanka Íslandshf. og seinna stefnda á lánssamningnum. Hin breytta afstaða til kröfunnar fáiekki stoð í lögum, enda séu réttaráhrif samþykkis kröfunnar þau að skiptastjórisé bundinn af afstöðu sinni. Með því að samþykkja lýsta kröfu stefnda, án þessað mótmæla henni á skiptafundi, hafi skiptastjóri og kröfuhafar þrotabúsinsviðurkennt að krafa stefnda var bæði rétt og lögmæt. Stefnendur geti ekki boriðþví við núna að krafan hafi verið röng og hafi með einhverjum hætti leitt tiltjóns þrotabúsins og stefnenda sem fyrrverandi hluthafa. Frá þessu fortakslausaákvæði 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 séu engar undantekningar gerðar ílögunum og telur stefndi að stefnendur hafi ekki fært viðhlítandi rök fyrir þvíað heimilt sé að krefjast skaðabóta vegna vanefnda lánssamningsins.Framangreindu til stuðnings vísar stefndi til niðurstöðu Hæstaréttar ífyrrgreindum dómi í máli réttarins nr. 116/2013. Stefndi byggirsýknukröfu sína jafnframt á þeirri málsástæðu að engin skaðabótaskylda sé tilstaðar, hvorki Landsbanka Íslands hf. né stefnda. Stefndi hafi í hvívetna fariðeftir ákvæðum lánssamningsins frá 24. maí 2005 og viðaukum við hann og teljiþvert á móti að stefnendur hafi gert ósanngjarnar kröfur til hans um að fara útfyrir skýrar reglur bankans og veita stefnendum rýmri rétt en samið hefði veriðum. Stefndi hafnarmálsástæðum stefnenda um að stefndi hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemisamkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar brotið skráðar hátternisreglursamkvæmt lánssamningnum. Krafa stefnenda sé í fyrsta lagi byggð á röngumgrundvelli en ágreiningur um lánssamninginn fari eftir almennum reglumsamninga- og kröfuréttar um efndir samningskrafna en ekki reglumskaðabótaréttar. Í öðru lagi beri ekki að túlka ákvæði lánssamningsins semskráðar háttsemisreglur í skilningi skaðabótaréttar. Skráðar hátternisreglurséu reglur í settum lögum og reglugerðum og feli það í sér ólögmæta háttsemisamkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar að brjóta gegn slíkum reglum. Í þriðjalagi hafni stefndi því að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. eða stefnda hafisýnt af sér saknæma háttsemi. Sönnunarbyrði um að tjón hafi orðið og að þvíhafi verið valdið með skaðabótaskyldum hætti beri stefnendur og þeir hafi ekkilagt fram nein gögn eða sýnt fram á það með öðrum hætti. Stefndi hafnar því aðsönnunarbyrðin að þessu leyti hvíli á stefnda í ljósi þess að stefndi séfjármálafyrirtæki. Hvorki eigi hér við rýmkuð regla skaðabótaréttar nésakarlíkindaregla, enda sé krafa stefnenda hvorki byggð á ákvæðum í lögum néréttarframkvæmd.Stefnendur byggjaskaðabótakröfu þrotabús Nýju Jórvíkur ehf., m.a. á þeirri málsástæðu aðsamningurinn hafi verið um íslenskt lán bundið gengi erlendra gjaldmiðla.Stefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnenda, enda sé ekki gerð krafa umviðurkenningu á ólögmæti lánssamningsins í máli þessu. Því til stuðnings vísarstefndi til stuðnings d. liðar 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi bendir einnig á að ágreiningslaust hafiverið að lánalína lánssamningsins hafi verið ádregin að fullu, enda hafifélagið óskað eftir nýrri lánveitingu sem Landsbanka Íslands hf. og seinnastefndi hafi hafnað þar sem félagið hafi ekki getað lagt fram fullnægjanditryggingar. Stefndi geti ekki borið skaðabótaábyrgð gagnvart þrotabúi NýjuJórvíkur ehf. vegna lánssamningsins þar sem stefndi hafi ekki komið aðsamningsgerðinni. Eina aðkoma stefnda að samningnum hafi verið framsal kröfuLandsbanka Íslands hf. samkvæmt samningnum til stefnda Stefndi bendir á aðstefnendur hafi samþykkt framkvæmd samningsins með því að mótmæla ekki afstöðuskiptastjóra til kröfu stefnda sem lýst hafi verið í þrotabú Nýju Jórvíkur ehf.Stefnendur séu bundnir af afstöðu skiptastjóra og því sé enginn ágreiningur umlögmæti framkvæmdar samningsins og kröfu Landsbanka Íslands hf. sem hafi flustyfir til stefnda. Stefnendur byggja áþví að óhagstæðar gengissveiflur á árunum 2008 til 2009 hafi verið meginorsökgjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnenda semósannaðri. Sé litið til þess hver endurreiknuð staða lánssamningsins með öllumádráttum miðað við ákvæði samningsins um REIBOR-vexti, auk 2,5% álags, hefðiverið 9. október 2008 þegar samningurinn fluttist frá Landsbanka Íslands hf.til stefnda, hefði endurreiknuð staða hans verið 1.026.899.126 krónur. Meðvísan til skilmála samningsins hefði félagið haft heimild til að draga103.100.874 krónur á lánalínuna til að fullnýta hana, sem hefði ekki dugaðfyrir greiðslu skuldar félagsins við Atafl ehf. Hækkun lánalínunnar í1.500.000.000 króna hafi eingöngu verið heimiluð vegna hækkunar lánsins í ljósigengislækkunar íslensku krónunnar og því hafi ekki verið unnt að gera ráð fyrirað stefnendur fengju slíka heimild ef lánið hefði verið með REIBOR-vöxtum.Stefnendur hafi ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum, að félagið hefðiengu að síður verið gjaldfært. Stefndi mótmælirþeirri málsástæðu stefnenda að hann hafi einhliða ákveðið að hækka skuld NýjuJórvíkur ehf. með því að reikna höfuðstól lánsins miðað við gengisvísitölutiltekinna erlenda mynta. Á grundvelli greinar 6.2 í lánssamningnum hafi veriðheimilt að endurskoða vaxtakjör samningsins með samþykki Landsbanka Íslands hf.sem hafi verið gert með viðauka við samninginn 29. desember 2006 að beiðni NýjuJórvíkur ehf. Félagið hafi haft frumkvæði að því að breyta samningsskilmálumlánsins úr íslenskum krónum í erlenda mynt, fyrst 4. janúar 2007 og aftur 7.júní 2007. Lánsbeiðnir Nýju Jórvíkur ehf. hafi verið í samræmi við grein 5 ílánssamningnum og séu því óaðskiljanlegur hluti samningsins. Stefndi hafnar þvíað framangreindar skilmálabreytingar samningsins hafi skapað stefndaskaðabótaskyldu. Stefndi mótmælirþví sem röngu að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti stöðvað eðasynjað Nýju Jórvík ehf. um lánafyrirgreiðslu, án nokkurs fyrirvara, þvert áákvæði lánssamningsins. Í fyrsta lagi hafi stefndi ekki brotið skráðarhátternisreglur og hafi háttsemi starfsmanna stefnda ekki verið ólögmæt. Í öðrulagi hafi ekki verið um fyrirvaralausa stöðvun lánafyrirgreiðslu að ræða þarsem Nýja Jórvík ehf. hefði fullnýtt lánalínu samkvæmt samningnum.Fyrirsvarsmenn félagsins hafi verið grandsamir um þetta og hafi þeir haftsamband við Landsbanka Íslands hf. og óskað eftir frekari lánum, enda hafifélagið haft rafrænan aðgang að yfirliti og stöðu lánsins í fyrirtækjabankaNýju Jórvíkur ehf. allan lánstímann. Fyrirsvarsmenn félagsins hafi því veriðmeðvitaðir um að lánalínan hefði verið fullnýtt. Starfsmenn stefnda hafi þvíframfylgt ákvæðum samningsins um hámarks ádrátt á lánalínu félagsins í góðritrú, sbr. grein 2 í samningnum. Ósannað sé að starfsmenn Landsbanka Íslands hf.og seinna stefnda hafi sýnt af sér gáleysislega hegðun eða ásetning til aðvalda skaðabótaskyldu tjóni þegar ákvörðun hafi verið tekin um að neita NýjuJórvík ehf. um aukin lán. Í þriðja lagi hafi stefnda hvorki borið lagalegskylda né skylda á grundvelli samninga við félagið til þess að veita félaginuaukið fjármagn. Ákvörðun stefnda um að ganga ekki til samninga um aukiðfjármagn umfram það, sem áður hafði verið samið um, geti því hvorki talistólögmæt né saknæm háttsemi, enda sé ekki unnt að knýja stefnda til nýrrasamninga samkvæmt meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi. Að mati stefndahafi það verið óeðlileg krafa af hálfu Nýju Jórvíkur ehf. að fara fram á aðstefndi yki fjárveitingu til verkefnisins um rúman milljarð, án þess að félagiðveitti auknar tryggingar fyrir endurgreiðslu lánsins. Geti ákvörðun um að synjaum slíkt ekki skapað bótaskyldu af hálfu stefnda. Hefði Landsbanki Íslands hf.eða seinna stefndi fallist á slíka beiðni, hefði það farið gegn starfsreglumbankans um að fullnægjandi tryggingar verði að liggja að baki lánveitingum. Aukþess hefði það ekki samræmst meginreglum laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Í fjórða lagi hafiþað verið skýrt í lánssamningnum að þrátt fyrir að litið yrði svo á að hámarkslánsfjárhæð samkvæmt lánssamningnum hafi ekki verið að fullu nýtt, hafi boriðað reikna hana út frá tilteknum forsendum, sérstaklega með hliðsjón afheildarkostnaði verkframkvæmdanna. Ljóst hafi verið að heildarkostnaður varkominn umfram áætlaðan kostnað og langt umfram verðmat verkefnisins, ensöluáætlun, sem hafi verið unnin af starfsmönnum Nýju Jórvíkur ehf. í júní 2008og hafi gert ráð fyrir því að meðalfermetraverð í húsinu væri komið í 513.000krónur, hafi ekki verið í neinu samræmi við aðstæður á fasteignamarkaði á þeimtíma og því verið ómarktæk með öllu. Verði litið svo á að hámarksfjárhæðlánssamningsins hafi ekki verið að fullu nýtt, verði að hafa í huga aðframangreind óvissa vegna aðstæðna á fasteignamarkaði og hækkunheildarkostnaðar við verkframkvæmdir, hefði verið næg ástæða til að stöðvafrekari lánafyrirgreiðslur samkvæmt lánssamningnum.Stefndi mótmælirþví að starfsmaður Landsbanka Íslands hf. og seinna stefnda, ÞorsteinnHjaltason, hafi með saknæmum og ólögmætum hætti látið framkvæmdir við Mýrargötu26 halda áfram þrátt fyrir „fyrirhugaða stöðvun á útgreiðslu skv.lánssamningnum“. Í júní 2008 hafi verið ljóst að lánalínan hafi verði ádreginað fullu og hafi ekki verið ágreiningur um það milli aðila. Í kjölfarið hafitöluverð samskipti hafist milli Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf.þar sem ítrekað hafi verið reynt af hálfu Landsbanka Íslands hf. að leita leiðatil að veita félaginu viðbótarfjármögnun til verkefnisins. Landsbanki Íslandshf. hafi boðið félaginu nýtt lán gegn ákveðnum skilyrðum sem félagið hafihafnað. Ástæða þess hafi meðal annars verið sú að Nýja Jórvík ehf. gat ekki eðavildi ekki leggja fram eigið fé í verkið sem hafi verið forsenda fyrir auknumlánveitingum. Stefndi fullyrðir að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og seinnastarfsmenn stefnda hafi sýnt í verki að faglega hafi verið staðið að ákvörðunumog ráðleggingum í tengslum við málefni Nýju Jórvíkur ehf. Þessu til stuðningsbendir stefndi á að starfsmönnum stefnda hafi borið að leggja mat á það hvortstefndi hefði burði til að bera aukið tjón af verkefninu umfram það sem þáþegar hafi orðið, með tilliti til stöðu lánasafns stefnda á þessum tíma,heildarmati á vanskilum viðskiptavina og því, hvaða áhrif aukin áhætta hefði áheildaráhættu stefnda. Skyldi það liggja til grundvallar ákvörðun umviðbótarfjárveitingar, þá sérstaklega í ljósi þess að Nýja Jórvík ehf. hefðiþurft viðbótarfjárveitingu sem numið hafi í það minnsta milljarði króna til aðklára verkframkvæmdir. Í ljósi alls framangreinds og sérstakra aðstæðna á fasteigna-og fjármálamarkaði á þessum tíma hafi verið eðlilegt að starfsmenn stefndatækju varkára ákvörðun sem hafi miðað að því að lágmarka tjón stefnda afverkefninu. Ljóst hafi verið að forsendur verkefnisins, sem legið hafi að bakivið gerð lánssamningsins, væru brostnar vegna alvarlegrar stöðu áfasteignamarkaði, þróun gengis og hækkunar á byggingarverði. Hafi því veriðfyrirsjáanlegt að heildarkostnaður verksins hafi verið orðinn mun hærri envirði fasteignarinnar. Vegna þessa hafi Landsbanki Íslands hf. ekki viljaðveita viðbótarlán í verkefnið, nema gegn fullnægjandi tryggingum sem komið gætuí veg fyrir verulegt tjón bankans af verkinu. Afstaða starfsmanna LandsbankaÍslands hf. og seinna stefnda hafi verið með þeim hætti að gera allt, sem ívaldi þeirra stóð, til að koma til móts við óskir og þarfir félagsins. Stefndihafnar því að fyrir hafi legið ásetningur af hálfu stefnda eða LandsbankaÍslands hf. til að keyra félagið í gjaldþrot, enda hefði það leitt til þess aðstefndi hafi tapað nánast öllum þeim fjármunum sem hann hefði lánað íverkefnið. Þá hafi stefndi þurft að afskrifa 1.761.399.703 krónur vegna NýjuJórvíkur ehf. í kjölfar gjaldþrotsins. Verði fallist ámálsástæður stefnenda um að stefndi hafi með ólögmætri og/eða saknæmri háttsemibrotið gegn skráðum hátternisreglum samkvæmt lánssamningnum frá 24. maí 2005,vísar stefndi til 15. greinar samningsins um óviðráðanleg ytri atvik. Samkvæmtgreininni hafi bankinn ekki borið ábyrgð á tjóni, sem kynni að hljótast af m.a.ákvörðunum stjórnvalda eða atburðum á erlendum gjaldeyris- og fjármagnsmörkuðumeða öðrum óviðráðanlegum orsökum sem hindri, torveldi eða valdi töfum á því aðbankinn geti staðið við skyldur sínar samkvæmt samningnum. Atburðir á erlendumgjaldeyris- og fjármagnsmörkuðum hafi leitt til hruns fjármálamarkaðarins áÍslandi og falls íslensku krónunnar sem skýri óeðlilega hækkun á höfuðstóllánssamningsins. Vegna þessa hafi dregist af allri heimild á lánalínu NýjuJórvíkur ehf. sem hafi leitt til þess að lánalínan hafi verið fullnýtt og þvíhafi ekkert orðið af frekari lánafyrirgreiðslum samkvæmt samningnum. Telurstefndi að samningurinn girði fyrir það að stefndi beri ábyrgð á beinu eðaóbeinu tjóni Nýju Jórvíkur ehf. vegna slíkra atburða. Beri því að sýkna stefndaaf öllum kröfum stefnenda.Stefndi mótmælirsem röngum öllum málsástæðum stefnenda um að stefndi hafi brotið gegn lögum umverðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Hvorki lög um verðbréfaviðskipti né reglur umfjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja eigi við um umþrættan samningNýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslands hf. Í fyrsta lagi hafi samningurinnverið undirritaður fyrir gildistöku laganna 1. nóvember 2007. Í öðru lagiteljist umrætt lánsform vera lánssamningur en ekki skuldabréf og því eigi löginekki við, svo sem fram komi í skilgreiningu á verðbréfaviðskiptum, sbr. 1. gr.laga nr. 108/2007. Stefndi mótmælirjafnframt öllum málsástæðum stefnenda, sem lúta að því að stefndi hafi gerstbrotlegur við ákvæði 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, semósönnuðum. Beiðni Nýju Jórvíkur ehf. um aukna lánsheimild hafi verið sett framá óvissutíma þegar óvíst hafi verið um afdrif krónunnar, sem hafi endað meðhruni fasteignamarkaðarins og fjármálamarkaðarins og að lokum slitameðferðLandsbanka Íslands hf. Í ljósi framangreinds sé ekki óeðlilegt að forsendurfyrir viðræðum lánastjórans og Nýju Jórvíkur hafi breyst frá því samningartókust 2005 í takt við efnahagslegar breytingar, svo sem gengi krónunnar oghorfur á fasteignamarkaði. Þá hafi stefnendur verið meðvitaðir um að allarviðræður milli Nýju Jórvíkur ehf. og lánastjórans um mögulegar forsendur fyrirnýju láni hafi verið háðar endanlegu samþykki lánanefndar bankans.Stefndi hafnar þvíað starfsmaður Landsbanka Íslands hf.hafi með tölvupósti 20. júní 2008 gefið skýr fyrirmæli um kröfuLandsbanka Íslands hf. fyrir veitingu hærri lánsheimildar. Fullyrðing stefnendaum að Nýja Jórvík ehf. hafi orðið „við þessum kröfum“ stefnda þegar félagiðhafi boðið Landsbanka Íslands hf. að auka hlutafé félagsins um 125.000.000króna, auk aukinna ábyrgða, og að stefnda hafi þar af leiðandi borið að veitafélaginu nýtt lán, samræmist ekki verklagi bankans. Um gríðarlega háarfjárhæðir hafi verið að ræða, hækkun á lánalínu sem þá þegar hafi verið yfirmilljarð króna og átti að færa upp um 370.000.000 króna til viðbótar. Slíkarákvarðanir séu háðar endanlegu samþykki lánanefndar bankans, eins ogfyrirsvarsmenn Nýju Jórvíkur ehf. hafi verið meðvitaðir um, enda hafi tillaga félagsins verið lögð fyrir lánanefndsem hafi hafnað henni og lagt til nýja lausn sem félagið hafi ekki orðið ekkivið. Stefndi mótmælir því sömuleiðis sem ósönnuðu, að verðmat Nýju Jórvíkurehf. hafi hækkað töluvert á þeim tíma þegar viðræðurnar áttu sér stað. Stefndi bendir á að matið hafiverið unnið af starfsmönnum Nýju Jórvíkur ehf. og hafi ekki verið í takt viðmarkaðsaðstæður og spár Seðlabankans á þessum tíma. Stefnendur teljaþað ósanngjarnt af hálfu Landsbanka Íslands hf. að hafa gert það að forsendufyrir nýju láni, að hluthafar ykju við eigið fé Nýju Jórvíkur ehf., þóttsamningurinn frá 24. maí 2005 hafi borið með sér að aðeins hafi verið gerðkrafa um 11% hlutfall eiginfjárkrafna af áætlaðri lánsfjárhæð. Stefndi hafnarþessu og ítrekar að lánalínan samkvæmt samningnum hafi að fullu verið nýtt oghefði því verið um nýtt lán að ræða. Krafa Landsbanka Íslands hf. um hlutfalleiginfjárkrafna af lánsfjárhæð í takt við aukna áhættu bankans aflánveitingunni hafi verið eðlileg, enda hafi forsendur verið breyttar og áhættaLandsbanka Íslands hf. af verkefninu orðin langt umfram það sem lagt hafi veriðupp með við gerð samningsins 2005. Beri því að hafna framangreindum málsástæðumstefnenda.Stefndi hafnar þvísem röngu að lánalína Nýju Jórvíkur ehf. samkvæmt lánssamningnum frá 24. maí2005 hafi verið hækkuð úr 1.130.000.000 króna í 2.200.000.000 króna meðákvörðun lánanefndar 24. september 2008. Við einfaldan lestur ákvörðunarinnarkomi skýrt fram að fyrri beiðni frá 18. júlí 2008 um hækkun lánalínunnar í2.200.000.000 króna hafi ekki gengið eftir og því hafi hún verið lögð fyrirlánanefnd á nýjan leik. Lánanefnd hafi ákveðið að setja viðbótarskilyrði þannigað 300.000.000 króna myndu greiðast inn á lán félagsins hjá Landsbanka Íslandshf. og að aðferðin yrði nánar útfærð af fyrirtækjasviði, sbr. eftirfarandi: „Ákveðiðað vinna málið áfram. Skilyrði að [300.000.000 króna] greiðist inn á núverandilán í [Landsbanka Íslands hf.]. Verði útfært nánar á fyrirtækjasviði ogafgreitt milli funda.“ Ákvörðunlánanefndar Landsbanka Íslands hf. hafi ekki lotið að samþykki hækkunarinnar,heldur að mótun skilyrða fyrir nýrri lánveitingu sem skyldi nánar útfærð hjáfyrirtækjasviði. Starfsmaður Landsbanka Íslands hf., Þorsteinn Hjaltason, hafiþví farið með rétt mál í tölvupósti 25. september 2008 þegar hann hafi fullyrtað ekki hafi verið komið á samþykki lánanefndar um heimild til að hækkalánalínu Nýju Jórvíkur ehf. Eins og fram hafi komið í tölvupóstinum, hafia.m.k. verið gerð krafa um 300.000.000 króna greiðslu inn á lán félagsins hjáLandsbanka Íslands hf. til samræmis við ákvörðun lánanefndar og skyldu nánariútfærslur mótaðar síðar. Hafi það verið í samræmi við framangreinda ákvörðunlánanefndar.Stefnendur haldiþví fram að lánalína samningsins hafi verið hækkuð úr 1.130.000.000 króna í1.500.000.000 króna með ákvörðun lánanefndar Landsbanka Íslands hf. 2. október2008. Í bókun lánanefndar segi eftirfarandi: „Málið verði stöðvað í 12 mánuði.Lánalína framlengist til [30. október 2009] og hækki í [1.500.000.000 króna]vegna gengisbreytinga. Kjör verði Libor + 4,0%. Greiði félagið vexti á einsmánaðar fresti verði kjör áfram Libor + 3,1%. Tryggingar: Tryggingabréf aðupphæð [1.594.000.000 króna] á 1. [veðrétt] á Mýrargötu 26.“ Í ákvörðunnefndarinnar hafi verið tekið skýrt fram að það ætti að stöðva málið næstu 12mánuði og að lánalínan framlengdist til samræmis við það um ár. Þar sem stöðvaátti framkvæmdir og frekari lánveitingar, hafi þurft að hækka lánalínuna í taktvið gengishækkun lánsins. Framangreind hækkun lánalínunnar hafi því ekki breyttþví að hún hafi verið að fullu ádregin. Á fundi lánanefndarstefnda 7. nóvember 2008 hafi verið tekin ákvörðun um eftirfarandi: „Ákveðiðvar að stöðva framkvæmdir um sinn. Greiðslur verði frystar í 6 [mánuði], lánverði ekki gjaldfellt nú. Í millitíðinni verði heildarfjármögnun verksinsendurskoðuð. Athugað verði með nýja hluthafa og viðbótartryggingar.“ Eftirstofnun stefnda hafi því fljótlega verið tekin ákvörðun um að veita ekkifrekari lán til Nýju Jórvíkur ehf. vegna verkefnisins og endurskoðaheildarfjármögnun verksins. Ljóst sé af bókun fundarins að stefndi hafði ekkimisst alla trú á verkefninu, enda hefði besta mögulega niðurstaða verið sú aðNýja Jórvík ehf. næði að klára verkefnið og bæri arð svo félagið gæti staðiðskil á skuldbindingum sínum við stefnda.Stefndi mótmælir semósannaðri þeirri málsástæðu stefnenda að Nýja Jórvík ehf. hafi orðið fyrirtjóni sem rekja megi til saknæmrar eða ólögmætrar háttsemi starfsmannaLandsbanka Íslands hf. og stefnda, enda bendi ekkert til þess að þeir hafi sýntaf sér slíka háttsemi varðandi fyrirgreiðslu til félagsins og síðar við vinnuvið að halda framkvæmdum verkefnisins áfram.Stefnendur telji aðtjón þrotabúsins megi rekja til missis hagnaðar af verkframkvæmdum NýjuJórvíkur ehf. vegna vanefnda stefnda á lánssamningnum. Stefndi mótmælir þessuog bendir á að félagið hafi verið í rekstri þar sem öll áhætta hafi verið lögðí eitt fasteignaverkefni og hafi frá upphafi getað brugðið til beggja vona íhverjum þætti verkefnisins, einkum með tilliti til þróunar á markaði fyrir þátegund fasteigna sem félagið hafi í upphafi ætlað að byggja. Ljóst sé aðbyggingarverð og þróun á gengi hafi tekið svo óhagstæðum breytingum ásamningstímanum að forsendur verkefnisins hafi gjörbreyst. Stefndi mótmælir þvíjafnframt sem ósönnuðu að nokkurs hagnaður hafi mátt vænta af sölufasteignarinnar í ljósi aðstæðna á mörkuðum. Verkefnið hefði tafist verulegavegna atvika, sem hafi verið Landsbanka Íslands hf. og stefnda með ölluóviðkomandi, og hafi verið fyrirsjáanlegt að kostnaður við að klára fasteigninayrði mun meiri en lagt hefði verið upp með. Hafi verið útilokað að söluverðyrði hærra en heildarkostnaður verksins. Tilvísun stefnenda til áætlaðssöluverðs, 3,8 milljarða króna, varði mat, sem unnið hafi verið á árinu 2007þegar verð íbúða hafi verið í hámarki, og sé því mótmælt að það hefði staðið ístað, þrátt fyrir efnahagshrun og sviptingar á fasteignamörkuðum. Hinn 25. janúar2010, þegar Nýja Jórvík ehf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota, hafi verið ljóstað félagið væri ógjaldfært og hafi skuldir félagsins, sem lýst hafi verið íþrotabúið með vísan til 111. gr. laga nr. 21/1991, samkvæmt kröfuskrá numiðsamtals 1.978.584.213 krónum. Eina eign félagsins, sem hafi að fullu veriðveðsett stefnda, hafi verið mun verðminni en áhvílandi skuldir. Stefndi hafi orðiðfyrir verulegu tjóni í ljósi þess að einungis lítill hluti hafi fengist upp ílánsfjárhæðina við sölu eignarinnar. Í raun hafi Nýja Jórvík ehf. veriðverðlaust miðað við stöðu eigna og skulda og hafi stefndi orðið fyrir miklutapi vegna gjaldþrotsins, enda hefði hann þurft að afskrifa tæplega 1,8milljarð króna vegna félagsins eftir sölu fasteignarinnar við Mýrargötu 26. Íljósi kostnaðar við verkframkvæmdir hefði það verið eina leið Nýju Jórvíkurehf. til að halda sér frá gjaldþroti að selja eignir á sama verði og verðmötfyrir hrun hefðu gert ráð fyrir.Stefndi mótmælirþví sem ósönnuðu að viðbótarlán hefði dugað fyrir greiðslu skuldbindinga NýjuJórvíkur við Atafl hf., ófyrirséðs kostnaðar og framhalds verkframkvæmdanna.Áætlaður kostnaður við verkið hafi hlaupið á milljörðum og hafi hækkað úr1.280.000.000 króna í 3.159.000.000 króna og hafi áætlaður heildarkostnaður viðverkið verið metinn 4,1 milljarður króna. Á sama tíma hafi litlar sem engarhreyfingar verið á fasteignamarkaði og skuld félagsins við stefnda samkvæmtlánssamningnum verið komin langt yfir lánsheimild. Spá Seðlabanka Íslands hafigert ráð fyrir 30% samdrætti í sölu fasteigna á árinu 2009. Sé því ljóst aðsamverkan ólíkra þátta í rekstrarumhverfi félagsins og á fjármálamarkaði hafileitt til tjóns Nýju Jórvíkur ehf. Ekkert bendir hins vegar til þess aðstarfsmenn Landsbanka Íslands hf. eðastefnda hafi sýnt af sér slíka háttsemi sem leitt gæti til skaðabótaskyldstjóns félagsins. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda um meint tjónþrotabús Nýju Jórvíkur ehf. vegna háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf.og stefnda.Stefndi bendir á aðhann hafi ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi Nýju Jórvíkur ehf., þrátt fyrirað hann hafi haft heimild til þess á grundvelli lánssamningsins. Auk þess hafiathafnir eða athafnaleysi fyrirsvarsmanna Nýju Jórvíkur ehf. við að semja viðkröfuhafa sinn, Atafl hf., um greiðslufrest eða um að breyta skuldinni íhlutafé, verið óviðkomandi stefnda og Landsbanka Íslands hf. Stefndi hafi veittNýju Jórvík ehf. frest til þess að finna lausnir á vanda sínum og fallist á aðgjaldfella ekki lánið á gjalddaga þess. Stefndi krefst þessað vera sýknaður af öllum kröfum stefnenda á grundvelli þess að enginskaðabótaskylda sé til staðar, hvorki af hálfu Landsbanka Íslands hf. néstefnda. Sönnunarbyrði um að tjón hafi orðið og að því hafi verið valdið meðskaðabótaskyldum hætti beri stefnendur og hafi þeir ekkert fært fram í málinutil sönnunar á því. Stefnendur haldiþví fram að „tjón annarra stefnenda [hafi verið] vegna gjaldþrots NýjuJórvíkur“. Í fyrsta lagi telur stefndi að stefnendur hafi ekki sýnt fram ásaknæma eða ólögmæta háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og seinnastefnda sem hafi leitt til þess að stefnendur hafi glatað hlutafé sínu ífélaginu og þar af leiðandi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna háttsemiLandsbanka Íslands hf. og seinna stefnda. Stefndi telur starfsmenn LandsbankaÍslands hf. og seinna stefnda hafa staðið faglega að málefnum félagsins, einkumí ljósi aðstæðna á óvissutímum í kjölfar hruns fjármála- ogfasteignamarkaðarins. Starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og seinna stefnda hafiunnið samkvæmt skilmálum lánssamningsins frá 24. maí 2005 og hafi ávallt lagtákvarðanir um auknar lánveitingar fyrir fund lánanefndar bankans þar sem endanlegákvörðun hafi verið tekin. Samskipti Nýju Jórvíkur ehf. og Landsbanka Íslandshf. og seinna stefnda hafi að mati stefnda verið góð og hafi það veriðsameiginlegur vilji beggja aðila að reyna í lengstu löð að finna farsæla lausná málum félagsins. Stefndi fái því ekki séð hvers vegna stefnendur beiniskaðabótakröfu sinni að stefnda vegna gjaldþrots félagsins en ekki að Ataflihf. sem hafi krafist gjalþrotaskipta á búi Nýju Jórvíkur ehf. Í öðru lagi hafistefnendur ekki sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegnagjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. sem rekja megi til háttsemi Landsbanka Íslandshf. og seinna stefnda. Nýja Jórvík ehf. hafi að hluta verið í eigu stefnenda ensú staðreynd breyti því ekki að félagið hafi verið sjálfstæður lögaðili ogborið réttindi og skyldur samkvæmt lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994. Hafiþað því verið aðskilið frá hluthöfum sínum, eins og tilgangur og markmiðhlutafélagaformsins geri ráð fyrir. Stefnendur hafi þar af leiðandi ekki áttbeint tilkall til eigna félagsins eða reksturs þess. Stefnendur hafi ekki sýntfram á að ákvörðun Landsbanka Íslands hf. og síðar stefnda um að synja félaginuum viðbótarlán hafi leitt til verðlækkunar hlutabréfa Nýju Jórvíkur ehf. og þaraf leiðandi bakað stefnendum fjárhagslegt tjón. Stefndi bendir jafnframt á aðþað sé í eðli viðskipta með hlutafé að hluthafar beri áhættu af tapi hlutafjáref halli undan fæti í rekstri félags. Endurspeglist það í stöðu slíkra krafnavið gjaldþrotaskipti en hluthöfum sé ekki greitt út hlutafé, nema allar aðrarkröfur hafi verið greiddar upp að fullu við skiptin. Inngreitt hlutafé sétrygging fyrir kröfuhafa félagsins ef félag fari í gjaldþrot en ekkert af þeimfjármunum, sem stefnendur haldi fram að hafi runnið inn í félagið, hafi verið tilstaðar þegar á hafi reynt við gjaldþrotaskiptameðferð félagsins. Afframangreindu leiði að stefndi geti ekki borið ábyrgð á tapi stefnenda vegnamissis hlutafjár. Stefndi mótmælirútreikningum stefnenda á meintu tjóni þeirra vegna gjaldþrots Nýju Jórvíkurehf. sem röngum og ósönnuðum. Stefnendur hafi ekki allir átt jafnan hlut ífélaginu og auk þess hafi félagið SK3 ehf., sem ekki eigi aðili að dómsmáliþessu, verið í hópi hluthafa þegar félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota.Fjárhæðin virðist í stefnu í fyrsta lagi byggð á greiddu hlutafé stefnenda enþar sé vísað til framlagðs skjals sem sé afrit af „kaupsamningi“ 10. mars 2002milli SK3 ehf. sem seljanda og Nýju Jórvík ehf. sem kaupanda. Þar komi fram aðNýja Jórvík ehf. kaupi stálgrindarhús við Grandagarð 8 í Reykjavík fyrir285.000.000 króna og Guðjón Bjarnason og Magnús Ingi Erlingsson undirriti þaðbæði fyrir hönd kaupanda og seljanda. Annað skjal í málinu, sem einnig beriheitið „kaupsamningur“ og einnig dagsett 10. mars 2002, beri með sér að SK3 ehf.selji Nýju Jórvík ehf. Mýrargötu 26 og þar sé vísað til kaupsamnings SK3 ehf.við Sparisjóðinn í Keflavík. Á „kaupsamningnum“ komi fram að mismunur ákaupverði séu 35.000.000 króna og það teljist vera greitt hlutafé í Nýju Jórvíkehf. af SK3 ehf. Stefndi bendir á að SK3 ehf. sé ekki aðili að þessu dómsmáliog hafnar því að með framlagningu framangreindra kaupsamninga hafi verið færðarsönnur fyrir því að stefnendur í máli þessu hafi orðið fyrir tjóni vegnagreidds hlutafjár í félaginu. Stefnendur vísa ennfremur til skjala frá 25. og26. október 2007 með fyrirsöginni „afsal“ til sönnunar á tjóni sínu. Stefndihafni því hins vegar að skjölin sanni tjón stefnenda þar sem ekki komi þarfram, hver sé kaupandi hlutanna í félaginu, en vitað sé að stefnendur hafi ekkiverið einu hluthafarnir í Nýju Jórvík ehf. á þessum tíma. Í skjölum málsinskomi fram að kaupendur séu stefnendur Magnús og Ísleifur en einnig SK3 ehf.Stefnendur EP fjármál ehf. og Upsir ehf. hafi hins vegar ekki verið kaupendurað þessum hlutum. Rökstuðningur að baki kröfugerð stefnenda sé því vanreifaðurað þessu leyti og telur stefndi engu síður að hann hafi sýnt fram á það meðótvíræðum hætti að kröfur stefnenda séu í grunninn rangar. Jafnframt teljistefndi að kaupverðið sé ekki í samræmi við verðmæti félagsins á þessum tíma ogmótmælir því að huglægt mat stefnenda og annarra kaupenda að þessum hlutum getiorðið grundvöllur kröfu um skaðabætur. Stefnendur hafi í engu sýnt fram áannað, hvorki með gögnum né með öðrum hætti. Þá beri að hafa í huga að ekki séunnt að bera saman virði hluta félagsins fyrir hrun fjármálamarkaðarins ogeftir hrun þegar fasteignamarkaðurinn hafi sömuleiðis verið hruninn en einastarfsemi Nýju Jórvíkur ehf. hafi verið bygging og sala fasteigna. Stefndi byggirsýknukröfu sína jafnframt á því að stefnendur hafi ekki hagsmuni af úrlausnmálsins en stefnendur byggi á sömu málsástæðum um kröfu hluthafa og kröfuþrotabús Nýju Jórvíkur ehf. Niðurstaða um kröfu þrotabús Nýju Jórvíkur ehf.hafi áhrif á niðurstöðu um kröfu stefnenda þar sem kröfurnar byggi á sömumálsástæðum. Stefndi bendir einnig á reglu skaðabótaréttar um að tjón verðiekki tvíbætt en fyrir liggi að verði fallist á kröfu stefnenda fyrir höndþrotabús Nýju Jórvíkur ehf. geti stefnendur ekki jafnframt átt rétt á skaðabótumvegna missis hlutafjár við gjaldþrot félagsins. Stefndi hafnarþeirri málsástæðu stefnenda að 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðaukamannréttindasáttmála Evrópu styðji kröfu stefnenda. Ákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar fjalli um eignarnámsbætur til þess sem verður fyrir tjónivegna eignarnáms. Stefndi hafi ekki tekið hlutafé stefnenda eignarnámi viðgjaldþrot Nýju Jórvíkur ehf. Fyrrverandi hluthafar Nýju Jórvíkur ehf. hafi ekkifengið hlutafé greitt út þar sem skuldir félagsins hafi verið umfram eignir.Samræmist það almennum reglum kröfu- og samningaréttar og reglumgjaldþrotaréttar, sbr. 4. þátt laga nr. 21/1991, sbr. og 155. gr. laganna, sbr.einnig reglur laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Beri því að hafna þessummálsástæðum stefnenda.Stefndi byggir áþví að stefnendum hafi hvorki tekist að sanna að þeir hafi orðið fyrir tjóni néhvert raunverulegt tjón þeirra hafi verið og vísar til þess að stefnendum hafiverið í lófa lagið að afla matsgerðar dómkvaddra matsmanna um ætlað tjón sittáður en dómsmál þetta var höfðað. Sá sem haldi fram skaðabótaábyrgð berisönnunarbyrði fyrir því að öll skilyrði skaðabóta séu fyrir hendi, þ.e. umfjárhæð tjóns, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Stefnendum hafi því ekkitekist að sanna að skaðabótaskilyrðum sé fullnægt. Beri því að sýkna stefnda afkröfum stefnenda.Komist dómurinn aðþeirri niðurstöðu að skaðabótaskylda hafi skapast á grundvelli ákvæða ílánssamningnum eða vegna athafna Landsbanka Íslands hf., mótmæli stefndi því að slík skaðabótaskyldahafi færst yfir til stefnda eftir stofnun hans. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsinsfrá 9. október 2008 séu tilgreindar þær skyldur sem hafi verið færðar fráLandsbanka Íslands hf. til stefnda. Ekki komi fram að skaðabótaskyldastarfsmanna Landsbanka Íslands hf. hafi verið færð yfir í stefnda. Stefndi hafihvorki komið að gerð lánssamningsins né skilmálabreytingum hans. Lánið hafiverið flutt yfir til stefnda 9. október 2008 og hafi þá að fullu verið dregið álánalínuna miðað höfuðstól heildarlánveitinga. Eina ákvörðun starfsmannastefnda hafi verið sú, að beita ekki vanefndarúrræðum gagnvart Nýju Jórvík ehf.og gefa félaginu rúman frest til að finna lausnir, ásamt því að ítrekaráðleggingu Landsbanka Íslands hf. um að leitast við að ná sáttum viðkröfuhafann Atafl hf. Stefnda hafi ekki borið að semja við Nýju Jórvík ehf. eðalána félaginu á þessum tíma eða öðrum vegna sjónarmiða um samningsfrelsi. Þvísé ekki um að ræða orsakasamband milli ákvarðana stefnda og ætlaðs tjónsstefnenda. Þá hafi krafa Atafls hf. um gjaldþrotaskipti á Nýju Jórvík ehf.verið án atbeina eða afskipta stefnda. Stefndi vísar jafnframt til dómaHæstaréttar Íslands þar sem ekki hafi verið fallist á að skaðabótakröfur hafihafi flust milli gömlu og nýju bankanna, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands ímáli réttarins nr. 750/2012. Þá bendir stefndi á að ef ákvörðun starfsmannaLandsbanka Íslands hf. um að synja félaginu um nýtt lán verði talið hafa valdiðstefnendum tjóni, verði að líta til þess að tímamark tjónsatburðarins sé í tíðLandsbanka Íslands hf. fyrir 9. október 2008 og því áður en stefndi hafi veriðstofnaður. Um lagarök vísarstefndi til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga um einkahlutafélög nr.138/1994, laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegnasérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., laga um hlutafélög nr. 2/1995, laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga um gjaldþrotaskipti og fl. nr.21/1991, vaxtalaga nr. 38/2001, laga um breytingu á lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 151/2010, laga um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila ogfyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins, laga um umboðsmann skuldara nr.151/2012 og meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar. Um málskostnaðarkröfuvísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskattaf málflutningsþóknun reisir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauðsynlegt að fá dómfyrir skattinum úr hendi stefnenda.VVið aðalmeðferðmálsins gaf aðilaskýrslu stefnandi Magnús Ingi Erlingsson, lögfræðingur,hluthafi og fyrrum framkvæmdastjóri Nýju Jórvíkur ehf. Auk þess gáfu skýrslurvitnin Albert Sveinsson, ráðgjafi í rekstri og stjórnun fyrirtækja, ÞorsteinnHjaltason, starfsmaður á fyrirtækjasviði stefnda, Davíð Björnsson, starfsmaðurá fyrirtækjasviði stefnda, og Örvar Kjærnested, stjórnarformaður MýrInvest ehf.Stefnendur höfðamál þetta sem skaðabótamál og lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefndi beriskaðabótaábyrgð vegna fjártjóns, sem stefnendur telja sig hafa orðið fyrirvegna gjaldþrots Nýju Jórvíkur ehf. hinn 25. janúar 2010, og sem hafi komið tilvegna ætlaðra vanefnda stefnda og forvera hans, Landsbanka Íslands hf., álánssamningi við Nýju Jórvík ehf., dagsettum 24. maí 2005. Stefnendur krefjastviðurkenningar á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því fjártjóni, sem NýjaJórvík ehf. hafi orðið fyrir vegna missis þess hagnaðar sem verkframkvæmdir aðMýrargötu 26 hefðu skilað félaginu, hefði starfsemi þess ekki stöðvast vegnaatvika sem rekja megi til stefnda og hafi að endingu leitt til gjaldþrotsfélagsins. Aðrir stefnendur, sem gögn málsins bera með sér að hafi verið einuhluthafar Nýju Jórvíkur ehf. í árslok 2009, krefjast viðurkenningar á því aðstefndi beri skaðabótaábyrgð á afleiddu tjóni sem þeir, sem hluthafar í hinugjaldþrota félagi, hafi orðið fyrir vegna sömu atvika. Stefndi krefstsýknu af öllum kröfum stefnenda með þeim rökum í fyrsta lagi að hann sé ekkiréttur aðili að málinu. Hér verður að líta til þess að Fjármálaeftirlitið tókhinn 9. október 2008 ákvörðun um ráðstöfun eigna og skuldbindinga LandsbankaÍslands hf. til stefnda. Í 1. tölulið ákvörðunarinnar segir að stefndi yfirtakikröfuréttindi Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 2. tölulið ákvörðunarinnar skylduöll tryggingaréttindi Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til stefnda, þar meðtalin öll veðréttindi sem tengdust kröfum bankans. Samkvæmt þessu fluttistlánssamningurinn frá 24. maí 2005, upphaflega milli Landsbanka Íslands hf. ogNýju Jórvíkur ehf., yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9.október 2008. Að því leyti sem framkvæmd starfsmanna Landsbanka íslands hf. áefndum lánssamningsins frá 24. maí 2005 kann að hafa farið í bága viðsamningsskyldur Landsbanka Íslands hf. kann hún að hafa bakað þeim bankaskaðabótaskyldu vegna tjóns sem af því hefur leitt fyrir stefnendur. Súskaðabótaskylda var hins vegar ekki meðal þeirra skuldbindinga sem fluttustyfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, sbr. ogdóma Hæstaréttar Íslands 27. mars 2014 í máli réttarins nr. 546/2013 og 9. október 2014 í málinu nr. 124/2014.Stefnendur geta því ekki, á þeim grunni, beint kröfum sínum í máli þessu áhendur stefnda.Í málinu byggjastefnendur einnig á því að skaðabótaskylda hafi flust frá Landsbanka Íslandshf. til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2009, enda valdiframsalið ekki mótbárutapi fyrir stefnendur sem kröfuhafa bankans. Meginreglurþær, sem stefnendur vísa til að þessu leyti, varða framsal innheimtukrafna ogþá í tengslum við tilurð kröfu, gildi hennar eða breytingu á efni hennar. Ímáli þessu tengjast kröfur stefnenda ekki uppgjöri skulda, heldur því hvortstefndi beri skaðabótaskyldu vegna ætlaðs tjóns stefnenda. Verður því ekkifallist á það með stefnendum að meginreglur kröfuréttar um mótbárutap viðframsal krafna geti átt við um kröfur af þeim toga sem gerðar eru í máli þessu.Stefnendur byggja áþví að þeim sé heimilt að krefja stefnda um greiðslu skaðabóta vegna ætlaðstjóns síns, sem rekja megi jafnt til háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslandshf. og stefnda, á grundvelli reglna um sameiginlega eða óskipta ábyrgð, án þessað stefna einnig Landsbanka Íslands hf. Í samræmi við þá meginreglu réttarfars,að beina þurfi kröfum að öllum þeim aðilum, sem úrslit dómsmáls kunna að varða,verður ekki fallist á það með stefnanda að honum sé heimilt að stefna stefnda ímáli um skaðabótaskyldu vegna atvika sem starfsmenn Landsbanka Íslands hf.kunna að bera ábyrgð á. Það er enda grundvallarréttur aðila að eiga þess kostað taka til varna um kröfur, sem að þeim er beint, eigi úrslit dómsmáls að varðahlutaðeigandi. Kröfum stefnanda er ekki beint að slitabúi Landsbanka Íslandshf. og verður því ekki kveðinn upp bindandi dómur sem varðar athafnirstarfsmanna þess banka í máli þessu.Með hliðsjón aföllu framangreindu verður stefndi ekki talinn eiga aðild að málinu að því ervarðar þann hluta krafna stefnenda, sem lýtur að ætlaðri saknæmri og ólögmætriháttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og hugsanlegu tjóni henni tengdu.Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af þeim kröfum stefnenda,sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu byggjastefnendur einnig á því að starfsmenn stefnda hafi viðhaldið því ætlaðaólögmæta ástandi, sem komið hafi verið á af hálfu starfsmanna LandsbankaÍslands hf., eftir að stefndi tók við samningsskuldbindingum samkvæmtlánssamningnum frá 24. maí 2005 með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9.október 2008. Stefnandi hafi þannig bakað sér skaðabótaskyldu með því aðviðhalda synjun á frekari lánveitingum til þrotabús Nýju Jórvíkur ehf. ágrundvelli lánssamningsins sem og með kröfum um aukið eigið fé í félaginu.Jafnframt hafi það verið gert með því að reikna fjárhæð lánveitinga í íslenskumkrónum, á grundvelli lánssamningsins frá 24. maí 2005, í samræmi við erlendarmyntir. Stefnendur vísa í þessu samhengi til þess að ólögmætir útreikningar áhöfuðstóli lánveitinganna hafi valdið því stefndi hafi litið svo á aðhámarksfjárhæð þeirri, sem Nýju Jórvík ehf. hafi verið heimilt að draga álánalínuna og sem lánssamningurinn hafi kveðið á um, væri náð þá þegar stefnditók við lánssamningnum. Stefnandi vísar til þess að raunverulegur ádráttur álánalínuna hafi þá aðeins numið 868.000.000 króna en ekki 1.168.500.000 krónum,líkt og bankinn hafi haldið fram þegar lokað hafi verið fyrir frekarilánveitingar á grundvelli lánssamningsins. Á sama tíma hafi hámarksfjárhæðsamkvæmt lánssamningnum verið 1.130.000.000 króna og síðar 1.500.000.000 króna.Allt hafi þetta orðið til þess að Nýja Jórvík ehf. varð ógjaldfært og tækt tilgjaldþrotaskipta svo sem orðið hafi reyndin á fyrri hluta árs 2010. Málsástæðurstefnanda að þessu leyti varða tilhögun á efndum lánssamningsins frá 24. maí2005 milli Nýju Jórvíkur ehf. ogLandsbanka Íslands hf. og síðar stefnda. Með hliðsjón af því ber að lítatil þess að ekki er á því byggt af hálfu stefnenda að þeir hafi gert kröfu umendurútreikning skuldbindinga á grundvelli lánssamningsins frá 24. maí 2005. Þáer það almenn regla kröfuréttar að aðilar samnings geta einir haft uppi kröfurvegna ætlaðra vanefnda eða ólögmætis hans. Eiga aðrir, svo sem hluthafar íeinkahlutafélagi sem er aðili að samningnum, almennt ekki aðild að slíkummálum, enda þótt þeir kunni að hafa hagsmuni af því hvernig samningur erskýrður eða framkvæmdur. Með sama hætti gildir sú regla um skaðabætur samkvæmtsakarreglunni, að almennt geta þeir einir krafist skaðabóta vegna ólögmætrar ogsaknæmrar háttsemi tjónvalds sem bótaskyld háttsemi beinist gegn. Með hliðsjónaf þessu verður að líta svo á að aðeins stefnandi, þrotabú Nýju Jórvíkur ehf.,geti á þeim grundvelli eignast skaðabótakröfu á hendur stefnda, að öðrumbótaskilyrðum uppfylltum, en ekki aðrir stefnendur sem hluthafar í hinugjaldþrota félagi sem byggja á því að þeir hafi orðið fyrir afleiddu tjón. Erþetta í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar Íslands frá 26. mars 2015 í máli nr.618/2014, frá 13. febrúar 2014 í máli nr. 608/2013 og frá 7. desember 2000 ímáli nr. 153/2000, sem birtur er á blaðsíðu 4122 í dómasafni réttarins það ár.Þá verður einnig aðlíta til þess að skaðabótakröfur stefnenda, hluthafa í þrotabúi Nýju Jórvíkurehf., eru reistar á því að þeir hafi, vegna háttsemi sem rekja megi tilstefnda, glatað öllu hlutafé sínu í Nýju Jórvík ehf. Hlutafé er í eðli sínuáhættufé og þeir, sem inna það af hendi, hætta því, með óafturkræfum hætti, írekstur hlutafélags, m.a. í von um hagnað af rekstri þess og arðsúthlutanir,séu skilyrði slíks fyrir hendi. Ekki verður litið svo á að hluthafar í félagihafi beðið einstaklingsbundið tjón vegna halla í rekstri einkahlutafélags,heldur félagið sjálft, jafnvel þótt hlutir þeirra kunni að hafa orðiðverðlausir í kjölfarið. Með hliðsjón afþví, sem hér að framan greinir, verður ekki fallist á það að stefnendur, semeru fyrrum hluthafar í þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf., eigi aðild að máli vegnaætlaðra vanefnda á lánssamningnum frá 24. maí 2005 sem beindust gegn hinugjaldþrota félagi eftir yfirtöku stefnda á samningnum hinn 9. október 2008.Þegar af þeirri ástæðu verður samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 aðsýkna stefnda af kröfum stefnendanna, EP fjármála ehf., þrotabús ÍsleifsLeifssonar, Magnúsar Erlingssonar og Upsa ehf.Í málinu gerirstefnandi, þrotabú Nýju Jórvíkur ehf., sem fyrr segir kröfu um skaðabætur úrhendi stefnda vegna framkvæmdar á lánssamningnum 24. maí 2005 og útreikningshöfuðstóls kröfunnar, m.a. miðað við gengi erlendra mynta. Fyrir liggur aðskiptastjóri þrotabúsins fór með forræði þrotabúsins í kjölfar úrskurðar umgjaldþrotaskipti hinn 25. janúar 2010, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991,um gjaldþrotaskipti o.fl. Skiptastjóri birti skráyfir lýstar kröfur í þrotabúið í samræmi við fyrirmæli 119. gr. laga nr.21/1991. Kröfulýsingarskráin liggur frammi í málinu og þar kemur fram að krafastefnda, sem þá hét NBI hf., á hendur búinu á grundvelli lánssamningsins frá24. maí 2005, var samþykkt sem forgangskrafa samkvæmt 111. gr. laga nr.21/1991. Ennfremur samþykkti skiptastjóri fjárhæð kröfunnar, 1.971.683.978krónur, án athugasemda eða fyrirvara um aðferðir sem notaðar voru viðútreikning á höfuðstóli kröfunnar. Þá kemur fram í gögnum málsins að kröfuskráinvar kynnt á skiptafundi í þrotabúi Nýju Jórvíkur ehf. hinn 8. júní 2010. Hinsvegar er ekki á því byggt af hálfu stefnenda að mótmæli hafi komið framvið fjárhæð kröfunnar eða útreikninga að baki henni á þeim kröfuhafafundi, líktog 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 mælir fyrir um. Verður ákvörðunskiptastjóra stefnanda, þrotabús Nýju Jórvíkur ehf., um að samþykkja kröfustefnda, og þar með aðferðir við útreikning á fjárhæð hennar, því talinendanleg og bindandi fyrir stefnanda í skilningi 3. mgr. 120. gr. laga nr.21/1991. Frá því fortakslausa ákvæði eru engar undantekningar gerðar í lögum.Að mati dómsins verður þegar af þeirri ástæðu ekki litið svo á að stefnandi,þrotabú Nýju Jórvíkur ehf., hafi fært viðhlítandi rök fyrir því aðorsakasamhengi sé milli ætlaðs tjóns þrotabúsins og athafna eða athafnaleysisstarfsmanna stefndu.Með hliðsjón afframangreindum rökum er það niðurstaða dómsins að þegar af þeim ástæðum beri aðsýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda. Því er óþarft að taka afstöðu til þesshvort starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi viðframkvæmd lánssamningsins 24. maí 2005 sem og annarra málsástæðna í málinu semvarða gildi krafna stefnenda.Eftir úrslitummálsins og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Af hálfu stefnendaflutti málið Eiríkur Guðlaugsson hdl.Af hálfu stefndaflutti málið Helga Björk Helgadóttir Valberg hdl. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda EP fjármála ehf., þrotabúsÍsleifs Leifssonar, Magnúsar Inga Erlingssonar, Upsir ehf. og þrotabús NýjuJórvíkur ehf.Stefnendur, EPfjármál ehf., þrotabú Ísleifs Leifssonar, Magnús Ingi Erlingssson, Upsir ehf.og þrotabú Nýju Jórvíkur ehf. greiði stefnda, Landsbankanum hf., 850.000 krónurí málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 206/2010
Kærumál Lögreglurannsókn Hæfi Stjórnsýsla Ákæra
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 15. þessa mánaðar, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara útgefinni 26. febrúar 2010 á hendur X, kt. [...], [...], [...], fyrir neðangreind hegningarlagabrot:
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2010, þar sem vísað var frá dómi ákæruliðum I.1 og VI í ákæru 26. febrúar 2010, í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila, en jafnframt hafnað kröfu varnaraðila um frávísun á ákæruliðum I.2, I.3, II, III og IV. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknarðaðili krefst þess að hinn kærði úrskurður um frávísun ákæruliða I.1 og VI verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þá til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun fyrrgreindra ákæruliða. Dómsuppkvaðning í máli þessu hefur dregist af þeirri ástæðu að beðið var dóms í hæstaréttarmáli nr. 155/2010, þar sem fimm dómarar skipuðu dóm, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Dómur í því máli var var kveðinn upp 19. apríl 2010. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að vísa frá héraðsdómi ákærulið I.1 í ákæru þeirri sem til meðferðar er í málinu. Í tveimur dómum Hæstaréttar, í máli nr. 666/2009 frá 26. nóvember 2009 og í máli nr. 59/2010 frá 5. febrúar 2010, var komist að þeirri niðurstöðu að lögreglustjóri væri samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, vanhæfur til að fara með rannsókn á sakargiftum manns sem sakaður væri um að hafa brotið með refsiverðum hætti á lögreglumönnum er þeir gegndu starfi sínu undir stjórn viðkomandi lögreglustjóra. Bæri því samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008 að vísa frá héraðsdómi ákæruliðum, þar sem byggt væri á slíkri rannsókn. Í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2010 var komist að öndverðri niðurstöðu um sambærilegt úrlausnarefni. Meðal skyldna dómara við Hæstarétt er að gæta þess að sambærileg mál fái sambærilega úrlausn. Með vísan til þess verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varðar frávísun á ákærulið VI í ákæru. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að vísa frá héraðsdómi ákærulið I.1 í ákæru 26. febrúar 2010 á hendur varnaraðila, X, en felldur úr gildi að því er varðar frávísun á ákærulið VI í sömu ákæru. Er lagt fyrir héraðsdóm að taka þann ákærulið til efnislegrar meðferðar.
Mál nr. 50/2008
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Þ krafðist þess í máli vegna ágreinings um nauðungarsölu að frumvarpi sýslumanns til úthlutunar söluverðs yrði breytt með nánar tilteknum hætti. Ekki var fallist á með héraðsdómara að krafan væri vanreifuð og því var úrskurður um frávísun málsins felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningu úrskurðar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 3. janúar 2008, þar sem vísað var frá dómi annars vegar kröfu sóknaraðila um að 3. tölulið frumvarps sýslumannsins á Selfossi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar að Varmahlíð 2 í Hveragerði 1. október 2006 verði breytt þannig að eftirstöðvar söluverðsins að fjárhæð 1.123.864 krónur verði greiddar sóknaraðila og hins vegar kröfu hans um að greiðslu til kröfuhafa á grundvelli skuldabréfs á 2. veðrétti, samkvæmt 2. tölulið frumvarpsins, verði breytt þannig að kröfuhafinn fái 5.981.065 krónur í sinn hlut. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar, en til vara að framangreindar kröfur hans um efnisúrlausn málsins verði teknar til greina. Þá krefst hann hækkunar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 17. janúar 2008 og krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Hinn kærði frávísunarúrskurður er á því byggður að málsaðilar hafi ekki lagt fram gögn eða sýnt fram á hvernig farið hafi verið með greiðslur tímabilið 15. september 2003 til 29. mars 2004 af veðskuldabréfi því sem greinir 2. tl. í frumvarpi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar að Varmahlíð 2 í Hveragerði og síðari hluti dómkröfu sóknaraðila í héraði lýtur að. Taldi héraðsdómur sig af þessum ástæðum ekki hafa forsendur til að reikna þá fjárhæð sem greiða beri kröfuhafa samkvæmt þessu bréfi af söluandvirði eignarinnar. Væri því óhjákvæmilegt að vísa þessum þætti í kröfu sóknaraðila frá dómi vegna vanreifunar. Af þessu leiddi að einnig yrði að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila um greiðslu á eftirstöðvum söluverðsins með tiltekinni fjárhæð, þar sem sú fjárhæð réðist af þeirri fjárhæð sem úthluta ætti af söluverðinu vegna nefnds bréfs. Fyrir liggur í málinu krafa sóknaraðila hvað snertir fjárhæð úthlutunar vegna veðskuldabréfsins, sem greinir í 2. tl. frumvarps til úthlutunar söluverðs umræddrar fasteignar, og tölulegar forsendur kröfunnar. Þá er einnig ljóst á hvaða málsástæðum þessi krafa er byggð og á hvaða forsendum varnaraðilar mótmæla henni. Héraðsdómi ber því að leysa úr kröfunni og þá einnig kröfu sóknaraðila um að honum beri eftirstöðvar söluverðsins. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og úrskurðar að nýju. Bæði sóknaraðili og varnaraðilar hafa krafist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Með hliðsjón af því verður kærumálskostnaður felldur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður
Mál nr. 344/2000
Kærumál Nálgunarbann
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem honum var gert að sæta nálgunarbanni sam­kvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 3. gr. laga nr. 94/2000, þannig að honum var í sex mánuði óheimilt að koma á nánar afmarkað svæði, veita eftirför, heimsækja eða vera með öðru móti í beinu og milliliðalausu sambandi við fyrrverandi eiginkonu sína, dóttur hennar og sambýlismann. Var úrskurðurinn staðfestur með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. september 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. september 2000, þar sem varnaraðila var með nánar tilteknum hætti gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbannið verði aðeins látið ná til heimilis og/eða starfstöðvar þriggja nafngreindra manna að ... í Kópavogi, svo og að nálgunarbanninu verði markaður skemmri tími. Þá krefst varnaraðili þess að sakarkostnaður á báðum dómstigum verði lagður á ríkissjóð. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða allan kostnað af kærumáli þessu, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili, X, greiði allan kostnað af kærumáli þessu, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 20.000 krónur.
Mál nr. 431/2012
Skjalafals Flóttamannasamningur Áfrýjun Lögvarðir hagsmunir Réttlát málsmeðferð Rannsókn Stjórnsýsla Aðfinnslur
Skjalafals. Alþjóðasamningur um stöðu flóttamanna. Áfrýjun. Lögvarðir hagsmunir. Réttlát málsmeðferð. Rannsókn. Stjórnsýsla. Aðfinnslur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að málinu verði „vísað frá dómi eða vísað heim til löglegrar meðferðar að nýju.“ I Samkvæmt gögnum málsins kom ákærði hingað til lands með flugi frá Osló 25. apríl 2012 og við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli að morgni þess dags framvísaði hann frönsku vegabréfi nr. 09EU11131. Bréfið bar með sér gildistíma frá 22. september 2009 til 21. september 2019 og það sagt gefið út á nafn Rachid Hamdad sem fæddur væri í París 16. nóvember 1993. Er ákærði framvísaði vegabréfinu vöknuðu grunsemdir lögreglu um að hann fullnægði ekki skilyrðum fyrir komu til landsins. Ástæða þótti til að gera fíkniefnaleit í farangri ákærða í leitarklefa tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli en ekkert saknæmt fannst. Þessu næst var ákærði færður í biðherbergi á varðstofu lögreglunnar á Suðurnesjum í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, og er þangað kom kvaðst ákærði í samtölum við lögreglumenn heita BilalFathi og vera fæddur [...] 1996 í Algeirsborg í Alsír. Þar sem ákærði var á sextánda ári samkvæmt þeim fæðingardegi sem hann gaf upp, var haft samband við fulltrúa barnaverndarnefndar sem óskaði eftir frekari upplýsingum og í framhaldinu var sú ákvörðun tekin af lögreglustjóranum á Suðurnesjum að vista ákærða í fangaklefa embættisins við Hringbraut í Keflavík þar sem ekki var aðstaða til vistunar í landamærastöðinni á Keflavíkurflugvelli. Í skýrslu lögreglu um framangreindar aðgerðir kemur fram að daginn eftir komu ákærða til landsins hafi að gefnu tilefni verið sendur tölvupóstur til finnskra lögregluyfirvalda með fyrirspurn um hver væri staða ákærða í Finnlandi. Svar mun hafa borist samdægurs frá finnskum lögregluyfirvöldum þar sem tekið var fram að ákærði væri hælisleitandi í Finnlandi en ekki væri búið að afgreiða hælisumsókn hans. Einnig sagði í svarinu að í Finnlandi hefði ákærði gefið upp sama nafn og fæðingardag og hann gerði hér á landi, en finnskum yfirvöldum hefði ekki tekist að sannreyna fæðingardag og aldur ákærða. Rannsókn í þá veru væri hins vegar í gangi. Lögreglan á Suðurnesjum framkvæmdi rannsókn á vegabréfi því er ákærði framvísaði við komuna hingað til lands. Í skýrslu lögreglunnar 26. apríl 2012 segir að vegabréfið sé grunnfalsað, það er falsað að öllu leyti. Lögreglan tók skýrslu af ákærða daginn eftir. Héraðsdómslögmaður var viðstaddur skýrslutökuna ásamt túlki og starfsmanni barnaverndarnefndar. Í skýrslunni sem dagsett er 30. apríl 2012 segir að ákærði „[heiti] fullu nafni Bilal Fathi, [sé] fæddur [...]1996 og [sé] frá Alsír. Hann sagðist vera í hælismeðferð í Finnlandi en ákvað að koma til Íslands í leit að betra lífi. Bilal kvaðst óska formlega eftir pólitísku hæli á Íslandi.“ Enn var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu 30. apríl 2012 og kemur þar fram að viðstaddur skýrslugjöf hafi verið Unnar Steinn Bjarndal héraðsdómslögmaður auk túlks og fulltrúa barnaverndarnefndar. Þá segir: „Bilal var bent á að honum væri ekki skylt að svara spurningum er brotið varðaði. Brýnt var fyrir honum að skýra satt og rétt frá þeim atriðum er hann ætlaði að tjá sig um. Þá var sakborningi kynntur réttur hans á verjanda og var Unnar Steinn Bjarndal, hdl, tilnefndur verjandi Bilal. Unnar var viðstaddur yfirheyrsluna en Bilal og Unnar Steinn töluðust einslega saman áður en yfirheyrslan hófst.“ Við skýrslugjöf játaði ákærði að hafa framvísað fölsuðu vegabréfi, er maður einn í Finnlandi, Íraki sem hann þekkti ekki, hefði látið sér í té, en ákærði kvaðst aðspurður sjálfur ekki eiga vegabréf. Ákærði kvað bróður sinn og móður búa í Alsír og er hann var spurður um ferðaleið sína til Íslands kvaðst hann hafa búið í Marokkó og farið þaðan til Svíþjóðar, Finnlands, aftur til Svíþjóðar, síðan til Noregs og þaðan til Íslands. Til Íslands kvaðst hann hafa komið til að hefja nýtt og betra líf. Er ákærði var spurður hvort hann hefði hlotið refsidóma í heimalandi sínu kvað hann svo ekki vera. Þá kvaðst hann heldur ekki hafa hlotið refsidóma í öðrum löndum eða komist í kast við lögin á annan hátt. Mál þetta var höfðað með ákæru 30. apríl 2012 sem þingfest var sama dag og var dómur kveðinn upp samdægurs. Með dóminum var ákærða gert að sæta fangelsi í einn mánuð og hann dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærði var samkvæmt gögnum málsins áfram vistaður á lögreglustöðinni í Keflavík frá dómsuppsögu 30. apríl 2012 til 3. maí sama ár og síðan á fósturheimili á vegum Barnaverndarstofu frá þeim degi til 15. sama mánaðar. Honum var 10. maí 2012 veitt reynslulausn skilorðsbundið í eitt ár. Með bréfi Útlendingastofnunar 23. maí 2012 til tannlæknadeildar Háskóla Íslands var óskað eftir aldursgreiningu á tönnum ákærða í tilefni umsóknar hans um hæli sem flóttamaður hér á landi. Í skýrslu tannlæknadeildar um aldursgreiningu á ákærða 4. júní 2012 kemur fram að hann mætti til skoðunar 23. maí sama ár ásamt fulltrúa barnaverndarnefndar, túlki á arabísku og fulltrúa Útlendingastofnunar. Í skýrslunni er meðal annars lýst aðferðum við aldursgreininguna, sjúkrasögu ákærða, skoðun og greiningu, greiningu röntgenmynda og aldursgreiningu. Í niðurstöðukafla segir: „Það er mat okkar að nokkuð jafnar líkur séu á því að Bilal Fathi sé eldri eða yngri en 18 ára. Við teljum nánast útilokað að hann sé 16 ára og útilokað að uppgefinn aldur standist.“ II Krafa ákæruvalds um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er í fyrsta lagi á því reist að ákærði hafi við uppsögu héraðsdóms 30. apríl 2012 gefið bindandi yfirlýsingu um að hann yndi dómi. Í endurriti úr þingbók þann dag segir meðal annars svo: „Dómsorðið er lesið í heyranda hljóði að dómþola, verjanda hans, túlki og sækjanda viðstöddum. Dómþoli lýsir því yfir að hann uni dóminum. Vegna eðli málsins telst dómurinn birtur.“ Í fyrsta málslið 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er kveðið á um að sæki ákærði þing við uppkvaðningu dóms telst dómur birtur gagnvart honum, enda standi honum þegar til boða endurrit dómsins. Ákvæði þetta er fortakslaust. Jafnframt verður að líta svo á að ákærði geti ekki fallið frá áfrýjun héraðsdóms svo bindandi sé fyrr en hann hefur átt þess kost að kynna sér efni dómsins. Ekki kemur fram í endurriti úr þingbók vegna þinghaldsins 30. apríl 2012 að endurrit dómsins hafi þá staðið ákærða til boða. Sú yfirlýsing ákærða sem bókuð var og fram kemur í endurriti að hann uni dómi, gat því ekki bundið hendur hans til áfrýjunar og var áfrýjun af hans hálfu 21. maí 2012 því í samræmi við lög. Verður af þeirri ástæðu ekki fallist á með ákæruvaldinu að vísa beri málinu frá Hæstarétti fyrir þær sakir að ákærði hafi með bindandi yfirlýsingu fallið frá rétti sínum til áfrýjunar. Í annan stað reisir ákæruvaldið frávísunarkröfu sína á því að ákærði hafi þegar afplánað refsingu samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og hafi af þeirri ástæðu ekki lögvarða hagsmuni af því að fá mál sitt endurskoðað. Eins og rakið er í kafla I hér að framan var ákærða 10. maí 2012 veitt reynslulausn á 15 daga eftirstöðvum refsingarinnar skilorðsbundið í eitt ár. Afplánun héraðsdóms er samkvæmt þessu ekki að fullu lokið og því hefur ákærði lögvarða hagsmuni af því að leyst verði efnislega úr máli hans hér fyrir dómi og verður því ekki á þessa málsástæðu ákæruvaldsins fallist. III Kröfu ákærða um að málinu verði „vísað frá dómi eða vísað heim til löglegrar meðferðar“ verður að skilja sem kröfu um ómerkingu héraðsdóms. Sú krafa er á því reist að verulegir ágallar séu á dómsmeðferð málsins sem leitt hafi til þess að ákærði hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Til stuðnings framangreindri ómerkingarkröfu bendir ákærði á fjölmörg atriði og þá einkum eftirfarandi: Í fyrsta lagi að hvorki verði séð af ákæru málsins, bókunum dómara né endurriti hins áfrýjaða dóms að ákæra í málinu hafi formlega verið birt fyrir honum, svo sem mælt sé fyrir um í 1. til 3. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008. Hann hafi því ekki haft nægan tíma og aðstæður til að undirbúa vörn sína. Í öðru lagi verði ekki séð að ákærði hafi verið spurður fyrir dómi hvort hann óski eftir verjanda og þá hverjum, sbr. 4. mgr. 156. gr. sömu laga. Í þriðja lagi hafi lögregluskýrslur ekki verið lagðar fram í heild í málinu heldur einungis útdráttur úr þeim. Ákærði og verjandi hans í héraði hafi ekki haft aðgang að geisladiskum, sem líklega hafi að geyma skýrslur ákærða, og verjandi ákærða fyrir Hæstarétti hafi ekki fengið afrit af útskrift geisladiskanna. Af þessu leiði að ekki verði á þessum gögnum byggt í málinu af hálfu ákæruvaldsins. Í fjórða lagi beri þingbók ekki með sér að ákærði hafi sérstaklega verið spurður að því hvort hann játi efni ákærunnar rétt, sbr. 1. mgr. 163. gr. laga nr. 88/2008. Í fimmta lagi sjáist ekki að ákærða hafi verið kynnt efni framlagðra skjala svo sem áskilið sé í sömu málsgrein. Í sjötta lagi beri þingbók ekki með sér að ákærði hafi átt þess kost að ráðfæra sig við skipaðan verjanda þar sem ekkert hlé hafi verið gert á þinghaldinu. Í sjöunda lagi sýni þingbók ekki að fjallað hafi verið í sókn og vörn um stöðu ákærða sem hælisleitanda á Íslandi. Í áttunda lagi sé ekkert vikið að ungum aldri ákærða þegar kemur að ákvörðun refsingar, þótt í þingbók og forsendum dómsins sé miðað við að ákærði sé 15 ára að aldri. Í níunda lagi beri þingbók ekki með sér að dómari hafi gefið ákærða kost á að krefjast aðalmeðferðar í málinu í samræmi við 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Í tíunda lagi sýni endurrit úr þingbók ekki með hvaða rökum héraðsdómari hafi talið sér heimilt að fara með málið sem játningarmál samkvæmt sömu lagagrein. Í ellefta lagi beri þingbók ekki með sér að dómari hafi kynnt ákærða rétt hans til áfrýjunar héraðsdóms, fresti í því sambandi og hvort ákærði óskaði eftir fresti til að leita sér ráðgjafar um áfrýjun. Í tólfta lagi hafi ákæruvaldið ekki sinnt þeirri skyldu samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 að gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu ákærða og sektar, til dæmis ekki gert grein fyrir þýðingu þess fyrir niðurstöðu málsins að ákærði hafði sótt um hæli sem pólitískur flóttamaður. Í reynd hafi sú skylda hvílt á héraðsdómara að gæta þessa atriðis af sjálfsdáðum en þeirri skyldu hafi ekki verið sinnt. Við úrlausn þess hvort framangreind atriði varði ómerkingu héraðsdóms er fyrst að líta til þess sem segir í endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2012 er mál ákærða var þar þingfest og dæmt. Þar segir meðal annars svo þegar gerð hefur verið grein fyrir fyrirtekt málsins, framlagningu skjala og hver sæki þing af hálfu ákæruvalds: „Í dóminn er mættur ákærði, Bilal Fathi, fd. [...] 1996, ríkisborgari Alsír, og eru honum afhent afrit af skjölum málsins. Með ákærða mætir Unnar St. Bjarndal hdl. sem að ósk ákærða er skipaður verjandi hans í málinu. Þá er mættur Ahmed Hafez Awad sem túlka mun fyrir ákærða á arabísku það sem fram fer í þinghaldinu. Hann hefur áður túlkað fyrir dómi og ... heitið að rækja starfann eftir bestu getu og samvisku. Gætt er ákvæða 1. mgr. 114. gr. laga nr. 88/2008. Þá er ákærða bent á að honum er heimilt að ráðfæra sig við verjanda sinn meðan á þinghaldinu stendur. Gerð er grein fyrir ákæru. Ákærði viðurkennir skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Með því að ákærði hefur játað brot sitt skýlaust og dómari telur ekki ástæðu til að draga í efa að játning hans sé sannleikanum samkvæmt er ákveðið að fara með málið að hætti 164. gr. laga nr. 88/2008. Sækjandi og verjandi ákærða tjá sig í stuttu máli um lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga og leggja málið að svo búnu í dóm. Málið er tekið til dóms og í því kveðinn upp svohljóðandi [dómur] ... Dómsorðið er lesið í heyranda hljóði að dómþola, verjanda hans, túlki og sækjanda viðstöddum.“ Samkvæmt fyrsta málslið 1. mgr. 158. gr. laga nr. 88/2008 er mál þingfest þegar ákæra og önnur málsgögn af hálfu ákæruvalds eru lögð fram á dómþingi. Í öðrum málslið kemur fram að þingfesta má mál þótt fyrirkall hafi ekki verið gefið út ef ákærði sækir þing. Þar sem ákærði sótti þing eins og áður er rakið þegar mál ákæruvaldsins á hendur honum var þingfest 30. apríl 2012 þurfti ekki að gefa út sérstakt fyrirkall til hans. Í þinghaldinu umræddan dag játaði ákærði samkvæmt því sem fram kemur í endurriti úr þingbók skýlaust alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök og taldi dómari ekki ástæðu til að draga í efa að játningin væri sannleikanum samkvæm. Var dómara því heimilt samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 að taka málið þegar til dóms, enda krafðist hvorugur aðila þess að fram færi aðalmeðferð samkvæmt 166. gr. sömu laga. Í endurriti úr þingbók kemur fram að gætt hafi verið ákvæða 114. gr. laga nr. 88/2008. Endurritið ber og með sér að við þingfestingu mætti ákærði ásamt Unnari St. Bjarndal héraðsdómslögmanni, sem að ósk ákærða var skipaður verjandi hans, og var þannig fullnægt skilyrði 4. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008. Þá er einnig bókað að ákærða sé bent á að honum sé heimilt að ráðfæra sig við verjanda sinn meðan á þinghaldinu stendur. Í endurritinu kemur fram að ákærða var við fyrirtekt málsins afhent afrit málsskjala, sem auk ákæru voru bréf lögreglustjórans á Suðurnesjum 30. apríl 2012 til Héraðsdóms Reykjaness þar sem málið var afhent dómstólnum til meðferðar, og skjalaskrá lögreglu ásamt fylgiskjölum. Jafnframt kemur fram að ákærða var gerð grein fyrir ákæru og að hann hafi játaði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Var því fullnægt áskilnaði fyrri málsliðar 1. mgr. 163. gr. laga nr. 88/2008. Af framangreindu leiðir að meðferð máls þessa fyrir héraðsdómi var annmarkalaus um þau atriði sem hér voru nefnd. Samkvæmt því og þar sem haldlaus eru önnur þau rök, sem ákærði teflir fram til stuðnings ómerkingarkröfu sinni og áður er gerð grein fyrir, verður ekki fallist á kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms af þeirri ástæðu að meðferð málsins fyrir héraðsdómi hafi verið áfátt og hann af þeim sökum sætt réttarspjöllum, enda naut hann sem fyrr segir aðstoðar verjanda við þá meðferð. IV Til viðbótar þeim tólf atriðum, sem ákærði reisir ómerkingarkröfu sína á og rakin eru í kafla III hér að framan, byggir ákærði á því að hann hafi með ólögmætum hætti verið sviptur frelsi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, þar sem fimm dagar hafi liðið frá því afskipti yfirvalda hófust af honum og þar til hann var færður fyrir dómara. Hafnar ákærði því að heimilt sé samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði að svipta mann frelsi í allt að sjö daga án dómsúrskurðar. Sú lagaheimild sem eigi við sé 7. mgr. 29. gr. laganna, en þar sé mælt fyrir um heimild til að handtaka útlending og úrskurða í gæsluvarðhald að tilteknum skilyrðum fullnægðum. Þar sem þeirri heimild hafi ekki verið beitt sé með öllu óljóst hver hafi verið réttarstaða ákærða frá 25. til 30. apríl 2012. Ákærði hafi því sætt ólöglegri frelsissviptingu umrætt tímabil og það leitt til þess að honum hafi ekki gefist tækifæri til að undirbúa vörn sína í málinu á viðunandi hátt. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 96/2002 kemur fram að hver sá sem kemur til landsins skal þegar í stað gefa sig fram við landamærastöð eða við næsta lögregluyfirvald, og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna skal útlendingur sem til landsins kemur hafa vegabréf eða annað kennivottorð sem viðurkennt er sem ferðaskilríki, nema annað sé ákveðið í reglum sem ráðherra setur. Heimilt er samkvæmt a. lið 1. mgr. 18. gr. laganna að vísa útlendingi frá landi við komu til landsins eða allt að sjö sólarhringum frá komu fullnægi hann ekki reglum sem settar eru um vegabréf, vegabréfsáritun eða komu til landsins. Er samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar nægjanlegt að meðferð máls hefjist innan sjö sólarhringa frestsins. Í þessum lögmælta farvegi var mál ákærða frá því hann kom til landsins 25. apríl 2012. Vistun ákærða við landamærastöðina á Keflavíkurflugvelli í fangageymslu lögreglunnar í Keflavík á þessu tímabili var því upphaflega í samræmi við fyrrgreind ákvæði laga nr. 96/2002, sbr. 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og f. lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skýrsla um rannsókn á vegabréfi því er ákærði framvísaði við komu sína hingað til lands 25. apríl 2012 lá fyrir degi síðar og næsta dag þar á eftir var tekin „viðtalsskýrsla“ af ákærða þar sem hann virðist hafa haft stöðu vitnis. Í ljósi niðurstöðu rannsóknar lögreglu á vegabréfinu lá hins vegar á þessu tímamarki fyrir rökstuddur grunur um að ákærði hefði með framvísun vegabréfsins gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þar sem rannsóknin var þá þegar farin að hafa áhrif á stöðu ákærða bar við skýrslutöku þessa að veita honum réttarstöðu sakbornings, sbr. fyrri málslið 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/2008, þar sem segir að sakborningur sé sá maður sem borinn sé sökum eða grunaður um refsiverða háttsemi. Af þessu leiddi að heimilt var samkvæmt 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 að handtaka hann, en þá bar án undandráttar að leiða hann fyrir dómara, sbr. 1. mgr. 94. gr. síðarnefndra laga og fyrsta málslið 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Væri hann ekki jafnskjótt látinn laus hefði dómara borið áður en sólarhringur var liðinn í samræmi við 1. mgr. 94. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og annan málslið 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, að ákveða með rökstuddum úrskurði hvort ákærði skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Þessa var ekki gætt heldur var ákærði eftir skýrslugjöfina 27. apríl 2012 áfram vistaður með þeim hætti sem áður er rakið, og ber að átelja það. Ágalli þessi getur þó ekki varðað ómerkingu hins áfrýjaða dóms, þar sem ákærði hefur engin haldbær rök að því leitt að vörn hans í málinu hafi verið áfátt af þessari ástæðu. V Atvikum á Keflavíkurflugvelli sem áttu sér stað í kjölfar komu ákærða til landsins 25. apríl 2012 er lýst í kafla I hér að framan. Eins og þar er rakið hefur ákærði, sem kveðst vera fæddur í Alsír og hafa verið búsettur í Marokkó, játað fyrir héraðsdómi háttsemi þá sem honum er gefin að sök í ákæru. Hann krefst hins vegar sýknu af broti á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem óheimilt sé að beita hann refsingu samkvæmt 1. mgr. 31. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna sem fullgiltur hefur verið af Íslandi, sbr. auglýsingu nr. 74/1955 í A-deild Stjórnartíðinda það ár. Samkvæmt framangreindu ákvæði samningsins skulu aðildarríki ekki beita refsingum gagnvart flóttamönnum vegna ólöglegrar komu þeirra til landsins eða vistar þar, ef þeir koma beint frá landi þar sem lífi þeirra eða frelsi var ógnað í merkingu 1. gr., og koma inn í lönd þeirra eða eru þar án heimildar. Er þá skilyrði að flóttamenn gefi sig tafarlaust fram við stjórnvöldin og eins og orðrétt segir í niðurlagsákvæði 1. mgr. 31. gr. samningsins „beri fram gildar ástæður fyrir hinni ólöglegu komu sinni eða vist þar.“ Ákærði hefur játað skýlaust að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök. Gögn sem lögð hafa verið fram í málinu bera með sér að sú játning er sannleikanum samkvæm. Að því virtu hefur ákæruvaldið axlað þá sönnunarbyrði sem á það er lögð í 108. gr. laga nr. 88/2008. Í ljósi þessa og með hliðsjón af tilvitnuðu orðalagi 1. mgr. 31. gr. samningsins er það ákærða að leiða líkur að því að engu að síður beri að leysa hann undan refsingu af þeirri ástæðu sem hér um ræðir. Áfrýjandi hefur engin viðhlítandi rök leitt að því eða lagt fram nein gögn um að lífi hans eða frelsi væri ógnað í Alsír eða Marokkó sem teljast vera heimalönd hans í skilningi fyrrgreinds alþjóðasamnings, ef hann sneri þangað aftur, þannig að hann teljist vera flóttamaður í merkingu 1. gr. samningsins, sbr. og 1. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 96/2002. Af öllu framangreindu leiðir að staðfest verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða. Með vísan til forsendna dómsins verður refsing ákærða staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal óraskaður vera. Ákærði, BilalFathi, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 298.483 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 282.375 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2012. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á Suðurnesjum 30. apríl 2012 á hendur BilalFathi, fæðingardagur [...] 1996, ríkisborgara Alsír, „fyrir skjalafals, með því að hafa, þann 25. apríl 2012, við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli framvísað gagnvart landamæralögreglu í blekkingarskyni grunnfölsuðu frönsku vegabréfi nr. 09EU11131. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Þá gerir verjandi ákærða kröfu um hæfilega þóknun sér til handa. Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt dómaframkvæmd þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð. Með vísan til eðlis brotsins og hliðsjón af almennum varnaðaráhrifum refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 ber ákærða að greiða sakarkostnað málsins. Um er að ræða þóknun verjanda hans sem er hæfilega ákveðin 80.000 krónur, að meðtöldum virðisauka­skatti. Dóm þennan kveður upp Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Bilal Fathi, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði greiði í sakarkostnað 80.000 krónur, sem er þóknun verjanda hans, Unnars St. Bjarndal hdl.
Mál nr. 751/2014
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Erfðaskrá Eignarréttur
Með frumvarpi skiptastjóra 15. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúi SH sem lést árið 1966 var eign búsins, sem var beinn eignarréttur að jörðinni V, úthlutað til Þ, en í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins. Ágreiningur reis á skiptafundi um frumvarpið og var honum beint til héraðsdóms sem í hinum kærða úrskurði staðfesti frumvarp skiptastjóra. Hæstiréttur taldi að þegar leyst væri úr því hvert beinn eignarréttur að V ætti að renna við skipti á dánarbúi SH yrði að leggja til grundvallar að erfðaskrá MH frá 1938, sem SH hafði eignast V með, réði för að því marki sem ákvæði hennar gætu talist hafa tekið afstöðu til þess. Um skýringar á erfðaskránni lagði Hæstiréttur í fyrsta lagi til grundvallar að beinn eignarréttur að V hefði flust til SH við skipti á dánarbúi MH svo sem byggt var á í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012. Í öðru lagi taldi Hæstiréttur að af þeim kvöðum sem lagðar hefðu verið á arfinn með erfðaskránni yrði skýrlega ráðið að vilji MH hefði staðið til þess að jörðin V yrði til afnota um ókomna tíð einum manni í senn af ætt sinni fyrir búskap. Hefði sá maður arð af henni innan þeirra marka sem kvaðir samkvæmt erfðaskránni gæfu svigrúm til og þessi réttindi yfir jörðinni færðust síðan mann fram af manni eftir þeim reglum sem erfðaskráin setti. Af þessum arfleiðsluvilja leiddi ekki óhjákvæmilega að beinn eignaréttur að jörðinni þyrfti að fara á hverjum tíma saman við handhöfn þessara réttinda. Í þriðja lagi yrði ekki litið fram hjá því að þótt í erfðaskránni hefðu verið ítarleg ákvæði um hvernig réttindin yfir jörðinni gengju að erfðum að SH látunum þá hefði því jafnframt verið hagað þannig að þeir sem njóta hefðu átt réttinda eftir lát SH hefðu verið nefndir ábúendur. Í erfðaskránni hefði ekki aðeins verið kveðið á um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni að rétthafa látnum heldur hefði þar einnig verið mælt fyrir um að rétthafi gæti af tilteknum ástæðum glatað þessum réttindum í lifanda lífi, svo og að þau myndu þá ganga til næsta manns á sama hátt og ef rétthafinn væri látinn. Að lögum gæti ekki staðist að maður yrði á þennan hátt sviptur beinum eignarrétti að fasteign og sá réttur færður í hendur annars manns. Stæði þannig ómöguleiki því í vegi að framfylgja ákvæðum erfðaskrárinnar að þessu leyti, en fyrirmælin hefðu skipt miklu til að tryggja að rétthafi virti kvaðir erfðaskrárinnar. Gengi þannig þvert á markmið arfleiðslunnar ef þessum fyrirmælum yrði vikið til hliðar og þau metin sem óskráð væru. Þær meginreglur erfðaréttar að skýra yrði erfðaskrá annars vegar með tilliti til vilja arfleiðanda eftir því sem helst yrði ráðið að sá vilji hefði verið og hins vegar þannig að hún gæti haldið gildi sínu og yrði framkvæmd eins og frekast væri unnt leiddu til þeirrar niðurstöðu að erfðaskrá MH veitti rétthöfum hennar að SH liðnum þau réttindi sem berum orðum væri mælt fyrir um og að þau næðu þar með ekki til beinna eignarréttinda yfir jörðinni V. Þar sem erfðaskrá MH hefði ekki mælt fyrir um afdrif þessara réttindi yrði að ráðstafa þeim til lögerfingja SH eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þegar af þeirri ástæðu var frumvarp skiptastjóra fellt úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 18. og 19. nóvember 2014, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. nóvember 2014, þar sem leyst var úr ágreiningi um frumvarp skiptastjóra frá 15. apríl sama ár til úthlutunar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilarnir Sigurður Kristján Sigurðsson Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested krefjast þess aðallega að frumvarp skiptastjóra verði fellt úr gildi og staðfest að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested 4. janúar 1938 hafi ekki gildi við skipti á dánarbúinu umfram það sem segi í upphafi hennar um að allar eigur arfleiðandans skuli ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Til vara krefjast þeir þess að lagt verði fyrir skiptastjóra að skipta öllum eignum dánarbúsins, þar á meðal beinum og óbeinum eignarréttindum að jörðinni Vatnsenda, milli lögerfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eftir almennum reglum. Í báðum tilvikum krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðilarnir Sigríður Hjaltested og Markús Ívar Hjaltested krefjast þess aðallega að frumvarp skiptastjóra verði fellt úr gildi, en til vara að því verði breytt þannig að öllum eignum dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested verði skipt eftir lögerfðareglum og ákvæðum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested í greinum 2 til 6 með öllu vikið til hliðar. Þá krefjast þau að viðurkennt verði að meðal eigna dánarbúsins séu auk jarðarinnar Vatnsenda nánar tilgreindar kröfur um eignarnámsbætur vegna hennar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilarnir Hansína Sesselja Gísladóttir, Finnborg Bettý Gísladóttir, Guðmundur Gíslason, Margrét Margrétardóttir, Gísli Finnsson og Elísa Finnsdóttir krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur, til vara að frumvarp skiptastjóra til úthlutunar verði fellt úr gildi, en að því frágengnu verði frumvarpinu breytt þannig að jörðin Vatnsendi, innstæður í vörslum skiptastjóra vegna leigugreiðslna og nánar tilgreind krafa um eignarnámsbætur aðallega á hendur Kópavogsbæ en til vara varnaraðilanum Þorsteini Hjaltested komi til skipta milli lögerfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eftir almennum reglum. Að öðrum kosti krefjast þau þess að frumvarpinu verði breytt á sama hátt og að framan greinir að öðru leyti en því að tveir þriðju hlutar jarðarinnar Vatnsenda komi til skipta milli lögerfingja. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Kristrún Ólöf Jónsdóttir, Þorsteinn Hjaltested, Vilborg Björk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Magnússon Hjaltested kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 19. nóvember 2014. Þau krefjast þess að úrskurðurinn verði staðfestur um annað en málskostnað, sem þau krefjast úr hendi sóknaraðila í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðilinn dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt 23. febrúar 2015. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til erfðaskrár, sem Magnús Einarsson Hjaltested gerði 4. janúar 1938 og var svohljóðandi: „Ég undirritaður Magnús Einarsson Hjaltested fyr úrsmiður í Reykjavík, en nú bóndi á Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, sem ekki á neitt afkvæmi, lýsi hérmeð yfir því, sem síðasta vilja mínum, að með eignir mínar lausar og fastar – allar undantekningarlaust – skal fara á þann hátt, er hér eftir segir, að mér látnum. 1. gr. Allar eignir mínar – fastar og lausar – skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. a/- Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á – Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi – er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri. b/- Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2. c/- Arftaki má selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landi jarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skulu þær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, og má ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyr en þær eru greiddar ábúenda. 2. gr. Meðan Lárus Hjaltested faðir Sigurðar lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla. Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinni ber, hefir Lárus Hjaltested eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheirandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefir verið fullkomlega um það samið áður. Sömuleiðis hefir Lárus Hjaltested eða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c/-. 3. gr. Að Sigurði látnum gengur jarðeignin að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar Sigurðar og hans niðja í beinan karllegg o.s.fr. Koll af kolli, þannig að ávalt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefir sagt verið. Sé enginn erfingi réttborinn til arfs frá Sigurði á lífi samkvæmt framanskráðu, þá gengur arfurinn til Georgs Péturs Hjaltested næst elsta sonar Lárusar, og hans niðja í beinan karllegg, eftir sömu reglum. Sé enginn til í legg Péturs, sem uppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til Jóns Einars Hjaltested sonar Lárusar og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll af kolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá Lárusi Hjaltested, sem uppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru. 4. gr. Skildi einhver erfingjanna hætta búskap á Vatnsenda, missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá sem næstur er í röðinni tekur við. 5. gr. Ef viðkomandi erfingi er ómyndugur skal fjárhaldsmaður hans ráðstafa ábúðinni þar til hann er myndugur. 6. gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðarétt samkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þau skilyrði, sem Sigurði eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, er samningurinn hefir inni að halda. Vanrækji einhver það, varðar það tafarlaust réttinda missi fyrir hlutaðeigandi. 7. gr. Ef afkvæmi Lárusar Hjaltested í karllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og af andvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður Magnúsar Einarssonar Hjaltested á Vatnsenda. Sjóður þessi ávaxtist í ríkisskuldabréfum, bankavaxta bréfum – er beri það með sér, að þau tilheyri sjóðnum – eða sparisjóði Landsbankans. ¾ hlutar vaxta útborgist árlega, sem styrktarfé, en ¼ hluti leggist við sjóðinn honum til aukningar. Tilgangur sjóðsins skal vera sá, að styrkja ungmenni af ættlegg Lárusar Hjaltested til framhaldsmentunar hvenær sem er. Skipulagsskrá viðvíkjandi sjóði þessum, ef til kemur, fel ég Stjórnarráði Íslands að semja, með þessum skilyrðum er nú voru nefnd. Arfleiðslugjörningi þessum skal þinglýsa á varnarþingi jarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi, og hann hvíla sem ævarandi kvöð á þeirri eign. Til staðfestu framanritaðri arfleiðsluskrá í öllum greinum, hefi ég undirritað hana í viðurvist tveggja sérstaklega tilkvaddra vitundarvotta.“ Á erfðaskránni var arfleiðsluvottorð, sem tveir menn undirrituðu sama dag. Þar var einnig færð svohljóðandi yfirlýsing Magnúsar 29. október 1940: „Framan-ritaður arfleiðslugjörningur stendur óhaggaður að öllu leiti.“ Vottur að þessari yfirlýsingu tók fram við nafnritun sína að Magnús væri staddur á tilteknu sjúkrahúsi í Reykjavík og „með fullu ráði og rænu og óskerta vitsmuni.“ Magnús lést 31. október 1940 og tók Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested, sem var fæddur 11. júní 1916, arf í samræmi við erfðaskrána, en sá síðarnefndi var sonarsonur bróður þess fyrrnefnda. Erfðaskránni virðist hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild Sigurðar að jörðinni Vatnsenda. Sigurður lést 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Til arfs eftir hann stóðu eftirlifandi maki, Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested, tveir sameiginlegir synir þeirra, sóknaraðilarnir Sigurður Kristján Sigurðsson Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested, og þrjú börn hans úr fyrri hjúskap, Magnús Sigurðsson Hjaltested og sóknaraðilarnir Sigríður Hjaltested og Markús Ívar Hjaltested. Magnús Sigurðsson Hjaltested, sem var fæddur 28. mars 1941, var elstur þessara systkina. Við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested reis ágreiningur um ráðstöfun Vatnsenda og var rekið mál fyrir dómi til að leysa úr honum. Þar krafðist Magnús Sigurðsson Hjaltested þess að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested yrði talin „gild í öllum greinum“ og veita honum „óskoraðan rétt til að taka við jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með öllum gögnum og gæðum, þar á meðal rétt til leiguafgjalda af sumarbústaðarlöndum jarðarinnar.“ Þessu andmæltu Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested og sóknaraðilarnir Sigurður og Karl, sem kröfðust þess að jörðinni yrði ráðstafað eftir lögerfðareglum. Í greinargerð Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested fyrir héraðsdómi sagði meðal annars eftirfarandi: „Erfðaskrá þessi er all sérstæð og gjörhugsuð. Með henni er í rauninni gjörð einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignum arfláta. Og það er aðeins umráðarétturinn og rétturinn til að njóta arðs af eignunum, sem erfist, en ekki óskoraður eignaréttur. Er ljóst að með þessu vildi arfláti tryggja það að eignirnar tvístruðust ekki og yrðu að engu og jafnframt að elzti sonurinn í ætt Lárusar frænda hans hefði örugga fjárhagslega afkomu og væri einskonar ættarhöfðingi.“ Úrskurður í þessu ágreiningsmáli var kveðinn upp í héraði 24. júlí 1967 og fallist á með Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, sem var varnaraðili í málinu, að erfðaskráin væri ekki „niður fallin vegna aðgerða fyrri landseta“. Þar sagði einnig: „Ekki eru efni til að vefengja, að varnaraðili ætli sér að setjast að á Vatnsenda og hefja þar búskap, ef hann fær umráð jarðarinnar. Landsnot jarðarinnar hafa að vísu verið skert verulega frá því sem var, þegar erfðaskráin var gerð, bæði með eignarnámum og útleigu á löndum. Þó er jörðin að fasteignamati talin lögbýli, og þar er enn rekinn búskapur í venjulegri merkingu þess orðs. Hafa ekki verið færð rök fyrir því gegn mótmælum varnaraðilja og gegn opinberu vottorði um skráningu jarðarinnar sem lögbýlis, að jörðin hafi verið rýrð svo, að þar verði ekki rekinn búskapur. Ekki verður fallizt á, að það útiloki búskap á jörðinni, þótt hún hafi fyrir aðgerðir hins opinbera verið dregin undir skipulagssvæði Kópavogskaupstaðar, enda er ekki sýnt, að neinar fyrirætlanir séu á prjónunum, sem útiloki eða rýri núverandi búskaparmöguleika á jörðinni. Það, sem gerast kann í óvissri framtíð, skiptir ekki máli í sambandi við úrlausn málsins. Því verður ekki talið, að núverandi ástand jarðarinnar útiloki varnaraðilja frá að uppfylla þau skilyrði erfðaskrárinnar, að hann búi á jörðinni. Ákvæðum erfðaskrárinnar varðandi jörðina Vatnsenda svipar í ýmsu til reglnanna um ættaróðul, en heimildarlaust er að draga þá ályktun, að hér hafi verið um stofnun óðalsbýlis að ræða, enda vantar mikið á, að reglunum um þau sé fylgt í erfðaskránni. Því verður ekki ályktað gegn skýrum orðum erfðaskrárinnar, að eftirlifandi maka landseta samkvæmt erfðaskránni sé áskilin búseta á jörðinni eftir lát hans. Niðurstaða málsins verður því sú, að varnaraðilja sé einum af erfingjum arflátans áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda.“ Í úrskurðarorði sagði eftirfarandi: „Varnaraðilja, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds, dagsettri 4. janúar 1938. Málskostnaður fellur niður.“ Úrskurðinum var skotið til Hæstaréttar. Undir rekstri málsins þar voru áðurgreindar röksemdir í greinargerð Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested í héraði ítrekaðar með svofelldum orðum: „Það er ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn ... Umbj. m. sækir ekki rétt sinn til jarðarinnar til föður síns, Sigurðar, heldur beint til arfleifanda, Magnúsar Einarssonar Hjaltested.“ Dómur Hæstaréttar í málinu, sem var nr. 110/1967, var kveðinn upp 5. apríl 1968 og er hann birtur í dómasafni þess árs á bls. 422. Með honum var framangreindur úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Á skiptafundi í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 7. maí 1968 var eftirfarandi ákvörðun færð til bókar: „Þá lýsti skiptaráðandi yfir því, að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað, með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested dagsettri 4. jan. 1938 og 29. okt. 1940, að geymdum rétti þeirra, sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annara réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda tekur Ólafur Þorgrímsson, hæstaréttarlögmaður, ásamt erfingjunum ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annara opinberra gjalda, sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin.“ Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested og sóknaraðilarnir Sigurður og Karl skutu þessari ákvörðun til Hæstaréttar 27. maí 1968, en hún var staðfest með dómi réttarins 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 780. Sama dag var kveðinn upp dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/1968, þar sem staðfestur var úrskurður um að Margrét yrði samkvæmt kröfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested borin út af jörðinni Vatnsenda. Útburðargerð virðist hafa farið fram 22. júlí 1969 og Magnús tekið við umráðum jarðarinnar. Í bréfi, sem skiptaráðandi ritaði skattstjóra 15. ágúst 1969 í tilefni af kröfu um skil á skattframtali fyrir dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, var á eftirfarandi hátt vikið að réttindum sem það hafi átt yfir Vatnsenda: „Búinu tilheyrði ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda, en hann féll til eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938. Skiptaráðandi afhenti áðurgreindum erfingja, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested jörðina 7. maí 1968. Þar með fylgdu að sjálfsögðu tekjur jarðarinnar svo sem leigugjöld og endurgjöld veiðileyfa ... Landseti tók við greiðslu fyrir veiðileyfi seld á sumrinu 1968 ... Deilt er um, hvort sú fjárhæð á að renna til dánarbúsins eða til rétthafa jarðarinnar samkvæmt áðurnefndri erfðaskrá.“ Dómi Hæstaréttar í máli nr. 99/1968 var þinglýst 25. febrúar 1971 á jörðina Vatnsenda. Í málinu hefur verið lagt fram veðbókarvottorð frá 22. september 1976, þar sem fram kom að „þinglesinn eigandi“ Vatnsenda væri Magnús Sigurðsson Hjaltested samkvæmt „heimildarbréfi 30.5.´69“ og væri um „eignarland“ að ræða. Samkvæmt gögnum málsins voru opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested tekin fyrir í 35 þinghöldum í skiptarétti Kópavogs á tímabilinu frá 25. febrúar 1967 til 26. maí 1970, en þar á eftir einu sinni, 15. maí 1972. Af þessum gögnum verður ráðið að eignir dánarbúsins hafi að frátöldum réttindum yfir Vatnsenda verið bifreið með skráningarnúmerinu Y 8, metin á 90.000 krónur, bústofn að matsverði samtals 64.450 krónur, en til hans töldust 46 ær, 22 gemlingar og 380 hænsn, innanstokksmunir, sem virðast hafa verið virtir á samtals 75.925 krónur, greiðsla frá Sparisjóði Kópavogs að fjárhæð 2.000 krónur og réttindi samkvæmt leigusamningum um sumarhúsalóðir í landi jarðarinnar. Ágreiningur var milli erfingja um hvort dánarbúinu hafi einnig tilheyrt bifreið með skráningarnúmerinu Y 2053, en hún virðist hafa verið metin á 80.000 krónur. Þessi gögn bera jafnframt með sér að skiptaráðandi hafi á fyrstu stigum talið dánarbúið eiga kröfu á hendur Margréti Guðmundsdóttur Hjaltested vegna tekna af sölu veiðileyfa og leigu sumarhúsalóða, sem hún hafi innheimt á tímabilinu frá láti eiginmanns síns, en þeirri kröfu virðist ekki hafa verið fylgt eftir. Á skiptafundi 27. apríl 1970 kom fram að Margrét hafi áður „boðizt til að kaupa búfénað og lausafjármuni búsins fyrir matsverð“, sem hafi verið samþykkt, en „andvirði þessara verðmæta hefur ekki verið innheimt nema að litlu leyti.“ Þá liggur fyrir að Magnús Sigurðsson Hjaltested fékk 9. desember 1968 afhenta 50 leigusamninga um sumarhúsalóðir, svo og að skiptaráðandi hafi eftir það talið tekjur af leigunni dánarbúinu óviðkomandi. Loks er þess að geta að fyrir liggur beiðni skiptaráðanda 10. maí 1972 til yfirborgarfógetans í Reykjavík um uppboð á bifreiðinni Y 8, svo og bókun úr þinghaldi 15. sama mánaðar, þar sem skipti á dánarbúinu voru tekin fyrir. Þar mætti sonur Margrétar Guðmundsdóttur Hjaltested, sóknaraðilinn Guðmundur Gíslason, og bar fram ósk hennar um að fá að leysa bifreiðina til sín gegn greiðslu matsverðs. Matsmenn voru tilnefndir til að verðleggja bifreiðina, en ekkert frekar liggur fyrir um afdrif hennar. Af gögnum málsins verður ekki séð hvort erfingjar hafi nokkru sinni lýst afstöðu til þess hvort þeir tækjust á hendur ábyrgð á skuldum þess látna, en innköllun til skuldheimtumanna var gefin út 8. mars 1968 og var þess ekki getið þar hvort erfingjar hafi gengist við skuldum. Samkvæmt skrá um lýstar kröfur í dánarbúið virðast þær hafa verið þrjár, ein að fjárhæð 33.031 króna vegna opinberra gjalda, önnur að fjárhæð 3.576,10 krónur vegna skuldar við Mjólkurfélag Reykjavíkur og sú þriðja frá Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested vegna leigutekna og sölu veiðileyfa, en fjárhæð hennar væri „ótilgreind“. Þá krafðist Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested á skiptafundi 15. maí 1970 greiðslu á 167.100,45 krónum vegna útfararkostnaðar og ýmissa skulda, sem hún hafi staðið skil á fyrir dánarbúið. Jafnframt gerði innheimtumaður ríkissjóðs kröfu 19. október 1971 um greiðslu þinggjalda fyrir árin 1969 til 1971, auk hækkunar gjalda áranna 1967 og 1968, samtals 421.907 krónur. Ekkert liggur fyrir um greiðslu á kröfunum, sem hér var getið. Af gögnum málsins virðast opinber skipti á dánarbúinu ekki hafa verið tekin fyrir eftir áðurgreint þinghald 15. maí 1972, en eina fyrirliggjandi skjalið varðandi þau, sem stafar frá síðara tíma, er fyrirspurn innheimtumanns ríkissjóðs til skiptaráðanda 12. apríl 1973 um hvenær vænta mætti að skiptum lyki. Í málinu liggur fyrir að Magnús Sigurðsson Hjaltested lést 21. desember 1999. Eftirlifandi maki hans er varnaraðilinn Kristrún Ólöf Jónsdóttir, en börn þeirra varnaraðilarnir Þorsteinn Hjaltested, Vilborg Björk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Magnússon Hjaltested. Varnaraðilinn Kristrún mun hafa fengið leyfi til setu í óskiptu búi 19. janúar 2000 og virðist leyfisbréfi hennar hafa verið þinglýst á jörðina Vatnsenda sem eignarheimild hennar. Varnaraðilarnir gerðu síðan svohljóðandi skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000: „Með yfirlýsingu þessari er jörðin Vatnsendi Kópavogi færð af nafni Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested ... yfir á nafn Þorsteins Magnússonar Hjaltested ... á grundvelli erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938. Undanskilin er 90,5 ha. spilda sem Kópavogsbær hefur tekið eignarnámi skv. samningi dags. 24. nóv. 1999, en er óþinglýst á jörðina. Þessi spilda fellur undir réttindi og skyldur skv. eignarnámssátt við Kópavogsbæ sem talin er meðal eigna í búsetuleyfi ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur. Samkvæmt erfðaskránni gengu allar eigur Magnúsar Einarssonar Hjaltested að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Að Sigurði látnum á jarðeignin að ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til hans niðja í beinan karllegg. Sigurður Lárusson Hjaltested lést 13. nóvember 1966 og gekk þá eignin til elsta sonar hans, Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Magnús lést 21. desember 1999 og á eignin þá skv. erfðaskránni að ganga til elsta sonar hans Þorsteins Magnússonar Hjaltested. Erfingjar lýsa því yfir að enginn ágreiningur er meðal þeirra um að jörðin, skv. ofanskráðu falli óskipt til Þorsteins Hjaltested, og hafi engin áhrif á arfstilkall hans úr hinu óskipta búi. Jafnframt er þess óskað að þinglýstu leyfi Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur, dags. 19. janúar 2000, til setu í óskiptu búi á jörðina Vatnsenda, verði aflýst í fullu samræmi við skiptayfirlýsingu þessa. Búsetuleyfi ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur skal leiðrétt til samræmis við þessa kvöð skv. erfðaskránni.“ Þessari yfirlýsingu var þinglýst 12. desember 2000 og var varnaraðilinn Þorsteinn sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012. Erfðafjárskattur mun ekki hafa verið lagður á varnaraðilann vegna þessarar ráðstöfunar. Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested lést á árinu 2004. Til lögerfða eftir hana standa synir hennar og Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sóknaraðilarnir Sigurður og Karl, svo og önnur börn hennar, sem eru sóknaraðilarnir Hansína Sesselja Gísladóttir, Finnborg Bettý Gísladóttir, Guðmundur Gíslason og Margrét Margrétardóttir auk barna látins sonar hennar, Finns Gíslasonar, varnaraðilanna Gísla Finnssonar og Elísu Finnsdóttur. Sóknaraðilarnir Sigurður og Karl höfðuðu 10. mars 2007 mál á hendur varnaraðilanum Þorsteini og kröfðust þess að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 yrði „felld úr gildi þannig að eignum sem erfðaskráin kveður á um verði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði 5. október 2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sama ár í máli nr. 560/2007. Sóknaraðilarnir Sigurður, Karl og Sigríður kröfðust þess 23. desember 2008 að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested yrði tekið til opinberra skipta. Með úrskurði héraðsdóms 29. september 2009 var þeirri kröfu hafnað og var sú niðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar 13. nóvember sama ár í máli nr. 599/2009. Í dóminum var vísað til þess að sóknaraðilarnir reistu kröfu sína á því að opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem hófust 25. febrúar 1967, hafi aldrei verið lokið. Væri sú ályktun rétt stæðu opinberu skiptin enn yfir og væri ekki unnt að taka dánarbúið öðru sinni til opinberra skipta. Með beiðni til héraðsdóms 3. febrúar 2011 leituðu sóknaraðilarnir Sigurður, Karl, Sigríður og Markús eftir því að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þessari kröfu var hafnað með úrskurði 26. maí 2011, en hún var á hinn bóginn tekin til greina með dómi Hæstaréttar 24. ágúst sama ár í máli nr. 375/2011. Þessu til samræmis skipaði héraðsdómur skiptastjóra í dánarbúinu 18. nóvember 2011. Skiptastjórinn hélt skiptafund 16. janúar 2012, þar sem ágreiningur reis milli sóknaraðila og varnaraðila um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins. Ágreiningi þessum var beint til héraðsdóms, sem komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði 16. nóvember 2012 að jörðin væri í eigu dánarbúsins. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var sú niðurstaða staðfest á þann hátt að við skipti á búinu skyldi litið svo á að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi þess. Skiptastjóri leitaði 6. sama mánaðar eftir því að dóminum yrði þinglýst á jörðina Vatnsenda, sem sýslumaðurinn í Kópavogi varð við, en þó þannig að ekki var hróflað við þeirri skráningu í fasteignabók að varnaraðilinn Þorsteinn væri þinglýstur eigandi jarðarinnar. Ágreiningur um þetta var borinn undir dóm, en honum lauk með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013, þar sem lagt var fyrir sýslumann að færa í fasteignabók nafn dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested sem eiganda jarðarinnar. Skiptastjóri gerði 15. apríl 2014 frumvarp til úthlutunar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þar voru tilgreindir sem erfingjar þess látna allir aðilar þessa máls auk Kristjáns Þórs Finnssonar sem skiptastjóri taldi á síðari stigum að ætti ekki vegna ættleiðingar að vera meðal erfingjanna og virðist ágreiningur ekki standa um þá ákvörðun. Í frumvarpinu kom fram að við upphaf opinberra skipta hafi eignir dánarbúsins verið jörðin Vatnsendi ásamt bifreiðinni Y 8, bústofni, innanstokksmunum og greiðslu frá Sparisjóði Kópavogs, en að frátalinni jörðinni væri ekki vitað hver hafi orðið afdrif þessara eigna eða andvirðis þeirra. Sagði einnig að skiptastjóri hefði í vörslum sínum innstæður „vegna leigugreiðslna sem fallið hafa til eftir upphaf skipta“, en hann liti svo á að þær „komi ekki til arfs við skipti á dánarbúinu“, sem ekki var skýrt frekar. Ætti það sama við „um hugsanlegar bótakröfur á hendur Kópavogsbæ vegna eignarnáms“, en samkvæmt þessu væri eina eignin, sem kæmi til skipta, beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda. Um skuldir var vísað til þess að þremur kröfum hafi verið lýst í framhaldi af innköllun til skuldheimtumanna og hafi ein verið frá innheimtumanni ríkissjóðs í Kópavogi, önnur frá Mjólkurfélagi Reykjavíkur og sú þriðja frá Magnúsi Hjaltested. Fyrrnefndu kröfurnar tvær hafi verið afturkallaðar, en sú síðastnefnda væri fallin niður með því að henni hafi ekki verið fylgt frekar eftir. Samkvæmt þessu hvíldu engar skuldir á dánarbúinu. Í kafla frumvarpsins, sem bar fyrirsögnina: „Úthlutun“, sagði síðan eftirfarandi: „Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 701/2012 er lagt til grundvallar að ágreiningslaust sé með erfingjum að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsendi hafi færst fyrir arf í hendur Sigurðar Hjaltested. Arfstilkall Sigurðar byggðist á fyrrgreindum ákvæðum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested. Með henni var ráðstöfun jarðarinnar breytt þannig að hún gengi ekki til lögerfingja hans samkvæmt lögerfðareglum, heldur til bréferfingja hans. Í erfðaskránni er mælt fyrir um hvernig ráðstafa eigi jörðinni eftir daga Sigurðar. Viðurkennt er í íslenskum erfðarétti að slík binding arfs sé heimil og kemur það í veg fyrir það að erfingi geti ráðstafað fengnum arfi í trássi við vilja arflátans. Hann getur þannig ekki ráðstafað honum á annan hátt með erfðaskrá. Að sama skapi ná lögerfðareglur ekki til slíkra eigna og tilvist skylduerfingja hefur því ekki áhrif á ráðstöfun hins upphaflega arfláta. Erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested hefur ekki verið hnekkt með dómi. Dánarbúið á ekki aðild að ágreiningi um gildi erfðaskrárinnar og hefur skiptastjóri ekki heimild til þess að gera athugasemdir við gildi hennar. Sú heimild liggur hjá erfingjunum sjálfum sbr. ákvæði VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Við skipti á dánarbúi Sigurðar Hjaltested verður því að leggja til grundvallar að ráðstafa beri beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested. Elsti sonur Sigurðar var Magnús Sigurðsson Hjaltested. Hann féll frá árið 1999. Elsti sonur hans er Þorsteinn Magnússon Hjaltested. Í samræmi við framangreint er eign búsins sem er beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi úthlutað til hans.“ Að þessu sögðu var tekið fram í frumvarpinu að varnaraðilinn Þorsteinn „greiðir allan kostnað af skiptum á dánarbúinu sem nú er áætlaður tvær og hálf milljón króna.“ Á skiptafundi í dánarbúinu reis ágreiningur um frumvarpið og var honum beint til héraðsdóms, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 10. júní 2014. II Sem fyrr segir krefjast sóknaraðilarnir Hansína, Finnborg, Guðmundur, Margrét, Gísli og Elísa þess aðallega fyrir Hæstarétti að hinn kærði úrskurður verði ómerktur. Þá kröfu reisa þau í meginatriðum á því að eftir ályktunarorði úrskurðarins hafi þar verið staðfest frumvarp skiptastjóra um að ráðstafa beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda til varnaraðilans Þorsteins, líkt og málið hafi eingöngu snúist um gildi erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested við skipti á dánarbúinu. Í úrskurðinum hafi þar með ekki verið tekin afstaða til dómkrafna sóknaraðilanna, sem lutu að öðrum atriðum í frumvarpinu, meðal annars um að innstæður í vörslum skiptastjóra og kröfur vegna bóta fyrir eignarnám á landi úr jörðinni kæmu til skipta eftir lögerfðareglum. Jafnframt byggja sóknaraðilarnir þessa kröfu á því að í úrskurðinum hafi ekki verið tekin afstaða til málsástæðna þeirra, sem sneru að því að nánar tilteknir annmarkar hafi verið á frumvarpi skiptastjóra, forsendur fyrir úthlutun arfs væru rangar eins og þeim hafi verið lýst í frumvarpinu og ranglega hafi verið farið með frumvarpið á skiptafundi. Þá lægi engin erfðaskrá fyrir eftir Sigurð Kristján Lárusson Hjaltested og bæri því að skipta eignum hans eftir lögerfðareglum, kvöð sem kynni að leiða af erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested gæti ekki tekið til arfs sem kæmi í hlut skylduerfingja Sigurðar og óheimilt væri loks samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 að ráðstafa meira en þriðjungi eigna hans til bréferfingja. Um framangreindar röksemdir fyrir kröfu um ómerkingu hins kærða úrskurðar er þess fyrst að gæta að í frumvarpi skiptastjóra 15. apríl 2014 var lagt til grundvallar að eina eignin, sem kæmi til skipta í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, væri beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda og var síðan kveðið á um að sá réttur kæmi í hlut varnaraðilans Þorsteins. Úrskurðarorð hins kærða úrskurðar tók samkvæmt þessu til efnisákvæða frumvarpsins um úthlutun eigna úr dánarbúinu. Ágreiningur um tilkall varnaraðilans Þorsteins snerist um áhrif erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested við skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, meðal annars með tilliti til þess hvort erfðaskráin gæti verið bindandi um ráðstöfun arfs úr dánarbúi Sigurðar, sem á fyrri stigum hafi verið erfingi samkvæmt henni, og hvaða áhrif það hefði að sá erfingi hafi látið eftir sig skylduerfingja. Að því leyti, sem ekki var berum orðum tekin afstaða til málsástæðna sóknaraðilanna sem að þessu lutu, fólst allt að einu fullnægjandi afstaða til þeirra í niðurstöðum hins kærða úrskurðar. Þá verður að leggja þann skilning í hinn kærða úrskurð að þar hafi verið fallist á þá afstöðu skiptastjórans að innstæður í vörslum hans og tilkall til bóta vegna eignarnáms ættu ekki að koma til skipta milli lögerfingja. Þótt rétt sé hjá sóknaraðilunum að í úrskurðinum hafi ekki til hlítar verið tekin afstaða til málsástæðna þeirra varðandi málsmeðferð skiptastjóra og efnislega annmarka á frumvarpi hans getur þetta ekki talist slíkur galli á úrskurðinum að ómerkingu hans varði. Samkvæmt þessu eru ekki næg efni til að verða við aðalkröfu sóknaraðilanna Hansínu, Finnborgar, Guðmundar, Margrétar, Gísla og Elísu. III Í málinu hafa sóknaraðilar borið því við að málsmeðferð skiptastjóra hafi í ýmsum atriðum verið röng eða henni áfátt frá því að hann tók við opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 18. nóvember 2011 fram til þess að frumvarp til úthlutunar var tekið til meðferðar á skiptafundi 30. apríl 2014. Telja sóknaraðilar að þegar af þeim sökum sé óhjákvæmilegt að fella frumvarpið úr gildi. Vegna málsástæðna sóknaraðila, sem að þessu snúa, verður að líta til þess að eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að nokkur ágreiningur standi um hverjir geti talið til lögerfðaréttar eftir Sigurð Kristján Lárusson Hjaltested eða að varnaraðilinn Þorsteinn geti nú einn komið til álita um að njóta við skipti á dánarbúinu réttinda á grundvelli 3. greinar erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested, séu slík réttindi fyrir hendi. Að því verður og að gæta að þegar skiptastjóri tók til starfa hafði dánarbúið verið til opinberra skipta í nærfellt 45 ár og hafði strax í upphafi þeirra verið gengið úr skugga um hverjir teldust lögerfingjar Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þótt sú breyting hafi orðið fram til þess að skiptastjórinn hóf störf sín að Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested og Magnús Sigurðsson Hjaltested voru bæði látin gaf það ekki sérstakt tilefni til athugunar af hendi skiptastjórans umfram þá sem hann lét verða af. Eftir gögnum málsins virðist aldrei hafa verið gengið eftir því að erfingjar tækju afstöðu til þess hvort þeir ábyrgðust skuldbindingar þess látna, eins og bar að gera á fyrstu stigum opinberra skipta samkvæmt 2. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 17. gr. laga nr. 3/1878 um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., sem giltu um skiptin fram til 1. júlí 1992, sbr. nú 2. mgr. 53. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 3/1878, sbr. nú lokamálslið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 20/1991, bar af þessum sökum að líta svo á að ekki hafi verið gengist í slíka ábyrgð. Í innköllun, sem gefin var út vegna skiptanna 8. mars 1968 og birt var þriðja sinni í Lögbirtingablaði 20. apríl sama ár, var þess í engu getið að erfingjar hafi ekki tekist á hendur ábyrgð á skuldum þess látna, svo sem skylt var að gera sökum þess að slík ábyrgð lá ekki fyrir, sbr. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 3/1878. Vegna þessa annmarka gat innköllunin ekki valdið brottfalli vanlýstra krafna. Til þess verður á hinn bóginn að líta að nú eru liðin rúmlega 48 ár frá andláti Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested og má því ljóst vera að öll kröfuréttindi á hendur honum, sem ekki var lýst við skiptin, hljóti fyrir áratugum síðan að hafa fallið niður eftir ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í frumvarpi skiptastjóra 15. apríl 2014 var staðhæft að kröfur, sem lýst var við skiptin, hafi ýmist verið afturkallaðar eða fallið niður og verður við þetta að miða þótt frekari gögn liggi ekki fyrir um það. Hvorki stendur lagaheimild til að gefa öðru sinni út innköllun til lánardrottna við opinberu skiptin né gæti nokkurt tilefni verið til þess að virtu því sem að framan greinir. Ástæðulaust var fyrir skiptastjóra úr því sem komið var að kalla eftir afstöðu erfingja til þessa, en að því verður að gæta að samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 gat ekki lengur nokkru breytt fyrir frekari málsmeðferð við opinberu skiptin á dánarbúinu hvort erfingjar hafi lýst yfir ábyrgð á skuldbindingum þess látna. Þegar skiptastjóri gerði frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu 15. apríl 2014 var óleyst deila málsaðila um það grundvallaratriði hvort ráðstafa ætti beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda eftir ákvæðum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested eða lögerfðareglum. Jafnframt var óleystur ágreiningur um hvort Magnús Sigurðsson Hjaltested, varnaraðilinn Kristrún eða varnaraðilinn Þorsteinn hafi réttilega verið komin að því að taka við bótum vegna eignarnáma á landi úr Vatnsenda eða hvort slíkar bætur hafi átt að renna til dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested vegna þess beina eignarréttar að jörðinni, sem það hefur haft á hendi allan þann tíma sem opinberu skiptin á því hafa staðið yfir. Á meðan þessi atriði stóðu ásamt öðru óútkljáð var alls ótímabært að leitast við að ljúka skiptum með því að gera frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 242/2003. Fram hjá því verður þó ekki litið að ágreiningur málsaðila um frumvarp skiptastjóra snýst í raun að mestu um þessi tvö atriði, en hafi hann tekið rétta afstöðu til þeirra beggja kynni frumvarpið að geta staðið óraskað. Er því ekki þegar á þessu stigi næg ástæða til fella frumvarpið úr gildi af framangreindri ástæðu. IV Við úrlausn málsins verður að taka mið af því að Hæstiréttur hefur með áðurnefndum dómum 5. apríl 1968, 30. maí 1969 og 3. maí 2013 tekið afstöðu svo að bindandi sé við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested til ýmissa atriða, sem aðilarnir halda þó enn fram. Þannig leiðir af fyrstnefnda dóminum að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 ræður því, svo langt sem hún kann að ná, hvernig farið verði með réttindi yfir jörðinni Vatnsenda við skipti á dánarbúi Sigurðar, enda var í dóminum meðal annars leyst úr því að erfðaskráin sé gild, hún geti að lögum gilt við skipti eftir þann sem hlotið hefur arf eða önnur réttindi samkvæmt henni, engu breyti í því sambandi að sá láti eftir sig skylduerfingja og kvaðir á réttindum sem erfðaskráin tekur til hafi ekki fallið niður á grundvelli 3. mgr. 50. gr., sbr. 52. gr. erfðalaga við andlát Sigurðar. Með dóminum 30. maí 1969 var staðfest ákvörðun um að dánarbúið afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda“ og hafa þessi réttindi upp frá því ekki verið á hendi dánarbúsins. Því verður hvergi fundinn staður í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested að útlagning þessara réttinda geti af nokkurri ástæðu gengið til baka og þau runnið aftur til dánarbúsins, hvort sem er vegna brostinna forsendna fyrir erfðaskránni, andláts Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested á árinu 1999 eða þess að Magnús eða varnaraðilinn Þorsteinn á eftir honum hafi brotið gegn skilmálum erfðaskrárinnar þannig að varði missi réttinda samkvæmt ákvæðum hennar, en af erfðaskránni leiðir að síðastnefnd atvik gætu valdið því að réttindin gengju áfram til næsta rétthafa. Með dóminum 3. maí 2013 var því slegið föstu að beinn eignarréttur að Vatnsenda væri enn á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Af því leiðir að varnaraðila stoðar ekki að bera því nú við að Magnús Sigurðsson Hjaltested hafi fyrir hefð unnið beinan eignarrétt að jörðinni, enda var gefið tilefni til að halda slíkri málsástæðu fram í því máli og er hún þannig of seint fram komin í þessu máli. Þegar leyst er úr því hvert beinn eignarréttur að Vatnsenda eigi að renna við skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested verður í ljósi þess, sem að framan segir, að leggja til grundvallar að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested ráði þar för að því marki sem ákvæði hennar geta talist taka afstöðu til þess. Um skýringu erfðaskrárinnar verður í fyrsta lagi að líta til þess að í upphafsmálslið hennar og í byrjun 1. greinar kom fram að Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested, sem skyldi fyrstur taka við réttindum á grundvelli hennar, ætti að fá allar eignir arfleiðandans „að erfðum“. Að lögum eru erfðir meðal þeirra atvika, sem geta leitt til þess að beinn eignarréttur færist milli manna, og er það jafnframt eitt helsta einkenni þeirra. Þótt ýmsar kvaðir hafi með öðrum ákvæðum erfðaskrárinnar verið lagðar á eina af þessum eignum, jörðina Vatnsenda, og þær kvaðir hafi samkvæmt orðalagi hennar beinst jafnt að þessum fyrsta bréferfingja og þeim sem á eftir honum kæmu, verður að hafa hugfast að komi annað ekki fram í erfðaskrá og standi engin hindrun við því að lögum hlýtur í ljósi framangreinds ávallt að þurfa að líta svo á að ætlun arfleiðanda sé sú að færa að sér látnum bein eignarréttindi að eign sinni til bréferfingja. Magnús Einarsson Hjaltested lét ekki eftir sig skylduerfingja og verður ekki séð að nokkuð annað hafi verið því í vegi að hann ráðstafaði eignum sínum á þennan hátt til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Verður því að leggja til grundvallar að beinn eignarréttur að Vatnsenda hafi flust til Sigurðar við skipti á dánarbúi Magnúsar Einarssonar Hjaltested, svo sem byggt var á í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. maí 2013. Í öðru lagi þarf að gæta nánar að því að með erfðaskránni voru sem áður segir lagðar ýmsar kvaðir á arfinn, sem hún færði Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested, að því er varðaði jörðina Vatnsenda. Í meginatriðum fólust þær í banni við ráðstöfun jarðarinnar með löggerningi í lifanda lífi erfingjans og takmörkun á heimild hans til að veðsetja hana, svo og skyldu hans til að hafa búsetu á jörðinni og reka þar búskap, en þó mátti hann leigja út hluta landsins og hafa af því arð og jafnframt skyldi hann eiga tilkall til bóta „fyrir landspjöll“ á henni. Auk þessa fólst sú kvöð í ákvæðum erfðaskrárinnar að erfinginn mætti ekki ráðstafa jörðinni að sér látnum með erfðagerningi. Þessar kvaðir áttu þó ekki aðeins að standa gagnvart Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested einum, því með 3. og 6. grein erfðaskrárinnar var einnig tekin ákvörðun um hvert réttindi yfir jörðinni ættu að renna eftir hans dag og að sömu kvaðir ættu að gilda gagnvart þeim sem í hans stað kæmu. Kvaðirnar voru ekki lagðar á arf til skylduerfingja Magnúsar Einarssonar Hjaltested og átti því ákvæði 3. mgr. 50. gr. erfðalaga ekki við um þær, sbr. 52. gr. sömu laga. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 hefur sem áður segir ekki aðeins verið slegið föstu að Magnús Einarsson Hjaltested hafi getað svo að bindandi sé tekið ákvörðun um hvert réttindi yfir jörðinni ættu að renna að Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested látnum, heldur jafnframt að kvaðirnar skyldu áfram standa. Við þeim niðurstöðum verður ekki hróflað hér, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þeim ákvæðum erfðaskrárinnar, sem hér um ræðir, verður skýrlega ráðið að vilji Magnúsar Einarssonar Hjaltested hafi staðið til þess að jörðin Vatnsendi yrði til afnota um ókominn tíma einum manni í senn af ætt sinni fyrir búskap, sá maður hefði að öðru leyti arð af henni innan þeirra marka sem kvaðir samkvæmt erfðaskránni gæfu svigrúm til og þessi réttindi yfir jörðinni færðust síðan mann fram af manni eftir þeim reglum sem erfðaskráin setti. Af þessum arfleiðsluvilja leiddi ekki óhjákvæmilega að beinn eignarréttur að jörðinni þyrfti að fara á hverjum tíma saman við handhöfn þessara réttinda. Í þriðja lagi verður ekki litið fram hjá því að þótt í 3. grein erfðaskrárinnar hafi verið ítarleg ákvæði um hvernig „jarðeignin“ gengi „að erfðum“ að Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested látnum og rætt var í því sambandi um „erfingja“ og ítrekað um „arfinn“, sbr. einnig 4., 5. og 6. grein hennar, þá var orðum fjórum sinnum hagað þannig í 1. og 2. grein erfðaskrárinnar að þeir, sem njóta áttu réttinda eftir lát Sigurðar, voru nefndir ábúendur, ýmist í eintölu eða fleirtölu. Orðnotkun þessi getur hvort heldur gefið til kynna að Magnús Einarsson Hjaltested hafi ekki leitt hugann að því hvort ákvæði erfðaskrárinnar tækju að Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested látnum til beins eignarréttar að jörðinni eða að hann hafi talið það mega í léttu rúmi liggja svo fremi sem fyrirmælunum í erfðaskránni yrði fylgt. Í erfðaskránni var á hinn bóginn ekki aðeins kveðið á um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni að rétthafa látnum, heldur var bæði í 4. grein erfðaskrárinnar og síðari málsgrein 6. greinar mælt fyrir um að rétthafi gæti af tilteknum ástæðum glatað þessum réttindum í lifanda lífi, svo og að þau myndu þá ganga til næsta manns á sama hátt og ef rétthafinn væri látinn. Að lögum getur ekki staðist að maður verði á þennan hátt sviptur beinum eignarrétti að fasteign og sá réttur færður í hendur annars manns. Stendur þannig ómöguleiki því í vegi að framfylgja ákvæðum erfðaskrárinnar að þessu leyti hafi réttindin samkvæmt henni átt að fela meðal annars í sér bein eignarréttindi að Vatnsenda. Gæta verður einnig að því að fyrirmæli erfðaskrárinnar um þennan réttindamissi skiptu verulega miklu til að tryggja að rétthafi á hverjum tíma virti kvaðir samkvæmt henni. Gengi þannig þvert á markmið arfleiðslunnar ef þessum fyrirmælum yrði vikið til hliðar og þau metin sem óskráð væru. Það er ekki aðeins meginregla í íslenskum erfðarétti að skýra verði erfðaskrá með tilliti til vilja arfleiðanda eftir því sem helst verður ráðið að sá vilji hafi verið, heldur einnig að skýra verði hana þannig að hún geti haldið gildi sínu og verði framkvæmd eins og frekast er unnt. Eins og erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested var úr garði gerð verða þessar meginreglur að leiða til þeirrar niðurstöðu að hún verði skýrð þannig að réttindi, sem hún veiti rétthöfum að Sigurði Kristjáni Lárussyni Hjaltested liðnum, séu bundin við þau, sem þar er berum orðum mælt fyrir um, og þau nái þar með ekki til beinna eignarréttinda yfir jörðinni Vatnsenda. Sú skýring kemur að auki ekki aðeins heim og saman við áðurgreindar málflutningsyfirlýsingar, sem gefnar voru af hálfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested undir rekstri málsins sem lokið var með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968, heldur jafnframt niðurstöðu þess dóms og hins sem gekk í Hæstarétti 30. maí 1969. Ákvæði laga nr. 20/1991 standa því í vegi að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested geti átt sér tilvist um ókominn tíma í því skyni að hafa á hendi bein eignarréttindi yfir jörðinni Vatnsenda. Með því að ekki er mælt fyrir í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested um afdrif þeirra réttinda verður að ráðstafa þeim til lögerfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga. Þegar af þessari ástæðu verður að fella úr gildi frumvarp skiptastjóra 15. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúinu þannig að farið verði með það upp frá þessu út frá þessum forsendum og eftir þeim aðferðum, sem fyrr hefur verið getið, áður en frumvarp verður gert á ný til úthlutunar. Eftir þessum úrslitum málsins verður varnaraðilum gert óskipt að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Gagnstætt öðrum sóknaraðilum kröfðust sóknaraðilarnir Sigurður og Karl í kæru til Hæstaréttar kærumálskostnaðar, en ekki málskostnaðar í héraði. Að þessu gættu fer um málskostnað handa hverjum sóknaraðila eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Frumvarp skiptastjóra 15. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested er fellt úr gildi. Varnaraðilar, Kristrún Ólöf Jónsdóttir, Þorsteinn Hjaltested, Vilborg Björk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Magnússon Hjaltested, greiði óskipt sóknaraðilunum Sigurði Kristjáni Sigurðssyni Hjaltested og Karli Lárusi Hjaltested hvorum fyrir sig 250.000 krónur í kærumálskostnað og sóknaraðilunum Sigríði Hjaltested og Markúsi Ívari Hjaltested hvoru fyrir sig samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Þá greiði varnaraðilar óskipt sóknaraðilunum Hansínu Sesselju Gísladóttur, Finnborgu Bettý Gísladóttur, Guðmundi Gíslasyni, Margréti Margrétardóttur, Gísla Finnssyni og Elísu Finnsdóttur hverju fyrir sig samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 225/2011
Kærumál EFTA-dómstóllinn EES-samningurinn Ráðgefandi álit
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni L hf. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál S ehf. á hendur L hf. Í málinu var deilt um uppgjör á fjármögnunarleigusamningi. Taldi S ehf. sig hafa greitt L hf. meira en honum hefði borið á grundvelli samningsins en samningurinn var bundinn við gengi erlendra gjaldmiðla. Í héraði byggði S ehf. á því að 13. og 14. gr. laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingu fælu í sér hindrun á frjálsum fjármagnsflutningum samkvæmt 40. gr. EES-samningsins. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að L hf. hefði ekki haft uppi þá málsástæðu í greinargerð fyrir héraðsdómi að ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 færu í bága við 36. gr. EES-samningsins um frjálsa þjónustustarfsemi svo sem hann gerði í greinargerð fyrir Hæstarétti. Í ljósi málatilbúnaðar L hf. yrði ekki séð að svör EFTA-dómstólsins við spurningu sem lyti að 36. gr. EES-samningsins gætu nokkru skipt fyrir úrlausn málsins. Þá taldi Hæstiréttur að L hf. hefði ekki sýnt fram á að samningurinn hefði einhver slík tengsl við aðila í öðrum aðildarríkjum EES-samningsins að hann gæti snert efnissvið 40. gr. EES –samningsins. Var úrskurður héraðsdómur því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál varnaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á því hvort „það samrýmist samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 1., 3., 36., og 40. gr. hans, að í landslögum ríkis sem aðild á að samningnum sé kveðið á um að óheimilt sé að binda skuldbindingar í mynt þess ríkis við gengi erlendra gjaldmiðla“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilarnir haustið 2007 fjármögnunarleigusamning um svokallaðan smákrana af nánar tiltekinni gerð, en sóknaraðili var þar leigusali og varnaraðili leigutaki. Í 2. gr. samningsins var tekið fram að leigugrunnur væri að meðtöldum virðisaukaskatti 7.594.500 krónur, sem tengdur yrði tveimur erlendum gjaldmiðlum, japönsku jeni og svissneskum franka. Af þessari fjárhæð greiddi varnaraðili þegar í stað 2.500.000 krónur, en frá 5. desember 2007 skyldi hann greiða sóknaraðila í mánaðarlega leigu 68.896 krónur í 59 mánuði og yrði sú fjárhæð tengd gengi áðurnefndra erlendra gjaldmiðla í tilteknum hlutföllum. Í því sambandi var meðal annars tekið fram í 10. gr. samningsins að gengi þessara gjaldmiðla væri miðað við samningsdag, 30. október 2007. Þá var þess og getið í ákvæðinu að svonefndir LIBOR vextir á samningsdegi væru 1,46% auk 3,5% álags. Varnaraðili, sem kveðst hafa staðið skil á greiðslum samkvæmt þessum samningi, telur hann í raun hafa verið um peningalán, sem andstætt lögum hafi verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Hann höfðaði mál gegn sóknaraðila 8. september 2010 til heimtu nánar tilgreindrar fjárhæðar, sem hann telur sig hafa ofgreitt sóknaraðila af þessum sökum. Undir rekstri málsins krafðist sóknaraðili að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um þau atriði, sem fram koma í áðurgreindri dómkröfu hans fyrir Hæstarétti, en með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómur þeirri kröfu. II Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila telur hann að 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eins og þessi ákvæði hafa verið skýrð í dómaframkvæmd, feli í sér hindrun á frjálsum fjármagnsflutningum samkvæmt 40. gr. EES-samningsins. Ákvæði laganna um bann við gengistryggingu valdi því að innlend fjármálafyrirtæki sem hafi aflað sér fjár með erlendum lánum geti ekki tryggt raungildi lánsfjárhæðarinnar með sama hætti og fjármálafyrirtæki sem fjármagni sig í íslenskum krónum. Fjármálafyrirtækjum sem taki erlend lán sé þar með gert óhægt um vik að bjóða upp á lán í íslenskum krónum þar sem þau eigi erfiðara með að tryggja verðgildi útlána sinna. Þannig verði öll áhættustýring, sem miði að því að halda jafnvægi milli erlendra og innlendra eigna, vandkvæðum bundin, en auk útlánaáhættu þurfi þessi fyrirtæki að bera gengisáhættu. Þessi fjármálafyrirtæki verði því fyrir auknum kostnaði og áhættu vegna óvissu, jafnvel þótt þau reyni að verja sig fyrir breytingum á ytri aðstæðum. Að þessu leyti sé aðstaða þeirra önnur og lakari en fjármálafyrirtækja sem fjármagna sig á innlendum markaði. Þetta sé til þess fallið að draga úr kosti íslenskra fjármálafyrirtækja á að afla sér lánsfjár erlendis og dragi einnig úr áhuga erlendra fjármálafyrirtækja á að fjármagna innlend fjármálafyrirtæki, nema þá hugsanlega með verulega auknum kostnaði, sem hafi áhrif á lánskjör til viðskiptavina. Þetta telur sóknaraðili fela í sér hindrun á frjálsum fjármagnsflutningum. III Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var ekki byggt á þeirri málsástæðu, sem höfð er uppi í greinargerð hans í kærumáli þessu, að ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 fari í bága við ákvæði 36. gr. EES-samningsins um frjálsa þjónustustarfsemi. Að því virtu verður ekki séð að svör EFTA-dómstólsins við spurningum sem að 36. gr. EES-samningsins lúta geti nokkru skipt fyrir úrlausn málsins. Báðir málsaðilar eiga heimili á Íslandi og var samningurinn, sem deila þeirra snýr að, bæði gerður og framkvæmdur hér á landi. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að samningurinn hafi einhver slík tengsl við aðila í öðrum aðildarríkjum EES-samningsins að hann geti snert efnissvið 40. gr. EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga yfir landamæri á Evrópska efnahagssvæðinu. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Rétt er að ákvörðun um málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisúrlausnar þar, en sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Lýsing hf., greiði varnaraðila, Smákrönum ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 294/2007
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Þ krafðist skaðabóta úr hendi S, er hafði annast sölu á fasteign til Þ, sem hann taldi gallaða. Ekki var talið að Þ hefði gert viðhlítandi grein fyrir þeim göllum, sem hann taldi að ættu að leiða til bótaábyrgðar S og var málinu vísað frá dómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 7. maí 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómara að sóknaraðili hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim göllum á fasteigninni að Hafnarbraut 21 á Höfn, sem hann telur að eigi að leiða til bótaábyrgðar varnaraðila. Varðar þessi annmarki frávísun málsins og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 572/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 30. október 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 239/2015
Ærumeiðingar Ómerking ummæla Miskabætur
Í málinu kröfðust ÁS og H ehf. ómerkingar tiltekinna ummæla um þau sem birtust í grein ÁSÁ á bloggsvæði hans á tilgreindum vefmiðli. Þá gerðu þau kröfu um að honum yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Fyrirsögn greinarinnar var „Dýraníð að Dalsmynni“ og beindist umfjöllunin einkum að ætlaðri illri meðferð ÁS og H ehf. á hundum sem þar voru ræktaðir til sölu á almennum markaði, meðal annars var staðhæft með almennum hætti að ÁS hefði brotið gegn dýraverndarlögum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar ummælin væru virt og metið hvort þau fælu í sér ærumeiðingar og aðdróttanir í garð ÁS og H ehf., bæri að gera það í því ljósi að nokkur almenn umræða hefði átt sér stað um starfsemi þeirra og að ÁSÁ hefði látið sig varða dýravernd og málefni dýra og teldi sig hafa sérfræðiþekkingu á reglum sem gilda á því sviði. Talið var að orðið dýraníð fæli í sér ásökun um slæma eða svívirðilega meðferð á dýrum. ÁSÁ hefði verið fullkunnugt um inntak orðsins og hefði engin þörf verið á að nota slíkt gífuryrði í fyrirsögninni. Hvað varðaði hin meintu lögbrot ÁS taldi Hæstiréttur að ÁSÁ hefði ekki hagað ummælunum eins og um væri að ræða gildisdóm, eins og hann hélt fram, heldur þvert á móti eins og staðreyndin væri sú að ÁS hefði af ásetningi brotið gegn dýraverndarlögum. Hefði ÁSÁ því gerst brotlegur við 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og voru framangreind ummæli því ómerkt. Á hinn bóginn var ekki fallist á að ómerkja bæri tiltekin ummæli ÁSÁ um að ÁS hefði „eitthvað að fela“ þar sem hún leyfði ekki myndatökur af aðbúnaði hundanna á starfstöðinni. Talið var, í ljósi þeirrar almennu umræðu sem fram hefði farið um starfsemi ÁS og H ehf., að með því að hafna slíkri beiðni hefðu þau getað búist við gagnrýni í þá veru sem ÁSÁ hafði uppi að þessu leyti. Loks var ekki fallist á kröfu ÁS og H ehf. um birtingu dóms. Samkvæmt öllu framansögðu var ÁSÁ gert að greiða ÁS 200.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast hvort fyrir sitt leyti staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ummæli þau, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi, viðhafði áfrýjandi í grein sem hann ritaði 9. október 2013 á svonefndu bloggsvæði sem hann hafði til umráða á vefnum www.dv.is. Fyrirsögn greinarinnar var: ,,Dýraníð að Dalsmynni“. Í upphafi greinarinnar rakti áfrýjandi að niðurstaða hans, eftir að hafa horft á tiltekinn sjónvarpsþátt um það sem hann nefndi ,,hundabúið að Dalsmynni“ væri, að héraðsdýralæknir hafi með ámælisverðum hætti gerst brotlegur við ,,lög um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr“ en við slíku gæti legið refsing. Þá sagði: ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Í framhaldi af þessum ummælum fjallaði svo áfrýjandi í grein sinni um ábyrgð þess ráðherra, sem gefið hafði út reglugerð nr. 1077/2004 um aðbúnað og umhirðu gæludýra og dýrahald í atvinnuskyni. Áfrýjandi lýsti þeirri skoðun sinni að hann teldi að reglugerðin væri að efni til ekki í samræmi við lög. Þá lýsti hann því að umboðsmaður Alþingis gæti gripið í taumana vegna þess að honum bæri að benda Alþingi ,,eða hlutaðeigandi ráðherra á meinbugi á lögum“ sem áfrýjandi kvað umrædda reglugerð vera. Að því búnu fjallaði hann um framangreindan sjónvarpsþátt og hvað þar kom fram. Í því sambandi lét hann falla þriðju ummælin, sem ómerkt voru með hinum áfrýjaða dómi. Í þeim hluta greinarinnar sagði meðal annars: ,,Það vakti undrun mína að Ásta vildi ekki leyfa myndatökur innandyra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum uppá. Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Síðasta setningin var ómerkt með héraðsdómi. Í síðustu tveimur hlutum greinarinnar fjallaði áfrýjandi annars vegar um starfsleyfi stefnda Hundaræktarinnar ehf. og kom þar fram sú skoðun hans að starfsemi eins og stefndu stæðu fyrir ætti ekki að fá starfsleyfi samkvæmt lögum, en hafi fengið það á grundvelli framangreindrar reglugerðar, sem ekki samrýmdist lögunum. Hins vegar fjallaði hann um ný lög nr. 55/2013 um velferð dýra, sem hann taldi girða fyrir starfsemi eins og stefndu standa fyrir. II Þegar ummæli áfrýjanda, sem eru til úrlausnar hér fyrir dómi, eru virt og metið hvort þau feli í sér ærumeiðingar og aðdróttanir í garð stefndu, ber að gera það í því ljósi að nokkur almenn umræða hefur orðið um þá starfsemi stefndu sem um ræðir. Var meðal annars um hana fjallað í framangreindum sjónvarpsþætti og ekki er um það deilt að tilefni þeirrar umfjöllunar voru fjölmargar áskoranir um að starfsemin yrði tekin til athugunar þar sem aðbúnaður dýranna væri þar ekki sem skyldi. Áfrýjandi hefur látið sig varða dýravernd og málefni dýra og telur sig hafa sérfræðiþekkingu á reglum sem gilda á því sviði. Í ljósi þess var ekki óeðlilegt að hann tæki þátt í almennri umræðu um málefnið og ritaði grein eins og þá, sem hefur að geyma hin umþrættu ummæli. Vefurinn www.dv.is er fjölmiðill eins og það hugtak er skilgreint í 13. tölulið 2. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Skrif áfrýjanda á svæði því sem hann hafði til umráða á vefsvæðinu birtust þannig í fjölmiðli og fer um ábyrgð hans á þeim samkvæmt a. lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Orðin ,,Dýraníð að Dalsmynni“ sem er fyrirsögn greinar áfrýjanda bera það ein og sér ekki með sér að þau feli í sér persónulega skoðun hans, og heldur ekki þótt þau séu sett í samhengi við efni greinarinnar. Samsetta orðið ,,dýraníð“ er ekki að finna í þeirri orðabók, sem greinir í héraðsdómi. Með orðunum níð og níðingur er í daglegu tali vísað til smánarlegrar eða svívirðilegrar háttsemi, en ekki eingöngu vanrækslu á umhyggju. Orðið dýraníð felur því í sér ásökun um slæma eða svívirðilega meðferð á dýrum. Áfrýjanda var fullkunnugt um þetta inntak orðsins og honum var engin þörf á að nota slíkt gífuryrði í umfjöllun sinni, heldur gat hann notað hófstilltari fyrirsögn sem samrýmdist meginefni greinar hans. Verður fallist á með stefndu að orðin ,,Dýraníð að Dalsmynni“ séu ærumeiðandi fyrir þau og að þau þurfi ekki að sitja undir slíkri fullyrðingu, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er með orðunum einnig dróttað að stefndu að þau ástundi háttsemi sem verða myndi virðingu þeirra mjög til hnekkis og fela þau þannig í sér brot á 235. gr. sömu laga. Verður niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þessara orða því staðfest. Í greininni sjálfri komst áfrýjandi svo að orði: ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Þessi ummæli fela í sér almenna staðhæfingu um lögbrot stefndu Ástu og að þau brot geti varðað hana fangelsisrefsingu. Þótt áfrýjandi skírskoti til þess hvernig ætluð brot þessarar stefndu blasi við honum verður ekki litið framhjá því að með framangreindum ummælum í heild hagaði hann ekki orðum sínum eins og um væri að ræða slíkan gildisdóm, heldur þvert á móti eins og staðreyndin væri sú að þessi stefnda hafi af ásetningi brotið gegn dýraverndarlögum. Ummælin verður að virða í samhengi við fyrirsögn greinarinnar, sem áður er fjallað um. Í þessu tilviki var áfrýjanda einnig í lófa lagið að nota hófstilltara orðalag til þess að koma því á framfæri sem efnislega felst í hinum tilvitnuðu orðum. Verður sú niðurstaða héraðsdóms að ummælin feli í sér brot á 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga staðfest. Í þeim hluta greinar áfrýjanda þar sem fjallað var um sjónvarpsþátt þann er áður greinir sagði meðal annars: ,,Það vakti undrun mína að Ásta skyldi ekki leyfa myndatökur innandýra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum upp á. Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Þegar orðin í síðastgreindu setningunni eru virt í samhengi við það sem á undan fór, verður ekki talið að þau feli í sér ærumeiðingu í garð stefndu. Í því sambandi verður að líta til þess að stefndu ræktuðu hunda til sölu á almennum markaði og var því ekki óeðlilegt, í ljósi þeirrar almennu umræðu sem fram fór, þótt gerð yrði krafa um að þau sýndu aðbúnað dýranna á starfstöðinni. Með því að hafna slíkri beiðni gátu stefndu búist við gagnrýni í þá veru sem áfrýjandi hafði uppi að þessu leyti. Verður því ekki fallist á að ómerkja orðin í síðustu setningunni. III Niðurstaða héraðsdóms um miskabætur úr hendi áfrýjanda til handa stefndu Ástu verður staðfest, svo og ákvæði hans um vexti af fjárhæðinni. Í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga er sérstök heimild til þess að dæma þann, sem sekur gerist um ,,ærumeiðandi aðdróttun“ til þess að greiða þeim, sem misgert er við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði, einu eða fleiri. Stefndu reistu kröfu sína um birtingu dóms á þessu ákvæði og var á það fallist í héraðsdómi. Ákvæði 2. mgr. 241. gr. er sérregla og verður ekki skýrð á annan hátt en þann að hún heimili að dæmd sé tiltekin fjárhæð svo sá, sem misgert er við, geti kostað birtingu dómsins í heild eða að hluta í opinberu blaði eða riti. Á hinn bóginn verður krafa stefndu um þetta studd við 1. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011, en það ákvæði heimilaði að áfrýjandi yrði dæmdur að viðlögðum dagsektum til þess að birta forsendur og dómsorð á svæði sínu, sem hann hafði til umráða á vefmiðlinum www.dv.is. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi því yfir að hann hefði þetta svæði ekki lengur til afnota og heldur ekki annað sambærilegt svæði á vefmiðli. Verður hann því ekki dæmdur til að birta forsendur og dómsorð þessa dóms opinberlega. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Áfrýjandi greiði stefndu hvoru fyrir sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummælanna: ,,Dýraníð að Dalsmynni“ og ,,Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ Að öðru leyti er áfrýjandi sýknaður af ómerkingarkröfu stefndu. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur og málskostnað skulu vera óröskuð. Áfrýjandi, Árni Stefán Árnason, greiði stefndu, Ástu Sigurðardóttur og Hundaræktinni ehf., hvoru um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 2. september sl., höfðuðu stefnendur, Ásta Sigurðardóttir og Hundaræktin ehf., Dalsmynni, Reykjavík, hinn 21. janúar 2014, gegn stefnda, Árna Stefáni Árnasyni, Ölduslóð 38, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda Ástu í málinu eru þessar: 1. Í fyrsta lagi krefst stefnandi Ásta þess að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a-h, verði dæmd dauð og ómerk: a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ b) Svofelld ummæli er birtust í meginmáli sömu fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013 og sem stefnandi viðhafði í sjónvarpsþættinum Málið á sjónvarps­stöðinni Skjá einum sama dag: „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ c) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn greinar á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Dýraníð að Dalsmynni“ d) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar (sic) allt að tveggja ára fangelsi.“ e) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“ f) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“ g) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ h) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ 2. Í öðru lagi krefst stefnandi Ásta þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða henni 2.000.000 króna í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2013 til 18. desember 2013, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 3. Í þriðja lagi krefst stefnandi Ásta þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri fjárhæðin dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. 4. Í fjórða lagi krefst stefnandi Ásta málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, og/eða samkvæmt mati réttarins. Dómkröfur stefnanda Hundaræktarinnar ehf. í málinu eru þessar: 1. Í fyrsta lagi krefst félagið þess að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a-h, verði dæmd dauð og ómerk: a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ b) Svofelld ummæli er birtust í meginmáli sömu fréttar á vefsíðunni dv.is þann 8. október 2013 og sem stefnandi viðhafði í sjónvarpsþættinum Málið á sjónvarps­stöðinni Skjá einum sama dag: „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“ c) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn greinar á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Dýraníð að Dalsmynni“ d) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar (sic) allt að tveggja ára fangelsi.“ e) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“ f) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“ g) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ h) Svofelld ummæli er birtust í grein á vefsíðunni dv.is þann 9. október 2013: „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ 2. Í öðru lagi krefst stefnandi Hundaræktin ehf. þess að stefndi verði dæmdur til að greiða félaginu 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri fjárhæðin dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. 3. Í þriðja lagi krefst stefnandi Hundaræktin ehf. málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, og/eða samkvæmt mati réttarins. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Til vara krefst stefndi þess, verði fallist á miskabótakröfu stefnanda, að krafan verði lækkuð verulega. Enn fremur, verði fallist á kröfur stefnenda um birtingu dóms, krefst stefndi þess til vara að honum verði gert að birta dóminn og forsendur hans á bloggsvæði stefnda: http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/. Í öllum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. I Stefnandi Hundaræktin ehf. er fyrirtæki sem elur hunda að Dalsmynni á Kjalarnesi til sölu til almennings. Stefnandi Ásta er eigandi og rekstraraðili fyrirtækisins. Hinn 8. október 2013 birtist frétt á vefsíðunni dv.is undir fyrirsögninni: „Dýraverndarlögfræðingur: „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað““. Í fréttinni kom fram að um kvöldið yrði sýndur sjónvarpsþáttur á sjónvarpsstöðinni SkjáEinum, þátturinn Málið, þar sem fjallað yrði um starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Í fréttinni var vitnað til ummæla stefnda um stefnendur, en auk þess fylgdi henni myndbrot úr þættinum með viðtali við stefnda. Ummæli stefnda tilgreind í kröfuliðum 1. a) og b) voru látin falla í nefndum sjónvarpsþætti og voru þau birt á vefsíðunni dv.is samkvæmt áðursögðu. Degi síðar birti stefndi sjálfur grein á bloggsíðu sinni á vefsíðunni dv.is, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, þar sem hann fjallaði um stefnendur og starfsemina að Dalsmynni. Fyrirsögn greinarinnar var „Dýraníð að Dalsmynni“. Ummæli stefnda tilgreind í kröfuliðum 1. c) til h) er að finna í þessari grein stefnda. Stefnendur voru afar ósáttir við ummæli stefnda og með bréfi 18. nóvember 2013 buðu stefnendur honum „... að ná sátt í málinu með afsökunarbeiðni og greiðslu hóflegra miskabóta að upphæð 1.000.000 kr.“. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi svarað því boði. Höfðuðu stefnendur því mál þetta gegn stefnda 21. janúar 2014 samkvæmt áðursögðu. II Um aðild sína að málinu vísa stefnendur til þess að stefnandi Ásta sé eigandi og forstöðukona stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Umfjöllun stefnda, bæði á vefsíðunni dv.is 8. október 2013 og í grein hans 9. sama mánaðar, hafi varðað báða stefnendur. Umfjöllunin um stefnendur hafi verið samofin og hafi hinum ærumeiðandi ásökunum verið beint að báðum stefnendum. Stefndi hafi fjallað um þá í sömu andrá og sakað báða um lögbrot og dýraníð í starfseminni að Dalsmynni. Um samlagsaðild stefnenda vísist til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda eigi dómkröfur þeirra samkvæmt framansögðu rót sína að rekja til sama atviks og sömu aðstöðu. Stefnendur segja stefnda hafa látið ummæli þau sem vísað sé til í kröfuliðum 1. a) og 1. b) falla í sjónvarpsþætti á sjónvarpsstöðinni Skjá-einum 8. október 2013. Ummælin hafi síðan verið tekin upp í frétt sem birt hafi verið á vefsíðunni dv.is þann sama dag. Um ábyrgð stefnda á hinum ærumeiðandi ummælum í sjónvarpsþættinum vísi stefnendur til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Hvað varði birtingu sömu ummæla á vefsíðunni dv.is vísi stefnendur til a-liðar 1. mgr. 51. gr. sömu laga. Ummæli, sem vísað sé til í kröfuliðum 1. c) til 1. h), hafi stefndi ritað í eigin nafni á bloggsíðu sína á vefsíðunni dv.is. Bloggsíðan sé skýrlega merkt stefnda í titli, í vefslóð (dv.is/blogg/arni-stefan) og með mynd af stefnda. Um ábyrgð stefnda á ummælum 1. c) til 1. h) vísi stefnendur því til a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Um ábyrgð stefnda á öllum hinum ærumeiðandi ummælum sé af hálfu stefnanda jafnframt vísað til almennra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð á skaðaverkum. Stefnendur segja umfjöllun stefnda hafa verið ærumeiðandi. Ummæli stefnda hafi verið til þess fallin að valda stefnendum álitshnekki og falið í sér brot á ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli 1. a), „Þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“, hafi birst í fyrirsögn fréttar á dv.is 8. október 2013. Þau séu tilvitnun í lengri ummæli stefnda um stefnendur, sbr. ummæli 1. b): „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef að dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað.“ Ofangreind ummæli hafi stefndi látið falla í sjónvarpsþætti 8. október 2013. Þau hafi síðan verið tekin upp í frétt sem birst hafi á vefsíðunni dv.is þann sama dag. Með ummælunum hafi stefndi verið að svara eftirfarandi spurningu þáttarstjórnandans: „Er verið að brjóta dýraverndunarlög á Dalsmynni að þínu mati?“ Í svari stefnda hafi komið fram fullyrðing hans um að stefnendur hefðu brotið dýraverndarlög í starfsemi sinni á hundaræktarbúinu að Dalsmynni. Stefndi hafi síðan gengið enn lengra með þeim orðum sínum að hann væri búinn að loka starfseminni fyrir löngu, væri hann til þess bær. Með þeim orðum hafi stefndi í raun átt við að þar til bær stjórnvöld ættu með réttu að stöðva starfsemi stefnenda. Stefnendur vísa til þess að lög nr. 15/1994 um dýravernd, sem í gildi hafi verið er atvik máls gerðust, hafi meðal annars kveðið á um að skylt væri að fara vel með dýr, óheimilt væri að hrekkja þau og meiða, að sjá bæri dýrum fyrir viðunandi vistarverum og fóðri og að koma skyldi í veg fyrir vanlíðan þeirra. Jafnframt hafi í lögunum verið gert ráð fyrir ströngu leyfisveitingakerfi vegna ræktunar, verslunar, þjálfunar, tamninga, geymslu og leigu dýra í atvinnuskyni. Auk þeirra krafna sem gerðar hafi verið í lögum, bæði í eldri dýraverndarlögum og lögum nr. 55/2013 um velferð dýra, er leyst hafi fyrrnefndu lögin af hólmi, séu í samfélaginu almennt gerðar miklar kröfur til þeirra sem fari með umhirðu og ræktun dýra. Óhætt sé að fullyrða að ill meðferð á dýrum og svokallað dýraníð sé almennt fyrirlitið. Fullyrðing um að einstaklingur eða fyrirtæki hafi brotið dýraverndarlög er því augljóslega alvarleg, ekki síst þegar hún beinist að rekstraraðila sem hefur atvinnu af ræktun dýra. Stefnendur segja starfsemina að Dalsmynni að öllu leyti vera í samræmi við lög. Fullyrðingar stefnda um annað séu ósannar. Með því að fullyrða að stefnendur hafi brotið ákvæði dýraverndarlaga hafi stefndi því vegið með alvarlegum hætti að æru og starfsheiðri stefnenda og þannig brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Með hinni ósönnu fullyrðingu um brot stefnenda hafi stefndi jafnframt dróttað að þeim nokkru sem til þess hafi verið fallið að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Stefndi hafi því einnig brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Framangreindar ærumeiðingar og aðdróttanir stefnda segja stefnendur vera sérstaklega alvarlegar þar sem hann fullyrði í reynd að þar til bær stjórnvöld ættu að loka fyrir starfsemi stefnenda. Það gefi til kynna að stefndi saki stefnendur um mjög alvarleg lögbrot. Jafnframt sé ljóst að ummæli stefnda vegi sérstaklega þungt þar sem hann kynni sig og komi fram sem lögfræðingur með dýrarétt sem sérsvið, eða dýraverndar­lögfræðingur. Það ljái ummælum hans trúverðugleika í augum almennings. Af þeim sökum séu ærumeiðingar og aðdróttanir hans enn alvarlegri en ef þær kæmu frá leikmanni. Ummæli 1. c), „Dýraníð að Dalsmynni“, hafi stefndi ritað í fyrirsögn greinar á bloggsíðu sinni 9. október 2013. Í fyrirsögninni fullyrði stefndi að dýraníð fari fram í starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Stefnendur segja að með orðinu „dýraníð“ sé samkvæmt almennum málskilningi ekki aðeins átt við slæma meðferð á dýrum. Orðið vísi til alvarlegri háttsemi en það og merki í reynd ofbeldi, þ.m.t. kynferðislegt ofbeldi, og aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Megi halda því fram að um efsta stig ofbeldis gegn dýrum sé að ræða. Með fyrirsögninni einni og sér hafi stefndi því gefið til kynna að stefnendur stunduðu alvarlegt ofbeldi eða aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Tilvitnuð fullyrðing stefnda hvað þetta varðar sé ósönn. Eðli málsins samkvæmt hafi tilvitnuð orð stefnda verið til þess fallin að meiða æru þeirra sem fyrir þeim hafi orðið og verða virðingu þeirra til mikils hnekkis, ekki síst í ljósi þess að um sé að ræða aðila sem hafi hundaræktun að atvinnu. Með ummælum sínum hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. d): „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar [sic] allt að tveggja ára fangelsi.“ Þarna fullyrði stefndi að stefnandi Ásta hafi „augljóslega“ framið refsivert brot á dýraverndarlögum. Í þessum orðum felist jafnframt fullyrðing þess efnis að stefnandi Hundaræktin ehf. hafi framið brot á nefndum lögum, enda sé stefnandi Ásta í senn eigandi og starfsmaður stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Þegar hafi verið gerð grein fyrir því hversu alvarleg og ærumeiðandi aðdróttun það sé að fullyrða að einhver hafi gerst brotlegur við dýraverndarlög. Þau ummæli stefnda sem vísað sé til í kröfulið 1. d) séu þó jafnvel enn alvarlegri þar sem stefndi fullyrði að stefnandi Ásta geti átt yfir höfði sér tveggja ára fangelsi. Með þeim orðum sínum hafi stefndi í reynd verið að segja að stefnandi Ásta hafi framið stórfelld eða ítrekuð brot á lögum nr. 15/1994 um dýravernd, þar sem tveggja ára refsing eigi aðeins við um stórfelld eða ítrekuð brot, sbr. ákvæði 1. mgr. 19. gr. laganna. Fullyrðing stefnda um stórfelld, ítrekuð og refsiverð brot stefnenda sé ósönn. Ummælin séu ærumeiðandi fyrir báða stefnendur. Stefndi hafi því með þeim brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Með þeim hafi stefndi jafnframt dróttað að stefnendum nokkru sem til þess sé fallið að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Stefndi hafi því einnig brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Með ummælum 1. e), „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun.“, hafi stefndi fullyrt með niðrandi hætti að hundaræktun stefnenda eigi ekkert skylt við ræktun. Af samhengi greinar stefnda sé ljóst að með þessu eigi hann við að stefnendur stundi ekki hundarækt heldur stundi þeir refsiverð brot, illa meðferð á dýrum og dýraníð. Samkvæmt áðursögðu séu miklar kröfur gerðar til þeirra sem hafi meðferð og ræktun dýra á sinni könnu. Ummæli þau sem kröfuliður 1. e) taki til, sem skoða verði í samhengi við fyrirsögn greinarinnar og greinina í heild, séu því meiðandi fyrir stefnendur og til þess fallin að verða virðingu þeirra til mikils hnekkis. Með ummælunum telji stefnendur stefnda því hafa brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. f), „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“, séu eðlislík ummælum þeim sem kröfuliður 1. e) taki til og beri að skoða þau í samhengi við fyrirsögn greinarinnar og greinina í heild. Með ummælunum fullyrði stefndi að stefnendur stundi framleiðslu á dýrum við bágborin skilyrði. Með því gefi stefndi annars vegar í skyn að stefnendur stundi ekki ræktun dýra, heldur einhvers konar framleiðslu sem eigi meira skylt við verksmiðjuiðnað, og hins vegar að aðstæður hjá stefnendum sé bágbornar. Af samhengi greinarinnar sé ljóst að með því eigi stefndi við að stefnendur fari illa með dýr, stundi dýraníð og brjóti gegn dýraverndarlögum, sbr. það sem fyrr var rakið. Þessi ummæli stefnda séu ósönn. Ummælin séu ærumeiðandi og til þess fallin að verða virðingu stefnenda til hnekkis. Með þeim hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli 1. g): „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Á undan þessum ummælum stefnda segi í grein hans: „Það vakti undrun mína að Ásta vildi ekki leyfa myndatökur innandyra. Stoltur ræktandi sýnir viðskiptavinum sínum að sjálfsögðu þá aðstöðu, sem hann býður hundum sínum upp á.“ Af fyrirsögn og samhengi greinar stefnda sé ljóst að með því að fullyrða að stefnandi Ásta hafi eitthvað að fela eigi stefndi við að hjá stefnendum fari fram starfsemi sem varði við dýraverndarlög, þ.e. sé dýraníð, og megi því ekki líta dagsins ljós eða vera kvikmynduð af heimildarmyndagerðarmönnum. Með því að fullyrða að stefnendur viðhafi þá fyrirlitlegu háttsemi, sem að framan sé lýst, og hafi því eitthvað að fela, hafi stefndi meitt æru stefnenda og dróttað að þeim nokkru sem sé til þess fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ofangreindum ummælum hafi stefndi því brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Með ummælum 1. h), „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“, hafi stefndi fullyrt enn á ný að stefnendur stundi ekki hundarækt, heldur einhvers konar verksmiðjuframleiðslu og dýraníð. Ummælin séu eðlislík ummælum 1. e) og 1. f) og vísa stefnendur hvað þau varðar til umfjöllunar sinnar hér að framan. Samkvæmt framansögðu hafi stefndi því með ummælum sínum, sem tekin séu upp í kröfulið 1. h), brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Almennt segja stefnendur ummæli og greinarskrif stefnda hafa falið í sér alvarlegar og óviðurkvæmilegar aðdróttanir og ærumeiðingar um að stefnendur stundi dýraníð, brjóti dýraverndarlög og hafi hluti að fela, svo fátt eitt sé nefnt. Ekki sé um gildisdóma að ræða heldur staðhæfingar stefnda um staðreyndir, svo sem að stefnendur hafi gerst brotlegir við lög með því að stunda dýraníð. Ummæli stefnda í umræddum sjónvarpsþætti og títtnefndri grein hafi verið sett fram til heimilda- og upplýsingagildis fyrir almenning. Ummælin séu hins vegar öll ósönn og hljóti að hafa verið sett fram gegn betri vitund stefnda. Þau séu sérstaklega alvarleg í ljósi þess að stefndi kynni sig ýmist sem dýraverndarlögfræðing eða lögfræðing með dýrarétt sem sérsvið. Orð hans á þessu sviði hafi því enn meiri þunga og virki sem sannindi fyrir þá sem heyri og lesi. Halda stefnendur því fram að jafnvel þótt fallist væri á að um gildisdóma væri að ræða, sé ljóst að ummælin hafi engu að síður verið ærumeiðandi, enda hafi þau verið óþarflega móðgandi og meiðandi. Stefnendur segja umfjöllun stefnda hafa verið ósanna og beinlínis ranga um atriði sem gætu varðað stefnanda Ástu fangelsisrefsingu ef sönn væru. Ummæli stefnda hafi verið óviðurkvæmileg og varði við 234. og 235. gr. almennra hegningar­laga samkvæmt áðursögðu. Því krefjist stefnendur ómerkingar þeirra skv. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stefnendur þurfi ekki að þola það að vera sakaðir um dýraníð og alvarleg lögbrot í áberandi umfjöllun í sjónvarpi og á víðlesnum vefmiðli. Stefndi hafi með umfjöllun sinni farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns og um leið brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnenda sem verndað sé af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Gera verði þá kröfu til lögfræðinga, eins og annarra sérfræðinga, að þeir byggi umfjöllun um mál á sínu sérsviði á vandaðri könnun á staðreyndum. Það hafi stefndi ekki gert heldur hafi hann kosið að viðhafa ummæli og rita grein þar sem ósönnum og grófum fullyrðingum hafi verið slegið fram um stefnendur. Stefndi hafi ekki borið umræddar fullyrðingar undir stefnendur, sem þó hefði verið fullt tilefni til miðað við alvarleika þeirra ásakana er stefndi hafi sett fram. Stefndi geti því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi hinna umdeildu ummæla sinna. Stefnandi Ásta byggir á því að ummæli stefnda hafi verið ólögmæt meingerð gegn persónu hennar. Stefndi beri því miskabótaábyrgð vegna ummæla sinna á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ummæli stefnda hafi fengið mjög andlega á stefnanda Ástu þar sem um grófar, ærumeiðandi og ósannar aðdróttanir hafi verið að ræða. Æra stefnanda Ástu og virðing hafi beðið hnekki við ummælin, enda hafi með þeim verið ráðist á persónu hennar. Um alvarleika ummælanna vísist að öðru leyti til framangreindrar umfjöllunar. Við mat á miskabótum stefnandanum til handa verði einnig að hafa í huga að ummæli stefnda hafi verið sett fram í sjónvarpsþætti sem ætlað hafi verið að hafa heimildar- og upplýsingagildi fyrir almenning. Þátturinn hafi komið fyrir sjónir þúsunda manna, sbr. þá staðreynd að myndbrot með ummælum stefnda hafi verið skoðað meira en 9000 sinnum á vefmiðlinum youtube.com. Þá sé vefsíðan dv.is víðlesin. Umfjöllun stefnda hafi því komið rækilega fyrir sjónir almennings. Við mat á miskabótum vísar stefnandi Ásta að auki til grunnraka að baki 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga, sem og grunnraka stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944, en í tilvitnuðu ákvæði segi að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Enn fremur verði að líta til þeirra neikvæðu áhrifa sem umfjöllun stefnda hafi haft á starfsemi stefnenda. Starfsemi eins og sú sem stefnendur reki þurfi að njóta trausts í samfélagi þar sem dýraníð sé eðlilega fyrirlitið. Með ummælum sínum hafi stefndi vegið harkalega að því trausti. Við ákvörðun miskabótanna verði enn fremur að hafa í huga að þær þurfi að fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari brotum af hálfu stefnda. Krafa stefnanda Ástu, að fjárhæð 2.000.000 króna, sé því síst of há í ljósi allra atvika málsins. Kröfur um birtingu dóms segjast stefnendur byggja á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Í ákvæðinu sé kveðið á um að dæma megi þann sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilega fjárhæð til þess að kosta birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri. Í ljósi þess að um alvarleg meiðyrði og aðdróttanir hafi verið að ræða sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn rækilega. Því sé krafist kostnaðar við birtingu í einu dagblaði, en miðað sé við ódýrustu heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu samkvæmt framlagðri verðskrá. Hvað málskostnaðarkröfu varðar tekur stefnandi Ásta sérstaklega fram að hún sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og henni beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega XXV. kafla laganna um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234., 235. og 241. gr. Stefnendur vísa jafnframt til 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Enn fremur til ákvæða laga um fjölmiðla nr. 38/2011, einkum 50. og 51. gr. laganna. Um aðild sína að málinu vísa stefnendur til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað miskabætur varðar vísar stefnandi Ásta til almennra reglna skaðabótaréttar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. III Stefndi segir þess ekki getið í stefnu hvor stefnenda það sé sem krefjist miskabóta. Í 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála séu gerðar ákveðnar kröfur til skýrleika krafna og auðkennis stefnanda. Í því felist að hver og einn stefnandi, þegar stefnendur séu fleiri en einn, verði að tilgreina kröfur sínar með nægjanlega skýrum hætti. Þessa sé ekki gætt í stefnu málsins. Stefndi fái því ekki annað séð en vísa beri miskabótaþætti málsins frá dómi án kröfu. Stefndi kveður rekstur hundabúsins að Dalsmynni oft hafa sætt gagnrýni. Í ljósi þess hafi Sölvi Tryggvason sjónvarpsþáttaframleiðandi óskað eftir því við stefnda að hann kæmi fram í sjónvarpsþættinum Málið, sem sýndur hafi verið á sjónvarpsstöðinni Skjá-einum, og svaraði spurningum um lögfræðileg álitaefni tengd hundaræktun. Sumar spurningar Sölva hafi tengst áralangri umræðu um aðbúnað hunda, sem framleiddir eru á hundabúinu að Dalsmynni. Netmiðillinn dv.is hafi birt frétt um þáttinn þar sem vísað hafi verið í ummæli stefnda að honum forspurðum. Eftir útsendingu þáttarins hafi stefndi skrifað almenna grein á bloggsvæði sitt, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, um þær réttarheimildir sem starfsemin að Dalsmynni byggist á, um ábyrgð rekstraraðilanna og ábyrgðarsvið þeirra, og á hvaða hátt stefndi teldi að reglugerð, sem hundabú væru rekin samkvæmt, samrýmdist ekki dýraverndarlögum. Þær skoðanir sem stefndi hafi sett fram í greininni hafi hann byggt á eigin niðurstöðum fengnum eftir samtöl við eigendur hunda, svo sem aðila innan Hundaræktarfélags Íslands og stjórnendur þess félags, sem og fyrrverandi viðskiptavini Hundaræktarinnar ehf. og stjórnanda einkahlutafélagsins. Skoðanir sínar hafi stefndi sett fram með rökstuddum hætti og hafi stefndi notað orðfæri þar sem áherslan hafi verið á að um eigin skoðanir hans væri að ræða. Heldur stefndi því fram að þegar litið sé til viðtalsins og þáttarins í heild, þ.m.t. þess sem fram komi hjá öðrum viðmælendum, megi þar finna stoð fyrir skoðunum stefnda, sem hafi sérhæft sig í lögfræði á sviði dýraverndar. Af hálfu stefnda er til þess vísað að dv.is hafi birt umrædda frétt á eigin forsendum og án alls samráðs við stefnda. Stefndi sé ekki stjórnandi dv.is og hafi hann ekki getað komið að neinum athugasemdum við fréttaflutning vefsins. Stefndi fái því ekki séð hvernig hann geti borið ábyrgð á fréttaflutningi vefsins. Við blasi að stefna hefði átt dv.is í málinu en ekki stefnda. Stefndi nefnir og að ekki verði annað ráðið af orðum stefnanda Ástu en hún viðurkenni í fyrrnefndum sjónvarpsþætti slæmt ástand varðandi dýrin og aðbúnað þeirra, sbr. þau orð hennar að henni þyki leitt ef „... þetta sé svona.“ Þá kveður stefndi einkar athyglisverð þau orð Ástu að „... þegar svona poppar upp í fjölmiðlum þá hef ég selt og selt, þetta er mjög góð auglýsing, það er alveg hreina satt.“ Að áliti stefnda sé ekki hægt að túlka þessi orð stefnandans öðruvísi en svo að slæm umfjöllun sé að hennar mati góð auglýsing fyrir hundaræktunina. Stefndi kveður innihald þáttarins tala sínu máli og vera því til staðfestu að stefnda hafi verið rétt að segja skoðun sína, sem lögfróður aðili, um ástandið eins og hann hafi lýst því á bloggsíðu sinni. Kröfu sína um sýknu af kröfuliðum 1. a) og 1. c) til h) kveðst stefndi styðja þeim rökum að um persónulega skoðun stefnda sé að ræða og að réttur hans til skoðana sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, enda hafi skoðanir stefnda samkvæmt áðursögðu allar verið rökstuddar. Auk þess hafi stefndi hvorki staðið að birtingu ummælanna á vefsíðunni dv.is, né haft nokkuð um birtingu þeirra að segja. Stefndi eigi því ekki aðild að málinu. Kröfu sína um sýknu af kröfulið 1. b) kveðst stefndi byggja á því að um persónulega skoðun hans sé að ræða. Réttur stefnda til skoðana sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, enda hafi skoðanir hans allar verið rökstuddar samkvæmt framangreindu. Kröfu um sýknu af miskabótakröfu segir stefndi studda meginreglum skaðabótaréttar. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefnandinn hafi orðið fyrir miska hvíli á honum sjálfum, en ósannað sé með öllu að ummæli stefnda hafi valdið stefnendum miska. Varakröfu um lækkun miskabóta reisir stefndi á sömu rökum og sýknukröfuna. Segir hann hið meinta ófjárhagslega tjón stefnandans með öllu óljóst og ósannað. Kröfu um sýknu af þeirri kröfu stefnenda að stefnda verði gert að kosta birtingu dóms í málinu í einu dagblaði kveðst stefndi byggja á því að hann hafi ekki staðið að birtingu umræddra ummæla á vefsíðunni dv.is eða öðrum fréttamiðlum. Varakröfu um birtingu dóms á bloggsíðu sinni, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, byggir stefndi á þeim rökum að þar hafi hann birt skoðanir sínar á rekstri stefnenda. IV Mál þetta hafa stefnendur höfðað gegn stefnda með heimild í 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í stefnu koma skýrlega fram dómkröfur hvors stefnenda um sig og eru þær raktar í upphafi dómsins. Kröfur stefnenda eru samhljóða að öðru leyti en því að einungis stefnandi Ásta krefst miskabóta úr hendi stefnda. Miskabótakrafan er að fjárhæð 2.000.000 króna, auk þess sem krafist er vaxta og dráttarvaxta af þeirri fjárhæð, svo sem nánar greinir í stefnu. Athugasemd stefnda í greinargerð um meintan óskýrleika varðandi það hvor stefnenda hafi uppi miskabótakröfu í málinu er því með öllu haldlaus. Við munnlegan flutning málsins mótmælti lögmaður stefnenda því að sú málsástæða stefnda, að honum hefði verið heimilt að láta hin umdeildu ummæli falla þar sem um gildisdóma hefði verið að ræða, kæmist að í málinu. Sagði lögmaðurinn um nýja málsástæðu að ræða sem ekki kæmi fram í greinargerð stefnda og væri hún því of seint fram komin. Þessu mótmælti lögmaður stefnda og vísaði til þess að efnislega kæmi málsástæðan skýrlega fram í greinargerð stefnda í málinu. Hugtakið gildisdómur hefur almennt verið skýrt svo að með því sé átt við huglægt mat á staðreynd. Með öðrum orðum sé átt við skoðun manns, hvað honum finnst um eitthvað. Rétt er hjá lögmanni stefnenda að orðið „gildisdómur“ er hvergi að finna í greinargerð stefnda. Til þess verður hins vegar að líta að varnir stefnda í greinargerð byggja að meginstefnu til einmitt á því, efnislega og samkvæmt orðanna hljóðan, að í ummælum stefnda hafi falist persónulegar skoðanir hans. Ber dómnum því að taka efnislega afstöðu til umræddrar málsástæðu. Um ábyrgð stefnda á ummælum þeim sem kröfuliðir 1. a) og 1. b) taka til hafa stefnendur réttilega vísað til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 þar sem stefndi lét ummælin falla í sjónvarpsþætti á sjónvarpsstöðinni SkjáEinum 8. október 2013. Hins vegar verður ekki talið að vísun stefnenda til a-liðar 1. mgr. 51. gr. sömu laga geti með réttu átt við í málinu, vegna birtingar ummælanna á vefsíðunni dv.is þann sama dag, enda ósannað að stefndi hafi samþykkt að ummælunum yrði miðlað á síðunni. Svo sem málið liggur fyrir dómnum verður ekki annað ráðið en ummæli þau sem kröfuliðir 1. c) til 1. h) taka til hafi stefndi ritað í eigin nafni á bloggsíðu sína. Bloggsíðan er skýrlega merkt stefnda í titli, í vefslóð (dv.is/blogg/arni-stefan), og með mynd af stefnda. Stefndi ber því ábyrgð á ummælunum samkvæmt ákvæði fyrrnefnds a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Fyrir liggur að stefnandi Ásta er eigandi og forstöðukona stefnanda Hundaræktarinnar ehf. Að því gættu og að virtum ummælum stefnda, bæði í sjónvarpsþættinum og í grein hans 9. mars 2013, telur dómurinn ljóst að ummæli stefnda hafi beinst að og varðað báða stefnendur. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt þannig að í því felist réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti og einkalíf. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta skoðanir sínar í ljós, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Má ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi aldrei í lög leiða, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr. Svo sem að framan er rakið er tjáningarfrelsið grundvallarréttindi sem vernduð eru af stjórnarskránni. Takmarkanir á tjáningarfrelsinu verða af þeim sökum að eiga sér örugga stoð í settum lögum og þeim alþjóðlegu skuldbindingum um mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, og stefnendur hafa vísað til kröfum sínum til stuðnings, verður að skýra með tilliti til þessara sjónarmiða. Við úrlausn málsins verður til þess að líta að stefndi er lögfræðingur að mennt, með dýrarétt sem sérsvið. Bar meistararitgerð stefnda yfirskriftina „HIN LEYNDA ÞJÁNING BÚFJÁR Á ÍSLANDI-um réttaráhrif og framkvæmd dýraverndarlaga-“ Á bloggsíðu stefnda, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/, sbr. framlagða útprentun af hinni umdeildu grein hans, er stefndi sagður láta sig dýra-, náttúru og mannréttindi varða í leik og starfi. Þessu samræmist framlagt erindi sem stefndi ritaði til umhverfisráðherra 22. maí 2012, ásamt Dagnýju Björk Hreinsdóttur, þar sem skorað var á ráðherra að breyta ákvæðum reglugerðar nr. 1077/2004, um aðbúnað og umhirðu gæludýra og dýrahald í atvinnuskyni, sem heimilar rekstur hundabúa á Íslandi. Á tilvitnaðri bloggsíðu stefnda kemur og fram að hann sé sendiherra á Íslandi fyrir alheimsdýra­verndarsamtökin World Animal Day og þá reki hann og ritstýri vefnum www.dyraverndarinn.is. Af öllu þessu má ljóst vera að stefndi hefur látið velferð dýra sig miklu skipta. Verður nú vikið að hinum umdeildu ummælum stefnda: Ummæli samkvæmt kröfulið 1. b): „Alveg örugglega. Ég hef verið sannfærður í langan tíma um að þarna sé verið að brjóta nokkur ákvæði dýraverndarlaga. Ef ég væri í stöðu til að vera héraðsdýralæknir og með þá reynslu sem ég hef af dýrahaldi, þá væri ég löngu búinn að loka þessum stað“, lét stefndi falla í sjónvarpsþætti sem sýndur var á SkjáEinum 8. október 2013. Svo sem áður var rakið ber stefndi hvorki ábyrgð á fyrirsögn fréttar dv.is né heldur birtingu ummæla hans í fréttinni þar sem ósannað er stefndi hafi samþykkt að ummælum hans yrði miðlað á vefsíðunni. Þá eru ummæli 1. a) hluti ummæla 1. b) og að fenginni framangreindri niðurstöðu standa rök ekki til þess að fjalla sérstaklega um þau ummæli. Verður því eingöngu fjallað um ummælin í heild, sbr. kröfulið 1. b). Í ummælum stefnda samkvæmt kröfulið 1. b) felst það álit stefnda að lög hafi verið brotin í starfsemi stefnenda og því beri að áliti stefnda að stöðva starfsemina. Í þessum ummælum felast að mati dómsins ekki fullyrðingar um staðreyndir heldur álit stefnda, niðurstaða hans sem lögfræðings og áhugamanns um velferð dýra, er hann byggði á ýmsum staðreyndum um rekstur stefnenda, sbr. framlagðar fréttir á vefmiðlum, sem efnislega hefur ekki verið mótmælt af stefnendum, samtölum sínum við fólk tengt hundarækt, sbr. framburð vitna fyrir dómi, og túlkun á lögum og reglugerðum um dýravernd og dýrahald. Þar sem um gildisdóma er að ræða en ekki fullyrðingar um staðreyndir verður ekki gerð sú krafa til stefnda að hann færi á sönnur á sannleiksgildi ummæla sinna. Verður því ekki talið í ljós leitt að stefndi hafi með ummælunum brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Verður hann samkvæmt því sýknaður af ómerkingarkröfu stefnenda samkvæmt kröfuliðum 1. a) og b). Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. c), „Dýraníð að Dalsmynni“, voru fyrirsögn greinar sem stefndi birti á bloggsíðu sinni 9. október 2013. Fyrirsögnin verður ekki skilin öðruvísi en svo að í henni felist fullyrðing stefnda um að dýraníð fari fram í starfsemi stefnenda að Dalsmynni. Samkvæmt almennum málskilningi felst í orðinu dýraníð ill meðferð á dýrum, það að færa sér dýr óvægilega í nyt, sbr. orðabók Menningarsjóðs. Vísar orðið því til verulega fyrirlitlegrar meðferðar á dýrum. Umrædd fyrirsögn á grein stefnda gaf því til kynna að stefnendur beittu dýr alvarlegu ofbeldi eða viðhefðu aðra verulega fyrirlitlega meðferð á dýrum. Stefndi hefur engin haldbær gögn fært fram til sönnunar þessari fullyrðingu sinni og telst hún því ósönnuð. Tilvitnuð ummæli stefnda voru til þess fallin að meiða æru stefnanda Ástu og með þeim dróttaði hann jafnframt að stefnendum báðum nokkru sem til þess var fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ummælunum braut stefndi því gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. d): „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðar [sic] allt að tveggja ára fangelsi.“ ganga allnokkuð lengra en áðurgreind ummæli hans samkvæmt kröfulið 1. b). Í þessu tilviki fullyrðir stefndi að stefnandi Ásta hafi augljóslega framið refsivert brot á dýraverndarlögum. Verður á það fallist með stefnendum að í tilvitnuðum orðum felist jafnframt fullyrðing um lögbrot stefnanda Hundaræktarinnar ehf., enda stefnandi Ásta eigandi og starfsmaður stefnanda Hundaræktarinnar ehf. samkvæmt áðursögðu. Fullyrðing stefnda um refsiverð lögbrot er alvarleg ásökun. Stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Ekkert liggur fyrir um að stefnendur hafi sætt ákæru vegna lögbrota, hvað þá að þeir hafi verið sakfelldir fyrir lögbrot. Þá er óumdeilt í málinu að stefnandi Hundaræktin ehf. hefur öll tilskilin leyfi frá yfirvöldum fyrir starfsemi sinni. Fullyrðing stefnda um refsiverð lögbrot er því ósönnuð. Telja verður að með hinni ósönnuðu fullyrðingu hafi stefndi vegið að æru stefnanda Ástu og þannig brotið gegn 234. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt hafi hann dróttað að stefnendum báðum nokkru sem til þess hafi verið fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis. Með ummælunum braut stefndi því einnig gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Ummæli samkvæmt kröfulið 1. e): „Gæsalappir eru hér notaðar því ég tel að starfsemin eigi ekkert skylt við ræktun“, kröfulið 1. f), „Að Dalsmynni fer fram framleiðsla á dýrum við bágborin skilyrði“, og kröfulið 1. h), „Réttilega verður starfsemin að Kjalarnesi aðeins nefnd einu nafni, hvolpaframleiðsla“ eru eðlislík að mati dómsins. Ummælin eru öll gildishlaðin og lýsa afar eindregnum skoðunum stefnda á starfsemi Hundaræktarinnar ehf. Að virtu efni greinar stefnda í heild og framlögðum gögnum, sbr. sérstaklega áðurnefnt erindi stefnda til umhverfisráðherra, er það mat dómsins að í umræddum gildisdómum stefnda felist andúð og fordæming hans á umfangsmikilli ræktun hunda í atvinnuskyni. Þar sem um gildisdóma er að ræða en ekki fullyrðingar um staðreyndir verða ekki gerðar þær kröfur til stefnda að hann færi á sönnur á sannleiksgildi ummælanna. Að því sögðu þykir því ekki verða slegið föstu að stefndi hafi með ummælunum brotið gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Var honum því heimilt, sbr. 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, að viðhafa ummælin og birta þau á bloggsíðu sinni. Samkvæmt því verður stefndi sýknaður af ómerkingarkröfu stefnenda samkvæmt kröfuliðum 1. e), f) og h). Ummæli stefnda samkvæmt kröfulið 1. g): „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela“, koma í grein stefnda í kjölfar umfjöllunar hans um að stefnandi Ásta hafi ekki viljað leyfa myndatökur innandyra að Dalsmynni. Til þess verður að líta að stefnendum bar engin skylda til þess að leyfa myndatökur á hundabúinu. Í tilvitnuðum ummælum felst fullyrðing stefnda um að stefnandi Ásta hafi eitthvað að fela í rekstri stefnenda. Þá verður af samhengi greinar stefnda að telja ljóst að í umræddum ummælum felist fullyrðing stefnda um að eitthvað í rekstri stefnenda þoli ekki dagsins ljós. Þessa fullyrðingu hefur stefndi engum haldbærum gögnum stutt. Þykja ummæli stefnda vera ærumeiðandi í garð stefnanda Ástu, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt verður talið að með þeim hafi stefndi dróttað að stefnendum báðum nokkru sem er til þess fallið að verða virðingu þeirra til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Verða hin óviðurkvæmilegu ummæli dæmd ómerk að kröfu stefnenda, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Stefnandinn Ásta krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 2.000.000 króna í miskabætur, auk nánar tilgreindra vaxta og dráttarvaxta. Kröfuna byggir hún á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalagalaga nr. 50/1993. Í hinum ómerktu ummælum stefnda samkvæmt framansögðu fólst ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnandans Ástu. Stefndi ber ábyrgð á því ófjárhagslega tjóni stefnandans sem af ummælunum leiddi samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalagalaga. Þykja miskabætur stefnandanum til handa, að öllum atvikum máls virtum, hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, með vöxtum og dráttarvöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði. Stefnendur gera kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 484.405 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og er krafan studd ákvæði 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Til þess verður hins vegar að líta að hin ómerktu ummæli birtust eingöngu á bloggsíðu stefnda. Þykja því ekki nægjanleg efni til þess að dæma stefnda til að greiða stefnendum peningafjárhæð til að kosta birtingu dómsins í opinberu blaði heldur verður fallist á varakröfu stefnda um að honum verði gert að birta dóminn, forsendur og dómsorð, á bloggsíðu sinni. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að dæma stefnda til að greiða stefnendum hluta málskostnaðar þeirra, með þeim hætti sem nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er meðal annars tekið mið af því að sami lögmaður gætti hagsmuna beggja stefnenda í málinu. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Eftirtalin ummæli skulu vera dauð og ómerk: „Dýraníð að Dalsmynni.“ „Rekstraraðilinn Ásta Sigurðardóttir hefur augljóslega einnig gerst brotleg við dýraverndarlög með ýmsum hætti. Við brotum Ástu eins og þau blasa við mér getur refsing varðað allt að tveggja ára fangelsi.“ „Það á ekki við um Ástu sem hefur eitthvað að fela.“ Stefndi, Árni Stefán Árnason, skal sýkn af kröfum stefnenda, Ástu Sigurðardóttur og Hundaræktarinnar ehf., um ómerkingu ummæla þeirra sem í kröfuliðum 1. a), b), e), f) og h) í stefnu greinir. Stefndi greiði stefnanda Ástu Sigurðardóttur 200.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. mars 2013 til 18. desember 2013, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi skal birta dóm þennan, forsendur og dómsorð, á bloggsíðu sinni, http://www.dv.is/blogg/arni-stefan/. Stefndi greiði hvorum stefnenda um sig 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 50/2000
Bifreið Slysatrygging ökumanns
J, sem var ökumaður sendibifreiðar, varð fyrir slysi þegar hann vann að því að ferma bifreiðina. Krafði hann vátryggjanda hennar, V, um bætur í skjóli slysatryggingar ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þótt vél bifreiðarinnar væri í gangi á meðan J vann að því að ferma hana var hún kyrrstæð og verkið ekki leyst af hendi með sérstökum búnaði hennar. Þótti slysið hvorki hafa hlotist af akstri bifreiðarinnar né sérstökum búnaði hennar eða eiginleikum sem ökutækis eða flutningabifreiðar. Með því að slysið átti samkvæmt þessu ekki rætur að rekja til vélknúins ökutækis í notkun féll tjón J utan gildissviðs vátryggingar eftir 92. gr. umferðarlaga og var V sýknað af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 5.128.965 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með 2% ársvöxtum frá 7. febrúar 1996 til 23. mars 1999, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Eins og greinir í héraðsdómi vann áfrýjandi að morgni 7. febrúar 1996 sem ökumaður sendiferðabifreiðarinnar BM 542 við að ferma hana við skipaafgreiðslu á Stöðvarfirði, en bifreiðin var í eigu vinnuveitanda hans, J.G. Matvæla ehf. Kveðst áfrýjandi þá hafa orðið fyrir slysi þegar hann hafi haldið á þremur kössum, fremur þungum, og ætlað að ýta með þeim léttri kassastæðu framar á pall bifreiðarinnar. Hafi kassastæðan ekki runnið fram eftir pallinum, eins og áfrýjandi hafi búist við, heldur staðið þar kyrr á gúmmímottu. Við það hafi myndast mikið álag á handleggi áfrýjanda með þeim afleiðingum að axlarsin í hægri öxl hafi rifnað og rifa komið á axlarvöðva. Áfrýjandi gekkst undir aðgerð á öxlinni í október 1996 og dvaldist í kjölfarið á sjúkrastofnun til endurhæfingar. Samkvæmt álitsgerð 30. júlí 1998 frá sérfræðingi í bæklunarskurðlækningum varð áfrýjandi fyrir tímabundnu atvinnutjóni eftir slysið og hlaut af því 12% varanlega örorku og miska. Í málinu krefst áfrýjandi greiðslu í skjóli slysatryggingar ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi með samþykki stefnda hækkað dómkröfu sína úr 4.955.026 krónum í fyrrgreinda fjárhæð, 5.128.965 krónur. Þessi nýja krafa áfrýjanda er sundurliðuð á sama veg og upphafleg krafa hans, sem greint er frá í héraðsdómi, að frátalinni kröfu um tímabundið atvinnutjón, sem nú er að fjárhæð 1.559.390 krónur í stað 1.385.451 krónu áður. Áfrýjandi var sem fyrr segir að ferma kyrrstæða sendiferðabifreið þegar hann varð fyrir slysinu, sem um ræðir í málinu. Þótt vél hennar hafi samkvæmt frásögn áfrýjanda verið í gangi meðan á verkinu stóð var það ekki leyst af hendi með sérstökum búnaði bifreiðarinnar, heldur beitti áfrýjandi handafli. Slysið hlaust þannig hvorki af akstri bifreiðarinnar né sérstökum búnaði hennar eða eiginleikum sem ökutækis eða flutningabifreiðar. Með því að slysið átti samkvæmt þessu ekki rætur að rekja til vélknúins ökutækis í notkun fellur tjón áfrýjanda utan gildissviðs vátryggingar eftir 92. gr. umferðarlaga. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 22. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Erni Höskuldssyni hrl. f.h. Jóhanns Jóhannessonar, kt. 060948-7719, Hólalandi 20, Stöðvarfirði, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var 16. mars 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefnda félag verði dæmt til þess að greiða stefnanda 4.955.026 krónur með vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá slysadegi 7. febrúar 1996 til 23. mars sl. en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að vöxtum verði bætt við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmt til þess að greiða stefnanda lægri fjárhæð með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnda verði dæmt til þess að greiða stefnanda málskostnað skv. gjaldskrá að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., eru aðallega að verða sýknað af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dóms­ins að teknu tilliti til virðisaukaskatts, en til vara að stefnukröfur verði stórlækk­aðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi lýsir málavöxtum þannig: Stefnandi var starfsmaður JG. Matvæla á Stöðvarfirði og sem slíkur ökumaður bifreiðarinnar BM-542 sem er vöruflutninga­bifreið. Snemma morguns þ. 7. febrúar 1996 var stefnandi að ferma bifreiðina. Var vél bifreiðarinnar í gangi. Hélt stefnandi á þremur kössum fremur þungum og ætlaði að ýta stæðu með léttum kössum fram á pall bifreiðarinnar með kössum þeim sem hann hafði í fanginu. Hafði stefnandi margoft viðhaft slík vinnubrögð og gengið vel þar sem léttir kassar runnu auðveldlega eftir hálu járn- eða trégólfi. Er stefnandi ýtti kassastæðunni til varð fyrirstaða sem hann átti ekki von á þar sem kassastæðan lá á stamri gúmmímottu sem lá yfir allt flutningsrými bifreiðarinnar. Varð mikið álag á hendur stefnanda einkum þá hægri en stefnandi er rétthendur. Fann stefnandi smell í hægri öxl sinni og varð handleggur hans máttlaus. Afleiðing slyss þessa var sú að axlarsin í hægri öxl hans rifnaði algjörlega auk þess sem rifa kom í axlarvöðva. Var gerð aðgerð á öxl stefnanda þ. 17.10.1996 og lá stefnandi á Landspítalanum í fjóra daga og síðar á heilsustofnun NFLÍ í Hveragerði í 28 daga. Með bréfi, dags. 23. júní 1998, óskaði lögmaður stefnanda eftir því að Atli Þór Ólason læknir mæti örorku stefnanda vegna vinnuslyss 18. júní 1992 og vegna þess sem hann kallar umferðarslys 7. febrúar 1996. Niðurstaða læknisins var þessi: „Við vinnuslysið 18.07.1992 varð Jóhann Jóhannsson fyrir eftirfarandi skaða: Tímabundin örorka: Þrjár vikur......................... 100% Varanleg örorka...................... 5% Við umferðarslysið 07.02.1996 varð Jóhann Jóhannsson fyrir eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr: 14 mánuðir ...... 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: Rúmliggjandi: Frá 17.10.1996 til 21.10.1996 og Frá 18.11.1996 til 16.12.1996. Batnandi, með fótaferð, alls 14 mánuðir að frádregnu tímabili því sem hann var rúmliggjandi. 3. Varanlegur miski skv. 4. grein: 12% 4. Varanleg örorka skv. 5. grein: 12% 5. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 12%". Við munnlegan flutning málsins sundurliðaði stefnandi skaðabótakröfuna þannig: Vinnutekjutap kr. 173.939.-x 8=1.565.451.-,-180.000.- kr. 1.385.451.- Þjáningabætur með rúmlegu kr. 1.440.- x 32 dagar kr. 46.080.- Þjáningabætur án rúmlegu kr. 780.- x393 dagar kr. 305.760.- Varanlegur miski kr. 4.443.000.-x 12% kr. 537.160.- Vegna varanlegrar örorku kr. 3.504.318.-x 6%=3.714.577.- ÷ 3453x3643= 3.918.970.-x 7.5% x 12% kr. 3.527.073.- Frádráttur vegna aldurs 24% kr. 846.498.- Samtals kr. 4.955.026.- Stefnandi kveðst byggja á því að hafa slasast við starfa sinn sem ökumaður bifreiðarinnar BM-542 þegar hann var að ferma bifreiðina. Hafi bifreiðin verið í venju­legri og eðlilegri notkun sem vöruflutningabifreið þegar slysið varð en losun og lestun vöruflutningabifreiðar sé þáttur í notkun hennar í skilningi 92. gr. umferðar­laga. Hann hafi orðið fyrir tjóni vegna vinnutaps, þjáninga, varanlegs miska og varan­legrar örorku. Sé stefndi bótaskyldur gagnvart honum þar sem bifreiðin BM-542 hafi verið tryggð hjá stefnda lögboðinni ábyrgðartryggingu og hafi ökumaður og verið tryggður skv. 92. gr. umferðarlaga. Stefndi kveðst ekki bera bótaábyrgð á tjóni stefnanda enda hafi óhappið ekki orðið við stjórnun bifreiðarinnar BM-542 og verði ekki rakið til notkunar hennar í skiln­ingi 88. og 92. gr. umferðalaga nr. 50/1987. Af því leiði að ökumannstrygging bifreiðarinnar nái ekki til tjóns stefnanda. Bætur séu ákveðnar eftir umferðarlögum nr. 50/1987, skaðabótalögum nr. 50/1993 og almennum sönnunarreglum skaðabóta-réttarins. Á því sé byggt að stefnandi hafi verið að ýta til kössum í farangursgeymslu bifreiðarinnar BM-542 er óhappið varð, en sú háttsemi tengist ekki neinu því er varði stjórnun bifreiðarinnar. Bifreiðin hafi verið kyrrstæð og hafi stefnandi ekki sýnt fram á að aflvél hennar hafi verið í gangi. Þar sem slysið hafi þannig ekki hlotist af vél­knúnu ökutæki í notkun falli það utan gildissviðs vátryggingar 92. gr. umferðarlaga. Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefndi beri bótaábyrgð vegna tjóns stefnanda krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndi mótmælir matsgerð Atla Þórs Ólasonar læknis sem rangri og sérlega vilhallri. Stefndi bendi á að stefnandi hafi slasast á sama stað þremur og hálfu ári áður og megi því ætla að hluti þess tjóns sem hann búi við hafi orðið til þá en stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir því. Að öðru leyti gerir stefndi eftirfarandi athugasemdir við einstaka kröfuliði í stefnu: „1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skaðabótalaga. Stefnandi gerir kröfu um bætur að fjárhæð kr. 1.399.600 vegna tímabundins atvinnutjóns í 8 mánuði er leitt hafi af þeim áverkum sem stefnandi hlaut á öxl við óhappið. Í vottorðum lækna kemur hins vegar fram að á sama tímabili hafi stefnandi þjáðst af bakverkjum (dskj. 4) og í kjölfarið farið í aðgerð á baki (dskj. 6). Bakverkir stefnanda stöfuðu ekki af því óhappi sem um er deilt í máli þessu (dskj. 6) og á því atvinnutjóni sem stefnandi kann að hafa orðið fyrir vegna þeirra ber stefnda ekki ábyrgð. Er kröfu stefnanda um bætur vegna atvinnutjóns því mótmælt sem ósönnuðum. 2. Krafa um þjáningabætur skv. 3. gr. skaðabótalaga. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu kr. 351.840 vegna þjáninga, í samræmi við 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Frá því slysið varð í febrúar 1996 og fram í ágúst sama ár þáði stefnandi hins vegar full vinnulaun og hefur stefnandi ekki lagt fram sjálfstæð vottorð lækna um að hann hafi verið óvinnufær á því tímabili heldur stafar sú fullyrðing alfarið frá stefnanda sjálfum (dskj. 6). Er fullyrðingum um að stefnandi hafi verið óvinnufær á því tímabili því mótmælt sem ósönnuðum. Í álitsgerð Atla Þórs Ólasonar er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á bótum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga frá slysadegi og þar til "lokið [var] allri meðferð og rannsókn" (dskj. 7). Ljóst er að fyrrgreind fullyrðing er röng þar sem stefnandi á aðeins rétt til bóta á þeim tíma sem hann var sannanlega veikur en um það nýtur ekki gagna. Er kröfum stefnanda um þjáningabætur því mótmælt í heild sinni sem ósönnuðum. 3. Krafa um bætur vegna varanlegs miska skv. 4. gr. skaðabótalaga. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu kr. 537.160 vegna varanlegs miska og er þar miðað við 12% varanlegan miska samkvæmt mati Atla Þórs Ólasonar, læknis (dskj. 7). Með vísan til þess sem fyrr er getið er fyrrgreindu mati mótmælt sem röngu og vilhöllu ... 4. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku skv. 5.-7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi gerir kröfu um bætur að fjárhæð kr. 3.527.073 vegna varanlegrar örorku er hann telur sig hafa orðið fyrir. Byggir stefnandi þar á álitsgerð Atla Þórs Ólasonar, læknis (dskj. 7). Með vísan til þess sem fyrr er getið er fyrrgreindu mati mótmælt sem röngu og vilhöllu ... 5. Krafa um dráttarvexti. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi eins, og málið er vaxið. Hefur stefndi haft réttmæta ástæðu til að draga í efa að það beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda og er óeðlilegt að dráttarvextir verði dæmdir fyrr en úr þeim vafa hefur verið skorið." Niðurstaða: Ekki er deilt um að stefnandi stóð fyrir utan bifreiðina BM-542, sem er lítil flutningabifreið (sendiferðabíll), og var að ferma hana, þegar hann varð fyrir því slysi, sem hér um ræðir. Hann var einnig ökumaður bifreiðarinnar í það sinn. Stefnandi byggir á því að lestun og losun slíkrar bifreiðar sé þáttur í notkun hennar í skilningi 92. gr. umferðalaga. Stefndi telur hins vegar að slys við fermingu bifreiðar með handafli, eins og hér um ræðir, falli utan við notkunarhugtak 88. gr. umferðalaga og hugtakið „stjórn ökutækis" í 92. gr. sömu laga. Bifreiðin BM-542 var kyrrstæð þegar slysið varð. Við fermingu bifreiðarinnar var ekki notaður neinn aukabúnaður, sem fylgir oft flutningabifreiðum til lestunar eða losunar. Og enda þótt gúmmímotta, sem lá yfir flutningsrými bifreiðarinnar, hafi reynst stamari en stefnandi gerði ráð fyrir, getur sá eiginleiki mottunnar hvorki flokkast undir bilun né galla. Slys stefnanda fellur þannig utan gildissviðs vátrygg­ingar 92. gr. umferðalaga og verður stefnda félag því sýknað af kröfum stefnanda. Rétt er að málskostnaður falli niður. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhanns Jóhannssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 68/2013
Kærumál Framsal sakamanns
Úrskurður héraðsdóms, sem felldi úr gildi ákvörðun innanríkisráðherra um að X skyldi framseldur til Póllands, var felldur úr gildi og ákvörðun innanríkisráðherra staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2013, þar sem ákvörðun innanríkisráðherra 6. nóvember sama ár, um að framselja varnaraðila til Póllands, var felld úr gildi. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og staðfest ákvörðun innanríkisráðherra 6. nóvember 2012 um framsal varnaraðila til Póllands. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að skilyrði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 fyrir framsali varnaraðila sé fullnægt að því er varðar dóm 16. júlí 2003 en ekki hvað varðar dóma 19. janúar 2006 og 9. maí 2007. Þá er og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar staðfest að ekki verði endurskoðað mat innanríkisráðherra á grundvelli 7. gr. laga nr. 13/1984, enda engar líkur að því leiddar í málinu að það mat hafi ekki farið fram með réttum og málefnalegum hætti. Í II. kafla laga nr. 13/1984 eru ákvæði um meðferð framsalsmála. Þar segir í 17. gr. að þegar að lokinni rannsókn máls um framsalsbeiðni sendi ríkissaksóknari innanríkisráðuneytinu öll gögn þess ásamt álitsgerð um það og taki ráðuneytið síðan ákvörðun um hvort framsal skuli heimilað. Fram kemur í 1. mgr. 14. gr. laganna að maður sá sem óskast framseldur getur krafist úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um hvort skilyrði laga fyrir framsali séu fyrir hendi. Að gengnum slíkum úrskurði, eftir atvikum að lokinni kæru til Hæstaréttar samkvæmt 24. gr. laganna, annast stjórnvöld framkvæmd framsals gagnvart því erlenda ríki sem slíka ósk hefur borið fram, ef fallist er á að skilyrðum framsals sé fullnægt. Ber íslenskum stjórnvöldum þá að setja dómsmálayfirvöldum í erlenda ríkinu þau skilyrði sem greinir í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 13/1984. Þá geta stjórnvöld samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins sett frekari skilyrði fyrir framsali. Getur það því ekki varðað ógildingu ákvörðunar ráðuneytisins um framsal að skilyrða 1. mgr. 11. gr. laganna hafi ekki verið getið í framangreindri ákvörðun þess. Samkvæmt þessu verður staðfest ákvörðun innanríkisráðherra 6. nóvember 2012 um framsal varnaraðila til Póllands. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun innanríkisráðherra 6. nóvember 2012 um framsal varnaraðila, X, til Póllands. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2013 í máli nr. R-[...]/2012: Málið barst dóminum 19. desember síðastliðinn og var þingfest 11. janúar síðastliðinn. Það var tekið til úrskurðar 17. janúar síðastliðinn. Sóknaraðili er ríkissaksóknari. Varnaraðili er X, kennitala [...], til heimilis í [...]. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 6. nóvember síðastliðinn um að framselja varnaraðila til Póllands. Varnaraðili krefst þess að því verði hafnað að framselja hann til Póllands og þóknun réttargæslumanns síns verði greidd úr ríkissjóði. II Í greinargerð ríkissaksóknara er gerð svofelld grein fyrir málavöxtum og lagarökum fyrir því að orðið skuli við kröfu hans: „Ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 6. nóvember 2012 varðar beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal varnaraðila, sem er pólskur ríkisborgari, til Póllands til fullnustu þriggja refsidóma. Samkvæmt framsalsbeiðninni, dags. 30. júlí 2012, og meðfylgjandi gögnum er um að ræða eftirfarandi dóma: 1. Dómur uppkveðinn 19. janúar 2006 í máli nr. IX K 761/05, fyrir brot gegn 276. gr. pólskra hegningarlaga, með því að hafa haft undir höndum heimildarlaust persónuskilríki tveggja manna og ökuskírteini annars þeirra. Var hann dæmdur í 8 mánaða skilorðsbundið fangelsi til 3 ára. Með ákvörðun dómsins frá 31. ágúst 2007 var honum gert að afplána fangelsisrefsinguna vegna skilorðsrofa, þar sem hann hafi gerst sekur um brot gegn fíkniefnalögum, sbr. dóminn í 2. lið. Með ákvörðun dómsins frá 8. desember 2008 var framkvæmd fullnustu refsingarinnar frestað og leit að varnaraðila fyrirskipuð með vísan til þess að hann hafði ekki mætt sjálfviljugur til afplánunar, dvalarstaður hans var ókunnur, og hann leyndist yfirvöldum. 2. Dómur uppkveðinn 9. maí 2007 í máli nr. II K 234/07, fyrir brot gegn 1. mgr. 62. gr. pólskra fíkniefnalaga, með því að hafa haft í vörslum sínum 0,18 g af kannabis. Var hann dæmdur í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi til 3 ára og til greiðslu 500 PLN sektar til fíkniefnaforvarna. Með ákvörðun dómsins frá 28. maí 2008 var honum gert að afplána fangelsisrefsinguna vegna skilorðsrofa, þar sem hann hafði ekki greitt sektina, ekki sinnt því að vera undir eftirliti skilorðsfulltrúa og bjó ekki lengur á dvalarstað sínum. Með ákvörðun dómsins frá 9. september 2009 var framkvæmd fullnustu refsingarinnar frestað og leit að varnaraðila fyrirskipuð með vísan til þess að hann hafði ekki mætt sjálfviljugur til afplánunar, dvalarstaður hans var ókunnur, og hann leyndist yfirvöldum. 3. Dómur uppkveðinn 16. júlí 2003 í máli nr. II K 276/03, fyrir brot gegn 1. mgr. 279. gr. pólskra hegningarlaga, með því að hafa í fyrsta lagi brotist inn á læknastofu og stolið þaðan munum að verðmæti 500 PLN og í öðru lagi að hafa brotist inn á læknastofu og stolið þaðan munum að verðmæti 5000 PLN. Var hann dæmdur í 18 mánaða skilorðsbundið fangelsi til 4 ára og til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.000 PLN. Með ákvörðun dómsins frá 31. ágúst 2007 var honum gert að afplána fangelsisrefsinguna vegna skilorðsrofa með því að hafa á skilorðstímanum brotið af sér, sbr. dómana í 1. og 2. lið. Með ákvörðun dómsins frá 8. desember 2008 var framkvæmd fullnustu refsingarinnar frestað og leit að varnaraðila fyrirskipuð með vísan til þess að hann hafði ekki mætt sjálfviljugur til afplánunar, dvalarstaður hans var ókunnur, og hann leyndist yfirvöldum. Varnaraðila var kynnt framsalsbeiðnin hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þann 8. ágúst 2012. Aðspurður kvað hann beiðnina eiga við sig en mótmælti framsali. Ríkissaksóknari sendi innanríkisráðuneytinu gögn málsins ásamt álitsgerð varðandi lagaskilyrði framsals, dags. 8. október 2012. Voru skilyrði framsals samkvæmt lögum nr. 13/1984 talin uppfyllt að því er varðaði verknaðinn samkvæmt dóminum frá 16. júlí 2003. Skilyrðin voru hins vegar ekki talin fyrir hendi varðandi verknaðina samkvæmt dómunum frá 19. janúar 2006 og 9. maí 2007. Var talið skorta á skilyrði 1. mgr. 3. gr. laganna að því er varðar hinn fyrrnefnda verknað og á skilyrði 1. tl. 3. mgr. 3. gr. laganna að því er varðar hinn síðarnefnda. Sem fyrr greinir tók innanríkisráðuneytið ákvörðun í máli þessu með bréfi, dags. 6. nóvember 2012. Að mati ráðuneytisins þóttu ekki nægjanlegar ástæður fyrir hendi til að réttmætt væri að synja um framsal á grundvelli mannúðarákvæðis 7. gr. framsalslaganna nr. 13/1984 og féllst ráðuneytið því á framsalsbeiðnina. Ákvörðun ráðuneytisins var kynnt varnaraðila þann 8. nóvember sl. hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Sama dag barst ríkissaksóknara bréf varnaraðila um kröfu hans um úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur. Um skilyrði framsals samkvæmt I. og II. kafla laga nr. 13/1984 er vísað til áðurnefndrar álitsgerðar ríkissaksóknara frá 8. október sl. og ákvörðunar innanríkisráðuneytisins frá 6. nóvember sl. Rétt er að geta þess að samkvæmt kerfi lögreglunnar á varnaraðili nú nokkur ólokin mál hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, sem upp hafa komið einkum síðustu tvo mánuði. Um er að ræða þjófnaði og fjársvik í nokkrum tilvikum, líkamsárás og brot gegn valdstjórninni. Ákæra hefur ekki verið gefin út vegna brotanna og því stendur 10. gr. laga nr. 13/1984 ekki í vegi fyrir framsali.“ III Varnaraðili skýrir svo frá málavöxtum að hann hafi komið til Íslands haustið 2007 í atvinnuleit. Frá komu sinni hafi hann unnið á ýmsum stöðum milli þess sem hann hafi verið á atvinnuleysisbótum. Hann kveðst vera einhleypur, en eiga dóttur í [...] sem hann sendi peninga. Hann kveðst ekki eiga ættingja hér á landi.Varnaraðili kveðst kannast við dómana, sem eru grundvöllur framsalsbeiðninnar og að þeir hafi verið bundnir skilorði. Hann tekur undir það álit sóknaraðila að fyrri dómarnir tveir geti ekki verið grundvöllur framsals.Varðandi dóminn frá 16. júlí 2003 tekur varnaraðili fram að hann hafi þá verið nýorðinn 17 ára og því hafi verið um bernskubrek að ræða. Auk þess hafi verðmæti hins stolna verið lítið. Þá tekur hann fram að hann hafi verið sér þess meðvitaður, þegar hann yfirgaf Pólland, að þessum málum hans væri ólokið og með dvöl sinni hér á landi hafi hann í raun leynst þarlendum yfirvöldum. Varnaraðili byggir á því að hagsmunir hans af því að verða ekki framseldur séu ríkari en pólska ríkisins af því að fá hann framseldan. Hér á landi hafi hann stundað vinnu og ekki verið dæmdur fyrir afbrot. Þá eigi hann barn erlendis sem hann framfæri að hluta til. Af þessu leiði að framsal hans myndi raska stöðu hans verulega og hljóti það að vega þyngra en hagsmunir pólskra yfirvalda af því að fá hann framseldan vegna gamals afbrots. Einnig byggir hann á því að ekki liggi fyrir staðfesting á því að honum verði ekki gert að afplána refsingu samkvæmt þeim tveimur dómum sem innanríkisráðuneytið og ríkissaksóknari töldu ekki uppfylla skilyrði til að vera grundvöllur framsals, komi til þess að hann verði framseldur. Vísar hann til 1. mgr. 11. gr. laga nr. 13/1984 og kveður innanríkisráðuneytinu hafa borið að binda samþykki framsals því skilyrði að honum yrði ekki gert að afplána refsingu samkvæmt þessum dómum. Þar eð það var ekki gert beri að hafna kröfu um framsal. Loks vísar varnaraðili til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/ 1993 og til ákvæða laga nr. 13/1984. IV Samkvæmt 1. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum er heimilt að framselja mann ef hann er í erlendu ríki grunaður, ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað. Þær upplýsingar og gögn sem kveðið er á um í 12. gr. laganna að fylgja skuli framsalsbeiðni eru öll til staðar í máli þessu. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna er framsal á manni því aðeins heimilt ef verknaður eða sambærilegur verknaður getur varðað fangelsi í meira en 1 ár samkvæmt íslenskum lögum. Brot varnaraðila, sem hann var dæmdur fyrir með dóminum 16. júlí 2003, varðar við 244. gr. almennra hegningarlaga. Refsing fyrir brot gegn henni getur orðið allt að 6 ára fangelsi. Skilyrði 1. mgr. 3. gr. laganna um framsal varnaraðila eru því uppfyllt varðandi þennan dóm. Hinir dómarnir tveir fullnægja ekki skilyrðum laganna fyrir framsali eins og getið er um í greinargerð ríkissaksóknara. Þá liggur fyrir ákvörðun af hálfu dómstóls í Póllandi um að varnaraðili skuli afplána refsinguna og er því einnig uppfyllt skilyrði 2. mgr. 3. gr. laganna. Þá er ekkert það komið fram sem gefur ástæðu til að ætla að einhver þeirra atriða sem um getur í 5. mgr. 3. gr. laganna eigi við. Loks er þess að geta að sök er ófyrnd og því uppfyllt skilyrði 9. gr. laganna. Varnaraðili byggir á því að hagsmunir hans af því að verða ekki framseldur séu mun ríkari en pólska ríkisins af að fá hann framseldan, eins og rakið var. Hér að framan var komist að því að skilyrði 3. gr. laganna væru uppfyllt og verður þessari málsástæðu varnaraðila því hafnað. Í framangreindri ákvörðun innanríkisráðherra er tekin rökstudd afstaða til þess hvort mannúðarástæður eigi að leiða til þess að kröfu um framsal verði hafnað. Í ákvörðuninni er fjallað um þær ástæður, sem varnaraðili telur að við eigi og hvernig þær horfa við samkvæmt skýringu á 7. gr. Þetta mat ráðherra verður ekki endurskoðað, enda hafa ekki verið leiddar líkur að því að aðstæður varnaraðila hafi ekki verið metnar með réttum og málefnalegum hætti. Þá ber að geta þess að varnaraðili hefur verið kærður til lögreglu á síðasta ári og þessu fyrir brot á hegningarlögum og áfengislögum en með því að ekki hefur verið gefin út ákæra á hendur honum stendur 10. gr. laganna ekki í vegi fyrir framsali. Eins og að framan var rakið krefjast pólsk yfirvöld þess að varnaraðili verði framseldur til að hægt sé að fullnusta refsingu vegna þriggja framangreindra dóma. Tveir dómanna uppfylla ekki skilyrði íslenskra laga, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 eins og rakið var. Í 1. mgr. 11. gr. laganna segir að setja skuli þar greind skilyrði fyrir framsali og þeirra á meðal er að hinn framseldi maður verði ekki látinn taka út refsingu fyrir annan refsiverðan verknað sem framinn var áður en til framsals kom. Eins og atvikum er háttað í þessu máli bar innanríkisráðuneytinu að setja þau skilyrði í ákvörðun sinni að varnaraðili yrði ekki látinn afplána refsingar samkvæmt framangreindum dómum. Með því að ráðuneytið gætti ekki að þessum skilyrðum laganna er óhjákvæmilegt að fella ákvörðun þess úr gildi. Samkvæmt framansögðu er kröfu sóknaraðila hafnað og ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 6. nóvember 2012 um að framselja varnaraðila til Póllands felld úr gildi. Þóknun réttargæslumanns varnaraðila skal greidd úr ríkissjóði eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 6. nóvember 2012 um að framselja varnaraðila, X, til Póllands er felld úr gildi. Þóknun réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, skal greidd úr ríkissjóði. Arngrímur Ísberg
Mál nr. 730/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. desember2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. desember nk. til kl. 16.00. Þá ergerð krafa um að kærða sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð sækjanda kemur fram aðlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar mál er varði grun ummansal og vændisstarfsemi á höfuðborgarsvæðinu. Upphaf rannsóknarinnar megirekja til þess að upplýsingagjafi hafi haft samband við lögreglu og viljað komaþví á framfæri að Y hefði í viðræðum við sig greint frá því að hann væri aðgera út stúlkur í vændi á Íslandi. Það hafi verið mat lögreglu aðupplýsingagjafi væri trúverðugur. Upplýsingagjafi segist hafa hlustað á frásögnY sem hefði greint frá því að mikið væri að gera í þessari vændisstarfsemi ogað hann væri með nokkrar stúlkur á sínum snærum, þar með talið stúlkur fráSuður-Ameríku og að fyrirtæki hans hér á Íslandi gengi undir nafninu „[...]“. Þá erþess getið að lögregla hafi að undanförnu, og í framhaldi af samtali viðupplýsingagjafa, aflað frekari gagna er varði Y, kt. [...]. Y eigi eldri mál ílögreglukerfi er varði fjársvik og skjalafals og óstaðfestar upplýsingar séu umað hann hafi afplánað dóm á Spáni vegna fíkniefnamisferlis. Y hafi áður heitið [...]en hafi látið breyta nafni sínu. Samkvæmt upplýsingum lögreglu sé Y í sambúðmeð X og sé hún upprunalega frá Perú. Ígreinargerð lögreglustjóra er tekið fram að lögregla hafi rökstuddan grun umumfangsmikla vændisstarfsemi sem hafi verið haldið úti af X og Y. Leiki grunurá akstri vændiskvenna til kaupenda þjónustunnar og skipulagning á aðstæðum íhúsnæði á þeirra vegum en nú þegar sé umfang starfseminnar á þann veg að vændisé gert út frá þremur stöðum og samtals fimm konur séu að selja sig. Þá hafilögreglan einnig aflað gagna þar sem Y ræði við óþekktan karlmann um þærvændiskonur sem séu á hans snærum og hann kalli “dilkakjötið sitt”. Þá erþess getið að lögregla hafi einnig við rannsókn þessa máls aflað gagna sem sýnifram á kaup á fjölda einstaklinga á vændi í gegnum þá þjónustu Y og X semlögreglan hafi haft til rannsóknar og muni lögreglan fylgja eftir rannsókn áþeim málum, aðskildri frá ofangreindu máli, þar sem einstaklingar verðiyfirheyrðir vegna þeirra, en sú vinna sé ekki enn hafin enda umfangið mikið aðþví er talið sé. Sækjanditekur fram að þann 21. nóvember sl. hafi lögreglan á höfuðborgarsvæðinuframkvæmt þrjár húsleitir á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur vegnarannsóknar málsins. Við aðgerðir lögreglu hafi þau Y og X verið handtekinn,Yhafi verið handtekinn í [...] en X í [...]. Þá hafi þremur stúlkum fráSuður-Ameríku verið komið fyrir í Bjarkarhlíð, miðstöð fyrir þolendur ofbeldis.Við húsleitir lögreglu hafi verið lagt hald á töluvert magn fjármuna í reiðufé,síma- og tölvubúnað, ásamt skjölum sem lögregla ætli að tengist rannsóknþessari með beinum hætti, svo sem viðskiptadagbók og skipulag um greiðslur.Ekki hafi tekist að yfirfara öll hin haldlögðu gögn enda fylgir því tímafrekvinna, einkum og sér við tölvugögnin. Þá erþess getið að við yfirheyrslu yfir X hafi hún greint frá því að vera að stundavændi ásamt vinkonum sínum. Hún hafi jafnframt greint frá því að sambýlismaðursinn, Y hafi vel vitað af starfseminni og meðal annars komið að ýmsum þáttumhennar, þar með talið séð um auglýsingar, útbúið nafnspjöld og ekið þeimeinstaklingum sem verið hafi í vændi til kaupenda vændisins sem og leigthúsnæði undir starfsemina. Ekki sé samræmi í framburði kærðu og Y að matilögreglu. Ígreinargerð sækjanda kemur einnig fram að lögregla hafi jafnframt tekiðskýrslur af vitnum sem lögreglu hafi grunað að væru að stunda vændi. Við þærskýrslutökur liggi fyrir játningar um vændi af þeirra hálfu og á meðan húsleithafi farið fram var X titluð sem “organiser” eða skipuleggjandi. Vitað sé meðnokkurri vissu um eina aðra stúlku sem gerð hafi verið út í umræddrivændisstarfssemi en ekki hafi tekist að hafa upp á henni svo hægt væri aðyfirheyra hana. Lögregla eigi eftir að kanna frekar hvert umfang stafseminnarhafi verið og hvort fleiri stúlkur hafi verið fengnar í umrædda starfsemi eðareynt að fá þær til þess. Sækjandiáréttar að það sé mat lögreglu að fram sé kominn áframhaldandi rökstuddurgrunur um þá starfsemi sem hafi verið til rannsóknar, þ.e. að Y og X hafistaðið að milligöngu um og haft viðurværi af vændi annarra. Lögregla hafieinnig lagt hald á mikið magn rafrænna skjala sem þurfi að afrita og telji þaraf leiðandi afar mikilvægt fyrir rannsókn málsins að fenginn verði tíma tilþess að afrita þau skjöl án þess að sakborningar málsins geti spilltsönnunargögnum en um sé að ræða samskipti á samskiptaforritum, tölvupóst ogfleiri rafræn gögn sem ætla megi að torveldi rannsókn málsins komi þau til meðað spillast. Rannsókn málsins miði vel en ennþá eigi eftir að bera undirsakborninga málsins frekari gögn sem lögreglan hafi aflað. Umlagarök tekur sækjandi fram að lögreglu þyki fram kominn rökstuddur grunur um að kærða hafi gerst sek umhagnýtingu vændis og verið aðalskipuleggjandi annars umfangsmikillarvændisstarfsemi, en slík háttsemi geti varðað allt að fjögurra ára fangelsi ogeftir atvikum allt að tólf árum. Í þágu rannsóknarinnar þykinauðsynlegt að kærða sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna meðanfrekari rannsókn fari fram án þess að hætta sé á spillingu rannsóknarhagsmunaaf hennar hálfu. Afar mikilvægt þyki að kærðu gefist ekkert ráðrúm til þess aðspilla rannsóknarhagsmunum svo og með því að setja sig í samband við vitnimálsins með tilheyrandi hættu á réttarspjöllum. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 95.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild til einangrunar á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur sé vísað til b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga.Niðurstaða:Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærða undir rökstuddumgrun um brot sem varða fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi enþegar hefur verið aflað mikils magns gagna sem þörf er á að rannsaka. Skýrslahefur verið tekin af kærðu og öðrum sakborningi í málinu og er misræmi milliframburða þeirra. Með hliðsjón af rannsóknargögnum málsins er fallist á aðkærða sé undir rökstuddum grun um brot sem varðað getur fangelsisrefsingu.Haldi kærða óskertu frelsi sínu gæti hún torveldað rannsókn málsins, t.d. meðþví að setja sig í samband við samseka eða vitni og hugsanlega afmá ummerkieftir brot. Með vísan til ofangreinds er fallist á að skilyrðum a-liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, til að kærða sæti gæsluvarðhaldiog einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga.Er því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinirí úrskurðarorði.Sigríður Elsa Kjartansdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐX, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allttil miðvikudagsins 6. desember nk. til kl. 16.00. Kærða sæti einangrun á meðaná gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 828/2017
Skaðabætur Uppsögn Miskabætur Laun Sveitarfélög Stjórnsýsla Sératkvæði
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 396/2015 var því slegið föstu að áminning sem skólastjóri B veitti S í febrúar 2012 og uppsögn sú sem A beindi til S í kjölfarið hafi verið ólögmætar. S höfðaði mál á hendur A til heimtu bóta vegna þess tjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að með hinni ólögmætu uppsögn hefði A bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart S og taldi dómurinn að í henni hefði falist ólögmæt meingerð sem A yrði metin bótaskyld. Þá var fyrrgreind áminning felld úr gildi. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að S ætti rétt á skaðabótum úr hendi A sem voru hæfilega metnar 3.500.000 krónur. Hins vegar taldi rétturinn að þegar litið yrði til aðdraganda uppsagnar S yrði hvorki talið að með uppsögn S né í aðdraganda hennar hefðu viðkomandi starfsmenn A komið fram með þeim hætti að í því hefði falist ólögmæt meingerð gegn S. Var A því sýknaður af kröfu um miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Kristbjörg Stephensenlandsréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27.desember 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, entil vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. mars 2018. Hannkrefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér annars vegar 13.682.779krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 1. maí 2016 til 29. nóvember sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og hins vegar 4.000.000 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá 1. apríl 2016 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti ántillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi sló Hæstiréttur því föstu meðdómi sínum 11. febrúar 2016 í máli nr. 396/2015 að áminning sem skólastjóriBrekkuskóla á Akureyri veitti gagnáfrýjanda 13. febrúar 2012 og uppsögn sú sem aðaláfrýjandibeindi til gagnáfrýjanda í kjölfarið hafi verið ólögmætar. Í samræmi við dómkröfu stefnda í héraði var með hinum áfrýjaða dómi dæmtá þann veg að áminningin væri felld úr gildi. Aðaláfrýjandi krefst ekkiendurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms. Fallist er á með héraðsdómi að með framangreindri uppsögn hafi aðaláfrýjandibakað sér skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda og að bætur skuli dæmdar aðálitum að virtum atvikum öllum og dómvenju. Samkvæmt því og að teknu tilliti til þess aðgagnáfrýjandi fékk greidd laun í fimm mánuði eftir uppsögnina verða bætur til hansákveðnar 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Heimilt er samkvæmtb. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætrimeingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur tilþess sem misgert er við. Í athugasemdum við greinina í frumvarpi til lagannakemur fram að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun séað ræða. Gáleysi þurfi þó að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmætmeingerð. Í réttarframkvæmd hefur verið við það miðað að lægsta stig gáleysisfullnægi ekki kröfum ákvæðisins. Þegar litið er til aðdraganda uppsagnar gagnáfrýjanda, sem rakinn er ímálavaxtalýsingu héraðsdóms, verður hvorki talið að með uppsögn hans né íaðdraganda hennar hafi viðkomandi starfsmenn aðaláfrýjanda komið fram með þeimhætti að í því hafi falist ólögmæt meingerð gegn gagnáfrýjanda. Verður aðaláfrýjandiþví sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda þar um.Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verður staðfesten rétt er að málskostnaður falli niður fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Akureyrarkaupstaður, greiði gagnáfrýjanda, SnorraÓskarssyni, 3.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. nóvember 2016 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 800.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar ÞorvaldssonarÉg er samþykkur atkvæði meirihluta dómenda um annað engreiðslu miskabóta og ákvörðun málskostnaðar hér fyrir dómi. Krafa gagnáfrýjanda um miskabætur tekur bæði til þeirrarólögmætu áminningar sem honum var veitt sem og hinnar ólögmætu uppsagnar semgrundvölluð var á áminningunni. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi tókaðaláfrýjandi þátt í opinberri umræðu með því að senda út fréttatilkynningu ummálefni gagnáfrýjanda samhliða hinni ólögmætu áminningu. Að þessu sérstaklegagættu er rétt að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um miskabætur. Þá tel ég aðaðaláfrýjanda beri að greiða málskostnað er renni í ríkissjóð vegna rekstursmálsins hér fyrir dómi, en geri ekki athugasemdir við ákvörðun gjafsóknarlaunagagnáfrýjanda. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. nóvember 2017.Mál þetta,sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 20. september 2017, erhöfðað 29. nóvember 2016 af Snorra Óskarssyni, Skógarhlíð 35, Hörgárbyggð, áhendur Akureyrarkaupstað, Geislagötu 9, Akureyri. Fyrir hönd stefnda er stefntEiríki Birni Björgvinssyni bæjarstjóra, Brekatúni 5, Akureyri.DómkröfurStefnandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda 13.682.779 krónur ásamtvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí 2016 til 29. nóvember 2016en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi tilgreiðsludags.Stefnandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð fjórarmilljónir króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá1. apríl 2016 til greiðsludags.Stefnandikrefst þess að áminning sú, er sér hafi verið veitt hinn 13. febrúar 2012,verði felld úr gildi. Loks krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu eins ogmálið væri ekki gjafsóknarmál.Stefndi gerirekki sérstakar dómkröfur að því er varðar kröfu um niðurfellingu áminningar ensegir í greinargerð sinni að ljóst sé að hún sé úr gildi fallin þar semgildistími áminningar sé aðeins eitt til tvö ár.Stefndikrefst sýknu af fjárkröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðarverulega. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að hannverði látinn niður falla.Málavextir Stefnandilauk kennaraprófi árið 1973 og starfaði sem kennari upp frá því. Hinn 9. ágúst2001 gerðu stefnandi og stefndi með sér samning þar sem stefnandi var ráðinn ífullt starf starf grunnskólakennara við Brekkuskóla á Akureyri frá 1. samamánaðar að telja. Í niðurlagi samningsins var tekið fram að um réttindi aðilaog skyldur færi eftir lögum um grunnskóla og lögum um réttindi og skyldurkennara og skólastjórnenda grunnskóla að því leyti sem ekki væri kveðið á umannað í kjarasamningum eða ráðningarsamningnum. Jafnframt varstefndi safnaðarhirðir Hvítasunnukirkjunnar á Akureyri.Á fundi 8.október 2010, sem skólastjóri Brekkuskóla kvaddi stefnanda til og haldinn varað viðstöddum fræðslustjóra og bæjarlögmanni stefnda, var stefnanda samkvæmtfundargerð greint frá því að skólanefnd hefði „rætt um meiðandi ummæli hans umsamkynhneigð“, sem hann hefði látið falla á opinberum vettvangi. Var ífundargerðinni haft eftir stefnanda að „hann ræddi skoðanir sínar umsamkynhneigð aldrei í skólastofunni“, en hann gæti „ekki hugsað sér að láta afþví að ræða opinberlega um samkynhneigð.“ Í lok fundargerðar var tekið fram aðstefnanda hefði verið kynnt að kæmi til þess að hann ræddi „aftur opinberlega ámeiðandi hátt um samkynhneigða geti komið til þess að málið fari íáminningarferli.“ Hinn 29.janúar 2012 birtist umfjöllun í fjölmiðli þess efnis að aðalritari Sameinuðuþjóðanna hefði látið réttarstöðu samkynhneigðra í ríkjum Afríku til sín taka. Íumfjölluninni sagði meðal annars að mannréttindasamtök hefðu kennt„evangelískum prestum um aukið hatur í garð samkynhneigðra“. Degi síðar birtistefndi pistil á vefmiðli, sem hófst á orðum um að enn hefðu komið „uppárekstrar milli samkynhneigðra og evangelískra.“ Kjarninn í sjónarmiðievangelískra væri „að samkynhneigðin telst vera synd“, en laun syndarinnar væru„dauði og því grafalvarleg.“ Hinn 1. febrúar birtist á öðrum vefmiðli frétt umþennan pistil stefnanda. Hinn 2. febrúar boðaði skólastjóri Brekkuskólastefnanda bréflega til fundar „vegna meints brots í starfi sem er tilskoðunar“, en um það var vísað til síðast nefndrar fréttar, „þar sem þúviðhefur meiðandi ummæli um samkynhneigða.“ Yrði stefnanda gefinn kostur á aðbera upp andmæli í framhaldi af fundinum, sem „gæti verið undanfari áminningarí starfi“, en á grundvelli hennar gæti komið til uppsagnar ef um „ítrekuð brot“yrði að ræða. Að fengnum andmælum stefnanda veitti veitti skólastjóriBrekkuskóla stefnanda skriflega áminningu hinn 13. febrúar 2012, þar semstefnandi hefði sýnt af sér „brot utan starfs“ sem ekki samrýmdist því starfier hann gegndi.Með bréfidags. 20. júní 2012 boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnanda til fundar degisíðar, þar sem honum yrði „kynnt niðurstaða í yfirstandandi áminningarferlivegna meints brots.“ Í málinu liggur fyrir óundirritað skjal með fyrirsögninni„samkomulag um starfslok“, sem var dagsett 21. júní 2012, en samkvæmt þvískyldi stefnandi láta af störfum sem kennari við skólann 1. ágúst sama ár, enhalda fullum launum í eitt ár. Með bréfi dags. 29. júní 2012 til skólastjórans,fræðslustjóra og bæjarlögmanns stefnda, lýsti stefnandi því að hann hafnaði„tilboði ykkar dags. 21. júní, um starfslokasamning“, enda teldi hann ekkerttilefni til að segja sér upp starfi vegna skrifa sinna eða skoðana.Hinn 28. júní2012 birti stefnandi á vefmiðli pistil undir fyrirsögninni: „Leiðrétting?“ Þarlýsti hann meðal annars þeirri skoðun að „orðið leiðrétting [hefði] fengiðalveg nýja merkingu“ með því að þegar drengur, sem fæddist drengur, gengistundir „kynskiptiaðgerð“ væri það nefnt leiðrétting. Hér væri um að ræða„merkingarbrengl“, því þetta væri „kynbreyting en ekki leiðrétting.“ Guð hefðigert karl og konu, sem skyldu bindast, stofna heimili og verða einn maður, enef ætti að „gera karl að konu og/eða konu að karli þá [væri] um að ræðabreytingu eða afbökun en ekki leiðréttingu.“ Frá kristnu sjónarmiði skyldi sá,sem skapaður væri karlmaður, vera það til æviloka og sama gilti um konuna, semværi „fædd kvenvera til að vera slík til æviloka.“Hinn 29. júní 2012 boðaði skólastjóriBrekkuskóla stefnanda skriflega til fundar 3. júlí „vegna meints brots utanstarfs“ sem væri til skoðunar með tilliti til þess hvort hann hefði sýnt af sérháttsemi sem væri ósamrýmanleg starfi kennara og gæti leitt til uppsagnarráðningarsamnings hans. Vísaði skólastjórinn til framangreindra skrifa stefnda20. apríl og 28. júní 2012, þar sem hann viðhefði „meiðandi ummæli umsamkynhneigða og transfólk“, svo og „gildandi áminningar [...] vegna meiðandibloggskrifa í garð samkynhneigðra, en sú framkoma og athöfn þótti ósæmileg,óhæfileg og ósamrýmanleg starfi þínu sem kennari.“ Á fundinum, semfræðslustjóri stefnda stýrði í fjarveru skólastjórans, var stefnanda veitturfrestur til að koma fram andmælum, en að þeim fengnum beindi fræðslustjórinntil stefnda 12. júlí 2012 skriflegri uppsögn úr starfi grunnskólakennara, enskólastjóri Brekkuskóla hafði veitt fræðslustjóranum skriflegt umboð til þess,með ódagsettu bréfi, og skyldi umboðið gilda í sumarleyfi skólastjórans frá 2.júlí til 17. júlí 2012.Með bréfi tilinnanríkisráðherra, dags. 26. september 2012, kærði stefnandi þá ákvörðun aðsegja sér upp störfum. Hálfu öðru ári síðar, hinn 4. apríl 2014, kvaðinnanríkisráðuneytið upp þann úrskurð að uppsögnin hefði verið ólögmæt. Hinn20. júní 2014 höfðaði stefndi mál á hendur stefnanda til að fá þann úrskurðfelldan úr gildi. Með dómi héraðsdóms 10. apríl 2015 var stefnandi máls þessasýknaður af þeirri kröfu. Stefndi máls þessa áfrýjaði dómnum til HæstaréttarÍslands, sem hinn 11. febrúar 2016, komst að þeirri niðurstöðu í máli nr. 396/2015,að héraðsdómurinn skyldi óraskaður.Í málinuliggja nokkur útprentuð tölvubréf sem munu hafa verið send skólastjórnendumBrekkuskóla. Bréfin bera með sér að bréfritarar séu foreldrar barns eða barna ískólanum, en nöfn bréfritara hafa verið máð út í gögnum málsins. Í bréfi dags.24. ágúst 2010 skrifa hjón að í foreldraviðtali deginum áður hafi komið fram„að það gæti farið svo að [stefnandi] myndi kenna dóttur [þeirra] í tónmennt núí vetur.“ Segja bréfritarar að það sé „eitt mikilvægasta verkefni íslenskragrunnskóla á nýrri öld að ala ekki á fordómum og kenna nemendum sínum að virðahvert annað burtséð frá félagslegum, efnahagslegum eða trúarlegum bakgrunniþeirra. Skólanum beri því að taka öll skilaboð sem ekki grundvallast á þessumgildum mjög alvarlega. Við gerum það í minnsta og við frábiðjum okkur að okkarbörn sitji undir málflutningi sem elur á fordómum og byggist á kreddum. Það erskólanum ekki til framdráttar að láta slíkt ámælislaust.“ Í bréfinu er vísaðtil heimasíðu stefnanda og fréttar sem sögð hafa verið í vefmiðli og sagt að íljósi þeirra skoðana stefnanda sem þar birtist fari bréfritarar fram á að hannkenni dóttur þeirra hvorki þennan vetur né síðar.Í öðru bréfi,dags. 16. janúar 2012, skrifa bréfritarar meðal annars: „Nú í dag kom [X] heimog tilkynnti okkur að [stefnandi] hefði komið að kennslu í 2. bekk í dag vegnaforfalla. Það er okkur mikið réttlætismál að maður sem hefur jafnmannfjandsamlegar skoðanir og hann kenni ekki okkar dætrum og [...] teljum viðþað vera eitt mikilvægasta verkefni íslenskra grunnskóla á nýrri öld að alaekki á fordómum og kenna nemendum sínum að virða hvert annað burtséð fráfélagslegum, efnahagslegum eða trúarlegum bakgrunni þeirra. Það er okkurhjartans mál að ala okkar stúlkur upp sem samfélagsþegna sem bera virðingufyrir öðru fólki burtséð frá þessum þáttum og við leggjum mikið á okkur til aðsvo megi verða.“ Í ljósi þeirra skoðana sem stefnandi hafi sett framopinberlega geti bréfritarar ekki sætt sig við „að hann komi á nokkurn hátt aðuppeldi þeirra innan veggja Brekkuskóla.“ Hinn 3.febrúar 2012 skrifar einstaklingur sem kveðst vera faðir tveggja nemenda ískólanum. Hann segir að sér finnist „ekki ásættanlegt að það sé kennari ískólanum sem heldur úti hatursáróðri gegn samkynhneigðum á blogginu sínu [...]Ég vil alls ekki að hann kenni börnunum mínum og ég held að það sé skólanum tilvansa að hann sé í starfsliði skólans. Sumir hafa fullyrt að hann sé góðurkennari og nefni ekki afstöðu sína í kennslutímum. Sumir segja hinsvegar að þaðsé ekki rétt, þau hafi dæmi um að hann hafi rætt þessi mál við nemendur. Hvortsem er þá vitum við að kennarar eru fyrirmyndir nemenda eða eiga að vera það ogég held að mjög mörgum nemendum á efsta stigi sé ljós afstaða [stefnanda] tilsamkynhneigðra og það eitt sér gefur slæma fyrirmynd. Ég óska því eftir að[stefnandi] verði fluttur til í starfi þannig að hann sjái ekki um kennslubarna og unglinga. Ég vonast eftir að fá svör frá skólanum fljótlega.“ Hinn 10.febrúar skrifar einstaklingur sem kveðst vera faðir stúlku í skólanum og kveðst„undrast mjög að kennari sem berar lífsviðhorf og skoðanir líkar þeim“ semstefnandi hafi ritað í áðurrakinni veffærslu 30. janúar 2012. Bréfritari segirað það sé „alveg skýrt í mínum huga að maður sem berar slík viðhorf í ræðu ogriti sem eru almenningi aðgengileg, mun ekki geta leynt þessum viðhorfum sínumgagnvart börnum okkar. Þar sem réttindi samkynhneigðra eru fest í lög hér álandi og varlega áætlað að 10% íbúa landsins séu samkynhneigðir finnst mér ímeiralagi undarlegt að [stefnanda], með þessi viðhorf, sé stætt á að miðlaþekkingu til barna okkar.“ Hinn 12.febrúar skrifar einstaklingur sem kveðst vera foreldri tveggja barna ískólanum. Kveðst hann hafa heyrt ávæning af því að til skoðunar sé að segjastefnanda upp starfi sínu vegna skrifa hans um samkynhneigða. Kveðst bréfritariskora á skólastjóra að gera það ekki, en skólinn sé betri með stefnanda í hópikennara: „Ég er foreldri tveggja barna í Brekkuskóla. [Stefnandi] kennir dótturminni á yfirstandandi skólaári og hefur áður kennt syni mínum. Ég ræði oft viðþau um skólastarfið og í spjalli okkar hefur oft komið fram ánægja þeirra með[stefnanda]. Bæði hafa þau sagt að hann sé einn besti kennarinn í Brekkuskóla.Mér afvitandi hefur hann aldrei predikað lífsskoðanir sínar innan veggjaskólans. Ég vil taka fram að ég stend utan trúfélaga og tel að kynhneigð mannaog kvenna eigi ekki að hafa nein áhrif á stöðu þeirra í þjóðfélaginu.“Í málinuliggur bréf skólastjóra Brekkuskóla til stefnanda, dags. 13. febrúar 2012. Þarsegir: „Ég undirrituð, hef ákveðið að bjóða þér launað leyfi frá störfum þínumsem grunnskólakennari við Brekkuskóla út skólaárið 2011-2012[.] Leyfið er veitttil að lægja þær öldur sem risið hafa vegna ummæla þinna á bloggi. Á meðanleyfi stendur munt þú halda fullum launum og réttindum og jafnframt bera þærskyldur sem á þig eru lagðar sem grunnskólakennari skv. þeim lögum, reglum ogsamþykktum sem við eiga.“ Hinn 13.febrúar 2012 sendi stefndi frá sér fréttatilkynningu undir fyrirsögninni„Akureyrarbær bregst við meiðandi ummælum um samkynhneigð“. Þar segir: „Síðustudaga hefur verið hávær umræða í fjölmiðlum um ummæli grunnskólakennara áAkureyri sem birtist á bloggi hans um samkynhneigð. Akureyrarbæ hefur veriðlegið á hálsi að bregðast ekki við ummælunum. Það skal upplýst að árið 2010brugðust skólayfirvöld við ummælum umrædds kennara um samkynhneigð þar semhonum var gert að láta af slíkum meiðandi ummælum. Því var brugðistumsvifalaust við og hart við þeim ummælum sem nú eru til umræðu. Var máliðþegar í stað sett í það lögformlega ferli sem starfsmannaréttur ogstjórnsýslulög gera ráð fyrir hjá hinu opinbera. Starfsmannamál eru trúnaðarmálog því getur Akureyrarbær ekki gert opinber hver niðurstaða málsins er en þessskal getið að umræddur starfsmaður hefur verið sendur í tímabundið leyfi frástörfum. Akureyrarbær getur ekki og mun ekki tjá sig frekar í fjölmiðlum um málþessa einstaka starfsmanns sem hér um ræðir.“Hinn 15.febrúar skrifar ónafngreind kona skólastjóra og aðstoðarskólastjóra Brekkuskólaog segir: „Styð ykkur í að láta [stefnanda] fara þó hann hafi kannski ekki gertbörnunum mínum neitt beint svo ég viti en setjum við ekki mörkin þarna,fagmenn? Skilaboðin til barnanna eru að það gengur ekki að ganga svona ámannréttindi fólks.“ Hinn 23.febrúar skrifar fólk sem kveðst eiga tvo drengi í skólanum. Það segir: „Meðþessu bréfi langar okkur að stækka hópinn sem sendir skýr skilaboð um að súmismunun sem [stefnandi] styður með ítrekuðum skrifum sínum gegn tilveruréttisamkynhneigðra, verði ekki liðin í nútíma samfélagi. Það er með öllu ólíðandiað ráðist sé á hóp venjulegs fólks á þennan hátt og jafnvel ýtt undir aðfullkomlega eðlilegir og jafnvel frábærir einstaklingar hrekjist út ísjálfsmorð vegna vanmáttarkenndar og hræðslu við umhverfið. Því viljum við ekkiað [stefnandi] kenni börnunum okkar nokkurn tíma aftur. Fyrir utan það að eigasamkynhneigða vini og ættingja eigum við líka tvö börn sem við viljumvinsamlegt umhverfi fyrir, óháð kynhneigð.“ Loks er í málinuafrit skjals sem virðist vera úr málaskrárkerfi og er höfundur þess sagðurskólastjóri Brekkuskóla. Er þar bókað að í febrúar 2012 hafi hringt foreldribarns í nánar greindri bekkjardeild og hafi foreldrið sagt að það vildi ekki aðstefnandi kenndi sínu barni. Enn fremur segir að tvær mæður barna í skólanumhafi komið í skólann. Er um erindi þeirra bókað: „Vilja ekki að [stefnandi]komi nálægt þeirra börnum.“Frá þvístefnanda var sagt upp starfi í Brekkuskóla hefur hann samkvæmt gögnum málsinsþrívegis borið sig eftir auglýstu kennarastarfi. Í málinu liggur tölvubréf semhann skrifaði skólastjóra og aðstoðarskólastjóra Þelamerkurskóla hinn 20.september 2012 og mun hafa verið vegna lausrar kennslu í náttúrufræðum. Bréfstefnanda hljóðar svo: „Nú er ég á lausu en ég hef samt ekki kennt náttúrufræðií 20 ár eða svo. Ég gæti tekið þessa kennslu að mér í vetur. En hvaða dagar eruí kennslu og hve margir tímar?“ Þessu bréfi svara skólastjóri ogaðstoðarskólastjóri svo, en í gögnum málsins kemur ekki fram dagsetning: „Sællog blessaður og takk fyrir sýndan áhuga. Eins og staðan er í dag þá ernáttúrufræðikennslunni skipt niður á fjóra daga en við ætlum að reyna að breytatöflunni þannig að þessi 30% kennsla fari fram á miðvikudögum og föstudögum.Þetta eru samtals 9 tímar. Hafðu samband ef þig vantar frekari upplýsingar.“ Þá liggurfyrir í málinu bréf stefnanda til skólastjóra Hrafnagilsskóla, dags. 19.febrúar 2013. Vísar stefnandi til auglýsingar eftir reyndum kennara til lengrieða skemmri tíma, kveðst sækja um stöðuna, hafa langa kennslureynslu og fullréttindi. Stefnandi hlaut ekki starfið.Hinn 31. maí2016 auglýsti Brekkuskóli eftir umsjónarkennara. Stefnandi var meðal sextánumsækjenda en hlaut ekki starfið. Hann óskaði eftir rökstuðningi og í bréfi skólastjóratil hans, dags. 29. júní 2016, segir að við ákvörðun um ráðningu hafi þaðsjónarmið verið ráðandi að sá umsækjandi, sem fyrir valinu hafi orðið, hafibætt við sig námi í sérkennslufræðum sem myndi nýtast skólanum vel. Skólinnhafi mjög jákvæða reynslu af störfum umsækjandans sem uppfylli allarhæfniskröfur.Stefnandifékk greidd laun frá stefnda til 31. desember 2012. Hann vann sér innlífeyrisréttindi í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.Hinn 31. marz2016 var Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingur dómkvaddur að ósk stefnandatil að svara eftirtöldum matsspurningum: „1. Hvaðatekjur hefur [stefnandi] farið á mis við frá [stefnda] vegna niðurfellingarlaunagreiðslna á grundvelli meintrar uppsagnar frá 12. júlí 2012 til 1. 5.2016?2. Hvert erfjárhagslegt tjón [stefnanda] af því að laun hans féllu niður vegna meintraruppsagnar þ. 12. júlí 2012 til 1. 5. 2016? Þess er óskað að m.a. verðisundurliðað: a. Tekjutap áhvern mánuð frá uppsagnardegi til síðasta almanaksmánaðar fyrir dagsetningumatsgerðar. 3. [Hver] erutöpuð lífeyrisréttindi [stefnanda] á umræddu tímabili?“ Í matsgerð sinni, dags.30. maí 2016, rekur matsmaður meðal annars atvinnuleysisbætur þær sem stefnandifékk greiddar frá ársbyrjun 2013 til 1. september 2015.Niðurstöðurmatsmanns eru þær að töpuð laun stefnanda nemi 9.776.885 krónum, töpuð séreignnemi 341.893 krónum en töpuð lífeyrisréttindi 3.564.001 krónu.Áður hafðisami tryggingastærðfræðingur verið dómkvaddur til að svara sambærilegumspurningum er lutu að skemmra tímamarki. Þykir ekki ástæða til að rekja niðurstöðurþeirrar matsgerðar hér.Með bréfi tilstefnda, dags. 12. maí 2015, krafðist stefnandi bóta vegna ólögmætrar uppsagnarúr starfi. Nam krafa vegna fjártjóns 7.693.772 krónum en krafa vegna miska fimmmilljónum króna. Áskilinn var réttur til frekari krafna vegna fjártjóns þegarþað félli til. Einnig var áskilinn réttur til að krefjast bóta vegna röskunar ástöðu og högum.Með bréfi tilstefnda, dags. 29. febrúar 2016, gerði stefnandi nýja bótakröfu. Nam krafanalls 11.969.445 krónum og sundurliðaðist svo að 7.693.773 krónur voruhöfuðstóll samkvæmt útreikningi dómkvadds matsmanns 7. maí 2015; 275.672 krónurvoru vegna vaxta „skv. 8. gr. skaðabótalaga“ frá 1. maí 2015 til kröfudags ogfjórar milljónir króna voru vegna miska.Með bréfi tilstefnanda, dags. 8. marz 2016, kveðst stefndi ekki geta orðið við kröfumstefnanda þar sem þær séu ekki í samræmi við dómvenju í málum þar sem gerð hafiverið krafa um bætur vegna ólögmætrar uppsagnar. Býður stefndi bætur að fjárhæðþrjár milljónir króna vegna alls fjárhagslegs tjóns sem stefnandi hafi orðiðfyrir og miskabætur að fjárhæð hálf milljón króna, óháð því „hvort sannað sé aðlagaskilyrði fyrir miska sé fyrir að fara.“ Stefndi tekur fram að hann leggi„fram sáttaboð með fyrirvara að náist ekki sættir með aðilum og komi tildómsmáls, þá [sé stefndi] ekki bundinn framangreindu tilboði.“Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandisegir dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 396/2015 hafa res judicata verkanir umþað sakarefni sem dæmt hafi verið að efni til. Í yngri dómum Hæstaréttar hafiverið mörkuð sú stefna að líta til forsenda dóma til að leggja mat á resjudicata verkanir þeirra. Hafi fremur verið horft til sakarefnisins sjálfs enhinna formlegu dómkrafna og sbr. meðal annars dóma í málum nr. 210/2013 og195/2009. Af þessum sökum sé mikilvægt að afmarka efni res judicata verkanadómsins en það sakarefni, sem dæmt hafi verið um, verði ekki lagt á ný fyrirdómstóla heldur lagt til grundvallar niðurstöðu í þessu máli. Í stuttu málisagt hafi niðurstaða Hæstaréttar Íslands verið sú að kjarasamningur ogstjórnarskrá hafi ekki heimilað stefnda að áminna stefnanda eða segja honum uppstörfum vegna þeirra ummæla sem hann hafi haft uppi á árinu 2012 og fjallaðhafi verið um í málinu. Þvert á móti hafi stefnandi verið í fullum rétti til aðtjá sig með þeim hætti sem hann hafi gert. Hafi það verið fullkomlega lögmættaf hans hálfu. Stefnandi segir að af þessu leiði að stefndi hafi haft ólögmætafskipti af tjáningarfrelsi sínu og að áminning og uppsögn standist hvorki lögné kjarasamning. Stefnandisegir miskabótakröfu sína byggða á fleiri atriðum en fjallað hafi verið um íhæstaréttardóminum. Stefnandisegir að samkvæmt b lið 26. gr. skaðabótalaga sé heimilt að láta þann, sem ábyrgðberi á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns,greiða miskabætur. Stefndi hafi brotið gegn stefnanda í öllum þessum þáttum.Stefndi hafi brotið gegn frelsi stefnanda, meðal annars trúfrelsi ogtjáningarfrelsi. Hafi það verði gert með niðurlægjandi hætti í ýmsum myndum eneinnig með ógnandi hætti. Friði stefnanda hafi verð raskað og brotið gegnpersónu hans. Jafnframt hafi hann þurft að þola heiftarlega aðför gegn ærusinni. Stefnandi segir að nánast sé ógjörningur að flokka atvik niður undirmismunandi þætti miska. Ekki beri að gagnálykta þegar í stefnu sé reynt að lýsaatvikum með vísan til einstakra þátta miskahugtaksins. Í raun verði að horfa áatvik máls í heild. Að þeim atvikum virtum beri að dæma stefnanda miskabætursamkvæmt 27. gr. skaðabótalaga. Stefnandikveðst byggja á því að stefndi hafi með gerðum sínum lagt sig í einelti. Í elið 38. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðumsé gert ráð fyrir að á vinnustöðum sé unnið að aðgerðum gegn einelti. Ágrundvelli þessa hafi verið sett reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir um eineltiá vinnustað. Í reglugerðinni sé einelti skilgreint þannig að það sé ámælisverðeða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi, athöfn eða hegðun, sem sé til þess fallinað niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðanhjá þeim sem að hún beinist að. Kynferðisleg áreitni og annað andlegt oglíkamlegt ofbeldi falli þar undir. Hér sé ekki átt við skoðanaágreining eðahagsmunaárekstur sem kunni að rísa á vinnustað á milli stjórnanda ogstarfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna enda leiði slíkurskoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til þeirrar háttsemi sem hér hafiverið lýst. Stefnandisegir stefnda hafa tekið þátt í aðför annarra að sér sem sett hafi þrýsting áskólayfirvöld. Þegar a liður 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 sé skoðaðursjáist að öll atriði sem þar séu talin upp, eigi við um hegðun stefnda gagnvartstefnanda. Stefnandi hafi um tíma verði skólastjóri við skólann í forföllumskólastjóra. Hann hafi verið tekinn úr kennslu og fluttur til og frá í starfi.Honum hafi verið ógnað, meðal annars með hótunum um atvinnumissi ef hann tjáðiskoðanir sínar og kenningar þess safnaðar er hann veitti forstöðu. Honum hafiað lokum verði holað niður á bókasafni þar sem hann hafi þó ekki mátt komanálægt sumum nemendum og hafi hann verið útilokaður frá heilu árgöngunum í þvískyni. Allt þetta hafi verið til þess fallið að niðurlægja stefnanda, gert hafiverið lítið úr honum, hann hafi verið móðgaður og særður og mismunað gagnvartöðru starfsfólki. Hann hafi verði settur til hliðar opinberlega og honum valdiðvanlíðan og ógnað með beinum hætti svo sem rakið hafi verið.Stefnandisegir að í reglugerð nr. 1000/2004 sé rækilega fjallað um skylduratvinnurekanda til að koma í veg fyrir einelti en í þessu máli hafi stefndisjálfur lagt stund á eineltið og þar hoggið sá er hlífa hafi átt. Sé þetta mjögámælisvert. Stefnanda hafi mætt skefjalausir fordómar, en fordómar séu að dæma eitthvaðað óathuguðu máli. Stefndi hafi gert stefnanda upp viðhorf og ekki reynt íalvöru að grennslast fyrir um hver þau væru og vegna hugarafstöðu sinnar hafistefndi verið ómótækilegur fyrir slíku. Stefnandisegir að í eineltisáætlun stefnda sé gert ráð fyrir að gerendur séu hvattir tilað leita sér hjálpar. Stefndi hafi, í stað þess að bjóða foreldrum upp á hjálpfagfólks, ákveðið að ganga í lið með þeim. Stefnandisegir að næsti liður í einelti hafi verið áminningarferli þar sem snúið hafiverið út úr orðum sínum og þau afbökuð á mjög særandi og meiðandi hátt, þar semhann hafi verið sakaður um glæp, hatursáróður, en enginn fótur sé fyrir þeimásökunum. Stefndi hafi ekki kannað hvað stefnandi hafi sagt með bloggfærslumsínum heldur lagt þær út á þann veg að sérstakur dauði biði samkynhneigðra.Mjög alvarlegt sé að eigna öðrum mönnum slík ummæli að ósekju. Það að afbakaallt sem að menn segja og snúa á versta veg sé skólabókardæmi um einelti. Stefnandisegir að eineltið hafi orðið meira þegar stefnandi hafi verið settur ítímabundið leyfi á launum. Slíkt sé niðurlægjandi, en ekki frí á silfurfati.Þarna hafi maður, sem hafi við góðan orðstír stýrt skólanum í eitt ár í leyfiskólastjóra, verið búinn að þola að vera tekinn úr kennslu, settur á bókasafn, svoekki fengið að hitta ákveðna árganga og loks hafi hann ekki fengið að mæta ískólann. Stefnandikveðst byggja á því að framganga stefnda hafi tekið til allra þátta eineltissem fram komi í fyrri hluta reglugerðar nr. 1000/2004. Auk þess sé byggt á þvíað í öllu því sem hér hafi verið rakið felist andlegt ofbeldi í skilningireglugerðarinnar. Undir slíku geti sterkustu menn brotnað og þótt stefnandihafi borið sig vel geti krosstré brotnað eins og önnur. Sé um grafalvarleganverknað að ræða og meðal annars brot á ýmsum réttarreglum. Stefnandi kveðurstefnda hafa brotið gegn ákvæðum vinnuverndarlaga nr. 46/1980. Veki hannsérstaklega athygli á e lið 38. gr. og reglugerðar nr. 100/2004 en einnig á alið 1. gr. en það geti verið skaðlegt andlegri og líkamlegri heilsu manna aðbúa við einelti á vinnustað. Þá sé vísað til 13. gr. um góðan aðbúnað oghollustu á vinnustað en einelti sé í mikilli andstöðu við þau markmið.Stefnandi kveður stefnda hafa brotið gegn reglum grunnskólalaga nr. 91/2008.Kveðst hann einkum vísa til 30. gr. en með háttsemi stefnda hafi stefnandiorðið fyrir „andlegu og félagslegu ofbeldi í skólastarfi“ með sífelldumathugasemdum um hvernig hann iðki preststarf sitt og tjáningarfrelsi, meðtilhæfulausum ásökunum um að ummæli hans séu hatursfull og mannskemmandi, meðþví að vera tekinn úr kennslu og gerður að upplesara á bókasafni í skóla þarsem hann hafi áður verið skólastjóri um tíma. Lagaákvæði nái að þessu leytijafnt um nemendur sem starfsmenn skólans. Að auki hafi hegðun stefnda verið íandstöðu við 2. gr. laganna. Í stað þess að efla börn til þátttöku ílýðræðisþjóðfélagi þá sé haft fyrir þeim einelti og útskúfun þegar menn iðkitjáningarfrelsið og láti í ljós sannfæringu sína. Starfshættir við grunnskólaskuli mótast af umburðarlyndi og kærleika en þarna hafi þveröfugt verið gert.Megi reyndar segja að 1. mgr. hafi verið virt að vettugi. Mikilvægt sé að eflavíðsýni hjá nemendum en þarna hafi verið iðkuð þröngsýni og aðeins tiltekinsannfæring talin mega koma nemendum fyrir sjónir í stað þess að þeim sé kenndopin umræða um öll mál. Í stað þess að efla færni nemenda í íslenzku máli hafikennari verið rekinn úr starfi vegna áhuga síns á því. Í stað þess að stuðla aðfærni nemenda í sögu þjóðfélagsins og sérkennum hafi stefnandi verið rekinn úrstarfi fyrir það sem talið hafi verið sérkenni hans. Slíkt sé ekki til þessfallið að efla sjálfstæða hugsun nemenda eða þjálfa hæfni þeirra til samstarfsvið aðra. Megi segja að gerðir stefnda séu í andstöðu við það sem stefnt sé aðí grunnskólalögum. Stefnandikveðst vísa til 233. gr. a almennra hegningarlaga. Hann kveðst byggja á því aðstefndi hafi tekið við rógburði um stefnanda og síðan rægt hann sjálfur til aðréttlæta eigin gerðir gagnvart honum. Allt hafi þetta verið vegna trúarbragðastefnanda. Ekki þurfi að taka sérstaka afstöðu til þess í málinu hvort hegðunstefnda hafi verið refsiverð í skilningi hegningarlagaákvæðisins en byggt sé áþví að hún hafi verið ólögmæt. Stefnandikveðst vísa til leiðbeininga um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni,kynbundinni áreitni og einelti á vinnustöðum stefnda í samræmi viðjafnréttisstefnu stefndu sem samþykkt hafi verið í júlí 2008. Þá kveðststefnandi vísa til kafla um áreitni og einelti í starfsmannahandbók stefnda.Þar komi fram yfirlýsing stefnda um að hann beri ábyrgð á að koma í veg fyrirað starfsfólk verði fyrir einelti. Kveðst stefnandi byggja á því að þettaloforð hafi stefndi brotið gagnvart sér. Kveðst stefnandi skora á stefnda aðviðurkenna að hann sé bundinn við ábyrgðaryfirlýsingu.Stefnandisegir einelti og aðför gegn sér hafa orðið meira eftir veffærslu hans frá 20.apríl 2012 og hafi stefndi búið til einhverskonar brot, án þess að efni textansgæfi minnsta tilefni til þess. Brugðið hafi verið á það ráð að boða stefnanda íráðhús stefnda, á fund með fræðslustjóra og bæjarlögmanni. Þar hafi stefnandaverið tjáð að stefndi vildi losna við hann með boði um starfslokasamning semstefnandi hafi hafnað. Stefnandikveðst hafa ritað veffærslu hinn 28. júní 2012 og aftur hafi verið búið til, ánnokkurs tilefnis, einhvers konar brot úr því, sem tekið hafi verið með semástæða uppsagnar. Þarna hafi stefnandi verið rekinn úr skólanum. Hann hafigetað sagt sér það sjálfur að hann fengi ekki vinnu í grunnskólum bæjarins þarsem að hann átti heima og við þessar aðstæður gat hann ekki gert ráð fyrir aðfá vinnu neins staðar annars staðar, að minnsta kosti ekki í nágrenniAkureyrar. Hafi hann ekkert unnið við starf sitt síðan. Stefnandikveðst byggja á því að stefndi hafi misbeitt valdi sínu til að losna viðstefnanda úr starfi, vegna þess að stefnda hafi þótt óþægilegt að hafa hann, enekki vegna þess að lög hafi staðið til slíkra gerða, grundvöllurinn undirgerðum stefnda sé allt of veikur til að draga slíkar ályktanir. Gerðir stefndahafi verið ólögmætar, sjónarmiðin ólögmæt og óréttmæt. Stefnandikveðst byggja á því að brotið hafi verið gegn rétti sínum til að hafasannfæringu, tjá hana og standa á henni og allt sé það í andstöðu við 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi segir að ídómum mannréttindadómstóls Evrópu og Hæstaréttar Íslands hafi tjáningarfrelsiverið talið mest þegar menn tjái sig um brýn þjóðfélagsmál. Breyting á stöðusamkynhneigðra, með endurskilgreiningu á hugtakinu hjónabandi, réttindum þeirratil að ættleiða börn og að ekki sé gerður munur á sambandi karls og konu ogsambandi fólks af sama kyni, feli í sér gríðarlegar þjóðfélagsbreytingar semhafi átt sér stað og séu að eiga sér stað. Hvorki 73. gr. stjórnarskrárinnar némannréttindasáttmáli Evrópu heimili að þaggað sé niður í röddum sem andæfibreytingunum. Frelsi stefnanda til að láta í ljós skoðanir sínar og hafa eiginsannfæringu sem hann tjái, verði ekki tekið af honum með rangtúlkunum stefnda álögum, kjarasamningum og mannauðsstefnu sinni. Í fyrra dómsmáli sömu aðila hafistefndi byggt á því, að stefnandi væri frjáls skoðana sinna og sannfæringar enað hann missti þá bara vinnuna. Hann fengi síðan ekki vinnu við fag sitt íbæjarfélaginu þar sem hann eigi heima. Þetta standist ekki. Haf verði í huga aðréttur manna til að stofna trúfélög um trúarsannfæringu sína njóti ríkariréttar en um félög almennt og megi þar vísa til samanburðarskýringa 63. og 74.gr. stjórnarskrárinnar. Réttur samkvæmt 63. gr. stjórnarskrárinnar verði ekkieinu sinni takmarkaður með lögum heldur aðeins af góðu siðferði ogallsherjarreglu. Stefnandi kveðst byggja á því að gerðir stefnda séu brot gegn63. gr. stjórnarskrárinnar sem heimili mönnum að stofna trúfélög og iðka trúsína í samræmi við sannfæringu sína. Að reka stefnanda úr starfi fyrirkenningar hans sem forstöðumaður skráðs trúfélags sem verjist ásökunum um þáttí hatursmorðum, sé meðal annars brot gegn þessu stjórnarskrárákvæði. Sama megisegja um það að fá ekki að ritskýra Biblíuna opinberlega í samræmi við trúsafnaðarins. Stefnandikveðst byggja á því að stefndi hafi, með því að svipta stefnanda starfi sínu,brotið gegn 64. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem stefnandi hafi misst afréttinum til að starfa sem kennari vegna trúarbragða sinna. Hann hafi einnigmisst umtalsverð lífeyrisréttindi. Stefnandikveðst byggja á því að 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin með því aðhann hafi ekki fengið að njóta þeirra mannréttinda að vinna fyrir sér, ísamræmi við menntun sína, vegna trúarbragða sinna og skoðana. Stefnandikveðst byggja á því að 75. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin en í reyndhafi verið lagður steinn í götu stefnanda til að stunda þá atvinnu er hannkjósi. Hafa verði í huga að stefndi einn reki grunnskóla á Akureyri og gerðirstefnda og uppsögn stefnanda fæli aðra í nágrenninu og þótt víðar væri leitað,frá að taka hann í vinnu.Stefnandisegir að brot gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar feli í sér ólögmæta meingerð gegnfrelsi, persónu, friði og æru sinni. Stefnandisegir að í XXV. kafla laga nr. 19/1940 sé fjallað um brot gegn æru manna, þóþau ákvæði séu ekki tæmandi að einkarétti, en rétt þyki að víkja að þeim.Kveðst stefnandi láta liggja milli hluta hvort stefndi hafi viðhaft refsiverðarærumeiðingar og hvort refsiskilyrðum sé fullnægt. Samkvæmt langri dóma­framkvæmdsé slíkt ekki skilyrði þess að miski verði dæmdur. Stefnandi segir að í 234.gr. almennra hegningarlaga sé fjallað um móðgandi orð eða athafnir sem meiðiæru manna. Hafi slíkum orðum og athöfnum verið lýst í málatilbúnaði stefnanda,meðal annars í umfjöllun um einelti það er hann hafi sætt. Stefnandi segir að í235. og 236. gr. hegningarlaga sé fjallað um ærumeiðandi aðdróttanir. Meðaðvörunum, einelti, áminningu, launalausu leyfi, uppsögn og fleiru hafi stefndihaft í frammi athafnir sem að mestu leyti hafi lagt orðstír stefnanda í rústþannig að hann eigi sér vart viðreisnar von eftir þá útreið. Fjölmiðaumfjöllunsem fylgt hafi í kjölfarið hafi verið fyrirsjáanleg og að sjálfsögðu hafi máttbúast við að að fjöldinn drægi þá ályktun að stjórnvöld, sem starfi að lögum,fari ekki með fleipur þegar þeir telji gerðir stefnanda varða brottrekstri.Hafi menn ætlað stefnanda annað og verra en efni hafi staðið til. Við slíkaraðstæður telji enginn skólastjóri sér fært að ráða stefnanda í vinnu, enda yrðiskólastarfi þá ekki vært. Hafi stefnanda verið útilokað að sækjast eftir vinnuvið sitt fag að svo komnu máli. Stefnandi hafi starfað sem kennari alla sínastarfsævi og vart átt kost á að hasla sér völl á nýjum vettvangi. Eftir að hannhafi verið sýknaður í Hæstarétti Íslands hafi hann ákveðið að reyna fyrir sérmeð því að sækja um kennarastöður en ekki haft erindi sem erfiði. Slíkt séu,eðli málsins samkvæmt, erfið spor að stíga eftir alla fjölmiðlaumfjöllunina ogniðurlæginguna sem hann hafi mátt þola. Stefnandisegist eiga að verða eins settur og ef honum hefði ekki verið sagt upp störfum.Fjárkrafa sín sé miðuð við það. Sjálfum beri stefnanda að takmarka tjón sitt íþeim mæli sem sanngjarnt megi teljast. Ímálum af þessu tagi hafi verið litið til ýmissa atriða. Ekki skipti máli þóttum gagnkvæman uppsagnarfrest hafi verið að ræða, þar sem stefnandi hafi almenntmátt búast við að gegna starfi sínu til frambúðar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 702/2009. Líta þurfi til þeirra kosta sem stefnandi hafi til aðvinna við fag sitt, sbr. sama hæstaréttardóm. Ólíkt lækni þeim sem þar hafi átthlut að máli, geti stefnandi ekki hafið sjálfstæðan rekstur. Við mat á tjóniþurfi að líta til aðstæðna, launatekna og kosta stefnanda á störfum, sbr. samahæstaréttardóm. Stefnandisegir að þegar litið sé til aðstæðna sinna og þess sem á daga hans hafi drifiðfrá áminningu og uppsögn sé ljóst að ekki verði með sanngirni hægt að krefjastþess af honum að draga úr tjóni sínu frekar en hann hafi gert. Stefnandi sékennari að mennt og hafi varið allri starfsævi sinni við kennslu. Þegaráminningin og uppsögnin hafi átt sér stað hafi verið framkvæmt mikið niðurbrotá persónu stefnanda og fjölskyldu hans. Eftir þennan atgang sem orðið hafi,hafi þeim almennu hugmyndum verið komið inn að stefnandi væri óalandi,óverjandi og óferjandi. Hann væri maðurinn sem breiddi út hatur og meiddinemendur, mismunaði börnum og réðist að fólki vegna kynhneigðar. Orðstír hans hafi beðið slíkan hnekki aðútilokað hafi verið að svo mikið sem sækja um vinnu á sínum starfsvettvangi. Ísveitarfélagi stefnanda hafi stefndi verið eini atvinnurekandinn sem til greinahafi komið. Auk þess hefði verið þýðingarlaust að sækja um vinnu ínágrannasveitarfélögum því fyrirfram hafi verið vitað að einhverjir foreldrarlegðust gegn slíku og að skólunum yrði gert ómögulegt að ráða stefnanda.Stefnandikveðst hafa kært uppsögn sína til ráðuneytis og vonað að það myndi úrskurða sérí vil og hann fengi starf sitt að nýju, annað hvort með ákvörðun ráðuneytisinseða samkomulagi við stefnda. Kveðst stefnandi taka fram að ráðuneytið hafiranglega hafnað að ógilda uppsögnina og sé það í andstöðu við 3. mgr. 111. gr.laga nr. 138/2011. Þá hafi ráðuneytið, í andstöðu við lög, dregið til 4. apríl2014 að kveða upp úrskurð sinn og hafi það verið einu og hálfu ári eftir að aðákvörðun hafi verið kærð.Stefnandisegir að eftir að úrskurður ráðuneytisins hafi fallið hafi hann getað gert sérvonir um að atvinnumálum sínum rættist. Þá hafi hinsvegar svo brugðið við aðstefndi hafi skotið málum til héraðsdóms hinn 26. júní 2014 og gert kröfu umógildingu úrskurðar ráðuneytisins. Aftur hafi stefnandi lent með mál sitt ísjálfheldu en þó vonað að dómstólar afgreiddu það fljótt og hann gæti farið aðvinna á ný. Dómur héraðsdóms, þar sem úrskurður ráðuneytisins hafi veriðstaðfestur, hafi fallið hinn 10. apríl 2015. Þá hafi stefnandi gert sér vonirum að úr atvinnumálum sínum rættist en þá hafi það reiðarslag komið að málinuhafi verið áfrýjað til Hæstaréttar. Hæstiréttur hafi staðfest héraðsdóminn hinn11. febrúar 2016. Stefnandi kveðst hafa brugðið á það ráð að sækja um stöðu íBrekkuskóla en ekki fengið. Stefndi hafi enga tilraun gert til að fá stefnandatil starfa. Stefnandi hafi einnig reynt fyrir sér í nágrannasveitarfélögum meðformlegum og óformlegum hætti en alls staðar gripið í tómt. Stefnandi kveðstorðinn 64 ára gamall og hverfandi séu líkur á því að hann fái nokkurs staðarvinnu áður en starfsævinni ljúki. Kröfugerð sé miðuð við að það sé ekkifullreynt og eigi eftir að koma í ljós. Stefnandikveðst vísa til alls þess, sem hann segi um miska sinn, því til stuðnings aðekki verði með sanngirni gerð krafa um að hann gerði meira til að draga úrtjóni sínu. Hann hafi sótt um atvinnuleysisbætur og fengið. Í því felist aðstefnandi hafi verið tilbúinn að vinna þau störf sem byðust. Bótakrafastefnanda sé lækkuð samkvæmt atvinnuleysisbótum. Stefnandi segir að öll þessiatriði hafi stefnda mátt vera ljós þegar hann hafi látið til skarar skríða ogsagt stefnanda upp störfum. Tjón stefnanda hafi orðið með þeim hætti semstefndi hafi getað gert ráð fyrir þegar hann hafi valdið því og getað sagt sérsjálfur. Verði stefndi alfarið að taka að sér að bæta það.Stefnandikveðst byggja á því að hann hafi ekki átt raunhæfan kost á að afla tekna meðneinum þeim hætti sem af sanngirni mætti gera kröfu um. Stefnandisegir að ekki megi gleyma því álagi sem máli þessu hafi fylgt og heimilið.Eiginkona stefnanda hafi orðið sjúk sem hafi gert hana óvinnufæra, fyrst umlengri eða skemmri tíma en endað með því að hún hafi verið metin 75% öryrkivegna álags. Afkomukvíði, um að missa hús og eignir, hafi einkennt það tímabilenda hafi heilsubrestur konu stefnanda fylgt framvindu uppsafnaðra málaferlasem mætt hafi stefnanda. Kona hans hafi verið eina fyrirvinna heimilis þeirrafrá 1. ágúst 2014 til þess að hún hafi fengið örorkubætur í febrúar 2016. Séþetta beinlínis tengt þeirri aðför sem stefnandi hafi orðið fyrir. Stefnandisegist vísa til matsgerðar vegna útreiknings skaðabótakröfu sinnar. Heimilt séað styðjast við slíka útreikninga sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli 846/2014.Ekki séu efni til að lækka bætur vegna ótryggs starfsöryggis, svo sem gert hafiverið í því máli, í ljósi þess mikla starfsöryggis sem grunnskólakennarar hafi.Að auki hafi stefndi komið því svo fyrir að stefnanda hafi í reynd ekki átt íhús að venda með vinnu. Hann megi búast við höfnun, undir yfirskini, eins ogbyggt sé á að gert hafi verið þegar hann hafi sótt um starf í Brekkuskóla. Séekki leggjandi á nokkurn mann að sækja um vinnu þar sem hann þurfi að óttastslíka meðferð. Hafi stefndi sjálfur valdið þeim ótta. Þar að auki liggi fyrirsamkvæmt dómi Hæstaréttar að stefnandi hafi í engu brotið af sér í starfi.Dómurinn hafi réttarverkanir skv. 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála.Stefnandi segir það hafa áhrif á fjárhæð bóta ef atvinnurekandi skemmi orðstírstarfsmanns með ólögmætri hegðan sinni og kveðst stefnandi þar vísa til dómsHæstaréttar Íslands í máli 275/2003. Stefnandikveðst sundurliða kröfu sína vegna fjártjóns svo að launatekjutap samkvæmt matidómkvadds matsmanns nemi 9.776.885 krónum, töpuð séreign nemi 341.893 krónum ogtöpuð lífeyrisréttindi 3.564.001 krónu. Samtals nemi þessar fjárhæðir13.682.779 krónum. Stefnandikveðst krefjast dráttarvaxta af miskabótakröfu þegar mánuður hafi verið liðinnfrá móttöku kröfubréfs.Stefnandisegir að í máli nr. 396/2015 hafi niðurstaða Hæstaréttar Íslands orðið sú aðuppsögn stefnanda væri ólögmæt. Dómurinn hafi verið reistur á þeim forsendum aðstefnandi hefði ekkert til saka unnið í starfi og hvorki hefði verið heimilt aðáminna hann né segja honum upp. Skipti þá ekki máli hvort litið sé til ákvæðalaga eða kjarasamninga. Dómurinn hafi réttarverkanir skv. 1. mgr. 116. gr. lagaum meðferð einkamála. Dómsorðið hafi hins vegar ekki lotið að ógildinguáminningarinnar og hún hafi ekki verið dregin til baka og sé því nauðsynlegt aðhöfða mál til að fá hana úr gildi fellda. Af dómi Hæstaréttar í umræddu málileiði að stefnda sé skylt að draga til baka þá áminningu er hann hafi veittstefnanda. Að auki hafi gerðir stefnda verið ólögmætar af fleiri ástæðum semraktar hafi verið í stefnu í máli þessu. Kveðst stefnandi byggja á aðáminninguna beri einnig að fella niður með vísan til þeirra málsástæðna.Stefnandikveðst byggja á því að ólögmæt brottvikning, sem hann hafi sætt, sé bótaskyldsamkvæmt almennu sakarreglunni og einnig á grundvelli þess að í henni hafiverið brotið gegn ráðningarsambandi aðila og eigi stefnandi að verða einssettur eins og það hafi verið efnt að réttu lagi samkvæmt almennum reglum kröfuog vinnuréttar. Á því sé byggt aðmálsástæður þessar geti staðið hvor við annarrar hlið en ef réttarfarsástæðurkrefjist sé sú síðarnefnda til vara.Stefnandikveðst vísa til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. og 130. gr. vegnamálskostnaðar. Málsástæður og lagarök stefndaStefndikveðst byggja sýknukröfu sína á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrirfjártjóni vegna uppsagnarinnar. Hann hafi ekki verið æviráðinn og hafi ekkigetað gert ráð fyrir því að halda stöðu sinni til loka venjulegs starfsaldurs.Stefnandi hafi verið sextugur, þegar honum hafi verið sagt upp störfum, oguppsagnarfrestur samkvæmt kjarasamningi því fimm mánuðir. Stefndi segir að stefnandihafi verið áminntur hinn 13. febrúar 2012. Hinn 21. júní sama ár hafi honumverið boðið að gera samkomulag við stefnda um starfslok þannig að hann fengigreidd full laun í eitt ár, frá 1. ágúst 2012 til 31. júlí 2013. Yrðu þæróskilyrtar og skyldu ekki sæta frádrætti vegna launa og tekna sem hann kynni aðhafa annars staðar. Þessu boði hafi stefnandi hafnað með bréfi hinn 29. júní2012 sama dag og hann hafi aftur verið boðaður til fundar vegna skrifa semstefndi hafi talið brot í starfi. Hafi því ferli lokið með því stefnda hafiverið sagt upp störfum með bréfi 12. júlí 2012. Þar hafi komið fram aðuppsagnarfrestur væri fimm mánuðir og miðaðist við 1. ágúst 2012. Stefnandihafi fengið greidd laun út uppsagnarfrest, út árið 2012, en starfskrafta hans hafiekki verið óskað á uppsagnarfresti.Stefndikveðst mótmæla því að uppsögnin hafi verið til þess fallin að draga verulega úratvinnumöguleikum stefnanda annarsstaðar. Stefnandi hafi lengi verið umdeilduráður en til uppsagnarinnar hafi komið og styr staðið um hann um langt árabilvegna ummæla sem að hann sjálfur hafi haft uppi í fjölmiðlum og á vefsíðusinni. Tíðarandinn hafi tekið breytingum og þar á meðal almenn viðhorf tilsamkynhneigðra. Því sé ekki ólíklegt að ýmsir skólastjórnendur séu hikandi viðað ráða menn með þær skoðanir sem stefnandi hafi sjálfur óbeðinn kynntlandsmönnum og kveðst stefndi hafna því að uppsögn stefnanda hafi þar nokkurubreytt.Stefndi segirað í málinu liggi fyrir ein atvinnuumsókn frá stefnanda og sé hún um starf íBrekkuskóla. Af henni verði ekki séð að stefnanda hafi verið alvara meðumsókninni enda hafi hann nær ekkert fyllt út af því sem að um hafi veriðbeðið. Ekkert liggi fyrir um að hann hafi leitað eftir kennarastarfi annarsstaðar. Stefndi segirað stefnandi sé hvítasunnuprestur og predikari. Kveðst stefndi hafa upplýsingarum að stefnandi hafi starfað sem slíkur um langt árabil og ef til vill unniðfleiri störf tengd trúfélögum og trúmálum. Því sé ekki unnt að ganga út frá þvíað hann hafi ekki getað haft sambærilegar tekjur af slíkum störfum. Stefnandihafi haldið áfram störfum sínum hjá hvítasunnukirkjunni eftir uppsögnina. Ekkiliggi fyrir hvort hann hafi þegið laun og eða hlunnindi fyrir og þá hver. Stefndi segirstefnanda hafa hafnað samningi um starfslok sem hefði tryggt honum full laun íeitt ár. Miðað við dómaframkvæmd um ákvörðun bóta í sambærilegum málum verðiekki annað séð en það hafi verið mjög rausnarlegt boð. Þá hafi stefnandijafnframt hafnað sáttaboði stefnda um þrjár milljónir króna í bætur vegna fjárhagslegstjóns. Stefndikveðst til vara krefjast lækkunar skaðabóta en fjárhæð skaðabótakröfu sémótmælt sem allt of hárri. Krafa stefnanda sé miðuð við full laun í þrjú ár ogfjóra mánuði. Slíkur tími sé ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd hér á landií sambærilegum málum sem séu all mörg. Þá kveðst stefndi vísa til þess aðstefnandi hafi ekki mátt gera ráð fyrir að halda starfinu allan þann tíma endahefðu ýmis önnur atvik getað leitt til uppsagnar eða starfsmissis. Stefnandihafi fengið full laun í uppsagnarfresti í 5 mánuði. Þá hafi honum verið boðinnstarfslokasamningur um laun í eitt ár en hafnað. Með vísan til þessa ogröksemda fyrir sýknu sé gerð krafa um verulega lækkun skaðabótakröfu stefnanda.Stefndikveðst krefjast sýknu af kröfu um miskabætur og byggja þá kröfu sína á því aðstefnandi hafi ekki orðið fyrir miska af hálfu stefnda. Stefnandi hafi ekkisýnt fram á að ákvörðun stefnda hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi,friði, æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Því sémóttælt að ferlið hafi verið niðurlægjandi fyrir stefnanda. Þó niðurstaðan hafiorðið sú að ekki hafi verið heimilt að segja stefnanda upp störfum þar, semnægilegar skýrar heimildir til þess hafi skort, hafi skólastjórinn haft ástæðutil að hafa áhyggjur af skrifum stefnanda og þeim viðhorfum sem þar hafi komiðfram. Næsta víst megi telja að í hverjum árgangi hafi verið einhversamkynhneigður nemandi. Þá hafi þar einnig verið börn samkynhneigðra foreldra.Rannsóknir sýni að samkynhneigð ungmenni eigi mörg mjög erfitt og séu viðkvæmfyrir fordómum í sinn garð. Þar sem foreldrum sé skylt að senda börn sín ískóla, hvíli sérstakar skyldur á skólayfirvöldum að gæta velferðar nemandasinna og brýnt sé að kennarar gefi ekki tilefni til að efast megi um virðinguþeirra fyrir börnunum og fjölskyldum þeirra. Skólastjóri hafi reynt að ræða viðstefnanda um málið og beðið hann að hafa í huga stöðu sína gagnvart menendumvið skrif sín. Skólastjóri og stefnandi hafi ítrekað átt samtöl þar sem reynthafi verið að leysa málið í góðu. Einnig hafi fræðslustjóri og bæjarlögmaðurátt fund með stefnanda vegna þessa. Reynt hafi verið að forðast uppsögn með þvíað leysa málið þannig að hann gæti sinnt í skólanum störfum sem síður ylluárekstrum við nemendur og foreldra þeirra. Skólastjóri fari með stjórnunskólans og geti stýrt því hvaða verkefni starfsmönnum séu falin.Stefndi segirað í áminningar- og uppsagnarferlinu hafi réttra málsmeðferðar­reglna veriðgætt og stefnanda gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Verðiað telja fráleitt að það ferli verði talið einelti og andlegt ofbeldi. Fariðhafi verið eftir lögbundnum ferlum um hvernig yfirmaður skuli bregðast viðþegar hann telji starfsmann hafa brotið gegn skyldum sínum. Því sé alfariðmótmælt að í þessum samtölum skólastjóra, fræðslustjóra og bæjarlögmanns viðstefnanda, breytingum skólastjóra á starfi stefnanda og í áminningar- oguppsagnarferli hafi verið faldar ærumeiðingar, hótanir, ógnanir, einelti ogandlegt ofbeldi.Stefndi segirstefnanda byggja á því að brotið hafi verið gegn mannréttindum hans ogmannlegri reisn. Stefndi segir í dómi Hæstaréttar Íslands sé ekki tekin afstaðatil þess hvort ummæli stefnanda samrýmist starfi hans sem kennari barna sem sélögum skylt að sækja skóla. Uppsögnin hafi verið talin ólögmæt vegna þess aðekki væri skýr heimild í lögum eða kjarasamningi til að áminnagrunnskólakennara og segja honum upp vegna athæfis utan starfs. Heimild sem séþó skýr í lögum um opinbera starfsmenn og gildi því meðal annars um kennara íframhalds- og háskólum. Foreldrum sé skylt að senda börn sín í grunnskóla ogmikilvægt sé að þau geti treyst þeim sem komi að kennslu barnanna. Það hafiaugljóslega verið óþægilegt til dæmis fyrir samkynhneigða foreldra, að treystastefnanda fyrir börnum sínum og til þess hafi skólastjóra borið að líta. Eftirað hafa reynt að eiga samstarf við stefnanda um að líta til þessa hafi stefnditekið þá ákvörðun að áminna hann og segja honum svo upp störfum og hafi taliðsig hafa heimild til þess. Þrátt fyrir að niðurstaða dómstóla hafi orðið sú aðekki hafi verið fyrir hendi fullnægjandi lagastoð sé því hafnað að uppsögninhafi falið í sér brot gegn mannlegri reisn stefnanda.Stefndi segirstefnanda, til stuðnings kröfu um miskabætur, vísa einnig til viðtala ífjölmiðlum sem stefndi geti ekki borið ábyrgð á. Viðtöl við foreldra barna ískólanum hafi ekki verið runnin undan rifjum stefnda og ekki heldur erblaðamenn hafi leitað álits félags- og sálfræðinga um málið. Samkvæmt ölluframangreindu hafni stefndi því að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga til greiðslumiskabóta sé fullnægt. Verði stefndi hins vegar ekki sýknaður afmiskabótakröfunni mótmæli hann henni sem allt of hárri. Eigi slík fjárhæð sérenga stoð í dómaframkvæmd, hvorki gagnvart hinu opinbera né á almennumvinnumarkaði. Til stuðnings kröfu um lækkun kröfunnar sé einnig vísað til sömusjónarmiða og rakin hafi verið að framan í rökstuðningi fyrir sýknu af kröfu ummiskabætur. Stefndi segirað verði sér gert að greiða stefnda sé upphafstíma vaxta- og dráttarvaxtakrafnastefnanda mótmælt. Miða beri við síðara tímamark enda sé óljóst við hvaðupphafstími sé miðaður og á hvaða rökum hann sé byggður. Vegna kröfuum niðurfellingu áminningar, dags. 13. febrúar 2012, segir stefndi ljóst aðáminningin sé úr gildi fallin þar sem gildistími áminningar sé aðeins 12 til 24mánuðir og ekki sé hægt að fylgja eldri áminningu frekar eftir. Stefndikveðst krefjast málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, verði stefndisýknaður. Verði bætur lækkaðar sé gerð krafa um að málskostnaður falli niðursbr. 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé sérstaklegamótmælt matskostnaði að því er launaútreikning varði.Niðurstaða Með dómisínum í máli nr. 396/2015 sló Hæstiréttur Íslands því föstu að áminning oguppsögn sú sem stefndi beindi til stefnanda væru ólögmætar. Verður úrlausn málsþessa við þetta miðuð.Stefndibyggir á því að á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjónivegna uppsagnarinnar. Hann hafi ekki verið æviráðinn og hafi ekki getað gertráð fyrir því að halda stöðu sinni til loka venjulegs starfsaldurs. Stefnandihafi verið sextugur, þegar honum hafi verið sagt upp störfum, oguppsagnarfrestur samkvæmt kjarasamningi fimm mánuðir. Að mati dómsins njótagrunnskólakennarar í reynd töluverðs starfsöryggis. Stefnandi er nú 65 ára aðaldri. Ekkert liggur fyrir um að á síðustu árum hafi grunnskólakennarar íþjónustu stefnda notið lítils starfsöryggis eða að einhverjir þeirra hafi þurftað þola lögmæta uppsögn úr starfi áður en tíðkanlegum starfslokaaldri hefurverið náð. Í gögnum málsins segir ekki frá neinni annarri uppsögngrunnskólakennara en þeirri sem beint var að stefnanda og dæmd var ólögmæt.Þykir verða að miða við það í málinu að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir aðhalda starfi sínu til loka venjulegs starfsaldurs.Uppsögnstefnanda var ólögmæt og með henni bakaði stefndi sér skaðabótaskyldu gagnvarthonum. Við mat á fjárhæð bóta verður að horfa til aldurs stefnanda en hann varorðinn sextugur að aldri þegar hann missti starf sitt. Menntun hans ogstarfsreynsla til nær fjörutíu ára voru á því sviði. Stefndi var til mikillamuna stærsti atvinnuveitandinn á því sviði í þeim landshluta er stefnandi áheima í. Var því augljóslega þröngt fyrir við atvinnuleit stefnanda á því sviði.Starfslok stefnanda höfðu orðið til umtalsverðrar opinberrar umræðu, meðalannars fyrir tilstilli stefnda að því leyti að stefndi sendi frá sérfréttatilkynningu þá sem rakin hefur verið. Þótt stefnandi hafi ekki veriðnafngreindur í fréttatilkynningunni mátti stefnda vera ljóst að flestir færunærri um hver ætti í hlut, en í fréttatilkynningu stefnda segir að hávær umræðahafi verið um ummæli stefnanda.Stefnanda berað reyna að takmarka tjón sitt með þeim hætti sem með sanngirni má ætlast tilaf honum. Í því skyni þáði hann atvinnuleysisbætur og ber að horfa til þeirravið ákvörðun bóta. Tilraunir hans til að hljóta nýtt starf við kennslu hafaverið raktar. Hann sendi umsókn um starf við Brekkuskóla og Hrafnagilsskóla enhlaut hvorugt. Hvort tveggja telst tilraun til að minnka tjón sitt. Upplýsingarsem hann veitti með umsókn sinni um starf í Brekkuskóla voru að sönnufátæklegar en á hinn bóginn þekktu menn þar vel til starfa stefnanda og þesssem hann hafði fram að færa, og hefðu getað leitað hjá honum frekari upplýsingaef ástæða hefði verið talin til. Á hinn bóginn hefur hvorki verið sýnt fram á ímálinu að það, að hann hafi ekki hlotið umrædd störf, sé komið til vegna þeirraathafna stefnda sem fjallað er um í þessu máli né að brotið hafi verið á stefndavið ákvörðun um ráðningu í störfin.Stefnandispurðist fyrir um starf í Þelamerkurskóla. Fékk hann vinsamlegt svar meðumbeðnum upplýsingum og var tjáð að honum væri velkomið að spyrja frekar efhann þyrfti. Fyrir dómi sagði stefnandi að aðstoðarskólastjóri hefði á förnumvegi tjáð sér að „það væri búið að raða þessu niður á kennara skólans“. Fyrirdómi sagði Ingileif Ástvaldsdóttir, skólastjóri Þelamerkurskóla, að ekki hefðikomið formleg umsókn frá stefnanda, aðeins fyrirspurn. Að lokum hefði annar einstaklingur,með kennsluréttindi, verið ráðinn í starfið. Ingileif sagði að hugsanleg umsóknfrá stefnanda yrði metin eins og aðrar og spurð hvort starfslok hans íBrekkuskóla yrðu honum þar til trafala svaraði hún: „Ekki fyrir fram, ég mundiekki gefa mér það fyrir fram.“ Sambærilegri spurningu svaraði HrundHlöðversdóttir, skólastjóri Hrafnagilsskóla, á svipaða lund fyrir dómi. Þykirað öllu samanlögðu ekki fært að leggja til grundvallar í málinu að stefnandaséu allar skóladyr lokaðar utan Akureyrar. Þegar horfter til alls framanritaðs, atvika allra og dómvenju verða skaðabætur tilstefnanda ákveðnar að álitum sex milljónir króna. Við munnlegan málflutning varaf hálfu stefnanda vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 828/2015 tilstuðnings fullri bótakröfu. Sá dómur Hæstaréttar Íslands, sem snerist umefndabætur vegna sérstaks tímabundins samnings, sem Landspítalinn gerði viðtiltekinn starfsmann um nánar greind sérverkefni, en rifti með ólögmætum hætti,þykir ekki breyta framangreindri niðurstöðu þessa máls. Stefnandikrefst fjögurra milljóna króna bóta vegna þess miska sem hann hafi orðið fyrir.Í stefnu eru raktar þær breytingar sem skólastjóri Brekkuskóla gerði ástarfsvettvangi stefnanda. Fyrir dómi bar skólastjórinn, Jóhanna MaríaAgnarsdóttir, að fyrir sér hefði vakað að gæta hagsmuna nemenda. Skoðanirstefnanda gætu valdið börnunum skaða og börnin „væru þarna ekki í nógu góðuskjóli.“ Rakin hafaverið erindi sem skólanum bárust frá ónafngreindum foreldrum. Er í þeim hvorkigreint frá sérstökum tilvikum þar sem stefnandi hefði brotið af sér í starfi néþar sem einstakir nemendur hefðu orðið fyrir skaða af hans völdum. Þá munskólastjóri ekki hafa gert ráðstafanir til að líðan nemenda stefnanda yrðirannsökuð sérstaklega eða kennsluhættir hans. Samkvæmtstjórnarskrá Íslands er tjáningarfrelsi grundvallarregla og þarf mikið til aðkoma svo að það verði skert. Grunnskólakennarar njóta þess eins og aðrir. Samkvæmt b.lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem berábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars mannsgreiða miskabætur til þess sem misgert er við. Í lögskýringargögnum kemur framað í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða.Gáleysi þyrfti þó að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmætmeingerð. Í réttarframkvæmd hefur verið við það miðað að lægsta stig gáleysisfullnægi ekki kröfum ákvæðisins. Fyrir dómi lýsti skólastjóri því að fyrir sérhafi vakað að gæta hagsmuna nemenda skólans. Játa verður skólastjóra talsvertrými til að gæta hagsmuna þeirra nemenda sem honum er trúað fyrir og svigrúmsvið mat sitt þar um. Ekki verður talið að skólayfirvöld hafi haft sérstakanásetning til að lítillækka stefnanda eða vinna honum miska á annan hátt. Þóttekki hafi verið sýnt fram á að aðgerðir skólastjóra hafi í raun allar veriðnauðsynlegar, hefur ekki verið sýnt fram á í málinu að skólastjóri hafi íframgöngu sinni sýnt af sér svo verulegt gáleysi að framganga hans gegnstefnanda, fram að uppsögn hans, verði talin ólögmæt meingerð sem valdi skyldutil greiðslu miskabóta.Stefnanda varsagt upp störfum eftir opinbera umræðu sem stefndi tók meðal annars þátt í meðþví að senda frá sér fréttatilkynningu. Með uppsögninni var í raun gertheyrinkunnugt að stefnandi hefði svo brotið af sér að réttlætti uppsögn úrstarfi grunnskólakennara. Uppsögnin var ólögmæt. Þykir í henni felast ólögmætmeingerð sem stefnda verður metin bótaskyld. Verða bætur vegna hennar ákveðnar500.000 krónur.Stefnandikrefst vaxta af skaðabótakröfu frá 1. maí 2016 en af miskabótakröfu frá 1.apríl 2016. Bótakrafa var birt stefnda 29. febrúar sama ár. Verður vaxtakrafastefnanda tekin til greina.Stefnandikrefst ógildingar áminningar. Í kröfum sínum í greinargerð mótmælir stefndi þvíekki sérstaklega en segir ljóst að áminningin sé úr gildi fallin þar semgildistími áminningar sé aðeins eitt til tvö ár. Við munnlegan málflutning komfram af hálfu stefnda að hann væri reiðubúinn að afturkalla áminninguna.Stefnandi þykir hafa hagsmuni af ógildingu áminningarinnar og verður orðið viðkröfu hans þar um.Stefnandahefur verið veitt gjafsókn til málaferlanna. Um gjafsóknarkostnað fer eins og ídómsorði segir og er þóknun lögmanns stefnanda þar ákveðin án virðisaukaskatts.Stefnda verður gert að greiða eina milljón króna í ríkissjóð í málskostnað.Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda fór Einar GauturSteingrímsson hrl. með málið en af hálfu stefnda fór Arnbjörg Sigurðardóttirhrl. með málið. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi,Akureyrarkaupstaður, greiði stefnanda, Snorra Óskarssyni, sex og hálfa milljónkróna ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af 500.000 krónum frá 1.apríl 2016 til 1. maí 2016 og af sex og hálfri milljón króna frá þeim degi til29. nóvember 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi til greiðsludags.Áminning erskólastjóri Brekkuskóla veitti stefnanda hinn 13. febrúar 2012 er felld úrgildi.Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., þrjár milljónir króna. Stefndi greiðií ríkissjóð eina milljón króna í málskostnað.
Mál nr. 257/2010
Verksamningur Tómlæti
Í hf. sá um að leggja veg fyrir V í kjölfar útboðs. Í hf. taldi sig hafa orðið fyrir verulegum kostnaði umfram það sem vænta mátti af útboðsgögnum og höfðaði mál gegn V vegna þessa. Í dómi Hæstaréttar kom fram að upphafleg hönnun verksins bæri með sér að V hefði gefið sér þá forsendu að berg sem þurfti að fjarlægja vegna vegagerðarinnar hefði verið annars eðlis en síðar kom í ljós. Af útboðsgögnunum, og jarðfræðiskýrslu sem þeim fylgdi, hefði mátt ráða að einungis lítill hluti þess bergs sem átti að fjarlægja væri erfiður viðfangs. Vegna ástands bergsins hefði aftur á móti ekki verið unnt að beita þeirri aðferð sem útboðsgögnin gerðu ráð fyrir nema að takmörkuðu leyti. Þess í stað hefði orðið að losa bergið með öðrum aðferðum og hefði Í hf. ekki haft ástæðu til að ætla að slíkir erfiðleikar mættu honum. V var talin bera ábyrgð á því að útboðsgögnin voru villandi að þessu leyti. V var ekki talin hafa sannað að erfiðleika Í hf. mætti rekja til þess að röngum búnaði eða tækni hefði verið beitt eða verkstjórn verið áfátt. Aftur á móti var fallist á með V að verulega hefði skort á að áfrýjandi gerði tafarlaust fyrirvara um rétt sinn til frekari greiðslna úr hendi V. Ekki hefðu verið fyrir hendi ástæður sem réttlættu að það var dregið svo lengi sem raunin varð. Var því talið að Í hf. hefði fyrirgert rétti sínum til frekari greiðslna frá V með tómlæti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 234.207.290 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. nóvember 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. I Í september 2001 bauð stefndi út gerð svonefnds norðausturvegar frá Bangastöðum á Tjörnesi um Fjallahöfn að Víkingavatni við Öxarfjörð. Tekið var fram að verkið væri hannað af stefnda og að tilboð skyldu gerð í samræmi við útboðsgögn, sem meðal annars væru útboðslýsing, tilboðsform, uppdrættir og ÍST 30:1997 með sérskilmálum fyrir þrjár ríkisstofnanir, þar á meðal stefnda. Nánari lýsing á verkinu var í meginatriðum þannig að um væri að ræða nýbyggingu vegar, 10,42 km að lengd, klæðningu og vegtengingar. Vegurinn skyldi vera orðinn vetrarfær 1. nóvember 2002 og öllu verkinu lokið fyrir 1. október 2003. Áfrýjandi bauð í verkið og var tilboð hans lægst af þeim sem bárust. Stefndi tók tilboðinu og var verksamningur undirritaður 15. nóvember 2001. Samningsfjárhæð var 376.226.830 krónur, sem mun hafa svarað til um 68% af kostnaðaráætlun stefnda. Hluti verksins fólst í svokölluðum skeringum í vegstæði á kafla sem hallar af Tjörnesi til suðausturs og áfram um fjallshlíð niður til Öxarfjarðar. Í útboðslýsingu voru skeringarsvæði merkt með bókstöfum frá A til F og getið um áætlað efnismagn, sem fjarlægja þurfti á hverju þeirra. Jarðefni voru ýmist mold, annað laust efni eða föst klöpp og var getið um áætlaða skiptingu eftir efnisgerð á hverju svæði. Svæði merkt F var austast þeirra en þar skyldi vegur lagður um fjallshlíð. Á þessum kafla skyldi fjarlægja um ⅔ hluta af þeirri föstu klöpp, sem tekin yrði samtals á öllum skeringarsvæðunum. Áfrýjandi lenti í erfiðleikum við framkvæmd verksins, sem einkum tengdust svæði F. Taldi hann bergið vera mun sprungnara en útboðslýsing hafi gefið til kynna, en það hafi leitt til þess að hefðbundnum aðferðum við að sprengja það hafi ekki verið komið við nema að takmörkuðu leyti. Áfrýjandi hafi engu að síður lokið verkinu en orðið að miklu leyti að beita stórvirkum vélum til að vinna á berginu. Af þeim sökum hafi hann orðið fyrir verulegum kostnaði umfram það, sem hafi mátt vænta af útboðsgögnum og tilboð hans tók mið af. Hann eigi því rétt á skaðabótum og er krafa áfrýjanda að verulegu leyti studd við yfirmatsgerð, sem tekur þó ekki til kröfuliða fyrir mölun efnis, verðbætur, aukinn kostnað við rekstur aðalskrifstofu og hagnaðarmissi, en þá rökstyður áfrýjandi eins og nánar greinir í héraðsdómi. II Í útboðslýsingu var kafli um jarðmyndanir, landslag og gróður, þar sem sagði meðal annars að undirstöðuberg á austanverðu Tjörnesi sé blágrýtisstafli frá tertíertímabilinu. Ofan á því séu yngri jarðlög frá ísöld og liggi mörk þessara jarðmyndana meðal annars um Fjallahöfn. Gífurlegt landris hafi orðið á Tjörnesi og að sama skapi landsig í Öxarfirði, sem jafnóðum hafi fyllst af framburði frá landi og hraunrennsli til sjávar. Mikið sigstalla- og misgengjabrotabelti liggi þarna á milli og fari veglínan þvert yfir það frá norðvestri til suðausturs. Í umfjöllun í útboðslýsingu um skeringar í vegstæði og fleira sagði meðal annars: „Blágrýtislögin geta verið afar mismunandi þykk, frá 1-10 m og innbyrðis ólík að eðlisgerð. Milli einstakra berglaga geta verið þunn, leirkennd setlög. Vegna tíðra jarðskorpuhreyfinga getur bergið víða verið morkið og sprungið. Þar sem bergskeringar ná verulegri dýpt má því búast við misgóðum aðstæðum við gerð þeirra.“ Eftir það var fjallað nánar um einstök skeringarsvæði þar sem sagði um svæði F að á yfirborði væri víðast moldarlag, þar undir jökulurð en síðan föst klöpp. Um ítarlegri lýsingu á berglögum í skeringunni var vísað til fylgiskjals með útboðsgögnum, sem var greinargerð Jóns Eiríkssonar jarðfræðings, en „samkvæmt jarðlagasniðum verður bergskeringin mest í jarðlagasyrpur merktar BT, BTR og TB“. Í greinargerð jarðfræðingsins sagði meðal annars að svæðið væri skorið af fjölmörgum sprungum og misgengjum, en sprungurnar hafi sennilega myndast í jarðskjálftum á liðnum öldum og „mynda samfellda veikleikafleti í berginu sem koma til viðbótar við stuðlunarsprungur.“ Um syðsta hluta svæðisins í Húsahjalla sagði að þar væri erfitt að sjá gerð jarðlaga „en vegna legu misgengja má gera ráð fyrir mjög losaralegu bergi þar, og jafnvel skriðuefni og brotabergi.“ Síðan sagði að elsta hraunlagaeiningin væri TB eða tertíert blágrýti, sem almennt væri um 10 m að þykkt og smásprungið, en hraunlögin væru aðskilin af þunnum leirkenndum setlögum, innan við 1 m að þykkt. Þá sagði um TB bergið: „Almennt er bergið ákaflega morkið og losaralegt vegna ummyndunar og fjölda smásprungna.“ Ofan við TB bergið væri setlag, að mestu úr völubergi og sandsteini, síðan berg sem nefnt var BTR og enn ofar svokallað BT berg, sem væri allt að 60 til 70 m þykkt en hvert hraunlag þar 1 til 10 m. Þessu fylgdi teiknað jarðlagasnið af vegskeringum sem áfrýjandi telur sýna að þess hafi mátt vænta að TB berg væri um tíundi hluti þeirrar klappar, sem þyrfti að fjarlægja á svæði F, og einungis syðst á svæðinu í Húsahjalla. III Í skýringum í útboðslýsingu á einstökum liðum sagði meðal annars um bergskeringar í vegstæði: „Verktaki skal nota samþykkta borunar- og sprengiaðferð þannig að slétt og góð yfirborðsáferð náist á bergið, þ.e. „pre-splitta“. Beita skal aðferðum sem eru viðurkenndar af framleiðanda sprengiefnis ... Bæði heildarrúmmál klappar í skeringu og hlutfall klappar sem þarf að sprengja, er áætlað, og geta magntölur breyst við uppgjör. ... Yfirbrot, yfirborðshrjúfleiki og staðbundin útskot skulu vera í lágmarki og skal verktaki fjarlægja, eða á einhvern annan samþykktan hátt, lagfæra staðbundna kolla sem ná 0.20 m inn fyrir hönnunarlínu. Þolvik fyrir bergskeringar út fyrir greiðslumörk eru 0.10 m.“ Samkvæmt þessu skyldi verktaki nota viðurkennda borunar- og sprengiaðferð við að „pre-splitta“ bergið. Áfrýjandi hefur skýrt þetta svo að „forskera“ skyldi bergið eftir endilangri hlíðinni, eftir að laus efni hafi verið hreinsuð ofan af, en þar skyldi síðan vera bergveggur, sem vegurinn lægi meðfram. Í skeringu F yrði bergstálið allt að 17 m hátt. Aðferðin, sem beita skyldi, hafi falist í því að bora holur fyrir sprengiefni á þessari línu með 80 til 100 cm millibili, en við sprengingar yrði til veikleiki í berginu á milli borhola þar sem bergstál yrði mótað. Markmiðið væri að hafa bergstálið svo lóðrétt og slétt sem kostur væri, en síðastnefnda atriðið styðst jafnframt við ákvæði í útboðslýsingu, sem að framan var rakið. Þessi lýsing áfrýjanda á „pre-splittun“ sætir ekki andmælum stefnda. Lýsing þess fyrrnefnda á útliti bergveggjar, sem mótað skyldi, styðst jafnframt við teikningar, sem eru hluti útboðsgagna stefnda, en samkvæmt þeim skyldi halli á honum vera 10:1 eða nærri því að vera lóðréttur. Flái ofan við bergbrún, þar sem laus jarðefni voru ofan á klöpp, skyldi vera mun meiri eða 1:1,5. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að klöppin, sem sprengja átti, hafi verið mun sprungnari en vænta mátti af útboðsgögnum og erfitt reynst og jafnvel ókleift að sprengja hana þar eð sprengikraftur hafi leitað út um sprungur og leirkennd innskot en klöppin ekki látið auðveldlega undan. Þetta hafi ekki einungis átt við um „pre-splittun“ því raunin hafi orðið sú sama við losun bergs að öðru leyti. Útboðsgögnin hafi ekki borið með sér að bergið væri nánast óvinnandi með hefðbundnum aðferðum, en þá verði að skoða í heild bæði jarðfræðilýsingar og kröfur um útlit og frágang bergstáls, sem að framan var lýst. Á þessu verði stefndi að bera ábyrgð. Sá síðastnefndi telur útboðsgögn hafa gefið rétta mynd af því, sem vænta mátti um eiginleika bergsins. Ástand þess hafi því ekki átt að koma áfrýjanda á óvart. Hann hafi hins vegar ekki beitt réttum búnaði og tækni og verkstjórn verið áfátt. Í málinu eru ljósmyndir af bergvegg í skeringu F, sem sýna glöggt að klöppin er mjög sprungin og víða sand- eða leirkennd innskot í henni. Þetta á við um allan bergvegginn, sem skeringin mótar, og þar með í öllum tegundum bergs, sem greinir í skýrslu jarðfræðings og áður var getið um. Þessar aðstæður komu strax í ljós eftir að vinna við bergskeringu var hafin eins og bókanir í fundargerðum verkfunda 21. mars og 4. apríl 2002 bera með sér. Þá var bókað í verkfundargerð 2. maí 2002 að ákveðið hafi verið „að hætta við pre splittun að svo stöddu, en ef bergið reynist betra þegar lengra kemur í skeringuna verður presplittað. Skeringarfláanum verði breytt og hann hafður eins brattur og kostur er, en breidd á skurði verður þó látin halda sér að mestu“. Í dagbókarfærslu eftirlitsmanns stefnda með framkvæmdum 4. september 2002 sagði meðal annars: „Í skeringu F er verið að vinna með beltagröfu ... við að taka bergvegginn réttan, þ.e. hann stendur 3:1 en samkvæmt útboðsg. átti hann að vera 10:1. ... Skeringin öll er mjög laus í sér og er nóg að grafan banki aðeins í vegginn, þá hrynur eitthvað.“ Í verkfundargerð 5. september 2002 var fært: „Rætt var um bergvegg í skeringu F ... Bergstálið virðist geta staðið í bratta 3:1. Reynt verður að halda þeim fláa, eða brattari ef aðstæður leyfa.“ Hönnun á bergvegg í útboðsgögnum, sem skyldi standa í hallanum 10:1, ber með sér að stefndi hefur gefið sér þá forsendu að bergið væri nógu heillegt til að geta staðið nánast lóðrétt án hættu á grjóthruni. Af lýsingu hér að framan er ljóst að þessi hönnun fékk ekki staðist, en því fór fjarri að eiginleikar bergsins byðu upp á að þetta væri unnt. Varð halli bergveggjar að vera mun minni eða sem næst 3:1. Þótt í jarðfræðiskýrslu hafi víða verið rætt almennt um lélegt berg tók umfjöllun um sprungið og morkið berg einkum til svokallaðra TB hraunlagabelta, sem einungis var gert ráð fyrir að væru lítill hluti þess bergs, sem þurfti að fjarlægja. Þetta ástand bergsins leiddi til þess að aðferð samkvæmt útboðsgögnum við að „pre-splitta“ bergið og losa það að öðru leyti með sprengiefni varð að takmörkuðu leyti við komið. Þess í stað varð áfrýjandi að verulegu leyti að losa bergið með öðrum aðferðum, sem hann kveður hafa verið mun dýrari. Hafði áfrýjandi ekki ástæðu til að ætla að slíkir erfiðleikar mættu honum, sem raun varð á. Útboðsgögn voru að þessu leyti villandi og á því ber stefndi ábyrgð gagnvart áfrýjanda. Þá hefur sá fyrrnefndi enga sönnun fært fyrir því að erfiðleika áfrýjanda við framkvæmd verksins megi rekja til þess að röngum búnaði eða tækni hafi verið beitt eða verkstjórn hans verið áfátt. IV Stefndi ber fyrir sig að hvað sem öðru líði hafi áfrýjandi fyrirgert rétti til frekari greiðslna vegna tómlætis við að hafa uppi kröfur sínar. Þannig hafi hann engan fyrirvara gert um rétt sinn til greiðslna umfram umsamið verð fyrir hvern rúmmetra jarðvegs, sem fjarlægður yrði, fyrr en verk við skeringu F hafi verið langt komið. Stefndi hafi fallist á 2. maí 2002 að áfrýjandi fengi greitt fyrir raunverulegar magntölur, sem óhjákvæmilega yrðu hærri en áður var gert ráð fyrir vegna breyttrar hönnunar bergveggjar. Stefndi hafi þar með talið samkomulag liggja fyrir vegna breyttrar hönnunar og hafi áfrýjandi þá ekki hreyft því að vegna ástands bergsins bæri honum hærra einingarverð eða aðrar greiðslur en leiddi af verksamningi. Um þetta vísar stefndi til ÍST 30:1997 með sérskilmálum Flugmálastjórnar, Siglingastofnunar og stefnda, sem sé hluti samnings aðilanna. Í grein 14.4 segi meðal annars að verði verktaki var við villur í útboðsgögnum skuli hann tafarlaust leita úrskurðar verkkaupa eða umsjónarmanns hans. Sé villa ekki óveruleg geti verktaki krafist sérstarar greiðslu á þeim aukakostnaði sem af henni hlaust, enda hafi hann skýrt verkkaupa frá henni tafarlaust eftir að hann varð eða mátti verða hennar var. Þá segi í grein 16.2 að verktaki eigi rétt á sérstakri greiðslu vegna aukins kostnaðar, sem af breytingu leiði, hafi hann gert kröfu um það áður en byrjað var á vinnu við breytinguna. Áfrýjandi hafi ekki virt þessi ákvæði samnings aðilanna og því fyrirgert öllum rétti til frekari greiðslna. Sá síðastnefndi telur sig á hinn bóginn hafa gert fyrirvara og kröfur tímanlega. Við úrlausn um það verði að líta til þess að stefndi hafi fylgst gjörla með framvindu verksins og hvernig smám saman hafi komið í ljós að eiginleikar bergs í allri skeringunni hafi verið með þeim hætti að það yrði ekki losað með sprengiefni heldur yrðu að verulegu leyti aðrar og dýrari aðferðir að koma til. Þetta hafi ekki legið ljóst fyrir nema að litlu leyti 2. maí 2002. Að framan var vikið að bókun í verkfundargerð 2. maí 2002, en líta verður svo á að þá hafi stefndi samþykkt breytta hönnun bergveggjar og að hann skyldi vera í mesta halla sem við yrði komið. Af gögnum um framkvæmd verksins verður ráðið að áfrýjandi hafi á því stigi verið búinn að fjarlægja um 13% klappar í skeringu F, en þá var ekki enn komið að vinnu í svokölluðum TB jarðlögum sem helst var varað við í útboðsgögnum að væru sprungin, losaraleg og morkin. Verk áfrýjanda við aðrar skeringar á þessum kafla vegarins var þá langt komið og það einnig reynst erfitt viðureignar. Verður af framangreindu ekki séð að raunhæft hafi verið að vænta þess að berg yrði viðráðanlegra eftir því sem verkinu miðaði áfram og komið væri í önnur jarðlagasnið. Væntingar af þeim toga gátu því tæpast gefið tilefni til að gera ekki þegar á því stigi kröfur eða fyrirvara um frekari greiðslur. Því frekar á það við þar sem ómótmælt er að stefndi féllst á því tímamarki á að greiða fyrir mælt efnismagn, sem tekið yrði, í stað þess að greiða í samræmi við upphaflega hannað snið bergveggjarins. Samkvæmt málsgögnum héldu aðilarnir átta bókaða verkfundi eftir 2. maí 2002 til loka ágúst sama ár. Í fundargerðum frá þeim kemur fram að áfrýjandi gerði grein fyrir erfiðleikum við framkvæmd bergskeringar en gerði hvorki fyrirvara né lýsti kröfum um frekari greiðslur af því tilefni. Á því tímabili hélt hann áfram án fyrirvara að senda stefnda reikninga á grundvelli einingaverðs í verksamningi með sama hætti og áður. Fyrirvara gerði hann fyrst á verkfundi 5. september 2002, en í fundargerð var þá bókað: „Verktaki telur sig eiga rétt á aukagreiðslu vegna vinnu í skeringu F þar sem aðstæður eru miklu verri og vinnslan erfiðari en ætla má út frá tæknilegri útboðslýsingu verkkaupa. Verkkaupi er ósammála ofangreindum kröfum“. Um þessar mundir hafði áfrýjandi lokið við að fjarlægja um 56% klappar í skeringu F. Hann fékk jafnframt félag, sem fæst við verfræði- og jarðfræðiþjónustu, til að svara þeirri spurningu hvort áfrýjandi hefði á útboðsstigi getað séð fyrir ástand klappar í skeringu F og þá erfiðleika, sem orðið hafi við borun og sprengingar þar. Skýrsla félagsins er dagsett 15. september 2002, en ómótmælt er að stefndi fékk hana ekki afhenta fyrr en á miðju ári 2003. Áður var greint frá þeim ákvæðum í ÍST 30:1997 sem stefndi ber fyrir sig. Þegar þau eru virt í ljósi þeirra atriða í samskiptum aðilanna, sem að framan voru rakin, verður fallist á með stefnda að verulega hafi skort á að áfrýjandi gerði tafarlaust fyrirvara um rétt sinn til frekari greiðslna hygðist hann gera slíka kröfu. Þær ástæður voru ekki fyrir hendi sem réttlætt gætu að það yrði dregið svo lengi sem raun varð á. Að virtum áðurnefndum ákvæðum í samningi aðilanna verður því fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi fyrirgert rétti sínum til frekari greiðslna með tómlæti um að gæta réttar síns. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2010.
Mál nr. 69/2015
Bifreið Líkamstjón Örorka Annað fjártjón Miskabætur
A varð fyrir alvarlegu líkamstjóni árið 2007 þegar hann var farþegi í bifreið sem valt á Hellisheiði eystri. Bifreiðin var í eigu B og var hún tryggð hjá V hf. Óumdeilt var að V hf. og B báru fulla fébótaábyrgð á tjóni A af völdum slyssins. Fyrir lá að V hf. hafði greitt A skaðabætur, annars vegar fyrir tímabundið tjón og hins vegar fyrir varanlegt tjón. Við uppgjör hins síðarnefnda var miðað við að varanleg örorka A væri 100%, en við uppgjör miskabóta að varanlegur miski hans væri 90 stig að viðbættu 10% álagi. Þá hafði V hf. greitt A bætur vegna áætlaðs kostnaðar hans við kaup á lyfjum, sjúkraþjálfun og breytingar á húsnæði. Laut deila aðila einkum að því hvort V hf. og B bæru bótaábyrgð vegna áætlaðs kostnaðar A við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli, vegna ferðalaga og iðkunar áhugamála sinna í frítíma, auk kröfu A um hærra álag á bætur sökum varanlegs miska. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón. Með vísan til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt úr hendi þess, sem ábyrgð ber á tjóninu, yrði lagt til grundvallar að bótaskylda V hf. og B tæki til áætlaðs framtíðartjóns A af völdum slyssins, að teknu tilliti til útgjalda sem greiddust af öðrum. Hins vegar yrði að setja rétti A til bóta mörk sem tækju mið af því sem eðlilegt mætti telja að bæta honum umfram þær bætur er hann hafði þegar þegið af hendi V hf. og B. Talið var að krafa A um bætur vegna ætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaupa á fjórhjóli væri utan þeirra marka sem gildandi reglur settu skaðabótaábyrgð V hf. og B. Af þeim sökum voru þeir sýknaðir af þessari kröfu. Hins vegar var fallist á með A að sú mikla skerðing á líkamlegri og andlegri heilsu hans, sem rakin yrði til slyssins, hefði svo margvísleg áhrif á líf hans, eins og ráða mætti af þeim matsgerðum sem lagðar höfðu verið fram í málinu, að bætur samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga fælu ekki í sér fullar miskabætur honum til handa. Af þeim sökum og með tilliti til hins fjölþætta líkamstjóns A var talið hæfilegt að V hf. og B greiddu honum 30% álag á bæturnar samkvæmt 3. mgr. sömu greinar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. janúar 2015. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 11.248.764 krónur með 4,5% ársvöxtum af 3.090.600 krónum frá 27. september 2007 til 30. apríl 2010 og dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 30. apríl 2010 til 26. nóvember 2012, með vöxtum samkvæmt 8. gr. sömu laga af 7.442.624 krónum frá 16. maí 2009 til 26. nóvember 2012 og loks dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laganna af 11.248.764 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér skaðabætur að álitum. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi slasaðist áfrýjandi alvarlega 27. september 2007 þegar hann var farþegi í bifreið sem valt á Hellisheiði eystri. Bifreiðin var í eigu stefnda B og var hún tryggð hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Óumdeilt er að stefndu bera fulla fébótaábyrgð á tjóni áfrýjanda af völdum slyssins. Strax eftir slysið var áfrýjandi fluttur á Landspítalann í Reykjavík og gekkst þar undir bráðaaðgerð án nokkurs undirbúnings sem bjargaði lífi hans. Við slysið hlaut hann fjölmarga varanlega líkamsáverka, auk þess sem það olli honum margþættum miska. Í matsgerð tveggja lækna 8. desember 2009 var ástandi áfrýjanda af völdum slyssins lýst svo: „1. Nánast algjör lömun í ganglimum með mikilli skyntruflun vegna mænuskaða L2 heilkenni með slakalömun af útlægri gerð. 2. Áhrif á rödd. Hæsi var mikil, nánast raddleysi í fyrstu. Hefur jafnað sig að mestu en hann finnur þó fyrir því þegar hann er þreyttur. 3. Áhrif á öndunarfæri, mæði og andþyngsli ásamt slímmyndun með skertri öndunargetu til frambúðar þar sem að neðra blað hægra lungans hefur verið fjarlægt. 4. Mjúkpartabeinnýmyndun sem varð í vinstri olnboga og yfir hægri lærhnútu. 5. Verkir og hreyfiskerðing í hægri öxl. 6. Taugaverkir í ganglimum. 7. Neurogen blöðrulömun, þrálátar þvagfærasýkingar. 8. Upphafin stjórnun hægðalosunar. 9. Kynlífsgeta upphafin eða verulega skert. 10. Andleg vanlíðan og væg vitræn skerðing.“ Vegna slyssins töldu matsmenn varanlega örorku áfrýjanda vera 75% og varanlegan miska 90 stig. Við mat á varanlegum miska áfrýjanda litu þeir „til líkamlegrar og andlegrar færnisskerðingar sem slys getur hafa valdið“ og „þess hvort sú færnisskerðing geti valdið viðkomandi sérstökum erfiðleikum í lífi sínu ... umfram það sem felst í því mati sem fram fer út frá læknisfræðilegu sjónarmiði.“ Einnig voru afleiðingar slyssins taldar geta valdið áfrýjanda „sérstökum erfiðleikum í lífi hans í skilningi 4. gr. skaðabótalaga.“ Áfrýjandi undi niðurstöðu matsgerðarinnar um varanlegan miska, en sætti sig ekki við að varanleg örorka vegna slyssins hefði verið metin 75%. Í yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra manna, tveggja lækna og lögmanns, 30. ágúst 2011 þar sem lagt var mat á síðargreinda atriðið var gerð ítarleg grein fyrir líðan og högum áfrýjanda. Þar sagði meðal annars: „Eftir slysið hefur hann ekki getað sinnt áhugamálum sínum sem var útivist, veiði, ferðalög, trommuleikur og lestur. Hann getur eldað mat en þarf aðstoð við þrif á heimili sínu en hann býr einn. Hann þarf mikla aðstoð frá sínum nánustu ættingjum við athafnir daglegs lífs.“ Einnig var ástandi áfrýjanda lýst þannig: „Eftir þetta slys er ljóst að hann býr við mjög alvarlega skerðingu á starfsemi líkamans og mikla hreyfiskerðingu. Ljóst er að hann mun aldrei ná sér að fullu. Fræðilega er til staðar möguleiki á myndun ósæðargúla fyrir ofan eða neðan gerviæð á meginæð (ósæð) sérstaklega þegar haft er í huga við hvaða aðstæður bráðaaðgerðin var gerð. Ljóst er einnig að lungnastarfsemi verður aldrei jafn góð og áður þar sem búið er að fjarlægja eitt lungnablað af þremur hægra megin en einnig er ljóst að hann getur átt við varanlega verki að stríða frá rifbrotum og skerta hreyfigetu í brjóstholi eftir umfangsmikla áverka. Áverki á raddbönd hefur gengið að miklu leyti til baka en ljóst er að hann verður bundinn við hjólastól til framtíðar og um er að ræða mikla truflun á starfsemi þvagblöðru og endaþarms sem veldur því að hann þarf að tappa af sér þvagi með reglubundnum hætti og einnig býr hann við brátt hægðatap og þarf að tæma endaþarm og ristil með hönskum. Þar að auki býr hann við mikinn og varanlegan kynlífsvanda. Vegna eftirstöðva slyssins býr hann einnig við mikla og þráláta verki í ganglimum og skyntruflanir. Hann þarf stöðugt á lyfjagjöf að halda ... og hann býr við miklar svefntruflanir og kvíða. Hann er aldrei útsofinn eða úthvíldur og hann er stöðugt þreyttur og illa sofinn. Þetta veldur almennri þreytu, hugarangri og kvíða fyrir utan einbeitingarörðugleika, sljóleika og minnistap.“ Yfirmatsmenn töldu varanlega örorku áfrýjanda vegna slyssins vera 100%. Samkvæmt beiðni áfrýjanda 18. apríl 2012 voru dómkvaddir sérfróðir menn, tryggingastærðfræðingur og lagaprófessor, til að láta í ljós álit á nánar greindum atriðum. Meðal þess, sem meta skyldi, var hver væri þörf áfrýjanda á aðstoðarmanni og hvert væri núvirði þeirra útgjalda, sem hann þyrfti að greiða í framtíðinni vegna aðstoðarmanna við iðkun áhugamála í frítíma, svo sem vegna ferðalaga og útivistar, svo og hvert væri núvirði annars konar kostnaðar sem áfrýjandi þyrfti að greiða í framtíðinni, að frádregnum þeim styrkjum sem hann ætti rétt á frá hinu opinbera. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 25. október 2012 var gerð grein fyrir persónuhögum áfrýjanda þar sem meðal annars kom fram að hann hafi að eigin sögn „ætíð ... verið mikill áhugamaður um skotveiði og stangveiði og stundað það sport í allmiklum mæli í gegn um árin.“ Hafi hann tekið fram „að hann stundi ennþá þessar veiðigreinar eftir slys sitt en þurfi nú allmikla aðstoð til þess að geta sinnt veiðinni. Hann kveðst þurfa einn aðstoðarmann í stangveiðina og tvo fyrir skotveiðina. Hann kveðst hingað til hafa notað fjórhjól í veiðimennskuna, sem er í eigu föður hans.“ Í svari matsmanna við því hver væri þörf áfrýjanda á aðstoðarmönnum sagði: „Matsbeiðandi hefur getu til að bjarga sér í daglegu lífi og á einnig að geta ferðast einn á milli staða í hefðbundnum ferðalögum með þeirri aðstoð sem ferðaþjónustuaðilar bjóða fötluðum.“ Einnig að hann þyrfti „í daglegu lífi hjálp vegna heimilisstarfa og létts viðhalds“ og væri það mat hinna dómkvöddu manna „að hið opinbera ásamt fjölskyldu og vinum sinni þessu hlutverki þannig að matsbeiðandi beri ekki neinn aukakostnað vegna þessa.“ Þótt færa mætti „rök fyrir því að hið sama gilti um ferðalög og útivist“ þætti „ekki sanngjarnt að ætlast til þess að þeir sinni þessu matsbeiðanda að kostnaðarlausu.“ Að þessu sögðu var ályktun hinna dómkvöddu manna þessi: „Matsmenn sjá ekki þörf á að greiða aðstoðarmanni laun, heldur felist kostnaður matsbeiðanda í því að greiða kostnað vegna ferða- og útivistarfélaga. Þar þykir matsmönnum hæfilegt að miða samtals við 32 daga samfellt frí á ári ... og að matsbeiðandi fari í skipulagðar ferðir fjórðung þess tíma og að matsbeiðandi greiði sérstakan ferðakostnað eins ferðafélaga í þessum ferðum. Rétt þykir að miða við utanlandsferð annað hvert ár og þá innanlandsferð hitt árið.“ Núvirði þessa kostnaðar var reiknað 4.588.988 krónur miðað við 16. maí 2009. Í svari hinna dómkvöddu manna við því hvert væri núvirði annars konar kostnaðar, sem áfrýjandi þyrfti að greiða í framtíðinni, var í upphafi tekið fram að þar kæmi meðal annars til álita kaup á fjórhjóli vegna áhugamála hans. Töldu matsmenn ljóst að hefði áfrýjandi ekki lent í slysinu „hefði hann getað stundað framangreind áhugamál sín sem venjulegur áhugamaður án þess að þurfa á fjórhjóli að halda.“ Hins vegar væri honum „nauðsyn á slíkum búnaði til að geta stundað þessi áhugamál sín.“ Hinir dómkvöddu menn töldu að verðmæti fjórhjóls, að teknu tilliti til þess að það yrði endurnýjað tvisvar sinnum á 10 til 15 ára fresti, væri að núvirði 2.854.294 krónur miðað við 16. maí 2009. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt áfrýjanda skaðabætur, annars vegar fyrir tímabundið tjón og hins vegar fyrir varanlegt tjón. Við uppgjör hins síðarnefnda var á grundvelli yfirmatsgerðarinnar 30. ágúst 2011 miðað við að varanleg örorka áfrýjanda væri af völdum slyssins 100%, en við uppgjör miskabóta að varanlegur miski hans samkvæmt matsgerðinni 8. desember 2009 væri 90 stig og var bætt við 10% álagi. Þar að auki hefur stefndi greitt áfrýjanda bætur á grundvelli matsgerðarinnar 25. október 2012 vegna áætlaðs kostnaðar hans við kaup á lyfjum, sjúkraþjálfun og breytingar á húsnæði. Á hinn bóginn hafa stefndu hafnað bótakröfu áfrýjanda vegna áætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli, auk kröfu hans um hærra álag á bætur sökum varanlegs miska af völdum slyssins. II Hér fyrir dómi krefst áfrýjandi þess í fyrsta lagi að stefndu verði gert að greiða sér bætur vegna áætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn og kaup á fjórhjóli í samræmi við matsgerð hinna dómkvöddu manna 25. október 2012. Í héraðsdómsstefnu vísaði áfrýjandi til 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem segir að sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Í stefnunni var jafnframt í kafla um helstu lagaákvæði og réttarreglur vísað til meginreglna skaðabótaréttar. Að þessu virtu er ljóst af málatilbúnaði áfrýjanda að hann reisir umrædda kröfu sína á þeim málsástæðum að hann þurfi samkvæmt matsgerð sérfróðra manna á að halda aðstoðarmönnum í ferðalögum og fjórhjóli til að geta stundað áhugamál sín, þrátt fyrir slysið sem hann varð fyrir, og um sé að ræða fjártjón sem af því hafi hlotist og stefndu beri að greiða. Í ljósi þessa er fallist á með áfrýjanda að tilvísun hans til meginreglna skaðabótaréttar sé ekki málsástæða fyrir kröfu hans, heldur lagarök sem líta beri til við úrlausn málsins. Eins og áður greinir er kveðið á um í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón. Með vísan til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt úr hendi þess, sem ábyrgð ber á tjóninu, verður lagt til grundvallar að bótaskylda stefndu taki til framtíðartjóns áfrýjanda af völdum slyssins, sbr. dóm Hæstaréttar 12. maí 2010 í máli nr. 449/2009. Ummæli í lögskýringargögnum, að því er varðar annað fjártjón, geta ekki takmarkað þann rétt áfrýjanda til bóta, en hins vegar leiðir af eðli máls að áætluð útgjöld hans til frambúðar af völdum slyssins, hvort sem þau verða felld undir sjúkrakostnað eða annað fjártjón, fást því aðeins bætt að þau teljist nauðsynleg og eðlileg. Þá verður að vera um að ræða útgjöld sem ekki greiðast af öðrum. Þegar tekin er afstaða til kröfu áfrýjanda um bætur vegna kostnaðar við aðstoðarmenn á ferðalögum og kaup á fjórhjóli verður að líta til þess að samkvæmt 24. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks skulu sveitarfélög eftir föngum gefa fötluðu fólki kost á liðveislu, en með henni er átt við persónulegan stuðning og aðstoð sem einkum miðar að því að rjúfa félagslega einangrun, til dæmis aðstoð til að njóta menningar og félagslífs. Þá segir í 25. gr. sömu laga að í sérstökum tilvikum skuli veita fötluðum frekari liðveislu sem felur í sér margháttaða aðstoð við ýmsar athafnir daglegs lífs, enda sé hún nauðsynleg til að koma í veg fyrir dvöl á stofnun. Án tillits til þess verður sem áður segir að setja rétti áfrýjanda til bóta mörk sem taki mið af því sem eðlilegt má telja að bæta honum umfram þær bætur er hann hefur þegar þegið af hendi stefndu. Með vísan til þess sem áður greinir verður talið að krafa áfrýjanda um bætur vegna ætlaðs kostnaðar við aðstoðarmenn á ferðalögum og kaupa á fjórhjóli til þess að geta stundað áfram veiðar sem áhugamál sé utan þeirra marka sem gildandi reglur setja skaðabótaábyrgð stefndu. Af þeim sökum verða þeir sýknaðir af þessari kröfu hans. III Í öðru lagi gerir áfrýjandi þá kröfu að stefndu verði gert að greiða sér hærri miskabætur en hann hefur þegið af hendi þeirra, en þær miðuðust sem fyrr segir við að varanlegur miski hans vegna slyssins væri 90 stig að viðbættu 10% álagi samkvæmt síðari málslið 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Eftir því ákvæði er heimilt þegar sérstaklega stendur á að ákveða hærri bætur fyrir varanlegan miska, allt að 50%, en samkvæmt 1. og 2. mgr. lagagreinarinnar. Á áfrýjanda sem tjónþola hvílir sú skylda að færa sönnur á ófjárhagslegt tjón sitt af völdum slyssins. Eins og áður greinir unir hann þeirri niðurstöðu matsgerðarinnar 8. desember 2009 að varanlegur miski hans vegna slyssins væri 90 stig samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, en við matið var bæði horft til þess hversu miklar afleiðingar slyssins væru frá læknisfræðilegu sjónarmiði og erfiðleika sem tjónið ylli í lífi hans. Er áfrýjandi bundinn af þeirri afstöðu sinni. Kröfuna um 50% álag á miskabætur styður áfrýjandi meðal annars þeim rökum að stöðu hans og högum hafi verið raskað umfram það, sem venjulegt megi telja, vegna þess alvarlega og fjölþætta líkamstjóns er hann hafi orðið fyrir. Ef tekið er mið af miskatöflu örorkunefndar er fallist á með áfrýjanda að sú mikla skerðing á líkamlegri og andlegri heilsu hans, sem rakin verður til slyssins, hafi svo margvísleg áhrif á líf hans, eins og ráða má af þeim matsgerðum er lagðar hafa verið fram í málinu, að bætur samkvæmt töflunni í 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga feli ekki í sér fullar miskabætur honum til handa. Af þeim sökum og með tilliti til hins fjölþætta líkamstjóns áfrýjanda er hæfilegt að stefndu verði gert að greiða honum 30% álag á bæturnar samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Að teknu tilliti til þess álags, sem þegar hefur verið greitt, verða þeir því dæmdir til að greiða áfrýjanda 20% álag á miskabætur eins og þær eru reiknaðar í héraðsdómsstefnu miðað við 90 stiga miska eða 1.545.480 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að kostnaður við öflun matsgerðarinnar 25. október 2012 teljist til málskostnaðar. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndu gert að greiða hluta málskostnaðar áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. þeirra, og rennur hann í ríkissjóð, svo sem nánar segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest, en um gjafsóknarkostnað hans fyrir Hæstarétti fer eftir því sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og B, greiði sameiginlega áfrýjanda, A, 1.545.480 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 27. september 2007 til 30. apríl 2010 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2010 til greiðsludags. Stefndu greiði sameiginlega 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 8. október sl., er höfðað 20. desember 2013. Stefnandi er A, [...] í [...]. Stefndu eru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík og B, [...] á [...]. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum óskipt 11.946.893 krónur ásamt 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 3.090.600 krónum frá 27. september 2007 til 30. apríl 2010, auk vaxta af 8.140.753 krónum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. maí 2009 til 26. nóvember 2012, auk dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 38/2001 af 3.090.600 krónum frá 30. apríl 2010 til 26. nóvember 2012, en af 11.946.893 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt skaðabætur að álitum. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefndu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Þá er krafist virðisaukaskatts á málskostnað. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum gera stefndu kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda. I Stefnandi slasaðist alvarlega þann 27. september 2007 þegar hann var farþegi í aftursæti bifreiðarinnar [...]. Bifreiðin var í eigu stefnda, B, og var hann ökumaður í umrætt sinn, en bifreiðin var með skyldubundna ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Bifreiðin valt á Hellisheiði eystri í Vopnafjarðarhreppi og hlaut stefnandi mjög alvarlega fjöláverka. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á sjúkrahúsið á Egilsstöðum og þaðan með sjúkraflugi á bráðadeild Landspítalans í Fossvogi. Eftir að hafa legið á gjörgæsludeild í 23 daga og síðar almennri deild var stefnandi fluttur á endurhæfingardeildina á Grensási. Stefnandi hlaut varanlegar líkamlegar afleiðingar af slysinu. Í matsgerð læknanna C og D frá 8. desember 2009 kemur fram að þær helstu séu lömun í ganglimum vegna mænuskaða, áhrif á rödd, áhrif á öndunarfæri, mjúkparta-beinnýmyndun í vinstri olnboga og hægri lærhnútu, verkir og hreyfiskerðing í hægri öxl, taugaverkir í ganglimum, neurogen blöðrulömun og þrálátar þvagfærasýkingar, upphafin stjórnun hægðarlosunar, engin kynlífsgeta, andleg vanlíðan og vitræn skerðing. Var það niðurstaða matsmannanna að varanlegur miski stefnanda væri 90 stig og varanleg örorka 75%. Í yfirmatsgerð, dags. 30. ágúst 2011, mátu læknarnir E og F og lögmaðurinn G varanlega örorku stefnanda 100%. Yfirmatsmenn töldu stefnanda geta unnið ýmsa vinnu á vernduðum vinnustað en ekki hafa neina vinnugetu sem skipti máli. Stefnandi krafðist skaðabóta úr höndum stefndu með bréfi dags. 15. mars 2010. Í kjölfarið voru skaðabætur gerðar upp á milli aðila málsins. Stefnandi gerði þó fyrirvara við uppgjörið sem snerist meðal annars um kröfu hans um hækkun miskabóta skv. 2. ml. 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og kröfu um bætur vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar stefnanda í framtíðinni, sbr. 1. gr. sömu laga. Þar sem stefnandi var ósáttur við að aðeins væri greitt 10% álag á miskabætur og kröfum um bætur vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar væri hafnað óskaði hann dómkvaðningar matsmanna til að meta núvirði þeirra útgjalda sem hann þyrfti að greiða fyrir í framtíðinni, að frádregnum styrkjum sem hann ætti rétt á frá hinu opinbera. Í matsgerð H lagaprófessors og I tryggingastærðfræðings, dags. 25. október 2012, kemur fram að núvirði framtíðargjalda vegna sjúkrakostnaðar sé 284.357 krónur, núvirði útgjalda vegna aðstoðarmanna við iðkun áhugamála sé 4.588.988 krónur, núvirði útgjalda vegna breytinga á framtíðarhúsnæði sé 2.094.386 krónur og núvirði annars kostnaðar sé 3.757.018 krónur. Að niðurstöðu matsmanna fenginni krafði stefnandi stefndu um bætur að fjárhæð 10.724.091 króna ásamt vöxtum. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., féllst á að greiða stefnanda framtíðarkostnað vegna sjúkraþjálfunar, kostnað vegna breytinga á húsnæði og kostnað vegna lyfjakaupa, samtals 2.583.338 krónur ásamt vöxtum. Að öðru leyti var kröfu stefnanda hafnað. Fyrir dómi gáfu skýrslu vitnin I tryggingastærðfræðingur, H lagaprófessor og læknarnir J og F. II Stefnandi byggir kröfu sína um frekari bætur fyrir annað fjártjón á mati dómkvaddra matsmanna, I tryggingastærðfræðings og H lagaprófessors. Þeir hafi metið sjúkrakostnað og annað fjártjón stefnanda vegna afleiðinga slyssins til samtals 10.724.091 krónu miðað við 16. maí 2009. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi fallist á að greiða hluta þess fjártjóns sem metið hafði verið í matsgerðinni. Hann hafi hins vegar hafnað því að greiða framtíðarkostnað vegna aðstoðarmanna, breytingar á húsnæði í samræmi við þarfir stefnanda og kostnað vegna kaupa á fjórhjóli til að gera stefnanda kleift að stunda áhugamál sín. Stefndi hafi meðal annars rökstutt ákvörðun sína með því að hann teldi hvorki lagagrundvöll né dómafordæmi fyrir greiðslu á slíkum kostnaði. Stefnandi telji að hann eigi rétt á skaðabótum vegna þessara matsliða. Hann vísi í því sambandi til 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem segi að sá sem beri bótaábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hljótist og enn fremur þjáningabætur. Í athugasemdum við frumvarp til skaðabótalaganna segir eftirfarandi um annað fjártjón: „Með orðunum „annað fjártjón” í 1. mgr. er átt við útgjöld sem falla á tjónþola strax eða fljótlega eftir að tjónsatvik bar að höndum en erfitt er að færa sönnur á, t.d. með því að leggja fram reikninga.“ Þá segir einnig: „Ákvæðið um bætur fyrir „annað fjártjón” er einnig sett til þess að veita svigrúm til þess að ákvarða bætur fyrir tjón sem ekki telst til sjúkrakostnaðar í þröngri merkingu þess orðs.“ Stefnandi hafi farið þess á leit við J, sérfræðing í taugasjúkdómum og meðhöndlandi lækni stefnanda, að hann gæfi út vottorð þar sem fram kæmi læknisfræðilegt mat á framtíðarþörf stefnanda fyrir hvers konar aðstoð, endurhæfingu, sjúkragögn o.s.frv. Í vottorði J, dags. 4. nóvember 2011, fjalli hann ítarlega um margþætta framtíðarþörf stefnanda fyrir ýmiss konar aðstoð vegna afleiðinga slyssins. Í vottorðinu komi meðal annars eftirfarandi fram: Meirihluti venjulegra hjálpartækja er greiddur af hjálpartækjamiðstöð S.Í., en nokkrum umsóknum um sértæk hjálpartæki hefur verið hafnað, og enn önnur „hjálpartæki” (t.d. fjórhjól, sem er eina leið einstaklings með mænuskaða til þess að komast áfram utan vegar) eru allverulegur aukakostnaður og bein afleiðing fötlunarinnar. Annar stór aukakostnaðarliður, sem einnig er „utan dagskrár” – þ.e. ekki innan ramma hefðbundinnar heimilishjálpar, eða heimahjúkrunar sem A að vísu ekki þarf að nýta sér þar sem hann er orðin það sjálfbjarga – er stöðug þörf fyrir aðkeyptri aðstoð við allar aðkeyptar viðgerðir og iðnaðarvinnu, og enn meiri kostnaður fyrir ferðafylgd fyrir allar ferðir sem ekki eru algerlega í alfaraveg – ferðalög, frítímaferðir o.fl. Þetta, ásamt þörf fyrir breytingarkostnaði til þess að aðlaga húsnæði A að fötlun hans, og þeim hjálpartækjum sem hann þarfnast til þess að komast leiða sinna, mun verða viðloðandi mesti aukakostnaðurinn, ævilangt. Líkt og sjá megi af gögnum málsins muni stefnandi bera þungar byrðar vegna slyssins um alla framtíð. Þær bætur sem stefnandi hafi fengið frá stefnda bæti honum ekki það tjón sem hann verði fyrir í framtíðinni, meðal annars vegna greiðslna til aðstoðarmanna til að geta lifað lífi eins og hann hafi gert fyrir slysið. Stefnandi muni þannig þurfa að greiða fyrir þjónustu umfram það sem hið opinbera greiði í framtíðinni. Þörf á slíkri þjónustu kunni að myndast í daglegu lífi hans, auk þess sem þörfin kunni að aukast þegar hann sé á ferðalögum, stundi nám o.s.frv. Áhugamál stefnanda séu ferðalög, útivist og hvers konar veiðimennska. Ljóst sé að stefnandi muni þurfa mikla aðstoð til þess að geta stundað þessi áhugamál sín áfram eftir slysið. Fyrirséð sé að kostnaður vegna þessa verði allverulegur. Stefnandi telji ljóst að framangreindur kostnaður falli undir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga, að því marki sem hann falli utan þess sem greiðsluskylt sé samkvæmt lögum um almannatryggingar. Samkvæmt framangreindu telji stefnandi sig eiga rétt til greiðslu skaðabóta vegna þeirra útgjalda sem miði að því að hann haldi sjálfstæði sínu og verði óháðari öðrum þannig að vellíðan hans geti haldist í daglegu lífi. Eins og fram komi í matsgerð hafi tjón stefnanda vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar numið alls 10.724.091 krónu. Stefndi hafi greitt stefnanda 2.583.338 krónur upp í kröfuna 10. desember 2012. Því standi eftir óbættar 8.140.753 krónur (10.724.091 - 2.583.338). Stefnandi krefjist vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fjárhæðinni frá 16. maí 2009 til 26. nóvember 2012, en þann dag hafi mánuður verið liðinn frá því krafan hafi verið sett fram. Frá þeim degi krefjist stefnandi dráttarvaxta til greiðsludags, en samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 skuli skaðabótakrafa bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Stefnandi krefjist einnig álags á miskabætur samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Hann hafi gert fyrirvara við uppgjör á skaðabótum vegna slyssins sem meðal annars hafi lotið að kröfu hans um hækkun miskabóta á grundvelli þessa ákvæðis. Í ákvæðinu komi fram að þar sem sérstaklega standi á sé heimilt að ákveða hærri bætur, allt að 50% hærri en samkvæmt töflu 2. mgr. sömu greinar. Matsmenn hafi í matsgerð sinni talið afleiðingar slyssins geta valdið stefnanda sérstökum erfiðleikum í lífi hans í skilningi ákvæðisins. Stefndi hafi aðeins fallist á að greiða stefnanda 10% álag. Stefnandi telji það allt of lágt álag og ekki í samræmi við lög og dómaframkvæmd. Ekki komi fram í athugasemdum við frumvarp til skaðabótalaga eða breytingum á þeim, hvenær telja beri „sérstaklega standa á“ í skilningi 4. gr., þannig að beita megi heimildum til hækkunar, en í riti Viðars Más Matthíassonar, Skaðabótaréttur, segi: Í dönskum rétti hefur verið talið, að beita megi sambærilegri heimild, þegar bætur samkvæmt töflunni teldust ekki fela í sér fullar bætur, en slíkt ætti einkum við, þegar um alvarlegt fjölþætt líkamstjón væri að ræða, t.d. þegar líkamstjón leiðir til algers missis sjónar, auk lömunar eða útlimamissis. Einnig er kostur að nýta heimildina, þegar tjónþoli er öðrum háður um daglegar þarfir sínar... Hæstiréttur hafi fjallað um framangreint álitaefni í nokkrum dómum sínum. Til dæmis hafi verið talið að tjónþoli, í dómi Hæstaréttar frá 2001, bls. 1169, sem hafi verið metinn til 100% örorku og 90 stiga miska, líkt og stefnandi, ætti rétt á hækkun miskabóta um 35%. Þá hafi í Hæstaréttardómi frá 2003, bls. 2198, verið talið að tjónþoli ætti rétt á hækkun bóta um 35%, en miski hans hafi einnig verið metinn til 90 stiga. Stefnandi telji að miskamat feli fyrst og fremst í sér mat á afleiðingum tjóns frá læknisfræðilegu sjónarmiði. Slíkt mat sé gert eftir töflum um miskastig. Hækkunarheimildin eigi að þjóna þeim tilgangi að gefa svigrúm til hækkunar þegar fyrir hendi séu atvik, sem bendi til þess að meiri miski hafi orðið en mældur sé með læknisfræðilegu örorkumati. Stefnandi telji að um miska hans gildi sérstök sjónarmið. Hann hafi verið leiðsögumaður fyrir slysið, með menntun í matreiðslu og meirapróf. Stöðu stefnanda og högum hafi því verið raskað svo um muni. Stefnandi verði bundinn við hjólastól það sem eftir er ævinnar og þurfi hjálp við fjölmargar athafnir dagslegs lífs, auk þess sem möguleikum hans til að njóta frístunda hafi verið spillt. Stefnandi geri kröfu um 50% álag á miskabætur. Þann 30. mars 2010 hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greitt stefnanda 8.500.500 krónur í miskabætur, þar af hafi verið um að ræða 10% álag. Stefnandi hafi verið metinn með 90 miskastig. Á slysdegi hafi stefnandi verið 32 ára gamall. Bætur fyrir 100 stiga miska séu þannig 4.000.000 króna samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með verðlagsbreytingu, sbr. 15. gr. laganna, sé því um að ræða 8.586.000 krónur fyrir 100 stiga miska. Þar sem stefnandi hafi verið metinn með 90 stiga miska hafi hann átt rétt á 7.727.400 krónum (0,9 x 8.586.000). Þar að auki telji stefnandi sig eiga rétt á 50% álagi. Það geri 11.591.100 krónur (7.727.400 x 1,5). Stefndi hafi greitt stefnanda 8.500.500 krónur. Eftir standi því óbætt tjón, 3.090.600 krónur (11.591.100-8.500.500). Krafist sé 4,5% vaxta frá 27. september 2007, þeim degi sem tjónið hafi orðið, til 30. apríl 2010, en þann dag hafi mánuður verið liðin frá því að bætur vegna miska hafi verið gerðar upp. Frá þeim degi sé krafist dráttarvaxta til greiðsludags, en samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 skuli skaðabótakrafa bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Stefnandi hafi greitt 941.500 krónur vegna kostnaðar við öflun matsgerðar. Af einhverjum ástæðum hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., aðeins endurgreitt stefnanda 225.960 krónur. Því eigi stefndu enn eftir að greiða stefnanda 715.540 krónur vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir við öflun matsgerðarinnar. Krafan beri dráttarvexti frá 26. nóvember 2012 samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 38/2001. Stefnandi krefjist þess til vara að stefndu verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða honum skaðabætur að álitum. Stefnandi telji augljóst að hann hafi orðið fyrir tjóni og muni verða fyrir frekara tjóni í framtíðinni sem hann hafi ekki fengið að fullu greitt úr höndum stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Þess vegna telji hann rétt, ef dómurinn telur aðalkröfu ekki koma til greina, að honum verði dæmdar skaðabætur að álitum eins og heimilt sé að gera samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar og dómafordæmum Hæstaréttar. Stefnandi beini kröfum sínum að stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., þar sem bifreiðin [...] hafi á slysdegi verið með lögbundna ábyrgðartryggingu hjá stefnda í samræmi við ákvæði 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Kröfum stefnanda sé því réttilega beint að stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., sem vátryggjanda bifreiðarinnar á slysdegi. Stefnda beri skylda til að greiða stefnanda bætur samkvæmt 1. mgr. 88. gr., 89. gr. og 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr., laganna. Stefnda, B, sé stefnt sem skráningarskyldum eiganda bifreiðarinnar á slysdegi, sbr. 90. gr. og 97. gr. umferðarlaga. Stefnandi vísi til meginreglna skaðabótaréttarins og skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísi hann til laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga og ákvæða umferðarlaga nr. 50/1987, einkum XIII. kafla. Varðandi kröfu um málskostnað vísi hann til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en krafa um virðisaukaskatt styðjist við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. III Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að með þegar greiddum skaðabótum hafi stefnandi að fullu fengið þær skaðabætur vegna umferðarslyssins þann 27. september 2007 sem hann eigi rétt á samkvæmt skaðabótalögum. Ósannað sé með öllu að hann eigi frekari bótarétt. Að auki byggi stefndu sýknukröfu sína á því að hluti þeirra krafna sem stefnandi geri í málinu falli utan við bótarétt hans samkvæmt skaðabótalögum. Um mál þetta fari eftir almennum sönnunarreglum skaðabótaréttar utan samninga en samkvæmt þeim hvíli sönnunarbyrðin óskipt á þeim sem krefjist skaðabóta. Það hvíli því á stefnanda að færa sönnur á að hann eigi að lögum rétt til þeirra viðbótarskaðabóta sem hann geri kröfu um í málinu. Takist slík sönnun ekki komi ekki til frekari greiðslu skaðabóta honum til handa úr ábyrgðartryggingu bifreiðar stefnda, B, hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Um bótarétt stefnanda vegna umferðarslyssins fari eftir 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og þeirri ábyrgðartryggingu sem skylt sé að kaupa vegna krafna sem falli á eiganda ökutækis, sbr. 91. gr. Um þá ábyrgðartryggingu gildi vátryggingarskilmálar stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., nr. BA10 og fari um bætur fyrir líkamstjón eftir ákvæðum skaðabótalaga. Fyrir liggi að stefnandi hafi fengið greiddar slíkar skaðabætur úr ábyrgðartryggingu ökutækisins [...]. Krafa stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé í stefnu sögð vera 8.140.753 krónur og byggjast á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Ekki sé nánar gerð grein fyrir því í stefnu hvernig þessi kröfuliður sé samansettur, en af matsgerðinni megi ráða að hér sé um að ræða kostnað vegna aðstoðarmanns á ferðalögum að fjárhæð 4.588.988 krónur, kostnað vegna kaupa á fjórhjóli að fjárhæð 2.854.294 krónur og kostnað vegna hugsanlegra breytinga á húsnæði 698.129 krónur. Samtala þessara liða sé reyndar 8.141.411 krónur og muni því 658 krónum miðað við stefnufjárhæð. Stefndu hafni alfarið kröfu stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns, enda sé hvorki lagastoð fyrir henni né byggi slík krafa á dómvenju. Stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að hann eigi að lögum rétt á þeim bótum sem hann geri kröfu um undir þessum kröfulið. Stefndu telji stefnanda engan veginn hafa sannað slíkt. Eins og lýst hafi verið fari um skaðabætur til stefnanda eftir skaðabótalögum. Stefnandi byggi þennan kröfulið á því að um „annað fjártjón“ sé að ræða sem falli undir 1. gr. laganna. Þessu hafni stefndu alfarið. Krafan sé um framtíðarkostnað sem stefnandi telji sig kunna að verða fyrir. Stefndu byggi á því að með öðru fjártjóni í 1. gr. skaðabótalaga sé ekki átt við fjártjón til framtíðar eins og krafa stefnanda hljóði um. Annað fjártjón í þessum skilningi nái eingöngu yfir útgjöld sem falli á tjónþola strax eða fljótlega eftir tjónsatvik eins og skýrt segi í athugasemdum við 1. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að skaðabótalögum. Hér sé því ekki verið að horfa til framtíðar um bætur og geti 1. gr. því ekki verið lagagrundvöllur undir slíkan framtíðarkostnað. Ljóst sé að krafa stefnanda samkvæmt þessum kröfulið sé ekki um bætur vegna fjártjóns sem hafi fallið til strax eða fljótlega eftir slysið heldur sé hér verið að gera kröfu um bætur á hugsanlegu fjártjóni til framtíðar. Þar sem 1. gr. skaðabótalaga geti ekki verið lagagrundvöllur undir slíka kröfu, og ekki sé fyrir að fara dómafordæmum sem felli slíkan kostnað þar undir, beri að sýkna stefndu af þessum kröfulið stefnanda. Til viðbótar við framangreint byggi stefndu á því að þær skaðabætur sem stefnandi hafi þegar fengið greiddar bæti honum að fullu það tjón sem hann hafi orðið fyrir við að geta ekki sinnt áhugamálum sínum eða öðrum persónulegum málum vegna líkamstjónsins eins og fyrir slysið. Það tjón hafi verið metið til fjár samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga og bætt í samræmi við það, auk 10% hækkunar. Stefnandi eigi ekki að lögum rétt til að fá að auki bætur til að koma því þannig fyrir að hann geti áfram sinnt slíku eftir slysið, enda væri þá verið að tvígreiða bætur. Þá hafi stefnandi fengið bætur vegna varanlegrar örorku og þar með vegna tapaðra launatekna í framtíðinni. Stefnandi hafi því þegar fengið greiddar bætur sem hann geti notað meðal annars til frístundaiðkunar, enda megi ætla að stefnandi hefði, eins og fólk almennt, nýtt launatekjur sínar til að standa straum af kostnaði við áhugamál og annað slíkt, hefði slysið ekki komið til. Þetta eigi bæði við um kröfulið stefnanda vegna fjórhjóls og kröfu vegna aðstoðarmanns á ferðalögum. Stefndu telji að fullu tekið tillit til slíks kostnaðar í þegar greiddum bótum til stefnanda, annað sé með öllu ósannað. Stefndu hafni sérstaklega kröfuliðnum um hugsanlegar breytingar á húsnæði sem e.t.v. verði byggt í framtíðinni. Kröfuliður þessi sé óljós og órökstuddur með öllu enda liggi ekkert fyrir um hvort af slíkri byggingu verði og þá hvenær. Stefndu veki í því sambandi athygli á að allt eins kunni að vera að ekki verði byggt. Megi þá velta fyrir sér hvort stefnandi ætli þá að skila bótunum, verði fallist á að hann eigi rétt á þeim, og þá hvenær þau skil eigi að fara fram. Hér verði að auki að hafa í huga meginregluna um að eingöngu sannað fjártjón skuli bætt. Af öllu framansögðu leiði að ekki komi annað til álita en sýkna stefndu af þessum kröfulið stefnukröfunnar. Stefndu hafni alfarið kröfu stefnanda um 50% álag á miskabætur, samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda væri slíkt í ósamræmi við dómvenju. Þá hafni stefndu því sem röngu og ósönnuðu, sem megi skilja af málatilbúnaði í stefnu, að við mat á varanlegum miska sé ekki tekið mið af þeirri röskun á högum stefnanda sem slysið hafi valdið. Sönnunarbyrðin um að svo hafi ekki verið hvíli óskipt á stefnanda og byggi stefndu á að slíkt sé ósannað. Þá hvíli á stefnanda að sanna að hann eigi að lögum og/eða dómvenju rétt á hærra álagi en hann hafi þegar fengið. Bætur fyrir varanlegan miska séu til þess að bæta tjónþola það ófjárhagslega tjón sem hann verði fyrir til frambúðar vegna áverka og sé lagaheimild fyrir þeim í 4. gr. skaðabótalaga. Í 1. mgr. 4. gr. segi að við mat á miska skuli bæði horft til þess að sambærilegir áverkar sæti sams konar mati og einnig þeirra sérstöku einstaklingsbundnu áhrifa sem áverkar hafi á líf tjónþolans. Hið síðarnefnda sé til þess fallið að hækka miskastig frá því sem miskatöflur segi til um og leiði þannig til hækkunar á miskastigi vegna sérstakra erfiðleika sem áverkar valdi í lífi einstakra tjónþola. Við mat á varanlegum miska stefnanda hafi verið tekið mið af alvarleika þeirra áverka sem hann hafi hlotið og þeim erfiðleikum sem þeir séu til fallnir að valda honum í daglegu lífi, svo sem við ástundum ýmiss konar áhugamála í frístundum. Matsmenn taki enda fram í umfjöllun um varanlegan miska að við matið leggi þeir til grundvallar áverka stefnanda og að afleiðingar slyssins geti valdið honum sérstökum erfiðleikum í lífinu í skilningi 4. gr. skaðabótalaga. Ljóst megi því vera að matsmenn hafi tekið mið af þeim takmörkunum og erfiðleikum sem slysið hafi valdið stefnanda almennt í lífinu og þar með ástundun ýmiss konar áhugamála í frístundum. Í 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga sé kveðið á um heimild til hækkunar á miskabótum, þegar sérstaklega standi á, um allt að 50%. Af dómaframkvæmd sé ljóst að heimild þessari sé beitt þegar um alvarlegt fjölþætt líkamstjón er að ræða og tjónþoli er að mestu leyti háður aðstoð annarra um daglegar þarfir eins og að matast og við hreinlæti. Varanlegur miski stefnanda hafi verið metinn 90 stig og bætur til hans greiddar í samræmi við það. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands, hafi að auki fallist á að greiða 10% álag á miskabætur og hafi við það verið horft til dómvenju. Stefndu telji hins vegar engin efni til að fallast á kröfu stefnanda um meiri hækkun, hvað þá 50% hámarkið eins og krafa hans hljóði um. Þeir dómar sem stefnandi vísi til í stefnu sýni enda glögglega að sú krafa stefnanda eigi ekki við rök að styðjast. Skýrt komi fram í gögnum málsins að stefnandi sé sjálfbjarga í daglegu lífi og þurfi ekki aðstoð við venjulegar almennar athafnir eins og að klæðast, matast eða við hreinlæti. Hann geti ferðast einn á milli staða í eigin bifreið. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi annast rekstur ferðaskrifstofu. Staða hans sé því allt önnur en tjónþola í þeim dómum sem vísað sé til í stefnu. Dómarnir séu því frekar til þess fallnir að rökstyðja að stefnandi eigi ekki rétt á hærra álagi en þeim 10% sem hann hafi þegar fengið. Stefndu telji að í tilviki stefnanda séu engin efni til að fallast á kröfu um 50% álag á miska, eða annað lægra álag, heldur hafi stefnandi að fullu fengið varanlegan miska bættan í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Beri af þeim sökum að sýkna stefndu af þessum kröfulið stefnanda. Þá hafna stefndu því að stefnandi eigi rétt til frekari greiðslu úr þeirra hendi vegna matsgerðar. Um sé að ræða matsgerð sem stefnandi hafi aflað einhliða í því skyni að fá lagt mat á ýmsan framtíðarkostnað. Eftir að sú matsgerð hafi legið fyrir hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands, fallist á að greiða viðbótarbætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns sem sannarlega hafi verið talið falla undir 1. gr. skaðabótalaga, auk kostnaðar við breytingar á íbúð stefnanda. Þar sem greitt hafi verið í samræmi við niðurstöður matsgerðar hafi verið fallist á að greiða hluta matskostnaðar og þá í samræmi við hlutfall greiddra bóta, eða 24%. Stefndu telji engin efni til að þeim verði gert að greiða matskostnað að fullu enda aðrir matsliðir þar ekki um atriði sem beri að bæta samkvæmt skaðabótalögum. Beri því að sýkna stefndu af þessum kröfulið stefnanda. Hvað varakröfu stefnanda varði hafni stefndu því alfarið að bætur verði metnar að álitum. Engin lagaheimild standi til slíks. Kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda byggist á skaðabótalögum, annars vegar 1. gr. og hins vegar 3. mgr. 4. gr. Ljóst megi vera að álag á varanlegan miska samkvæmt 3. mgr. 4. gr. geti aldrei verið metið að álitum heldur sé um ákveðna hlutfallslega (%) hækkun að ræða. Það sama eigi við um kröfu stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga. Eins og gerð hafi verið grein fyrir þá taki það til útgjalda sem hafi fallið til strax eða fljótlega eftir tjónsatvik. Hér sé því augljóslega um að ræða kostnað sem hafi þegar fallið til sem ætlunin sé að bæta. Eðli málsins samkvæmt geti slíkur kostnaður ekki verið metinn að álitum. Stefndu krefjist þess til vara, verði litið svo á að stefnandi eigi rétt til frekari bóta, að bætur verði verulega lækkaðar. Það eigi jafnt við hvort sem fallist sé á alla kröfuliði stefnanda eða eingöngu hluta þeirra. Lækkunarkrafan taki þannig bæði til þess að eingöngu sé fallist á suma af kröfuliðunum og einnig að lækka beri fjárhæð hvers þeirra verulega. Um sjónarmið hvað varði einstaka kröfuliði vísist til umfjöllunar um aðalkröfu, eftir því sem við eigi. Stefndu telji niðurstöður matsmanna um einstaka liði allt of háar og í engu samræmi við mögulegan framtíðarkostnað stefnanda. Krafa stefnda um að stefnandi greiði honum málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Stefnandi slasaðist alvarlega í umferðarslysi 27. september 2007. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu stefndu í málinu og hafa bætur þegar verið greiddar. Stefnandi telur sig hins vegar eiga rétt til frekari bóta, en því hafa stefndu hafnað. Ágreiningur málsins lýtur að kröfu stefanda um hærra álag á bætur vegna varanlegs miska auk bóta vegna annars fjártjóns og kostnaðar við öflun matsgerðar. Krafa stefnanda um bætur vegna annars fjártjóns byggist á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við aðalmeðferð málsins vísað lögmaður stefnanda til þess að einnig væri gerð krafa um að tjónið væri bætt samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. Lögmaður stefnda andmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Í stefnu málsins kemur skýrt fram að krafa um bætur fyrir annað fjártjón sé byggð á 1. gr. skaðabótalaga og er ekki vikið að meginreglum skaðabótaréttar í því samhengi. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða ef aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Kemur sú málsástæða að stefnandi gæti átt rétt til bóta samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar því ekki til álita í málinu. Krafa stefnanda um bætur fyrir annað fjártjón er þríþætt. Er þar um að ræða kröfu vegna kostnaðar við aðstoðarmann á ferðalögum, vegna kostnaðar við kaup á fjórhjóli og kröfu um kostnað vegna breytinga á framtíðarhúsnæði. Krafan byggist á matsgerð dómkvaddra matsmanna, I tryggingastærðfræðings og H lagaprófessors frá 25. október 2012. Það er niðurstaða matsmanna að stefnandi hafi getu til að bjarga sér í daglegu lífi og geti ferðast milli staða. Hins vegar muni hann þurfa á aðstoð að halda við ferðalög og útivist. Við mat á útgjöldum stefnanda litu matsmenn til ferðakostnaðar aðstoðarmanns en gerðu ekki ráð fyrir launum honum til handa. Ekki kemur fram í matsgerðinni til hve langs tíma matið hafi náð, en við skýrslutöku kom fram að þetta hefði verið reiknað að minnsta kosti til 70 ára aldurs, en líklega ævilangt, en síðasti hlutinn vegi lítið í fjárhæðinni, sem sé 4.588.988 krónur. Um kostnað við fjórhjól kemur fram að ef stefnandi hefði ekki lent í slysinu hefði hann getað stundað áhugamál sín, skotveiði og stangveiði, sem venjulegur áhugamaður án þess að þurfa á fjórhjóli að halda. Honum sé því nauðsyn á slíkum búnaði til að gera stundað áhugamál sín. Gera matsmenn því ráð fyrir kaupum á fjórhjóli sem yrði endurnýjað tvisvar sinnum, en kostnað við það mátu þeir 2.854.294 krónur. Þá mátu matsmenn kostnað við breytingar á framtíðarhúsnæði fyrir stefnanda að fjárhæð 698.129 krónur, en fram kemur í matsgerðinni að stefnandi hafi í huga að reisa sér í framtíðinni hús í [...], á jörð foreldra sinna, sem yrði sérhannað með þarfir hans í huga. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst og enn fremur þjáningabætur. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að skaðabótalögum segir að með orðunum „annað fjártjón“ í greininni sé átt við útgjöld sem falli á tjónþola strax eða fljótlega eftir að tjónsatvik bar að höndum en erfitt sé að færa sönnur á, t.d. með því að leggja fram reikninga. Þá segir að ákvæðið um bætur fyrir „annað fjártjón“ sé einnig sett til þess að veita svigrúm til þess að ákvarða bætur fyrir tjón sem ekki teljist til sjúkrakostnaðar í þröngri merkingu þess orðs. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hefur fallist á að kostnaður vegna breytinga á húsnæði falli undir 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og hefur þegar greitt kostnað stefnanda við að breyta núverandi húsnæði sínu. Stefnandi keypti sér á árinu 2011 íbúð sem samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna er vönduð og rúmgóð og er haft eftir stefnanda í matsgerðinni að hún henti honum mjög vel. Hann hafi hins vegar í hyggju að byggja sér hús í [...] eftir nokkur ár. Engin staðfesting liggur fyrir um hvort eða hvenær af byggingu húsnæðis þessa verði. Er því ekki sannað að stefnandi verði fyrir tjóni vegna húsbyggingar í framtíðinni og verður því að sýkna af þessum lið bótakröfu stefnanda. Krafa stefnanda vegna kostnaðar við aðstoðarmann á ferðalögum og vegna kostnaðar við kaup á fjórhjóli er byggð á því að þær bætur sem hann hafi þegar fengið bæti honum ekki tjón hans að fullu. Hann þurfi aðstoð við að stunda áhugamál sín og kostnaður við það muni verða verulegur. Þessi kostnaður falli undir annað fjártjón samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga, að því marki sem hann falli utan þess sem greiðsluskylt sé samkvæmt lögum um almannatryggingar. Stefnandi var metinn til 100% varanlegrar örorku og 90 stiga varanlegs miska, auk þess sem hann hefur fengið greitt 10% álag á miskann. Við ákvörðun miskastigs er ekki einungis litið til þess hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, heldur einnig til þeirra erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Síðari þátturinn heimilar að litið sé til einstaklingsbundinna áhrifa líkamstjóns á viðkomandi einstakling. Þessi áhrif geta verið mismunandi eftir aldri, áhugamálum o.fl. Í matsgerð matsmannanna C og D, frá 8. desember 2009, sem mátu varanlegan miska stefnanda, er sérstaklega tekið fram að þeir líti til þess að afleiðingar slyssins séu til þess fallnar að valda stefnanda sérstökum erfiðleikum í lífi hans í skilningi 4. gr. skaðabótalaga. Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að stefnandi hafi þegar fengið tjón vegna framangreindra þátta bætt, en hann þykir ekki hafa fært rök fyrir því að krafan falli undir annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Ber því að sýkna stefndu af þessum kröfuliðum. Krafa stefnanda um álag á miskabætur byggist á 2. málslið 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, en þar greinir að heimilt sé að hækka miskabætur um allt að 50% þegar sérstaklega standi á. Krafa stefnanda að fjárhæð 3.090.600 krónur miðar við 50% hækkun bóta fyrir varanlegan miska, sem metinn hefur verið 90 stig. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., féllst á að stefnandi ætti rétt á hækkun bóta á grundvelli framangreinds ákvæðis og greiddi honum sem nemur 10% hækkun miskabóta. Við uppgjörið gerði stefnandi fyrirvara vegna hækkunar bóta samkvæmt ákvæðinu. Heimild framangreinds lagaákvæðis til hækkunar miskabóta nær til tilvika þegar sérstaklega stendur á. Hefur verið litið svo á að það eigi einkum við þegar ákvörðun miska á grundvelli læknisfræðilegra sjónarmiða nær ekki að bæta að fullu þann miska sem tjónþoli hefur orðið fyrir, t.d. sökum þess að hann er öðrum háður um aðstoð við helstu athafnir daglegs lífs. Í framangreindri matsgerð C og D, sem mátu varanlegan miska stefnanda, er helstu afleiðingum slyss hans lýst svo að um sé að ræða nánast algera lömun í ganglimum með mikilli skyntruflun vegna mænuskaða, áhrif á rödd sem hafi jafnað sig að mestu, en stefnandi finni þó fyrir þegar hann sé þreyttur, áhrif á öndunarfæri, mæði og andþyngsli ásamt slímmyndun með skertri öndunargetu til frambúðar, mjúkparta-beinnýmyndun í vinstri olnboga og yfir hægri lærhnútu, verki og hreyfiskerðingu í hægri öxl, taugaverki í ganglimum, neurogen blöðrulömun og þrálátar þvagfærasýkingar, upphafna stjórnun hægðarlosunar, upphafna eða verulega skerta kynlífsgetu, andlega vanlíðan og væga vitræna skerðingu. Samkvæmt þessu er ljóst að áverkar stefnanda eru margþættir og alvarlegir og hann er bundinn við hjólastól. Stefnandi gaf ekki skýrslu fyrir dóminum, en samkvæmt gögnum málsins er hann sjálfbjarga um allar athafnir daglegs lífs. Hann býr einn í eigin húsnæði og getur farið ferða sinna sjálfur á eigin bifreið. Stefnandi hefur komið á fót eigin fyrirtæki, þótt ekki sé ljóst hvort hann hafi getað starfað við það að einhverju leyti. Þá kemur fram að stefnandi stundi enn áhugamál sín, skot- og stangveiðar, en þurfi sérstakan búnað og aðstoð til þess. Með hliðsjón af framangreindu og dómaframkvæmd þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að rétt sé að hækka miskabætur umfram þau 10% sem hann hefur þegar fengið greitt. Verður því sýknað af framangreindri kröfu stefnanda um aukið álag á miskabætur. Stefnandi krefur stefndu um greiðslu kostnaðar við öflun matsgerðar H lagaprófessors og I tryggingastærðfræðings. Stefnandi greiddi 941.500 krónur vegna matsgerðarinnar, en stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., féllst á að greiða stefnanda 225.960 krónur af því, í samræmi við það hlutfall fjárhæðar í niðurstöðu matsgerðarinnar sem hann féllst á. Eftir standa því 715.540 krónur. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 telst kostnaður vegna matsgerða til málskostnaðar. Með hliðsjón af atvikum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi vegna málsins 2. júlí 2013. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Gríms Sigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, 684.450 krónur. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Annar útlagður kostnaður stefnanda er 715.540 krónur sem, eins og fyrr greinir, telst hluti málskostnaðar. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmönnum gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi eða úrskurði, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 470/2011. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og B, eru sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, Gríms Sigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, 684.450 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 282/1999
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
J kærði úrskurð héraðsdómara um frávísun máls sem hann hafði höfðað gegn A, H, J og R. Talið var að kröfur J, sem lytu að öðru en málskostnaði og niðurstöðu héraðsdómara um frávísun málsins, vörðuðu atriði, sem sættu ekki kæru til Hæstaréttar samkvæmt 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Úrskurður héraðsdómara um að málinu bæri að vísa frá héraðsdómi vegna ýmissa annmarka á málatilbúnaði J var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 1999, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Hann krefst þess einnig að ómerkt verði ákvörðun héraðsdómara 15. mars 1999 um að endurupptaka málið í kjölfar útivistar af hálfu varnaraðila, að sér verði heimilað að leggja fram í málinu skriflega sókn, sem héraðsdómari hafi hafnað í þinghaldi 19. febrúar sama árs, og að meðferð málsins verði falin öðrum héraðsdómara en þeim, sem kvað upp hinn kærða úrskurð. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en hverjar, sem verði lyktir málsins, verði hrundið ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað. Framangreindar kröfur sóknaraðila, sem lúta að öðru en málskostnaði og niðurstöðu héraðsdómara um frávísun málsins, varða atriði, sem sæta ekki kæru til Hæstaréttar samkvæmt 143. gr. laga nr. 91/1991. Koma þær því ekki til álita við úrlausn málsins. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi handa hverjum varnaraðila fyrir sig, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Jakob A. Traustason, greiði varnaraðilum, Almennu málflutningsstofunni sf., Hróbjarti Jónatanssyni, Jónatan Sveinssyni og Reyni Karlssyni, hverjum fyrir sig samtals 50.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Stefndi, Hróbjartur, fékk dóm fyrir kröfunum í ársbyrjun 1991 og gerði fjárnám fyrir þeim í fasteigninni í ágúst 1991. Hann fór fram á sölu eignarinnar á uppboði í lok ágúst 1991, með tveimur uppboðsbeiðnum, en þær beiðnir sættu mótmælum af hálfu uppboðsþola, þar sem rangra uppboðsheimilda var getið í þeim. Um þann ágreining var rekið mál fyrir uppboðsrétti og Hæstarétti Íslands. Dómur Hæstaréttar 29. september 1992 féll á þá lund að uppboðsbeiðnirnar þóttu ekki uppfylla lagaskilyrði og því ekki tækar í uppboðsréttinum. Sýslumannsembættið ákvað að byrjun uppboðs á fasteigninni skyldi fara fram 4. desember 1992. Ákveðið var að fresta byrjun uppboðs til 28. desember 1992. Framhaldssala á fasteigninni sjálfri var ákveðin 22. janúar 1993 en féll niður, þar sem aðeins einn uppboðsbeiðandi var orðinn í málinu og uppboðsbeiðni hans afturkölluð. Beðið var um nauðungarsölu á eigninni að nýju þann 9. febrúar 1993 og var fasteignin seld þann 8. júlí 1993. Stefndi, Hróbjartur, bauð í eignina fyrir hönd stefnanda og varð hæstbjóðandi. Síðar var fallið frá boðinu og var eignin því boðin næstbjóðanda. Samkvæmt frumvarpi að úthlutun söluandvirðis hefði stefnandi fengið greiddar rúmlega 900.000 krónur af söluandvirðinu. Uppboðsbeiðandi mótmælti hins vegar frumvarpinu og var rekið sérstakt dómsmál til úrlausnar ágreiningnum, fyrir héraðsdómi og Hæstarétti Íslands. Krafa uppboðsbeiðandans var tekin til greina í dómi Hæstaréttar þann 24. janúar 1994, en við það féll niður greiðsla til stefnanda af uppboðsandvirðinu. Í bréfi 13, ágúst 1996 fór stefnandi fram á greinargerð og gögn um rekstur innheimtumálanna tveggja. Því bréfi var svarað með bréfi Leifs Árnasonar, hdl., fulltrúa stefnda, Hróbjarts, dagsettu 16. ágúst 1996. Stefnandi ítrekaði beiðni sína í bréfi 27. ágúst 1996. Með bréfi 13. september 1996 krafði stefnandi stefndu, Hróbjart og Almennu málfutningsstofuna um bætur vegna meintrar vanrækslu við meðferð innheimtumálanna tveggja, en stefnandi taldi sig hafa glatað andvirði verðbréfanna eftir sölu fasteignarinnar, sem bréfin voru tryggð með veði í. Nam bótakrafan 11.687.196 krónum. Í bréfi Hróbjarts Jónatanssonar hrl. fyrir hönd Almennu málflutningsstofunnar hf. til stefnanda l7. september 1996, er bótakröfunni hafnað. Þann 3. október 1996 sendi Almenna málflutningsstofan stefnanda reikninga fyrir þóknun að fjárhæð 937.982 krónur og útlögðum kostnaði að fjárhæð 156.334 krónur vegna reksturs nokkurra mála í þágu stefnanda. Í bréfi 28. október 1996 neitaði stefnandi að taka afstöðu til reikninganna fyrr en hann hefði fengið afrit viðeigandi gagna og skýringar á einstökum liðum. Hinn 30. október 1996 óskaði stefnandi eftir áliti stjórnar Lögmannafélags Íslands á nokkrum atriðum, sem hann tiltók í 12 tölusettum liðum. Óskaði stefnandi m.a. eftir áliti stjórnarinnar á því, hver væri eðlileg þóknun fyrir lögfræðiþjónustu stefnda, Hróbjarts, í þágu stefnanda. Taldi stjórnin það ekki vera á valdsviði sínu að meta hvort stefnandi hefði orðið fyrir fjárhagslegu tjóni eða að kveða á um ætlaða bótaskyldu stefnda, Hróbjarts, vegna starfa hans í þágu stefnanda. Stjórnin áleit hins vegar að lækka bæri þóknun stefndu vegna innheimtu skuldabréfamáls og féllst ekki á reikning vegna útlagðs kostnaðar vegna reksturs sama máls, þar sem ekki hefði verið sýnt fram á hvaða kostnaður þetta væri. III. Málsástæður stefnanda. IV. Stefndu krefjast í fyrsta lagi sýknu á þeim grundvelli, að með því að stefnandi felldi fyrirvaralaust niður dómsmál um sama sakarefni í nóvember 1997, hafi stefnandi ráðstafað sakarefni málsins á þann hátt að bindandi sé fyrir hann. Sú ráðstöfun hafi falið í sér óafturkræfa yfirlýsingu stefnanda um að hann hafi að fullu og öllu fallið frá kröfum á hendur stefndu hvað varðar sakarefni málsins. Stefndu benda á, að í málatilbúnaði stefnanda byggi hann á því, að stefndi, Hróbjartur, hafi gerst sekur um bótaskyld mistök, sem valdið hafi ætluðu fjártjóni stefnanda. Engin grein sé hins vegar gerð fyrir aðild stefndu, Jónatans Sveinssonar og Reynis Karlssonar, að málinu. Virðist svo sem stefnandi beini kröfum sínum að stefndu, Jónatani og Reyni, á grundvelli eignaraðildar þeirra að Almennu málflutningsstofunni sf. Benda stefndu á, að við samruna Almennu málflutningsstofunnar sf. og Lögmannsstofu Baldvins og Reynis sf. hafi Almenna málflutningsstofan hf. tekið við öllum réttindum og skyldum Almennu málflutningsstofunnar sf. Öll hagsmunagæsla vegna stefnanda hafi verið innt af hendi í nafni hlutafélagsins enda hafi hinir stefndu lögmenn og fulltrúar þeirra verið starfsmenn hlutafélagsins frá 1. september 1992. Rekstur lögmannsstofu á vegum sameignarfélagsins hafi fallið niður fljótlega eftir það. Ákveðið hafi verið í september 1996 að slíta hlutafélaginu um Almennu málflutningsstofuna og hafi sameignarfélagið Almenna málflutningsstofan tekið við rekstri stofunnar frá sama tíma. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda, Jónatan, af kröfum stefnanda í máli þessu, enda beri hann ekki persónulega ábyrgð á rekstri Almennu málflutningsstofunnar hf. Þá beri einnig að sýkna Almennu málflutningsstofuna sf., en félagið hafi ekki rekið lögmannsstofu frá og með október 1992 til september 1996. Að því er stefnda, Reyni, varðar hafi hann ekki orðið meðeigandi að Almennu málflutningsstofunni sf. fyrr en í ágúst 1996, en atvik máls þessa hafi gerst á árinu 1993 og fyrr. Beri því að sömuleiðis að sýkna hann af kröfum stefnanda í máli þessu. Að öðru leyti er sýknukrafa stefndu studd þeim rökum að stefndu hafi ekki gerst sekir um saknæman eða ólögmætan verknað gagnvart stefnanda. Stefndi, Hróbjartur, hafi þvert á móti sinnt því verki, sem stefnandi hafi falið honum, þ.e. að gæta hagsmuna hans vegna nauðungarsölu á fasteigninni að Kleppsvegi 86 í Reykjavík. Stefnandi hafi ekki viljað eiga frumkvæði að nauðungarsölu og hafi hann ekki ætlast til annars en þess, að ef og þegar aðrir veðhafar kysu að selja fasteignina á uppboði, yrði kröfum stefnanda annað hvort lýst eða hann látinn vita af gangi mála svo að hann gæti tekið ákvörðun um framhald málsins. Stefndu kveða þá málsástæðu stefnanda að stefndi, Hróbjartur, hafi með mistökum tafið uppboðsmálið, ekki standast. Í fyrsta lagi hafi uppboðshaldari ákveðið að fresta uppboðinu án efnislegra ástæðna. Fjölmargar aðrar uppboðsbeiðnir hafi verið fyrir hendi og hafi þeir uppboðsbeiðendur getað hlutast til um sölu, ef því hefði verið að skipta. Í öðru lagi hafi stefnandi allt eins gert ráð fyrir því að nauðungarsala færi ekki fram á eigninni. Stefnandi hafi látið í ljós þann vilja, að sýna skuldurum biðlund. Í þriðja lagi hafi stefndi bætt strax úr göllum á uppboðsbeiðninni, sem uppboðshaldari hafi fallist á, en Hæstiréttur hafi verið á annarri skoðun. Uppboðsmálinu hafi verið áfrýjað af uppboðsþola, en ekki af hálfu stefnanda. Stefndu halda því fram, að reynt hafi verið með öllum ráðum að hafa upp á stefnanda fyrir uppboðið 8. júlí 1993, en án árangurs. Hafi m.a. verið sent símskeyti á heimili hans og það skilið þar eftir daginn fyrir uppboðið. Þá hafi uppboðið verið auglýst í dagblöðum. Upplýst sé af stefnanda að hann hafi verið á ferðalagi innan lands í júní og júlí. Hafi hann komið til Reykjavíkur dagana í kringum uppboðið, en síðan farið til Danmerkur 11. júlí 1993, þremur dögum eftir uppboðið án þess að hirða um að svara fyrrgreindu hraðskeyti stefndu, sem skilið hafði verið eftir á heimili hans. Þá vísa stefndu á bug þeim staðhæfingum stefnanda, að hann hafi látið stefndu í té símanúmer móður hans svo unnt væri að ná í hann ef þörf krefði. Stefnandi hafi ekki upplýst stefndu um að hann væri á ferðalagi innanlands eða á förum til útlanda. Þar sem stefnandi hugði á ferðalög á þessum tíma hafi honum borið að veita lögmanni sínum umboð til þess að kaupa fyrrgreinda fasteign á tilteknu verði á uppboði. Þá hafi stefnandi borið að láta stefndu í té upplýsingar um hvar og hvernig væri hægt að ná í hann ef þörf krefði. Stefndi, Hróbjartur, hafi gert allt sem í hans valdi stóð til þess að hafa upp á stefnanda og upplýsa hann um yfirvofandi uppboð og síðar um niðurstöðu framhaldssölu fasteignarinnar. Stefndu geti ekki borið ábyrgð á fjarveru stefnanda á þessum tíma. Þá krefjast stefndu sýknu vegna tómlætis stefnanda. Upplýst sé að hið umdeilda uppboð á fasteigninni að Kleppsvegi 86 fór fram 8. júlí 1993. Stefnandi hafi höfðað mál á hendur stefndu vegna sama sakarefnis 26. júní 1997 eða u.þ.b. fjórum árum eftir uppboðið. Hafi stefnandi kosið að fella það mál niður í nóvember sama ár. Stefna þessa máls sé þingfest 30. júní 1998, eða fimm árum eftir að fyrrgreint uppboð fór fram. Ljóst sé því að stefnandi hafi gerst sekur um tómlæti með því að halda kröfu sinni ekki til laga og réttar fyrr en raun ber vitni. Enn fremur liggi fyrir að stefnandi lýsti ekki kröfum sínum samkvæmt innköllun, sem birt hafi verið í Lögbirtingablaði nr. 144/1996, er Almennu málflutningsskrifstofunni hf. var slitið. Hafi stefnanda borið að beina kröfum sínum að hlutafélaginu, svo sem fyrr greinir. Allur réttur, sem stefnandi kunni að hafa átt á hendur hlutafélaginu sé því fallinn niður fyrir vanlýsingu, sbr. 112. gr. laga nr. 2/1995. Þá halda stefndu því fram að kröfur stefnanda samkvæmt fyrrgreindum viðskiptabréfum séu að fullu greiddar samkvæmt yfirlýsingum skuldara. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir neinu fjárhagslegu tjóni vegna þess að kröfurnar fengust ekki greiddar af uppboðsandvirði hinnar veðsettu fasteignar. Fyrrgreind viðskiptabréf hafi verið gefin út vegna peningaláns, sem stefnandi hafi verið búinn að fá greitt er uppboð á fasteigninni hófst. V. Stefndu styðja frávísunarkröfu sína í fyrsta lagi þeim rökum, að með því að stefnandi felldi fyrirvaralaust niður dómsmál um sama sakarefni í nóvember 1997, hafi stefnandi ráðstafað sakarefni málsins á þann hátt að bindandi sé fyrir hann. Sú ráðstöfun hafi falið í sér óafturkræfa yfirlýsingu stefnanda um að hann hafi að fullu og öllu fallið frá kröfum á hendur stefndu hvað varðar sakarefni málsins. Á þetta verður ekki fallist. Niðurfelling máls stendur því ekki í vegi að stefnandi höfði nýtt mál um sakarefnið. Í öðru lagi byggja stefndu frávísunarkröfu sína á því, að málatilbúnaður stefnanda sé andstæður þeirri meginreglu laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem kveður á um skýran málatilbúnað. Ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála miða að því að grundvöllur máls sé í upphafi málsmeðferðar skýrt og greinilega markaður svo að stefndi hafi færi á að bregðast við málsókninni með málefnalegum hætti. Í e-lið 1. mgr. 80. gr. laga um 91/1991 um meðferð einkamála segir, að í stefnu þurfi að koma fram málsástæður, sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Segir ennfremur að lýsing þessi skuli vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Stefna máls þessa er 21 blaðsíða að lengd. Atvikum málsins og málsástæðum er þar lýst í afar löngu og ítarlegu máli. Eftir að stefnandi hefur gert grein fyrir dómkröfum sínum í stefnu kemur kafli, sem stefnandi nefnir “málavextir og atvik máls”. Svo sem heiti kaflans bendir til gerir stefnandi þar grein fyrir atvikum málsins. Að því loknu gerir stefnandi ítarlega grein fyrir áliti stjórnar Lögmannafélags Íslands 25. mars 1997 um sakarefni málsins og gerir jafnframt grein fyrir eigin ályktunum af lestri þess. Fyrrgreint álit Lögmannafélagsins hefur stefnandi einnig lagt fram sem dómskjal í málinu. Stefnandi gerir grein fyrir dómkröfum sínum og málsástæðum á næstu 14 blaðsíðum í stefnu. Í lok þess kafla gerir stefnandi grein fyrir málsástæðum, sem hann kveðst jafnframt og meðal annars byggja á, og eru þær í 30 tölusettum liðum. Auk þessa hefur stefnandi lagt fram tvö dómskjöl, nr. 9 og 10, sem hann hefur sjálfur útbúið í tilefni málshöfðunarinnar. Á dómskjali nr. 9 gerir stefnandi grein fyrir því á 7 blaðsíðum hvernig frumvarp að úthlutun uppboðsandvirðis hefði verið ef uppboð á fasteigninni að Kleppsvegi 86 hefði farið fram í byrjun maí 1991. Á dómskjali nr. 10 gefur hins vegar að líta leiðréttingar stefnanda á frumvarpi sýslumanns um skiptingu söluverðs fasteignarinnar að Kleppsvegi 86. Dómskjal þetta er 8 blaðsíður að lengd. Stefnandi setur kröfugerð sína fram sem aðalkröfu og þrjár varakröfur. Auk þess er í aðal-, vara- og þrautavarakröfu aðallega krafist dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, en til vara vaxta samkvæmt 7. gr. sömu laga og er þá ekki miðað við sama upphafsdag vaxtanna. Í þrautaþrautavarakröfu er hins vegar krafist vaxta og/eða dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 að mati dómsins til greiðsludags kröfunnar. Auk þess að skýra kröfur sínar í stefnu í löngu máli vísar stefnandi til dómskjala 9 og 10 til frekari skýringa á þeim, en skjöl þessi eru eins og áður segir útbúin af stefnanda sjálfum í tilefni málshöfunarinnar og hafa að geyma skriflegan málflutning. Samkvæmt því sem að framan greinir er stefna málsins að verulegu leyti skriflegur málflutningur, sem er í brýnni andstöðu við meginreglu einkamálaréttarfars um munnlega málsmeðferð. Þá hefur stefnandi lagt fram í málinu gífurlegan fjölda skjala. Af stefnu verður lítið ráðið um það hvað sanna eigi með einstökum skjölum. Sum þeirra hafa aðeins að geyma skriflegan málflutning svo sem fyrr greinir. Kröfugerð er óskýr og ruglingsleg og krafa um dráttarvexti í þrautaþrautavarakröfu er valkvæð. Mjög skortir því á skýra og glögga framsetningu krafna í stefnu og verður að telja dómkröfur stefnanda of óákveðnar og óljósar til að dómur verði lagður á málið. Lýsing stefnanda á málsatvikum og málsástæðum er gífurlega yfirgripsmikil og málsástæður eru ekki hnitmiðaðar. Á köflum er erfitt að greina í sundur málavexti og málsástæður. Þá tengir stefnandi lýsingu þessa ekki með viðhlítandi hætti við einstakar kröfur. Með vísan til ofanritaðst þykir málatilbúnaður stefnanda í brýnni andstöðu við þær grunnreglur einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sem ákvæði 80. gr. laga nr. 91/1991 eru reist á. Þykir svo mjög skorta á glögga og skýra framsetningu krafna, málavaxta og málsástæðna í stefnu að hún geti ekki orðið grunnur áframhaldandi meðferðar málsins. Úr þessum ágöllum verður ekki bætt undir rekstri málsins. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 50.000 krónur. Úrskurðinn kvað upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu 50.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 216/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 17. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. mars 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 5. apríl 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 15. mars 2016. Héraðssaksóknari hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, f.d. [...], verði gert að sætaáfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 12. apríl 2016, kl. 16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Verjandikærða mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað en til vara aðfarbanni verði markaður skemmri tími. Ígreinargerð héraðssaksóknara segir að þann 22. september sl. hafi kærði komiðhingað til lands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...] með ferjunni [...].Kærði, X sé umráðamaður bifreiðarinnar [...]. Lögreglan hafi verið með eftirlitmeð bifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið til Reykjavíkur og þaðan tilKeflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september. Föstudaginn 25. september hafikærði farið með flugi frá Íslandi, en skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæðivið Keflavíkurflugvöll. Kærði hafi komið aftur til landsins þann 28. septemberog sótt bifreiðina. Hann hafi ekið sem leið lá inn í [...] á [...]aðgistiheimili við [...] í [...]. Kærði hafi þar hitt meðkærða Y og hafi báðirverið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðinhafi verið haldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem búið var að fela íbifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafiþeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess. Framkemur að kærði hafi í fyrstu neitað sök við skýrslutökur hjá lögreglu, en hafinú játað að hafa flutt fíkniefni í bílnum til landsins. Í framburði kærða ogmeðkærða Y hafi komið fram að tveir Hollendingar hafi átt þátt í skipulagninguinnflutningsins og að kærði hafi ekið bifreiðinni að beiðni þeirra og átt að fágreitt fyrir. Kærði hafi upplýst lögreglu um það að hann hafi nokkrum sinnumhitt samverkamenn sína á fundum í Hollandi, áður en haldið var til Íslands, þarsem ferðin hafi verið skipulögð. Er vísað nánar til meðfylgjandi framburðarskýrslukærða og annarra gagna sem liggja fyrir. Kærðiþykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati lögreglu sé meint aðild kærða mikil en hún er talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé um mjög mikiðmagn hættulegra fíkniefna að ræða. Meti lögregla það svo að skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér umræði en staða kærða þykir sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málumsbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beinaaðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Kærðihefur sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, núsíðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2015, en sá úrskurður varstaðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði sætti gæsluvarðhaldi í 12 vikurán þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafi lögregla talið, í samræmivið 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurða hann áframí gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi veriðfarið fram á og kærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann og hafi sá úrskurðurverið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur tvisvar staðfestúrskurði um áframhaldandi farbann yfir kærða, sbr. dóma nr. 57/2016 og127/2016. Sé því farið fram á að kærði verði úrskurðaður í áframhaldandifarbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því er byggt að skilyrði 2.mgr. 95. gr. séu uppfyllt eins og áður hafi verið rakið. Jafnframt teljistfyrir hendi skilyrði til að úrskurða kærða í farbann á grundvelli b. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Kærði sé erlendur ríkisborgari og hafi enginsérstök tengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni aðkomast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að matihéraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru kærða á meðan mál hans er tilmeðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gertað sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Nánarsegir í greinargerð að rannsókn lögreglu hafi að hluta til verið unnin ísamstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskað hafi verið eftir húsleitum ogskýrslutökum. Rannsókn lögreglu sé nú lokið og hafi málið verið sent tilhéraðssaksóknara til ákærumeðferðar þann 7. mars sl. og bíði nú ákvörðunar umsaksókn. Héraðssaksóknaritelur brot kærða varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamtsíðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til aðúrskurða kærða í farbann er vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95.gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til allsframangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafalögreglustjóra um farbann nái fram að ganga.Meðdómi Hæstaréttar þann 18. febrúar 2016 í máli nr. 127/2016, var kærða gert aðsæta farbanni til dagsins í dag á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Er ekkert framkomið í málinu sem leiðir til þess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði tilað kærða verði gert að sæta farbanni, en rannsókn málsins, sem hefur verið mjögumfangsmikil, mun vera á lokastigi og var málið sent héraðssaksóknara í síðustuviku til ákvörðunar um saksókn. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfuhéraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, f.d. [...], skal sætafarbanni allt til þriðjudagsins 5. apríl 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 790/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 22. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upphaf rannsóknar lögreglu í máli þessu verður rakið til þess að 22. september 2015 kom Y hingað til lands með ferjunni Norrænu, en bifreið með skráningarnúmerinu [1], sem hann hafði umráð yfir, var flutt með ferjunni. Varnaraðili hefur viðurkennt að hafa verið á Seyðisfirði er bifreiðin kom til landsins en bar hjá lögreglu að hann hafi verið þar á ferðalagi. Lögregla veitti áðurnefndri bifreið eftirför, en henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. til 25. september 2015. Á leiðinni til Reykjavíkur 23. þess mánaðar nam bifreiðin staðar við [...] og sá lögregla þar til bílaleigubifreiðar með skráningarnúmer [2], en hana hafði varnaraðili tekið á leigu 20. september 2015. Hinn 24. september sama ár var fyrrgreindur Y staddur við [...] við Laugaveg og sást þá til bifreiðarinnar [3] í nágrenninu. Leigutaki bifreiðarinnar var varnaraðili, en hann hafði þá skilað fyrrnefndu bifreiðinni sem hann hafði haft á leigu. Við skil bifreiðarinnar 24. september 2015 kom í ljós að henni hafði verið ekið 1853 kílómetra. Á sama tíma og fyrrgreindur Y var við [...] sá lögreglan til Z á Laugaveginum. Lögregla fylgdi bifreiðinni [1] eftir á leið hennar til Suðurnesja 24. september 2015 og kom í ljós að bifreiðin [3] fylgdi henni eftir. Þegar bifreiðinni [1] hafði verið lagt í stæði við veitingastað í Keflavík urðu lögreglumenn aftur varir við bifreiðina [3]. Skömmu síðar stigu varnaraðili og fyrrgreindur Z út úr bifreiðinni. Þeir óku síðan á eftir bifreiðinni [1] er henni var ekið að hóteli í miðbæ Keflavíkur, en hurfu á brott eftir að Y hafði bókað sig á hótelið. Y fór með flugi frá Íslandi 25. september 2015 og skildi bifreiðina [1] eftir á skammtímastæði við Keflavíkurflugvöll. Hann kom aftur til landsins 28. sama mánaðar en þann dag kom Þ til landsins. Um sama leyti og Y sótti bifreiðina [1] á bifreiðastæðið við Keflavíkurflugvöll sáu lögreglumenn aftur til bifreiðarinnar [3]. Y og Þ óku síðan hvor á sinni bifreið í átt að [...] að gistiheimili við [...], þar sem þeir voru handteknir. Varnaraðili var einnig handtekinn um 500 metrum frá gistiheimilinu, en þar beið hann í bifreiðinni [3]. Í bifreiðinni sem Y ók fundust 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni. Í bifreið varnaraðila fannst meðal annars umslag með 15.600 evrum og sjónauki. Er varnaraðili var handtekinn hafði hann undir höndum Blackberry síma, en samkvæmt gögnum málsins mun einvörðungu unnt að nota símann til að eiga dulkóðuð samskipti. Við húsleit á heimili varnaraðila var meðal annars lagt hald á svokölluð Ikort. Við skoðun á þeim kom í ljós að frá 22. júlí til 10. september 2015 voru lagðar inn rúmlega 8 milljón krónur á 25 slík kort af hálfu varnaraðila og Z. Þá voru rúmar 7 milljón krónur teknar út af kortunum í hraðbönkum í [...] dagana 12. til 17. september 2015. Þau kort sem fundust heima hjá varnaraðila voru virkjuð úr símanúmerum varnaraðila og Z. Varnaraðili hefur kosið að tjá sig ekki um framangreint. Enn fremur liggur fyrir í málinu að Z hefur ítrekað keypt flugferðir fyrir varnaraðila á árinu, en hvorki varnaraðili né Z hafa gefið skýringar á því. Samkvæmt framangreindu er varnaraðili undir sterkum grun um að eiga aðild að innflutningi á fíkniefnum þeim er fundust í bifreiðinni [1]. Sannist sök varðar brotið allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 92/2008
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Sekt Ökuréttarsvipting Ítrekun
Á var sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreið 14. apríl 2007 undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Í málinu var deilt um það hvort dómur sem Á hlaut fyrir akstur undir áhrifum áfengis og fíkniefna 11. apríl 2007, en birtur honum 20. sama mánaðar, skyldi hafa ítrekunaráhrif samkvæmt 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga. Í dómi Hæstaréttar voru rakin almenn skilyrði 71. gr. almennra hegningarlaga um ítrekun. Var talið að orðalag ákvæðisins vísaði til þess að ítrekunaráhrif væru miðuð við það tímamark þegar dómur félli auk þess sem það væri viðtekin túlkun á ákvæðinu og þyrfti dómurinn því ekki að hafa verið birtur til þess að hafa ítrekunaráhrif. Samkvæmt þessu hafði dómurinn frá 11. apríl því ítrekunaráhrif við ákvörðun um sviptingu ökuréttar G. Var ákvörðun hins áfrýjaða dóms um refsingu og ökuréttarsviptingu leiðrétt og G dæmdur til greiðslu 180.000 króna sektar og sviptur ökurétti í 2 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu af hálfu ákæruvaldsins til Hæstaréttar 31. janúar 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, en að refsing hans verði þyngd og ökuréttarsvipting lengd. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Ágreiningsefni máls þessa lýtur að því hvort dómur sem ákærði hlaut fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra 11. apríl 2007, þar sem hann var dæmdur meðal annars fyrir tvö ölvunarakstursbrot, í öðru tilvikinu einnig fyrir akstur undir áhrifum fíkniefna, hafi ítrekunaráhrif til þyngingar refsingar og lengingar ökuréttarsviptingar þeirrar sem ákveðin var í hinum áfrýjaða dómi. Dómurinn frá 11. apríl 2007 var birtur ákærða 20. sama mánaðar. Í hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 18. október 2007, var ákærði sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með því að hafa ekið undir áhrifum fíkniefna 14. apríl 2007, nánar tiltekið með 0,6 ng/ml tetrahýdrókannabínól í blóði. Farið var með bæði málin samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í 100. gr. umferðarlaga er ekki kveðið á um ítrekunaráhrif að því er varðar refsingu. Ákærði hefur sem fyrr segir áður gerst sekur um akstur undir áhrifum áfengis og fíkniefna. Að því virtu er refsing hans ákveðin 180.000 króna sekt, en komi 14 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Í 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga eru hins vegar ákvæði um afleiðingar ítrekunar brots á tímalengd sviptingar ökuréttar. Um almenn skilyrði ítrekunar er fjallað í 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar segir í 1. mgr. að þegar „lög ákveða eða heimila aukna hegningu eða önnur viðurlög við ítrekun brots, skal ekki beita þeim ákvæðum, nema sökunautur hafi, áður en hann framdi síðara brotið, verið dæmdur sekur um brot eða gengist undir refsingu hér á landi fyrir brot, sem ítrekunaráhrif hefur á síðara brotið,“ og hafi að auki verið orðinn fullra 18 ára er hann framdi fyrra brotið. Orðalag ákvæðisins vísar til þess að dómur hafi gengið þegar síðara brot er framið og er viðtekin túlkun þess að átt sé við það tímamark þegar dómur fellur, en hann þurfi ekki að hafa verið birtur, gagnstætt því sem felst í ákvæði 5. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því hefur dómurinn frá 11. apríl 2007 ítrekunaráhrif við ákvörðun ökuréttarsviptingar í máli þessu, en ákærði hafði náð 18 ára aldri þegar hann framdi brotin, sem fyrri dómurinn tók til. Samkvæmt 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga skal svipting ökuréttar ekki vara skemur en tvö ár hafi ökumaður áður brotið gegn ákvæðum 45. gr. eða 45. gr. a. laganna. Ákærði var í hinu fyrra máli sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga, en er nú sakfelldur fyrir að hafa ekið undir áhrifum fíkniefna með 0,6 ng/ml tetrahýdrókannabínól í blóði. Verður hann því nú sviptur ökurétti í tvö ár frá 20. október 2009 að telja, en þann dag lýkur ökuréttarsviptingu samkvæmt áðurnefndum dómi frá 11. apríl 2007. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með þessari dómsniðurstöðu er leiðrétt ákvörðun hins áfrýjaða dóms um refsingu og ökuréttarsviptingu og er því rétt að greiddur verði úr ríkissjóði áfrýjunarkostnaður málsins, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ágúst Kolbeinn Sigurlaugsson, greiði 180.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá 20. október 2009 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 18. október 2007. I Mál þetta, sem þingfest var og dómtekið 9. október sl. er höfðað af lögreglustjóranum á Sauðárkróki 14. ágúst 2007 á hendur Ágústi Kolbeini Sigurlaugssyni, fæddum 17. október 1988, til heimilis að Brekkugötu 23, Ólafsfirði, ,,fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa um tvöleytið laugardaginn 14. apríl 2007 ekið bifreiðinni VP-340 undir áhrifum fíkniefna (tetrahýdrókannabínól í blóði 0,6 ng/ml), suður Norðurlandsveg í Skagafirði, þar til lögreglan stöðvaði för hans á móts við bæinn Miðsitju í Blönduhlíð. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 45. gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, sem og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytinum.” II Ákærði sótti ekki þing og boðaði ekki forföll þegar málið var þingfest 9. október sl. Málið er því dæmt með vísan til 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 enda er þess getið í fyrirkalli sem birt var fyrir ákærða sjálfum á lögmætan hátt 13.september sl. að svo mætti fara með málið. Þar sem ákærði hefur ekki látið málið til sín taka verður með vísan til þess sem að framan er rakið að líta svo á að hann viðurkenni háttsemi þá sem honum er í ákæru gefin að sök og telst sök hans þar með nægilega sönnuð enda er ákæran í samræmi við gögn málsins og brot hans þar réttilega fært til refsiákvæða. Ákærði hefur tvisvar áður sætt refsingu. Hinn 18. september 2006 var hann dæmdur til greiðslu sektar fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hinn 11. apríl 2007 var hann dæmdur til sektar fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 45a umferðarlaga. Með dóminum var ákærði jafnframt sviptur ökurétti í tvö og hálft ár en hann var sakfelldur fyrir að aka tvisvar undir áhrifum áfengis og vörðuðu bæði brotin við 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga í annað af þessum skiptum var ákærði einnig undir áhrifum fíkniefna. Brot það sem ákærði er nú sakfelldur fyrir var framið 14. apríl 2007 eða þremur dögum eftir uppkvaðningu dómsins frá 11. apríl 2007 en þá mun birting dómsins ekki hafa farið fram. Af þessum sökum hefur dómurinn frá 11. apríl 2007 ekki ítrekunaráhrif í á brot þetta. Að teknu tilliti til þessa þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 70.000 króna sekt til ríkissjóðs en 6 daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá ber að svipta ákærða ökurétti í þrjá mánuði frá 10. október 2009 að telja en þann dag fellur niður ökuréttarsvipting ákærða samkvæmt títtnefndum dómi frá 11. apríl 2007. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar sem nemur samkvæmt yfirliti rannsóknara 75.892 krónum en enginn sakarkostnaður hlaust af meðferð málsins fyrir dóminum. Af hálfu ákæruvaldsins sótti málið Birkir Már Magnússon fulltrúi lögreglustjórans á Sauðárkróki. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Ákærði, Ágúst Kolbeinn Sigurlaugsson, greiði 70.000 krónur í sekt til ríkissjóðs en 6 daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í þrjá mánuði frá 10. október 2009 að telja. Ákærði greiði sakarkostnað að fjárhæð 75.892 krónur.
Mál nr. 491/1998
Kynferðisbrot Tilraun Miskabætur
R var ákærður fyrir kynferðislega misneytingu með því að hafa notfært sér ölvunarástand K sem var gestkomandi á heimili hans. Talið var sannað með hliðsjón af framburði K, R og annarra að hann hefði gerst sekur um tilraun til brots gegn 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. sömu laga. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu staðfest svo og refsing R en refsingin ákveðin óskilorðsbundin. Þá voru K dæmdar miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu hefur verið skotið til Hæstaréttar með stefnu 3. desember 1998 að ósk ákærða, sem áfrýjar því í heild sinni. Einnig er áfrýjað af hálfu ákæruvalds. Ákæruvaldið krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og þyngingar á refsingu hans. Jafnframt verði hann dæmdur til að greiða kæranda málsins miskabætur ásamt vöxtum og málskostnaði eftir því, sem greint er í ákæruskjali. Ákærði krefst aðallega sýknu af ákæru um brot gegn 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992, og frávísunar á kröfu um miskabætur, en til vara þess, að refsing verði milduð og miskabætur lækkaðar frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Í málinu er ákærði sakaður um að hafa notfært sér ölvunarástand 17 ára gamallar stúlku, er stödd var á heimili ákærða sem gestur stjúpsonar hans, til að hafa við hana kynferðismök meðan hún hafi verið í svefni og ófær um að sporna við áleitni hans. Hafi þetta gerst um aðfaranótt sunnudags í október 1997, eftir að ákærði kom að stúlkunni sofandi á svefnsófa á heimilinu, þar sem hann ætlaði sér næturstað. Ákærði hefur sjálfur staðfest, að hann hafi lagt stúlkuna til hvílu í sófanum og klætt sig og hana úr öllum fötum, án þess að hún hafi rumskað svo að máli skipti. Lýsing hans fyrir dómi á atlotum við stúlkuna eftir þetta samrýmist því, að viðbrögð hennar hafi ráðist af svefndrunga, og hafi honum verið það ljóst. Fær það og aukinn stuðning í frásögn hans við skýrslugjöf fyrir lögreglu 10 dögum eftir atburðinn, sem var eindregnari að þessu leyti. Ákærða og stúlkunni ber ekki saman um, hvort atlot af hans hálfu hafi staðið yfir, þegar hún hafi vaknað og farið fram úr svefnsófanum, en það raskar ekki þeirri ályktun, að tilraun til kynferðismaka á borð við samræði hafi átt sér stað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber þannig að staðfesta þá niðurstöðu dómenda í héraði, að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn 196. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Háttsemi ákærða gagnvart stúlkunni var alvarlegs eðlis. Verknaðurinn er þó ekki metinn sem fullframið brot, og ákærði hefur ekki áður orðið brotlegur við almenn hegningarlög. Með tilliti til þess þykja ekki efni til að verða við kröfu ákæruvalds um þyngingu refsingar hans frá því, sem á var kveðið í héraðsdómi. Skilorðsbinding refsingarinnar þykir hins vegar ekki eiga við. Í málinu nýtur ekki gagna um líðan kæranda í kjölfar atburðarins, en ljóst er, að verknaður sem þessi er til þess fallinn að valda þeim, sem fyrir verður, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Á kærandi rétt til miskabóta úr hendi ákærða, og þykja þær hæfilega ákveðnar 250.000 krónur, er greiðist með vöxtum sem í dómsorði segir. Einnig ber að dæma ákærða til greiðslu lögmannskostnaðar vegna bótakröfunnar, 40.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ragnar Duerke Hansen, sæti fangelsi 9 mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað á að vera óraskað. Ákærði greiði K 250.000 krónur í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. október 1997 til 25. desember sama ár og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, svo og 40.000 krónur vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfunni. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Héraðsdómur Reykjaness 10. nóvember 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 10. nóvember er í Héraðsdómi Reykjaness í málinu nr. S-240/1998: Ákæruvaldið gegn Ragnari Duerke Hansen upp kveðinn svohljóðandi dómur: Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara dags. 23. júní sl. á hendur Ragnari Duerke Hansen, kt. 210253-2709, [...] Kópavogi. Ákærði er í ákæru sakaður um ,,kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 19. október 1997, á heimili ákærða að [...] Kópavogi, notfært sér, að stúlkan K fædd 1980, sem þar var gestkomandi og hafði orðið mjög ölvuð, til að hafa við hana samræði eða önnur kynferðismök gegn vilja hennar meðan hún svaf áfengissvefni og gat af þeim sökum ekki spornað við verknaðinum. Telst þetta varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992.“ Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og að ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. saksóknarlaun í ríkissjóð. Björn L. Bergsson hdl., f.h. K., krefst greiðslu miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. október 1997 til 19. nóvember 1997, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og kostnaðar við lögmannsaðstoð að viðbættum virðisaukaskatti. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Komi hins vegar til ákvörðunar refsingar þá krefst ákærði þess að refsingin verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærði málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði krefst frávísunar bótakröfunnar en til vara, verði hann sakfelldur, þá verði krafan lækkuð. Málið var dómtekið 20. október sl. Við aðalmeðferð málsins var auk vitnaskýrslu af K teknar vitnaskýrslur af G, Z, C, J eiginkonu ákærða og Ragnheiði Bjarnadóttur lækni. I. K bar fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot þann 24. október 1997. Hefur hún lýst málavöxtum á þann veg við rannsókn og meðferð málsins að hún hafi verið gestkomandi allan laugardaginn 18. október 1997 hjá vini sínum Z að [...] Kópavogi, ásamt vinkonu sinni G og C, sem eru jafnaldrar hennar. Eftir kvöldverð hóf hún að neyta áfengis ásamt Z. Þegar líða tók á kvöldið kom stjúpfaðir hans, ákærði í máli þessu, heim ásamt tveimur kunningjum sínum og dvaldi þar stutta stund áður en hann fór ásamt félögum sínum á öldurhús. Urðu þau bæði hún og Z fljótlega mikið ölvuð en áfengi það sem þau drukku var sterkt og að mestu óblandað, bæði Jöklakrapi og vodka. Hin tvö sem voru með þeim í íbúðinni neyttu ekki áfengis. Rekur K minni til þess að Z hafi sofnað ölvunarsvefni og hún sjálf einnig eftir að hann var sofnaður. Tímasetningar man hún ekki varðandi þessa atburðarás. Það næsta sem hún kveðst muna er að hún hafi vaknað við það að maður lá ofan á henni og var að hafa við hana samfarir. Lá hún á bakinu allsnakin en maðurinn hélt uppi fótum hennar og var með getnaðarliminn inni í leggöngum hennar. Hefði hún í fyrstu haldið að maðurinn væri Z en fljótlega áttað sig á því að svo var ekki þegar hún heyrði ,,íslenska rödd“ en Z tali ekki íslensku. Brá henni mjög er hún sá að maðurinn var ákærði, stjúpi Z. Brá hún á það ráð að segja við hann í örvæntingu sinni að hún þyrfti að fara fram á klósett og hefði ákærði þá hætt og hún farið fram á klósett. Eftir að hafa verið þar nokkra stund fór hún inn í herbergi til Z og sagði honum hvað hafði gerst en hann hefði ekki tekið frásögn hennar gilda þó svo hann hefði svarað ,,I know“ og seinna gefið í skyn að hún hefði alveg eins getað gert þetta viljug. Hefur K giskað á að klukkan hafi verið nálægt sex um morguninn þegar hún vaknaði með manninn ofan á sér, liggjandi á einhverskonar svefnsófa í sjónvarpsherbergi í íbúðinni. K hefur ekki treyst sér til þess að fullyrða að ákærða hafi orðið sáðlát og í raun sagt að þrátt fyrir að hún telji það líklegt viti hún ekki um það. Frá því að hún vaknaði með manninn ofan á sér og þar til hún gerði sér grein fyrir því hver hann var telur hún að áreiðanlega hafi liðið 2 mínútur og 5 mínútur hafi liðið þar til hún fór fram á bað og allan þennan tíma hafi ákærði verið að hafa við hana samfarir, haldið fótum hennar uppi og verið með liminn inni í henni. Nánar aðspurð fyrir dómi hefur K ekki treyst sér til þess að fullyrða að ákærði hafi verið með lim sinn inni í leggöngum hennar. Þegar þetta gerðist hafi G, vinkona hennar, einnig verið í íbúðinni í öðru herbergi og um morguninn, eftir að ákærði var farinn út, hafi hún sagt G frá því sem gerst hafði. Segir K að henni hafi fundist daginn eftir að enginn félaganna tæki sig bókstaflega og látið eins og ekkert hefði gerst og væri í raun ,,skítsama“. Þetta breyttist þó er hún fór að tala meira við þá C og Z en þeir hafi þá farið að taka mark á henni. Það var síðan síðari hluta sunnudagsins sem hún fór úr íbúðinni að [...] og svo loks heim til sín á mánudagskvöld. Hafi móðir hennar áttað sig á að eitthvað hafði komið fyrir og hún þá sagt henni eins og var. Segir K að fyrir tilstuðlan móður sinnar hafi hún leitað til Neyðarmóttöku vegna nauðgunar þar sem hún gaf skýrslu þann 22. október 1997. Daginn eftir hafi hún síðan tekið ákvörðun um að kæra atburðinn. Sneri hún sér til lögreglu í Kópavogi þann 24. október og kærði kynferðisbrot. Kom fram í máli K að hún hafi, þegar hún kom heim til sín á mánudagskvöldið, látið það verða sitt fyrsta verk að þvo fötin sem hún hafði verið í og fara í bað. Eftir þennan atburð héldu þau áfram að vera saman um skeið hún og Z þar til í byrjun janúar 1998 er upp úr sambandi þeirra slitnaði. Lýsing ákærða á málavöxtum fyrir dóminum er á þá leið í aðalatriðum að hann hafi hitt K fyrr um kvöldið áður en umræddir atburðir áttu sér stað en K hafi komið á heimili hans af því að hún hafi átt vingott við stjúpson hans Z. Sjálfur hafi hann ekki átt nein samskipti við K, er þar var komið sögu, af þeim toga sem varð um nóttina. Er hann kom aftur heim til sín um klukkan 1 um nóttina eftir að hafa verið í gleðskap á veitingastað kvaðst hann hafa farið inn í herbergið þar sem hann var vanur að sofa. Kvaðst hann hafa drukkið áfengi um kvöldið en ekki verið mikið ölvaður. Inni í herbergi hans hafi K legið alklædd en sofandi á sófanum hans. Til þess að geta sjálfur farið að sofa þurfti hann að færa stúlkuna og draga sófann út. Að því búnu lagði hann K til á svefnsófann aftur. Í framhaldi af þessu klæddi hann hana úr öllum fötum og fór að strjúka henni og þukla auk þess sem hann bar olíu á líkama stúlkunnar m.a. á kynfæri hennar. Kvaðst hann ekki geta kallað kynferðislega tilburði sína gagnvart stúlkunni samfarir af þeim sökum að hann hafi ekki getu til slíks þegar hann hafi neytt áfengis. Hann minnist þess að hafa nuddað stúlkuna víðs vegar um líkamann, eftir að hafa borið á hana olíuna, m.a. nálægt kynfærum hennar. Hann kveðst einnig hafa lagst ofan á hana. Þau hafi látið vel hvort að öðru og hann ekki orðið annars var en að henni hafi ekki verið þetta á móti skapi, þó svo að hún hafi hvorki opnað augun né tjáð sig með orðum, að minnsta kosti hafi hún tekið utan um háls hans. Hann kveðst a.m.k. ekki hafa orðið þess var að neitt hafi farið fram milli þeirra þá um nóttina sem henni var á móti skapi. Þessa atburði segir hann hafa gerst á milli klukkan 1 og 2 um nóttina. Um klukkan 5 um morguninn hafi Z og G komið inn í herbergið, lyft, af þeim sænginni, og séð að þau voru bæði nakin. Segir ákærði að K hafi þá sagt eitthvað en Z og G hafi síðan farið út úr herberginu. Um það bil klukkutíma síðar hafi K sagt að hún þyrfti að fara á klósett sem hún gerði. Kvaðst hann ekki hafa heyrt neitt frá K eða orðið hennar var næstu daga. Nokkrum dögum síðar hafi verið haft samband við hann af lögreglu í Kópavogi og honum sagt að að mæta vegna kynferðisafbrots. Lögregluskýrslur sem teknar voru af ákærða þann 29. október 1997 og 15. maí 1998 voru bornar undir hann fyrir dóminum. Kannast hann við að hafa gefið þessar skýrslur og ritað undir þær en sagði jafnframt að það sem hann hefði sagt nú fyrir dóminum sé hið rétta. Gaf ákærði þá skýringu á breyttum framburði sínum að hann hafi verið undir miklu álagi þegar skýrslurnar voru teknar. Fyrri skýrslan sem tekin var hafi verið tekin hratt og þegar hann hafi, í síðari skýrslunni, staðfest að hann hafi skýrt satt og rétt frá öllu í þeirri fyrri hafi hann verið gleraugnalaus, en hann sjái ekki án gleraugna. Í lögregluskýrslum er haft eftir ákærða er hann lýsir samskiptum sínum við K umrædda nótt: ,,Til þess að geta farið að sofa hafi hann þurft að færa stúlkuna og draga út sófann. Þetta hafi hann gert og síðan lagt stúlkuna til á svefnsófann aftur. Í framhaldi af því hafi hann klætt hana úr fötunum og farið að þukla á henni. Segir að það sem hann gerði geti varla kallast samfarir, þar sem hann hafi ekki haft getu til þess undir áhrifum áfengis. Hann hafi í nokkur skipti reynt að hafa við hana samfarir og meðal annars borið olíu á kynfæri hennar, en þetta hafi gengið illa þar sem honum hafi ekki risið almennilega hold. Hann telur þó að honum hafi einu sinni tekist að koma getnaðarlimnum inn í kynfæri hennar og þá hafi honum fundist hún rumska og hjálpa til, þannig að hún hafi þá tekið utan um hálsinn á honum. Hann hafi orðið að hætta þessu þar sem þetta hafi ekki gengið upp með nokkru móti. Hann hafi sofnað og síðan vaknað aftur við það að vinkona hennar hafi komið, lyft upp sænginni og verið eitthvað óhress.“ Hann var síðan inntur nánar eftir líkamsstellingum þeirra er hann var að reyna samfarir þessar og var svarið á þessa leið: ,,Fyrst hafi stúlkan verið á bakinu, en síðan á hlið. Hann hafi verið búinn að klæða stúlkuna úr fötunum,sem hann minnir að hafi verið gallabuxur, skyrta og nærbuxur. Kveðst hann ekki muna hvort stúlkan hjálpaði eitthvað til við það, en telur að hann hafi að mestu gert þetta. Hann hafi sjálfur klæðst úr öllum fötum. Hann hafi svo legið milli fóta hennar og nuddað getnaðarlimnum við kynfæri hennar í tilraunum sínum við að fá stinningu og telur að hann hafi einu sinni komið getnaðarlimnum inn í kynfæri hennar.“ Við skýrslugjöf fyrir dómi hefur ákærði slegið úr og í. Orðar hann athafnir sínar ýmist svo að, þegar hann lagðist ofan á K, geti verið að hann hafi sett getnaðarlim sinn inn í leggöng hennar, eða þá að hann hafi ekki reynt og einungis hafi verið um snertingu kynfæra þeirra að ræða vegna þess að það hafi ekki verið nein stinning. Vitnið G hefur borið fyrir réttinum að hún hafi verið stödd að [...] umrætt kvöld. Er hún fór þaðan til þess að ná síðasta strætisvagni til Reykjavíkur hafi þau verið sofnuð ölvunarsvefni Z og K. Hefði K sem orðin var ,,dúndur full“ sofnað á sófa í öllum fötum eftir að C, sem fór með vitninu, var búinn að setja hana upp í sófann. Um það leyti sem hún var að fara hafi ákærði komið heim og virtist að sögn G ekki vera áberandi ölvaður. Þegar vitnið kom aftur í íbúðina að Víðhvammi seinna um nóttina var búið að draga út svefnsófann sem K hafði sofnað á og þar lágu þau K og ákærði nakin undir sæng. Daginn eftir hafi K sagt henni í öngum sínum að hún hafi vaknað við það að verið var að hafa við hana samræði. Hafi hún í fyrstu haldið að hún væri að hafa samræði við Z en þegar hún opnaði augun hafi hún séð að það var ekki hann heldur ákærði. Í framburði vitnisins Z kemur fram að hann hafi þann 19. október 1997 verið búinn að þekkja K í tvo daga en þau hafi verið kærustupar 3-5 mánuði eftir það. Hann kveðst hafa komið að þeim K og ákærða um nóttina ásamt vitninu G og voru þau þá bæði sofandi. Þegar hann lyfti af þeim sænginni sá hann að þau voru bæði nakin. G hafi tekist að vekja K og tala eitthvað við hana en það tókst honum hins vegar ekki sjálfum og heldur hann að hún hafi þóttst sofa. Hann hafi síðan farið aftur inn í herbergi sitt. Eftir um það bil hálftíma hafi K komið inn í herbergið til hans og sagt honum að hún hefði vaknað við það að ákærði var að hafa við hana samfarir. Vitnið hefur lýst því að hann hafi þá fundið olíulykt af K. Frásögn K hafi vitnið ekki trúað í fyrstu vegna þess að það hafi talið sig vita að K væri tiltölulega lauslát eins og hann orðaði það og hún kannski búið til þessa sögu af því að hún hafi verið hrædd um að hann yrði henni reiður. II. Í skýrslu hjá lögreglu 29. október 1997 viðurkenndi ákærði að hafa haft samræði við stúlkuna K á heimili sínu aðfaranótt sunnudagsins 19. október 1997. Hann hafi áður afklætt stúlkuna meðan hún var sofandi og hafi hún ekki rumskað fyrr en honum hafði tekist að koma getnaðarlim sínum inn í kynfæri hennar. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 15. maí 1998 vísaði ákærði til þessarar skýrslu sinnar og kvaðst þar hafa greint rétt frá öllu sem gerðist. Í framburði sínum fyrir dómi hefur ákærði slegið úr og í. Er eina skýringin sem hann hefur gefið á breyttum framburði að hann hafi verið undir miklu álagi og að fyrri lögregluskýrslan sem tekin var hafi verið „tekin hratt“. Þá hafi hann verið gleraugnalaus er hann staðfesti frásögn sína við síðari skýrslutökuna „en hann sjái ekki án gleraugna“. Þessi skýring á breyttum framburði er ekki trúverðug og ekki til þess fallin að rýra sönnunargildi skýrslu ákærða fyrir lögreglu. Við töku beggja framangreindra lögregluskýrslna var ákærða kynntur réttur hans til þess að honum yrði skipaður verjandi sem hann afþakkaði og bera þær ekki annað með sér en að hann hafi gefið þær skýrslur af fúsum og frjálsum vilja og svarað öllum spurningum. Ákærði hefur ekki borið því við að hann hafi verið beittur þvingunum við skýrslugjöf hjá lögreglu eða að reynt hafi verið að hafa þar áhrif á framburð hans með öðrum hætti. K kærði ekki atburðinn strax en þær skýringar sem hún hefur gefið á því verða að teljast sennilegar þannig að dráttur á kæru verður ekki talinn draga úr sönnunargildi framburðar hennar. Framburður K fyrir dómi og þær skýrslur sem hún hefur gefið eru trúverðugar og í góðu samræmi við framburð ákærða hjá lögreglu við rannsókn málsins að öðru leyti en því að K hefur fyrir dóminum ekki treyst sér til þess að fullyrða að ákærði hafi verið með lim sinn inni í leggöngum hennar er hún vaknaði umrædda nótt. Í framburði hennar kemur fram að hún hafi sofnað ölvunarsvefni umrætt kvöld. Þegar litið er til framburðar vitna sem staðfesta að svo hafi verið, þykir ekki varhugavert að slá því föstu að hún hafi verið í slíku ástandi þegar ákærði kom að henni alklæddri á sófanum. Einnig er sannað með framburði ákærða að hann klæddi hana úr öllum fötunum eftir að hafa fært hana til á meðan hann dró út svefnsófann. Í framburði ákærða fyrir dóminum kemur fram að hann hafi einnig klætt sig úr öllum fötum og haft við stúlkuna kynferðismök án þess þó að hafa tekist að eiga við hana samræði. Þau hafi látið vel hvort að öðru og hann talið að þessi atlot væru henni ekki á móti skapi þó svo að K hafi hvorki opnað augun né tjáð sig með orðum. Ákærði hefur sagt fyrir dóminum að hann hafi talið að K hafi verið vakandi þegar hann fór að leita á hana. Hafi hann byrjað á því að losa um buxur K í því skyni að kanna viðbrögð hennar og hafi hún þá lyft upp mjöðmunum til þess að hægt væri að ná þeim niður. Ákærði hafði enga ástæðu til að ætla að K vildi þýðast hann eða eiga við hann kynferðislegt samneyti og sú staðreynd að hann vissi að hún átti vingott við og var kærasta stjúpsonar hans styður þá ályktun. Ekkert hefur komið fram í framburði ákærða sem réttlætt getur eða skýrt með nokkrum skynsamlegum hætti þá ákvörðun hans að afklæða K, sem svaf ölvunarsvefni, og leggja hana allsnakta á sófann þar sem hann lagðist síðan sjálfur allsnakinn. Ákærði sagði í skýrslu sinni fyrir dómi, aðspurður um það hvort honum hafi tekist að koma getnaðarlim sínum inn í kynfæri stúlkunnar og hvort hann hafi verið að reyna það, að þegar hann hafi lagst ofan á stúlkuna ,,geti verið að hann hafi farið inn“ og eins ,,að hann hafi ekki reynt að setja hann inn“. Einungis hafi verið um snertingu kynfæra þeirra að ræða ,,vegna þess að ekki hafi verið nein stinning“. Í skýrslu hjá lögreglu sagði ákærði á hinn bóginn af sama tilefni að hann hafi í 10 til 15 mínútur reynt að fá stinningu, meðal annars með því að bera olíu á líkama K og nudda getnaðarlim sínum við kynfæri hennar. Samkvæmt framansögðu er komin fram lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi notfært sér að K svaf ölvunarsvefni til þess að hafa við hana kynferðismök sem hún gat ekki spornað við vegna ástands síns. Telst ákærði sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru að öðru leyti en því, að varhugavert er að telja nægilega sannað að atferli hans gagnvart K hafi náð það langt að hann hafi haft samræði við hana, enda hefur K ekki treyst sér til þass að fullyrða fyrir dómi að svo hafi verið. Er ákærði því sakfelldur fyrir tilraun til samræðis, en ekki fullframið brot, svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Háttsemi ákærða er þar réttilega heimfærð til 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo sem henni var breytt með 15. gr. laga nr. 40/1992, sbr. þó 20. gr. almennra hegningarlaga að því er varðar tilraun til samræðis. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til dómvenju í málum þar sem sakfellt er fyrir brot gegn nefndri grein almennra hegningarlaga. Refsing ákærða, sem ekki hefur fyrr sætt refsiviðurlögum sem hér skipta máli, er hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði, en fresta skal fullnustu 6 mánaða af refsingunni, og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar þ.m. t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar hdl. 90.000 krónur og saksóknarlaun 70.000 krónur. Miskabótakrafa K, sem Björn L. Bergsson hdl. hefur sett fram fyrir hennar hönd, styðst við 26. gr. laga nr. 50/1993. K sætti ólögmætri meingerð af hálfu ákærða, með hinu refsiverða háttarlagi hans. Ber honum því, samkvæmt ákvæðum greinarinnar, að bæta henni þann miska, sem hann hefur valdið henni og þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Skal sú fjárhæð bera vexti svo sem í dómsorði greinir. Til viðbótar ber með vísan til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 að ákveða greiðslu kostnaðar af gerð og sókn kröfunnar sem þykir hæfilega ákveðin 60.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu af þóknun lögmannsins.. Dóm þennan kveða upp Sveinn Sigurkarlsson, héraðsdómari ásamt héraðsdómurunum Jónasi Jóhannssyni og Þorgeiri Inga Njálssyni. Dómurinn er fjölskipaður skv. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1994. Dómsorð: Ákærði, Ragnar Duerke Hansen, sæti fangelsi 9 mánuði, en fresta skal fullnustu 6 mánaða af refsingunni, og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar hdl., 90.000 krónur, og 70.000 krónur í saksóknarlaun til ríkissjóðs. Ákærði greiði, Birni L. Bergssyni hdl., fh. K 350.000 krónur í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. október 1997 til 19. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum skv. 3. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og 60.000 krónur vegna lögmannskostnaðar.
Mál nr. 219/2004
Sjómaður Ráðningarsamningur Uppsögn Riftun
J, sem starfaði sem yfirvélstjóri á fiskiskipi Þ hf., gerði samkomulag við Þ hf. um að hann færi í launalaust leyfi á tímabilinu frá 12. maí til 5. ágúst 2003. Nýr skipstjóri mun síðan hafa tekið við skipinu í byrjun sumars 2003 og óskað eftir að skipt yrði um yfirvélstjóra. Var J sagt upp störfum 13. júní sama árs. Þann 20. sama mánaðar lýsti J því yfir að fyrrgreint samkomulag væri fallið niður jafnframt því sem hann bauð fram starfskrafta sína. Hinn 8. ágúst 2003 var nýr yfirvélstjóri lögskráður á skipið í stað J. Í máli sem J höfðaði á hendur Þ hf. var deilt um hvort hann ætti rétt á bótum samkvæmt 25. gr. sjómannalaga þar sem ráðningarsamningi hans hafi verið rift við ráðningu nýs yfirvélstjóra á skipið í sinn stað 8. ágúst 2003. Í málinu var óumdeilt að J naut þriggja mánaða uppsagnarfrests samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Talið var að samkomulag aðila um launalaust leyfi J hafi ekki girt fyrir rétt Þ hf. til að segja J upp störfum meðan á leyfinu stóð. Aftur á móti hafi J í verið vikið úr skiprúmi 8. ágúst 2003 með þeim hætti að nýr yfirvélstjóri var ráðinn í hans stað áður en uppsagnarfrestur hans var á enda runninn. Ákvæði 3. mgr. 25. gr. laganna girti hins vegar fyrir bætur til J sem vikið var úr skiprúmi eftir uppsögn. Var kröfu hans um bætur vegna ólögmætrar brottvikningar úr skiprúmi því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. maí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.176.123 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. ágúst 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi starfaði áfrýjandi sem yfirvélstjóri á fiskiskipi stefnda Albatros GK 60. Hinn 26. febrúar 2003 gerðu málsaðilar með sér samkomulag um að áfrýjandi færi í launalaust leyfi frá 12. maí til 5. ágúst þess árs, en vegna skorts á aflaheimildum var ákveðið að skipið yrði ekki gert út umrætt tímabil. Nýr skipstjóri mun síðan hafa tekið við skipinu í byrjun sumars 2003 og óskað eftir að skipt yrði um yfirvélstjóra. Stefndi sagði áfrýjanda upp störfum með bréfi 11. júní 2003 sem barst áfrýjanda tveimur dögum síðar. Með bréfi 20. sama mánaðar lýsti áfrýjandi yfir að samkomulagið um launalaust leyfi væri fallið niður jafnframt því sem hann bauð fram starfskrafta sína. Hinn 8. ágúst 2003 var nýr yfirvélstjóri lögskráður á skipið í stað áfrýjanda. Ágreiningur málsaðila snýst um hvort áfrýjanda beri bætur samkvæmt ákvæðum 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Vill áfrýjandi miða við að ráðningarsamningi hans hafi verið rift við ráðningu nýs yfirvélstjóra á skipið í sinn stað 8. ágúst 2003. Á hinn bóginn heldur stefndi fram að ráðning nýs yfirvélstjóra í stað áfrýjanda hafi ekki haft nein áhrif á uppsögnina 13. júní 2003 og áfrýjanda beri einungis tiltekin laun í uppsagnarfresti miðað við tímabilið 13. júní til 13. september 2003. Fallist dómurinn á að áfrýjanda beri bætur samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga er deilt um útreikning bóta samkvæmt ákvæðinu. Í 27. gr. sjómannalaga er kveðið á um laun skipverja í uppsagnarfresti, sé honum sagt upp störfum. Í 23. gr. og 24. gr. laganna eru sérstakar heimildir til handa skipstjóra að víkja skipverja úr skiprúmi meðal annars vegna veikinda eða slyss, eða ef hann hefur gerst brotlegur við tilgreindar skyldur sínar samkvæmt sjómannalögum. Fyrra ákvæðið mælir fyrir um rétt skipverja til launa samkvæmt ákvæðum 36. gr. laganna um laun vegna sjúkdóms eða meiðsla, en samkvæmt hinu síðara á hann ekki rétt á kaupi lengur en hann gegndi starfi sínu. Ákvæði 1. og 2. mgr. 25. gr. sjómannalaga hafa að geyma bótareglu vegna brottvikningar skipverja úr skiprúmi án heimildar samkvæmt 23. gr. eða 24. gr. laganna. Í 3. mgr. greinarinnar segir þó að ákvæði 1. og 2. mgr. eigi ekki við ef skipverji víkur úr skiprúmi eftir uppsögn á þeim stað sem fyrir fram hafði verið samið um eða sem leiðir af reglum 10. gr. samkvæmt ákvörðun skipstjóra áður en uppsagnarfrestur er úti þannig að skipverji haldi kaupi og öðrum fríðindum þar til fresturinn er á enda runninn. Hefur stefndi meðal annars reist málatilbúnað sinn á því að atvik hafi verið með þeim hætti að falli undir ákvæði 3. mgr. 25. gr. laganna. Fallist er á með héraðsdómi að samkomulag málsaðila 26. febrúar 2003 um launalaust leyfi áfrýjanda hafi ekki girt fyrir rétt stefnda til að segja áfrýjanda upp störfum meðan á leyfinu stóð. Þá er óumdeilt að áfrýjandi naut þriggja mánaða uppsagnarfrests samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Hinn 8. ágúst 2003 var áfrýjanda vikið úr skiprúmi með þeim hætti að nýr yfirvélstjóri var ráðinn í hans stað áður en uppsagnarfrestur hans var á enda runninn. Hins vegar er til þess að líta að framangreind ákvæði 3. mgr. 25. gr. laganna girða fyrir bætur í tilviki áfrýjanda sem vikið var úr skiprúmi eftir uppsögn en hélt jafnframt tilgreindum launum og fríðindum út uppsagnarfrestinn. Verður því ekki fallist á kröfu áfrýjanda um bætur vegna ólögmætrar brottvikningar úr skiprúmi. Eins og fram kemur í héraðsdómi er málatilbúnaður áfrýjanda eingöngu reistur á því að stefndi hafi rift ráðningarsamningi aðila og þess vegna beri áfrýjanda bætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga. Hafa varnir stefnda að sama skapi lotið að því atriði. Eins og málflutningi hefur að þessu leyti verið háttað þarf ekki að fjalla um uppgjör stefnda á launum áfrýjanda í uppsagnarfresti hans. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 verður hvor aðili látinn beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. maí 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 16. f.m., er höfðað 11. nóvember 2003 af Jóni Brands Theódórs, Grænabakka 7, Bíldudal, á hendur Þorbirni-Fiskanesi hf., Hafnargötu 12, Grindavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.176.123 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. ágúst 2003 til greiðsludags. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til heimtu bóta á grundvelli 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefnandi starfaði sem yfirvélstjóri á mb. Albatros GK-60, sem stefndi á og gerir út. Hinn 26. febrúar 2003 undirrituðu stefnandi og Andrés Á. Guðmundsson útgerðarstjóri stefnda fyrir hönd félagsins svohljóðandi samkomlag: „Þar sem þorskveiðiheimildir skipsins verða fullnýttar þegar kemur fram á vorið hefur verið ákveðið að leggja skipinu frá 11. maí 2003 til 5. ágúst 2003. Í stað þess að Þorbjörn Fiskanes hf. segi Jóni upp störfum í dag með lögbundnum þriggja mánaða fyrirvara og möguleika á endurráðningu þegar útgerð skipsins hefst að nýju eru aðilar sammála um að Jón verði í launalausu leyfi frá 12. maí 2003 til 5. ágúst 2003. Á þessu tímabili hefur Þorbjörn Fiskanes hf. ekki rétt til þess að Jón vinni við skipið og hann á ekki rétt til launa. Jón getur þar af leiðandi stundað vinnu hjá öðrum aðilum á þessum tíma án afskipta Þorbjarnar Fiskaness hf.“ Með bréfi 11. júní 2003, sem mun hafa borist stefnanda 13. sama mánaðar, sagði stefndi stefnanda upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara. Er í greinargerð stefnda vísað til þess hvað uppsögnina varðar að nýr skipstjóri hafi tekið við skipinu í byrjun sumars 2003 og hafi hann óskað eftir því að skipt yrði um yfirvélstjóra. Í kjölfar uppsagnarinnar leitaði stefnandi til lögmanns, sem ritaði stefnda bréf 20. júní 2003. Í niðurlagi þess var tekið fram að af hálfu stefnanda væri litið svo á að þar sem honum hefði verið sagt upp störfum væri framangreint samkomulag fallið niður. Um lögskipti aðila til loka uppsagnarfrests 13. september 2003 færi því eftir kjarasamningi og ákvæðum sjómannalaga nr. 35/1985. Með bréfi stefnda 6. ágúst 2003 var stefnanda sent launauppgjör fyrir tímabilið 14. júní til 31. júlí 2003. Munu heildarlaun stefnanda fyrir þetta tímabili hafa numið 362.690 krónum. Kom fram í bréfinu að útreikningur launa væri miðaður við 40 stunda vinnuviku og að þeirri viðmiðun yrði haldið óbreyttri til 4. ágúst 2003. Eftir þann tíma og út uppsagnarfrestinn, það er til 13. september 2003, yrðu stefnanda greidd staðgengilslaun. Í greinargerð segir að með þessu hafi stefndi fallist á að stefnandi væri óbundinn af samningi um launalaust leyfi fram til 5. ágúst 2003. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf að nýju 18. september 2003 þar sem uppgjörsháttum stefnda var mótmælt. Þá var því haldið fram að vegna samkomulagsins sem aðilar gerðu í febrúar 2003 hafi stefnda ekki verið unnt að segja stefnanda upp störfum fyrr en í fyrsta lagi 5. ágúst 2003. Þá er því lýst í bréfinu að með ráðningu nýs yfirvélstjóra í stöðu stefnanda 8. ágúst 2003 hafi ráðningu stefnanda fyrirvaralaust verið rift. Þar með hafi skapast bótaréttur honum til handa samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Var stefndi með bréfinu krafinn um greiðslu bóta með vísan til þessa lagaákvæðis og nam bótakrafan 2.162.156 krónum að teknu tilliti til launa sem þegar höfðu verið greidd samkvæmt framansögðu. Stefndi greiddi stefnanda 25. september 2003 laun fyrir tímabilið 5. ágúst til 13. september og námu þau 706.660 krónum. Taka launin að sögn stefnda til þess að stefnandi hafi farið allar veiðiferðir skipsins á tímabilinu og gegnt stöðu yfirvélstjóra. Telur stefndi að hann hafi með þessu að fullu gert upp við stefnanda og hafnar alfarið frekari kröfum hans. II. Stefnandi byggir kröfu sína í málinu aðallega á því að hann eigi rétt til bóta úr hendi stefnda vegna fyrirvaralausrar brottvikningar úr skiprúmi 8. ágúst 2003. Þann dag hafi nýr yfirvélstjóri verið lögskráður í skiprúm á Albatros GK-60. Með þeirri ráðstöfun sinni að ráða nýjan mann í stöðu stefnanda á skipinu hafi stefndi rift ráðningarsamningi sínum við stefnanda. Vísar stefnandi þessu til stuðnings til H.1983.1142. Með þessu hafi stofanst bótaréttur honum til handa samkvæmt 25. gr. sjómannalaga. Stefnanda hafi borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Við ákvörðun bóta beri annars vegar að taka mið af uppsagnarfresti og hins vegar af meðallaunum hans hjá stefnda á tímabilinu 1. janúar til 7. maí 2003, en þann dag hafi skipinu verið lagt tímabundið við bryggju. Verði ekki á framangreint fallist byggir stefnandi bótakröfu sína á því að ráðningu hans hafi verið slitið 11. júní 2003 og að þann dag hafi stofnast bótaréttur honum til handa sem taki mið af þriggja mánaða meðallaunum, sbr. 25. gr. sjómannalaga. Vísar stefnandi að því er þetta varðar til dóms Hæstaréttar 29. nóvember 2001 í máli nr. 197/2001. Af þeim dómi verði ráðið að Hæstiréttur telji að riftun á skiprúmssamningi, sem 25. gr. sjómannalaga taki til, leiði ávallt til bótaréttar sjómannsins sem miðist við fullt kaup í þrjá mánuði. Breyti engu um þá niðurstöðu hvort sjómanninum hafi áður verið sagt upp störfum og að skemmri tími sé eftir af ráðningartíma hans en þrír mánuðir. Að því er fjárhæð bótakröfu varðar er á því byggt af hálfu stefnanda að heildarlaun hans hjá stefnda á tímabilinu 1. janúar til 7. maí 2003 hafi numið 2.735.708 krónum. Samkvæmt lögskráningarvottorði hafi stefnandi verið lögskráður á skipið í 113 daga á þessu tímabili. Meðallaun hans hvern lögskráningardag hafi þannig numið 24.210 krónum. Skaðabætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nemi því 2.178.900 krónum (90 x 24.210). Til frádráttar bótakröfu komi þau laun sem stefndi hefur greitt stefnanda, annars vegar 31. júlí 2003 og hins vegar 25. september sama árs, eða samtals 1.069.350 krónur. Eftir standi því 1.109.550 krónur. Við þá fjárhæð bætist síðan glötuð lífeyrisréttindi, 6%, að fjárhæð 66.573 krónur. Dómkrafa stefnanda nemi því 1.176.123 krónum. Útreikningi til stuðnings vísar stefnandi til framangreinds dóms Hæstaréttar í máli 197/2001 og dóms réttarins frá 12. desember 2002 í máli nr. 319/2002. Að því er varðar kröfu vegna glataðra lífeyrisréttinda vísar stefnandi til H.2000.87. III. Stefndi hafnar því að ákvæði 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga geti átt við í málinu, en málssókn stefnanda sé alfarið á því byggð að honum hafi verið vikið úr skiprúmi með ólögmætum hætti og eigi því rétt til skaðabóta samkvæmt ákvæðinu. Stefnanda hafi ekki verið vikið úr skiprúmi með ólögmætum hætti heldur hafi verið um hefðbundna uppsögn að ræða. Þá hafi stefnandi verið leystur undan vinnuskyldu meðan á uppsagnarfresti stóð. Í 3. mgr. 25. gr. sjómannalaga sé tekið fram að ákvæði 1. mgr. eigi ekki við þegar atvik eru með þeim hætti sem í ákvæðinu greinir. Þau atvik sem 3. mgr. 25. gr. taki til séu nákvæmlega þau sömu og um sé fjallað í þessu máli. með samningi sínum við stefnanda, uppsögn og launauppgjöri hafi stefndi fylgt ýtrustu ákvæðum sjómannalaga og kjarasamnings og látið stefnanda fremur njóta vafans um launarétt og fjárhæð launa. Stefndi byggir á því að H.1983.1142 geti ekki haft þýðingu í þessu máli, enda sé um gerólík tilvik að ræða. Þá hafnar stefndi því einnig að bótarétti stefnanda verði fundin stoð í dómi Hæstaréttar frá 29. nóvember 2001 í máli nr. 197/2001. Verði talið að stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi stefnda mótmælir stefndi útreikningi þeirra samkvæmt málatilbúnaði stefnanda. Útreikningurinn sé ekki í samræmi við framangreindan dóm í máli nr. 197/2001, sem stefnandi hafi sjálfur vísað til. Vilji stefnandi finna út meðallaun á mánuði eða meðallaun á dag verði hann að deila tekjum sínum á ráðningardaga en ekki lögskráningardaga. Samkvæmt gögnum sem stefndi hafi lagt fram hafi meðallaun stefnanda á dag tímabilið 1. júní 2002 til 11. maí 2003 numið 15.438 krónum. Þá mótmælir stefndi kröfu um greiðslu á 6% aukatillagi vegna lífeyrisréttinda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi glatað lífeyrisréttindum. Loks mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda. IV. Svo sem fram er komið var stefnandi yfirvélstjóri á mb. Albatros GK-60, sem stefndi á og gerir út. Er ágreiningslaust að ráðning stefnanda var ekki bundin við ákveðinn tíma. Með bréfi stefnda 11. júní 2003 og af ástæðum sem áður er getið var stefnanda sagt upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Uppsögnin mun hafa borist stefnanda 13. júní 2003 og hefur verið á það fallist af hálfu stefnda að sá dagur marki upphaf uppsagnarfrests og að hann hafi þannig verið á enda 13. september sama árs. Ekki var óskað eftir vinnuframlagi stefnanda í uppsagnarfresti. Var nýr yfirvélstjóri ráðinn á skipið 8. ágúst 2003. Krafa stefnanda í málinu byggist alfarið á því að stefndi hafi rift ráðningu hans með ólögmætum hætti og að um slíka riftun gildi ákvæði 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Eigi hann því rétt á bótum samkvæmt ákvæðinu, sem miðist við þriggja mánaða uppsagnarfrest og meðallaun hans á tímabilinu 1. janúar til 7. maí 2003. Í samkomulagi málsaðila frá 26. febrúar 2003 fólst að skipið yrði ekki gert út á tímabilinu 11. maí til 5. ágúst 2003. Samkomulagið girti ekki fyrir rétt stefnda til að grípa á þessu tímabili til uppsagnar á skiprúmssamningi stefnanda með lögmæltum uppsagnarfresti og án skerðingar á lög- og samningsbundnum ráðningarkjörum hans. Samkvæmt framansögðu hafði stefnanda verið sagt upp starfi með þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga, þá er annar maður var ráðinn í stöðu hans á umræddu skipi stefnda. Var stefndi í fullum rétti með að hafna vinnuframlagi stefnanda í kjölfar uppsagnarinnar, en félagið greiddi honum laun til loka uppsagnarfrests. Að framangreindu virtu er fallist á það með stefnda að ekki komi til álita að dæma stefnanda bætur samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga. Fær dómurinn ekki séð að þeir dómar Hæstaréttar sem stefnandi hefur vísað til, bótakröfu sinni til stuðnings, standi þessari niðurstöðu í vegi. Að þessari niðurstöðu fenginni telst stefnandi ekki hafa hreyft athugasemdum vegna þess uppgjörs á launum til hans sem þegar hefur verið fram. Samkvæmt þessu og með vísan til 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga er stefndi alfarið sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmir Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari. D ó m s o r ð : Stefndi, Þorbjörn-Fiskanes hf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Brands Theódórs. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 503/2004
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Umgengni
K og M deildu um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða og umgengni við þau. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að K færi með forsjána meðan á rekstri málsins stæði. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt M við börnin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 26. nóvember 2004, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða og umgengni við þau. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega, að hinum kærða úrskurði verði breytt á þann veg, að sér verði falin forsjá barnanna til bráðabirgða og varnaraðila gert að greiða sér meðlag með þeim frá dómsuppsögu, sem sé jafnhátt og barnalífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins, þar til endanleg niðurstaða liggur fyrir um forsjárágreining aðila. Hann krefst þess að umgengni varnaraðila og barnanna verði aðra hverja helgi frá fimmtudegi til þriðjudags, auk nánar tilgreindrar umgengni um jól og áramót og í sumarleyfi. Til vara krefst sóknaraðili þess, að staðfest verði að forsjá aðila yfir börnunum verði áfram sameiginleg en að lögheimili þeirra verði breytt þannig, að það verði hjá sér meðan forsjármálið sé rekið, varnaraðili greiði meðlag með börnunum eins og í aðalkröfu og umgengni verði með sama hætti og þar er krafist. Að því frágengnu krefst hann þess, að hinum kærða úrskurði verði breytt þannig, að regluleg umgengni sín og barnanna verði í eina viku í senn, aðra hverja viku, eða aðra hverja helgi frá fimmtudegi til þriðjudags. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurði og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 314/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. ágúst 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. ágúst 2003. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að lögreglu hafi tekist að tengja nokkra muni, sem voru haldlagðir við húsleit að [...], brotum sem varnaraðili er grunaður um og gerð er grein fyrir í úrskurði héraðsdóms. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 495/1999
Kærumál Málskostnaður
Kærður var úrskurður héraðsdómara um málskostnað í máli, sem K höfðaði gegn M, þar sem hún krafðist forsjár barns þeirra. Náðist sátt í málinu þess efnis að K skyldi fara með forsjá barnsins, en M hefði rúman umgengnisrétt. Talið var að með hliðsjón af ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri rétt að hvor aðili bæri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar: Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 1999, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli varnaraðila gegn sóknaraðila, sem var að öðru leyti lokið með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara höfðaði varnaraðili málið í því skyni að fá forsjá barns hennar og sóknaraðila, en áður höfðu málsaðilar árangurslaust reynt að ná samkomulagi um forsjána og umgengni við barnið. Þegar málið átti að koma til aðalmeðferðar fyrir héraðsdómi var því lokið með sátt. Þótt niðurstaða málsins samkvæmt dómsátt aðilanna hafi orðið sú að krafa varnaraðila um forsjá hafi verið tekin til greina, var um leið ákveðið að sóknaraðili hefði ríflega umgengni við barn þeirra. Í þessu ljósi og með hliðsjón af ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði, svo og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hvor aðili skal bera sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 1999. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um málskostnaðarkröfu stefnda fyrr í dag, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, [...], með stefnu birtri 25. júní 1998 á hendur M, [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær, að henni verði einni falin forsjá sonar hennar og stefnda, B, [...]. Þá er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnda, að viðbættum virðisaukaskatti, 24,5%. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Jafnframt er gerð sú krafa, að stefnda verði með dómi falin óskipt forsjá barnsins, B, og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, ásamt virðisaukaskatti, 24,5%. Í þinghaldi fyrr í dag varð sátt með aðilum um annað en málskostnað, og var málið tekið til úrskurðar um það atriði. II. Forsendur og niðurstaða: Aðilar deildu í máli þessu um forsjá sonar síns, sem fæddur er árið 1990. Á þeim tíma voru aðilar í óvígðri, óskráðri sambúð, sem hófst í nóvember 1989. Á sambúðartímanum flutti stefndi, vegna vinnu sinnar [...], til Þýzkalands. Í ársbyrjun 1994 flutti stefnandi, út til stefnda. Störfum stefnda í Þýzkalandi lauk í ársbyrjun 1995, og fluttu þau þá aftur til Íslands. Um 9 mánuðum síðar sagði stefndi starfi sínu lausu hjá F og réð sig á ný til starfa í Þýzkalandi og fluttist þangað. Stefnandi kveðst hafa verið því andsnúin, m.a. vegna óvissu um áform stefnda varðandi framtíðardvalarstað og vinnu. Lauk sambúð aðila endanlega vorið 1997. Sonurinn B hefur búið hjá stefnanda eftir að sambúðinni lauk. Stefndi hefur óskað eftir sameiginlegri forsjá drengsins, en stefnandi kveðst ekki treysta sér til að fallast á það. Málið var þingfest 30. júní 1998. Undirritaður dómari fékk málið til meðferðar 1. október það ár. Var ítrekað leitað sátta með aðilum og málinu m.a. frestað í þrígang í því skyni. Þá var málinu frestað þrívegis til að stefndi mætti taka ákvörðun um, og ganga frá beiðni um dómkvaðningu matsmann. Undir rekstri málsins sagði lögmaður stefnda sig frá því, og var því m.a. frestað, svo stefndi mætti ráða sér nýjan lögmann til að fara með málið fyrir hann. Í framhaldi af því var dómkvaddur matsmaður að ósk stefnda og var málinu frestað nokkrum sinnum, þar sem matsgerð lá ekki fyrir á tilskildum tíma. Loks var málinu frestað einu sinni til sátta, án þess að matsgerð lægi fyrir. Þá var talið ljóst, að sættir myndu ekki nást, og var málinu fresta til aðalmeðferðar til dagsins í dag. Í því þinghaldi tókust loks sættir með aðilum, að öðru leyti en um málskostnað, svo sem fyrr er greint frá. Samtals hefur málið verið tekið fyrir þrisvar á reglulegu dómþingi og 11 sinnum, eftir að undirritaður dómari fékk það til meðferðar. Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt, að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem ákvarðast, með hliðsjón af umfangi málsins, gangi þess, lyktum og fjölda fyrirtaka, kr. 320.000, og hefur þá jafnframt verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð :
Mál nr. 415/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 31. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júní sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2016, þar sem varnaraðila vargert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 28. júní 2016 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,til vara að honum verði gert að leggja fram tryggingu samkvæmt 1. mgr. 101. gr.laga nr. 88/2008, en að því frágengnu að farbanninu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31.maí 2016.Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, f.d. […], verði gert að sæta áfram farbanni þar til dómurfellur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. júní 2016, kl.16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Ígreinargerð lögreglustjóra segir að þann 22. september sl. hafi meðákærði, Y,komið hingað til lands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...] með ferjunni [...].Lögreglan hafi haft eftirlit með bifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið tilReykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september.Föstudaginn 25. september hafi Y farið með flugi frá Íslandi, en skiliðbifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Y hafi síðan komiðaftur til landsins þann 28. september og sótt bifreiðina. Ákærði, X, hafieinnig komið með flugi til landsins þennan sama dag og þeir ekið á sitt hvorribifreiðinni sem leið lá inn í [...] á [...] að gistiheimili við [...] í [...].Þar hafi ákærði hitt meðákærða Y og hafi báðir verið handteknir af lögreglustuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðin sem meðákærði Y ók hafi veriðhaldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg afamfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi verið búið að fela íbifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafaþeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess. Það sé mat ákæruvaldsinsað ferð ákærða X til landsins hafi haft þann eina tilgang að fjarlægjafíkniefnin úr bifreiðinni og afhenda þau.Meðákæru héraðssaksóknara dagsettri 4. apríl sl. hafi ákærða X verið gefið að sökstórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa á árinu 2015 staðið saman ásamtmeðákærðu að innflutningi á 19.448,96 g af amfetamíni og 2.597,44 g af kókaínifrá Hollandi til Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánargreini í ákæruskjali. Ákærðiþykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati ákæruvalds þyki meint aðild ákærða mikil en hún sé talintengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einniglagt til grundvallar kröfu að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé aðræða. Metur ákæruvald það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða ákærða þykirsambærileg stöðu sakborninga á öðrum svipuðum málum sbr. mál Hæstaréttar nr.736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar semsakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild aðinnflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Þákemur fram að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29.september, síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2015, en sáúrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði sættigæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum taldilögregla, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt aðfara fram á áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmivið það hafi verið farið fram á og ákærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann oghafi sá úrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstirétturþrisvar staðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir ákærða, sbr. dóma nr.49/2016, 128/2016 og 217/2016. Sé því farið fram á að ákærði verði úrskurðaðurí áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sébyggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna séu til staðar eins og áður er rakið.Jafnframtteljast að mati lögreglu vera fyrir hendi skilyrði til að úrskurða ákærða ífarbann á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði séerlendur ríkisborgari og hafi engin sérstök tengsl við landið. Sæti hann ekkifarbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landi til að komast undan málsókneða fullnustu refsingar. Að mati héraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveruákærða á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og þvínauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hans er til lyktaleitt. Ákæruvaldiðtelur með hliðsjón af því sem rannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undirsterkum grun um að hafa framið brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr.19/1940, ásamt síðari breytingum, og geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Umheimild til að úrskurða ákærða í farbanner vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðra gagnamálsins sé þess beiðst að krafa héraðssaksóknara um farbann nái fram að ganga.Ákærðimótmælir kröfunni og krefst þess í fyrsta lagi að henni verði hafnað. Til varakrefst hann þess að honum verði gert, í staðinn fyrir farbann, að setjatryggingu samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr. 88/2008. Til þrautavara að ákærðaverði heimilt að fara til Hollands undir rafrænu eftirliti skv. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Tilþrautaþrautavara að farbanninu verði markaður skemmi tími.Meðdómi Hæstaréttar 18. mars 2016 í máli nr. 217/2016, var ákærða gert að sætafarbanni til 5. apríl 2016 á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr.2. mgr. 95. gr. sömu laga. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2016 varfarbann ákærða framlengt til dagsins í dag. Ákæra í máli þessu var gefin út 5.apríl sl. og þingfest 14. apríl sl. á hendur ákærða og þremur meðákærðu. Þykirekkert fram komið í málinu nú sem leiðir til þess að ekki séu lengur fyrirhendi skilyrði til að ákærða verði gert að sæta farbanni á meðan mál hans errekið fyrir dómstólum. Þá telur dómurinn sakarefni ákærunnar sé slíkt að ekkiséu skilyrði til að samþykkja kröfu ákærða um að setja tryggingu til að tryggjanærveru ákærða undir rekstri málsins né að honum sé heimilt að fara af landibrott með búnað svo hægt verði að fylgjast með honum. Ákæra á hendur ákærðahefur þegar verið þingfest. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfuhéraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð:Ákærði, X, f.d. […], skal sæta farbanni þar til dómur fellur í máli hans,þó eigi lengur en til þriðjudagsins 28. júní 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 134/2004
Gæsluvarðhald Farbann Skaðabótamál Gjafsókn
Með dómi héraðsdóms í júní 2002 var A sýknaður af ákæru um brot gegn lögum um eftirlit með útlendingum. A krafðist skaðabóta fyrir að hafa með gæsluvarðhaldi og farbanni vegna rannsóknar málsins verið sviptur frelsi að ósekju. Þegar A var handtekinn höfðu fundist í vörslum hans m.a. tvö slóvensk vegabréf og tvö ökuskírteini, með nöfnum rétthafa alls ótengdra honum, sem hann gaf fjarstæðukenndar skýringar á. Þegar farbanns yfir A var krafist lá orðið fyrir að skilríkin væru fölsuð og að fólkið, albönsk hjón, sem myndir voru þar af, var hér á landi og hafði beðið skilríkjanna. Í dómi í refsimálinu var A sýknaður með vísan til síðbúinna breytinga á framburði hjónanna, um að þau hafi vegna áritana í albönskum vegabréfum sínum ekki þurft á hinum fölsuðu slóvensku vegabréfum að halda til að dveljast hér á landi, svo sem A hafði verið gefið að sök að hafa ætlað að hjálpa þeim að gera. Var talið ótvírætt að A hafi stuðlað sjálfur að því að nauðsyn þótti bera til þeirrar skerðingar á frelsi hans sem um ræddi í málinu. Var ríkið sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 2.303.100 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2002 til 15. desember sama ár og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Samkvæmt gögnum málsins komu hingað til lands 30. apríl 2002 með flugi frá Amsterdam átta manns frá Albaníu, sem farpöntun hafði verið gerð fyrir í einu lagi, og munu þau síðan hafa dvalist í tveimur herbergjum á gistiheimili í Reykjavík. Meðal þeirra var maður að nafni Sokol Nasufi, svo og hjónin Agron Llana og Violanda Llana ásamt tveimur börnum þeirra fæddum 1995 og 1999. Samferðarmenn þeirra, þrjú að tölu, héldu til Bandaríkjanna með flugi 2. maí 2002. Voru tvö þeirra stöðvuð nokkru síðar við eftirlit á landamærum Bandaríkjanna og Kanada, þar sem þau höfðu framvísað fölsuðum vegabréfum frá Slóveníu, en þau munu einnig hafa haft meðferðis sín eigin vegabréf frá Albaníu. Um þann þriðja liggur ekkert frekar fyrir í málinu. Hinn 6. maí 2002 var pantað flugfar héðan til Bandaríkjanna 10. sama mánaðar fyrir hjón að nafni Rados Banjac og Branka Banjac ásamt tveimur nafngreindum börnum þeirra. Fram er komið að áðurnefndur Sokol Nasufi hafi gert þessa farpöntun með aðstoð albansks manns að nafni Avni Suli, sem búsettur var hér á landi. Áfrýjandi kom til landsins með flugi frá Amsterdam 8. maí 2002. Starfsmenn tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli leituðu í farangri hans og fundu þar tvö slóvensk vegabréf, sem gefin voru út á nöfn Rados Banjac og Branka Banjac, en í þeim báðum voru jafnframt nöfn fjögurra barna ásamt ljósmyndum af þeim. Einnig voru í farangrinum tvö slóvensk ökuskírteini með sömu nöfnum, ljósrit af síðu úr albönsku vegabréfi og miði, sem á var ritað íslenskt farsímanúmer, svo og fatnaður fyrir konu og börn, en með honum var handritað bréf á albönsku. Aðspurður af tollvörðum kvaðst áfrýjandi ætla að dveljast á landinu í 4 daga sem ferðamaður og sagðist engan þekkja hér. Hann kvað eigendur vegabréfanna hafa fengið far í bifreið hans í Albaníu og gleymt þeim þar, en fyrrnefnt ljósrit væri úr vegabréfi frænda hans. Sagðist hann ekkert vita um farsímanúmerið, sem skráð væri á miða í farangri hans. Fatnaðinn fyrir konu og börn hafi hann ætlað að taka með sér til Albaníu og nota til gjafa. Áfrýjandi var handtekinn af lögreglu að þessu fram komnu. Við lögreglurannsókn, sem fór í hönd í framhaldi af framangreindu, var leitt í ljós að vegabréfunum, sem fundust í farangri áfrýjanda, hafi verið stolið í Slóveníu 3. eða 4. maí 2002 og lögreglu þar verið tilkynnt um það. Skipt hafi verið um ljósmyndir af rétthöfum vegabréfanna og bætt við myndum af tveimur börnum ásamt nöfnum þeirra, en myndir af tveimur öðrum börnum hafi verið látnar þar óhreyfðar. Ökuskírteinunum, sem áfrýjandi var með, hafi verið stolið óútfylltum, færðar í þau upplýsingar um rétthafa og falsaðar þar stimplanir. Reyndust ljósmyndir, sem settar voru í vegabréfin og ökuskírteinin, vera af Agron Llana og Violanda Llana, auk þess sem myndir af tveimur börnum þeirra höfðu verið settar í vegabréfin. Þau hjónin gáfu sig fram við lögreglu 10. maí 2002 og sóttu um hæli hér á landi. Í skýrslum þeirra kom fram að þau hafi fengið vegabréfsáritun í Albaníu til að koma inn á Schengensvæðið með heimild til dvalar þar í 3 mánuði. Þau hafi farið frá heimalandi sínu til Grikklands 15. apríl 2002 og lagt svo leið sína hingað til þess að leita atvinnu og setjast hér að, en ekki til þess eins að eiga hér viðkomu. Hafi þau póstsent vegabréf sín tilbaka til Albaníu, þar sem þau hafi talið vegabréfin ekkert mundu nýtast sér, en vegabréfum barna sinna hafi þau þó haldið eftir. Fyrir milligöngu föður Violanda hafi þau átt að fá send hingað slóvensk vegabréf ásamt fatnaði með manni, sem þau kváðust ekki vita hver væri en höfðu þó lýsingu á. Kvaðst Agron hafa farið einn síns liðs til flugstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli 8. maí 2002 til að hitta þennan mann, en sá hafi ekki gefið sig fram. Kannaðist Violanda við að fyrrnefnt bréf, sem fannst í farangri áfrýjanda, væri ritað af móður hennar. Þau neituðu því að ætlun þeirra hafi verið að ferðast héðan til Bandaríkjanna og könnuðust ekki við að far hafi verið pantað þangað fyrir þau. Fyrrnefndur Avni Suli kvaðst í lögregluskýrslu hafa hitt Sokol Nasufi á veitingastað í Reykjavík í byrjun maí 2002, en þeir hafi ekki þekkst áður. Sagðist hann hafa aðstoðað Sokol við áðurgreinda farpöntun 6. maí 2002 og jafnframt ekið bifreið, sem Sokol tók á leigu, til Keflavíkurflugvallar 8. sama mánaðar, en auk þeirra tveggja hafi albönsk hjón ásamt tveimur börnum verið með í för. Af ljósmyndum kannaðist hann við að um hafi verið að ræða Agron Llana, Violanda Llana og börn þeirra. Hafi ætlunin verið að sækja mann í flugstöðina, en sá hafi ekki komið og þau snúið þá aftur til Reykjavíkur. Farsímanúmerið, sem fannst í farangri áfrýjanda, reyndist ekki vera skráð. Avni Suli tjáði lögreglu að þetta gæti verið símanúmer Sokol Nasufi, en samkvæmt upplýsingum, sem aflað var hjá símafyrirtæki, höfðu símtöl farið milli þess og farsíma þess fyrrnefnda á tímabilinu 4. til 8. maí 2002 og einnig milli þess og farsíma áfrýjanda frá 3. til 7. sama mánaðar. Kannaðist áfrýjandi ekki við slík símtöl fyrir lögreglu. Í lögregluskýrslu taldi Agron Llana að ljósmynd af manni á ljósriti úr vegabréfi, sem fannst í farangri áfrýjanda, gæti verið af Sokol Nasufi. Fyrir liggur að sá síðastnefndi keypti 10. maí 2002 farmiða með flugi frá landinu til Amsterdam, sem hann nýtti sér daginn eftir. Náðist ekki til hans við þessa lögreglurannsókn. Samkvæmt kröfu sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli var áfrýjanda gert með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 2002 að sæta gæsluvarðhaldi til 14. sama mánaðar. Að því liðnu var áfrýjanda með dómsúrskurði bönnuð för úr landi, fyrst til 28. maí 2002 og síðan til 28. júní sama ár. Hann gaf skýrslur fyrir dómi þegar krafa um gæsluvarðhald var tekin fyrir, svo og þegar krafist var farbanns yfir honum í fyrra skiptið. Þá gaf hann skýrslur fyrir lögreglu 9., 13. og 17. maí 2002. Í meginatriðum voru skýringar hans í samræmi við það, sem hann greindi frá í öndverðu og áður var getið. Að lokinni lögreglurannsókn gaf sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli út ákæru á hendur áfrýjanda 29. maí 2002, þar sem honum var gefið að sök að hafa brotið gegn 5. tölulið 2. mgr., sbr. 4. mgr. 17. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 um eftirlit með útlendingum, eins og þeim var breytt með 8. gr. laga nr. 25/2000, með því að hafa við komu til landsins 8. sama mánaðar haft meðferðis áðurgreind fölsuð vegabréf í því skyni að hjálpa Agron Llana, Violanda Llana og tveimur börnum þeirra að dveljast ólöglega hér á landi, en þau væru hér án löglegra ferðaskilríkja og dvalarheimilda á Schengensvæðinu. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 31. maí 2002 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 12. júní sama ár, þar sem meðal annarra gáfu skýrslur áfrýjandi, Agron Llana og Violanda Llana. Áður en dómur var kveðinn upp í málinu mættu tvö þau síðastnefndu aftur fyrir dóm. Kom þá fram að þau höfðu fallið frá beiðni sinni um hæli hér á landi og jafnframt að þau hafi haft albönsk vegabréf sín undir höndum allt frá komu til landsins. Hafi þau af þessum sökum haft heimild vegna áritunar í þeim vegabréfum til dvalar hér á landi, sem þau hafi þó ekki ætlað sér nema um skamman tíma, því að ráðgert hafi verið að þau myndu nota fölsuðu slóvensku vegabréfin til að komast héðan til Bandaríkjanna, enda hafi Slóvenar ekki þurft vegabréfsáritun þangað. Dómur var kveðinn upp í málinu 21. júní 2002. Var þar vísað til þess að komið hafi fram að Agron Llana og Violanda Llana hafi vegna áritana í albönsku vegabréfunum sínum ekki þurft á fölsuðu slóvensku vegabréfunum að halda til að dveljast hér á landi, svo sem áfrýjanda hafi verið gefið að sök að hafa ætlað að hjálpa þeim að gera. Var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Dóminum var ekki áfrýjað. II. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur fyrir það að hann hafi með gæsluvarðhaldi og banni við för úr landi, sem staðið hafi samfleytt sem að framan greinir, verið sviptur frelsi að ósekju. Þegar áfrýjandi var handtekinn höfðu fundist í vörslum hans tvö vegabréf og tvö ökuskírteini, sem báru nöfn rétthafa alls ótengdra honum. Hafði einnig fundist í farangri hans miði með íslensku símanúmeri, svo og fatnaður fyrir aðra en hann sjálfan. Á öllu þessu gaf hann fjarstæðukenndar skýringar, sem hlutu enn frekar að fella á hann grun um ólögmæta háttsemi. Þegar fjallað var fyrir dómi um kröfu um að áfrýjandi sætti gæsluvarðhaldi kom fram að tæknileg rannsókn lögreglu á vegabréfunum benti eindregið til þess að skipt hafi verið þar um ljósmyndir af rétthöfunum og bætt við myndum af börnum og nöfnum þeirra. Hafði lögregla einnig fengið upplýsingar frá Slóveníu um að tilkynnt hafi verið um hvarf þessara vegabréfa, en formleg staðfesting á því hafði þó ekki borist. Gegn þessu hélt áfrýjandi fast við frásögn sína um hvernig vegabréfin komust í hendur hans og bar að auki fram langsótta skýringu á ástæðu þess að hann hafi haft þau meðferðis í stutta skemmtiferð hingað til lands. Þegar krafist var banns við för áfrýjanda úr landi 14. maí 2002 lá orðið fyrir að vegabréfin og ökuskírteinin væru fölsuð og að fólkið, sem myndir voru þar af, var hér á landi og hafði beðið þessara skilríkja úr hendi sendiboða, en fyrir það hefði verið pantað flugfar til Bandaríkjanna. Einnig hafði verið staðfest að fatnaður fyrir konu og börn í farangri áfrýjanda var ætlaður þessu fólki. Þrátt fyrir allt þetta hélt áfrýjandi enn fast við þær bersýnilegu rangfærslur, sem fólust í skýringum hans, og hafði þar engu breytt þegar skerðing á frelsi hans gekk um garð. Þegar ákæra var gefin út á hendur áfrýjanda 29. maí 2002 lá ekki annað fyrir en að Agron Llana og Violanda Llana, sem þá höfðu sótt um hæli hér á landi, hefðu látið frá sér fara vegabréf sín, sem nauðsynleg voru til löglegrar dvalar, áður en áfrýjandi kom hingað. Því til samræmis var hann borinn þar sökum um að hafa með háttsemi sinni ætlað að hjálpa þessum útlendingum til að eiga ólöglega dvöl hér á landi. Slíkt athæfi, ef sannað yrði, varðaði fangelsi allt að sex mánuðum, sbr. 1. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 45/1965. Fer af þessum sökum fjarri, sem áfrýjandi hefur borið við í máli þessu, að engin refsing hafi legið við þeirri háttsemi, sem honum var gefin að sök, enda stafaði sýkna hans í refsimálinu af síðbúnum breytingum á framburði áðurnefndra hjóna, sem fyrst komu fram eftir að það hafði verið dómtekið fyrra sinni. Að virtu öllu framangreindu er ótvírætt að áfrýjandi stuðlaði sjálfur með framferði sínu að því að nauðsyn þótti bera til þeirrar skerðingar á frelsi hans, sem um ræðir í málinu. Með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Um málskostnað fyrir Hæstarétti og gjafsóknarkostnað fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Artan Lamaj, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. janúar sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Artan Lamaj, f. 28. mars 1971, L88 RR. M. Gjollesha P. 13, Tirana, Albaníu, á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri hinn 20. desember 2002 og þingfestri 14. janúar 2003. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði dæmd til þess að greiða sér, in solidum, 2.303.100 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 8. maí 2002 til 15. desember 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara lægri fjárhæð, að mati dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinn niður falla. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 19. desember 2002, var stefnanda veitt gjafsókn í máli þessu. Málavextir eru þeir, að hinn 10. maí 2002 var stefnandi, með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, úrskurðaður í gæsluvarðhald til 14. maí 2002. Þann dag var hann látinn laus úr gæsluvarðhaldi, en úrskurðaður í farbann til 28. maí 2002. Með dómi Hæstaréttar Íslands, dagsettum 17. maí 2002, var sá úrskurður Héraðsdóms Reykjaness staðfestur. Hinn 28. maí 2002 var farbann stefnanda framlengt til 28. júní 2002, með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 31. maí 2002. Mál var höfðað á hendur stefnanda með ákæru dagsettri 29. maí 2002. Var stefnanda þar gefið að sök, að hafa brotið lög um eftirlit með útlendingum. Með því að hafa hinn 8. maí 2002, við komu til landsins frá Amsterdam, haft meðferðis tvö fölsuð slóvönsk vegabréf, í því skyni að hjálpa hjónum með tvö börn að dvelja hér á landi. Fólkið, sem vegabréfin voru ætluð, var allt albanskir ríkisborgarar. Komu þau til landsins 30. apríl 2002, án löglegra ferðaskilríkja og dvalarheimildar á Schengensvæðinu. Aðalmeðferð þessa máls fór fram í Héraðsdómi Reykjaness 11. og 12. júní 2002, en málið var síðan endurupptekið 19. júní 2002 og dómur kveðinn upp 21. júní 2002. Með þeim dómi var stefnandi sýknaður af ákærunni. Stefnandi setti fram bótakröfu sína vegna frelsissviptingarinnar hinn 15. nóvember 2002. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi af tilefnislausu og að ósekju verið sviptur frelsi sínu, því ljóst hafi mátt vera þegar í upphafi að umrædd vegabréf hafi á engan hátt getað hjálpað Llani hjónunum að dvelja ólöglega hér á landi, en þau hafi komið hingað til lands á sínum eigin gildu vegabréfum. Jafnljóst sé, að Llani hjónin hefðu framvísað albönskum vegabréfum sínum strax hefði stefnandi verið frjáls ferða sinna og ekki grunaður um að hjálpa þeim til þess að dveljast ólöglega hér á landi. Stefnandi hafi með ákæru Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, dagsettri 29. maí 2002, verið ákærður fyrir að hafa haft meðferðis tvö fölsuð slóvensk vegabréf í því skyni að hjálpa Llani hjónunum og tveimur börnum þeirra að dvelja ólöglega hér á landi án löglegra ferðaskilríkja og dvalarheimildar á Schengensvæðinu. Í forsendum dóms Héraðsdóms Reykjaness, í málinu nr. S-1033/2002: Ákæruvaldið gegn Artan Lamaj, uppkveðnum 21. júní 2002, segi m.a.: „Llanafjölskyldan dvaldi því ekki ólöglega á Íslandi þegar ákærði var handtekinn og ekkert í rannsókn málsins bendir til þess að tilgangur ákærða með því að afhenda Llanafjölskyldunni vegabréfin hafi verið sá að gera henni kleift að dveljast ólöglega á Íslandi. Sú verknaðarlýsing sem fram kemur í ákæru fær því ekki staðist.” Byggir stefnandi á því, að uppspuni Agrans Llana hafi einnig að ósekju leitt til gæsluvarðhalds og farbanns stefnanda, sem stefndi beri fulla skaðabótaábyrgð á. Þá hafi lögreglunni orðið á afdrifarík mistök við rannsókn málsins, þegar Sokol komst naumlega undan armi réttvísinnar er ljóst mátti vera að hann var viðriðinn málið, jafnvel höfuðpaur þess, a.m.k. aðalvitnið. Mikilvæg sakargögn hafi með því spillst. Rannsókn lögreglunnar hafi og verið ómarkviss, þar sem ekki verði séð, að hún hafi gert minnstu tilraun til þess að reyna að fá botn í hina ótrúverðugu „vegabréfasögu” Agrans. Hefði lögreglan greint stöðuna rétt í upphafi hefði ekki komið til annarar frelsissviptingar stefnanda en handtöku hans. Stefnandi hefur sundurliðað dómkröfur sínar með eftirfarandi hætti í stefnu: „Útlagður kostnaður. Miskabætur Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að brýna nauðsyn hafi borið til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald og gæsluvarðahaldið hafi ekki staðið lengur en ástæða var til. Eins og fram komi í gæsluvarðhaldskröfunni, sem dagsett sé 10. maí 2002, þá hafi hún verið sett fram sökum þess, að verið væri að rannsaka ætlað brot stefnanda á lögum um eftirlit með útlendingum. Við rannsókn á vegabréfunum, sem fundist hafi í fórum stefnanda, hafi komið í ljós að þau voru fölsuð, þannig að skipt hafi verið um mynd af vegabréfshöfum. Þá hafi verið bætt við tveimur myndum af börnum í vegabréf beggja. Einnig hafi fundist ökuskírteini á sömu nöfn og talsvert af peningum. Stefnandi hafi og haft meðferðis kven- og barnafatnað, sem keyptur hafi verið samkvæmt innkaupalista, sem fundist hafi í ferðatösku stefnanda. Þá hafi stefnandi haft meðferðis íslenskt gsm-númer, en hafi upplýst að hann þekkti engan hér á landi. Lögreglan í Wiesbaden í Þýzkalandi hafi upplýst, að stefnandi hefði sótt um hæli sem flóttamaður þann 19. desember 1991 í Karlsruhe og að hann hefði sætt kæru í Rosenheim í janúar 2000, vegna gruns um skjalafals. Rannsókn máls stefnanda hafi verið á frumstigi og hafi hann verið grunaður um að vera viðriðinn dvöl útlendinga í landinu og ólöglegar ferðir útlendinga til landsins í hagnaðarskyni. Nauðsyn hafi borið til að hafa samband við lögregluyfirvöld í Albaníu og Slóveníu til að kanna feril stefnanda og einnig að kanna hvort hann væri til rannsóknar hjá Interpol. Þá hafi þurft að kanna hvaða sambönd stefnandi hefði hér á landi. Héraðsdómur Reykjaness hafi fallist á að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 14. maí 2002, kl. 16.00 og vísað til þess, að stefnandi væri grunaður um að vera viðriðinn ólöglega dvöl útlendinga í landinu og ólöglegar ferðir þeirra til landsins, í hagnaðarskyni. Hafi dómurinn talið að brot stefnanda gætu varðað allt að sex mánaða fangelsi, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga um eftirlit með útlendingum. Með skírskotun til a og b liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í lögregluskýrslu, dagsettri 10. maí 2002, sama dag og gæsluvarðhaldskrafan var sett fram, kemur fram, að Rauði kross Íslands hafi tilkynnt Útlendingaeftirlitinu, að albönsk fjölskylda hefði sótt um hæli á Íslandi. Þau hafi verið vegabréfslaus og ekki getað sýnt fram á að þau væru með löglega dvalarheimild hér á landi. Í skýrslunni kemur m.a. fram: „Þegar nánar var gengið eftir skýringum kom fram að hann (Agron Llana) hafi átt von á „pakka” og síðar að hann hafi átt von á slóvenskum vegabréfum sem hann átti að fá send hingað til lands. Hann hafi átt að hitta mann, svartklæddan, sem kæmi með bréfin og hafi hann farið á flugvöllinn í fyrradag til að hitta þennan mann. Hann hafi hins vegar ekki skilað sér og hafi hann því talið að um svik væri að ræða ” Að kvöldi hins sama dags hafi verið tekin skýrsla af Agron Llana hjá sýslumannsembættinu á Keflavíkurflugvelli. Þar komi fram að hann hafi verið að bíða eftir tveimur nýjum vegabréfum frá Albaníu og einnig fatnaði. Hann hefði átt að sækja þau á flugstöðina hinn 8. maí en sá sem átt hafi að koma með þau hafi ekki látið sjá sig. Hann hafi kannast við myndirnar sem verið hafi í þeim vegabréfum sem teknar hafi verið af stefnanda að frátöldum myndum af tveimur börnum sem ekki hafi tilheyrt honum. Síðdegis 11 maí hafi verið tekin vitnaskýrsla af eiginkonu hans, Violanda Llana, og komi þar m.a. fram, að hún hafi þekkt fötin sem stefnandi hafi verið með í farangri sínum og einnig rithönd móður sinnar á innkaupalista sem stefnandi hafi einnig verið með. Meðan stefnandi hafi verið í gæsluvarðhaldi hafi verið teknar skýrslur af ýmsum aðilum til að upplýsa hvort eða á hvern hátt stefnandi væri viðriðinn ólöglega dvöl útlendinga í landinu og ólöglegar ferðir útlendinga til landsins í hagnaðarskyni. Því sé haldið fram, að lögmælt skilyrði hafi verið fyrir gæsluvarðhaldi stefnanda enda úrskurðað um það af Héraðsdómi Reykjaness hinn 10. maí 2002. Um hafi verið að ræða gæsluvarðhald frá föstudagi til þriðjudags, sem sé í raun stutt miðað við umfang málsins, en skýrslutökur hafi tekið langan tíma vegna tungumálaerfiðleika. Daginn sem gæsluvarðhald stefnanda hafi runnið út hafi sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli farið fram á að stefnandi sætti farbanni til 28. maí 2002, kl. 16.00. Í forsendum úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness segir, að frásögn stefnanda af því hvernig vegabréfin hafi lent í hans fórum þyki einkar ótrúverðug og komið hafi í ljós að vegabréfin hafi verið tilkynnt glötuð. Fallist var á það með sýslumanni, að skilyrðum b-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, væri fullnægt og var stefnanda bönnuð för úr landi meðan mál hans var í rannsókn, en þó ekki lengur en til 28. maí 2002. Úrskurður þessi var kærður til Hæstaréttar Íslands og í forsendum dómsins segir að stefnandi liggi undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 5. og 6. tl. 2. mgr. 17. gr. laga um eftirlit með útlendingum nr. 45/1965. Stefnandi sé erlendur ríkisborgari, stundi ekki vinnu hér á landi og hafi engin tengsl við landið. Fallist var á nauðsyn þess að tryggja nærveru hans til að ljúka rannsókn málsins og var farbannið staðfest til 28. maí 2002, kl. 16. Á þessum hálfa mánuði, sem stefnandi sætti farbanni, náðist ekki að klára rannsókn málsins eða gefa út ákæru. Var því óskað eftir framlengingu farbannsins til 28. júní 2002. Sýslumaður upplýsti við kröfugerðina að rannsókn væri að mestu lokið og ákæra gefin út daginn eftir. Rannsókn sýslumannsins hefði leitt í ljós að undirbúningur og skipulag ætlaðs brots stefnanda væri þess eðlis að um skipulagða brotastarfsemi stefnanda væri að ræða og taldi sýslumaður nauðsynlegt að hann yrði hér á landi svo unnt væri að ljúka málinu fyrir dómi. Héraðsdómur féllst á kröfuna svo og Hæstiréttur Íslands, sbr. dóm réttarins frá 31. maí 2002. Af hálfu stefnda er því haldið fram að farbann stefnanda hafi verið fyllilega lögmætt. Nauðsyn hafi borið til að stefnandi yrði hér á landi meðan málssókn á hendur honum stæði yfir. Þá gefi auga leið að hefði stefnandi ekki verið úrskurðaður í farbann hefði hann farið af landi brott. Þá bendir stefndi á það, að þegar Llana hjónin hafi sótt um pólitískt hæli hér á landi hinn 10. maí 2002 þá höfðu þau ekki vegabréf. Þau hafi upplýst að þau hefðu sent vegabréfin sín aftur til Albaníu og væru að bíða eftir nýjum vegabréfum sem þau hafi átt að fá afhent 8. maí, en það hafi brugðist. Við aðalmeðferð málsins á hendur stefnanda hinn 11. júní 2002 hafi hjónin komið fyrir dóminn sem vitni og hafi Argon Llana verið spurður hvers vegna þau hjónin hefðu ekki framvísað albönsku vegabréfum sínum þegar þau hafi sótt um hæli hér á landi. Aragon hafi svarað því til, að þau hefðu sent þau aftur til tengdaföður hans í Albaníu, sem hafi ætlað að senda þeim ný. Eftir að málið var dómtekið hinn 12. júní hafi það verið endurupptekið hinn 19. júní vegna nýrra gagna og upplýsinga. Tekin hafi verið skýrsla af Llana hjónunum aftur, þar sem þau hafi þá borið, að þau hefðu allan tímann haft vegabréfin í fórum sínum og aldrei sent þau úr landi. Af þessu sé ljóst, að þegar stefnandi hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald og í kjölfarið látinn sæta farbanni, þá hafi Llana hjónin upplýst að þau hefðu engin ferðaskilríki og hefðu því dvalið ólöglega hér á landi og jafnframt beðið eftir að fá fölsuðu vegabréfin til að geta haldið áfram leið sinni til Bandaríkjanna. Meðal annars af þessari ástæðu sé augljóst að gæsluvarðhald stefnanda og farbann hans hafi verið lögmætt. Þá beri að líta til þess, sem segi í forsendum sýknudóms Héraðsdóms Reykjaness, að skýringar stefnanda fyrst fyrir tollayfirvöldum síðan lögreglu og svo fyrir dómi hafi verið misvísandi, mótsagnakenndar og í hróplegu ósamræmi við aðrar upplýsingar sem fyrir hafi legið í málinu. Síðan telji dómurinn að skýringar stefnanda á munum þeim sem hann hafi haft í vörslum sínum hafi verið fjarstæðukenndar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að bótaskilyrðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé ekki fullnægt og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í bótaákvæðinu séu tæmandi talin þau tilvik sem geti orðið grundvöllur bóta, en þar sé mælt fyrir um heimild en ekki skyldu. Til vara krefst stefndi þess, ef fallist verði á bótaskyldu, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu um útlagðan kostnað og miskabætur, en krafa stefnanda sé ekki í samræmi við dómvenju. Þá mótmælir stefndi sérstaklega upphafstíma dráttarvaxtakröfu og telur hana ekki vera í samræmi við 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi bendir og á, að dómsmálaráðherra sé ranglega stefnt í málinu, en það sé utanríkisráðherra, sem fari með málefni sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli. Stefnandi krefur í máli þessu íslenska ríkið um bætur vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 10. maí 2002 til 14. maí 2002 og farbanns, sem hann sætti í framhaldi þess til 28. júní 2002. Hefur verið tekið til varna af hálfu íslenska ríkisins í málinu, þó svo með stefnu sé dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra stefnt f.h. íslenska ríkisins. Þar sem þessum aðilum er að ófyrirsynju stefnt til þess að fara með fyrirsvar fyrir íslenska ríkið, og þar sem tekið hefur verið til varna fyrir hönd íslenska ríkisins, sem er sú lögpersóna, sem stefnandi beinir kröfum sínum að, varðar það ekki frávísun málsins. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, er sakborningi veittur réttur til skaðabóta. Í 175. gr. laganna segir svo: „1. Kröfu um bætur samkvæmt þessum kafla má taka til greina ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana, eða sakborningur hefur verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. 2. Bæta skal fjártjón og miska, ef því er að skipta.” Í 176. gr. laganna segir, að dæma megi „bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr.: a. ef lögmælt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða b. ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.” Eins og áður greinir hófust afskipti lögregluyfirvalda af stefnanda, sem er albanskur ríkisborgari, við komu hans til landsins frá Amsterdam, síðdegis hinn 8. maí sl. Óumdeilt er að þá fundust í fórum hans tvö albönsk vegabréf, ásamt ljósriti af því þriðja svo og tvö ökuskírteini. Einnig fundust í tösku hans kven- og barnafatnaður, ásamt blaði með skilaboðum á albönsku. Þá fannst við leit á stefnanda miði með íslenska farsímanúmerinu 6973273. Þetta númer reyndist óskráð og ekki unnt að afla upplýsinga um rétthafa þess. Við rannsókn lögreglu kom í ljós að umrædd vegabréf höfðu verið tilkynnt glötuð í Slóveníu og að vegabréfin höfðu verið fölsuð þannig að nýjar myndir höfðu verið settar í þau. Einnig hafði verið bætt í vegabréfin myndum af tveimur börnum. Við rannsókn kom í ljós að hinar nýju myndir í vegabréfunum voru af hjónunum Agron Llana og Violanda Llana og tveimur börnum þeirra. Fjölskylda þessi, sem hefur albanskan ríkisborgararétt, hafði komið til landsins 30. apríl 2002 ásamt nokkrum öðrum albönskum ríkisborgurum. Ökuskírteini, sem fannst á stefnanda, reyndist og vera falsað og voru myndir af sömu hjónum í þeim. Stefnandi hefur hvorki þá né síðar getað gefið trúverðuga skýringu á því af hverju hann hafði þessi fölsuðu skilríki undir höndum við komu sína til landsins. Þetta framferði stefnanda var til þess fallið að lögregluyfirvöldum bar nauðsyn til að rannsaka hvort verið væri að brjóta gegn ákvæðum laga um eftirlit með útlendingum. Í því skyni var stefnandi hnepptur í gæsluvarðhald, sem eins og á stóð var eðlileg og lögmæt leið. Við rannsókn málsins kom og í ljós, að myndir í hinum fölsuðu vegabréfum, sem stefnandi kom með til landsins, voru af albönskum ríkisborgurum, sem komið höfðu til landsins ásamt börnum sínum skömmu áður en stefnandi kom til landsins, og sótt um pólitískt hæli hér á landi. Verður ekki talið í ljósi þeirra atvika málsins, sem greint hefur verið frá, að sá tími sem stefnandi sat í gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar á máli hans hafi verið óeðlilega eða óþarflega langur, en stefnandi sat í gæsluvarðhaldi frá föstudegi til þriðjudags, eða í fjóra sólarhringa. Eins og áður greinir var stefnandi sóttur til saka í framhaldi af rannsókn málsins, eða með ákæru útgefinni 29. maí 2002. Er háttsemi stefnanda lýst þannig í ákæru, að hann hafi við komuna til landsins haft meðferðis tvö slóvönsk vegabréf og að hann hafi haft umrædd vegabréf meðferðis í því skyni að hjálpa Agron og Violanda Llana að dvelja ólöglega hér á landi ásamt börnum þeirra, án löglegra ferðaskilríkja og dvalarheimilda á Schengensvæðinu. Er verknaðarlýsing þessi heimfærð undir 5. tl. 2. mgr., sbr. 4. mgr., sbr. 1. mgr. 17. gr. þágildandi laga um eftirlit með útlendingum nr. 45/1965, sbr. lög nr. 25/2000. Í 5. tl. 2. mgr., sbr. 1. mgr. 17. gr. nefndra laga kemur fram að sá skuli sæta refsingu samkvæmt lögum sem hjálpar útlendingi að dvelja ólöglega hér á landi. Ein af meginstoðum ákæruvaldsins undir þá fullyrðingu, að ákærði hafi ætlað sér að aðstoða Llana fjölskylduna við að dvelja ólöglega á Íslandi, var framburður þeirra hjóna, um að þau hefðu sent albönsk vegabréf með pósti til Albaníu og að þau dveldu því hér án löglegra ferðaskilríkja. Væri því forsenda fyrir dvöl þeirra hér á landi sú, að þau fengju í hendur fölsuðu slóvensku vegabréfin, sem stefnandi hafði undir höndum. Þá hafi hjónin þurft að sýna hin fölsuðu vegabréf við brottför úr landi. Hjón þessi breyttu síðan framburði sínum, við endurupptöku ákærumálsins á hendur stefnanda, eða hinn 19. júní 2002, og framvísuðu þá vegabréfum sínum með vegabréfsáritun inn á Schengensvæðið, sem enn var í gildi. Með því var orðið ljóst, að Llanafjölskyldan dvaldi ekki ólöglega hér á landi er stefnandi var handtekinn. Verknaðarlýsing í ákæru átti því ekki lengur við, þar sem atbeina stefnanda hafði aldrei þurft til þess, að Llanahjónin dveldu löglega hér á landi. Þó svo stefnandi hafi verið sýknaður, er þetta lá fyrir, verður að líta til þess, að stefnandi hafði undir höndum fölsuð skilríki og framburður hans og þeirra hjóna, sem skilríkin bentu til að tilheyrðu, því marki brennd, að hann var ekki talinn standast. Er öll atvik málsins eru virt í heild verður að telja að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald og í framhaldi af því settur í farbann meðan mál hans var til lykta leitt. Að því virtu þykir stefnandi hafa með framferði sínu stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Er þáttur hans svo stórvægilegur að ekki eru lagaskilyrði til þess að dæma honum bætur vegna frelsisskerðingar, sem hann var úrskurðaður til að sæta, þar til endanlegur dómur gekk í í máli hans. Voru úrskurðir þar að lútandi fyllilega lögmætir og í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Verður því stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Artan Lamaj. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 407.400 krónur, þar af málflutningsþóknun lögmanns hans, Vilhjálms Þórhallssonar, héraðsdómslögmanns, 390.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 403/2000
Kærumál Innsetningargerð Börn
Eftir skilnað M og K fluttist sonur þeirra, B, í janúar 1999 á heimili M í Noregi, samkvæmt samkomulagi málsaðila. Kom B eftir það nokkrum sinnum til Íslands til umgengni við K, síðast 13. júlí 2000. Átti hann að að halda aftur til M réttum mánuði síðar. Ekki varð af þeirri utanför. Krafðist M þess að B yrði tekinn úr umráðum K með beinni aðfarargerð og fenginn sér. Talið var að á grundvelli samkomulags aðila hefði M haft með höndum rétt til að annast B eftir norskri löggjöf. Varð ekki annað ályktað en að M hefði einnig í reynd farið með þann rétt þar til B hélt til Íslands 13. júlí 2000. Því var litið svo á að K héldi B á ólögmætan hátt fyrir M, sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995 og 3. gr. Haagsamningsins. Þá lá ekkert fyrir sem gaf tilefni til að synja um afhendingu drengsins á grundvelli ákvæðis 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995, né annarra atriða sem þar um ræðir. Varð því orðið við kröfu M um innsetningargerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. nóvember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sér yrði heimilað að fá nafngreindan son málsaðila, fæddan 1989, tekinn úr umráðum varnaraðila og fenginn sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að aðfarargerðin verði heimiluð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði, svo og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til þess hvort fallist verður á greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Í báðum tilvikum krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins kynntust aðilar þess 1986 og hófu sambúð nokkru síðar, en gengu í hjúskap 26. mars 1997. Þau eiga saman tvo syni, fædda 1989 og 1993, og dóttur fædda 1991. Nokkru eftir stofnun hjúskapar fluttust aðilarnir með börnum sínum til Noregs. Þar fengu þau leyfi yfirvalds til skilnaðar að borði og sæng 5. maí 1998. Var þá ákveðið að þau færu sameiginlega með forsjá barnanna, sem yrðu með lögheimili hér á landi hjá varnaraðila. Ágreiningur reis eftir þetta milli aðilanna um hvar eldri sonur þeirra ætti að eiga heimili. Af því tilefni sömdu þau 30. desember 1998 um að leita eftir áliti nafngreinds sálfræðings, meðal annars til að ganga úr skugga um hjá hvoru þeirra drengurinn vildi búa, og að hlíta niðurstöðum þess. Var álitsgerðinni lokið 4. janúar 1999 og niðurstaðan á þann veg að hagsmuna drengsins yrði betur gætt og þörfum hans betur fullnægt með því að hann byggi hjá sóknaraðila. Þessu til samræmis gerðu aðilarnir samning 8. janúar 1999, þar sem meðal annars kom fram að þau hefðu ákveðið að lögheimili drengsins flyttist til sóknaraðila í Noregi. Aðilarnir gerðu skilnaðarsamning 25. júní 1999 í tengslum við „fyrirtöku hjónaskilnaðarmáls ... hjá sýslumanninum í Reykjavík”, en um tilefni þeirrar fyrirtöku liggja ekki fyrir nánari gögn í málinu. Í samningnum var meðal annars tekið fram að aðilarnir færu sameiginlega með forsjá barna sinna. Skyldi eldri sonur þeirra eiga lögheimili í Noregi hjá sóknaraðila, en hin börnin tvö hér á landi hjá varnaraðila. Í málinu liggur fyrir bréf sýslumannsins í Reykjavík 13. júlí 1999 um staðfestingu á samningi aðilanna um meðlag. Þar var lýst að aðilarnir færu sameiginlega með forsjá eldri sonar síns og hefðu í upphafi samið um að hann hefði lögheimili hjá varnaraðila. Sagði síðan eftirfarandi: „Aðilar hafa nú gert með sér samkomulag um að barnið ... hafi lögheimili hjá föður og að móðir greiði föður einfalt meðlag með því ... til 18 ára aldurs. Samkomulag þetta byggist á vottuðum samningi foreldra, dags. 5. febrúar og 18. júní 1999 og lagður var fram hjá embætti sýslumannsins í Reykjavík þann 30. júní 1999. Með vísan til 17. gr. barnalaga nr. 20/1992 staðfestist hér með ofangreint samkomulag aðila um greiðslu framfærslueyris.” Óumdeilt er að umræddur sonur aðilanna hafi flust í janúar 1999 á heimili sóknaraðila í Noregi. Hann hafi eftir það komið nokkur skipti til Íslands til umgengni við varnaraðila. Síðast hafi hann komið í því skyni hingað til lands 13. júlí 2000 og átt að halda aftur utan til sóknaraðila réttum mánuði síðar. Ekki hafi orðið af þeirri utanför og varnaraðili tjáð sóknaraðila að drengurinn vildi ekki fara aftur til Noregs. Upp frá því mun drengurinn hafa dvalist hér á landi hjá varnaraðila. Fyrir liggur að hún höfðaði mál á hendur sóknaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 18. ágúst 2000 til að fá fellt úr gildi samkomulag þeirra um sameiginlega forsjá barnanna og fá sér dæmda forsjána. Upplýsingar hafa ekki verið lagðar fram um afdrif þess máls. Sóknaraðili lagði 21. ágúst 2000 fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur beiðni um heimild til þeirrar innsetningargerðar, sem mál þetta er rekið um. Greint er frá málsástæðum aðilanna í hinum kærða úrskurði, sem var kveðinn upp með tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, en í honum var kröfu sóknaraðila sem fyrr segir hafnað. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili aðallega reist kröfu sína á ákvæðum samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem var gerður í Haag 25. október 1980, sbr. lög nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Samningur þessi verður hér á eftir nefndur Haagsamningurinn. II. Sóknaraðili hefur ekki lagt kröfu sína um innsetningargerð fyrir dómstóla hér á landi eftir þeim leiðum, sem um ræðir í 15. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 160/1995. Eins og ótvírætt var ráðgert í skýringargögnum varðandi setningu þeirra laga stendur þetta þó ekki í vegi því að um kröfu sóknaraðila verði beitt ákvæðum laganna og Haagsamningsins, sem bæði Ísland og Noregur eru aðilar að. Af þeim gögnum, sem rakin eru hér að framan, liggur fyrir í málinu að aðilarnir höfðu sameiginlega forsjá eldri sonar síns, sem átti þó meðal annars samkvæmt samningum aðilanna, sem lagðir voru fyrir yfirvöld hér á landi, heimili hjá sóknaraðila. Á þeim grunni hafði sóknaraðili með höndum rétt til að annast drenginn eftir norskri löggjöf, sem gögn hafa verið lögð fram um í málinu, sbr. lov om barn og foreldre nr. 7, 8. apríl 1981 með áorðnum breytingum. Af þeim atvikum, sem áður er greint frá, verður ekki annað ályktað en að sóknaraðili hafi einnig í reynd farið með þann rétt þar til drengurinn hélt til Íslands 13. júlí 2000 til umgengni við varnarðila. Verður samkvæmt þessu að líta svo á að varnaraðili haldi drengnum á ólögmætan hátt fyrir sóknaraðila, sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995 og 3. gr. Haagsamningsins. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði áttu dómendur í héraði einslegt viðtal við son aðilanna áður en málið var tekið til úrskurðar. Segir um efni viðtalsins í úrskurðinum að drengurinn hafi ekki tekið afgerandi afstöðu eða sagt berum orðum á hvorum staðnum hann vildi búa. Liggur þannig ekkert fyrir, sem gefur tilefni til að synja um afhendingu drengsins á grundvelli ákvæðis 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Koma ekki í því skyni heldur til athugunar önnur atriði, sem um ræðir í tilvitnaðri lagagrein. Ekki verður fallist á með varnaraðila að ákvæði 75. gr. barnalaga nr. 20/1992 fái nokkru breytt um heimild sóknaraðila til að fá son þeirra afhentan sér með innsetningargerð, enda sækir sóknaraðili ekki þangað stoð fyrir kröfu sinni, heldur til áðurgreindra ákvæða laga nr. 160/1995 og Haagsamningsins. Þá hefur varnaraðili engin haldbær rök fært fyrir varakröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi. Samkvæmt öllu framansögðu standa ekki efni til annars en að verða við kröfu sóknaraðila um innsetningargerð. Af aðfararorðum Haagsamningsins er sýnt að honum sé ætlað að stuðla að því að barni, sem í skilningi hans er haldið í öðru ríki á ólögmætan hátt, verði skilað til þess ríkis, þar sem það réttilega var búsett áður en til farar þess kom. Þessum tilgangi yrði náð með því að varnaraðili færi sjálf með son aðilanna til Noregs og léti hann þar í umsjá sóknaraðila eða stuðlaði á annan hátt að för drengsins þangað, en af orðalagi 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 verður ekki ályktað að nauðsyn beri til að honum verði skilað með því að færa hann hér á landi í hendur sóknaraðila. Láti varnaraðili hins vegar ekki verða af því að skila drengnum til Noregs á þennan hátt verður ekki undan því vikist að afhending hans á grundvelli laga nr. 160/1995 og Haagsamningsins fari fram með innsetningargerð í samræmi við kröfu sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um að honum sé heimilt að fá drenginn tekinn úr umráðum varnaraðila og afhentan sér með innsetningargerð, sem fara má fram til fullnustu á skyldu varnaraðila að liðnum þremur vikum frá uppsögu þessa dóms, hafi hún ekki áður orðið við skyldu sinni á þann hátt, sem áður greinir. Ekki er viðhlítandi lagastoð fyrir að dæma sóknaraðila málskostnað úr ríkissjóði. Að því gættu verður ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað staðfest, en rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, M, er heimilt að liðnum þremur vikum frá uppsögu þessa dóms að fá B, kt. [ . . . ], tekinn úr umráðum varnaraðila, K, og afhentan sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðili ekki áður fært hann til Noregs eftir því, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur.
Mál nr. 599/2006
Áfengislagabrot Auglýsing Ábyrgð á prentuðu máli Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Evrópska efnahagssvæðið
Á var ákærður fyrir áfengislagabrot með því að hafa sem framkvæmdastjóri R ehf. látið birta fimm auglýsingar á áfengum bjór í tilteknu dagblaði og tímariti. Fyrir Hæstarétti tók ákæruvaldið undir þá niðurstöðu héraðsdóms að umræddar auglýsingar brytu í bága við bann 20. gr. áfengislaga nr. 75/1998, en krafðist ekki lengur sakfellingar Á vegna 1. til 3. og 5. ákæruliðar þar sem engin auðkenni vísuðu til hans eða R. ehf. og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 165/2006. Talið var að birting auglýsinganna væri andstæð 20. gr. áfengislaga, en þar sem Á var hvorki nafngreindur né vísað til R ehf. í merkingu 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt við birtingu auglýsinga samkvæmt fjórum ákæruliðum var ekki talið að Á bæri refsiábyrgð á efni þeirra. Hins vegar var talið að auglýsing samkvæmt 4. ákærulið, sem var auðkennd með heimasíðu á vegum R ehf., væri nægilega tengd því fyrirtæki svo Á yrði talinn bera ábyrgð á henni í skilningi 15. gr. laga nr. 57/1956. Ekki var fallist á að greint ákvæði áfengislaga bryti gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar eða skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum. Á var dæmdur til greiðslu 500.000 króna sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. nóvember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú að ákærði verði einungis sakfelldur fyrir brot samkvæmt 4. tölulið ákæru. Ákærði krefst sýknu. Ákæruvaldið tekur undir niðurstöðu héraðsdóms um að allir ákæruliðir varði áfengisauglýsingar sem brjóti í bága við bann 20. gr. áfengislaga nr. 75/1998. Í auglýsingum samkvæmt 1. til 3. og 5. tölulið ákæru séu hins vegar engin auðkenni sem beint eða óbeint vísi til ákærða eða þess fyrirtækis sem hann veitir forstöðu. Af þessu leiði að ekki sé krafist sakfellingar ákærða vegna þessara töluliða, sbr. dóm Hæstaréttar 8. febrúar 2007 í máli nr. 165/2006. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fram komið að birting auglýsinga þeirra sem um getur í ákæru var andstæð ákvæðum 20. gr. áfengislaga. Hins vegar var ákærði hvorki nafngreindur né vísað til fyrirtækis þess, sem hann veitir forstöðu, í merkingu 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt við birtingu auglýsinga samkvæmt 1. til 3. og 5. tölulið ákæru og ber hann því ekki refsiábyrgð á efni þeirra. Ber samkvæmt kröfu ákæruvaldsins að sýkna hann af ákæru samkvæmt þeim liðum. Auglýsing samkvæmt 4. tölulið ákæru, sem birt var í 161. tölublaði Fréttablaðsins 16. júní 2005, er auðkennd heimasíðunni „www.heineken.is“. Sú heimasíða ber með sér að hún er á vegum Rolf Johansen & Co. ehf., en þar er ákærði framkvæmdastjóri. Er auglýsingin þar af leiðandi nægjanlega tengd því fyrirtæki svo að ákærði verði talinn bera ábyrgð á henni í skilningi 15. gr. laga nr. 57/1956. Með vísun til dóms Hæstaréttar 25. febrúar 1999 í máli nr. 415/1998 verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vegna heilsuverndarsjónarmiða sé heimilt samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að takmarka tjáningarfrelsi og setja því slík mörk sem um getur í 20. gr. áfengislaga. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður heldur ekki talið að greint ákvæði áfengislaga fari í bága við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, en að framan er það rakið að auglýsingin birtist í útbreiddu dagblaði og var þannig beint til almennings. Með vísun til framanritaðs verður ákærður sakfelldur fyrir brot gegn 20. gr. áfengislaga, sbr. 27. gr. sömu laga vegna auglýsingar samkvæmt 4. tölulið ákæru og dæmdur til greiðslu sektar, sem hæfilega er ákveðin 500.000 krónur með tilliti til þess að brotið var framið í ávinningsskyni og varðaði mikilvæga hagsmuni. Skal sektin greiðast innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins, en ella sæti ákærði fangelsi í 28 daga. Dæma ber ákærða til greiðslu helmings sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talið af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, sem ákveðin eru í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Ásgeir Johansen, greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 28 daga. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, sem alls er 481.978 krónur, en þar af eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Þórunnar Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmanns, samtals 448.200 krónur. Sakarkostnaður að öðru leyti greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 20. september sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 2. maí 2006 á hendur Ásgeiri Johansen, fyrir áfengislagabrot, með því að hafa sem framkvæmdastjóri Rolf Johansen & Co ehf., látið birta eftirfarandi auglýsingar á áfengum bjór á árinu 2005: 1. Á bls. 31 í Fréttablaðinu miðvikudaginn 13. júlí með fyrirsögninni „Betri helmingurinn“ en í auglýsingunni sé texti þar sem lýst sé eiginleikum Budweiser Budvar bjórs ofan við mynd af flösku af Budweiser Budwar Czech Premium Lager. 2. Á bls. 22 í Fréttablaðinu fimmtudaginn 27. október með fyrirsögninni „Íslendingar þekkja gott vatn“ en í auglýsingunni sé texti þar sem lýst sé vatninu sem notað sé í Budweiser Budvar bjór við hlið myndar af flösku af Budweiser Budvar Czech Premium Lager. 3. Á baksíðu 4. tbl. Gestgjafans útgefnu í apríl með fyrirsögninni Heineken, en í auglýsingunni sé mynd af flösku af Heineken bjór merktri „HEINEKEN LAGER BEER PREMIUM QUALITY“. 4. Á bls. 6 í Fréttablaðinu fimmtudaginn 16. júní með fyrirsögninni „Flott og sexý“ með mynd af upplýstri flösku af Heineken bjór merktri „HEINEKEN LAGER BEER PREMIUM QUALITY“, en í texta auglýsingarinnar segi jafnframt „Heineken“ og www.heineken.is. Teljist framangreind brot varða við 20. gr., sbr. 27. gr., áfengislaga nr. 75/1998 og sbr. 15. gr. laga um prentrétt 57/1956. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst sýknu af kröfum ákæruvalds og að málsvarnarlaun greiðist úr ríkissjóði. Málavextir. Ákæruliður 1. Með bréfi Lýðheilsustöðvar, dagsettu 13. júlí 2005, var þess farið á leit við lögregluna í Reykjavík að hún kannaði hvort áfengisauglýsing í 187. tölublaði Fréttablaðsins, 13. júlí, stangaðist á við áfengislög nr. 75/1998. Um væri að ræða umfjöllun um Budweiser Budvar og gefið til kynna að um léttöl væri að ræða. Tók lögreglan ljósmyndir af bjórtegundinni hinn 6. september 2005 í vínbúð ÁTVR að Stuðlahálsi, og sýna þær bjórflöskur í tveimur stærðum og eina bjórdós. Þá sést á nærmynd af annarri flöskunni og dósinni, sem hvor um sig er 500 ml, að alkóhólmagn er 5,0%. Á þeim stendur Budweiser Budvar, Czech Premium Lager. Ljósmyndir þessar eru á meðal gagna málsins. Af útprentun af heimasíðu Rolf Johansen & Company má sjá að bjórtegund þessi er seld í 500 ml dósum og í 500 ml og 330 ml flöskum. Einnig liggja frammi ljósmyndir af Budweiser Budvar bjórflösku teknar 3. nóvember 2005 hjá fyrirtækinu en á henni stendur „Acohol Free“. Þá sést í gögnum frá Einkaleyfastofunni að vörumerkið Budweiser Budvar er skráð 26. september 1997 undir vöruflokknum bjór. Ákæruliður 2. Ákæruliður 3. Með bréfi, dagsettu 12. apríl 2005, fór Lýðheilsustöð þess á leit við lögregluna í Reykjavík að hún kannaði hvort mynd af Heineken bjór, sem birtist á baksíðu Gestgjafans, 4. tbl. 2005, stangaðist á við áfengislög nr. 75/1998. Tók lögreglan ljósmyndir í Vínbúð ÁTVR af bjórtegundinni Heineken. Um er að ræða tvær tegundir af bjór, Dark Lager og Premium Quality. Á umbúðum beggja kemur fram að alkóhólmagn sé 5,0%. Liggja ljósmyndir þessar frammi í málinu. Þá liggja frammi gögn frá Einkaleyfastofunni sem sýna að vörumerkið Heineken Brouwerijen er skráð 20. nóvember 1963 undir vöruflokknum bjór. Í skýrslutöku hjá lögreglu hinn 3. nóvember 2005 greindi ákærði svo frá að fyrir mistök hefði láðst að geta þess í auglýsingunni að um léttöl væri að ræða. Kvaðst hann sem framkvæmdastjóri Rolf Johansen & Co hafa fengið auglýsinguna til skoðunar áður en hún var birt. Aðspurður kvað hann Heineken Premium Quality bjór eins og þann sem auglýstur var ekki vera til óáfengan í verslunum hér á landi og að óáfengur Heineken bjór væri ekki til sölu hjá fyrirtækinu. Ætlunin með auglýsingunni hafi verið sú að kynna vörumerkið Heineken. Ákæruliðir 4 og 5. Lýðheilsustöðin fór þess á leit við lögregluna í Reykjavík með bréfi, dagsettu 23. júní 2005, að kannað yrði hvort auglýsing í 161. tölublaði Fréttablaðsins, frá 16. júní sama ár, stangaðist á við áfengislög nr. 75/1998. Hinn 6. september 2005 tók lögreglan ljósmyndir í Vínbúð ÁTVR af bjórtegundinni Heineken í flöskum og dósum. Um er að ræða tvær tegundir af bjór, Dark Lager og Premium Quality, en alkóhólmagn er 5% á báðum vörum. Þá liggur frammi útprentun af heimasíðu Rolf Johansen & Company þar sem vakin er athygli á nýrri heimasíðu www.heineken.is. Við yfirheyrslu hjá lögreglu hinn 16. júní 2005 greindi ákærði svo frá að tilgangur auglýsingarinnar, sem ákært er fyrir í ákærulið 4, hafi verið sá að kynna þessa nýju heimasíðu. Hann hafi fengið hana til skoðunar áður en hún var birt. Um væri að ræða Heineken Premium Quality bjór með 5% alkahólmagni. Sá bjór væri ekki til óáfengur hjá fyrirtæki hans. Aðspurður um auglýsinguna, sem ákært er fyrir í ákærulið 5, kvað ákærði tilgang hennar þann að auglýsa tónleika á veitingastaðnum Pravda. Kvað hann auglýsinguna hafa verið unna í samstarfi við veitingastaðinn. Hann hafi hvorki vitað af henni né fengið hana til skoðunar en Pravda hafi fengið heimild til að nota mynd af Heineken Premium Quality bjór í auglýsingunni. Alkóhólmagn bjórsins væri 5% og fengist hann ekki óáfengur. Taldi hann fyrirtæki sitt hafa greitt fyrir auglýsinguna. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði, framkvæmdastjóri Rolf Johansen & Co ehf., greindi svo frá að fyrirtæki hans væri innflutningsfyrirtæki sem meðal annars flytti inn áfenga og óáfenga drykki. Flytti fyrirtækið meðal annars inn vörur frá Budweiser og Heineken og séu það skrásett vörumerki hjá fyrirtækinu. Ákærði kvaðst líta svo á að hann bæri ábyrgð á efni allra þeirra auglýsinga sem ákært er fyrir í málinu í krafti stöðu sinnar. Hafi þær verið í samræmi við stefnu og óskir fyrirtækisins Rolf Johansen og Co ehf. og taldi hann fyrirtækið hafa greitt fyrir þær allar. Ákærði var spurður um þá auglýsingu sem ákæruliður 1 lýtur að og taldi hann fyrirtæki sitt hafa komið að hönnun þeirrar auglýsingar. Hann kvað það rétt sem fram kæmi í lögregluskýrslu að hann hefði fengið auglýsinguna til skoðunar áður en hún fór í prentun. Kvað hann tilgang auglýsingarinnar fyrst og fremst þann að koma vörumerkinu Budweiser Budvar á framfæri og að auglýsa léttöl. Vörumerkið væri alltaf eins án tillits til vörunnar. Þessi bjór væri til óáfengur hjá fyrirtækinu og seldur til verslana en kvaðst þó ekki geta upplýst hvar hann hefði verið til sölu á þessum tíma. Umbúðir léttölsins væru annars konar en umbúðir þess bjórs sem sæist í auglýsingunni. Þær væru þó mjög áþekkar en á léttölinu stæði „Alcohol Free“. Sá bjór sem sæist á myndinni væri venjulegur bjór með 5% áfengisstyrkleika. Hafi fyrirtækið veitt þessu athygli og væru auglýsingarnar nú með öðrum hætti. Varðandi ákærulið 2 vísaði ákærði í svar sitt varðandi ákærulið 1 um tilgang með auglýsingunni. Hefði auglýsingin þó ekki verið sérstaklega borin undir hann en hún væri í samræmi við óskir og stefnu fyrirtækisins. Spurður um auglýsinguna samkvæmt ákærulið 3 greindi ákærði svo frá að hann hefði fengið hana til skoðunar áður en hún fór í birtingu. Hann hefði óskað eftir því, eins og sjáist á framlögðum tölvupósti, að í Heineken auglýsingum kæmi fram að um léttöl væri að ræða en það hefði farist fyrir. Að öðru leyti hafi auglýsingin verið í samræmi við óskir og stefnu fyrirtækisins. Með auglýsingunni væri fyrst og fremst verið að koma vörumerki á framfæri og framleiðandaheiti. Vörumerkið væri alltaf eins án tillits til vörunnar. Aðspurður kvað hann Heineken bjór til óáfengan hjá hinum erlenda framleiðanda og gæti hann ekki fullyrt um að hann hefði verið til sölu hjá fyrirtæki sínu á þeim tíma er auglýsingin var birt. Hann hefði verið til þar um tíma en fengist ekki núna. Ákærði staðfesti það sem eftir honum er haft í lögregluskýrslu frá 3. nóvember 2005 en þar svarar hann þeirri spurningu hvar Heineken léttöl, óáfengt eða með alkóhólmagni undir 2,25%, sé selt, svo: „Hann er ekki seldur í verslunum hér á landi og langt síðan við höfum verið með óáfengan bjór til sölu“. Spurður um flöskuna sem á myndinni sést segir hann hana eiga að sýna léttöl. Hann geti þó ekki sagt til um hvort áletrunin á óáfengum bjór frá Heineken sé hin sama og á hinum áfenga. Væntanlega myndi ekki standa á honum „lager beer“. Slíkur bjór innihaldi 5% alkóhólmagn. Spurður um ákærulið 4 kvað ákærði sér sýnast sem um samskonar flösku væri að ræða og fjallað sé um í ákærulið 3. Tilgangur auglýsingarinnar hafi verið sá að auglýsa nýja heimasíðu sem opnuð hafi verið um þetta leyti, og þá vörumerkið í leiðinni. Kvað ákærði sig minna að hann hafi skoðað auglýsinguna áður en hún fór í prentun. Ákærði kvað auglýsinguna, sem vísað er til í ákærulið 5, hafa fyrst og fremst verið til að auglýsa tónleika hjá Pravda. Teldi hann að um samskonar flösku væri að ræða og um ræðir í ákæruliðum 3 og 4. Þessa auglýsingu hafi hann þó ekki skoðað áður en hún birtist en hann teldi sig engu að síður bera ábyrgð á henni. Auglýsingasamstarf væri á milli Pravda og Rolf Johansen & Co en slíkt samstarf byggðist á því að fyrirtæki hans, sem seldi tiltekna vöru, tæki þátt í að auglýsa viðburði á viðkomandi skemmtistað. Líkur væru þá á því að það leiddi til þess að fleira fólk sækti staðinn og keypti vöru þeirra. Kvað hann fyrirtæki sitt hafa selt áfengan Heineken bjór til Pravda. Niðurstaða. Í 1. mgr. 20. gr. áfengislaga nr. 75/1998 segir svo m.a.: „Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar.“ Í 2. mgr. greinarinnar er auglýsing meðal annars skilgreind svo að átt sé við hvers konar tilkynningar til almennings vegna markaðssetningar þar sem sýndar eru í máli eða myndum áfengistegundir eða atriði tengd áfengisneyslu, svo sem áfengisvöruheiti eða auðkenni. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að bannið taki með sama hætti til auglýsinga sem eingöngu feli í sér firmanafn og/eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó sé framleiðanda sem auk áfengis framleiði aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmamerki eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja, enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu. Þær fimm auglýsingar sem ákært er fyrir í málinu birtust annars vegar í Fréttablaðinu og hins vegar í Gestgjafanum. Sýnist ekki um það deilt að um sé að ræða auglýsingar og hefur ákærði staðfest að fyrirtækið Rolf Johansen & Co ehf., sem hann er framkvæmdastjóri fyrir, hafi óskað eftir og greitt fyrir birtingu þeirra. Hafi auglýsingarnar verið samdar á vegum fyrirtækisins og varðað tilgreindar vörur þess. Kvaðst hann sem framkvæmdastjóri fyrirtækisins því ábyrgur fyrir birtingu þeirra. Samkvæmt þessu telst ákærði höfundur þeirra auglýsinga sem ákæra tekur til í skilningi 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956 og ber hann því ábyrgð á umræddum birtingum þeirra. Hæstiréttur Íslands hefur komist að þeirri niðurstöðu í dómi sínum frá 25. febrúar 1999 í málinu nr. 415/1998 að auglýsingar njóti verndar tjáningarfrelsisákvæðis 73. gr. stjórnarskrárinnar en að heimilt sé, með skírskotun til heilsuverndarsjónarmiða, á grundvelli 3. mgr. þeirrar greinar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að setja tjáningarfrelsinu slíkar skorður með lögum sem gert hefur verið með ákvæði 20. gr. áfengislaga. Af hálfu ákærða er og skírskotað til þess að í umræddum auglýsingum komi hvergi fram að um sé að ræða sterkan bjór. Verður um þessa málsvörn ákærða fjallað í tengslum við hvern ákærulið fyrir sig. Ákæruliður 1. Í auglýsingu þeirri sem hér um ræðir, og birtist í Fréttablaðinu miðvikudaginn 13. júní 2005, má sjá mynd af humli og fyrir neðan texta, þar sem eiginleikum Budweiser Budvar bjórsins er lýst, er ljósmynd af bjórflösku. Neðst í vinstra horni auglýsingarinnar stendur með örsmáu og vart greinanlegu letri, „LÉTTÖL“. Fyrir liggur að óáfengur Budweiser hefur fengist hjá Rolf Johansen & Co á þeim tíma er rannsókn málsins stóð yfir. Við samanburð á þessum flöskum má sjá að þær eru áþekkar og á þeim báðum stendur vörumerkið Budweiser Budvar stórum stöfum þvert yfir. Undir þeirri áletrun stendur Czech Premium Lager á flöskunni með áfenga bjórnum en sá óáfengi er á sama stað auðkenndur með áletrun þar sem segir “Alchohol Free”. Einnig er sá munur á flöskunum að borðinn um háls flasknanna er mismunandi að lit, rauður á áfengu bjórflöskunni en grænn á hinni. Á ljósmyndinni af flöskunni í umræddri auglýsingu sést ekki hvert sé áfengisinnihald bjórsins en ekki fer á milli mála, þegar litið er til ofangreinds munar á útliti flasknanna, að flaskan í auglýsingunni er undan áfengum Budweiser Budvar bjór. Hefur ákærði og viðurkennt fyrir dómi að bjórinn á myndinni sé venjulegur bjór með 5% áfengisstyrkleika. Þegar til þessa er litið er það álit dómsins að áletrunin í auglýsingunni sem segir „LÉTTÖL“ sé í engu samhengi við efni auglýsingarinnar í heild sinni og að engan veginn geti talist augljóst, sbr. 3. mgr. 20. gr. áfengislaga, að um óáfengan bjór eða „léttöl“ hafi verið að ræða í greindri auglýsingu. Verður því að telja að með birtingu hennar hafi ákærði brotið gegn 20. gr. áfengislaga um auglýsingu á áfengi. Ákæruliður 2. Í auglýsingu þeirri sem hér er ákært fyrir, og birtist í Fréttablaðinu fimmtudaginn 27. október 2005, er í texta lýst vatninu sem notað er við framleiðslu á Budweiser Budvar bjór. Til hliðar við textann er ljósmynd af bjórflösku og neðst í vinstra horni auglýsingarinnar stendur með örsmáu og vart greinanlegu letri, „LÉTTÖL“. Óumdeilt er að flaskan á myndinni er eins og sú sem myndin er af í auglýsingunni samkvæmt ákærulið 1. Með vísan til rökstuðnings hér á undan varðandi þann ákærulið er ákærði fundinn sekur um að hafa gerst brotlegur við tilgreind ákvæði áfengislaga. Ákæruliður 3. Hér er ákært fyrir auglýsingu sem birtist á baksíðu tímaritsins Gestgjafans í apríl 2005 með fyrirsögninni Heineken. Er í auglýsingunni mynd af Heineken bjórflösku sem merkt er þannig að þvert yfir flöskuna er áritað vörumerkið HEINEKEN og fyrir ofan stendur, bogadregið, HEINEKEN LAGER BEER og fyrir neðan vörumerkið stendur, bogadregið, PREMIUM LAGER BEER. Af framburði ákærða, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, og öðrum gögnum málsins verður ótvírætt ráðið að bjórflöskur eins og sú sem sést á umræddri mynd innihaldi áfengan bjór og að óáfengur bjór eða „léttöl“ frá Heineken hafi á umræddum tíma ekki verið á boðstólum hjá umboðsaðilanum, Rolf Johansen & Co. Með vísan til þessa telst ákærði hafa með birtingu auglýsingar þessarar gerst brotlegur við tilgreind ákvæði áfengislaga í ákæru. Breytir í því sambandi engu sá framburður hans, sem styðst við fyrirliggjandi tölvupóst, að hann hafi óskað eftir því við undirmann sinn að allar Heineken auglýsingar væru „með annaðhvort „léttöl“ eða „0,0%“ og að mistök hafi orðið til þess að hvergi var í þessari auglýsingu tekið neitt fram um léttöl. Ákæruliður 4. Hér er ákært fyrir auglýsingu sem birtist í Fréttablaðinu fimmtudaginn 16. júní 2005 með fyrirsögninni „Flott og sexý“. Er í auglýsingunni mynd af upplýstri flösku af Heineken bjór sem merkt er á sama hátt og flaskan í ákærulið 3. Jafnframt segir í texta auglýsingarinnar „Heineken“ og „www.heineken.is“. Með vísan til rökstuðnings hér á undan vegna ákæruliðs 3 er það niðurstaða dómsins að með birtingu umræddrar auglýsingar hafi ákærði gerst brotlegur við tilgreind ákvæði áfengislaga. Ákæruliður 5. Hér er um að ræða auglýsingu sem birtist í Fréttablaðinu 16. júní 2005 þar sem auglýstir eru tónleikar á skemmtistaðnum Pravda. Er í auglýsingunni mynd af upplýstri flösku af Heineken bjór sem merkt er á sama hátt og flaskan í ákærulið 3. Kom fram í skýrslu ákærða fyrir dómi að auglýsingasamstarf væri á milli Pravda og Rolf Johansen & Co en slíkt samstarf byggðist á því að fyrirtæki hans tæki að sér að auglýsa viðburði á viðkomandi skemmtistað með það að markmiði að fleira fólk sækti staðinn og keypti þar vöru fyrirtækisins. Í tilviki Pravda þá hefði söluvaran verið áfengur Heineken bjór. Með vísan til rökstuðnings hér á undan vegna ákæruliðs 3 er það niðurstaða dómsins að með birtingu umræddrar auglýsingar hafi ákærði gerst brotlegur við tilgreind ákvæði áfengislaga. Ákvörðun refsingar og sakarkostnaður. Samkvæmt fyrirliggjandi sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað sem áhrif hefur á refsimat í máli þessu. Að því virtu að um fimm brot er að ræða, að brotin eru framin í ávinningsskyni og varða mikilvæga hagsmuni þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin sekt í ríkissjóð að fjárhæð 600.000 krónur og komi 32 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þórunnar Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 199.200 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Stefanía G. Sæmundsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Ásgeir Johansen, greiði 600.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 32 daga. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þórunnar Guðmundsdóttur hæstaréttarlögmanns, 199.200 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 677/2016
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Greiðsla Skuldabréf Kröfuréttur Aðild Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
K ehf. höfðaði mál aðallega á hendur B en til vara D og krafðist riftunar á greiðslu skuldar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem K ehf. taldi að hefði falist í nánar tilgreindum kaupum K ehf. á hlutdeild í allsherjarskuldabréfi sem hann gaf út á árinu 2005, svo og endurheimt á því fé sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins yrði að leggja til grundvallar að K ehf. hefði keypt hlutdeildina af B eftir að B hafði eignast hana úr hendi D. Var því D sýknaður af kröfu K ehf. Talið var að greiðsla K ehf. til B hefði farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit K ehf. Með viðskiptunum keypti K ehf. hlutdeild í skuldabréfi, sem bar engan fyrirfram ákveðinn gjalddaga að því er höfuðstól varðaði, en K ehf. var samkvæmt skilmálum skuldabréfsins veittur réttur að uppfylltum nánar greindum skilyrðum til að greiða það í einu lagi upp í heild á einhverjum af ársfjórðungslegum gjalddögum vaxta af bréfinu í fyrsta sinn á árinu 2010. Um leið greiddi K ehf. vexti, sem fallið höfðu á þessa hlutdeild á tímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta fram til uppgjörsdags viðskiptanna en gjalddagi vaxtanna hefði ella verið síðar. Hefðu greiðslurnar því að öllu leyti verið inntar af hendi fyrir gjalddaga þeirra og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá hefði K ehf. samkvæmt skilmálunum skuldabréfsins verið skylt að fá hlutdeildina sem hann keypti af B fellda niður með þeim afleiðingum að heildarskuld hans á grundvelli skuldabréfsins hefði lækkað sem svaraði hlutdeildinni. Það hefði K ehf. hins vegar ekki gert heldur selt hlutdeildina á nýjan leik átta dögum eftir viðskipti sín við B. Þá ráðstöfun yrði eðli máls samkvæmt að leggja að jöfnu við það að K ehf. hefði þegar með greiðslu sinni til B losnað undan skyldu samkvæmt skuldabréfinu sem svaraði hlutdeildinni. Var því talið að í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 hefði K ehf. með ráðstöfun sinni greitt skuld við B. Loks var ekki talið að það gæti virst nærtækt að K ehf. væri hagstætt að eiga viðskipti sem þessi enda myndi uppgreiðsla skuldabréfsins rýra eiginfjárgrunn hans. Lægi einnig fyrir að hann hafði aldrei áður átt viðskipti með hlutdeild í skuldabréfinu sem hefði að auki verið háð ýmsum íþyngjandi skilmálum gagnvart kröfuhafa. Væri því ekki unnt að líta svo á að greiðsla K ehf. hefði virst venjuleg eftir atvikum. Að öllu þessu virtu var fallist á kröfu K ehf. um riftun á greiðslu hans til B. Hvað varðaði endurgreiðslukröfu K ehf. kom fram að eftir fyrirmælum 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 yrði B ekki gert að greiða K ehf. hærri fjárhæð en næmi tjóni hans af ráðstöfuninni. Hefði K ehf. ekkert upplýst enn um hvert söluverð hlutdeildarinnar var sem hann seldi átta dögum eftir viðskipti sín við B, en án þess yrði engu slegið föstu um hvort hann hefði orðið fyrir tjóni eða hvert umfang þess gæti verið. Vegna þeirrar afstöðu K ehf. hefði B ekki átt kost á að hafa uppi varnir í málinu á þeim grunni. Væri málið að þessu leyti vanreifað af hendi K ehf. Var kröfu hans um greiðslu úr hendi B því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 3. október 2016. Hann krefst þess aðallega að rift verðigreiðslu sinni til aðalstefnda, Banca Promos SPA, 11. september 2008 á 289.673,61evrum og honum gert að greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2012 tilgreiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að rift verði greiðslu sinni tilvarastefnda, Dôm Finance, 11. september 2008 á 289.673,61 evrum og honum gertað greiða sér þá fjárhæð með sams konar dráttarvöxtum frá 17. júní 2012 tilgreiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttiaðallega úr hendi aðalstefnda en að öðrum kosti varastefnda.Aðalstefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Varastefndikrefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkrafa áfrýjandaverði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins lét áfrýjandi, sem þá bar heitið Kaupþing bankihf., frá sér fara útgáfulýsingu á ensku 23. júní 2005 vegna lántöku með svonefndumeiginfjárskuldabréfum að fjárhæð samtals 175.000.000 evrur og var þar íeinstökum atriðum gerð grein fyrir skilmálum bréfanna. Tekið var fram ífyrirsögn útgáfulýsingarinnar að skuldabréfin yrðu „með 6,25% ársvöxtum, ánuppsöfnunar vangoldinna vaxta og án lokagjalddaga“, svo sem segir í framlagðriþýðingu.Í upphafi lýsingar á skilmálum skuldabréfanna kom fram að þau yrðu gefinút á grunni samnings Kaupþings banka hf. 27. júní 2005 um fjárhagslega umsýsluvið Deutsche Bank AG, sem hefði umsjón með greiðslum, og myndu ákvæði þesssamnings gilda samhliða skilmálunum. Samkvæmt 1. lið skilmálanna mynditímabundið allsherjarskuldabréf, sem Kaupþing banki hf. gæfi út, ná í byrjun yfiröll fyrirhuguð skuldabréf og yrði það sett í vörslur Clearstream Banking AG íFrankfurt 27. júní 2005. Um leið myndi það félag færa til eignar hluta afhöfuðstól tímabundna bréfsins hjá áskrifendum í samræmi við áskrift þeirra oggreiðslu samkvæmt henni, en í viðauka, sem fylgdi skilmálunum, kom fram að þessiráskrifendur yrðu Credit Suisse First Boston (Europe) Ltd. og Deutsche Bank AG.Tímabundna allsherjarskuldabréfinu mætti síðan skipta út í heild eða að hlutafyrir varanleg skuldabréf eftir 8. ágúst 2005, þau myndu hljóða á handhafa ogverða í 1.000 evra nafnverðseiningum. Bréfin yrðu framseljanleg og mættuútgefandinn, Kaupþing banki hf., og sá, sem hefði á hendi greiðslur afbréfunum, að öllu leyti líta á handhafa skuldabréfanna sem rétta eigendurþeirra. Tekið var fram að svo lengi, sem skuldabréfin féllu undirallsherjarskuldabréf í vörslum Clearstream Banking AG, skyldu útgefandi þeirraog sá, sem hefði umsjón með greiðslum, miða við að þeir, sem skráningar þess félagskvæðu vera eigendur tiltekinna hlutdeilda af nafnverði allsherjarskuldabréfs,væru réttir handhafar þeirra. Þetta ætti þó ekki við varðandi greiðslu vaxtaeða höfuðstóls, en í því sambandi skyldi litið svo á að handhafiallsherjarskuldabréfs kæmi fram fyrir eigendur allra hlutdeilda í því. Í 2. lið skilmálanna var tekið fram að skuldabréfin yrðu víkjandi og ántrygginga. Ef til þess kæmi að Kaupþing banki hf. yrði tekinn til slita eðagjaldþrotaskipta myndi krafa handhafa skuldabréfs um greiðslu höfuðstóls ogvaxta standa jafnhliða slíkri kröfu annarra handhafa skuldabréfanna og aðminnsta kosti jafnhliða kröfum handhafa annarra eiginfjárskuldabréfa, sem bankinngæfi út. Slík krafa myndi standa framar réttindum hluthafa í Kaupþingi bankahf., en að baki kröfum innstæðueigenda, allra almennra kröfuhafa og þeirra, semættu víkjandi kröfur á hendur félaginu á öðrum grundvelli eneiginfjárskuldabréfa. Óheimilt yrði að neyta skuldajafnaðar með kröfum eftirþessum skuldabréfum. Samkvæmt 3. lið skilmálanna yrðu handhafar skuldabréfanna að hlíta því,ef eigið fé Kaupþings banka hf. fullnægði ekki lengur kröfum eftir lögum nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, að stjórn félagsins tæki bindandi ákvörðun um aðfæra niður höfuðstól skuldabréfanna með öllu eða að hluta svo að þeim kröfumyrði mætt. Yrði þá litið á niðurfærðan höfuðstól skuldabréfanna eða viðkomandihluta hans sem skilyrt eiginfjárframlag og bæri það ekki vexti. Nægði á hinnbóginn eigið fé Kaupþings banka hf. á síðari stigum til að fullnægja á nýfyrrnefndum kröfum yrði höfuðstóll skuldabréfanna eða hluti höfuðstólsinsfærður aftur í fyrra horf og bæri upp frá því vexti.Í 4. lið skilmálanna var kveðið á um að skuldabréfin bæru 6,25% ársvextifrá 27. júní 2005 og yrðu þeir greiddir ársfjórðungslega, í fyrsta sinn 27.september sama ár. Árleg greiðsla vaxta af skuldabréfunum og tilteknum öðrum hliðsettumskuldbindingum Kaupþings banka hf. mætti þó ekki samanlögð fara fram úr nánarskilgreindu marki, en ef það gerðist yrðu handhafar skuldabréfanna að hlíta þvíað greiðslu yrði að hluta eða með öllu frestað og krafa um þá vexti eftiratvikum falla niður við tilgreindar aðstæður.Samkvæmt 5. lið skilmálanna áttu allar greiðslur af skuldabréfunum aðfara fram með innborgun á reikning kröfuhafa. Ef skuldabréf féllu undirallsherjarskuldabréf yrðu greiðslur af því inntar af hendi í einu lagi tilhandhafa þess gegn framvísun bréfsins og skyldi það áritað um þær. Handhafi allsherjarskuldabréfsinsskyldi einn vera bær um að taka við greiðslum vegna hlutdeilda í því og myndiKaupþing banki hf. losna að því leyti undan skyldum sínum með því að inna þærþannig af hendi. Gæti þá sá, sem skráður væri handhafi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinuhjá Clearstream Banking AG, einungis snúið sér að því félagi til að fá sinnhluta af greiðslunum.Eins og áður segir var tekið fram í fyrirsögn útgáfulýsingarinnar að skuldabréfinyrðu án lokagjalddaga. Í 6. lið skilmálanna kom nánar fram um þetta að Kaupþingbanki hf. gæti að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins hvenær sem er ávaxtagjalddaga frá og með 27. júní 2010 með tilteknum fyrirvara innleystskuldabréfin, en þannig bæri þá að fara með þau öll í senn með greiðsluhöfuðstóls og áfallinna vaxta. Með sömu skilyrðum og sams konar greiðslu gætiKaupþing banki hf. jafnframt hvenær sem er innleyst skuldabréfin ef breytingar,sem gerðar yrðu á lögum eða reglum hér á landi eftir 23. júní 2005, leiddu tilóumflýjanlegrar hækkunar á greiðslum af skuldabréfunum á næsta gjalddagaþeirra. Þá var í sama lið skilmálanna tekið fram að Kaupþing banki hf. eðadótturfélög hans mættu að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins hvenær sem erkaupa einstök skuldabréf, sem gefin væru út á grundvelli skilmálanna, með hvaðahætti og á hvaða verði sem væri. Skuldabréf, sem keypt yrðu samkvæmt þessu,skyldu þá felld niður og væri óheimilt að selja þau eða gefa út á ný.Loks er þess að geta að í 9. lið skilmálanna voru tæmandi talin atvik,sem veitt gætu handhafa skuldabréfs eða allsherjarskuldabréfs, sem einstökskuldabréf kynnu að falla undir, tilefni til að neyta vanefndaúrræða gagnvartKaupþingi banka hf. Við þær aðstæður væri handhafanum heimilt að gjaldfellakröfu sína. Hann gæti þó aðeins leitað fullnustu á kröfunni viðgjaldþrotaskipti eða slit á félaginu, en honum væri heimilt að grípa tilráðstafana, þar á meðal að afla sér dóms, til að koma fram skiptum eða slitum.IIÍ málinu hefur ekki verið gerð grein fyrir því hvernig nánar hafi veriðstaðið að framkvæmd útgáfu og sölu á skuldabréfum á grundvelli framangreindraskilmála. Liggur þannig ekki fyrir hvort Kaupþing banki hf. hafi gefið út mörg varanlegskuldabréf á þessum grunni eða aðeins eitt allsherjarskuldabréf og hlutdeildirí því síðan gengið kaupum og sölu, eftir atvikum með rafrænni skráningu áeignarhaldi. Af gögnum málsins verður þó ráðið að réttindi með stoð ískuldabréfi eða skuldabréfum samkvæmt þessum skilmálum hafi dreifst á margrahendur og virðist sem þar hafi verið um að ræða hlutdeildir í varanlegu allsherjarskuldabréfi,einu eða fleiri. Við úrlausn málsins verður að miða við að þannig hafi veriðstaðið að verki, enda verður ekki annað séð en að aðilarnir hafi byggt á þvíþótt orðalag í þessu sambandi hafi að nokkru verið misvísandi í málatilbúnaðiþeirra.Varastefndi kveðst starfa sem rekstrarfélag verðbréfasjóða með leyfi fráfjármálaeftirlitinu í Frakklandi. Meðal þeirra, sem varastefndi hafi gegntþessu hlutverki fyrir, hafi verið franskur sjóður um sameiginlega fjárfestingu,Alcis Capi, sem einnig hafi haft starfsleyfi frá fjármálaeftirlitinu í þvílandi. Sjóður þessi hafi átt réttindi samkvæmt skuldabréfi, sem Kaupþing bankihf. hafi gefið út á grundvelli fyrrgreindra skilmála, og verður í samræmi viðþað, sem áður segir, litið á þau réttindi sem hlutdeild í varanlegu allsherjarskuldabréfi.Í málinu liggur ekkert fyrir um hvenær sjóður þessi hafi eignast þá hlutdeildeða hvað hann hafi greitt fyrir hana.Í greinargerð aðalstefnda fyrir Hæstarétti segir að hann sé „sjálfstæðurbanki á Ítalíu sem hefur starfað í fjármálageiranum frá árinu 1980“, en hannhafi fengið „leyfi til að starfa sem slíkur árið 2004.“ Felist starfsemi hanseinkum í „framkvæmd viðskiptafyrirmæla fyrir hönd skjólstæðinga sinna áskuldabréfa- og hlutabréfamörkuðum á Ítalíu og í öðrum löndum.“ Ekki liggurfyrir hvort aðalstefndi og varastefndi hafi verið í föstu viðskiptasambandi.Í málinu hafa verið lögð fram gögn um samskipti milli áfrýjanda ogaðalstefnda í tölvubréfum 8. september 2008. Eins og þessi samskipti voru skýrðvið munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti munu þau hafa byrjað með því aðaðalstefndi beindi fyrirspurn til áfrýjanda um hvort hann vildi kaupa hlutdeildí skuldabréfi útgefnu af honum. Áfrýjandi hafi brugðist við með beiðni umupplýsingar um flokk skuldabréfsins og aðalstefndi svarað með því að greina fráauðkennisnúmeri skuldabréfs á grundvelli framangreindra skilmála. Áfrýjandi hafiþá spurt um umfang hlutdeildarinnar og aðalstefndi sagt það vera 500.000 evrurá genginu 56,75. Áfrýjandi hafi sagst mundu kanna þetta og jafnframt spurthvort aðalstefndi gæti útvegað meira. Við svo búið virðist hafa lokið tölvubréfaskiptumáfrýjanda og aðalstefnda um þetta.Stuttu eftir þetta sendi aðalstefndi orðsendingu um viðskipti ítölvupósti til varastefnda, þar sem fram kom að aðalstefndi keypti af honumhlutdeild að nafnverði 500.000 evrur í tilgreindu skuldabréfi Kaupþings bankahf. á genginu 56,25 eða fyrir 281.250 evrur. Við það bættust 6.423,61 evrurvegna áfallinna vaxta í 74 daga. Kaupverð væri því alls 287.673,61 evrur, semgreitt yrði 11. september 2008. Einnig sendi aðalstefndi orðsendingu tiláfrýjanda með upplýsingum um hlutdeild í sama skuldabréfi, sem áfrýjandi væriað kaupa af aðalstefnda. Samhliða þessu gaf aðalstefndi út nótu með staðfestinguá viðskiptum, sem var stíluð á varastefnda og hafði í meginatriðum að geymasömu upplýsingar og í framangreindri orðsendingu til hans, en þar var þó ekkitekið fram hver kaupandi væri. Í framhaldi af því gerði aðalstefndi aðra nótuum staðfestingu á viðskiptum, sem stíluð var á áfrýjanda. Þar kom fram aðáfrýjandi hafi keypt hlutdeild að nafnverði 500.000 evrur í skuldabréfinu ágenginu 56,65 fyrir 283.250 evrur, en að viðbættum áföllnum vöxtum, 6.423,61evrum, væri kaupverðið alls 289.673,61 evrur og yrði uppgjörsdagur 11.september 2008. Ekki var þess sérstaklega getið hver seljandi væri. Þá gerðiáfrýjandi jafnframt nótu 8. september 2008 um staðfestingu á viðskiptum og varhún stíluð á aðalstefnda sem seljanda. Efnisatriði í þeirri staðfestingu voruþau sömu og fram komu í staðfestingunni frá aðalstefnda til áfrýjanda. Óumdeilter að áfrýjandi hafi innt af hendi kaupverðið á umsömdum uppgjörsdegi 11. september2008, en í málinu eru ekki gögn um hvernig sú greiðsla var framkvæmd.Undir rekstri málsins í héraði skoraði varastefndi á áfrýjanda að leggjafram nánar tilgreindar upplýsingar um viðskipti hans eftir 1. janúar 2006 meðskuldabréf eða hlutdeildir í skuldabréfum, sem hann hafi sjálfur gefið út. Afyfirliti, sem áfrýjandi lagði fram af þessu tilefni í þinghaldi 10. febrúar2016, verður ráðið að framangreind kaup 8. september 2008 hafi verið fyrstuviðskiptin, sem hann átti með hlutdeild í viðkomandi allsherjarskuldabréfi, svoog að næstu viðskiptin hans af þeim toga hafi falist í sölu 16. sama mánaðar ájafn stórri hlutdeild. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti erviðurkennt að þar sé um einu og sömu hlutdeild að ræða, en ekki liggur fyrir áhvaða verði hann seldi hana.Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a.laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í áfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hannskilanefnd. Slitameðferð áfrýjanda, sem fór síðan í hönd með frestdegi 15.nóvember 2008, var lokið með nauðasamningi 23. desember 2015. Meðan á þeirrimeðferð stóð beindi áfrýjandi fyrirspurn 23. apríl 2011 til aðalstefnda vegnaáðurgreindra viðskipta þeirra 8. september 2008 og óskaði meðal annarsupplýsinga um hvort aðalstefndi hafi verið eigandi hlutdeildarinnar þegar þaufóru fram, en að öðrum kosti hver seljandinn hafi verið. Í svari aðalstefnda 3.maí 2012 kom meðal annars fram að hann hafi ekki verið „the principalbeneficial recipient“ í þessum viðskiptum, heldur hafi hann haft milligöngu umþau. Sagði í framhaldi af því að aðalstefndi hafi keypt hlutdeildina afvarastefnda, sem hafi verið raunverulegur eigandi hennar. Að undangengnumorðsendingum til aðalstefnda og varastefnda höfðaði áfrýjandi mál þetta með stefnu4. júní 2012, en eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi leitar áfrýjandi ágrundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4.mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, riftunar á greiðslu skuldar við aðalstefndaeða eftir atvikum varastefnda, sem áfrýjandi telur hafa falist í kaupunum áhlutdeild í skuldabréfi, og endurheimt á þeim 289.673,61 evrum, sem hann lét af hendi í þeim viðskiptum.IIISvo sem að framan greinir sendi aðalstefndi orðsendingu til varastefnda8. september 2008 um viðskipti, sem tóku til fyrrnefndrar hlutdeildar í allsherjarskuldabréfiútgefnu af áfrýjanda, og samhliða því í öðru skjali staðfestingu á viðskiptunum.Í orðsendingunni kom berum orðum fram að aðalstefndi væri kaupandi ogvarastefndi seljandi í þessum viðskiptum, en í staðfestingunni var kaupandaekki getið. Kaupin fóru fram gegn greiðslu á 56,25% af höfuðstólsverðihlutdeildarinnar auk áfallinna vaxta. Jafnframt sendi aðalstefndi nánastsamtímis orðsendingu til áfrýjanda um viðskipti með sömu hlutdeild og samhliðaþví staðfestingu á þeim viðskiptum. Í orðsendingunni sagði að aðalstefndi væriseljandi og áfrýjandi kaupandi, en í staðfestingunni var seljanda ekki getið.Þessi kaup fóru fram gegn greiðslu á 56,65% af höfuðstólsverði hlutdeildarinnarað viðbættum áföllnum vöxtum, sem voru þeir sömu og í viðskiptum aðalstefnda ogvarastefnda. Vegna munarins á gengi í þessum tvennu viðskiptum greiddiáfrýjandi 2.000 evrum meira til aðalstefnda en sá síðarnefndi greiddivarastefnda. Eins og aðalstefndi kaus að ganga frá þessum viðskiptum er ekki unnt aðlíta á framangreindan verðmun sem þóknun honum til handa fyrir verðbréfamiðlun,svo sem hann hefur haldið fram í málinu, enda bjó hann svo um hnúta að hann komfram gagnvart varastefnda sem kaupandi og gagnvart áfrýjanda sem eigandihlutdeildarinnar og þar með seljandi. Er það og í samræmi við áðurnefndastaðfestingu á viðskiptunum, sem áfrýjandi gaf út til aðalstefnda 8. september2008. Til þess verður og að líta að í fyrrgreindu bréfi til áfrýjanda 3. maí2012 kvaðst aðalstefndi að vísu með óljósri skilgreiningu á hlutverki sínu hafahaft milligöngu um viðskiptin, en tók um leið fram að hann hafi keypthlutdeildina af varastefnda. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar aðáfrýjandi hafi keypt þessa hlutdeild af aðalstefnda eftir að aðalstefndi hafðieignast hana úr hendi varastefnda. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaðadóms um sýknu varastefnda af kröfum áfrýjanda.IVVið úrlausn málsins verður að leggja til grundvallar að samningur hafikomist á 8. september 2008 um kaup áfrýjanda á fyrrgreindri hlutdeild í varanleguallsherjarskuldabréfi af aðalstefnda, svo og að áfrýjandi hafi 11. sama mánaðarstaðið skil á kaupverðinu, 289.673,61 evrum. Greiðsla þeirrar fjárhæðar fórþannig fram innan sex mánaða fyrir frestdag við slit áfrýjanda, sem eins og áðursagði var 15. nóvember 2008. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrirriftun greiðslu samkvæmt ákvæðinu er því að þessu leyti fullnægt.Með viðskiptunum, sem um ræðir, keypti áfrýjandi hlutdeild í allsherjarskuldabréfi,sem bar engan fyrirfram ákveðinn gjalddaga að því er höfuðstól varðar, enáfrýjanda var í skilmálum skuldabréfsins veittur réttur að uppfylltum nánargreindum skilyrðum til að greiða það í einu lagi upp í heild á einhverjum afársfjórðungslegum gjalddögum vaxta af bréfinu frá og með 27. júní 2010. Um leiðgreiddi áfrýjandi vexti, sem fallið höfðu á þessa hlutdeild í skuldabréfinu átímabilinu frá síðasta gjalddaga vaxta 27. júní 2008 fram til uppgjörsdagsviðskiptanna 11. september sama ár. Gjalddagi þeirra vaxta hefði ella verið 27.september 2008. Greiðslur þessar voru þannig að öllu leyti inntar af hendifyrir gjalddaga þeirra og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134.gr. laga nr. 21/1991. Er því einnig að þessu leyti fullnægt skilyrðumákvæðisins fyrir riftun greiðslunnar.Hér að framan var lýst meginatriðum í skilmálum, sem giltu um allsherjarskuldabréfiðsem áfrýjandi keypti hlutdeild í af aðalstefnda og fram komu í útgáfulýsingu 23.júní 2005. Af þessum skilmálum verður ekki annað ráðið en að áfrýjanda hafiborið að greiða vexti af skuldabréfinu og eftir atvikum höfuðstól þess tilClearstream Banking AG í þágu allra, sem teldust handhafar og þar með eigendurhlutdeilda í því samkvæmt skrám þess félags. Var einnig tekið fram ískilmálunum að eigendur hlutdeilda í skuldabréfinu gætu aðeins snúið sér aðClearstream Banking AG til að fá sinn hlut af greiðslum, sem áfrýjandi innti afhendi. Þótt ekki verði með vissu ráðið af skilmálunum hvort eigendur hlutdeildahafi hver fyrir sitt leyti getað neytt vanefndaúrræða gagnvart áfrýjanda varréttur til að krefjast fullnustu á greiðsluskyldu hans við þær aðstæður bundinnvið það að hann hefði verið tekinn til slita eða gjaldþrotaskipta. Áfrýjandigat samkvæmt þessu ekki losnað undan skuldbindingum sínum samkvæmtskuldabréfinu með greiðslum beint til eins eða fleiri eigenda hlutdeilda í því.Að auki gat hann eftir skilmálum skuldabréfsins ekki greitt höfuðstól þess áannan hátt en í einu lagi og að gættum skilyrðum um undanfarandi tilkynningartil eigenda hlutdeilda í því og öflun samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrirslíkri ráðstöfun. Þótt áfrýjandi hafi eftir þessum ákvæðum skilmálanna boriðóbeina greiðsluskyldu gagnvart hverjum og einum eiganda hlutdeildar ískuldabréfinu laut sú skylda af framangreindum ástæðum ekki almennum reglumfjármunaréttar um réttarstöðu aðila í kröfuréttarsambandi. Til þess verður áhinn bóginn að líta að heimildin í 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til aðrifta greiðslu á skuld er ekki háð því að hún hafi farið fram við aðstæður, þarsem beint samband af þeim toga hefur staðið milli kröfuhafa og skuldara, heldurgetur ákvæðið einnig tekið til ráðstöfunar, sem í raun leiðir til þess í sennað kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undan greiðsluskyldusinni. Í máli þessu háttar svo til að ráðstöfun áfrýjanda var í þeim búningi aðhann keypti af aðalstefnda hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, sem áfrýjandi bargreiðsluskyldu á, en með því fékk aðalstefndi í raun efndir á kröfu sinni, semhann felldi sig við að gefa eftir að verulegum hluta með því að í viðskiptunumvar hvergi nærri greitt fullt nafnverð hennar. Til kaupa sem þessara bar áfrýjandaeftir skilmálum skuldabréfsins fyrirfram að afla samþykkisFjármálaeftirlitsins, en eins og málið liggur fyrir verður að leggja tilgrundvallar að þess hafi ekki verið gætt. Eftir viðskiptin var áfrýjandajafnframt skylt samkvæmt skilmálunum að fá hlutdeildina, sem hann keypti afaðalstefnda, fellda niður með þeim afleiðingum að heildarskuld hans ágrundvelli skuldabréfsins hefði lækkað sem svaraði hlutdeildinni. Hefðiáfrýjandi virt þessa óundanþægu skyldu hefði hann á þennan hátt losnað undan hlutaaf heildarskuld sinni samkvæmt skuldabréfinu. Það gerði áfrýjandi á hinn bóginnekki, heldur seldi hann hlutdeildina á nýjan leik í andstöðu við skilmálana áttadögum eftir viðskipti sín við aðalstefnda og stofnaði þannig gegn endurgjalditil nýrrar og samsvarandi skuldbindingar við annan kröfuhafa. Þá ráðstöfunverður eðli máls samkvæmt að leggja að jöfnu við það að áfrýjandi hafi meðgreiðslu sinni til aðalstefnda losnað undan skyldu samkvæmt skuldabréfinu semsvaraði þessari hlutdeild í því. Að þessu öllu virtu verður jafnframt litið svoá að í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 hafi áfrýjandi með ráðstöfunsinni greitt skuld við aðalstefnda.Eftir 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki komið fram riftun ágreiðslu skuldar, þótt öllum framangreindum skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt,ef greiðslan hefur virst venjuleg eftir atvikum. Eins og málið liggur fyrirverður að ganga út frá því að ætlunin hafi verið sú að viðskipti gætu fariðfram á verðbréfamarkaði með hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu, sem áfrýjandihafði gefið út, svo og að sú hafi einnig orðið raunin. Í skilmálunum, sem giltusamkvæmt áðursögðu um skuldabréfið, var ráðgert að áfrýjandi gæti sjálfur áttslík viðskipti, en þó aðeins með kaupum. Slík kaup voru eftir skilmálunum áhinn bóginn háð ströngum skilyrðum, þar á meðal að áfrýjandi hefði áður aflaðsamþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir þeim. Þessi atriði í skilmálunum helguðustbersýnilega af því að allsherjarskuldabréfið myndaði þátt í eiginfjárgrunniKaupþings banka hf. samkvæmt þágildandi ákvæðum 84. gr. laga nr. 161/2002, sbr.einkum 1. mgr., 4. mgr., 1. tölulið 6. mgr. og 8. mgr. þeirrar lagagreinar, enþau ákvæði voru sett til að leiða í innlend lög samræmdar reglur á Evrópskaefnahagssvæðinu. Aðalstefndi kveðst samkvæmt áðursögðu vera fjármálafyrirtækimeð starfsleyfi í ríki á því svæði og átti honum því að vera fullkunnugt umefni þessara reglna. Hann leitaði sjálfur til áfrýjanda um þessi viðskipti. Honummátti jafnframt vera ljóst hvaða skilmálar giltu um allsherjarskuldabréfið ogþar með að áfrýjandi hefði mjög þröngar heimildir til að kaupa hlutdeild í því.Til þess verður og að líta að þegar viðskipti áfrýjanda og aðalstefnda fórufram var alkunna á alþjóðlegum fjármálamarkaði að íslenskum fjármálafyrirtækjumhafði almennt um nokkurn tíma verið óhægt um vik að afla lánsfjár á þeimmarkaði. Skuldabréfið, sem áfrýjandi keypti hlutdeild í, var ekki aðeins meðþeim skilmálum að hann hafði í raun einn í hendi sér hvenær höfuðstóll þessfélli í gjalddaga, heldur myndi uppgreiðsla þess rýra eiginfjárgrunn hans. Íþessu ljósi gat í engu tilliti virst nærtækt að áfrýjanda væri hagstætt að eigaviðskipti sem þessi. Liggur einnig fyrir samkvæmt áðursögðu að hann hafðialdrei áður átt viðskipti með hlutdeild í skuldabréfinu. Að þessu virtu er ekkiunnt að líta svo á að greiðsla áfrýjanda hafi virst venjuleg eftir atvikum.Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, eru ekki efni til annarsen að verða við kröfu áfrýjanda um riftun á greiðslu hans til aðalstefnda.VSamkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá, sem hafði hag afgreiðslu sem rift er eftir 134. gr. laganna, greiða þrotabúi fé, sem svarar tilþess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, en þó ekki hærrifjárhæð en sem nemur tjóni búsins. Ákvæði þessarar lagagreinar eiga við aðbreyttu breytanda um endurheimt áfrýjanda á greiðslu sinni til aðalstefnda,sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002.Með því að lagt er samkvæmt áðursögðu til grundvallar að aðalstefndi hafiátt hlutdeildina í allsherjarskuldabréfinu, sem áfrýjandi keypti 8. september2008, telst aðalstefndi hafa haft hag af greiðslunni, sem áfrýjandi innti afhendi 11. sama mánaðar, enda hefði aðalstefndi að öðrum kosti orðið að sæta þvívegna ákvæða 3. mgr. 28. gr. og 4. töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991 að glatameð öllu andvirði hlutdeildarinnar við slit áfrýjanda, sem lokið var meðnauðasamningi. Ekki liggur annað fyrir en að greiðsla áfrýjanda hafi að samaskapi orðið aðalstefnda að notum. Til þess verður á hinn bóginn að líta aðeftir áðurgreindum fyrirmælum 1. mgr. 142. gr. sömu laga verður aðalstefndaekki gert að greiða áfrýjanda hærri fjárhæð en nemur tjóni hans af þessariráðstöfun. Undir rekstri málsins í héraði kom sem fyrr segir fram að áfrýjandihafi selt hlutdeild með sömu nafnverðsfjárhæð og hann keypti af aðalstefndaátta dögum eftir viðskipti þeirra og hefur áfrýjandi viðurkennt hér fyrir dómiað um eina og sömu hlutdeild hafi verið að ræða. Frá þessari sölu áhlutdeildinni greindi áfrýjandi ekki í héraðsdómsstefnu. Hann hefur að aukiekkert upplýst enn um hvert söluverð hlutdeildarinnar hafi verið, en án þessverður engu slegið föstu um hvort hann hafi orðið fyrir tjóni eða hvert umfangþess gæti verið. Vegna þessarar afstöðu áfrýjanda hefur aðalstefndi ekki átt kostá að hafa uppi varnir í málinu á þessum grunni. Af þessum sökum er málið aðþessu leyti vanreifað af hendi áfrýjanda þannig að óhjákvæmilegt er að vísa fráhéraðsdómi kröfu hans um greiðslu úr hendi aðalstefnda.Með tilliti til úrslita málsins verður áfrýjanda gert að greiðavarastefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einulagi svo sem í dómsorði greinir, en rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falliniður milli áfrýjanda og aðalstefnda.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður umsýknu varastefnda, Dôm Finance, af kröfum áfrýjanda, Kaupþings ehf.Rift er greiðslu áfrýjanda til aðalstefnda, Banca Promos SPA,11. september 2008 á 289.673,61 evrum. Kröfu áfrýjanda um greiðslu á þeirrifjárhæð úr hendi aðalstefnda er vísað frá héraðsdómi.Áfrýjandi greiði varastefnda samtals 2.000.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðru leyti fellur málskostnaðurniður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2016. I Málþetta, sem var dómtekið 9. maí sl., var höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26í Reykjavík, með stefnu sem birt var 18. júní 2012 á hendur aðalstefnda, BancaPromos SPA, Viale Antonio Gramsci, N. 19, Napólí á Ítalíu, og með stefnu birtri26. júní 2012 á hendur varastefnda, Alcis Gestion, 85 Boulevard Haussman, Parísí Frakklandi. Í þinghaldi 25. nóvember 2013 lagði varastefndi fram vottorð úrfyrirtækjaskrá í París þar sem fram kemur að varastefndi hafi skipt um heiti ogkallist nú Dôm Finance. Dómkröfurstefnanda eru þær í fyrsta lagi að rift verði greiðslu stefnanda tilaðalstefnda 11. september 2008 að fjárhæð 289.673,61 evra, vegna viðskipta,dags. 8. september 2008. Íöðru lagi krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 289.673,61 evrumeð dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 23. júní 2012 til greiðsludags. Íþriðja lagi krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnandamálskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðar­reikningi eða matiréttarins. Verðiaðalstefndi sýknaður af framangreindum kröfum er gerð eftirfarandi krafa áhendur varastefnda: Ífyrsta lagi að rift verði greiðslu stefnanda til varastefnda 11. september 2008að fjárhæð 289.673,61 evra, vegna viðskipta, dags. 8. september 2008. Íöðru lagi að varastefndi greiði stefnanda 289.673,61 evru með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júní2012 til greiðsludags. Íþriðja lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðar­reikningi eða mati réttarins. Aðalstefndikrefst sýknu auk málskostnaðar. Varastefndikrefst aðallega sýknu en til vara að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulegaað mati dómsins. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar. Íupphafi fóru stefndu fram á að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu varhafnað með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór framumfangsmikil gagnaöflun. Þorri skjala er á erlendri tungu sem hefur kallað ávinnu við þýðingar. II Málsatvikeru þau að 23. júní 2005 birti stefnandi útboðslýsingu (e. Offering Circular)fyrir 175.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Á forsíðu útboðslýsingarinnar kemurfram að um eignfjárskuldabréf verði að ræða með 6,25% ársvöxtum, „ánuppsöfnunar vangoldinna vaxta og án lokagjalddaga“, eins og segir í þýðingulöggilts skjalaþýðanda. Fjárfestum er sérstaklega bent á það á forsíðunni aðskuldabréfin séu án lokagjalddaga og mjög víkjandi (e. deeply subordinated). Þásegir þar að heimilt verði að breyta höfuðstól skuldabréfanna í skilyrthlutafjárframlag eins og nánar er lýst í skilmálunum. Útgefanda sé jafnframtheimilt að innleysa skuldabréfin í heild, en ekki að hluta, í tveimur tilvikum.Annars vegar geti það gerst 27. júní 2010 eða á hvaða vaxtagjalddaga sem ereftir það. Hins vegar gæti innlausn átt sér stað ef ákveðnar breytingar yrðu áskattaumhverfi eða regluverki sem hefði áhrif á útgefanda, og þá að tilteknumskilyrðum uppfylltum og að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins á Íslandi. Áforsíðunni er því lýst hvernig útgáfu skuldabréfanna verði hagað. Kemur þarfram að í fyrstu verði þau í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs (e.Temporary Global Note) án vaxtamiða, sem verði komið í vörslu ClearstreamBanking AG 27. júní 2005 eða um það leyti, en þessi dagur er þar skilgreindursem lokadagur. Þá segir þar að skuldabréfin verði hæf til „greiðslujöfnunar oguppgjörs gegnum“ Euroclear Bank S.A/NV, sem rekstraraðila Euroclear-kerfisinsog Clearstream Banking í Lúxemborg á lokadeginum. Unnt verði að skipta „eign ívaranlegu allsherjarskuldabréfi (e. Permanent Global Note) án vaxtamiða“ 8.ágúst 2005 eða eftir það. Í sérstökum tilvikum, sem lýsa átti nánar í skilmálumbréfanna, væri einnig hægt að skipta varanlega allsherjarskuldabréfinu í heilden ekki að hluta fyrir endanleg skuldabréf (e. definitive Notes) íhandhafaformi í nafnverðseiningunni 1.000 evrur. Nánarilýsingu á skilmálum skuldabréfanna er að finna í útboðslýsingunni. Þar segir aðeiginfjárskuldabréfin verði gefin út af Kaupþingi banka hf. „með fyrirvara umog á grundvelli samnings um fjárhagslega umsýslu“ frá 27. júní 2005 milliKaupþings banka hf. sem útgefanda, Deutsche Bank Aktiengesellschaft semfjárhagslegs umsýsluaðila og Deutsche Bank AG í Amsterdam, sem er þar sagðurvera umsjónaraðili greiðslna. Kemur þar meðal annars fram að skilmálarnir felií sér samantektir á ákvæðum og skilgreiningum í umsýslusamningi og að þeir„lúti þeim“. Fram kemur að umsýslusamningurinn myndi liggja fyrir á tilgreindumstarfsstöðvum hvers umsjónaraðila greiðslna. Þarkemur einnig fram að Clearstream Banking AG eignfæri 27. júní 2005 tímabundnaallsherjarskuldabréfið á áskrifendur sem nemur þeirri höfuðstólsfjárhæð semhver áskrifandi hafi greitt fyrir í samræmi við skráningu sína. Síðan verðihægt að skipta tímabundna allsherjarskuldabréfinu í varanlegtallsherjarskuldabréf 8. ágúst 2005. Samkvæmt skilmálunum virðist ekki hafaverið unnt að skipta varanlega allsherjarskuldabréfinu í heild fyrir endanlegtskuldabréf nema að svonefndur skiptiatburður yrði. Þar segir einnig að meðaneinhver skuldabréfanna heyri undir allsherjarskuldabréf, sem varðveitt sé fyrirhönd Clearstream í Frankfurt, skuli útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna meðhöndlahvern þann sem er hverju sinni skráður eigandi tiltekinnar nafnverðsfjárhæðarsem eiganda slíkrar höfuðstólsfjárhæðar í öllu tilliti, nema að því er „varðargreiðslur höfuðstóls eða vaxta af slíkri höfuðstólsfjárhæð“. Í því tilliti erkveðið á um það í útboðslýsingunni að bæði útgefandi og umsjónaraðili greiðslnameðhöndli handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda slíkrarhöfuðstólsfjárhæðar í samræmi við skilmála viðkomandi allsherjarskuldabréfs. Í6. grein skilmálanna er einnig fjallað ítarlega um innlausn og kaup áskuldabréfunum. Samkvæmt því ákvæði skyldi útgefanda heimilt að innleysa þau27. júní 2010 eða á einhverjum vaxtagjalddaga þar á eftir, og með fyrirvara umsamþykki Fjármálaeftirlitsins og að uppfylltum frekari skilyrðum sem þar ergerð nánari grein fyrir. Til innlausnar gæti einnig komið við ákveðnar aðstæðursem lýst er í skilmálunum, en þá einungis þannig að öll bréfin yrðu innleyst. Í4. lið greinarinnar er síðan vikið að því að útgefanda sé heimilt, „meðfyrirvara um fyrirframsamþykki FME (og að því tilskildu að unnt sé að veitaslíkt samþykki með gildum hætti í samræmi við gildandi reglur, reglugerðir ogviðmiðunarreglur FME), að kaupa skuldabréf hvenær sem er, með hvaða hætti semer og á hvaða verði sem er (að því tilskildu að allir ógjaldfallnir vaxtamiðarsem fylgja skuldabréfunum séu keyptir ásamt þeim ef um er að ræða endanlegskuldabréf)“. Sérstaklega er tekið fram að skuldabréf „sem útgefandi eðadótturfélag hans kaupir skul[i] felld niður“. Ígrein 15 í skilmálunum segir að umsýslusamningurinn, skuldabréfin og vaxtamiðarskuli lúta enskum lögum og að um túlkun þeirra fari samkvæmt þeim, með þeirriundantekningu að ákvæði skilmála 2, 3, 4(3) og 6 lúta íslenskum lögum. Framangreindskuldabréfaútgáfa fékk alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN DE000A0EE6B87. Málþetta lýtur að kaupum stefnanda á skuldabréfi í þessari skuldabréfaútgáfu aðnafnverði 500.000 evrur. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þauviðskipti sem ber með sér að hafa verið send aðalstefnda, Banca Promos SPA íNapólí. Gefur hún til kynna að þessir aðila hafi komist að samkomulagi 8.september 2008 um að stefnandi keypti umrædda hluti á samtals 283.250 evrur.Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir í 74 daga að fjárhæð 6.423,61 evra.Samtals nam umsamin greiðsla því 289.673,61 evru. Fram kemur á kaupnótunni aðverðið hafi numið 56,65% af nafnverði. Uppgjörsdagur samkvæmt henni er sagðurvera 11. september 2008. Aukþessarar kaupnótu liggja fyrir önnur gögn um viðskipti milli aðalstefnda ogvarastefnda með sömu nafnverðfjárhæð í skuldabréfaútgáfunni. Meðal annarsliggur fyrir skjal, dags. 3. maí 2012, þar sem aðalstefndi virðist staðfestasölu varastefnda á umræddum eignarhlut fyrir 281.250 evrur auk áfallinna vaxtaeða 56,25% af nafnverði. Kemur þar fram að viðskiptadagur sé 8. september kl.16.15 en að „virði“ (e. value) sé 11. sama mánaðar. Einnig liggur fyrirtölvuskeyti Caroline Miatto, starfsmanns aðalstefnda, með yfirskriftinni „Tradeticket“, dags. 8. september 2008, kl. 16.36, til Pierre Benard, starfsmannsvarastefnda, um þessi sömu viðskipti. Einnigliggja fyrir tölvuskeyti frá Nunzia Carrano, starfsmanni aðalstefnda, til HulduPétursdóttur, starfsmanns Kaupþings, dags. 8. september 2008, kl. 12.44, þarsem aðalstefndi virðist leita eftir því að koma á sölu á eignarhlut í þessariútgáfulýsingu að nafnverði 500.000 evrur á 56,75% af nafnverðinu. Sama dagsendir fyrrgreindur starfsmaður stefnanda aðalstefnda staðfestingu á kaupumstefnanda með tölvuskeyti þar sem verðið er ákveðið 56,65% af nafnverði. Eins og rakið er í stefnu sagði stjórnstefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitiðheimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setjayfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 varstefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tókugildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 ágrundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf útinnköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferðstefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað aðupphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um formlegaslitameðferð stefnanda. Meðbréfi stefnanda 23. apríl 2011 var óskað eftir upplýsingum m.a. um það hvortaðalstefndi teldi sig vera aðalviðtakanda og/eða raunverulegan viðtakanda (e.principal(s) and/or beneficial recipient) þeirrar greiðslu sem að framan errakin. Ef aðalstefndi teldi sig hvorki vera aðalviðtakandi né raunverulegurviðtakandi greiðslunnar var óskað eftir því að upplýst yrði um viðskiptamennaðalstefnanda í þessum viðskiptum. Aðalstefndisvaraði með bréfi 3. maí 2011 þar sem fram kom að hann teldi sig ekki hafaverið aðalviðtakandi greiðslunnar heldur hafi hann verið milliliður (e.intermediary). Hafi aðalstefndi keypt skuldabréfin af varastefnda sem hafiverið raunverulegur eigandi (e. beneficial owner) þeirra. Meðbréfum 23. maí 2012, annars vegar til aðalstefnda og hins vegar tilvarastefnda, lýsti stefnandi yfir riftun á umræddri greiðslu 11. september2008, og krafðist endurgreiðslu á 289.673,61 evru. III. Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandirökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtækií slitameðferð. Hann bendir á að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnunslitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr.aðfararorða og l. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöfþess ríkis sem telst vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis skuli gilda viðslit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald ímálum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana. Afhálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr.161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnandakrefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana viðgjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundingjaldþrotaskipti. Stefnandibyggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi tilaðalstefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séuriftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjúskilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi. Ífyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína viðaðalstefnda 11. september 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustusex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miðaberi við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna farifram. Íöðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr eneðlilegt var. Bendir stefnandi á að lausnardagur skuldabréfa í flokkiDE000A0E6B87 hafi verið 27. júní 2010. Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuldsína 11. september 2008. Stefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmtskuldabréfinu greidda tæplega tveimur árum fyrir lausnardag. Stefnandi byggir áþví að skuld sem greidd sé fyrir lausnardag hafi verið greidd fyrr en eðlilegtvar í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefndiítrekar í þessu sambandi að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sérog að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar ístefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn tilslitameðferðar í kjölfarið. Heldur stefnandi því fram að ef ekki hefði komiðtil hinnar riftanlegu greiðslu hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sínagreidda eftir lausnardag, hvorki í heild né að hluta. Stefndi hefði þess í staðeignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferðstefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngueftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa viðslitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfuvið slitameðferðina, fái kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandimismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið til hagsbóta meðótilhlýðilegum hætti fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því aðrifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapa jafnræði millikröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni stefndi njóta jafns réttar á viðsambærilega kröfuhafa. Íþriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlilegeftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandiað þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt,auk þess sem hann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um aðhún eigi við. Stefnanditekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla„hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla semþessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrir lausnardag, m.a. þurft að veravenjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir lausnardaghafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og stefnda. Afhálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt hann hafi haft heimild til þessað kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins þá breyti þaðþví ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupaeigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðslu­heimild.Ekki sé hægt aðfallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megieða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134.gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undanriftunarreglunum. Stefnanditekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- ogendurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmættað áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæðivíki þó fyrir riftunar­reglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvartriftunarreglum gjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljastlögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvelþó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra semstóðu að henni. Stefnandibendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógildaskuldabréfið eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldstefnanda við aðalstefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingönguað því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum þann hagnaðeins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræðikröfuhafa. Stefnandigetur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla semleiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafiverið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú aðhuglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftungreiðslunnar. Stefnanditelur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar rúmu einuári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert íviðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri ígildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda ogstefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum nésamningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé aðalstefnda aðsýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt afhendi fyrir lausnardag, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum. Það hafiaðalstefndi ekki gert. Stefnandikveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga.Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar 11. september 2008 hafi orðið til þess aðaðalstefndi auðgaðist um sem nam 289.673,61 evru. Stefndi hefði ekki fengiðkröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgunstefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr.gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi. Stefnanditekur fram að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr.gjaldþrotalaga skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiðaþrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greidda skiptinotkun peninganna engu um kröfu þrotabúsins. Aðalstefndi hafi verið móttakandigreiðslna frá stefnanda og því sé riftun og kröfu um endurgreiðslu réttilegabeint að honum þangað til sýnt verði fram á annað. Stefnandi krefstdráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með mánuði eftir að stefnda var sentkröfubréf 23. apríl 2012. Eigi dráttarvaxtakrafan sér stoð í III. kafla laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr.laganna. Stefnanditekur fram að aðalstefndi hafi vísað til þess að varastefndi hafi verið sáaðili sem raunverulega hagnaðist og verið raunverulegur móttakandi greiðslunnarsem um sé deilt. Af þeim sökum sé varastefnda stefnt til vara, fari svo aðaðalstefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnanditekur fram að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendiog verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm séu sömu kröfur gerðar á hendurvarastefnda. Kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök sem fram komií stefnu eigi að öðru leyti við um varastefnda með sama hætti og umaðalstefnda. Varastefndi hafi þannig fengið kröfu sína greidda fyrr en eðlilegtvar og því sé greiðslan riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandikveðst krefjast dráttarvaxta úr hendi varastefnda frá því að honum var sentkröfubréf, dags. 23. maí 2012. Kveður hann dráttarvaxtakröfu sína eiga stoð íIII. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.2.Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda Aðalstefndireisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Byggir hann á því að hannhafi ekki verið hinn eiginlegi mótaðili í viðskiptunum, heldur hafi hanneinungis haft milligöngu milli stefnanda og varastefnda um þau. Bendir hann áað samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 skuli sá sem hafði hag af riftanlegriráðstöfun greiða þrotabúinu. Telur aðalstefndi ljóst af samskiptum millistefnanda og stefnda að sá sem hafði hag af því að stefnandi keypti bréfin tilbaka hafi ekki verið aðalstefndi, heldur varastefndi, sem hafi verið íviðskiptum við aðalstefnda. Þó að aðalstefndi hafi tekið á móti greiðslunnihafi hún farið beina leið til varastefnda og viðskiptin átt sér stað samtímis. Þátelur aðalstefndi að líta beri til þess að millifærsla peninganna teljist ekkivera greiðsla til stefnda í skilningi 2. málsliðar 142. gr. laga nr. 21/1991.Ekki sé hægt að líta svo á að aðalstefndi hafi „fengið peninga greidda“ eins ogorðalag ákvæðisins kveði á um. Stefndi hafi einungis haft milligöngu umgreiðslu frá stefnanda til varastefnda. Tilvara byggir aðalstefndi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að enginlagaheimild sé fyrir slíkri riftun samkvæmt þeim lögum sem gildi um lögskiptiaðila, en aðalstefndi telur að um lögskiptin gildi enskur réttur. Stefnandaberi að styðja kröfu sína við viðhlítandi lagaheimildir samkvæmt þeim rétti semlögskiptin grundvallist á og það hafi hann ekki gert. Stefndibendir á að val stefnanda á lögsögu og gildandi rétti í þessum viðskiptumendurspegli þá staðreynd að enskt lagaumhverfi þjóni best hagsmunum þeirra semí hlut eiga, þ.e.a.s. að það réttarumhverfi hafi mótað og þróað þau viðskiptisem um sé að tefla. Beiting íslenskra kröfuréttarreglna um einfaltskuldarasamband, eins og stefnandi leggi til grundvallar, sé því órökrétt. Stefndiheldur því fram að samkvæmt enskum rétti geri skuldabréfaútgáfa af þessum togabeinlínis ráð fyrir því að um endurkaup á hagsmunum tengdumallsherjarskuldabréfinu geti verið að ræða á opnum markaði. Rík hefð sé fyrirviðskiptum af þessu tagi og alsiða að bankar haldi skuldabréfaflokkum sínum„fljótandi“ með því að kaupa til baka einstaka hagsmuni. Það auðveldi bönkumtil að mynda að efna til nýrrar skuldabréfaútgáfu. Stefndimótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að með þeim viðskiptum, sem átt hafi sérstað 8. september 2008 og verið gerð upp 11. sama mánaðar, hafi réttindi ogskyldur samkvæmt umræddu skuldabréfi færst á eina hendi og að krafan hafi þarmeð fallið niður. Stefndi ítrekar í því samhengi áskorun sína á hendurstefnanda um að leggja fram allar kröfulýsingar í þrotabú stefnda sem boristhafi á grundvelli þess allsherjarskuldabréfs sem um ræði í málinu. Stefndibendir á að framangreind viðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu farifram með því að framselja þá með tilteknum hætti frá útgáfudegi bréfsins tilgjalddaga þess á svokölluðum eftirmarkaði (e. secondary market). Slíkt framsalsé framkvæmt með rafrænum skráningum (e. book-entries) hjá Euroclear ogClearstream, en það séu fyrirtæki sem m.a. annist eignaskráningu verðbréfa ogutanumhald vegna uppgjörs í verðbréfaviðskiptum, sambærilegt ogVerðbréfaskráning Íslands hf. geri hér á landi. Þær rafrænu skráningar séuóháðar allsherjarskuldabréfinu sem liggi óhreyft í hvelfingu vörsluaðilans.Endanlegur gjalddagi allsherjarskuldabréfsins hafi enga þýðingu í þessusamhengi þegar litið sé til lögskipta stefnanda og stefnda. Verðiekki á það fallist að enskur réttur skuli gilda um lögskipti aðila þá byggirstefndi sýknukröfu sína á því að riftunarreglur laga nr. 21/1991 eigi ekki viðí þessu máli. Því til stuðnings vísar aðalstefndi til þess að samkvæmt 134. gr.laga nr. 21/1991 megi krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr eneðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsinsverulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Byggir aðalstefndiá því að með greiðslu sinni hafi stefnandi verið að kaupa hagsmuni þá sem umræði til baka á opnum markaði. Í skilyrði 6 (e. “Condition 6”) íEMTN-skuldabréfarammanum segir að öll fyrirframgreiðsla fyrir gjalddagabréfsins sé háð samþykki FMA (e. FSA) og því að send verði tilkynning til allraeigenda hagsmuna í bréfinu. Þá sé það gert að skilyrði að útgefandiskuldabréfarammans greiði upp allt bréfið. Uppgreiðsla að hluta væri brot áskilmálum fjármögnunarinnar. Þá sé ljóst af samskiptum stefnanda og stefnda aðum hafi verið að ræða eðlileg viðskipti með hagsmuni í bréfinu, þar sem samiðhafi verið um verð hagsmunanna. Aðalstefndimótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að lausnardagur hagsmunanna íallsherjarskuldabréfinu hafi ekki verið kominn. Kveður hann stefnanda misskiljaþýðingu gjalddaga í allsherjarskuldabréfinu. Á líftímaallsherjarskuldabréfsins, áður en gjalddagi gengur í garð, gangi hagsmunir íbréfinu kaupum og sölum, eins og þegar hafi verið rakið. Það sé því enganveginn hægt að halda því fram að bréfin hafi verið greidd upp, hvað þá ofsnemma miðað við það sem eðlilegt var, því stefnandi var að kaupa hagsmunitengda bréfinu til baka eins og eðlilegt þyki og að framan hefur verið rakið. Þáhafnar aðalstefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að samningsákvæði víki fyrirriftunarreglum gjaldþrotalaganna. Riftunarreglurnar geri þvert á móti ráð fyrirþví að þær víki fyrir venju, enda komi fram í 134. gr. laganna að greiðsla sériftanleg ef greitt er m.a. fyrr en eðlilegt þykir og í ákvæðinu sé kveðið á umað riftun geti ekki átt sér stað ef greiðslan virðist vera venjuleg eftiratvikum. Í þessu máli liggi fyrir að greiðslan hafi verið venjuleg eftiratvikum. Aðalstefnditelur málatilbúnað stefnanda byggjast á þeim misskilningi að einfaltskuldarasamband hafi verið til staðar milli stefnanda og stefnda á þessum tíma,að stefnandi hafi gefið út skuldabréf sem stefndi hafi keypt. Þessu hafi ekkiverið þannig farið. Telur hann að þeir hagsmunir í allsherjarskuldabréfinu semgangi kaupum og sölum séu ekki skuldabréf í skilningi þess orðs í íslenskumkröfurétti, þannig að útgefandi (stefnandi) sé skuldari gagnvart öllum eigendumslíkra hagsmuna sem kröfuhafa. Þetta þýði að kröfuréttarlegt samband stofnistekki milli kaupenda þessara hagsmuna og útgefanda (stefnanda), enda greiðiútgefandi ekki til þeirra á gjalddaga allsherjarskuldabréfsins heldur tilvörsluaðilans sem sjái um að koma greiðslum áfram þannig að þær endi hjá þeimsem eiga hagsmuni í bréfinu á hverjum tíma. Aðalstefndivísar í þessu sambandi til kvittunar fyrir viðskiptunum, en samkvæmt henni hafiaugljóslega verið um að ræða kaup á hinum tilgreindu hagsmunum, enda komi framí kvittun stefnanda að stefnandi hafi verið kaupandi en stefndi seljandi. Effullyrðing stefnanda stæðist hefði greiðsla átt að vera á genginu 100. Því séekki hægt að líta á þetta sem uppgreiðslu, heldur sem venjuleg viðskipti áskuldabréfamarkaði á markaðsverði. Aðalstefndibyggir sýknukröfu sína einnig á því að greiðslan hafi verið venjuleg ískilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Byggir hann á því að viðskipti aðila meðhagsmuni tengda allsherjarskuldabréfum hafi verið vanaleg. Hafi þeir átt ífjölda viðskipta með slíka gerninga á árinu 2008, hvort sem um var að ræðaallsherjarbréf, þar sem stefnandi var útgefandi, eða ekki. Til að mynda hafiviðskipti átt sér stað 23. janúar það ár, þar sem stefnandi hafi keypt hagsmunií allsherjarskuldabréfi af stefnda, þar sem stefnandi var útgefandi. Slíkviðskipti hafi enda verið eðlilegur þáttur í fjármögnun stefnanda eins ogannarra banka. Endurkaup stefnanda á hagsmununum tíðkuðust því og voru hluti afvenjulegum rekstri bankans, hvort sem ástand bankans var gott eða slæmt.Stefndi vísar til umfjöllunar í málavaxtalýsingu í greinargerð sinni um eðliþessara viðskiptagerninga og hafnar því alfarið að þeir hafi verið greiddirupp, hvað þá fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefndikveðst mótmæla sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda, komi til þess aðdómurinn fallist á kröfur stefnanda um riftun og greiðslu á 289.673,61 evru. Þákveður hann málskostnaðarkröfu sína styðjast við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefndi séekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til þess að fá dóm fyrirskatti þessum úr hendi stefnanda.3.Helstu málsástæður og lagarök varastefnda Varastefndi reisir kröfu sína um sýknu ífyrsta lagi á aðildarskorti. Röksemdir varastefnda fyrir þeirri málsástæðu erutvíþættar. Annars vegar er á því byggt að kröfu stefnanda sé réttilega beint aðaðalstefnda, enda hafi viðskiptin sem um ræði verið milli stefnanda ogaðalstefnda. Viðskipti milli aðalstefnda og varastefnda hafi ekki komið þar viðsögu heldur hafi þau verið sjálfstæð og aðskilin viðskipti óháð viðskiptumstefnanda og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi komið þar fram gagnvart varastefndasem sjálfstæður kaupandi í viðskiptum aðila og aldrei hafi verið gefið í skynað annar kaupandi kynni að vera að baki viðskiptunum. Þannig hafi varastefndilitið á aðalstefnda sem hinn eina rétta viðskiptaaðila sinn og eigi ekki aðþurfa að þola kröfur úr hendi þriðja aðila, hér stefnanda, sem aðalstefndi hafisíðar átt viðskipti við. Útilokað hafi verið fyrir varastefnda að hafa skoðun áeða meta áhættuna á meintum viðsemjanda sínum. Þá fái það ekki staðist aðvarastefndi hafi verið raunverulegur eigandi skuldabréfanna þegar viðskiptiaðalstefnda og stefnanda áttu sér stað. Það sé ekki í samræmi við staðreyndireða fyrirliggjandi gögn þar sem aðalstefndi hafi verið orðinn raunverulegureigandi skuldabréfanna þegar sala milli aðalstefnda og stefnanda átti sér stað.Þegar af þessari ástæðu verði að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda vegnaaðildarskorts. Verðiekki fallist á framangreint byggir varastefndi á því að sýkna verði hann afkröfum stefnanda þar sem riftunar- og endurgreiðslukröfu sé ekki réttilegabeint að varastefnda sökum þess að hann hafi ekki komið fram í þeim í eiginnafni, heldur fyrir hönd sjóðs sem ber heitið Alcis Capi. Varastefndi sérekstrarfélag verðbréfasjóða, þ. á m. Alcis Capi, en sjóðurinn hafi veriðseljandi skuldabréfsins. Sjóðurinn hafi því á endanum tekið á móti þeimfjármunum sem fengust vegna hinnar ætluðu riftanlegu ráðstöfunar, en ekkivarastefndi. Varastefndibendir á að greiðsla stefnanda vegna umrædds skuldabréfs hafi ekki falið í sérgreiðslu skuldar við varastefnda. Jafnframt bendir varastefndi á að hann sérekstrarfélag og komi einungis fram fyrir hönd sjóða um sameiginlegafjárfestingu og beri einungis ábyrgð á rekstri þeirra, en ekki skuldbindingum einstakra sjóða eða deilda þeirra. Aðeinseignir hvers sjóðs eða deildar standi til fullnustu skuldbindingum hvers sjóðs.Þessar reglur gildi víða um Evrópu, en þær byggi á Evróputilskipunnr. 85/611/EBE með síðari breytingum. Tilskipunin hafi verið innleidd á Íslandimeð lögum nr. 30/2003 og síðar lögum nr. 128/2011. Af þessu er ljóst að ekki séhægt að beina kröfum um riftun á greiðslu skuldar og endurgreiðslu fjármunannaað varastefnda og því verði að sýkna hann samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991. Verðiekki fallist á framangreint byggir varastefndi á því að sýkna verði hann afkröfum stefnanda þar sem íslensk lög gildi ekki um kröfuna líkt og stefnandihaldi fram, heldur hollensk lög sem heimili ekki riftun gagnvart varastefnda íþví tilviki sem sé til úrlausnar í málinu. Varastefndi bendir á þessu tilstuðnings að með lögum nr. 78/2011 hafi Evróputilskipun 2001/24/EB umendurskipulagningu og slit lánastofnana („tilskipunin“) verið innleidd að fulluí íslenskan rétt, sbr. 117. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, ogathugasemdir við lagafrumvarp að breytingarlögum nr. 78/2011. Samkvæmt 1. mgr.10. gr. tilskipunarinnar skuli slíta lánastofnun í samræmi við lög ogreglugerðir heimaríkis, sem í þessu tilviki er Ísland, að því leyti semtilskipunin mæli ekki fyrir á annan veg. Í 2. mgr. 10. gr. tilskipunarinnar séjafnframt kveðið á um það að lög heimaríkis skuli ákvarða heimildirskiptastjóra og reglur er varða riftun á ráðstöfunum, sem eru öllum kröfuhöfumtil tjóns. Varastefndi byggir hins vegar á því að í 1. mgr. 30. gr.tilskipunarinnar sé kveðið á um að lög heimaríkis skv. 10. gr. tilskipunarinnarum riftun ráðstafana, sem er öllum kröfuhöfum til tjóns, skuli ekki gilda íþeim tilvikum er sá sem hag hefur af ráðstöfuninni sannar í fyrsta lagi aðráðstöfunin, sem veldur öllum kröfuhöfum tjóni, eigi undir lög annars ríkis enheimaríkisins og í öðru lagi að lögin heimili ekki neinar aðferðir til aðvefengja ráðstöfunina. Varastefnditelur að bæði þessi skilyrði í 30. gr. tilskipunarinnar séu fyrir hendi. Meðgreiðslu á kaupverði í þessu tilviki hafi stefnandi fest kaup á skuldabréfi semhafi verið gefið út í samræmi við skilmála þess og skráð á skipulegum markaðiEuronext í Amsterdam. Ekki liggi fyrir að stefndu hafi valið lög sem ættu aðgilda um viðskipti þeirra á milli. Ekkert liggur heldur fyrir um að stefnandiog aðalstefndi hafi samið um lagaval. Hafi samningur ekki að geymaákvæði um það hvers lands lögum skuli beita, bendir varastefndi á að beitaskuli lögum þess lands sem samningur hefur sterkust tengsl við, sbr. 1.mgr. 4. gr. laga um lagaskil á sviði samningaréttar nr. 43/2000 („lls.“).Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. lls. skuli að jafnaði litið svo á aðsamningur hafi sterkust tengsl við það land þar sem sá aðili býr sem efna áaðalskyldu samningsins. Í tilfelli kaupsamnings er almennt álitið aðaðalskyldan felist í afhendingu seldra hluta, þ.e. skylda seljandans. Þar meðsé ljóst að frönsk lög gildi um viðskipti milli aðal- og varastefnda og ítölsklög um viðskipti milli stefnanda og aðalstefnda. Samkvæmt h-lið 1. mgr. 4. gr.reglugerðar 593/2008/EB um lög sem gilda um samningsbundnar skyldur, en sútilskipun gildir í Frakklandi og á Ítalíu, skal samningur sem gerður er ámarkaðstorgi fjármálagerninga, þar sem ein lög gilda, lúta þeim lögum. Þar afleiðandi og þar sem skuldabréf sem um ræðir var skráð á skipulegum markaðiEuronext Amsterdam, skulu hollensk lög gilda um viðskipti milli aðal- ogvarastefnda og milli stefnanda og aðalstefnda. Telur varastefndi að það liggifyrir að hollensk lög heimili ekki nein úrræði til að vefengja ráðstöfunþrotamanns í máli þessu. Meðþessu telur varastefndi ljóst að skilyrðum 30. gr. tilskipunarinnar sé fullnægtí þessu tilviki þar sem greiðsla kaupverðsins eigi undir hollenskar reglur oghollenskar reglur heimili ekki riftun gagnvart varastefnda í sambærilegumtilvikum. Því beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda þar sem þær byggjaeinungis á íslenskum riftunarreglum. Áréttar varastefndi í þessu sambandi aðskýra verði lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis viðEES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 umevrópska efnahagssvæðið. Verði ekki fallist á framangreint byggirvarastefndi á því að skilyrði 134. gr. gjaldþrotalaga (gþl.) séu ekki uppfyllt.Í því sambandi áréttar varastefndi að hann hafi ekki komið nálægt þeirriráðstöfun sem sé andlag riftunarkröfu stefnanda og hafi takmarkaðar upplýsingarum ráðstöfunina. Varastefndibendir á að 1. mgr. 134. gr. gþl. heimili einungis riftun þegar skuld hefurverið greidd. Með orðalagi ákvæðisins sé tekið af skarið um að því sé ekkiætlað að ná til sjálfstæðra viðskipta. Með því sé átt við að greiðsla ákaupverði sé ekki riftanleg samkvæmt 134. gr. gþl. ef greiðslan er innt afhendi samtímis. Slík tilvik falli utan ramma ákvæðisins enda fái skuldarinn þáverðmæti sem svari til þeirra verðmæta sem hann innir af hendi. Varastefnditelur að í þessu tilviki sé ekki um greiðslu skuldar að ræða í skilningi 134.gr. gþl. heldur séu þetta sjálfstæð viðskipti í áðurgreindum skilningi, þar semaðalstefndi kaupi skuldabréf af varastefnda gegn greiðslu kaupverðs. Eðlismunurhljóti að vera á því að kaupa skuldabréf og greiða það upp, enda eigi handhafitilkall til greiðslu skuldar skv. skuldabréfi á gjalddaga, en ekki tilkall tilþess að útgefandi skuldabréfs kaupi skuldabréfið fyrir gjalddaga og gerist þarmeð handhafi þess, nema sérstök heimild sé fyrir hendi. Því sé ekki um greiðsluskuldar að ræða þegar útgefandi skuldabréfs kaupi eigið skuldabréf, heldureinfaldlega sjálfstæð viðskipti á verðbréfamarkaði. Þessu til stuðnings vísarvarastefndi til gagna málsins sem sýni að um kaup og sölu á viðkomandiskuldabréfi var að ræða, en ekki uppgreiðslu þess. Sú staðreynd að skuldabréfiðhafi færst frá aðalstefnda í hendur útgefanda þess geti engu breytt um eðliviðskiptanna, enda sé enga takmörkun á slíkum viðskiptum að finna í skilmálumskuldabréfsins. Þvert á móti sé útgefanda þar veitt heimild til þess til þessað kaupa skuldabréfið hvenær sem er, með hvaða hætti sem er og á hvaða verðisem er. Þá liggi fyrir að kaupverðið, sem aðalstefndi greiddi varstefnda, hafieinungis numið 56,25% af nafnvirði skuldabréfsins. Til þess að greiða uppskuldabréfið hefði þurft að greiða allan höfuðstól bréfsins í samræmi viðskilmála þess. Ennfremur bendir varastefndi á að greiðslan falli undir gildissvið skilmálaskuldabréfsins og teljist til greiðslu á kaupverði í skilningi 4. liðar 6. gr.skilmálanna. Þá vísar varastefndi til þess að gerður sé skýr greinamunur ískilmálum skuldabréfanna á milli innlausnar (e. redemption) og kaupa (e.purchase) og að í samningarétti verði að virða samningafrelsi ogskuldbindingargildi þeirra ákvæða og samninga sem samningsaðilar hafi samið um. Varastefnditelur einnig að líta verði til þess að ef um snemmbúna innlausn (e. earlyredemption) hafi verið að ræða kveði skilmálar útgáfulýsingarinnar á umtilkynningar sem birta hefði átt með tilteknum hætti, sbr. nánar ákvæði í liðum(2) og (3) í 6. gr. skilmála útgáfulýsingarinnar. Ekki hafi verið sýnt fram áað slíkar tilkynningar hafi verið birtar í aðdraganda hinna umdeildu viðskipta. Varastefndivísar einnig til þess að greiðsla á kaupverði, sem innt sé af hendi samtímisþví að skuldari fái greiðsluna í hendurnar frá seljanda, sé ekki riftanlegsamkvæmt 134. gr. gþl. Þar sem stefnandihafi fengið skuldabréfið í hendur um leið og hann hafði greittkaupverðið séu viðkomandi viðskipti ekki riftanleg samkvæmt 134. gr. gþl. ogber því að sýkna varastefnda af riftunarkröfu stefnanda. Varastefndibyggir einnig á því að þrátt fyrir að kaup stefnanda á umræddu skuldabréfikunni að hafa falið í sér greiðslu á skuld, sé sú ráðstöfun stefnanda að kaupaskuldabréfið ekki greiðsla á skuld sem fram hafi farið fyrr en eðlilegt var.Því til stuðnings vísar varastefndi til þess að skuldabréfin séu ódagsett ogþví sé ekki rétt að halda fram, eins og stefnandi virðist gera, að lausnardagurskuldabréfanna hafi verið 27. júní 2010. Þessi dagsetning sé einn mögulegralausnardaga en 6. gr. útgáfuskilmálanna geri einnig ráð fyrir öðrum hugsanlegumlausnardögum. Að þessu virtu sé ekki hægt að halda fram að greiðslan hafi áttsér stað fyrir lausnardag. Jafnframtítrekar varastefndi að heimild útgefanda til kaupa á eigin skuldabréfi hvenærsem er sé að finna í lið 4 í 6. gr. skilmálanna. Þess ber einnig að geta aðviðskipti með skuldabréf lík þessu séu tíð og algengt sé að kaupendur þeirraséu útgefendurnir sjálfir og því ekkert óeðlilegt við viðskiptin. Fræðimennhafi haldið því fram að almennt heimili 134. gr. gþl. riftun greiðslna seminntar hafi verið af hendi fyrir það tímamark, sem telja verður venjulegt ántillits til fjárhagsvandræða skuldara miðað við forsendur og efni samningsaðila, aðstæður þeirra og venjur þeirra í milli. Ef atvik séu þannig aðgreiðsla teljist ekki hafa verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, ef ekki ertekið tillit til fjárhagsvandræða skuldarans, svo sem við á hér, þá verði húnþað ekki vegna fjárhagsvandræða hans, sérstaklega þegar sá sem taki viðgreiðslunni er grandlaus um fjárhagsvandræðin. Varastefndimótmælir jafnframt sem ósönnuðu að greiðsla stefnanda hafi á ótilhlýðileganhátt verið varastefnda til hagsbóta á kostnað annarra. Afhálfu varastefnda er einnig á því byggt að greiðslan hafi, í ljósi atvika,virst venjuleg eftir atvikum. Því sé ekki unnt að rifta henni gagnvartvarastefnda með vísan til 134. gr. gþl. Því verði að sýkna varastefnda. Ítengslum við mat á því hvort greiðsla virðist venjuleg eftir atvikum telurvarastefndi að beita eigi hlutlægum aðferðum og líta til allra aðstæðna. Það séleiðbeiningarregla við matið að greiðslur, sem hefðu farið fram á sama tíma ogmeð sama hætti, þótt fjárhagsvandræði skuldarans hefðu ekki komið til, séuvenjulegar eftir atvikum. Með öðrum orðum, greiðslur sem inntar séu af hendi ánþess að það sé fyrir áhrif frá aðsteðjandi fjárhagsvandræðum skuldara séu almenntvenjulegar eftir atvikum. Þessutil viðbótar ítrekar varastefndi að samkvæmt skilmálum skuldabréfanna hafiútgefanda verið heimilt að kaupa skuldabréf í útgáfunni. Það hafi því á enganhátt verið óeðlilegt að útgefandi keypti bréf í eigin útgáfu enda geriskilmálar hennar bersýnilega ráð fyrir slíku. Varastefndimótmælir því sem fram komi í stefnu að sýna þurfi fram á að greiðslur semþessar hafi verið venjulegar í viðskiptum á milli aðila. Ákvæðið hafi rýmrimerkingu en svo að það einskorðist við samband þeirra tveggja sem komið hafi aðhinni umdeildu ráðstöfun, heldur verði að líta til þess hvað geti talist hafavirst venjulegt eftir atvikum á þeim tíma sem hin umdeilda ráðstöfum átti sérstað. Hér beri að hafa sérstaklega í huga að umrædd skuldabréf hafi gengiðkaupum og sölum á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum í Evrópu og víðar. Ekkertviðvarandi viðskiptasamband hafi verið á milli stefnanda og varastefnda í þvímáli sem hér er til úrlausnar. Því verði að líta til þess hvað átti sér stað ámarkaði á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram til að ákvarða hvort hin umdeildaráðstöfun geti hafa virst venjuleg eftir atvikum. Þá liggi fyrir í framlögðumskjölum að stefnandi áleit aðalstefnda vera gagnaðila sinn í viðskiptunum.Fyrir liggi að þó nokkur viðskipti hafi átt sér stað með skuldabréf stefnanda áalþjóðlegum skuldabréfmörkuðum á þessum tíma. Varastefndibendir á að kaupverð bréfanna hafi numið 56,25% af nafnvirði þeirra.Mismunurinn á kaupverðinu og nafnvirði bréfanna auk áfallina vaxta sé færðursem hagnaður í bækur félaga og því aukinn hvati útgefanda til að kaupa eiginskuldabréf með afslætti. Seinni hluta ársins 2007 hafi stefnandi byrjað að takaá móti innlánum á svokallaða EDGE-reikninga. Sú starfsemi hafi orðiðumfangsmeiri á fyrri hluta ársins 2008 og hafi stefnandinn nýtt sér þaðfjármagn til að ná hagstæðari endurfjármögnunarkostum. Viðskiptin hafi þvíverið eðlilegur liður í rekstri og endurfjármögnun stefnanda og álíkaviðskiptahættir alvanalegir hjá útgefendum á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum. Varastefndikveðst aldrei hafa verið upplýstur um að stefnandi kynni að vera sá aðili semfalaðist eftir kaupum á eigin bréfum af aðalstefnda. Aðalstefndi hafieinfaldlega sett sig í samband við varastefnda með ósk um kaup á tilgreindumbréfum, sem eftir skoðun á tilboði aðalstefnda hafi gengið að því og viðskiptimeð bréfin komist á. Af staðfestingum, sem aðalstefndi hafi sent varastefndavegna viðskiptanna, komi fram að gagnaðili varastefnda hafi verið aðalstefndi. Varastefndibendir á að verði fallist á riftun á greiðslum stefnanda vegna kaupa á umræddubréfi gæti það haft í för með sér að skilvirkni fjármálamarkaðarins minnkaði.Tekur hann fram að það muni ekki aðeins leiða til þess að aðilar á markaðiþurfi að gera sérstakar ráðstafanir séu gagnaðilar þeirra í viðskiptumútgefendur þeirra fjármálagerninga sem viðskipti eru um, heldur verði þeireinnig að hafa varann á sér þegar viðskipti eigi sér stað milli aðila á markaðiþar sem hvorugur er útgefandi þess fjármálagernings sem viðskiptin lúta að. Aföllu ofangreindu leiðir að mati varastefnda að greiðslan verði að teljastvenjuleg eftir atvikum. Greiðslan geti því ekki talist riftanleg skv. 134. gr.gþl. og því verði að sýkna varastefnda af riftunarkröfu stefnanda. Komistdómurinn engu að síður að þeirri niðurstöðu að skilyrðum 134. gr. gþl. séfullnægt bendir varastefndi á að stefnandi hafi ekki með nokkrum hætti reynt aðgera grein fyrir því eða rökstyðja hver meint auðgun varastefnda hafi verið, enriftunarþola verði ekki gert að endurgreiða hærri fjárhæð en sem nemur auðgunhans af riftanlegu ráðstöfuninni samkvæmt 142. gr. gþl. Þessutil stuðnings bendir varastefndi á að tjón stefnanda sé ósannað. Þá tekur hannfram að greiðslan hafi farið inn á Euroclear-reikning aðalstefnda en ekki varastefnda.Varastefndi hafi einungis gegnt hlutverki rekstrarfélags sjóðs, en hafi hvorkiverið móttakandi umræddrar greiðslu né notið hagnaðar af henni.Hlutdeildarskíteinishafar sjóðsins hafi alls ekki auðgast af þessum viðskiptum.Þvert á móti hafi þeir tapað miklu fé. Að lokum sé óhætt að segja að þeir semhafi auðgast á þessum viðskiptum séu stefnandi og aðalstefndi, sá fyrrnefndimeð því að kaupa eigin skuldabréf undir nafnverði og sá síðarnefndi vegnahagnaðarins. Stefnandi hafi því ekki lagaheimild til þess að krefja varastefndaum greiðslu á auðgun þriðja aðila samkvæmt 142. gr. gþl. Stefnandi geri enganreka að því að rökstyðja kröfuna nánar. Þegar af þeirri ástæðu að varastefndiauðgaðist ekkert af umræddum viðskiptum sé rétt að sýkna hann af fjárkröfustefnanda, jafnvel þó að riftunarkrafa stefnanda nái fram að ganga. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu, þrátt fyrir framangreindar röksemdir, aðvarastefnda beri að greiða stefnanda fjármuni á grundvelli 142. gr. gþl. byggirvarastefndi til þrautavara á því að lækka beri þá fjárhæð umtalsvert frá þvísem fram komi í dómkröfu stefnanda, þar sem auðgun varastefnda vegnaviðskiptanna sé lægri en stefnufjárhæð málsins. Varastefndirökstyður lækkunina á þann veg að hann hafi einungis gegnt hlutverki rekstrarfélagsfyrir verðbréfasjóð gegn greiðslu verðbréfasjóðsins á þóknun til varastefnda.Sem rekstrarfélag verðbréfasjóðsins hafi varastefndi einungis tekið fastaþóknun fyrir. Með þessu sé ljóst að hagnaður varastefnda sé langt frá því aðnema stefnufjárhæð málsins og af þeim sökum beri að fallast á lækkunarkröfuvarastefnda. Komistdómurinn að þeirri niðurstöðu að auðgun varastefnda nemi stefnufjárhæð málsins,byggir varastefndi á því að það beri að lækka eða fella niður kröfu stefnanda ísamræmi við 145. gr. gþl. Varastefndi telur ljóst að það væri miklumerfiðleikum bundið fyrir hann að greiða stefnanda stefnufjárhæð málsins, og aðþað teljist ósanngjarnt með hliðsjón af fjárhagsstöðu varastefnda sem, eins ogáður segir, er einungis rekstarfélag en ber ekki ábyrgð á skuldbindingumsjóðanna sem félagið rekur. Yrði varastefndi dæmdur til að greiða kröfustefnanda myndi það hafa miklar afleiðingar í för með sér fyrir félagið, og erómögulegt að sjá hvernig varastefndi ætti að geta haldið eðlilegum rekstrigangandi í kjölfarið. Þávísar varastefndi til þess að stefnandi hafi einungis höfðað mál þetta á hendurvarastefnda í eigin nafni en ekki fyrir hönd sjóðsins. Dómari sé bundinn af þvíað dæma varastefnda í eigin nafni í málinu. Þá vísar hann til þess aðvarastefndi hafi ekki aðgang að fjármagni sjóðsins nema í þeim tilgangi að notaþað í þess þágu. Vörsluaðili hafi eftirlit með fjármagnsflæði til og frásjóðunum. Af þessu sé ljóst að það mun reynast varastefnda erfitt að innagreiðsluna af hendi. Því verði að telja ósanngjarnt að leggja þá skyldu ávarastefnda. Önnur atvik leiða til sömu niðurstöðu. Því telur varastefndi aðlækka beri kröfuna á hendur varastefnda eða fella hana niður í samræmi við 145.gr. gþl. Verðiekki fallist á að lækka kröfu stefnanda verulega byggir varastefndi á því aðstefnufjárhæð sem beint sé að honum sé röng. Af viðskiptakvittunum sem liggifyrir í málinu um viðskipti milli aðal- og varstefndu komi í ljós að sú upphæðsem aðalstefndi greiddi varastefnda, fyrir hönd sjóðsins, sé lægri enstefnufjárhæðin í málinu. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að varastefndaberi að greiða stefnanda fjármuni á grundvelli 142. gr. gþl. byggir varastefndiá því að sú fjárhæð geti aldrei verið stefnufjárhæðin þar sem kaupverðskuldabréfanna í viðskiptum aðalstefnda og varastefnda hafi verið lægra en súfjárhæð. Samtala viðskipta stefndu í málinu með bréf í útgefanda nemi287.673,61 evru og er það sú hámarksfjárhæð sem hægt væri að krefja varastefndaum. Verðifallist á fjárkröfu stefnanda á hendur varastefnda mótmælir hanndráttarvaxtakröfu stefnanda í heild sinni sem og upphafsdegi dráttarvaxtakröfu.Ekki séu fyrir hendi lagaskilyrði til þess að fella íslenska dráttarvextisamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á kröfu í erlendum gjaldmiðli sem lútierlendum lögum. Þar sem stefnandi krefjist aðeins dráttarvaxta samkvæmtíslenskum lögum beri að sýkna varastefnda af allri dráttarvaxtakröfu stefnanda. Varastefndikveðst reisa kröfu sína um málskostnað á ákvæði 130. gr. laga nr. 91/1991 og lögumnr. 50/1988, um virðisaukaskatt af málskostnaði. Þá byggir varastefndi einnig ágrundvallarreglum kröfu- og samningaréttar. IV Einsog rakið hefur verið innti stefnandi 11. september 2008 af hendi 283.250 evrursem endurgjald fyrir skuldabréf að nafnverði 500.000 evrur í skuldabréfaútgáfusem ber alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN DE000A0EE6B87. Að auki greiddistefnandi 6.423,61 evru vegna áfallinna vaxta í 74 daga og því nam umsamingreiðsla samtals 289.673,61 evru. Stefnandikrefst riftunar heildargreiðslunnar, þ.e. á greiðslu 289.673,61 evru, ágrundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þettagildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002,um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt aðeignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134.gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laga nr. 21/1991 sem fjallar um riftunráðstafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri,fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetuþrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sérgreiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Ágreiningurer uppi um hver sé réttur aðila að málinu til varnar. Aðalstefndi, sem virðistvera gagnaðili stefnanda samkvæmt kaupnótu um framangreind viðskipti, ber þvívið að hann hafi komið fram í viðskiptunum sem miðlari, en að hann hafiframkvæmt þau í eigin nafni fyrir viðskiptavin sinn, varastefnda.Þrautavarastefndi, sem er franskt félag með aðsetur í París, kveðst aftur á mótihafa selt aðalstefnda umrætt skuldabréf fyrir sjóðinn Alcis Capi fyrir 281.250evrur auk þess sem greiddar hafi verið 6.423,61 evra vegna áfallinna vaxta,samtals 287.673,61 evra. Þrautavarastefndi telur því að hann sé heldur ekkiréttur aðili að málinu í fyrsta lagi vegna þess að hann hafi ekki selt bréfiðtil stefnanda, heldur aðalstefnda í sjálfstæðum viðskiptum, og í öðru lagi þarsem hann hafi einungis komið að þeim sem rekstraraðili sjóðsins. Samkvæmtyfirliti sem varastefndi hefur lagt fram frá vörslufyrirtækinu Societe Generalevar framangreindur sjóður um sameiginlega fjárfestingu, Alcis Capi, skráðureigandi umrædds skuldabréfs þegar viðskiptin áttu sér stað 8. september 2008.Þá verður að leggja til grundvallar að varastefndi, sem er rekstrarfélagsjóðsins, hafi þann dag verið reiðubúinn að selja skuldabréfið fyrir 56,25% afnafnverði þess. Gögn málsins sýna að aðalstefndi hafi skömmu eftir hádegiþennan sama dag leitast við að selja stefnanda bréfið fyrir 56,75% afnafnverði. Samkomulag virðist hafa náðst um að stefnandi keypti það fyrir56,65% af nafnvirði, eða 0,40 prósentustigum hærra en seljandinn var reiðubúinnað selja það fyrir. Viðskiptin virðast hafa gengið eftir í samræmi viðframangreint, en ekki hafa verið lögð fram gögn um millifærslur á greiðslumfyrir bréfið. Ganga verður þó út frá því að endurgjald stefnanda fyrir bréfið,283.250 evrur, ásamt áföllnum vöxtum að fjárhæð 6.423,61 evra, hafi áuppgjörsdegi borist inn á reikning aðalstefnda, sem hafi sama dag greittvarastefnda umsamið kaupverð bréfsins þeirra á milli, 281.250 evrur aukáfallinna vaxta. Einsog málið liggur fyrir þykir ekki sýnt fram á annað en að sú fjárhæð, sem sateftir á reikningi aðalstefnda, geti samrýmst því að um eðlilega þóknun hafiverið að ræða fyrir miðlun í verðbréfaviðskiptum. Í því ljósi og að teknutilliti til annarra upplýsinga sem liggja fyrir um hlutdeild aðila íviðskiptunum ber að fallast á að aðalstefndi hafi einungis komið á samningi umsölu bréfsins milli stefnanda og varastefnda sem milligönguaðili fyrir eiginreikning eftir að kaup- og sölutilboð lágu fyrir. Þegar af þessari ástæðu berað sýkna aðalstefnda af kröfum stefnanda á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Einsog rakið hefur verið er varastefndi rekstrarfélag Alcis Capi sem var skráðureigandi skuldabréfsins sem um ræðir. Alcis Capi er sjóður um sameiginlegafjárfestingu samkvæmt tilskipun ráðsins nr. 85/611/EBE. Tilskipun þessi gerirráð fyrir því að slíkur sjóður lúti stjórn rekstrarfélags eða verðbréfafyrirtækis.Samkvæmt frönskum lögum, sem lögð hafa verið fram og gilda um starfsemi sjóðaum sameiginlega fjárfestingu (f. Fond commun de Placement), er slíkum sjóðikomið á fót af rekstrarfélagi, sem annast rekstur hans, en það velur jafnframtvörsluaðila eigna sjóðsins og setur honum reglur. Þar er mælt sérstaklega fyrirum að rekstrarfélagið komi fram fyrir hönd sjóðsins gagnvart þriðja aðila oggeti rekið dómsmál til þess að verja eða nýta rétt eða hagsmuni eigendahlutdeildarskírteina, eins og segir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Þessarreglur, sem jafnframt fá stoð í þeim frönsku dómum sem varastefndi hefur lagtfram, gefa til kynna að sjóður á borð við Alcis Capi sé ekki hæfur til að komafram sjálfur í dómsmáli er lýtur að löggerningum sem rekstrarfélag hefur gertum eignir sjóðsins, heldur verði rekstrarfélagið að koma þar fram fyrir höndsjóðsins. Hliðstæða ályktun má draga af 16. gr. laga nr. 128/2011, umverðbréfasjóði, fjárfestingasjóði og fagfjárfestasjóði, sem gildir hér á landi. Þóað verðbréfasjóður sé ekki hæfur til að koma fram í dómsmáli merkir það ekki aðhann skorti aðildarhæfi. Af hálfu stefnanda var brugðist við málsvörnvarastefnda um aðildarskort rekstrarfélags sjóðsins vegna viðskipta með eignsjóðsins með bókun þar sem skorað var á varastefnda að leggja fram gögn umumræddan sjóð þar sem áskilinn var réttur til að sakaukastefna honum. Við þvívar brugðist af hálfu varastefnda með framlagningu á skjali með upplýsingum umsjóðinn í þinghaldi 18. mars 2014. Stefnandi brást við þessu með því að leggjafram tölvuskeyti frá lögmanni alþjóðlegu lögmannsstofunnar White & Case þarsem því er haldið fram að sjóður af þessum toga hafi ekki „legal personalityallowing it to be sued before any court and specially an Icelandic Court“. Varastefndiheldur því eftir sem áður fram að rekstrarfélagi verði ekki stefnt til að þoladóm um riftun á greiðslu vegna ráðstafana sem félagið hefur gert fyrir höndsjóðs um sameiginlega fjárfestingu og endurgreiðslu þeirra fjármuna. Telur hannað það verði einungis gert með því að stefna rekstrarfélaginu vegna sjóðsins,þannig að tryggt sé að dómur um endurgreiðsluna bindi sjóðinn en ekkirekstrarfélagið. Því til stuðnings vísar varastefndi einkum til dómsáfrýjunardómstóls í Limoges í Frakklandi frá 21. febrúar 2012. Rekstrarfélagsjóðs um sameiginlega fjárfestingu verður að lögum ekki lagt að jöfnu viðsjóðinn sjálfan þannig að félagið beri beina, lagalega ábyrgð á ráðstöfunumsínum fyrir hönd hans gagnvart þriðja aðila. Þegar þriðji aðili freistar þessað vefengja slíka ráðstöfun, og telur sig eiga fjárkröfu á þeim grunni, verðurhann í samræmi við framangreindar reglur að höfða málið gegn rekstrarfélaginuen vegna sjóðsins, þannig að skýrt sé hvar skyldan liggur. Draga verður þáályktun af fyrrgreindum dómi áfrýjunardómstóls í Limoges að út frá þessu ségengið í frönskum rétti. Telur dómurinn að sama regla gildi hér á landi. Þarsem stefnandi hefur ekki höfðað málið með þessum hætti, heldur gerir kröfu umað varastefnda verði persónulega gert að þola dóm um riftun umræddrar greiðsluog endurgreiðslu hennar, verður varastefndi þegar af þessari ástæðu einnigsýknaður á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnanda gert að greiðastefndu málskostnað, sem þykir í ljósi umfangs málsins og reksturs þess fyrirdómi hæfilega ákveðinn 2.000.000 krónur til hvors stefndu um sig. Uppkvaðningdómsins hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991, en aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytja málið. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð: Aðalstefndi,Banca Promos SPA, og varastefndi, Dôm Finance, eru sýknaðir af kröfumstefnanda, Kaupþings hf.Stefnandi greiði stefndu hvorum um sig 2.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 674/2009
Líkamsárás Ávana- og fíkniefni Neyðarvörn Sératkvæði
M var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa lagt til A með hnífi og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa haft fíkniefni í vörslum sínum. Talið var að þótt A hefði í umrætt sinn ráðist að fyrra bragði að M, ásamt hópi manna, væri ekki unnt að fallast á að M yrði metið refsilaust samkvæmt 12. gr. almennra hegningarlaga að hafa beitt hnífi sér til varnar. Hins vegar yrði að líta til aðdraganda atlögunnar við ákvörðun refsingar hans. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M fyrir fíkniefnalagabrot var staðfest. Var refsing M ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum héldi hann almennt skilorð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af ákæru um brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til vara gerir hann kröfu um að sér verði ekki gerð refsing. Að því frágengnu krefst hann refsilækkunar og þess að refsing verði bundin skilorði að öllu leyti. Ákærði hefur játað þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru, en borið því við að líkamsárás hans hafi verið unnin í neyðarvörn. Framburður ákærða og vitna er nægilega rakinn í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var ákærði á gangi í Bankastræti er hópur pilta hóf að áreita hann án sýnilegs tilefnis og síðar veittust einhverjir úr hópnum að ákærða með höggum og spörkum. Virðist af því sem fram er komið í málinu sem högg hafi komið í hnakka ákærða, en ekki verður séð að ákærði hafi orðið fyrir teljandi áverkum í viðskiptum sínum við piltana. Þá verður ekki með öruggum hætti ráðið hversu margir piltarnir voru, en ætla má að þeir hafi verið að minnsta kosti fimm saman. Nægilega er fram komið að vitnið A var einn af þeim sem mest hafði sig í frammi. Ákærði lagði á flótta undan piltunum en einhverjir þeirra virðast hafa hlaupið á eftir honum. A náði ákærða neðar í Bankastrætinu og tók hann tökum, en ákærði stakk hann þá með hníf og kom lagið aftan til á hægri síðu hans þannig að af varð 3 cm langur og 2 cm djúpur skurður. Bæði ákærði og vitni bera að ákærði hafi skömmu áður en þetta gerðist sveiflað hnífnum í kring um sig sér til varnar, þótt ekki verði ráðið hvort hann hafi gert það strax eftir að ráðist var á hann eða síðar eftir að hann hafði reynt að flýja árásarmennina. Hnífnum er lýst í héraðsdómi. Eins og að framan er rakið varð ákærði fyrir tilefnislausri og harkalegri líkamsárás af hálfu margra manna. Hann reyndi að flýja þá en án árangurs og var honum nauðsyn að verja sig. Á hinn bóginn verður talið að með því að draga fram eggvopn og stinga A með ómarkvissum hætti hafi hann beitt stórhættulegri aðferð. Kom lagið í síðu A en olli honum þó ekki mjög verulegum áverka. Telst ákærði því hafa beitt vörnum sem voru augljóslega hættulegri en árásin og tjón það sem af henni mátti vænta. Fram er komið að nokkru áður en atvik gerðust hafði maður verið dæmdur til refsingar fyrir líkamsárás á ákærða og má meta framgöngu hans í því ljósi þótt ekki verði talið að ákvæði 2. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga skuli leiða til þess að sýkna beri ákærða. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði gerst sekur um brot gegn ákvæðum 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga en með aðgerðum sínum fór hann út fyrir takmörk leyfilegrar neyðarvarnar. Eins og atvikum máls er háttað þykir mega líta til 1. töluliðs 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar hans. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu fyrir brot gegn lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni verður staðfest. Sakarferill ákærða er nægilega rakinn í héraðsdómi. Refsing hans verður í ljósi framanritaðs og að teknu tilliti til ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga ákveðin fangelsi í þrjá mánuði sem bundin verður skilorði eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Magnús Magnússon, skal sæta fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 276.845 krónur þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Ég er sammála meirihluta dómenda um lýsingu á málsatvikum. Eins og þar kemur fram varð ákærði fyrir algjörlega tilefnislausri og harkalegri líkamsárás A og að minnsta kosti fjögurra annarra manna. Ákærði hafði áður en hann stakk A með hníf sveiflað hnífnum í kring um sig í varnarskyni, þótt ekki verði fullyrt nákvæmlega hvenær það var. Veittu árásarmenn ákærða bæði hnefahögg og spörk. Er nægilega upplýst að sum höggin komu í höfuð hans. Ákærði reyndi fyrst að flýja með því að hlaupa undan árásarmönnunum en einhverjir af þeim eltu ákærða og náðu honum á flóttanum. Stökk A þegar á ákærða og tók hann tökum. Þá fyrst stakk ákærði hnífnum einu sinni í síðu A án þess þó að lagið hafi valdið honum mjög verulegum áverka. Ákærða var nauðsyn að verja sig fyrir árás A og annarra þeirra sem eltu ákærða á flótta hans, en af því sem á undan var gengið hafði ákærði tilefni til að ætla að hann væri í bráðri hættu. Þá má meta framgöngu ákærða umrætt sinn í því ljósi að nokkru áður en atvik gerðust hafði maður verið dæmdur til refsingar fyrir líkamsárás á hann. Ég tel rétt að fallast á með ákærða að skilyrði neyðarvarnar hafi verið fyrir hendi þannig að hann skuli sýknaður af ákæru fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Á hinn bóginn ber að gera ákærða sektarrefsingu fyrir fíkniefnalagabrot hans og staðfesta jafnframt ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað. Þá ber, með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að fella áfrýjunarkostnað málsins á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur30. október2009. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru, útgefinni af ríkissaksóknara 12. maí 2009 á hendur Magnúsi Magnússyni, Skúlagötu 72, Reykjavík, fyrir eftirfarandi brot, framin í Reykjavík aðfaranótt sunnudagsins 9. nóvember 2008: 1. Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa í Bankastræti við Lækjargötu stungið A, með hnífi í hægri síðu með þeim afleiðingum að hann hlut 3 sm langan og 2 sm djúpan skurð aftan til á hægri síðu. Þetta er talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. 2. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa í fangamóttöku á lögreglustöðinni við Hverfisgötu 113 haft í vörslum sínum 10 töflur með vímuefninu MDMA, sem lögregla fann við leit. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og að gerðar verði upptækar 10 töflur af vímuefninu MDMA og hnífur, með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu ákærða er þess krafist að hann verði sýknaður af ákæru um líkamsárás. Til vara er þess krafist að ákærði verði ekki dæmdur til refsingar en til þrautavara að ákærði verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfi. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákæruliður 1 Málavextir Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning, kl. 04.29, aðfaranótt sunnudagsins 9. nóvember 2008, um að maður hefði verið stunginn í Lækjargötu, við Austurstræti, og að lögreglumenn sem staddir hefðu verið á Austurvelli hefðu verið sendir á vettvang. Kemur fram að þegar lögreglumennirnir komu á staðinn hafi þeir séð mann liggjandi á horni Lækjargötu og Austurstrætis. Hafi maðurinn, A, reynst vera með opið sár á mjóbaki og hafi hann í framhaldi verið fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss. Hjá honum hafi staðið maður, B, sem í framhaldi hafi vísað lögreglumönnum á ákærða við skemmtistaðinn Hressó í Austurstræti. Hafi B sagst hafa séð ákærða stinga A tveimur stungum með hníf. Fram kemur að ákærði hafi verið handtekinn og færður á lögreglustöð. Við líkamsleit á honum þar hafi meðal annars fundist tíu töflur af „ecstasy“, eða vímuefninu MDMA. Fram kemur í rannsóknargögnum að dyravörður á skemmtistaðnum Hressó hafi gefið sig fram á vettvangi og sagst vera með hníf sem hann hefði tekið af ákærða þar á staðnum. Hefði hann tekið hnífinn af ákærða þegar til átaka hefði komið á milli þeirra er ákærði kom þar að með látum. Liggja fyrir í málinu ljósmyndir af hnífnum, sem lögregla lýsir sem sjálfskeiðungi með brúnu tréskefti af tegundinni „M-tech, USA“. Hafi hnífurinn reynst vera 11,3 cm að lengd og 146,10 g að þyngd. Hafi heildarlengd hnífsins verið 19,8 cm en blaðlengd 8,3 cm, mæld frá hjöltum. Fremst á hnífsblaðinu, öðrum megin, hafi verið kám sem náð hafi 3,7 cm inn á blaðið, mælt frá hnífsoddi. Hafi kámið gefið jákvæða svörun við blóðprófi. Í málinu liggur fyrir læknisvottorð frá Landspítala-háskólasjúkrahúsi, dags. 8. desember 2008, vegna áverka á A. Kemur þar fram að A hafi komið á slysa- og bráðadeild sjúkrahússins aðfaranótt 9. nóvember 2008, upp úr kl. 04.00. Við skoðun hafi hann verið með eðlilega meðvitund. Við líkamsskoðun hafi ekki fundist önnur áverkamerki en um 3 sm skurður, aftan til á hægri síðu. Hafi hann virst grunnur og ekki náð í gegnum vöðvalög. Þá hafi niðurstaða röntgenskoðunar verið sú að líffæri kviðarhols hefðu ekki skaðast. Skýrslur fyrir dómi Ákærði kvaðst hafa verið á leið niður Bankastræti, frá veitingastaðnum Sóloni. Er hann hefði verið kominn neðst í Bankastrætið, á móts við á þann stað sem húsaröðin endar og garðurinn við Stjórnarráðið taki við, hefði hópur stráka allt í einu verið búinn að umkringja hann án þess að hann vissi ástæðu þess. Hefðu þeir elt hann, veist að honum og slegið hann ítrekað í höfuðið. Hefði hann fundið „höggin dynja á hnakkanum á sér“ og orðið hræddur um líf sitt. Kvaðst hann þá hafa tekið hníf sem legið hefði í götunni og otað honum frá sér. Sagði hann brotaþolann, A, hafa haft sig mest í frammi þó hann teldi öruggt að aðrir hefðu komið þar að, án þess að hafa séð hver gerði hvað. Hefði A loks stokkið á sig og gripið sig hálstaki og í framhaldi látið höggin dynja á sér. Kvaðst ákærði þá hafa reynt „að hræða hann frá“ með því að sveifla hnífnum í kringum sig. Hljóti hann þá að hafa stungið hnífnum í síðuna á A án þess að hafa ætlað að gera það. Hefði hann svo náð að losa sig með því að berja sig úr fanginu á A og hlaupa áfram. Hefði brotaþoli og allur hópurinn þá hlaupið á eftir honum, allt þar til hann hefði verið stöðvaður af dyravörðum á Hressingarskálanum í Austurstræti. Hefði lögreglan svo komið stuttu síðar og handtekið sig. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið búinn að drekka allnokkuð áfengi áður en þetta gerðist, um hálfa flösku af rommi. Hefði hann upplifað atburðinn þannig að hópur manna hefði ráðist á sig en ekki bara brotaþoli. Sagðist ákærði hafa fyllst mikilli hræðslu á meðan á árás hópsins á hann stóð og hefði þar spilað inn í að hann hefði þá nokkru áður orðið fyrir líkamsárás þar sem hann hefði verið sleginn hnefahögg í andlitið auk þess sem ítrekað hefði verið sparkað í hann. Vitnið A sagðist hafa verið staddur ásamt nokkrum félögum sínum neðst á Laugaveginum. Hefðu einhverjir úr hópnum verið eitthvað að atast utan í ákærða en vitnið vissi þó ekki nákvæmlega hver ástæða þess hefði verið. Hefðu einhverjir þeirra kýlt ákærða en A minntist þess ekki að hafa sjálfur kýlt ákærða. Kvaðst hann ekki muna vel hvað þarna gerðist. Hann myndi þó að þeir hefðu haft yfirhöndina gagnvart ákærða. Þar sem ákærði hefði brugðist við áreitni hópsins með ógnandi hætti, eða kannski bara verið var um sig, hefði „þá langað í eitthvað meira“, viljað meiri átök. Ákærði hefði svo í framhaldi hlaupið af stað niður Bankastrætið og hefði hann sjálfur þá hlaupið á eftir honum. Kvaðst A þó ekki vita ástæðu þess að hann elti ákærða. Þegar þeir hefðu verið komnir neðst í götuna taldi hann sig muna að ákærði hefði tekið þar upp hníf en hann myndi þó ekki hver viðbrögð hans sjálfs hefðu þá verið. Kvaðst A ekkert hafa fundið fyrir hnífsstungu og ekki áttað sig á því fyrr en nokkru síðar hvað gerst hefði. Þá myndi hann lítið eftir því sem gerðist eftir hnífsstunguna. Hann hefði gengið eitthvað áfram og svo dottið niður. Hins vegar sagðist hann ekki minnast þess að ákærði hefði kýlt sig. Kannaðist A ekki við að hafa slegið ákærða, en hann hefði þó sparkað í rassinn á honum. Spurður um þann framburð sinn hjá lögreglu að hann hefði kýlt ákærða sagðist vitnið ekki geta skýrt þann framburð. Hann hefði átt við að hann hefði verið með í aðförinni að ákærða en hann hefði þó ekki kýlt hann. B kvaðst hafa verið á gangi niður Bankastrætið og séð þar hóp manna atast utan í ákærða. Hefði hann ekki þekkt þessa menn en þó kannast lítillega við einn þeirra, sem hann minnti að héti C. Neðst í Bankastræti hefðu einhverjir úr hópnum staðið í kringum ákærða og verið eitthvað að rífast við hann þegar einn þeirra hefði skyndilega, og án tilefnis, stokkið að ákærða og slegið hann aftan á hnakkann. Hefði ákærði þá allt í einu verið kominn með hníf í hönd og sveiflað honum í kringum sig. Hefði ákærði svo skyndilega gengið að einum úr hópnum, þó ekki þeim sem hefði slegið hann, og stungið manninn einu sinni eða jafnvel tvisvar. Hefði sér virst sem tilviljun hefði ráðið því hvern hann stakk. Eftir það hefði ákærði hlaupið af stað niður í Austurstræti og hópurinn á eftir. Kvaðst vitnið ekki hafa séð að maður þessi hefði áður veist að ákærða. Hefði enginn veitt því athygli að maðurinn hefði verið stunginn. Í framhaldi kveðst hann hafa gengið til mannsins og athugað með hann. Hefði þá við nánari athugun komið í ljós að hann hefði verið stunginn. Vitnið kvaðst ekki geta séð að um sjálfsvörn ákærða hafi verið að ræða og að ákærði hefði að hans mati getað komist út úr þeim aðstæðum sem hann hefði verið kominn í. Sérstaklega spurður hvort hann hefði séð hver aðdragandi þessara átaka var, efst í götunni, kvaðst vitnið ekki hafa séð það. Vitnið tók sérstaklega fram að hann hefði ekki verið búinn að drekka áfengi þetta kvöld. D kvaðst lítið muna eftir atvikum. Hann myndi þó eftir að hafa hitt A og tvo aðra stráka, þá E og F, neðst í Bankastræti. Hefðu þeir þar verið í einhverjum slagsmálum við einhverja aðra. Ákærði hefði gengið þar fram hjá og sagt sem svo: „Flott hjá þér.“ Hefði A þá haldið að hann væri að gera grín að sér og snúið sér að honum. Síðan hefðu hinir tveir félagar A einnig farið að veitast að ákærða. Fljótlega eftir það hefði ákærði dregið upp hníf. Nokkru seinna hefðu strákarnir haldið að ákærði væri búinn að loka hnífnum og því snúið sér aftur að honum. A hefði svo „hlaupið inn í þetta“ og annað hvort ráðist á ákærða eða alla vega ætlað sér það og ákærði þá líklega stungið hann. Vitnið kvaðst þó ekki beinlínis hafa séð hnífsstunguna sjálfa. Ákærði hefði svo hlaupið niður í Austurstræti og hópurinn á eftir. Enginn hefði þó gert sér grein fyrir því að A hefði verið stunginn en hann hefði svo stuttu síðar hnigið niður. Aðspurt kvaðst vitnið telja að deila mætti um það hvort um sjálfvörn hefði verið að ræða af hálfu ákærða. Vissulega hefði staðan verið sú að nokkrir menn hefðu veist að ákærða og gengið í skrokk á honum. Vitnið kvaðst þó ekki vita hvernig þessi átök hefðu byrjað. Spurður hvort hann hefði munað betur eftir atvikum þegar hann gaf lögregluskýrslu vegna málsins kvað hann svo vera og staðfesti hann að framburður hans þar væri réttur. G kvaðst hafa verið staddur niðri í bæ með félaga sínum H. Hefðu þeir séð þar A og einhverja fleiri sem hann þekkti ekki. Hefðu þeir A og félagar hans öskrað á ákærða og hugsanlega hefði einhver þeirra ráðist á hann. Hefði ákærði þá tekið upp hníf og otað honum ógnandi frá sér. Síðan hefði virst sem ákærði hefði lokað hnífnum og hefði A þá ráðist á ákærða með því að stökkva á hann. Ákærði hefði þá brugðist við með því slá A tvívegis þegar þeir voru í þessum átökum. I kvaðst hafa verið staddur við almenningssalernin, neðst í Bankastræti, með H, J og einhverjum fleirum, þegar þeir hefðu hitt þar A, E og D. Hefðu þeir verið í einhverjum slagsmálum við nokkra aðra og hefði ákærði ekkert komið þar við sögu. Kvaðst vitnið eftir það ekki hafa fylgst nákvæmlega með framvindu mála en það næsta sem hann hefði séð væri það að ákærði hefði staðið hoppandi með hníf í hendi og otaði honum frá sér. Hefði sér virst eins og ákærði væri skelkaður og í varnarstöðu, að hann hefði talið sig þurfa að verja sig fyrir hópi stráka. Hefði alla vega A verið hluti þess hóps. Ákærði hefði svo verið kominn nokkuð frá hópnum, á leiðinni burtu, og virst sem hann væri búinn að loka hnífnum. Hefði A þá byrjað aftur að kalla á eftir ákærða með mjög ögrandi hætti. Sagðist vitnið hafa, ásamt fleirum, beðið A um að hætta því. A hefði samt haldið því áfram. Hefðu þeir staðið sitt hvorum megin við götuna en þeir báðir síðan fært sig nær hvor öðrum og loks mæst á miðri götunni. Hefði A svo gripið um ákærða og haldið honum, en ákærði þá á móti brugðist við með því að slá A í tvígang með vinstri hendi í bakið. Sagði vitnið að hvorki hann né aðrir hafi virst átta sig á því fyrr en síðar að A hefði verið stunginn. H kvaðst hafa verið staddur í Bankastræti með nokkrum félögum sínum umrædda nótt þegar þeir hefðu séð þar A og nokkra fleiri, þar á meðal E og F, sem hann vissi þó ekki hvað hétu. Hefði þessi hópur, líklega um tíu manns samtals, veist að ákærða og verið ógnandi í hans garð. Stuttu síðar hefði svo einhver úr þeim hópi sparkað í fótinn á ákærða Ákærði hefði þá tekið upp hníf, augljóslega í þeim tilgangi að verja sig. Rámaði vitnið eitthvað í að A hefði verið að atast í ákærða. Svo hefði vitnið talið að ákærði hefði stungið hnífnum aftur á sig. A hefði svo virst atast eitthvað meira í ákærða, og jafnvel slá eitthvað til hans, og þá hefði ákærði virst slá á móti til A. E kvaðst hafa verið með nokkrum félögum sínum niðri í bæ, þar á meðal A. Kvaðst hann fyrst hafa séð til ákærða þar sem hann veifaði í kringum sig hnífi. Vitnið kvaðst hafa sagt honum að róa sig niður og hefði ákærði gert það. Vitnið kvaðst eitthvað ráma í að A hafi verið með „einhvern kjaft“ gagnvart ákærða, en hann hefði ekki séð neitt annað en það. Hann kvaðst svo hafa séð ákærða slá til A en ekki áttað sig á því fyrr en eftir á að ákærði hefði stungið A. Ákærði kvaðst ekki hafa séð aðdraganda átakanna en hann hefði þó vitað að A hefði verið með einhverja stæla gagnvart ákærða. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa slegið til ákærða. Niðurstaða Ákærði hefur viðurkennt að hafa stungið A með hnífi eins og lýst er í ákæru. Með vísan til þess, auk framburðar vitna, læknisvottorðs og annarra gagna málsins verður ákærði sakfelldur fyrir að stinga A með hnífi í greint sinn eins og lýst er í ákæru. Var árásin sérstaklega hættuleg og réð tilviljun því að ekki fór verr. Varðar þessi verknaður ákærða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum. Ákærði hefur haldið því fram að um neyðarvörn af hans hálfu hafi verið að ræða þar sem hann hafi verið að verjast ítrekuðum árásum frá hópi manna sem A hafi verið hluti af. Hafi árás A og félaga hans verið hafin þegar hann hafi brugðist til varnar gagnvart A með hnífnum og hafi vörn hans ekki verið augsýnilega hættulegri en atlagan að honum. Þegar framburður ákærða og vitna fyrir dómi eru vegnir saman, og þá ekki síst með hliðsjón af framburði A sjálfs, þykir óhætt að slá því föstu að ákærði hafi sætt harkalegri áreitni og árásum umrædds hóps áður en til árásar ákærða kom. Hafi hann þá meðal annars verið sleginn í höfuðið af einhverjum úr hópnum og síðan tekinn tökum af ákærða rétt áður en ákærði brást við með þessum hætti. Með hliðsjón af aðstæðum öllum verður þó að telja að ákærði hafi farið út fyrir takmörk leyfilegrar neyðarvarnar með því að beita hnífnum sér til varnar og veita A þann áverka með honum sem lýst er í ákæru. Verður ekki fallist á að árás A eða annarra hafi gefið ákærða tilefni til svo harkalegra viðbragða sem raunin varð. Verður þessi verknaður ákærða því ekki metinn honum refsilaus með vísan til 1. eða 2. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar verður litið til framangreinds aðdraganda árásarinnar við ákvörðun refsingar ákærða, sbr. 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga. Ákæruliður 2 Ákærði hefur játað þann verknað sem lýst er í þessum ákærulið. Þar sem játning ákærða er í samræmi við gögn málsins að öðru leyti telst sök hans sönnuð. Er brot hans rétt fært til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar Ákærði á að baki sakaferil allt frá árinu 1994, en frá þeim tíma hefur honum í tólf skipti verið gerð refsing vegna umferðarlagabrota og brota gegn löggjöf um ávana- og fíkniefni. Hafa brot þess ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Til refsilækkunar horfir að ákærði hefur játað að hafa framið bæði brotin sem um ræðir í máli þessu. Þá verður einnig, til refsimildunar, horft til þess hver aðdragandi árásarinnar var eins og áður var rakið. Að þessu virtu, og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði en fresta skal fullnustu 7 mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almennt skilorð skv. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Upptækar eru gerðar 10 töflur af vímuefninu MDMA og hnífur sá sem ákærði beitti í greint sinn, með vísan til þeirra lagaákvæða sem rakin eru í ákæru. Ákærði greiði 30.700 krónur í útlagðan sakarkostnaðar samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarsson hdl., sem ákveðast 320.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Magnús Magnússon, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu á 7 mánuðum refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almennt skilorð skv. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Upptækar eru gerðar 10 töflur af vímuefninu MDMA og hnífur. Ákærði greiði 350.700 krónur í sakarkostnað, þar með talin 320.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarsson hdl.
Mál nr. 304/2004
Ómerking héraðsdóms Heimvísun Dómsuppkvaðning
Dómur héraðsdóms var ómerktur þar sem meira en átta vikur liðu frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp í því.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2004. Hann krefst þess að stefnda Guðmundi Oddssyni verði gert að greiða sér 9.421.875 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. nóvember 1999 til 30. júní 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Við þingfestingu málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá kröfum sínum á hendur stefnda Agnari Jóni Ágústssyni. Stefndi Guðmundur krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Agnar krefst þess að áfrýjanda verði gert að greiða sér ómaksþóknun. Mál þetta var munnlega flutt og dómtekið í héraði 5. febrúar 2004. Það var síðan tekið fyrir að nýju 21. apríl sama árs og bókað í þingbók, að dómur í málinu hafi ekki verið kveðinn upp innan lögboðins frests sökum embættisanna dómarans. Var tekið fram að lögmönnum aðila væri gefinn kostur á að flytja málið á ný, en þeir teldu þess ekki þörf og vísuðu til fyrri málflutnings. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 23. sama mánaðar. Samkvæmt þessu liðu tæpar ellefu vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Hafi dómur ekki verið kveðinn upp í munnlega fluttu máli innan fjögurra vikna frá dómtöku þess skal það flutt að nýju nema dómari og aðilar telji það óþarft, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómum Hæstaréttar hefur verið litið svo á að héraðsdómur verði ekki kveðinn upp að réttu lagi samkvæmt þessari heimild án munnlegs málflutnings á ný ef liðnar eru átta vikur frá því að það var upphaflega flutt, enda getur málflutningur ekki komið að því gagni, sem til er ætlast, þegar dómsuppsaga dregst svo mjög. Þar sem meira en átta vikur liðu samkvæmt framansögðu frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp í því verður að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að áfrýjandi og stefndi Guðmundur beri hvor sinn kostnað af þessum þætti málsins fyrir Hæstarétti. Eru engin efni til að verða við kröfu stefnda Agnars um ómaksþóknun vegna áfrýjunar héraðsdóms að því er hann varðar. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. febrúar sl., að loknum munnlegum málflutningi, og endurupptekið og flutt að nýju hinn 20. apríl sl., var höfðað fyrir dómþingi af Sameinaða lífeyrissjóðnum, Borgartúni 30, Reykjavík, á hendur Guðmundi Oddssyni, Fögrubrekku 39, Kópavogi, og Agnari Jóni Ágústssyni, Aðaltúni 10, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 28. nóvember 2002 og 12. desember 2002. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnanda 9.421.875 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. nóvember 1999 til 30. júní 2001 og frá þeim degi samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, til greiðsludags. Krafist er vaxtavaxta, sbr. 12. gr. vaxtalaganna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, in solidum. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að stefndu verði sýknaðir af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir, að hinn 11. nóvember 1999 keypti Lífeyrissjóðurinn Hlíf hlutabréf í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur, á genginu 18.75000. Lífeyrissjóðurinn greiddi fyrir hlutinn 9.375.000 krónur, ásamt 48.875 krónum í þóknun, eða samtals 9.421.875 krónur, til Burnhams International á Íslandi hf, sem annaðist milligöngu um sölu hlutafjárins. Hinn 17. nóvember 1999 greiddi Burnham International á Íslandi hf. 9.188.400 krónur af reikningi sínum inn á reikning nr. 0111-26-11833, á nafni stefnda, Agnars Jóns. Stefnandi kveður, að af hálfu Lífeyrissjóðsins Hlífar hafi ekki verið gerður reki að því, að kalla eftir þessu hlutabréfi eða tryggja sér eignayfirráð þess með öðrum hætti. Hafi það ekki verið fyrr en Lífeyrissjóðurinn Hlíf og stefnandi sameinuðust haustið 2001, að farið hafi verið að grennslast fyrir um hlutabréf þetta. Í fyrstu var kröfu um afhendingu hlutabréfs beint til skiptastjóra Burnhams International á Íslandi hf., sem svipt hafði verið starfsleyfi hinn 27. nóvember 2001, og í kjölfarið úrskurðað gjaldþrota. Skiptastjóri hafi gert leit að bréfinu, en í ljós hafi komið að það væri ekki í vörslum þrotabúsins. Samkvæmt yfirlýsingu forstjóra Kögunar, var félaginu tilkynnt að Lífeyrissjóðurinn Hlíf hefði keypt, gegnum Burnham International á Íslandi, hlutabréf að nafnvirði 500.000 krónur. Hlutabréfið hafi aldrei komið í hendur Kögunar hf., þannig að Burnham International á Íslandi hf. hafi aldrei getað yfirfært hlutabréfið á nafn kaupandans, Lífeyrissjóðsins Hlífar, með útgáfu nýs hlutabréfs. Þar sem hlutabréfið hafi aldrei verið sent Kögun hf. til breytinga á hlutafélagaskrá fyrirtækisins vegna sölunnar, hafi hlutaféð verið talið, í bókum Kögunar hf., í eign stefnda, Guðmundar Oddssonar. Hinn 22. apríl 2002 sendi lögmaður stefnanda stefnda, Guðmundi, bréf, þar sem þess var krafist að hann afhenti hlutabréfið eða annað sambærilegt hlutabréf, eða jafnvirði þess sem hann seldi. Stefndi hefur ekki orðið við þessum tilmælum lögmannsins. Stefndu kveða, að þeir hafi átt í umtalsverðum hlutabréfaviðskiptum á árunum 1998 til 2000. Hafi þeir keypt og selt töluvert af hlutabréfum í gegnum Burnham. Stefndu séu vinir, en hafi ekki haft með sér formlegt samstarf um fjárfestingar. Þeir hafi hvor um sig átt töluverða inneign hjá Burnham, sem notuð hafi verið til að kaupa og selja hlutabréf. Við gjaldþrot þess félags hafi þeir tapað umtalsverðum fjárhæðum. Stefndu kveðast fyrst hafa vitað um kröfur stefnanda í apríl 2002. Fram að þeim tíma hafi þeir talið að eignastaða þeirra hjá Kögun hf. væri í góðu lagi. Þeir hafi aldrei átt í viðskiptum við stefnanda. Stefndi, Guðmundur, hafi á þeim tíma sem liðinn sé frá meintri sölu til stefnanda, árlega fengið senda staðfestingu um hlutafjáreign sína samkvæmt hlutaskrá Kögunar. Stefndi, Guðmundur, kveðst hins vegar aldrei hafa fengið eiginlegt hlutabréf í Kögun hf. í hendur. Stefnandi færir þau rök fyrir sóknaraðild sinni, að hann hafi við sameiningu stefnanda og Lífeyrissjóðsins Hlífar tekið við öllum eignum og skuldbindingum Lífeyrissjóðsins Hlífar og þar með kröfu þeirri sem stefnt er vegna. Stefnandi færir þau rök fyrir samaðild stefndu, að eigandi hlutabréfsins, sem selt hafi verið stefnanda, hafi verið stefndi, Guðmundur. Greiðsla vegna kaupa stefnanda á umræddu hlutabréfi í Kögun hf, að frádreginni þóknun og kostnaði, hafi verið greidd inn á bankareikning stefnda, Agnars Jóns, samkvæmt umboði hans til að taka við þeirri greiðslu vegna stefnda, Guðmundar. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að óumdeilt sé að stefnandi hafi keypt af stefnda, Guðmundi, hlutabréf að nafnverði 500.000 krónur í Kögun á gengi 18.75000, eða alls 9.375.000 krónur. Þá sé óumdeilt að greiðsla fyrir hlutabréf þetta hafi verið greidd inn á reikning stefnda, Agnars Jóns, eða 9.188.400 krónur. Stefnandi krefst þess, að stefndi, Guðmundur, standi við sinn hluta kaupsamningsins og afhendi stefnanda þetta ákveðna hlutabréf í Kögun hf, eða annað sambærilegt hlutabréf í Kögun hf., sem þá yrði væntanlega keypt á almennum hlutabréfamarkaði. Gangi það ekki eftir hjá stefnda, Guðmundi, þá greiði hann eða stefndi, Ágúst Jón, til baka til stefnanda þá fjárhæð, sem stefnandi hafi lagt út á sínum tíma vegna hlutabréfakaupanna, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði vegna þessarar innheimtu. Kveðst stefnandi byggja mál sitt á því, að hann hafi keypt hinn 11. nóvember 1999 af verðbréfamiðlunarfyrirtækinu Burnham International á Íslandi hf., hlutabréf í Kögun hf. í eigu stefnda, Guðmundar Oddssonar, að fjárhæð að nafnvirði 500.000 krónur á gengi 18.75000, og greitt fyrir það samtals 9.375.000 krónur auk kostnaðar að fjárhæð 48.875 krónur, eða samtals vegna kaupanna 9.421.875 krónur. Kaupverðið hafi verið lagt inn á reikning stefnda, Agnars Jóns, að frádreginni þóknun, eða samtals 9.188.400 krónur. Stefndi, Guðmundur, hafi hins vegar aldrei afhent stefnanda þetta ákveðna hlutabréf í Kögun hf., enda hafi það hvorki verið afhent verðbréfafyrirtækinu né Kögun hf. til þess að hægt væri að yfirfæra hlutabréfið á nafn kaupanda, þ.e. stefnanda. Hugsanlega kunni þetta hlutabréf að hafa verið selt þriðja aðila, þótt stefnandi geti ekkert um það fullyrt. Stefndi hafi heldur ekki látið stefnanda hafa annað sambærilegt hlutabréf eða gert tilraun til þess. Þá hafi hann ekki gert neina tilraun til þess að endurgreiða stefnanda vegna kaupa hans á hlutabréfi þessu. Stefnandi höfði mál á hendur stefndu in solidum, þar sem þeir hafi báðir verið þátttakendur í þessari hlutabréfasölu. Stefndi, Guðmundur, sem eigandi hlutabréfsins, og stefndi, Agnar Jón, sem móttakandi greiðslunnar. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfu-, kaupa- og samningaréttar, sérstaklega þeirrar grundvallarreglu kauparéttar, að seljanda beri skylda til að afhenda kaupanda hinn selda hlut, en ella endurgreiða kaupandanum andvirði hins selda hlutar, þannig að kaupandinn verði eins settur og kaupin hefðu aldrei átt sér stað. Einnig vísar stefnandi til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, II., III. og IV. kafla, einkum 6. gr., 9. gr., 12. gr., 13. gr. og 22. gr. laganna. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndu byggja sýknukröfu sína fyrst og fremst á aðildarskorti. Í málinu liggi ekkert fyrir, sem tengi stefnda, Agnar Jón, við viðskiptin, hvorki á vegnum stefnda, Guðmundar, né við stefnanda. Hann hafi í engu átt hlut í hinum meintu viðskiptum við Burnham, stefnanda eða á nokkurn hátt verið þátttakandi í viðskiptum af þeim toga. Stefndu hafi átt í miklum viðskiptum með hlutabréf á þessum tíma og sé því ekki ljóst hvers vegna umrædd greiðsla á bankareikning í hans nafni var. Stefndi, Guðmundur, byggir á þeirri forsendu, að málatilbúnaður sé ákaflega hæpinn, í engu sé sýnt fram á að hann hafi átt í viðskiptum við stefnanda, að stefndi hafi vanrækt að standa við meint viðskipti á vegum Burnham og að ekki liggi fyrir sönnun þess hvaða viðskipti hafi átt sér stað. Þvert á móti liggi frammi skjöl um eignastöðu stefnda, Guðmundar, í Kögun hf., sem engin athugasemd hafi verið gerð við í um tvö ár. Stefnanda hafi ekki verið kunnugt um viðskipti við stefnanda fyrr en fram hafi komið staðhæfingar í þá átt í byrjun síðasta árs. Stefndi kveður vera fyrir hendi ómöguleika hvað snerti skýringar stefnanda og forstjóra Kögunar hf. um afhendingu stefnda, Guðmundar, á hlutabréfi. Verslað hafi verið með bréf í félaginu svo sem um rafræna skráningu væri að ræða, sökum þess að hlutaskrá Kögunar hf. hafi verið allt of svifasein um útgáfu á hlutum. Það sé hreinn fyrirsláttur af hálfu félagsins rúmum tveimur árum síðar að halda fram að eignastöðu stefnda, Guðmundar Oddssonar, vegna meintra viðskipta hafi ekki verið unnt að breyta af þessum sökum og að þess í stað hafi inneign hans verið ofskráð þennan tíma. Stefnandi og Kögun hf. virðast vera að gera aðra ábyrga fyrir eigin tómlæti og vanrækslu Burnham. Stefndi, Guðmundi Oddssyni, hafi aldei verið kunnugt um meint viðskipti né hafi hann móttekið greiðslu á þessum tíma vegna þeirra. Stefndi, Guðmundur Oddsson, hafi bæði fyrr og síðar átt í verðbréfaviðskiptum, m.a. í gegnum félag sitt Fögrubrekku ehf. en kannast ekki við að hafa móttekið nefnda greiðslu. Á þessum tíma hafi Fagrabrekka ehf. hins vegar átt um 638.897 króna hlut í Kögun hf., sem seldur hafi verið. Þetta sé hluti af þeim sölum, sem því miður liggi ekki fyrir um nægjanleg gögn frá Burnham, sem keypt hafi bréfin af Fögrubrekku ehf. Varakröfu sína byggja stefndu á því, að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, með því að láta undir höfuð leggjast í tvö og hálft ár að gera kröfu á stefndu. Stefndu ítreka óskýrleika kröfugerðar stefnanda í þessum efnum og benda á að með framlögðu minnisblaði Kögunar hf., sé fyrirtækið að reyna að draga úr ábyrgð sinni vegna óskipulags á hlutaskrá. Stefndi, Guðmundur Oddsson, hafi aldrei verið annað en í góðri trú um hlutafjáreign sína, svo sem hann hafi fengið staðfest frá hlutaskrá Kögunar. Stefnandi hafi ekki lagt fram í málinu sönnun fyrir þeirri fjárhæð eða hluta, sem hann telji að sér beri frá stefndu og sé dráttarvaxtakröfu hafnað á þeirri forsendu, að eigi stefnandi kröfu, liggi hún ekki fyrir fyrr en við uppkvaðningu dóms í málinu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna kröfuréttar, samningaréttar, sem og meginreglna réttarfars. Einnig vísa stefndu til ákvæða kaupalaga nr. 50/2000, samningalaga nr. 7/1936 og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. 16. gr. laganna. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggja stefndu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort málsaðilar hafi átt í hlutabréfaviðskiptum, þar sem stefnandi hafi keypt af stefnda, Guðmundi, hlutabréf í Kögun hf., en ekki fengið afhent hlutabréf í samræmi við það. Í máli þessu liggur fyrir, að Lífeyrissjóðurinn Hlíf keypti hlut í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur á genginu 18.75000, eða 9.375.000 krónur, samkvæmt ljósriti af kvittun frá Burnham. Samkvæmt yfirlýsingu endurskoðanda, sem skoðaði tölvugögn Burnham International á Islandi hf., eftir að það fyrirtæki hafði verið úrskurðað gjaldþrota, fannst í bókhaldinu innkaupareikningur þar sem stefndi, Guðmundur, er sagður hafa selt hlut í Kögun hf., að nafnvirði 500.000 krónur á genginu 18.60000, eða 9.300.000 krónur. Þóknun hafi verið 11.600 krónur og til útborgunar hafi verið 9.188.400 krónur. Samkvæmt símbréfi frá Landsbanka Íslands var fjárhæð þessari ráðstafað inn á reikning stefnda, Agnars Jóns, hinn 17. nóvember 1999. Samkvæmt yfirlýsingu forstjóra Kögunar hf., barst fyrirtækinu óformleg tilkynning frá Burnham Int. á Íslandi þess efnis, að fyrirtækið hefði keypt hlutabréf í Kögun að nafnvirði 500.000 krónur og að Burnham International á Íslandi hafi selt hlutabréf í Kögun hf. að nafnverði 500.000 krónur til Lífeyrissjóðsins Hlífar. Eins og áður greinir byggir stefnandi á því, að hann hafi átt í viðskiptum við stefnda og keypt af honum hlut í Kögun hf. á árinu 1999, en ekki fengið afhent bréf vegna kaupanna. Fyrir liggur að hlutafjárviðskipti þessi annaðist verðbréfafyrirtækið Burnham International á Islandi hf. Stefnandi fullyrðir að hann hafi ekki fengið afhent bréf í samræmi við hlutafjárkaupin. Gegn andmælum stefnda, Guðmundar, og þegar framangreint er virt, er ekki unnt að fullyrða um, nú svo mörgum árum síðar, að stefndi, Guðmundur, hafi ekki á þeim tíma er hlutafjárviðskiptin urðu, afhent þann hlut sem hann seldi, og stefnandi keypti, eða að atvik hafi verið með þeim hætti sem stefnandi lýsir. Verður því að sýkna stefnda, Guðmund, af kröfum stefnanda. Þá verður ekki séð að stefnandi hafi á nokkurn hátt átt viðskipti við stefnda, Agnar Jón. Með vísan til alls framanritaðs ber því að sýkna báða stefndu af kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Guðmundur Oddsson og Agnar Jón Ágústsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Sameinaða lífeyrissjóðsins, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 515/2002
Kaupsamningur Reikningsskil
P hf. keypti 24% hlutafjár í B hf. af J, S og G. Í kaupsamningi var kveðið á um að kaupverð skyldi vera tæplega 20 milljónir króna, en endanlegt uppgjör aðila ráðast af nánar tilgreindu árshlutauppgjöri B hf. Þannig var ráðgert að rúmlega 10 milljón króna tap yrði af rekstri B hf. fyrstu sex mánuði ársins 1999. Skyldi kaupverð eftir atvikum lækka eða hækka til samræmis í réttu hlutfalli við heildarhlutafé félagsins. Svo fór að á umræddu tímabili varð hagnaður af rekstri B hf., sem stafaði meðal annars af því að gerðar voru leiðréttingar á eldri færslum í bókhaldi félagsins. Talið var að kaupverð skyldi eftir sem áður hækka til samræmis, enda hafi umræddar leiðréttingar á eldri færslum verið almennar og venjulegar og J ekki leynt P upplýsingum við kaupin. Var því fallist á kröfu J, S og G á hendur P hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2002. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að honum aðeins gert að greiða þeim 12.266 krónur með dráttarvöxtum frá dómsuppsögudegi. Þá krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða honum óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Penninn hf., greiði stefndu, Jóni Ellert Lárussyni, Svandísi Jónsdóttur og Guðrúnu Jónsdóttur, hverju fyrir sig 75.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2002. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 19. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jóni Ellerti Lárussyni, kt. 040356-6069, Gilsbakkavegi 11, Akureyri, Svandísi Jónsdóttur, kt. 160257-7099, sst., og Guðrúnu Jónsdóttur, kt. 121132-3469, Hólastekk 6, Reykjavík, með stefnu birtri 18. október 2000 á hendur Pennanum hf., kt. 451095-2189, Hallarmúla 4, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim kr. 1.046.207 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 1. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda, en til vara, að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnendum kr. 12.266 með dráttarvöxtum frá dómsuppsögudegi. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda. II. Málavextir: Í 4. gr. kaupsamningsins segir meðal annars um greiðslu kaupverðsins, að endanlegt uppgjör milli kaupanda og seljenda miðist við árshlutauppgjör Bókvals hf. 30. júní 1999, áritað af löggiltum endurskoðanda félagsins um, að það gefi góða mynd af afkomu félagsins fyrstu sex mánuði ársins og efnahag þess 30. júní 1999. Samkvæmt 5. gr. kaupsamningsins var gert ráð fyrir í rekstraáætlun, sem fyrir lá, að tap yrði á félaginu á fyrstu sex mánuðum ársins 1999, að fjárhæð kr. 10.800.000, og var kaupverðið við það miðað. Síðan segir, að reynist niðurstaða árshlutauppgjörs, samkvæmt 4. gr., vera minna eða meira tap, skuli kaupverðið leiðrétt til samræmis við það, þannig að síðustu greiðslur kaupverðsins, skv. 2. gr., skuli lækka um fráviks­fjárhæðina, sé tapið meira, en hækka, sé tapið minna, í réttu hlutfalli af heildarhlutafé félagsins. Hinn 6. september 1999 var lokið við að gera árshlutareikning fyrir Bókval hf., og var hann áritaður um könnun án fyrirvara af löggiltum endurskoðendum félagsins. Niðurstaða þess uppgjörs var sú, að hagnaður hefði numið kr. 260.588. Ástæða þess var m.a. leiðréttingar á eldri færslum í bókhaldi fyrirtækisins. Stefnendur kveða, að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. kaupsamningsins hafi seljendum borið að greiða kostnað við uppgjör á félaginu, og að teknu tilliti til hans, hefði rekstrartap orðið kr. 453.254. Stefnendur hafi því talið, að stefnda bæri að greiða þeim 24% af kr. 10.800.000 - 453.254, eða af kr. 10.346.746, og hefði greiðslan til þeirra því átt að vera kr. 2.483.219. Stefndi hafi ekki fallizt á þennan skilning stefnenda á 4. og 5. gr. kaupsamningsins, en hafi þó greitt kr. 1.437.012 umfram lokagreiðsluna samkvæmt kaupsamningnum. Stendur ágreiningur aðila um túlkun kaupsamningsins og greiðslu mismunarins. III. Málsástæður stefnenda: Ef litið sé til þeirra ákvæða í kaupsamningnum, sem fjalli um, hvernig gera eigi kaupverðið upp, verði fyrst fyrir 4. gr. samningsins. Þar segi í 2. mgr., að endanlegt uppgjör milli seljenda og kaupanda miðist við árshlutauppgjör Bókvals hf. fyrir fyrstu sex mánuði ársins 1999, áritað af endurskoðanda félagsins án fyrirvara, og að það gefi góða mynd af afkomu félagsins fyrstu sex mánuði ársins og efnahag þess fyrir sama tímabil. Ágreiningslaust sé, að slíkt uppgjör liggi fyrir. Það, sem ágreiningur virðist vera um milli aðila, sé hvernig beri að túlka 5. gr. samningsins, sem segi, að reynist tap verða meira eða minna samkvæmt árshlutauppgjöri, sbr. 4. gr. samningsins, skuli kaupverðið leiðréttast í samræmi við það. Það megi því segja, að ágreiningur sé um túlkun á hugtakinu árshlutauppgjör í þessu sambandi. Stefnendur haldi því fram, að árshlutauppgjör verði ekki gert án tengsla við fyrri ár í rekstri félagsins, enda virðist það augljóst af 4. gr. kaupsamningsins, að stefndi virðist ekki hafa gert ráð fyrir, að árshlutauppgjörið væri gert með öðrum hætti en tíðkað sé. Megi í því sambandi benda á, að tekið sé fram, að árshlutauppgjörið skuli vera í samræmi við góða reikningsskilavenju. Síðan sé mælt sérstaklega fyrir um vöru­talningu, viðskiptakröfur og kvaðir, sem á félaginu hvíli. Af þessu sýnist augljóst, að við gerð kaupsamningsins hafi verið við það miðað, að árshlutauppgjörið yrði gert með venjulegum hætti. Það verði ekki séð af samningnum, að nokkur stoð sé í honum til að túlka hann með þeim hætti, sem stefndi haldi fram. Hafi það verið ætlun stefnda að túlka hugtakið árshlutauppgjör svo, sem hann haldi fram, hefði þurft að taka það sérstaklega fram í samningnum, en í stað þess séu ákvæði í 4. gr. samningsins, sem bendi eindregið til, að það hafi verið ætlun aðila við samningsgerðina, að gert yrði hefðbundið árshlutauppgjör. Leiki vafi á því, hvernig beri að túlka samninginn, beri að túlka hann stefnda í óhag, þar sem hann hafi samið samninginn. Loks sé bent á, að í kaupsamningnum segi í 5. gr., að kaupverðið sé við það miðað, að tap verði á rekstrinum fyrstu sex mánuði ársins upp á kr. 10.800.000. Ef túlkun stefnda væri lögð til grundvallar, nyti hann einn þess bata, sem hafi orðið í rekstrinum, sem sé óeðlilegt, þar sem kaupin hafi ekki komizt á fyrr en í lok maí 1999. Engin stoð sé fyrir þessari túlkun í kaupsamningnum. Þvert á móti sé í 5. gr. gert ráð fyrir, að seljendur njóti þess, verði tap minna en gert hafi verið ráð fyrir í rekstraráætluninni. Málsástæður stefnda: Stefndi kveður stefnandann, Jón Ellert Lárusson, hafa komið fram við samningsgerðina fyrir hönd allra stefnenda, og hafi hann jafnframt verið framkvæmdastjóri Bókvals hf. á þeim tíma, er samningar tókust með málsaðilum. Hann hafi jafnframt haft með allan rekstur Bókvals hf. að gera frá kaupsamningsgerðinni, og þar til stefndi tók við ábyrgð rekstursins hinn 1. júlí 1999. Með bréfi núverandi endurskoðanda Bókvals hf., Stefáns D. Franklín, löggilts endurskoðanda, til stjórnar félagsins, dags. 31. marz 2000, sé athygli stjórnarinnar vakin á því, að endurskoðendurnir hafi áritað ársreikning félagsins fyrir árið 1999 með fyrirvara og gert athugasemdir við ýmsar færslur í bókhaldi Bókvals hf. á fyrri hluta ársins 1999. Jafnframt segi endurskoðandinn, að margar af þessum færslum hafi haft áhrif á árshlutareikning, sem KPMG Endurskoðun Akureyri hf. hafi kannað. Í flestum tilfellum séu þessar færslur eða leiðréttingar vegna fyrri ára, þ.e. 1998 eða fyrr, og tengist því ekki almennum rekstri janúar/júní 1999, heldur séu í raun leiðrétting á stöðu pr. 31. desember 1998, og sé því um að ræða óreglulegan lið í rekstri, sem eigi að flokkast undir „tiltekt fyrri eigenda í bókhaldi Bókvals hf”. Á grundvelli eigin leiðréttinga á bókhaldi Bókvals hf. hafi stefnandi, Jón Ellert, fært upp árshlutauppgjör fyrir fyrstu sex mánuði ársins 1999, sbr. dómskjal nr. 6, sem fyrrverandi endurskoðendur Bókvals hf., KPMG Endurskoðun Akureyri hf., hafi kannað, sbr. áritun þeirra þar á. Hafi komið í ljós, að hið áætlaða tap stefnanda á rekstrinum fyrstu sex mánuði ársins, kr. 10.800.000, hefði breytzt vegna leiðréttinga Jóns Ellerts í hagnað að fjárhæð kr. 260.588. Á grundvelli þessa árshlutauppgjörs fari stefnendur nú fram með dómkröfur sínar í þessu máli. Stefndi hafi augljóslega ekki verið sáttur við, að stefnendur gætu með einhliða leiðréttingum á eldri færslum í bókhaldi Bókvals hf. unnið fjármuni úr hans hendi og farið algerlega í kringum þá fyrirætlan samningsaðila, að rekstrarárangur fyrstu sex mánaða ársins 1999 segði til um hækkun eða lækkun kaupverðsins. Af þessum sökum hafi stefndi fengið núverandi endurskoðanda Bókvals hf. til að yfirfara leiðréttingarfærslur stefnda, Jóns Ellerts, vegna fyrri ára og draga þær frá niðurstöðu hins framlagða árshlutareiknings. Hafi endurskoðandinn þá komizt að þeirri niðurstöðu, að rekstrartap Bókvals hf. vegna fyrstu sex mánaða ársins 1999 hafi numið kr. 4.812.449,35, og að mismunur þeirrar fjárhæðar og þess rekstrartaps, kr. 10.800.000, sem samningsaðilar gerðu ráð fyrir, væri kr. 5.987.550,65, og bæri stefnda að greiða seljendunum þá fjárhæð umfram samningsverðið. Að fenginni þeirri niðurstöðu hafi stefndi greitt stefnendum og hinum seljandanum, Tæknivali hf., þá fjárhæð, sem hann hafi með þessum hætti talið sig skulda á grundvelli kaupsamninganna, sbr. bréf á dómskjölum nr. 4 og 13. Hafi greiðsla til stefnenda verið hækkuð um kr. 1.437.012 frá því, sem fyrir var mælt í kaupsamningnum, en greiðsla til Tæknivals hf. hækkuð um kr. 4.550.538. Til grundvallar kaupum stefnda á öllu hlutafé í Bókvali hf. og ákvörðun kaupverðsins hafi legið endurskoðaður ársreikningur Bókvals hf. pr. 31. desember 1998. Ársreikning þennan hafi stefndi kynnt sér og hafi verðmetið félagið, að teknu tilliti til hans, auk annarra viðskiptalegra þátta. Þá hafi seljendur jafnframt upplýst við samningsgerðina, að fyrirsjáanlegt væri tap á rekstri Bókvals hf. á fyrstu sex mánuðum ársins 1999, sem þeir hafi, í áætlunum sínum, gert ráð fyrir, að myndi nema kr. 10.800.000. Í 5. tl. bráðabirgðasamkomulagsins, sem gert hafi verið 14. maí 1999, hafi sérstaklega verið fjallað um þetta fyrirsjáanlega tap og ákveðið, að kaupverð hlutabréfanna myndi taka mið af því með þeim hætti, að færi rekstrartapið umfram þá upphæð, bæri seljendunum að bæta kaupanda það, en yrði raunverulegt rekstrartap minna, skyldi kaupverðið hækka að sama skapi. Við endanlega samningsgerð málsaðila, sem lokið hafi með undirskrift kaup­samninganna, sbr. dómskjöl nr. 3 og 11, hafi engum vafa verið undirorpið, að einungis frávik í raunverulegum rekstrarárangri Bókvals hf. fyrstu sex mánaða ársins 1999 frá áætluðu rekstrartapi félagsins fyrir sama tímabil, hafi átt að hafa áhrif til hækkunar eða lækkunar kaupverðsins. Ársreikningur Bókvals hf. pr. 31. desember 1998 hafi að öðru leyti staðið til grundvallar viðskiptunum. Stefndi telji öldungis fráleitt, að stefnandinn, Jón Ellert Lárusson, geti, með því að „leiðrétta” bókhald Bókvals hf. aftur í tímann með einhliða færslum, eftir að kaup gerðust, eignazt tilkall til frekari fjármuna úr hendi stefnda en réttmætt tilkall stefnenda til fjármuna á grundvelli betri rekstrarafkomu á fyrri hluta ársins 1999, en gengið hafi verið út frá við samningsgerðina. Á því sé enn fremur byggt, að stefnandinn, Jón Ellert Lárusson, hafi verið framkvæmdastjóri Bókvals hf., þá er kaup gerðust, og að honum hljóti hinn 21. maí 1999 að hafa verið kunnugt um, að áætlun hans um rekstrartap upp á kr. 10.800.000 myndi ekki ganga eftir, ef hann hefði ætlað sér á þeirri stundu að fara fram í bókhaldi félagsins með þeim hætti, sem raun hafi borið vitni. Honum hafi því á þeirri stundu borið að upplýsa viðsemjanda sinn um fyrirætlanir sínar, eða a.m.k. að áskilja sér sérstaklega heimild til að færa fram leiðréttingar við færslur í bókhaldinu vegna eldri tíma, enda hafi hann hlotið að gera sér grein fyrir, að í ársreikningi Bókvals hf. pr. 31. desember 1998 hafi verið þær upplýsingar, sem hann lagði fram um stöðu félagsins fyrir viðsemjanda sinn, og viðsemjandi hans hafi treyst á, að væru réttar. Í 2. mgr. 2. gr. kaupsamnings aðila á dómskjali nr. 3 segi, að endanlegt kaupverð kunni að taka breytingum í samræmi við endanlegt uppgjör kaupanda og seljenda samkvæmt 5. gr. Það uppgjör samkvæmt 5. gr. eigi einungis að lúta að rekstrarárangri fyrstu sex mánaða ársins 1999 og sé algerlega óháð leiðréttingarfærslum vegna fyrri tíma. Sá skilningur eigi enn fremur stuðning í 5. tl. bráðabirgðasamkomulags málsaðila á dómskjali nr. 11. Ákvæði 4. gr., um með hvaða aðferð árshlutauppgjörið skuli unnið, séu sett fram til tryggingar því, að árshlutauppgjörið verði unnið með óvefenganlegum hætti, og sérstaklega sé á því tekið, að það skuli gefa góða mynd af afkomu félagsins fyrstu sex mánuði ársins. Á því hafi orðið misbrestur hjá stefnda, Jóni Ellert, vegna þess að rekstrarafkoma fyrstu sex mánaða ársins hafi ekki verið tilgreind með skýrum hætti til þess að samningsaðilar gætu áttað sig með sannindum á því, hvernig endanlegt uppgjör þeirra í milli ætti að vera. Þáverandi endurskoðendur Bókvals hf., KPMG Endurskoðun Akureyri hf., hafi ekki áttað sig á þessu vandamáli við könnun þeirra á árshlutauppgjörinu og hafi því ekki tilgreint sérstaklega rekstrarafkomu árshlutans. Af þessum sökum hafi stefndi fengið Stefán Franklín, löggiltan endurskoðanda, til að endurskoða ársreikninginn með tilliti til þessa, og hafi stefndi greitt viðsemjendum sínum í samræmi við niðurstöðu hans. Stefnendur telji, að árshlutareikning á dómskjali nr. 6 beri að leggja til grundvallar uppgjöri og vísi í því sambandi til 4. gr. samnings aðila. Árshlutareikningurinn sé hins vegar ekki endurskoðaður og áritaður af endurskoðanda með þeim hætti, sem krafizt er í 4. gr., heldur virðist eingöngu vera um að ræða lauslega könnun af hálfu starfsmanna KPMG Endurskoðunar Akureyri hf. á árshlutareikningi, sem stjórn Bókvals hf. með stefnandann, Jón Ellert Lárusson, í broddi fylkingar, hafi gert, enda segi í áritun endurskoðendanna, að könnunin feli „ekki að öllu leyti í sér sömu aðgerðir og endurskoðun, sem unnin er eftir viðurkenndum endurskoðunarvenjum og hefur það að markmiði að láta í ljós álit á árshlutareikningnum”. Með því enn fremur, að ekki sé greinilega tiltekið í 4. gr. kaupsamnings aðila, hvort fyrrverandi endurskoðandi Bókvals hf. eða núverandi endurskoðandi skuli yfirfara ársreikninginn, hafi stefndi verið í fullum rétti með að fela núverandi endurskoðanda félagsins að yfirfara árshlutareikninginn og greiða stefnendum einhliða eftirstöðvar kaupverðsins á grundvelli niðurstöðu hans um rekstrarafkomu Bókvals fyrstu sex mánuði ársins 1999. Af öllum framangreindum ástæðum sé augljóst, að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnenda og dæma honum málskostnað in solidum úr þeirra hendi. IV. Forsendur og niðurstaða: Óumdeilt er, að kaupverð fyrirtækisins var miðað við, að 10.800.000 króna tap yrði á rekstri félagsins fyrstu 6 mánuði ársins 1999, svo sem rekstraráætlun gerði ráð fyrir. Skyldi kaupverðið síðan leiðrétt, reyndist tapið meira eða minna samkvæmt niðurstöðu árshlutauppgjörs, sbr. 5. gr. kaupsamningsins. Þá er óumdeilt, að í árshlutauppgjöri komu inn leiðréttingar á eldri færslum í bókhaldi fyrirtækisins, sem leiddi til þess, að uppgjörið sýndi hagnað að fjárhæð kr. 260.588 í stað þess taps, sem rekstraráætlunin gerði ráð fyrir. Af hálfu stefnda eða sérfræðinga hans hefur ekki verið dregið í efa, að þessar leiðréttingar hafi átt rétt á sér sem slíkar og orðið til þess að efnahagsreikningur pr. 30. júní 1999 sýni réttar niðurstöður. Stefndi hefur hins vegar mótmælt þeirri túlkun stefnanda á kaupsamningnum að framangreindar leiðréttingar geti haft áhrif á kaupverðið. Fram kemur í dómskjölum og við yfirheyrslur að upphaflegt kaupverð sé miðað við ársreikning Bókvals hf. pr. 31. desember 1998. Það er því ljóst í hlutarins eðli að ef títtnefndar leiðréttingar hefðu verið gerðar á réttum tímabilum, hefði niðurstaða ársreiknings 1998 verið önnur og má því ætla, að kaupverð hefði orðið annað. Hvað varðar leiðréttingu á niðurfærslu viðskiptakrafna, sem hefur töluverð áhrif til lækkunar á tapi sem um er rætt, verður ekki ljóst fyrr en 1999, að innheimta krafna verður betri en gert var ráð fyrir. Í 4. gr. kaupsamningsins segir m.a., að endanlegt uppgjör milli kaupanda og seljenda skuli miðast við árshlutauppgjör Bókvals hf. pr. 30. júní 1999, árituðu af löggiltum endurskoðanda félagsins um að það gæfi góða mynd af afkomu félagsins fyrstu 6 mánuði ársins og efnahag þess þann 30. júní. Ekki verður fallizt á með stefnda, að árshlutauppgjör, þar sem eldri leiðréttingarfærslur væru felldar út, geti gefið rétta mynd af efnahag fyrirtækisins, en 5. gr. kaupsamningsins verður ekki slitin úr samhengi við 4. gr. hans og skilgreind sérstaklega, enda er í henni beinlínis vísað til 4. greinar um gerð árshlutauppgjörsins. Ekki er fallizt á, að árshlutareikningurinn uppfylli ekki kröfur um slíka reikninga og telja hinir sérfróðu meðdómendur, að hann sé unninn á hefðbundinn hátt samkvæmt viðurkenndum leiðbeinandi reglum endurskoðenda, og séu slíkar leiðréttingar á eldri færslum, sem þar er að finna, almennar og venjulegar. Dómurinn telur ósannað, að stefnandinn, Jón Ellert, hafi leynt stefnda upplýsingum, sem urðu til þess að breyta niðurstöðu rekstraráætlunarinnar úr tapi í hagnað, þegar kaupsamningurinn var undirritaður. Að öllu þessu athuguðu verða kröfur stefnenda teknar til greina, eins og þær eru fram settar, en ekki er um tölulegan ágreining að ræða miðað við þessa niðurstöðu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 225.000. Dóminn kváðu upp Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari, Guðmundur Þorvarðarson, löggiltur endurskoðandi, og Sævar Sigurgeirsson, löggiltur endurskoðandi. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Penninn hf., greiði stefnendum, Jóni Ellerti Lárussyni, Svandísi Jónsdóttur og Guðrúnu Jónsdóttur, kr. 1.046.207 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 1. apríl 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 225.000 í málskostnað.
Mál nr. 183/2016
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að héraðsdómara yrði ekki gert að víkja sæti í sakamáli. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2016, þar semhafnað var kröfu hans um að sérfróður meðdómandi, Hrefna Sigríður Briem, víkisæti eða taki ekki sæti í málinu. Um kæruheimild vísar varnaraðili til a. liðar1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að framangreind krafa sín verði tekin til greina, en til vara að„ákvörðun héraðsdómara, sem færð var til bókar við fyrirtöku málsins hinn 13.nóvember 2015, um að Hrefna Sigríður Briem taki sæti í málinu sem sérfróðurmeðdómandi verði felld úr gildi.“ Sóknaraðili krefst þess aðallegaað kröfum varnaraðila verði vísað frá dómi, en til vara að hinn kærði úrskurðurverði staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara með mál efuppfyllt er eitthvert þeirra skilyrða sem talin eru upp í stafliðum a. til g. ígreininni. Þá er kveðið á um það í 2. mgr. greinarinnar að dómari skuli ennfremur víkja sæti í máli eftir útgáfu ákæru ef hann hefur fallist á kröfu um aðákærði sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Er hér umtæmandi talningu að ræða á ástæðum þess að dómari sé vanhæfur til meðferðarmáls. Af hálfu varnaraðila er ekki vísað til þessarar lagagreinar vegna kröfuhans um að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti í málinu eða taki ekki sæti íþví. Eftir a. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 sætir úrskurður héraðsdómara um hvort hann víki sæti í málikæru til Hæstaréttar, en þá kæruheimild ber að skýra til samræmis við 6. gr.laganna. Þar sem röksemdir varnaraðila fyrir kröfunni falla ekki undir þálagagrein verður kæra hans hvorki reist á a. lið 1. mgr. 192. gr. né öðrumstafliðum málsgreinarinnar. Brestur þannig heimild fyrir kæru varnaraðila ogverður málinu því vísað frá Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 2. mars 2016. Mál þettaer höfðað með ákæru sérstaks saksóknara 12. desember 2012 á hendur ákærðu X ogY fyrir umboðssvik, sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga, á hendur ákærða Zaðallega fyrir hlutdeild í umboðssvikum hinna tveggja fyrrgreindu en til varafyrir hylmingu, sbr. 254. gr. almennra hegningarlaga, og til þrautavara fyrirpeningaþvætti, sbr. 264. gr. sömu laga, og á hendur ákærða Þ fyrir hlutdeild íumboðssvikum ákærðu X og Y. Málið varþingfest 7. janúar 2013 og dómur kveðinn upp 5. júní 2014. Dóminum var áfrýjaðog samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt um formhlið þess 13. apríl2015. Dómur var kveðinn upp 22. sama mánaðar þar sem hinn áfrýjaði dómur varómerktur ásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og málinu vísað heim íhérað til úrlausnar á ný af þeirri ástæðu að sérfróður meðdómandi hefði veriðvanhæfur til meðferðar málsins. Í þinghaldi 5. júní 2015 krafðist sækjandi þessað dómsformaður viki sæti í málinu. Með úrskurði dómsins 23. september 2015 varkröfunni hafnað, en með dómi Hæstaréttar 13. október 2015 í málinu nr. 655/2015var dómsformanni gert að víkja sæti með vísan til g-liðar 1. mgr. 6. gr. laganr. 88/2008. Núverandidómsformaður fékk málinu úthlutað 21. október sl. en hafði fram að þeim tímaengin afskipti af því. Við fyrirtöku málsins 13. nóvember sl. var fært tilbókar að dómstjóri hefði ákveðið, að gengnum dómi Hæstaréttar í málinu nr.655/2015, að úthluta málinu til dómarans sem dómsformanns og jafnframt ákveðiðað Símon Sigvaldason héraðsdómari tæki sæti í dóminum í stað Arngríms Ísberghéraðsdómara. Þá var upplýst um það að Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingurmyndi taka sæti í dóminum sem sérfróður meðdómandi. Ákærði Xhefur krafist þess að Hrefna Sigríður Briem, sérfróður meðdómandi, víki sæti ímáli þessu en til vara að hún taki ekki sæti í dóminum. Málið var tekið tilúrskurðar um kröfuna 12. febrúar sl. er málflytjendum hafði verið gefinn kosturá að tjá sig um hana. I Ákærði Xbyggir kröfur sínar á því að af ferilskrá sérfróða meðdómandans verði ráðið aðmenntun hennar og reynsla sé einkum á sviði stjórnunar. Sú sérkunnátta komivarla að gagni við úrlausn máls þessa. Af ferilskránni verði á hinn bóginngagnályktað að meðdómandann skorti sérkunnáttu á sviði fjármála og/eðaáhættustýringar sem óumdeilanlega sé nauðsynleg til þess að leysa úr ágreiningium staðreyndir málsins, sbr. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu sé ákærtfyrir umboðssvik og til úrlausnar sé hvort lán hafi verið veitt gegnfullnægjandi tryggingum. Flókin atvik séu að baki og flókin sjónarmið um mat ástöðu A banka fyrir og eftir viðskiptin. Þá sé mikilvægt að meta verðmætifélagsins B á tilteknum tíma, en um það liggi fyrir talsvert magn gagna.Mikilvægt sé að í dóminum sitji sérfróður meðdómandi sem geti lagt mat áframangreind atriði. Ekki verði séð af ferilskrá Hrefnu Sigríðar Briem að húnbúi yfir þeirri reynslu og menntun sem sé æskileg. Þótt hún virðist aðeinhverju marki hafa komið að lánastarfsemi sé það ekki nægjanlegt til þess aðtalist geti vera um sérþekkingu að ræða. Hún sé sérfræðingur á sviði stjórnunaren ekki fjármála og henni beri því að víkja sæti. Varakrafan byggi að ölluleyti á sömu sjónarmiðum og aðalkrafan, en sé sett fram í öryggisskyni. Aðrirákærðu taka undir sjónarmið ákærða X. II Sækjandikrefst þess að kröfu ákærða X verði hafnað. Hann telji ekki lagaskilyrði tilþess að verða við kröfunni. Það sé í hendi dómara að tilnefna sérfróðanmeðdómanda, sbr. 3. gr. laga nr. 88/2008, en samkvæmt 5. gr. laganna skuli hanngefa málflytjendum kost á að gera athugasemdir. Þeir geti gert athugsemdir semlúti að hæfi meðdómsmanna, en í 6. gr. laganna séu tæmandi talin þau tilvik semvaldi vanhæfi. Skortur á sérkunnáttu sé ekki þar á meðal. Hins vegar bendirsækjandi á að ljóst sé að þekking sérfróða meðdómandans sé a.m.k. jafnmikil ogákærðu. III ÁkærðiX heldur því fram að sérfróðan meðdómanda, sem ákveðið hefur verið að taki sætií dóminum við aðalmeðferð málsins, skorti sérþekkingu með hliðsjón af sakarefnimálsins og krefst þess að hún víki sæti. Dómarisem telur þörf á sérfróðum meðdómanda velur sjálfur mann til starfans. Íþinghaldi 13. nóvember sl. var málflytjendum tilkynnt að Hrefna Sigríður Briemviðskiptafræðingur myndi taka sæti í dóminum sem sérfróður meðdómandi. Íframhaldi af þinghaldinu var þeim sent starfsferilsyfirlit Hrefnu til þess aðþeim gæfist kostur á að gera athugasemdir teldu þeir tilefni til, sbr. 1. mgr.5. gr. laga nr. 88/2008. Í þinghaldi 5. janúar sl. var fært til bókar að ákærðiX gerði athugasemd við sérfróðan meðdómanda. Dómari tók athugasemdina til skoðunaren við fyrirtöku í málinu 13. janúar sl. upplýsti dómari að hún teldi ekki þörfá viðbrögðum vegna þeirra. Við fyrirtöku málsins 4. febrúar sl. krafðist ákærðiX þess að meðdómandanum yrði gert að víkja sæti og var málflytjendum gefinnkostur á að tjá sig um kröfuna 12. febrúar sl. Þóttþað sé í höndum dómara hvort hann kallar til sérfróða meðdómsmenn og hverjirþað verða er ljóst að hann hefur ekki fullkomlega óbundnar hendur við val ámeðdómanda heldur verður hann að velja meðdómanda sem hefur sérþekkingu á þeimágreiningsatriðum sem uppi eru í málinu. Ákærði X telur skýrt að í máli þessusé þörf á þekkingu á sviði fjármála og/eða áhættustýringar. Það sakarefni semhér er til úrlausnar er umboðssvik og hlutdeild í umboðssvikum vegnalánveitingar A banka en ákæruvaldið telur lánveitinguna hafa verið ánfullnægjandi trygginga og fjármunum bankans hafa verið stefnt í verulega hættu. Íferilskrá Hrefnu Sigríðar Briem kemur fram að hún hefur lokið B.Sc.- ogM.Sc.-gráðum í viðskiptafræði við Háskóla Íslands. Hún stýrir nú B.Sc.-námi viðviðskiptadeild Háskólans í Reykjavík og ber ábyrgð á gæðum þess náms. Stórhluti af námi í viðskiptafræði lýtur að fjármálum. Hrefna hefur því menntun áþví sviði sem sakarefni málsins lýtur að og hefur umsjón með námi á því sviði.Þá hefur hún sérþekkingu á bankastarfsemi, einkum vegna starfa sinna fyrir BYRsparisjóð, áður Sparisjóð vélstjóra, um árabil þar sem starf hennar laut meðalannars að ákvarðanatökum í lánastarfsemi. Frá árinu 2011 hefur Hrefna Sigríðurverið formaður vottunarnefndar á vegum Samtaka fjármálafyrirtækja en sú nefndber ábyrgð á námi fyrir bankastarfsmenn, sem leiðir til vottunar fyrirfjármálaráðgjafa. Með tilliti til framangreinds auk annarra starfa og menntunarverður að telja að Hrefna Sigríður Briem hafi fullnægjandi sérfræðiþekkingu tilþess að vera sérfróður meðdómandi í máli þessu. Verður kröfum ákærða X um aðmeðdómandinn víki sæti eða taki ekki sæti í málinu því hafnað. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Hafnað erkröfum ákærða, X, um að sérfróður meðdómandi, Hrefna Sigríður Briem, víki sætieða taki ekki sæti í máli þessu.
Mál nr. 284/2016
Líkamsárás Sératkvæði
X og Y voru ákærðir fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í nánar greindum fangaklefa í fangelsinu að Litla-Hrauni „í sameiningu veist með ofbeldi að A og veitt honum högg á kvið með þeim afleiðingum að rof kom á milta A og á bláæð frá miltanu sem leiddi hann til dauða skömmu síðar sökum innvortis blæðinga.“ Fjölskipaður héraðsdómur þar sem sérfróður meðdómsmaður í réttarmeinafræði átti sæti sýknaði X og Y á þeim grunni að ekki væri unnt að útiloka að það að A hefði fallið í fangaklefanum hefði orsakað áverkann eða að aðrir en X og Y hefðu haft möguleika á því að veita A þá áverka sem dregið hefði hann til dauða. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrri ályktun héraðsdóms styddist við álit tveggja sérfróðra yfirmatsmanna og að auki við niðurstöðu réttarmeinafræðingsins sem framkvæmt hefði krufningu á líki A. Þá væri ekki að finna í gögnum málsins upplýsingar um að einhver ytri ummerki hefðu fundist, svo sem í klefanum, húsgögnum sem þar voru eða á X og Y, um að átök hefðu átt sér stað umrætt sinn. Að þessu virtu og gegn staðfastri neitun X og Y var talið að ekki hefðu verið færðar viðhlítandi sönnur á, svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa, að þeir hefðu valdið dauða A á þann hátt sem í ákæru greindi, sbr. 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Voru X og Y því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 30. mars2016. Hann krefst þess að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og gerðrefsing. Ákærðu krefjast hvor fyrir sig aðallegastaðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Í málinu er ákærðu gefin að sök stórfelld líkamsárás samkvæmt 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 17. maí 2012 ínánar greindum fangaklefa í fangelsinu að Litla-Hrauni „í sameiningu veist meðofbeldi að [A] og veitt honum högg á kvið með þeim afleiðingum að rof kom ámilta [A] og á bláæð frá miltanu sem leiddi hann til dauða skömmu síðar sökuminnvortis blæðinga.“ Ákærðu neita báðir sök.Hinn 21. maí 2012 framkvæmdi B réttarmeinafræðingur réttarkrufningu álíki A. Samkvæmt krufningarskýrslu hennar, sem gerð er grein fyrir í hinumáfrýjaða dómi, voru ekki sýnilegir neinir nýir áverkar á brjósti, kvið og bakihins látna og við lagskipta skoðun á húð, húðbeð, fituvef og vöðvakerfi sáust enginmerki um blæðingar. Í skýrslunni var banameinið sagt vera blæðing inn íkviðarhol frá lítilli rifu á milta og bláæð miltans. Þar sem gera yrði ráðfyrir að miltað hafi rifnað sökum ytri bitlauss áverka á kviðarhol kæmuannaðhvort til álita slys eða áverki af annarra völdum. Í kjölfarið var meðalannars fjallað í skýrslunni um aðstæður í fangaklefanum og hvort dauða hinslátna hafi getað borið að „af völdum byltu“. Spurð fyrir héraðsdómi hvort hannhafi getað fengið áverkann við fall svaraði réttarmeinafræðingurinn: „Hannhefði getað dottið á tvo hluti ... annars vegar brún klósettsins og hinsvegar ... hægri hlið stólarms. Þaðeinkennir þetta tvennt að þetta eru ávalir hlutir, engar ... hvassar brúnir ogeru því þess eðlis að geta valdið þessum áverka án þess að hann værisýnilegur“.Í matsgerð C réttarmeinafræðings, sem lýst er í héraðsdómi, sagði umsíðastgreint atriði: „Ég tel ekki mögulegt að fall í fangaklefa á gólfið eða áþá hluti sem þar voru til staðar hafi valdið áverkanum. Um er að ræða ónógakrafta við fall úr eigin hæð á rúmbrún, kassa undir rúmi, borðbrún, stólbrúneða klósettbrún, til að valda rifu á bláæð miltans í eðlilegu milta meðeðlilegar æðar. Laus stóll færist til við fall á hann, sem gerir meiðsli ámilta enn ólíklegri, og skorðaðar beygluðust stólfæturnir (stóllinn gaf eftir)þegar 80 kílógramma dúkka féll á hann (í eftirlíkingarklefa). Auk þess er lögunhlutanna í klefanum (þar með talin stólsins) sú að þeir hefðu valdið áverkum áhúð og mjúkvefjum á öðrum svæðum (rifjaboga, brjóstkassa, bringubeini ogjafnvel víðar) við fall á þá og ekki fundust slíkir áverkar í krufningunni.“Matsmaðurinn staðfesti skýrslu sína fyrir dómi.Samkvæmt yfirmati réttarmeinafræðinganna D og E voru þau sammála um aðekki væri útilokað að áverki sá, sem dró A til dauða, hafi verið til kominnvegna falls hans í fangaklefanum miðað við þá forsendu að hann hafi staðið ágólfi, rúmi eða öðru því sem þar var. Spurð fyrir dómi hvort líkur væru á þvíað hinn látni hafi fengið svo mikla blæðingu við fall svaraði D: „Hann hefur alveg getað dottið, hann hefur þáþurft að detta mjög nákvæmlega á einhvern hlut sem hefur hitt ákkúrat þarna ...á ... ávalan hlut.“ E svaraði þeirri spurningu, hvort áverkinn gæti hafa orðiðaf falli hins látna, þannig fyrir dómi: „Já fyrst og fremst þá ef hann dettur áhúsgögn þar sem er einhver kantur en þá má líka búast við að það verði áverkará húðinni í þeim tilfellum.“ Í fyrrgreindu yfirmati taldi D ólíklegt, en ekkiómögulegt, að áverkinn á miltanu og einkum bláæð þess hafi verið af völdumhögga eða sparka annars manns. Í yfirmati E sagði að fræðilega væri ekki unntað útiloka áverka á milta vegna beins höggs með fótarsparki eða hnefa ánsýnilegra áverka á húð eða í mjúkvef. Venjulega þegar þetta gerðist í átökumfyndust aðrir áverkar á líkama.Í fjölskipuðum héraðsdómi, sem kvað upp hinn áfrýjaða dóm, sátu tveirsérfróðir meðdómsmenn, þar af var annar þeirra sérfræðingur í réttarmeinafræði.Í forsendum héraðsdóms er tekið fram að ekki sé hægt að útiloka að fall hinslátna í fangaklefanum hafi orsakað áverkann sem dró hann til dauða. Þessiályktun styðst við framangreint álit yfirmatsmannanna tveggja og að auki viðáður tilvitnað svar réttarmeinafræðingsins sem framkvæmdi krufningu á líkihans. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til að A hafi hlotið áverka, semleiddi hann til dauða, áður en F fór út úr fangaklefanum um klukkan 18.44 hinn17. maí 2012 og ákærði X varð þar eftir ásamt A, en ákærði Y kom inn í klefannfimm sekúndum síðar. Þótt vitni, sem gaf skýrslu hjá lögreglu og síðar fyrirdómi án þess að greina frá nafni sínu, segðist á þeim tíma, sem ákærðu vorueinir í klefanum með A, hafa heyrt hann öskra eins og verið væri „að berja úrhonum líftóruna eða pína hann“ eru ákærðu einir til frásagnar um það sem þar gerðistí þær rúmlega ellefu mínútur er liðu uns ákærði Y fór þaðan og ákærði X skömmusíðar. Ekki er að finna í gögnum málsins upplýsingar um að einhver ytri ummerkihafi fundist, svo sem í klefanum, húsgögnum sem þar voru eða á ákærðu, um aðátök hafi átt sér stað umrætt sinn. Að virtu því, sem að framan greinir, sér í lagi þeirri ályktun héraðsdómsað ekki sé unnt að útiloka að fall í fangaklefanum hafi orsakað áverkann semdró A til dauða, hafa ekki gegn staðfastri neitun ákærðu verið færðarviðhlítandi sönnur á, svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að þeir hafivaldið dauða hans á þann hátt sem í ákæru greinir. Af þeim sökum verður staðfest sú niðurstaða dómsins að sýkna ákærðuaf kröfum ákæruvaldsins með vísan til 108. gr., sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, svo og ákvæði hans um sakarkostnað.Samkvæmt þessum málsúrslitum verður allur áfrýjunarkostnaður málsinsfelldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu hérfyrir dómi sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinirí dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til þess aðannar verjendanna annaðist vörn skjólstæðings síns í héraði, en hinn ekki.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda ákærða X, Þórhalls Hauks Þorvaldssonarhæstaréttarlögmanns, 3.720.000 krónur, og verjanda ákærða Y, Sveins Guðmundssonarhæstaréttarlögmanns, 2.480.000 krónur.SératkvæðiHelgaI. Jónssonar ogBenediktsBogasonarVið erum ósammála meirihlutadómenda og teljum að ómerkja eigi hinn áfrýjaða dóm af eftirfarandi ástæðum.Í héraðsdómi er rakin frásögnákærðu fyrir dómi um atvik í aðdraganda þess að A andaðist í fangelsinu á LitlaHrauni að kvöldi 17. maí 2012. Um mat dómsins á þeim framburði segir það eittað dómendur hafi talið upptökur í mynd úr fangelsinu ekki styðja þá frásögnákærðu að A hafi kúgast frammi á gangi í fangelsinu þar sem ákærðu ræddu viðhann. Ef svo hefði verið hefði það sést af háttalagi A. Töldu dómendurnærtækast að ætla að meint skuld A við ákærða X hefði verið ástæðan fyrirþessari hegðun hans en í því sambandi yrði að líta til framburðar vitnisins Gþess efnis að A hefði tjáð honum að hann væri smeykur við ákærðu og að hannskyldi tala við ákærðu í því skyni að þeir létu A í friði.Fyrir dómi greindi ákærði X fráþví að hann og ákærði Y hefðu haft áhyggjur af heilsu A því þeim hefði þóttvænt um hann. Einnig hefðu þeir rætt við A um að hann þyrfti að hætta neyslufíkniefna og að hann hefði litið hræðilega út. Í hinum áfrýjaða dómi er ekkertvikið að því hvernig þessi framburður horfir við með hliðsjón af upptöku úrmyndavélum fangelsisins en þar sést að ákærði X tekur ekki í útrétta hönd Aþegar þeir hittast. Skýring ákærða á því háttalagi er fráleit. Jafnframt má sjáaf upptökunni að ákærði Y tekur mjólkurglas sem A er að drekka úr og hellir úrþví. Má greinilega ráða af upptökunni að ákærði var ekki að ganga frá glasinueftir A. Þessi viðbrögð ákærðu voru því ögrandi þvert á framburð þeirra fyrirdómi um að engin óvild hafi búið þar að baki. Í þessu ljósi teljum við aðdómendum hafi borið að leggja mat á trúverðugleika framburðar ákærðu. Er þessþá að gæta að ekkert styður að þeir hafi borið hag A fyrir brjósti heldur þvertá móti að þeir ættu eitthvað sökótt við hann sem skýri af hverju þeir fórurakleitt á eftir honum inn í fangaklefa þar sem hann andaðist skömmu síðarvegna innvortis blæðingar frá milta og aðliggjandi æð.Í niðurlagi hins áfrýjaða dóms errakið að ekki verði ráðið af myndupptöku að A hafi borið þess merki að hafafengið þá áverka sem drógu hann til dauða skömmu áður en hann gekk inn í klefasinn og ákærðu í humáttina á eftir honum. Ákærði X hafi farið inn í klefann ogverið einn með A í nokkrar sekúndur en ákærði Y staðið fyrir utan. Því næsthefðu komið tveir fangaverðir með poka til A en eftir það hafi A og F veriðeinir í klefanum í 3 sekúndur. Síðan hafi ákærði X komið þar inn og þeir þrírverið þar þangað til F yfirgaf klefann eftir að hafa verið þar í samtals 9sekúndur. Eftir þetta hafi A verið einn í klefanum með ákærðu í rúmar 11mínútur. Að þessu virtu taldi héraðsdómur ekki hægt að útiloka að F hefði veittA áverka á þeim tíma sem hann dvaldi í klefanum. Þótti ekki loku fyrir þaðskotið að „aðrir“ en ákærðu hefðu haft möguleika á því að veita A þá áverka semdrógu hann til dauða þótt miklar líkur væru á því að ákærðu væru þeir einu semkæmu til greina. Við mat á þessu teljum við að líta beri til þess að ákærði Xhefur ekki greint frá því að A hafi borið merki þess að á hann hefði veriðráðist rétt áður en hann kom inn í klefann. Einnig hefur hann ekki greint fráþví að F hafi ráðist á A þann skamma tíma sem þeir þrír voru í klefanum. Aðþessu gættu eru engin efni til að ætla að F hafi ráðist á A í umrætt sinn. Þessutan hefði verið rétt, fyrst dómurinn taldi þetta hugsanlegt, að taka máliðfyrir á ný í því skyni að F yrði leiddur fyrir dóminn og spurður sérstaklega umþetta, sbr. 168. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraðsdómi er rakið það álit Bréttarmeinafræðings, sem gerði réttarkrufningu á líki A, að hún teldi einamöguleikann um rof á milta og bláæð eftir fall vera að hann hafi dottið áklósett eða stól í klefanum. Einnig er rakið það álit C réttarmeinafræðings,sem skilaði matsgerð í málinu, að hún teldi ómögulegt að A hefði dottið áklósettið án þess að fá áverka vegna lögunar þess og staðsetningar í horniklefans. Hefði hann þá átt að fá áverka á bringubogann og andlitið í þaðminnsta. Ef hann hefði hins vegar dottið á stólinn mætti gera ráð fyrir aðstóllinn hefði brotnað eða bognað undan þunga hans. Hefði hann aftur á mótifallið á gólfið hefði mátt gera ráð fyrir áverkum á andliti og húðblæðingu yfirrifbeinsboganum á þeim stað þar sem húðin hefði klemmst á milli gólfsins ogrifbeinsbogans. Þessu til viðbótar má nefna, eins og fram kemur hjá meirihlutadómenda, að yfirmatsmaðurinn E bar fyrir dómi að áverkinn hefði getað orðið affalli, en þá mætti gera ráð fyrir áverka á húð. Að þessu virtu og í ljósi þessað ekki voru áverkar á hinum látna, sem bentu til falls, er með öllu óútskýrthvernig komist er að þeirri niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að ekki væriútilokað að fall í klefanum hefði orsakað þá innvortis áverka sem drógu A tildauða.Samkvæmt því sem hér hefur veriðrakið teljum við rétt vegna sönnunarmatsins í hinum áfrýjaða dómi að hann verðiómerktur svo munnleg sönnunarfærsla geti farið fram á ný í samræmi við 3. mgr.208. gr. laga nr. 88/2008.Eftir niðurlagi 2. mgr. 209. gr.laga nr. 88/2008 ber okkur að greiða atkvæði um efni málsins. Eins og máliðliggur fyrir réttinum teljum við með vísan til 108. gr., sbr. 1. mgr. 109. gr.,laga nr. 88/2008 að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms. Þá erum við sammálameirihluta dómenda um áfrýjunarkostnað. DómurHéraðsdóms Suðurlands 23. mars 2016. Mál þetta er höfðað með ákæruríkissaksóknara dagsettri 30. maí 2013 á hendur ákærðu, X, kt. [...],dvalarstaður fangelsið að Litla Hrauni og Y, kt. [...], með samadvalarstað, „fyrirstórfellda líkamsárás, með því að hafa fimmtudaginn 17. maí 2012 í fangaklefanr. 42 í húsi nr. 3 í Fangelsinu á Litla Hrauni, í sameiningu veist með ofbeldiað [A] og veitt honum högg á kvið með þeim afleiðingum að rof koma á milta [A]og á bláæð frá miltanu sem leiddi hann til dauða skömmu síðar sökum innvortisblæðinga. Brot ákærðutelst varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess erkrafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðu neita báðir sök ogkrefjast sýknu af kröfum ákæruvaldsins.Málavextir.Samkvæmt frumskýrslu dagsettriþann 18. maí 2012 var A færður í gæslu í fangelsinu að Litla-Hrauni, vegnasíbrota, þann 16. maí sama ár. Fyrst um sinn var hann vistaður í gæsluklefa svohægt væri að fylgjast með honum vegna þess að talið var að hann væri undiráhrifum óþekktra efna. Daginn eftir um klukkan 18:00 var hann svo færður úrgæsluklefanum yfir í herbergi nr. 42 á gangi nr. 4 í húsi nr. 3 þar sem hannátti að vera í lausagæslu. Skömmu áður en hann var fluttur á milli ganga varfengið hjá honum þvagsýni og gaf það sýni svörun við THC og BZD. Klukkan 19:08fengu fangaverðir tilkynningu frá samfanga A, ákærða X, um að A væri eitthvaðveikur og að hann hefði verið að kasta upp. Í kjölfarið fóru fangaverðir til aðathuga með A og kom þá í ljós að öndun hans var grunn og enginn púls. Hófu þeirendurlífgun með blæstri og hjartahnoði og tilkynntu Neyðarlínu um málið. Kl.19:53 sama dag var lögreglu tilkynnt að endurlífgun stæði yfir í fangelsinuLitla-Hrauni á fanganum A, en hann hefði komið í fangelsið daginnáður og verið í mikilli fíkniefnaneyslu. Hann hafi verið fluttur í herbergi nr.42 í húsi 3 um kl. 18:00 þennan dag og hafi fangi komið að honum þar sem A hafiverið búinn að kasta upp og hafi korrað í honum. Stuttu síðar hafiendurlífgunartilraunir fangavarða og síðar sjúkraflutningamanna hafist. Sjúkrabifreiðvar send frá Selfossi og kom læknir með að Litla-Hrauni. Endurlífgunartilraunumvar haldið áfram til klukkan 19:55 en þá úrskurðaði læknir að A væri látinn.Var líkið flutt á lögreglustöðina á Selfossi þar sem H, vakthafandi læknir áHSU, kom og framkvæmdi líkskoðun að rannsóknarlögreglumanni viðstöddum. Ekkertóeðlilegt kom fram við skoðunina. Samkvæmt krufningarskýrslu Bleiddi krufning og frekari rannsóknir í ljós að banameinið var blæðing inn íkviðarhol frá lítilli rifu á milta og bláæð miltans. Við krufningu ogsmásjárskoðun á vefjarsýnum komu ekki fram neinar vísbendingar um veikindi semhefðu getað leitt til skyndilegs rofs. Leiddi krufningin í ljós að orsökrofsins væri ekki innri orsök heldur áverki. Samkvæmt krufningarskýrslunniverður vegna þessa að gera ráð fyrir að miltað hafi rifnað sökum ytri áverka ákviðarhol og komi annaðhvort slys eða áverki af annarra völdum til álita. Enguað síður leiddu hvorki krufning né frekari rannsóknir í ljós afdráttarlausmerki þess hvort um utanaðkomandi áverka eða meiðsli af völdum byltu hafi veriðað ræða. Ekki var hægt að tímasetja nákvæmlega hvenær meiðslin urðu vegna þessað hraði blóðmissis ræðst af mjög einstaklingsbundnum þáttum. Sennilega sé umeina til tvær klukkustundir að ræða. Eftir að bráðabirgðaniðurstöðurúr krufningunni lágu fyrir þann 22. maí 2012 óskaði lögreglan eftir því við I,deildarstjóra á Litla-Hrauni, að hann myndi útvega lögreglu upptökur úreftirlitsmyndavélum á gangi nr. 4 í húsi nr. 3. Við skoðun á þeim upptökumvöknuðu grunsemdir lögreglu um að andlát A hefði orðið af mannavöldum. Afupptökunum mátti ráða að ákærðu áttu í talsverðum samskiptum við A þar sem hannvar á ganginum. M.a. fóru þeir með hann inn á klefa hans og eyddu þar um 11mínútum einir með honum. Um 13 mínútum eftir að ákærðu koma út úr klefa A óskarákærði X eftir aðstoð frá fangavörðum þar sem A væri í andnauð. Grunur beindistað ákærðu í máli þessu og voru þeir þann 24. maí sama ár úrskurðaðir ígæsluvarðhald til 13. júní sama ár. Nánar tiltekið var atburðarássamkvæmt þessum upptökum og tímaskeið sem hér segir: Kl. 18.12.28 kemur A ([A]) inn áganginn í fylgd tveggja fangavarða. J ([J]) mætir honum og þegarfangaverðirnir fara fram ganginn aftur fer hann inn á klefa A kl. 18.13.51.Hann kemur út úr klefanum kl. 18.14.35. J dvaldi einn með A í 44 sekúndur. Stuttu sídar (kl. 18.14.39) kom Aúr sínum klefa og var stutt (sekúndur) í klefa 45 hjá G ([G]) en fór svo fram ísameignina þar sem hann dvaldi til kl. 18.20.42. Kl. 18.20.42 fór A inn á sinnklefa.Kl. 18.21.03 fór A inn á klefa Jog dvaldi þar í 1 mín og 40 sek. (18.22.43). Þar á eftir fór hann fram ísameiginlegt rými og síðan inn á sinn klefa. Kl. 18.26.53 fór A inn á klefa Gog dvaldi þar í 2 mínútur og 57 sek. (kl. 18.29.50) en fór svo fram ísameignina. Kl. 18.31.48 sést A í sameigninniþar sem hann gengur um, sest í sófann þar sem hann hallar sér bæði fram ogaftur, reykir sígarettu og drekkur úr glasi. Hann opnar ísskápinn, beygir signiður og réttir úr sér. Kl. 18.39.22 kemur ákærði X ([X])inn á ganginn.Kl. 18.40.34 kemur ákærði Y ([Y])inn á ganginn. Kl. 18.42.58 fer A inn á sinn klefaog X gengur í humáttina á eftir honum. Y stendur fyrir utan klefann. Kl. 18.43.06 koma tveirfangaverðir inn ganginn með poka til A. X fer út úr klefa A og fram á gang ensíðan inn á sinn klefa með G kl. 18.43.24 eftir að hafa hitt hann innst inn ágangi fyrir framan klefana. Fangavörður fer inn á klefa A kl. 18.43.20. Kl. 18.43.43 fara fangaverðirnirút úr klefa A og fara fram ganginn. Þeir yfirgefa ganginn kl. 18. 44.04Kl. 18.44.05 fer F ([F]) inn áklefa A. Kl. 18.44.08 fer X inn á klefa A.Kl. 18.44.14 fer F út úr klefa Aeftir að hafa dvalið þar inni í 9 sekúndur og mætir G og Y fram á gangi. Kl. 18.44.19 fer Y inn á klefa A.Kl. 18.55.57 kemur Y út úr klefaA og fer beint inn á sinn klefa. Y dvaldi í klefa A í 11 mínútur og 38 sek. Kl. 18.56.25 kemur X út úr klefaA og fer beint inn á sinn klefa. X dvaldi í klefa A í 12 mínútur og 17sek. Ákærði Y gaf skýrslu hjá lögregluþann 23. maí sama ár og kvað hann sakargiftir vera tilbúning lögreglu. Kvaðstákærði hafa hitt A þegar hann var nýkominn úr útivist og hafi A verið frekarveiklulegur að sjá og verið að kveinka sér. Kvað hann ákærða X hafa stungið uppá því að A færi inn á klefa að leggja sig og ákærðu hafi svo í framhaldi gengiðmeð honum þangað, rætt lítillega við hann og farið að því loknu fram. Stuttusíðar kvað ákærði að heyrst hafi einhvers konar „baul“ í A og hafi ákærði fariðað kanna líðan hans sem honum hafi ekki litist á, en samkvæmt ákærða lá Ahálfur í rúminu og hálfur á gólfinu líkt og að hann hefði dottið á rúmbríkina.Þá hafi ákærði tilkynnt samföngum sínum um ástand A. Ákærði X hafi þá farið ogkannað með líðan A, sem þá hafði kastað upp og hafi ákærði X þá snúið honum áhliðina og kallað til fangaverði. Þegar fangaverðir hafi komið á vettvang kvaðákærði að kallað hefði verið á sjúkrabíl. Við skýrslutökuna kvaðst ákærði hafaþekkt A í mörg ár, hitt hann bæði innan og utan fangelsis. Kvaðst ákærði aldreihafa séð A eins illa á sig kominn og hann hafi verið í umrætt skipti. Aftur vartekin skýrsla af ákærða Y þann 8. júní sama ár þar sem hann greindi frá því aðþegar hann kom inn á ganginn umrætt kvöld hafi ákærði X og A verið að ræða umhurð sem A átti að hafa eyðilagt fyrir ákærða X og hvernig hann skyldi bætafyrir tjónið. Þann 12. júní 2012 var tekinskýrsla af ákærða Y fyrir dómi. Bar hann að hann hefði ekki hitt A áður en hannveiktist en A hefði liðið illa og verið að kúgast frammi á gangi áður en ákærðuhafi fylgt honum inn á klefann sinn. Í samtölum við A hafi komið fram að hannhefði verið að fá sér „súbba“ sem sé læknadóp. Kvað hann útlit A umræddan daghafa verið hörmulegt, hann hafi verið mjög veiklulegur, hann hafi þekkt A ímörg ár og hafi aldrei áður séð hann svona horaðan og veiklulegan. Aðspurðurkvað hann engin illindi hafa verið á milli ákærðu og A, þeir hafi samið umbætur vegna skemmda á hurð í eigu ákærðu. Bar hann að sér hefði verið orðiðljóst að A hafi verið eitthvað veikur frammi á gangi en þegar hann hafi heyrt„baulið“ í A og litið inn til hans hafi honum orðið ljóst að eitthvað alvarlegtvar að. Hafi A legið í annarlegri stellingu, hálfur í rúminu og hálfur ágólfinu. Hafi hann þá kallað til A sem ekki hafi svarað en „klöngrast“ upp írúmið og virst eiga erfitt með andardrátt. Kvað hann sig hafa látið samfangasína vita, m.a. ákærða X sem hafi farið og litið á A. Þá hafi ákærði X kallaðfram að A hafi verið búinn að kasta upp og kalla ætti til fangaverðina. Kvaðhann töluverðan tíma hafa liðið frá því að fangaverðirnir voru kallaðir til unsþeir fóru að sinna A. Ákærði X gaf skýrslu hjá lögregluþann 23. maí 2012, en í fyrri skýrslutöku tjáði hann sig ekki um málsatvik entók fram að verið væri að saka hann um afbrot sem væri „bara þvílíkt kjaftæði“.Kvaðst ákærði vera alsaklaus og að hann hafi ekki átt nokkurn þátt í andláti A.Ákærði tók fram að ef hann eða ákærði Y hefðu lamið A myndi sjást verulega ámanninum.Þann 12. júní 2012 var tekinskýrsla af ákærða X fyrir dómi. Kvaðst hann hafa komið inn og séð A, heilsaðhonum og rætt í framhaldinu um að A hafði eyðilagt hurð í sinni eigu. Þar hafiákærði Y komið að máli við þá og kvaðst hann þá hafa sammælst um að A greiddibætur fyrir tjónið á hurðinni. Hann tók sérstaklega fram að engin vonska eðaillindi hafi verið til staðar. Kvað hann A hafa verið að koma upp á einhverjummorfínlyfjum og af þeim ástæðum hafi hann og ákærði Y beint þeim tilmælum til Aað vera ekki í þannig ástandi frammi á gangi þar sem verðirnir gætu séð tilhans, svo hann myndi ekki draga athygli varðanna að öðrum sem hugsanlega hefðueinnig verið að neyta sambærilegra lyfja. Ákærðu hafi gengið með A inn á klefahans og sagt honum að hann þyrfti að hætta þessu rugli sökum þess hve illa hannvar á sig kominn. Að öðru leyti voru umræður þeirra einungis hversdagslegt tal.Kvað hann engar hótanir eða barsmíðar hafa átt sér stað og tók fram að hefðuákærðu barið A hefði það sést. Ákærðu hafi yfirgefið klefann og hafi hann fariðí sturtu. Ákærði Y hafi komið inn í sturtuna og tilkynnt sér að ekki væri alltmeð felldu hjá A og að hann hafði legið hálfur á rúminu og hálfur á gólfinu.Kvaðst hann hafa gengið fram hjá klefa A á leið sinni í sinn klefa og hafi hannþá heyrt hljóð frá A og farið í klefann til hans þar sem hann hafi séð Aliggjandi á bakinu þar sem hafði kastað upp. Hafi hann þá kallað til verðina ogvelt A á hliðina. Verðirnir hafi ekki komið strax en þá hafi hann kallað ásamfanga sína sem hafi komið til aðstoðar uns verðirnir hafi komið á staðinn ogtekið við stjórninni. Hann kvaðst aldrei hafa séð A svona illa á sig kominn,hann hafi verið mjög grannur. Aðspurður bar hann að í klefanum hjá A hafi veriðvenjuleg húsgögn, þ.e. klósett, skápur, rúm, stóll og borð. Ákærði X gaf aftur skýrslu hjálögreglu þann 20. júní 2012. Kvaðst ákærði vilja gefa skýrsluna eftir að hafaskoðað málsgögnin og við það séð ástæðu til að skýra ákveðin atriði nánar. Kvaðhann ástæðu þess að hann hafi ekki viljað heilsa A með handabandi umræddan dagvera þá að hann hefði verið dópaður og venjan sé sú að menn komi með fíkniefniinn í fangelsið falin í endaþarmi og séu svo að ná í þau í tíma og ótíma, og afþeim sökum finnist sér ógeðslegt að taka í hendur á mönnum í slíku ástandi. Þákvað hann lögreglu ekki hafa rannsakað hegðun þeirra á myndböndum nægilega vel,benti hann á að ef lengra tímabil yrði skoðað mætti sjá að ákærði Y sýnikýlingu í líkama samfanga sinna reglulega og því væri ekki hægt að draga þáályktun að hann hafi verið að sýna samfanga sínum hvernig hann kýldi A meðslíku athæfi. Bar ákærði að ákærðu hafi ekki verið að fela föt sem A hefðikastað upp á með því að setja þau í poka eins og sjá megi ákærðu gera ámyndbandsupptökunni. Í raun hafi þeir verið að ganga frá fótboltabúningi þeimer hann klæddist í útivistinni fyrr um daginn í samræmi við venjur í þeimefnum.Þann 19. júní 2012 fór framsviðsetning atburðarásar umræddan dag. Sviðsetningin fór fram í íþróttasalLögregluskóla ríkisins og viðstaddir voru rannsóknarlögreglumenn úr tæknideildlögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, rannsóknarlögreglumenn frá lögreglunni áSelfossi og verjendur ákærðu. Ákærði Y kom og svaraði spurningum lögreglu um afstöðuhúsgagna og staðsetningu A og ákærðu á meðan á samtali þeirra stóð inni áklefanum. Þá gerði ákærði X einnig.Vitnið G gaf skýrslu hjá lögregluþann 22. maí 2012. Kvaðst vitnið hafa heilsað A þegar hann kom á ganginn oghafi A komið inn á klefa til þess þar sem þeir ræddu saman þangað til A hafiætlað að fá sér að borða. Kvað vitnið A hafa sagt að hann væri slappur,þreyttur allavega. Kvað vitnið að það hefði heyrt að A hefði verið eitthvaðveikur, litið til hans og séð hvar ákærði X var að snúa honum á hliðina svohann gæti kastað upp á gólfið. Vitnið hafi þá kallað á samfanga sinn og beðiðum viskastykki til þess að þrífa æluna. Hafi samfangi vitnisins komið meðviskastykki og það hafist handa við að þrífa. Vitnið kvaðst ekki vita til þessað A hafi átt einhverja óvildarmenn á ganginum. Bar vitnið að A hafi litið velút, brúnn og fínn til augnanna, þrátt fyrir að hafa verið rýr og magur.Vitnið K gaf skýrslu hjá lögregluþann 24. maí 2012. Aðspurður um ástand A bar vitnið að hann hefði verið sljóreins og vaninn sé þegar menn hafi verið að taka efni. Kvað vitnið A hafa veriðeins og draug. Hann hafi verið voða „linkulegur“, bara skinn og bein.Vitnið J gaf skýrslu hjá lögreglu24. maí 2012. Bar vitnið að sér hafi þótt erfitt að sjá A umræddan dag. Þaðhafi þekkt A frá því það var barn en aldrei áður séð hann eins grannan. Vitnið L, fangavörður á LitlaHrauni, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 22. maí 2012. Kvað vitnið A hafa veriðhaldið í einangrun þegar hann hafi komið fyrst í fangelsið vegna ástand hans,en hann hafi verið að koma úr mikilli neyslu. Kvað vitnið A hafa verið orðinrosalega rýran og tekinn. Hann hafði fengið lyfjaskammt sem gefinn sé föngumsem séu í niðurtröppun. Kvað vitnið A hafa verið vel tekið af öðrum föngumþegar hann hafi komið á ganginn.Vitnið M fangavörður gaf skýrsluhjá lögreglu þann 22. maí 2012. Kvað vitnið sig hafa tekið á móti A og vísaðhonum inn á klefann og sýnt honum hann. Bar vitnið að A hafi verið verr á sigkominn en oft áður. Hann hafi verið viðræðuhæfur en aldrei áður verið svonailla á sig kominn, grannur og skorinn eftir neyslu.Vitnið N, fangavörður, gafskýrslu hjá lögreglu þann 22. maí 2012. Fór hann yfir atburðarásina, en hansverk hafi meðal annars falist í að loka aðra fanga inni á klefum sínum meðanendurlífgun á A hafi verið reynd. Tók vitnið sérstaklega fram að ákærðu hafióskað eftir því að fá að vera lokaðir saman inn á klefa ákærða Y og hafi veriðorðið við því. Vitni sem merkt er A írannsóknargögnum gaf skýrslu hjá lögreglu þann 15. júní 2012. Bar vitnið að Ahafi verið mjög óttasleginn þegar hann hafi frétt að ákærðu væru á sama gangiog hann. Vitni sem merkt er C írannsóknargögnum gaf skýrslu hjá lögreglu þann 3. júlí 2012. Kvað vitnið A hafaverið hræddan við ákærðu. Kvað vitnið sig hafa heyrt læti sem gefið hafi tilkynna að verið væri að beita A ofbeldi og að það hafi séð ákærðu ganga innganginn fljótlega áður en lætin byrjuðu.Vitni sem merkt er D írannsóknargögnum gaf skýrslu hjá lögreglu þann 15. júní 2012. Kvað vitniðákærðu hafa byrjað að angra A með tali um skuld hans. Seinna kvað vitnið sighafa hafa heyrt skarkala, dynki, kvein og óp. Vitni sem merkt er F írannsóknargögnum gaf skýrslu hjá lögreglu þann 4. september 2012. Kvað vitniðsig þekkja A vel og að A hafi ítrekað lýst ótta sínum við ákærðu vegnaframgöngu þeirra við hann vegna skemmda á hurð á gistiheimili ákærðu. Einnigkvað vitnið A hafa þurft að þola ofbeldi af hálfu ákærðu áður. Þann 12. júní 2012 var Créttarmeinafræðingur dómkvödd að kröfu lögreglustjórans á Selfossi til aðleggja mat á eftirfarandi:. Hvers konaráverki er það sem veldur því að milta springur ásamt því að áverkar verði ánálægum æðum?2. Hvaða kraftaþarf til að miltað springi?3. Hvort mögulegtsé að fall í fangaklefa hafi getað valdið áverkum þeim sem greinir ímatsspurningum 1 og 2?4. Hvaða kraftareða utanaðkomandi þættir geta leitt til áverka þeirra er greinir í matsspurningum1 og 2?5. Hvort aðstæðurinni í fangaklefa A hafi getað leitt til þess að áverkinn hafi orðið við fall?6. Er eitthvað semkemur fram við krufningu á líki A sem leiðir líkur að því að miltað hafisprungið af öðrum ástæðum? Svo sem lyf eða hugsanleg veikindi?7. Er hægt að segjatil um hvenær A hafi fengið áverka þá er greinir í matsspurningum í 1 og 2 ogleggja mat á það hversu fljótt áverkarnir drógu hann til dauða? 8. Þekkir matsmaðurdæmi um það hvort mögulegt sé að fall manns á hlut eins og þá sem voru í fangaklefanumumrætt sinn kunni að valda áverkum eins og hinn látni hlaut?9. Hvortniðurstöður krufningar geti sagt til um hvort áverkar hafi orðið af mannavöldumeða falli? Matsgerð C er dagsett 4. mars2013 og kemur þar fram að sljóir áverkar (högg, þrýstingsáverki), skyndileghæging á vinstri efri hluta kviðar og á neðsta hluta brjóstkassa vinstra megin,geti skaðað miltað og meginæðar þess. Í heilbrigðu milta þurfi mikla krafta tilað skaða það, af þeim styrkleika sem sjáist við umferðarslys, fall úr hæð, eðafall af þunga á hlut með lítið yfirborð, þar sem lítil kraftdreifing verði, eðakraftmikið högg eða spark á vinstri efri hluta kviðar/vinstri neðri hlutabrjóstkassa. Þá telur matsmaðurinn ekki mögulegt að fall í fangaklefa á gólfiðeða á þá hluti sem þar voru til staðar hafi valdið áverkanum sem leiddi tildauða A. Matsmaður bendir á að lögun hlutanna í klefanum sé sú að þeir hefðuvaldið áverkum á húð og mjúkvefjum á öðrum svæðum við fall á þá, en slíkiráverkar hafi ekki fundist við krufningu. Í matsgerðinni kemur einnig fram aðengin merki hafi verið að finna við krufningu um sjúkdóma sem hefðu getað leitttil þess að miltað og/eða æðar miltans rifnuðu við minniháttar áverka sem ekkihefðu haft neina þýðingu í heilbrigðum einstaklingum. Þau lyf sem fundist hafií A við krufninguna og niðurbrotsefni þeirra hafi ekki haft áhrif. Varðandi þaðhvenær A hafi fengið áverka þá sem gerð sé grein fyrir í matsgerðinni segir aðekki sé nákvæmlega hægt að segja til um hversu hratt miltisáverkarnir hafidregið A til dauða, en mjög líklegt sé að hann hafi verið orðinn án lífsmarkainnan við klukkustund frá því hann hlaut áverkann. Matsmaðurinn skoðaðiupptökur úr öryggismyndavélum á ganginum þar sem A sést áður en hann gengur útaf sameigninni og inn á ganginn og taldi að A hafi ekki borið þess merki aðvera búinn að fá áverka á kvið á þeim tíma, heldur hafi hann hlotið áverkanneftir það. Er það niðurstaða matsmannsins að ef einungis sé horft tilkrufningarinnar sé ekki hægt að segja til um hvort áverkarnir hafi orðið afmannavöldum eða falli, en skoða verði niðurstöðurnar í samhengi viðkringumstæður og umhverfi mannsins sem hann hafi verið í skömmu fyrir og íkringum andlátið. Meðal rannsóknaraðgerða lögregluvar að fara fram á að dómkvaddir yrðu tveir óvilhallir matsmenn til aðframkvæma rannsókn á gögnum sem aflað hafði verið úr öryggismyndavélumfangelsisins. Nánar tiltekið var þess óskað að lagt yrði mat á eftirfarandiatriði: .Hvort sjá megi af upptökunum að hinum látna hafi eða hafiekki verið ógnað. Hafi honum verið ógnaðþá af hverjum og á hvaða hátt.2.Hvort sjá megi af upptökunum að hinn látni hafi eða hafiekki upplifað ógn eða aðra samsvarandi upplifun.3.Hvaða hegðunarmynstur sýna aðrir fangar af sér áupptökunum á gangi 4 í húsi 3 fyrir komu X og Y inn á ganginn.4.Hvaða hegðunarmynstur sýna aðrir fangar af sér áupptökunum á gangi 4 í húsi 3 eftir komu X og Y inn á ganginn.5.Er hægt að lesa eitthvað úr hegðun X og Y eftir hiðmeinta brot af upptökunum.6.Hvað sýnir/lýsir hegðun annarra fanga á upptökunum eftirhið meinta brot að mati matsmanna.Með úrskurði dómsins þann 20.júní 2012 var fallist á að umbeðið mat færi fram og þann 28. júní sama ár voruO, sérfræðingur í réttarsálfræði og dr. P dómkvaddir til starfans. Matsgerðþeirra er dagsett 10. október 2012 og er þar að finna svör við ofangreindumspurningum að undanskilinni 4. spurningu.Byggja matsmenn matið á þeirri forsendu að hegðun og líkamstjáning fangasé almennt lík hegðun og líkamstjáningu annars fólks, t.d. hegðun sem sýniógnun, stjórnun og yfirráð, að fara yfir mörk í persónulegu rými fólks eðavekja athygli á að það sé vandamál í gangi. Þetta séu viðurkennd almenneinkenni á hegðun fólks sem geti komið fram hjá mismunandi einstaklingum viðákveðnar aðstæður og í ákveðnum tilgangi. Í matsgerðinni er atburðarásin ámyndbandsupptökunum rakin. Niðurstöður matsins eru þær að myndbandið frá því16. maí 2012, deginum áður en A lést, virðist sýna eðlileg samskipti á millifanganna. Hegðun fanganna á því myndbandi svipi til hegðunar þeirra á ganginum þann17. maí 2012, áður en ákærðu komu inn á ganginn. Hegðun fanganna virtist takabreytingum þegar ákærðu koma inn á ganginn, en þá virtist mikil spenna myndastá milli annars ákærða, X, og A. Að mati matsmannanna gefur þetta til kynna aðákærði X hafi haft eitthvað á móti A og látið það í ljós í samskiptum við hannog hafi ákærði Y einnig tekið þátt í því. Í matsgerðinni kemur fram að sterkarvísbendingar séu á myndbandinu um að A hafi verið ógnað af báðum ákærðu en ekkisé hægt að segja til um það hvernig A upplifði ögrandi hegðun ákærðu. Tekið erfram í matsgerðinni að aðeins hafi verið hægt að meta hegðun fanganna í grófumdráttum. Myndböndin séu fremur óskýr, lítið sjáist af svipbrigðum fanganna, ogað ekkert myndband hafi verið frá enda gangsins þar sem klefi A var. Mál þetta var þingfest þann 11.júní 2013 og neituðu ákærðu sök. Við fyrirtöku málsins þann 10. júlí sama árlögðu verjendur ákærðu fram matsbeiðnir sem annars vegar lutu að störfumsálfræðinganna O prófessors og P prófessors en þeir lögðu mat á framgönguákærðu sem sjá mátti á myndböndum og hins vegar matsbeiðni sem laut að mati Créttarmeinafræðings á mögulegri dánarorsök hins látna. Þá var óskað tiltekinnargagnaöflunar. Í þinghaldi þann 2. október sama ár óskuðu verjendur bókað að matsbeiðnirþær er þeir hefðu lagt fram í málinu væru allar yfirmatsbeiðnir. Í þvíþinghaldi var af hálfu ákæruvaldsins fallist á að verjendur og sakborningarfengju á einhvern hátt aðgang að þeim upptökum sem til væru í málinu og þá varekki lagst gegn þeirri ósk verjendanna að tiltekin vitni yrðu leidd fyrirdóminn. Dómkvaðningu yfirmatsmanna var hins vegar mótmælt af hálfuákæruvaldsins og fór fram málflutningur um þann ágreining í sama þinghaldi. Yfirmatsbeiðnir verjenda vegnamats C voru samhljóða og var þess óskað að tveir dómkvaddir matsmenn legðu matsitt á spurningar og svör fyrra mats og að sérstaklega yrði lagt mat á ogsvarað eftirgreindum spurningum:. Voru sjáanlegiráverkar útvortis á líki A, og ef svo var ekki, hversu líklegt eða ólíklegt séað manni verði með höggi af mannavöldum veittir þeir áverkar sem um ræðir ítilfelli hins látna, án sjáanlegra útvortis áverka?2. Var leitað eftirefninu buprenorphine (Subutex) í blóði hins látna er hann lést? Ef já, hversumikið eða lítið var af efninu í blóði hins látna?3. Eru uppköst,ógleði, svimi og/eða óstöðugleiki dæmi um þekktar aukaverkandi af notkunefnisins buprenorphine (Subutex)?4. Af efnagreininguá blóði hins látna að dæma, fundust einhver efni (lyf, lyfjaleifar eða annað)sem hafa sömu einkenni eða aukaverkanir og taldar eru í matsspurningu nr. 3?5. Af krufninguog/eða skoðun á líki að dæma, hversu langur tími leið líklegast frá þvíað A hlaut áverka þar til hann lést?6. Af krufninguog/eða skoðun á líki að dæma, hversu langur tími gæti mögulega hafaliðið frá því að A hlaut áverka þar til hann lést?7. Voru einhverefni í blóði hins látna sem gætu hafa orðið þess valdandi að honum blæddihraðar en ella?8. Er útilokað aðáverkar þeir sem drógu A til dauða séu til komnir vegna falls hans í klefa,s.s. á gólf, rúmbrík, stól, borð, salerni eða hvaðeina annað sem fyrirfinnst íklefa hans? Þessari spurningu óskast svarað miðað við þær forsendur að hinnlátni hafi staðið á gólfi, staðið á rúmi, staðið á stól eða salerni, eða staðiðá borði.9. Er útilokað aðáverkar þeir sem drógu A til dauða séu til komnir vegna endurlífgunartilrauna,s.s. við hjartahnoð? Skal við svar spurningarinnar gera ráð fyrir framkvæmdendurlífgunartilraunarinnar af faglærðum einstaklingi annars vegar ogófaglærðum hins vegar. 0. Af krufninguog/eða skoðun á líkinu að dæma, er hægt að fullyrða að áverkar þeir semdrógu hinn látna til dauða séu afmannavöldum?Verjendurrökstuddu yfirmatsbeiðnina með þeim hætti að í ljósi þess hversu frábrugðinniðurstaða C var miðað við krufningarskýrslu B væri nauðsynlegt að fá annaðmat. Þá hafi engir matsfundir verið haldnir og sé mat C því meingallað að formiog efni. Töldu verjendur að vegna þess hversu mál þetta væri viðkvæmt og ákærðuþekktir hér á landi væri nauðsynlegt að fá erlenda sérfræðinga til verksins tilað gæta fyllsta hlutleysis. Með úrskurði dómsins uppkveðnum þann 27. nóvember2013 var fallist á að að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara þeimspurningum sem greinir í yfirmatsbeiðnum vegna matsgerðar C réttarmeinafræðingsog vegna matsgerðar sálfræðinganna O og P. Íþinghaldi þann 19. mars 2014 var tekinn til úrskurðar ágreiningur aðilavarðandi það hvaða yfirmatsmenn skyldi dómkveðja til að leggja mat á skýrslu Cen frestað var að leysa úr ágreiningi vegna dómkvaðningar yfirmatsmanna vegnamatsgerðarofangreindra sálfræðinga. Af hálfu ákæruvalds var þvímótmælt sérstaklega að erlendir sérfræðingar yrðu fengnir til yfirmatsins ogbent á að það væri hlutverk dómsins að finna óvilhalla menn til verksins. Með úrskurði dómsins uppkveðnum þann 1. apríl2014 var fallist á þá tillögu verjenda að tilteknir erlendirsérfræðingar yrðu fengnir til starfans en af hálfu ákæruvalds var því mótmæltán þess að bent hafi verið á aðra hæfa sérfræðinga. Dómurinn hafði undir höndumupplýsingar um þá sem verjendur höfðu lagt til að yrðu dómkvaddir og varð afþeim upplýsingum ekki annað ráðið en að þeir væru fyllilega hæfir til starfans.Voru þessi sérfræðingar sem verjendur ákærðu höfðu lagt til því dómkvaddir tilstarfans. Þessum úrskurði var skotið til Hæstaréttar Íslands sem með dómiuppkveðnum þann 2. maí 2014 felldi hinn kærða úrskurð úr gildi og lagði fyrirhéraðsdóm að dómkveðja hæfa og óvilhalla menn til að framkvæma yfirmat vegnamatsgerðar C og svara þeim spurningum sem greindi í yfirmatsbeiðnum. Var þessiniðurstaða byggð á þeirri meginreglu laga nr. 88/2008 að dómari hafi frumkvæðiað vali á matsmanni. Dómarinn hóf þá tilraunirtil þess að finna erlenda sérfræðinga til þess að taka að sér umræddan starfa.Gekk það vægast sagt mjög illa og bárust dóminum lengi vel engin svör frá þeimstofnunum og einstaklingum sem leitað var til. Á endanum tókst þó að finnaerlenda sérfræðinga til þess að taka að sér starfann, þau D, prófessor íréttarvísindum við Oslóarháskóla og yfirlækni meinafræðideildar norskulýðheilsustofnunarinnar og E, réttarmeinafræðing, yfirlækni og deildarforsetaréttarlæknisdeildar í Linköping í Svíþjóð. Yfirmatsbeiðnir verjenda vegnamats sálfræðinganna O og P voru svohljóðandi:. Er aðferðafræðinsem beitt er í greinargerð sálfræðinganna þekkt og viðurkennd aðferð íréttarsálfræði og stenst hún þær gæðakröfur sem sálfræðingar setja sér varðandirannsóknir almennt?2. Eru gögnin semsálfræðingarnir skoða og byggja niðurstöður sínar á nægilega góð til að hægt séað komast að þeim niðurstöðum sem þeimkomast að, t.d. varðandi skýrleika myndbanda og aðra hluti?3. Til þess aðdraga svona ályktanir um hegðun einstaklinga á þeim gangi þar sem hinn látnibjó daginn sem hann lést, hefði þurft lengra samanburðartímabil en einn dag?4. Hefði þurft aðskoða hegðun sakborninga í málinu yfir lengra tímabil til að fá einhvers konar„grunnmælingu“ á ógnandi hegðun þeirra almennt til að geta metið hvort þeirvoru sérstaklega ógnandi í garð hins látna umfram aðra fanga?5. Hefðusálfræðingarnir þurft að túlka hegðun einstaklinga á myndbandinu „blint“, þ.e.án þess að vita hverjir voru sakborningar, hver var hinn látni, og hverjir voruvitni, án þess að vita forsögu þeirra einstaklinga sem hér eiga í hlut? Sérstaklega í ljósi þess aðforsenda fyrir rannsókn þeirra sé að „hegðunog líkamstjáning fanga sé almennt lík hegðun og líkamstjáning annars fólks“ einsog fram kemur á blaðsíðu 2 í greinargerð þeirra. Ekki var ágreiningur um að fá sérfræðingana Q, prófessor íréttarsálfræði við Glasgow Caledonian háskólann og háskólann í Bergen, R,prófessor í sálfræði viðGautaborgarháskóla í Svíþjóð og S,aðstoðarprófessor í réttarsálfræði við háskólann í Þrándheimi til starfans, en vegna veikinda eins þeirrasvo mánuðum skipti, lágu endanlegar niðurstöður þeirra ekki fyrir fyrr en 27.júní 2015.Framangreindir sérfræðingar voru frá mismunandi löndum ogvar þeim gerð grein fyrir því að þeir ættu að skila sameiginlegumyfirmatsgerðum en þeir lýstu því allir yfir að slík vinnubrögð væru þeimframandi og varð niðurstaðan sú að hver og einn skilaði sínu áliti en þeirhöfðu þó álit hinna undir höndum. Ekki var gerð athugasemd við þetta af hálfusakflytjenda.Í yfirmatsgerð D dagsettri 5.janúar 2015 og viðauka dagsettum 16. febrúar sama ár kemur fram að rifan ímiltanu hafi verið nálægt portinu. Sá hluti miltans liggur ekki beint undirbrjóstvegg/kviðvegg. Þetta ásamt engum öðrum merkjum um ofbeldi, geri, að þvíer kemur fram í matsgerðinni, sennilegra að kviðarholsblæðingin hafi orðiðvegna endurlífgunartilrauna og tákni því ekki dánarorsökina. Dánarorsökin getiþví verið eðlileg, t.d. hjartsláttartruflanir eða tengd fíkniefnanotkun hins látna.Hún tekur undir C um að áverkar á milta hefðu haft áhrif á A sem ekki sáust ámyndbandsupptöku áður en hann yfirgefur sameignina og gengur út á ganginn.Yfirmatsmaðurinn tekur fram að engin merki voru um útvortis áverka á líki Asamkvæmt krufningarskýrslunni, þá voru ekki heldur áverkar á vegg kviðarholseða í mjúkvef á baki. Því telur hún ólíklegt, en þó ekki algerlega ómögulegt,að áverkinn á miltanu, og einkum áverkinn á miltaæðinni, hafi verið afmannavöldum. Telur yfirmatsmaðurinn að líklegast hafi milli mínútna ogklukkustunda liðið frá því A hlaut áverka þar til hann lést. Í yfirmatsbeiðnier yfirmatsmaður beðinn um að svara því hvort útilokað sé að áverkar þeir semdrógu A til dauða séu til komnir vegna falls hans í klefa, s.s. á gólf,rúmbrík, stól, borð, salerni eða hvaðeina annað sem fyrirfinnst í klefa hans.Þessu svarar yfirmatsmaðurinn á þá leið að hún geti ekki útilokað að A hafieinhvern veginn fengið áverkana við fall. Engin efni sem fundust í A, ogyfirmatsmanni var kunnugt um, myndu valda hraðari blæðingu en þó sé einnsjúkdómur sem hefði getað hindrað blóðstorknun hans; lifrarsjúkdómurinn. Hannhafi verið með lifrarbólgu og bandvefsmyndun í lifur, mögulega skorpulifur. Þávar hún einnig krafin svara við því hvort útilokað sé að áverkar þeir sem dróguA til dauða séu til komnir vegna endurlífgunartilrauna, s.s. við hjartahnoð.Hún taldi áverkana vel geta verið af völdum endurlífgunartilrauna. Sjálf hafihún ekki séð miltarof en þó hafi hún séð umtalsverða blæðingu frá lifrarrofi afvöldum endurlífgunartilrauna. Hún bendir á að í fræðunum séu til skýrslur ummiltarof. Möguleikinn á slíku rofi myndi vera meiri ef fagfólk framkvæmdiendurlífgunartilraunirnar, þar sem það sé yfirleitt kraftmeira. Bendiryfirmatsmaðurinn á að staðsetning rofsins gefi til kynna að möguleikinn á aðslíkur áverki vegna ytri krafts annars en endurlífgunartilrauna sé minni, þarsem þessi hluti er jafnvel meira varinn en aðrir hlutar miltans. Þá veltir húnupp rofinu á miltaæðinni og tekur fram að hún hafi hvorki séð skýrslur umslíkan áverka vegna endurlífgunar, né ytri krafts án víðtækari áverka ákviðarholi. Hún velti fyrir sér hvort þessi áverki hafi komið til viðkrufninguna. Yfirmatsmaðurinn E lýsir sig í matsgerð sinni dagsettri 15. apríl2015 sammála samantekt D á bakrunnsupplýsingum, niðurstöðum krufningar,eiturefnarannsóknar og dánarorsök. Hann gerði þær athugasemdir að hann værisammála D að lýstum áverkum á baki beri saman við áverka eftir andlátið og aðhans mati geti þeir stafað af langvarandi endurlífgun á hörðum fleti. Þá erhann sammála um að „harður lifrarvefur með hnútum“ og smásjárniðurstöður„aukning í tengivef“ gefi til kynna skorpulifur eða skilrúmsbandvefsmyndunþrátt fyrir fullyrðingu í krufningarskýrslu. Hann bendir á að ljósmyndir afmiltanu sýni rof sem ekki séu nefnd í krufningarskýrslu og hans túlkun sé sú aðþessi rof séu vegna meðhöndlunar á miltanu við og eftir krufningu. Hann lýsirsig sammála C um að ekkert bendi til þess að miltarofið sé vegna sjúkdóms,jafnvel þótt A hafi verið með skorpulifur með blóðkökkum eins og D nefni í matisínu, eða vegna lyfja/efna sem fundust í blóði við krufningu. Yfirmatsmaðurinntelur að endurlífgun geti verið möguleg skýring á áverkanum á miltanu ásamt þvíað geta útskýrt óvenjulega staðsetningu áverkanna á innri hlið miltans. Fall úrstandandi stöðu verði, að mati yfirmatsmannsins, ekki útilokað sem orsökáverkanna sem drógu A til dauða. Þá tekur hann undir með D um að orsök oghvernig dauðann bar að geti verið eðlileg eða tengd misnotkun fíkniefna þó sé ekkertí krufningarskýrslunni nema lifrarsjúkdómur sem styðji þessa kenningu. Stundumberi eðlilegan dauðdaga mjög brátt að, einkum dauði af völdum hjartabilunar, ogþá finnast engin merki um hvað olli dauðanum við krufningu. Þrjár yfirmatsgerðir liggja frammií málinu vegna matsgerðar þeirra O og P. Í áliti Q dagsettu 20. febrúar2015 kemur fram að sérfræðivitnisburðurætti að byggjast á vísindalegum fræðum eða annarri afgerandi grein og verði aðvera umfram þekkingu leikmanns. Athugasemdir og ályktanir ættu að vera umframþekkingu og færni þess sem taki ákvarðanir, dómara í þessu tilviki.Yfirmatsmaður tekur fram að í fyrrgreindri undirmatsgerð hafi hann ekki fundiðneina vísun til faglegra eða vísindalegra heimilda til að styðja þá afstöðu ífyrsta lagi að líta mætti á að vitnisburður þeirra hefði afgerandi grunn og íöðru lagi að þeir hefðu sérþekkingu í beitingu þessarar aðferðar. Telur hann aðtúlkun atferlis sé innan marka almennrar þekkingar og að sá sem tekurákvarðanir þurfi ekki sérfræðing til að túlka það. Líkamstjáning án orða séóaðskiljanlegur hluti af öllu félagslegu atferli manna. Við svar á þeirrispurningu hvort aðferðafræðin sem undirmatsmenn beiti sé aðferðafræðilegatraust bendir yfirmatsmaðurinn á að til þess tryggja að vitnisburður hafi vægiþurfi áreiðanlegar verklagsreglur að vera hluti af aðferðafræðinni.Undirmatsmenn bendi ekki á nein gögn um áreiðanleika mats þeirra, en slíkt séeinkum mikilvægt þegar haft er í huga eðli vitnisburðar þeirra fyrir dómi.Rannsóknir á líkamstjáningu hafi leitt í ljós að slík tjáning geti veriðtvíræð. Að mati yfirmatsmannsins eru mörg tæknileg atriði sem tákna aðályktanir undirmatsmannanna séu ekki áreiðanlegar. Bendir hann jafnframt á aðnotkun eftirlitsmyndavéla í dómsmálum geti í sumum tilvikum verið varhugaverðþegar um er að ræða auðkenningu og að hans mati séu ályktanir um andlegt ástandbyggt á áhorfi á eftirlitsupptökum líklegar til að vera enn óáreiðanlegri. Þátekur hann fram að undirmatsmenn notuðu ekki nægilega langa grunnviðmiðunarstöðutil að geta úrskurðað um það hvort viðkomandi hegðun hafi verið algeng eðaóvenjuleg. Niðurstaða yfirmatsmannsins á því álitaefni hvort undirmatsmennhefðu beitt þekktri og viðurkenndri aðferð í réttarsálfræði og hvort húnstandist þær gæðakröfur sem sálfræðingar setja sér varðandi rannsóknir almennt,er sú að svo sé ekki. Í yfirmatsbeiðni er yfirmatsmaðurinn inntur eftir álitisínu á því hvort skoða hefði þurft hegðun sakborninga yfir lengra tímabil, tilþess að geta dregið ályktanir um hegðun einstaklinga á ganginum og fá einhverskonar „grunnmælingu“ á ógnandi hegðun ákærðu almennt til að geta metið hvortþeir voru sérstaklega ógnandi í garð A umfram aðra fanga. Yfirmatsmaðurinnkemst að þeirri niðurstöðu að grunnlínan hafi verið algerlega ófullnægjandi tilað styðja ályktanir undirmatsmanna. Yfirmatsmaðurinn var í yfirmatsbeiðnikrafinn um álit sitt á því hvort undirmatsmenn hefðu þurft að túlka hegðuneinstaklinga á myndbandinu „blint“, þ.e. án þess að vita hverjir vorusakborningar, hvar var hinn látni og hverjir voru vitni, án þess að vitaforsögu þeirra einstaklinga sem áttu í hlut. Í yfirmatsgerðinni segir varðandiþetta að það að vera blindur fyrir lykileinkennum þeirra sem athugaðir eru, ségrundvallaröryggisatriði vísindalegrar aðferðar við mat á gögnum og þar afleiðandi hefðu undirmatsmenn átt að vera blindir á allar aðstæður sem gætu haftskekkjandi árif. Að lokum kemur fram í yfirmatsgerðinni að hugsanlegt sé aðundirmatsmenn hafi vikið frá hlutverki sínu sem sérfræðingar og inn á sviðákvörðunartakandans með því að svara því hvað hegðun annarra fanga á upptökunumeftir hið ætlaða brot sýnir/lýsir.Í áliti R dagsettu 14. apríl 2015kemur fram að athugun á hegðun sé algeng aðferð í réttarsálfræði og heilt yfirí sálfræði. Þó bendir hann á að mismunandi athugendur gætu komist að mismunandiniðurstöðu af áhorfi á hegðun og það séu margir þættir sem geti haft áhrif áhvað athugandi „sér“, til dæmis það að vita útkomuna. Telur yfirmatsmaðurinn aðmyndbandsupptakan sé óskýr og tekin úr fjarlægð og af þeim sökum sé mjögerfitt, nær ómögulegt, að sjá svipbrigði viðkomandi einstaklinga.Yfirmatsmaðurinn taldi að í þessu tiltekna máli hefði lengri samanburðartímiekki skipt máli fyrir gæði ályktana. Að mati yfirmatsmannsins var mikilvægastaálitaefnið sem að honum var beint sú spurning hvort undirmatsmennirnir hefðuþurft að túlka hegðun einstaklinga á myndbandinu „blint“, þ.e. án þess að vitahverjir voru sakborningar, hver var hinn látni og hverjir voru vitni, án þessað vita forsögu þeirra einstaklinga sem áttu í hlut. Kemur fram íyfirmatsgerðinni að rannsóknir sýni að þegar við vitum að eitthvað hefur gerst,hættir okkur til að líta á þá útkomu sem óumflýjanlega. Fyrirbærið, að fólktrúi að eitthvað hljóti að gerast þegar útkoman er vituð, nefnist eftiráhyggjuskekkja.Önnur skýring á því er að okkur hættir til að endurgreina atburð þannig aðfyrri stig atburðarins eru orsakalega sniðin til að passa við lokaútkomuna.Yfirmatsmaður framkvæmdi samanburðarrannsókn þar sem hann bar saman tvo hópa,annar hópurinn fékk að vita um hvað rannsóknin raunverulega snerist en hinnhópurinn hélt að verið væri að rannsaka hvernig reyndari fangar hagi sérgagnvart nýjum föngum. Af rannsókninni dró yfirmatsmaðurinn tvær ályktanir,annars vegar var að þátttakendur skynjuðu allir ógn sem beindist að nýjafanganum og að þeir upplifðu ógnina ekki sem við ystu mörk, og hins vegar aðekki var mikill munur á þeim stigum sem kortlögð voru í rannsókninni. Að matiyfirmatsmannsins studdu niðurstöður rannsóknarinnar alls ekki þá hugmynd að matundirmatsmannanna hafi orðið fyrir áhrifum á því að þeir vissu hinaraunverulega útkomu.Yfirmatsmaðurinn S lýsir sig íálitsgerð sinni dagsettri 27. júní 2015 sammála fyrrgreindri yfirmatsgerð fráQ. Telur yfirmatsmaðurinn að aðferð sú sem undirmatsmenn notuðu standist ekkigæðakröfur sálfræðinga varðandi almennar athuganir. Hann taldi að lengragrunnlínutímabil hefði verið æskilegra,en í þessu tiltekna máli hefði það ekki skipt máli fyrir niðurstöðurnar þar semgæði myndbandsupptökunnar voru svo léleg að ekki sáust svipbrigði fanganna.Varðandi það hvort undirmatsmenn hefðu þurft að túlka hegðun einstaklinga ámyndbandsupptökunni „blint“ segir í matsgerðinni að það hafi venjulega áhrif áþað sem matsaðilar sjá ef þeir vita útkomuna. Í yfirmatsgerðinni er rakinfyrrgreind rannsókn sem R gerði og gerðer grein fyrir hér að ofan. Að mati yfirmatsmanns sýnir rannsóknin að sænskirannsóknarhópurinn var ekki litaður af réttarstaðfestingarskekkju, en ekki aðundirmatsmenn væru ekki litaðir af áhrifum staðfestingarskekkju og að dragaályktanir um einstaklinga af hóprannsóknum sé aðferðafræðilegur galli. Að matiyfirmatsmannsins hefðu undirmatsmenn átt að vera blindir á allar kringumstæðursem gætu haft skekkjandi áhrif.Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi.Ákærði X skýrðisvo frá að komið hafi til tals milli hans og A að hann greiddi 50.000 krónurfyrir hurð sem hann hefði skemmt og hafiA þótt sjálfsagt að gera það. Ákærði neitaði því að skuldin hefði verið 500.000krónur. Hann kvaðst hafa vitað að A hefði fengið bætur úr vistheimilasjóði enhann kvaðst ekki vita hversu miklar. Hann kvað A hafa sagt að hann hefði tekið„súbba“ og væri honum farið að líða illa út af því. Hann kvaðst nú vita að hannhefði fengið þetta efni hjá G. Hann kvaðst ekki hafa séð A neyta þessa efnis.Hann kvaðst hafa sagt við A að það væri ekki gott fyrir hann að láta verðinasjá hann dópaðan frammi. Aðspurður hvers vegna hann hafi ekki tekið í hönd Aþegar þeir hafi hist fyrst kvaðst ákærði hafa það fyrir reglu að taka ekki í höndfanga sem séu dópaðir því þeir geymi dópið uppi í endaþarmi og nái sér í dópþaðan nokkrum sinnum á dag. Kvaðst ákærði hafa margra ára reynslu í fangelsi ogtaki ekki í höndina á neinum sem séu í slíku ástandi. Hann kvaðst ásamt meðákærða hafa verið í klefaA í 11-12 mínútur og hafi A og meðákærði verið að reykja og hafi þeir talað umað A þyrfti að fara að stoppa þetta bull í sér, þessa neyslu, en hann hafilitið hræðilega út þegar hann hafi komið inn. Þeir hafi haft áhyggjur af heilsuhans því þeim hafi þótt vænt um hann. Hann kvað A hafa setið allan tímann,verið sljór og kúgast upp í sjálfan sig en samt ekki ælandi og hafi hann ekkiælt meðan þeir hafi verið þarna. Hann kvaðst ekki hafa séð hann detta, hannhafi setið allan tímann á rúminu að hann hélt. Ákærði mundi ekki hvort A hafiverið reikull í spori eða átt erfitt með aðhalda jafnvægi. Ákærði kvaðstsíðan hafa farið út úr herberginu, sett föt sín í poka og ætlað í sturtu þvíhann hafi verið löðrandi sveittur eftir að hafa verið að keppa í fótbolta.Meðákærði Y hafi síðan komið til sín og sagt að það hefði komið eitthvert baulupp úr A. Hafi meðákærði sagt að A hafi legið hálfur á gólfinu og hálfur uppi írúminu og síðan klöngrast upp í rúmið. Ákærði kvaðst hafa verið kominn úrsturtu og þá hafi hann heyrt eitthvertbaul þegar hann hafi gengið inn ganginn. Hann kvaðst hafa farið inn í klefa Aog þá séð hann liggja á bakinu í rúminu, ælandi upp í sig og hálfmeðvitundarlaus. Hafi hann átt erfitt með andardrátt og kvaðst hann hafa velt Aá hliðina, kallað á strákana og hringt á fangaverði, en þeir hafi ekki komiðfyrr en hann hefði hringt í annað skiptið. Ákærði kvaðst aldrei hafa ógnað A,hann hafi komið honum til aðstoðar og hringt á aðstoð. Þá neitaði hann því aðhafa veitt honum högg eða beitt hann annars konar ofbeldi. Ákærði Y skýrðisvo frá fyrir dómi að meðákærði X hafi talað um að A hefði skemmt hurð og hefðihann ætlað að borga hana þegar þeir hafi hitt A í eldhúsinu. Hann kvaðmeðákærða hafa lagt til að A væri ekki þarna frammi meðan hann væri að kúgast og væri dópaður. Hafi Aaugljóslega verið undir áhrifum og hafi hann sjálfur talað um að honum liðiilla. Ákærði vissi ekki á hvaða lyfi hann hefði verið. Hann kvað A hafa veriðað drekka úr mjólkurglasi, honum hafi svelgst á því og sagt að hann ætlaði ekkiað klára úr glasinu. Hafi ákærði séð að A myndi ekki ganga frá því sjálfur ogþví hafi hann hellt úr glasinu. Hafi engin óvild verið þar að baki. Hann kvaðþá meðákærða hafa dvalið í herbergi A í 10-12 mínútur og hafi þeir verið að spjalla.Hafi líðan hans verið svipuð þegar þeir hafi skilið við hann og hafi hann haldið áfram að kúgast enekki ælt. Hann hafi verið að sötra mjólk frammi og þá hafi hann sagt að hannhafi borðað einhverja óhemju. Ákærða minnti að A hefði setið á rúminu þegarþeir hafi skilið við hann og hann kvaðst ekki hafa séð hann detta þarna inni.Þá minntist hann þess ekki að hann hafi átt erfitt með að halda jafnvægi. Kvaðákærði að 5-7 mínútum eftir að hann hefði farið úr herbergi A hefði hann heyrtnokkurs konar stunur frá honum og hafi verið augljóst að eitthvað væri að. Hafi A verið að klöngrast upp í rúmið ogminnti hann að hann hefði kallað til hans en hann hafi ekki svarað. Hann kvaðst ekki hafa séð ælu, hann hafikomist upp í rúmið og kvaðst hann hafa kallað til hans en hann hafi ekkisvarað. Ákærði kvaðst ekki hafa áttað sig á því að eitthvað alvarlegt væri aðen hann hafi látið strákana vita að eitthvað væri að hjá A. Hafi meðákærðiverið að koma úr sturtu. Ákærði neitaði því að hafa nokkurn tíma lagt hendur áA. Ákærði kvað G ekki hafa verið nálægt þeim þegar hann og meðákærði hafi rættvið A í eldhúsinu. Hann kvað G hafa komið til sín eftir að fangaverðir höfðuverið kallaðir til og sagt honum að ef hann segði frá því að hann hafi látið Afá „súbbann“ myndi hann drepa ákærða og kvaðst ákærði því hafa fengið morðhótunframmi í eldhúsinu. Ákærða fannst að A hefði átt að fá læknisaðstoð strax þegar hann kom ífangelsið. Ástandið á honum hafi verið það slæmt og þá hafi honum fundist alvegút í hött hvað tekið hafi langan tíma fyrir verðina að koma honum til hjálpar.Vitnið T skýrðisvo frá í símaskýrslu fyrir dómi að hann hafi umrætt sinn verið fangi áLitla-Hrauni og verið staddur í klefa sínum en einn klefi hafi verið milli hansog klefa A. Hann kvaðst engin hljóð hafa heyrt ekki fyrr en ákærði X hafi reyntað kalla eftir hjálp. Hann kvað fangann G hafa verið að taka skýrslur afstrákunum um það hvað þeir hafi heyrt. Hafi hann reynt að sannfæra vitnið umþað að ákærðu hefðu gengið frá A en vitnið kvaðst ekki trúa þessu upp áþá. Þá hafi G viðurkennt að hafa látið Ahafa fullt af „Subutex“ og hafi hann talað um að helvítis merðirnir láti hannhalda að hann hafi drepið A. Þá kvaðst hann hafa heyrt frá öðrum að G hefðiverið að bjóða eiturlyf og annað fyrir að bera vitni gegn ákærðu og hafi honumvirst mikið í mun að skilja sig strax frá málinu.Vitnið K skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hafi hitt A þegar hann hafi komið í fangelsið ogsagt við hann að það væri ekki sjón að sjá hann og hafi verið ljóst að hann hafiverið í einhverju rugli. Hann kvað verið geta að A hefði verið undir áhrifumfíkniefna. Hann kvaðst ekki hafa kíkt inn í herbergi hans en hann kvaðst hafagengið fram hjá því og fundið mikla ælulykt. Hann kvaðst engin hljóð hafa heyrtsem bentu til þess að ofbeldi hefði verið beitt. Hann kvað að seinna hefði hannverið færður á annan gang þar sem G og F voru og þá hafi verið þrýst á hann aðfara í aðra skýrslutöku og segja eitthvað meira og hafi honum verið boðið dóp ístaðinn, ritalín og „súbbi“. Hann kvaðst vera ofsalega veikur fyrir fíkniefnumog því hafi hann logið upp á ákærðu og hafi fyrsta skýrsla af honum verið bullog hefði hann engin samtöl heyrt. Hann kvaðst sjá rosalega eftir þessu. Hannkvaðst ekki hafa heyrt ákærðu innheimta einhverja skuld hjá A. Vitnið G skýrðisvo frá fyrir dómi að hann hafi verið sá fyrsti sem tekið hafi á móti A þegarhann hafi komið í fangelsið. Hann hafi verið mjór en eðlilegur í tali miðað viðhvernig hann hafi verið oft áður. Honum virtist hann ekki undir áhrifum fíkniefna,hann hafi verið skýrmæltur og hvorki slagað né dottið. Hann kvaðst hafa tekiðutan um A, boðið honum inn á herbergi og boðið honum „Suberson“ línu sem hann hafi þegið. Hann hafi verið eitthvaðstressaður og smeykur og sagst vera hræddur við ákærðu. Hann hafi sagt að þaðværi eitthvert vesen og spurt hvar þeir væru. Vitnið hafi sagt honum að þeirværu á þessum gangi og kvaðst hann myndu tala við ákærðu þegar þeir kæmu inn.Hann kvað A hafa talað um að hafa fengið einhverja greiðslu úr vistheimilasjóðiog hafi ákærðu fengið einhvern hluta af þeirri greiðslu. Hann kvaðst hafa talaðvið ákærða X og spurt hvort hann vildi ekki láta A í friði, hann væri hræddurvið þá, A myndi borga það sem hann skuldaði. Hafi ákærði X þá tekið í höndvitnisins og sagst ætla að láta hann í friði. Vitnið kvaðst hafa beðið hann umað tala við ákærða Y og hafi vitnið farið inn til A og sagt honum að þetta yrðiekkert mál, hann væri búinn að tala við ákærðu. Vitnið hafi svo farið inn íklefa sinn og þá hafi F komið og sagt að A sé ælandi. Vitnið kvaðst strax hafahaldið að hann hefði orðið svona veikur út af þessari „Suberson“ línu sem hannhafi fengið hjá vitninu, en þetta sé morfínefni sem menn geti orðið veikir af.Vitnið kvaðst hafa hlaupið inn í endann á ganginum og inn í klefann og þá hafiákærði X staðið við hliðina á A sem legið hafi á bakinu og átt erfitt meðandardrátt og hafi komið froða út úr munninum á honum. Vitnið kvaðst hafastrokið honum og hallað honum á hliðina og sagt að það yrði að kalla á verðina.Hafi honum fundist þetta óvenjumikil og sterk viðbrögð af línunni. Þeim hafiverið vísað inn á klefa og klukkutíma seinna hafi verið tilkynnt að A væridáinn. Vitnið kvaðst hafa staðið í þeirri trú að þessi lína hafi valdið því aðhann hafi orðið svona veikur og hann hafi ekki verið látinn halda neitt annað.Þegar ákærðu hafi verið settir í gæsluvarðhald hafi hann spurt nokkra strákasem verið hafi inni í klefa hans hvort ákærðu hafi gert A eitthvað en þeir hafiþá spurt hvort hann hafi ekki heyrt óhljóðin í honum. Hafi þessir strákar þáhaldið að vitnið væri að hylma yfir eitthvað sem hefði gerst. Vitnið kvaðsthafa notað umrætt lyf mikið í fangelsi, manni verði bumbult af því, geti ekkihreyft sig og verði grár og sveittur.Hann kvað þetta virka á 30-45 mínútum, kannski klukkutíma. Hann kvaðsthafa hvatt menn til þess að vera ekki að ljúga, standa með sannleikanum ef þeirhefðu eitthvað að segja. Hafi strákarnirtalað um að ákærðu hefðu farið fljótlega inn til A eftir að verðirnir hafiverið farnir af ganginum og hafi heyrst högg og einhverjir dynkir þarna inni.Þá hafi verið talað um að honum hefði verið hótað í eldhúsinu út af einhverriskuld. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að því sem gerðist í eldhúsinu. Hannkvaðst ekkert hafa heyrt, hann hafi verið að hlusta á þungarokk í klefanum meðöðrum fanga. Hann kannaðist við að hafa rætt við T um að segja barasannleikann. Hann kvaðst á þessum tíma ekki hafa átt neitt sökótt við ákærðu,en honum virtist þeir sem hann hafi talað við vera hræddir við að tjá sig af óttavið ofbeldi af hálfu ákærðu. Vitnið mundi ekki eftir því að hafa boðið vitninuK fíkniefni fyrir að tjá sig. Vitnið kvaðst í fyrstu hafa staðið í þeirri trúað hann hefði borið ábyrgð á dauða A.Vitnið U skýrði svo frá fyrirdómi að A hafi komið á ganginn og stuttu eftir það hafi vitnið farið inn íklefa hjá G. Þar hafi G látið A fá hálfa töflu af Superson eða Supertex. Þákvað hann að eftir umrædda atburði hafi G verið að bjóða mönnum samning eðavarning fyrir að bera ljúgvitni gagnvart ákærðu, hafi átt að segja að heyrsthefðu högg inni í klefa. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að ákærðu væru aðhóta A, þeir hafi tekið vel á móti honum og boðið hann velkominn. Vitnið V skýrði svo frá fyrirdómi að hann hefði engin hljóð heyrt meðan ákærðu voru inni í klefa A, en hannkvaðst allan tímann hafa verið inni í sameiginlega rýminu. Hann kvað G hafahaft samband við sig daginn eftir og boðið honum dóp fyrir að segja að ákærðuhafi ráðist á A vegna gamalla illdeilna. Vitnið kvað A hafa litið rosalega illaút og hefði G haft áhyggjur af því að hann hefði drepið hann með því að gefahonum „súbatex“. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að ákærðu væru að hóta Aeða beita hann ofbeldi. Vitnið BB fangavörður skýrði svofrá fyrir dómi að hann hafi verið að vinna í húsi nr. 4 þegar M hafi hringt íhann og beðið um aðstoð, þar væri eitthvað að hjá A. Þegar hann hafi komiðþangað hafi aðrir fangaverðir verið þar fyrir og hafi hann sótt hjartastuðtækiað beiðni þeirra. Hann kvað A ekki hafa verið með meðvitund en einhver hreyfinghafi verið á honum og þá sýndist honum hann anda. Hafi A verið tengdur viðtækið, en það hafi ekki mælt með að stuða hann, heldur að hefja endurlífgun.Hafi A verið færður niður á gólf og hafi hann verið beittur hjartahnoði ogblæstri. Tækið mældi lífsmörk með reglulegu millibili en það hafi aldrei mæltmeð að stuða og hafi endurlífgun því verið reynd áfram. Síðan hafisjúkraflutningamenn og læknir komið og tekið við stjórninni og hafiendurlífgunartilraunum verið haldið áfram. Læknir hafi síðan úrskurðað A látinnog sagt þeim að hætta endurlífgun. Vitnið L fangavörður skýrði svofrá fyrir dómi að hann hafi tekið á móti A þegar hann hafi verið færður íeinangrun í fangelsinu. Þá kvaðst hann hafa verið viðstaddur lífgunartilraunirá honum daginn eftir, hann hafi hlaupið til og útvegað það sem vantað hafi.Hann kvað A við komuna hafa verið gefið Risolid og Truxal um kvöldið, en hannhafi verið að koma úr neyslu. Hann kvað þessi lyf stuðla að betri líðan oghjálpa fólki yfir erfiðasta hjallann en þau gæfu ekki mikil vímuáhrif. Hannkvað A hafa verið grannan enda hafi hann verið að koma af götunni og hafi þaðkomið honum á óvart hversu rýr hann hafi verið orðinn. A hafi síðan veriðfærður í klefa nr. 42 og kvaðst hann ekki merkt að hann væri kvíðafullur. Þámundi vitnið ekki hvort A hefði spurt hvort ákærðu væru á þessum gangi. Hannkvað alla á ganginum hafa tekið vel á móti honum og hafi hann ekki orðið varvið neina óvild í hans garð. Hann kvaðst næst hafa haft afskipti af A þegarneyðarboð hafi borist og lífgunartilraunir hafist. Vitnið kvaðst ekki hafakomið að hjartahnoði á A og mundi ekki hverjir það voru.Vitnið M fangavörður skýrði svofrá fyrir dómi að tekið hafi verið á móti A þegar hann kom á gang 4 og hannfærður í klefa. Hann kvað hann hafa verið illa á sig kominn, tekinn, grannur oghoraður en hann hafi ekki virst laslegur og ekki borið sig illa. Hann hafi hinsvegar borið þess merki að vera í fráhvörfum. Um klukkutíma síðar hafi veriðtilkynnt í kallkerfi að A væri orðinn veikur og væri að æla og hafi verið sótthjartastuðtæki og síðan hringt í neyðarlínuna. Reynd hafi verið endurlífgun oghafi þeir verið í sambandi við lækni allan tímann þar til hann hafi komið ísjúkrabíl. Vitnið kvaðst aldrei hafa farið inn í klefann, hann hafi verið á varðstofuallan tímann. Vitnið taldi að ákærði X hefði kallað eftir aðstoð.Vitnið CCfangavörður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi tekið á móti A þegar hannhafi verið færður í einangrun. Hann hafi verið laslegur, horaður og grár. Hannhafi daginn eftir verið færður yfir á gang 4 í húsi 3 og hafi hann ekki kvartaðundan veikindum og þá hafi hann ekki séð hann detta. Hann kvaðst ekki munahvort A hefð spurt um ákærðu. Hann kvað hafa verið kallað inni í varðstofu að Aværi ælandi í klefanum og hafi hann og aðrir fangaverðir farið þangað. Hafi Alegið í rúminu, ælandi, hálf meðvitundarlaus og hafi fullt af föngum verið innií klefanum. Um tveimur mínútum eftir að hann hafi komið inn í klefann hafi Ahætt að anda og hafi þá lífgunartilraunir hafist. Vitnið kvaðst hafa blásið í Aog BB fangavörður hafi hnoðað hann. Hann kvað engan hjartslátt hafa náðst upphjá A. Eftir að sjúkraflutningamennirnir hafi komið hafi þeir og fleirifangaverðir skipst á að hnoða hann. Hann kvað hjartastuðtækið hafa strax gefiðtil kynna að hjartað væri stopp, þ.e. það dældi ekki. Vitnið kvað ákærða X hafakallað eftir aðstoð í upphafi. Vitnið DDfangavörður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi fært A í klefa daginn eftirkomu hans í fangelsið og hafi hann verið magur og slappur og illa farinn aflangri neyslu. Hann kvað A hafa fengið góðar móttökur. Eftir að borist hefðitilkynning um veikindi hans hefði hannfarið inn í klefa hans þar sem hann hafiverið meðvitundarlaus í rúminu, hafi þeir hlúð að honum, sett á hannhjartastuðtæki og byrjað að hnoða hann eftir að tækið hefði gefið merki um aðþað skyldi gert. Hafi verið hringt á sjúkrabíl og lækni og hafi hann síðanverið úrskurðaður látinn. Vitnið kvað hafa hryglað í A einhverjar mínútur íbyrjun.Vitnið N,fyrrverandi fangavörður, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi séð A álengdarvið komu hans í fangelsið. Hann hafi ekki litið vel út, mjög grannur ogvannærður. Hann kvaðst hafa farið inn í klefa A og fannst honum eins og hannværi að kafna í eigin ælu, en hann hafi legið á bakinu í rúminu. Mögulega hafiverið búið að velta honum á hliðina, vitnið mundi það ekki alveg, en greinilegtað eitthvað alvarlegt væri að gerast. Hann hafi þá verið tengdur viðhjartalínurit og síðan hafi verið byrjað að hnoða hann eftir að tækið hafi gefiðfyrirmæli um það. Hann kvaðst ekki hafa sjálfur hnoðað A. Hann kvað ákærða Xhafa kallað eftir aðstoð. Vitnið EEfangavörður skýrði svo frá fyrir dómi að hún kannaðist ekki við að hafa fengiðneinn þvott í fangelsinu umræddan dag, en enginn komist inn í þvottahúsið þegarþað sé lokað. Vitnið FFfangavörður skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi farið til aðstoðar þegartilkynnt hefði verið um veikindi A. Hann kvaðst ekki hafa komið aðlífgunartilraunum en hann mundi eftir að hafa séð ælu í klefanum. Hann kvað þaðreglu að fangar séu settir í einangrun fyrstu nóttina eða sólarhringinn eftirað þeir séu teknir nánast inn af götunni. Hann kvað alltaf vera hringt í læknií slíkum tilvikum en hann mundi ekki hvort læknir hafi skoðað A. Vitnið GG fangavörður skýrði svo frá fyrir dómi að hannhafi hitt A daginn sem hann hafi komið og hafi hann verið í frekar léleguástandi eða eins og menn séu þegar þeir komi af götunni, hann hafi verið tærðurog grannur og í fráhvörfum. Honum virtist hann ekkert mjög veikur en hannkvaðst ekki hafa haft afskipti af honum fyrr en um það leyti sem verið var aðklára lífgunartilraunir. Hann kvaðst vita til þess að A hafi verið gríðarlegamikill fíkill og alltaf til í neyslu. Hann minntist þess ekki að A hefðikvartað undan vanlíðan við sig. Vitnið HH skýrðisvo frá í símaskýrslu fyrir dómi að hann hefði verið kallaður að fangelsinuásamt félaga sínum og hefðu þeir tekið með sér lækni. Hann kvað tvo fangaverðihafa verið í endurlífgunartilraunum en hann mundi ekki nákvæmlega hver hansþáttur hafi verið í þeim tilraunum. Þá mundi hann ekki eftir því að honum hafifundist sem hann hefði hugsanlega brotið rifbein, enda langt um liðið. Hannkvað manninn hafa verið í hjartastoppi og hættur að anda. Vitnið staðfesti aðþað hefði aldrei upplifað svo mikil uppköst í endurlífgun áður. Vitnið II skýrði svo frá fyrirdómi að hann hafi verið kallaður til sem sjúkraflutningamaður og hafi tveirfangaverðir reynt endurlífgun. Hafi verið búið að tengja hjartastuðtæki ámanninn sem hafi kastað mikið upp, en það hafi truflað blásturinn. Hafi þurftað soga upp úr honum með sogtæki og hafi það flækt málið. Hann mundi ekki hvorthann hefði sjálfur hnoðað manninn. Hann kvað hjartastuðtæki virka þannig aðþegar tækið leyfi stuð sé ennþá rafvirkni í hjartanu en ekki dæluvirkni semslík. Hann varð ekki var við að rætt hefði verið um að rifbein hefði brotnaðvið hnoðið.Vitnið JJ skýrði svo frá ísímaskýrslu fyrir dómi að hann hafi komið á staðinn og þar hafi fangaverðirverið að sinna endurlífgun á manninum, þeir hafi verið að hnoða hann og blása.Læknir hafi fljótlega komið með seinni sjúkrabifreiðinni og hafi þeir því veriðfimm að sinna manninum, þá hafi lögreglan komið fljótlega og aðstoðað við hnoðog annað. Maðurinn hafi þá verið alveg meðvitundarlaus og töluverð æla hafikomið upp úr honum. Hann kvaðst hafa verið með sogtæki og reynt að koma í vegfyrir að ælan færi öll ofan í hann með því að hreinsa öndunarveginn.Endurlífgun hafi engum árangri skilað og minnti vitnið að það hafi veriðrafvirkni í hjartanu en engin dæluvirkni og enginn púls þar til þeir hafi hætt.Reynt hafi verið töluvert lengi en hann mundi ekki hve lengi. Vitnið KK skýrði svo frá fyrirdómi að hann hafi sem sjúkraflutningamaður aðstoðað fangaverðina viðendurlífgunina. Notað hafi verið stuðtækien það hafi aldrei komið neinn stuðvænn taktur. Vitnið LL lögreglumaður skýrðisvo frá fyrir dómi að þann 3. apríl 2012 hafi hann verið að aka með A frálögreglustöðinni á Hverfisgötu upp í Breiðholt þegar hann hafi farið að ræðavið hann um samskipti hans við ákærðu og hvort þeir hefðu reynt að kúga hanntil þess að brjótast inn fyrir sig. Hafi A játað því og hafi hann þá sagst hafastungið ákærða X með sprautunál og eftir það hafi þeir látið hann í friði. Hafiákærði X verið að spyrja hann hvort sprautunálin hafi verið sýkt, þá kvaðstvitnið hafa spurt A hvort hún hefði verið sýkt en hann hefði ekki svarað því.Hann kvaðst hafa séð ástæðu til að skrifa sérstaka upplýsingaskýrslu um þettaeftir að A var dáinn.Eftir skýrslugjöf vitnisins LL komuákærðu aftur fyrir dóminn og lýstu því yfir að þessi frásögn vitnisins væriröng.Vitnið H, sérnámslæknir í gjörgæslu- ogsvæfingalækninum, skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að hann hafi tekiðþátt í og stjórnað lífgunartilraunum á A. Hann kvað hann hafa legið á bakinu oghafi lífgunartilraunir verið í gangi. Hann hafi verið búinn að kasta upp, mikilæla hafi verið í vitum. Hann kvaðst fyrst hafa taktgreint manninn þar semgrunur hafi verið um hjartastopp en enginn púls hafi fundist. Stuðtækið hafisýnt rafleysu án dæluvirkni en það þýði að hjartað búi til rafboð en dæli ekkiblóði. Meðferð við því sé hjartahnoð og öndunarstuðningur auk adrenalíns ogvökva. Þessi endurlífgun hafi staðið yfir í hálftíma en tækið hafi aldrei sýntbreyttan takt, aðeins rafleysi án dæluvirkni. Nokkrar ástæður geti verið fyrirþví, t.d. vökvaskortur í æðakerfinu, súrefnisskortur o.fl. Þá geti innri blæðing úr æðakerfinu skýrtþennan takt. Vitnið staðfesti að enga ytri áverka hafi verið að sjá á manninum.Hann kvað vel þekkt að rifbein brotni við endurlífgunartilraunir, jafnvel komimar á lungu og hjarta. Hann kvað fræðilega mögulegt að miltað hafi rofnað viðendurlífgunartilraunir, enda miklir kraftar að verki en hann taldi sig ekkigeta sagt af eða á um það. Þá kvað vitniðekki ósennilegt að á 45 mínútum gætu dælst út 2 lítrar af blóði í kviðarholeftir rof á milta, en tók fram að hann væri ekki alveg með töluna um það hversumikið blóðflæði á mínútu miltað þurfi, en hjartað pumpi 6 lítrum á mínútu. Hannkvað vel þekkt að milta og lifur geti orðið fyrir miklum skaða af völdum„blunts“ eða mjúks áverka án þess að merki þess sjáist á líkamanum.Vitnið Q, prófessor íréttarsálfræði, staðfesti yfirmatsskýrslu sína fyrir dómi. Hann kvaðaðferðafræðina sem beitt hafi verið í greinargerð undirmatsmannanna ekki þekktaí réttarsálfræði. Þá hafi gögnin sem stuðst hafi verið við ekki verið nægilegaskýr til þess að byggja áreiðanlega niðurstöðu á. Það þyrfti lengri tíma tilþess að geta séð hvernig mynstrið sé almennt og til að geta sagt hvort um sé aðræða undantekningar frá reglunni. Þá taldi hann nauðsynlegt að sálfræðingarnirhefðu túlkað hegðun einstaklinganna blint, annars leiti rannsakandinn að hlutumtil að staðfesta þá kenningu sem hann sé með fyrirfram. Þá taldi hann undirmatsmenninahafa farið út fyrir hlutverk sinn sem hlutlausir matsmenn. Hann gat ekki sagtað þeir hafi fyrirfram verið búnir að mynda sér skoðun um sekt ákærðu en aðferðþeirra hafi verið það gölluð að ekki sé hægt að komast að réttri niðurstöðu meðhenni. Þá taldi hann hafa skort á að þeir vísuðu í fræðibækur þar sem þeirsanni á hvaða grundvelli þeir byggi ályktanir sínar. Vitnið MM, verkfræðingur,staðfesti fyrir dómi skýrslu sem hann vann um greiningu á höggálagi sem orsakaðhafi rof á milta A og hvort hann hafi getað fallið inni í fangaklefanum meðþeim afleiðingum að milta hans gæti hafa rofnað. Hann staðfesti að notast hafiverið við endurgerð fangaklefans og útreikningar gerðir útfrá þeim munum semþar hafi verið. Þá hafi dúkka verið notuð við tilraunirnar auk þess semlögreglumaður hafi verið látinn falla á dýnu. Hann staðfesti að niðurstaðanhafi verið að höggkraftur og þrýstingur á kviðarhol þegar mannslíkaminn lendivið fall á klósett, borð, stól eða rúm geti valdið rof á milta og æðum við miltaðen líkanatilraunir sýni jafnframt að höggið myndi valda áverka á rifbeinum. Þástaðfesti hann að samkvæmt líkanareikningum geti mannslíkaminn ekki lent áneinum hlut við frjálst fall í fangaklefanum sem orsakað geti rifið milta eðarof á æðar við milta án þess að valda mari eða áverkum við eða á rifbeinunum.Hann kvaðst hafa búið til líkan af búk mannsins til þess að greina hvernigkraftdreifingin verður innan búksins ef hann verður fyrir áverka. Hann kvaðsthafa sett álag á búkinn og þá séð hvernig sá kraftur dreifðist um líkamann oghvernig hann í rauninni barst upp að miltanu og æðinni og með þessu þá kvaðsthann geta greint það hvað æðin og miltað þoldu. Niðurstaðan hafi verið sú aðþað hafi ekki verið hægt að finna samsvörun milli þess að æðin fór og A hefðidottið á eitthvað í fangaklefanum. Hann kvað athugun sína vera nokkurs konarlífverkfræði, sambland af læknis- og verkfræði, en tók fram að hann væri ekkilæknisfræðimenntaður. Hann kvaðforsendur niðurstöðu sinnar vera þær að um heilbrigðan einstakling hefði veriðað ræða. Hann kvaðst ekki hafa beðinn um mat á því hvort högg frá manni gætivaldið rofi á milta og ekki geta svarað því hversu mikinn kraft þurfi til þess.Hann taldi að lögreglumennirnir sem tekið hafi þátt í tilrauninni hafi verið svipaðirá hæð og A. Hann kvað sviðsmyndina hafa verið setta upp þannig að þrýstingur ábláæðina ýti henni bæði upp og aftur og rífi hana og rífi í leiðinni uppmiltað, þannig að rof í milta sé í rauninni úr frá bláæðinni. Hann gat ekkisvarað því hvort þetta hefði getað gerst við endurlífgun eða krufningu. Vitnið NN verkfræðingur staðfesti fyrir dómirannnsókn sem hann vann vegnahljóðburðar á Litla-Hrauni. Hafi lögreglan viljað komast að því hvernig hljóðbærist eða hve mikill hljóðburður væri úr tilteknum fangaklefa og fram íeldhús. Gerð hafi verið venjuleg stöðluð mæling á hljóðburði þar sem settur séhátalari með miklum styrk til þess að yfirgnæfa bakgrunnshljóð þannig að það séörugglega það hljóð sem mælt sé bæði íklefanum og í eldhúsinu. Mælt sé á báðum stöðum og fundinn út mismunur á því ogþegar það sé komið þá sé vitað hvernig hljóð í mismunandi tíðni berist þessaleið og þá sé hægt að beita þessari mælingu á ýmiss konar hljóð sem eigi upptöksín í klefanum. Þá hafi lögreglumenn verið fengnir til þess að leika uppgjörþví vantað hafi einhver hljóð sem væri líkust því sem menn ímynduðu sér aðhefðu heyrst þarna, þ.e. hljóð sem myndist þegar menn tali lágt saman og svoþegar þeir hækki róminn, brýni raustina og jafnvel þegar einhverjir pústrarverði milli þeirra. Hann kvaðmælingarnar ekki hafa verið gerðar í nálægum klefum, aðeins í opna rýminu eða eldhúsinu.Vitnið R, prófessor í sálfræði við Háskólann íGautaborg, staðfesti yfirmatsskýrslu sína í símaskýrslu fyrir dómi. Hann kvaðsthafa ákveðið að einblína á það atriði þegar maður veit hver útkoman verður, enþá sjái maður allt sem maður horfi á sem hluta af því sem eigi eftir að gerasten er ekki á upptökunni, t.d. þegar vitað sé að viðkomandi deyr. Hann kvaðsthafa gert tilraun með tvo hópa sem fengið hafi mismunandi bakgrunnsupplýsingarum það sem búið væri að gerast. Hafi fyrsti hópurinn fengið þær upplýsingar aðfanginn væri látinn og hverjir væru grunaðir. Hinn hópurinn hafi ekki fengiðþessar upplýsingar. Hann kvað báða hópana hafa komist að þeirri niðurstöðu aðumræddir einstaklingar hafi ekki verið ógnandi í hegðun. Hann kvað að því lengrasem samanburðartímabilið væri þá yrði niðurstaðan nákvæmari, en það ætti ekkiað hafa haft mikil áhrif þegar tekið sé með í reikninginn hversu lélegarupptökurnar hafi verið. Hann kvaðst ekki skilja gagnrýni S á aðferðafræðiþessarar rannsóknar. Hann kvað sér hafafundist mikilvægust sú spurning hvort það hafi haft áhrif að undirmatsmenn hafivitað fyrirfram hver útkoman varð og hafi rannsókn hans sýnt að svo hafi ekkiverið. Vitnið B, réttarmeinafræðingur,staðfesti krufningarskýrslu sína fyrir dómi. Hún kvað dánarorsökina hafa veriðinnvortis blæðingu sem átt hafi uppruna sinn í miltanu eða æðum þess. Íkviðarholi hafi verið tveir lítrar af fljótandi blóði og hafi orsök skemmda ámilta eða á æðum verið áverki. Hjartað hafi verið skoðað vefjafræðilega í smásjáog eins með berum augum og hafi ekkert gefið til kynna að um einhver veikindieða sjúklega veilu væri að ræða. Í lifrinni hafi fundist hersli, hnútar, enekki beinlínis skorpulifur, heldur frekar fibrosa (bandvefsaukning).Lifrarvefurinn hafi verið harðari en í eðlilegu ástandi vegna þess að frumurlifrarinnar breytist í bandvefsfrumur. Þetta ferli hafi ekki verið gengið þaðlangt að segja mætti að um skorpulifur væri að ræða. Hún kvað skorpulifur dragaúr blóðstorknun. Hún kvað erfitt að svara því hvort ástand lifrarinnar hafiverið með þeim hætti að valdið hafi breytingum á storknun blóðs. Hún kvaðmiltað hafa verið af eðlilegri stærð, ein rifa hafi verið á bláæð, 0,3 cm og0,5 cm rifa á vef miltans. Aðspurð hvort einhver möguleiki væri á því að þessiáverkar hafi orðið til við krufningu svaraði hún því til að jaðrar þessara rifahafi ekki verið þráðbeinir heldur meira tenntari. Megi draga þá ályktun af þvíað ekki hafi verið um skurð að ræða, heldur hafi eitthvað rifnað. Brottnámmiltans sé vandasöm aðgerð og geti verið að rifan hafi stækkað eitthvað, enskaðinn hafi verið þarna áður, því um leið og kviðarholið hafi verið opnað hafiverið tveir lítrar af blóði í kviðarholinu. Hún kvaðst strax hafa séð aðblóðvottur hafi verið undir miltishylkinu en ekki hafi verið hægt að sjá hversumikið fyrr en miltað hafði verið numið brott. Þetta helgist af tækninni sembeitt sé við miltisnám þar sem miltað sé tengt maganum og öðrum vefjum. Húnkvað engin lyf eða efni hafa fundist í blóðinu sem gætu hafa valdið aukinniblæðingu eða blóðþynningu, nema örlítinn heilabjúg sem gæti bent til þess aðviðkomandi hafi verið undir áhrifum lyfja. Efnagreining hefði leitt í ljós aðvissulega hafi verið um að ræða efni í styrk sem hefðu getað haft áhrif áandlegt ástand en engan veginn hefði slíkt leitt til dauða. Hún kvað að sésthafi gulir þurrir blettir á mörkum neðri hryggjaliða, brjósthryggjaliða,lendarhryggjaliða og eins á brjósthryggjarliðnum og undir vinstra herðablaði,en síðastnefndu svæðin, blettirnir, séueinkennandi fyrir þá sem legið hafi á gólfi. Þá bendi guli liturinn til þess aðþeir hafi myndast eftir andlát og með það í huga að gerðar hafi veriðlífgunartilraunir á manninum þá megi ætla að blettirnir hafi orðið til við það.Að öðru leyti hafi enga ytri áverka verið að sjá. Þá kvað hún ekkert benda tilþess að hann hefði kafnað í eigin ælu vegna þess að í öndunarveginum hafi engarmatarleifar verið eða nokkrir aðrir aðskotahlutir. Matarleifar hafi þó fundistvið op öndunarvegar en um hafi verið að ræða matarleifar sem upp hafi komið viðendurlífgunartilraunir. Vissulega hafi fundist í lungum örsmár vottur afmatarleifum en engan veginn í þeim mæli að slíkt hafi leitt til dauða. Hún kvaðlíklegustu ástæðu rofs á milta vera sljóan ytri áverka, ekki sé hægt að segjatil um hvort um hafi verið að ræða egglausan, bitlausan hlut eða einhvernlíkamshluta. Högg, spörk og fall á eitthvað gætu valdið þessu og því skýrarilögun sem hlutur hafi, oddhvass og þannig, þeim mun líklegra sé að hann skiljieftir sig sýnileg eða merkjanleg ummerki heldur en um mjög ávalan hlut sé aðræða. Hún vissi dæmi þess að fólk hafi hreinlega fallið á gólfið og við þaðhafi miltað rofnað. Hún kvað þrútið ogbólgið milta þurfa minni og vægari áverka til að springa heldur en heilbrigtmilta eins og verið hafi í þessu tilviki. Hún kvað fall fram á við geta valdiðslíkum áverka og frekar ólíklegt væri að ekki kæmu áverkar á höfuð en ekkiútilokað. Hún taldi útilokað að heilbrigt milta springi við lífgunartilraunir.Miltað sé mjög vel varið rifbeinum og þá sé útilokað að hægt sé að dæla tveimurlítrum út úr blóðrásinni inn í kviðarholið í lífgunartilraunum. Hún kvaðstengin önnur merki hafa séð um lífgunartilraunir en hina gulleitu bletti á hryggeða baki. Hún kvaðst hafa framkvæmt yfir þúsund krufningar og aldrei séðheilbrigt milta með rifum eins og í þessu tilviki. Hún kvað að draga megi þáályktun að heilbrigt milta eins og hér um ræði hafi orðið fyrir ytri áverka.Hún kannaðist við að hafa verið viðstödd rannsókn sem fram hafi farið í klefasem byggður hafi verið sérstaklega ásamt C og hafi verkefni þeirra falist í þvíað athuga hvort ytri áverki hefði getaðkomið til við þessar aðstæður, en ljóst hafi verið strax eftir krufninguað rofið milta og blæðingin hafi verið andlátsorsökin og hlyti því utanaðkomandiáverki að hafa valdið henni. Hún staðfesti að um lungnabjúg hefði verið að ræðahjá hinum látna og geti slíkt leitt til hjartastopps. Aðstæður í því tilvikiséu þá allt aðrar, um sé að ræða hjartasjúkdóm, vökvasöfnun í brjóstholi ogaðra tegund lungnabjúgs en í þessu tilviki. Megi því draga þá ályktun að bæðilungnabjúgur og heilabjúgur hafi orsakast af lyfjaneyslu. Hún var ósammála þvíað fíkniefnamisnotkun hefði orðið valdur að dauða A. Hún ítrekaði að tveirlítrar af blóði í kviðarholinu segi það að áverkinn hafi verið veittur aðmanninum lifandi en séu ekki afleiðing lífgunartilrauna. Hún kvað rifbein ekkihafa verið brotin. Hún staðfesti að blæðingin úr miltanum hefði getað orðiðað honum lifandi innan örfárra mínútnaeða klukkutíma. Hún kvað að með vaxandi blóðmissi skerðist meðvitundin, umæðarrof hafi verið að ræða og ekki við því að búast að hann falli umskyndilega, heldur verði hann smám saman ófær um gang eða hlaup eða þurfihreinlega að leggjast út af. Erfitt sé að segja til um hvort þetta hafi valdiðhonum sársauka strax í upphafi, blóðmissirinn sjálfur sé í eðli sínu ekkisársaukafullur og þá hafi hann veriðundir áhrifum annarra lyfja sem vissulega virki sem verkjastillandi. Hún kvað Ahafa getað dottið á tvo hluti í klefanum, annars vegar brúnina á klósettinu oghins vegar á hægri hlið stólbaks en á þessum hlutum séu engar beittar eðahvassar brúnir og því séu þeir þess eðlis að hafi getað valdið þessum áverka ánþess að hann væri sýnilegur. Vitnið S,vísindamaður og prófessor í sálfræðideild, staðfesti yfirmatsgerð sína ísímaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað aðferð þá sem sálfræðingarnir hafi notað ekkistandast gæðakröfur sálfræðinga. Þá kvað hann R ekki geta dregið ályktanir umeinstaklinga í hóprannsóknum, það sé aðferðafræðilegur galli. Vitnið C staðfesti matsgerð sínafyrir dómi. Hún kvað eftir að hafa farið yfir krufningarskýrsluna aðdánarorsökin væri að manninum hafi blætt út, hann hafi verið með tvo lítra afblóði í kviðarholi og taldi hún þetta blóðtap hafa valdið dauða hans. Hafiblóðtapið verið vegna áverka á miltisbláæðina og einnig hafi verið lítil rifa ímiltanum sjálfu. Hún kvað sljóa áverka af ýmsu tagi geta valdið því að miltaðspringur, hvort sem það er högg í tengslum við bílslys eða fall eða högg afvöldum annarra. Hún kvað ekki hægt að segja nákvæmlega til um hve langan tímaþað tæki að blæða inn í kviðarholið þannig að maður missti meðvitund eða færi íhjartastopp. Það færi einnig eftir ástandi viðkomandi, ef einstaklingur erblóðlaus áður þoli hann slíkt bóðtap verr. Þetta geti verið frá fáum mínútumtil nokkurra klukkutíma. Það fari eftir því hvort verið sé að tala um áverkanaá miltishýðinu eða áverka á miltisbláæðinni. Blætt geti úr áverkum sem komi ámiltishýðið svo klukkutímum skipti og sé um miklu lengri tíma en þegar um gat ámiltisbláæð sé að tefla. Hún kvaðst hafa skoðað myndband þar sem A gekk um,borðaði og drakk og reykti. Svo hafi hann staðið upp úr sófa og gengið. Húntaldi að af þessu myndbandi að dæma hafi hann ekki verið búinn að hljóta áverkana.Ef eingöngu væri verið að tala um rifu á hýðinu með hægfara blæðingu bjóst húnvið að ertingin á lífhimnunni væri slík að hann væri með verki og ætti þar afleiðandi erfitt með að hreyfa sig eðlilega, hann standi óhikað upp, borði ogdrekki og sé slík hegðun ekki líkleg efhann hafi verið með hæga blæðingu í kviðarholi. Hún taldi ekkert benda til þessað bláæðin hafi verið skorin í sundur við krufningu, ekki sé skorið djúpt þegarkviðveggurinn sé opnaður í krufningu, miltisbláæðin liggi djúpt í kviðarholinuog þá hafi tveir lítrar af blóði blasað við í kviðarholinu. Hún kvaðst oft sjá afleiðingarendurlífgunartilrauna og gangi oft mikið á með mörgum rifbrotum og lifrarrifumog kvaðst hún sjálf ekki hafa séð miltisrof af völdum lífgunartilrauna. Hún gat ekki komið því heim og saman að hálfssentimetra rifa í milta af völdum lífgunartilrauna hafi valdið því að það séutveir lítrar af blóði í kviðarholi, það er bara þriðjungur og hugsanlega 40% afblóðrúmmáli mannsins. Hún kvaðst hafalesið að blóðmagn frá miltisrifum eftir lífgunartilraunir hafi mælst 2-300 mlog þá hafi miltað reyndar verið tvöfalt þyngra en eðlilegt hafi verið. Í öðrutilviki hafi verið um miltisstækkun að ræða og þá hefðu mælst 400 ml. Þá kvaðhún lifraráverka miklu algengari vegna þess að lifrin sé miklu stærri og síðurvarin en miltað, en engin skaði hafi verið á lifur A. Hún mundi ekki að hafa séð dæmi um aðheilbrigt milta hafi blætt tveimur lítrum af blóði úr rifu eftirlífgunartilraunir. Hún kvað niðurstöðu sína hafa verið þá að líklegasta ástæðablæðingarinnar hafi verið einhvers konar ofbeldi, högg, spörk eða fall. Húnkvaðst ósammála yfirmatsmönnum þar sem því sé lýst í helstu textabókumréttarmeinafræðinnar að það sé nokkuð algengt ef ekki mjög algengt að þaðsjáist engir áverkar á kviðveggnum við innri áverka á líffærum í kvið þannig aðþað að hafa engan sjáanlegan áverka á húðinni eða á mjúkvefjunum undir húðinniútiloki ekki að um högg hafi verið að ræða. Hún kvaðst hafa verið viðstödd íeftirlíkingarklefanum þegar tveir lögreglumenn hafi verið fengnir til þess aðskoða hvort mögulegt gæti verið að A hefði dottið á eitthvað í fangaklefanumsem gæti skýrt þessa áverka. Hafi allt verið skoðað sem hægt hefði verið aðganga á, reka sig í eða detta ofan á og hafi það verið niðurstaða hennar aðfall í klefanum kæmi ekki til greina sem útskýring á þessum áverkum. Hefði hannt.d. dottið ofan á klósettsetuna hefði höfuðið verið komið út í vegg. Hún kvaðmiltað varið af rifjaboganum vinstra megin þannig að höggið myndi koma á vinstriefri hluta kviðar. Hún kvað áverka á miltað sjálft vel þekkta en áverkar ámiltisbláæðina séu afskaplega sjaldgæfir einir og sér. Hún kvað ekki um að ræðamiltisstækkun hjá manninum en of stórt milta sé viðkvæmara fyrir áverkum. Íkrufningarskýrslu sé talað um bandvefsaukningu í lifrinni en eðlileg stærðmiltans mæli gegn því að það hafi verið kominn einhver þrýstingur ímiltisbláæðina sem hefði gert hana viðkvæmari fyrir áverka. Hún kvað morfínlyfí ofskömmtum, eitrunarskömmtum, geta valdið öndunarstoppi og þá fylgi aðsjálfsögðu hjartastopp á eftir. Hún kvað Húlyfjamælingu sem gerð hafi verið á honum hafa sýnt að hann hafiverið með klórprótíxen í blóði eins og greint sé frá eftir töku venjulegslækningalegs skammtar og síðan verið með klórdíasepoxíð og umbrotsefni þessnærri efri mörkum gilda sem greint sé frá eftir töku stórra lækningalegraskammta. Um sé að ræða lækningalega skammtaog þetta séu lyf sem séu ekki þekkt af því að hafa í för með séreinhverja sérstaka hættu á hjartsláttartruflunum þannig að hún gat ekki séð aðþessi lyf sem að fundust hjá honum skýri þetta. Hún staðfesti að hún hefði oftséð áverka á innri líffærum í kviðarholi án þess að það sjáist ytri áverkar ákviðveggnum. Hún kvaðst ekki sammálaþeirri fullyrðingu B að áverkinn hefði getað komið við falla á klósett þar semklósettsetan hafi verið það breið að það hefði komið marblettur á brúnina ábrjóstkassanum. Þá hafi skrokkurinn verið það nálægt veggnum að höfuðið væri þákomið í vegginn. Að því er stólinn varðaði hafi stóllinn farið í klessu þegardúkka hafi verið látin falla á hann. Það minnki ákomuna ef maður dettur á hlutsem gefur undan, þá sé um að ræða mjög lítið högg af þeim hlut. Hún taldi þvíútilokað miðað við aðstæður í eftirlíkingaklefanum að fall í klefanum hefði orsakaðáverkann. Hún kvað að ef blæðingin er mjög hægfara sjáist ekki í upphafi neineinkenni og það fari eftir hraða blæðingarinnar hversu hratt eða hægt einkenninkomi fram. Vitnið D skýrði svo frá fyrirdómi að það gæti gerst að högg með hnefa eða hné í kviðarhol geti valdið rofi ámilta en hún taldi það mjög ósennilegt í þessu tilviki þar sem engin meiðslihafi verið á húð eða fituvef þar í kring. Hún kvaðst hafa framkvæmt þúsundkrufningar og aldrei séð meiðsl á milta sem dánarorsök, það hafi alltaf veriðönnur meiðsli með. Hún kvað koma fram í krufningarskýrslu að lifrin íviðkomandi hafi verið með mikinn bandvef og þá haldist hún miklu betur saman ogsé ekki eins líkleg til að skaðast. Húntaldi að hefði bláæðarskemmdin orðið við krufninguna hefði getað blætt tveimurlítrum af blóði úr miltishýðinu í kviðarholið við lífgunartilraunir. Hún kvaðnæstum útilokað að fá ekki líka meiðsl á húð og vef sem liggur á milliyfirborðs líkamans og miltans við það mikið högg að það skaði miltað. Hún kvaðrifbein geta brotnað við endurlífgunartilraunir og gætu rifin í sumum tilvikumstungist inn í lifrina en í öðrum tilfellum ekki, þá sé það bara þrýstingurinnsem kemur ofan á líkamann sem geri það að verkum að líffærin skaddist. Húntaldi líklegast að áverkinn á miltanu hafikomið við hjartahnoð og í þessu tilviki sé því engin dánarorsök en ekkisé óalgengt að réttarmeinafræðingar finni enga dánarorsök. Hún taldi mögulegtað hann hefði getað fengið þessa blæðingu við fall en hann hefði þá þurft aðdetta mjög nákvæmlega á einhvern ávalan hlut. Hún kvað tvo lítra af blóði íkviðarholi nægjanlega blæðingu til að skýra andlát mannsins og hefði þettablóðmagn getað komið til við hjartahnoð í 45 til 50 mínútur. Hún kvað mögulegtað sá sem gefið hafi hjartahnoð hafi hnoðað aðeins of neðarlega.Vitnið Ostaðfesti skýrslu sína í símaskýrslu fyrir dómi og lýsti þeim aðferðum sembeitt var við skoðun myndskeiða úr fangelsinu. Hann kvað enga hefðbundnaaðferðafræði til við að meta hegðun og líkamsbeitingu af myndbandi. Hann kvaðþá P hafa stuðst við það sem vitað sé í sálfræðinni og klíníska reynslu þeirra.Hann útilokaði ekki þann möguleika að hefðu þeir ekki vitað hvað orðið hefði umA gæti það hafa haft einhver áhrif á hvernig þeir hafi túlkað hegðunina en hanntaldi að þeir hafi farið mjög vandlega í gegnum þetta allt og faglega að því erhann taldi. Hann kvaðst vanur að meta myndbönd, hann geri það mjög oft við t.d.yfirheyrslur hjá lögreglu og í fangelsi. Þetta snúist um að skoða hegðunina oghvernig menn haga sér en kannski megi túlka hlutina á mismunandi vegu. Hannkvaðst ekki hafa heyrt þá skýringu varðandi glasið sem ákærði Y hafi tekið afborðinu og hellt úr að A hafi svelgst á mjólkinni og hafi ákærði Y verið aðganga frá glasinu en hann tók fram aðfrásögn A af atburðum lægi ekki fyrir. Hann kvað hegðun ákærðu hafa breystþegar A hafi komið á deildina frá því sem verið hafi deginum áður. T.d. réttihann út höndina en ákærði X taki ekki í hana. Þeir standi fyrir framan hanneins og þeir hafi verið að elta hann og elta hann meira að segja inn íherbergið. Vitninu var gerð grein fyrir skýringu ákærða X á þessu, hafi ekkitekið í hönd A vegna þess að hann sé þekktur fíkniefnaneytandi og hann hafiekki haft áhuga á því að taka í höndina á manni sem gjarnan væri búinn að setjafíkniefni upp í endaþarm og væri jafnvel með þau geymd þar. Vitnið kvað þaðvera hlutverk dómara að meta þetta en hann útilokaði ekki að þetta gæti veriðrétt skýring. Hann sagði niðurstöðurnar gefnar með fyrirvara um aðrarskýringar, myndböndin gefi hugmyndir um hvað sé að gerast, ekki sé um ágiskunað ræða, heldur mat. Hann kvað það að vera með krosslagðar hendur hugsanlegavera ógn en annað geti verið á bak við það. Ákærðu hafi báðir verið með þessahegðun, staðið nálægt A og þannig gefið til kynna að þeim væri eitthvaðmisboðið. Vitnið P,staðfesti skýrslu sína í símaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað þá og sérstaklega Ohafa töluverða reynslu af því að meta myndbönd, meta fólk í viðtölum og þaðværi sú klíníska reynsla sem þeir hafi byggt á. Hann kvað þá hafa haft myndböndfrá tveimur dögum og hafi þeir því metið breytingu á ástandi á ganginum semorðið hafi þegar ákærðu hafi komið þangað. Hann kvað ekki um fræðilega úttektað ræða heldur sálfræðimat sem byggt væri á klínískri reynslu þeirra. Hann kvaðþessi fræði takmörkuð og þá væru myndböndin takmörkuð, enda óskýr, en það hafiverið ákveðin atriði sem hafi mátt sjá af þeim. Ekki sé um skoðanir þeirra aðræða, þetta sé rökstutt mat, þeir lýsti atburðarásinni nokkuð nákvæmlega oglýsi því sem þeir sjái og túlki það á þann hátt sem nokkuð viðurkennt sé.Aðspurður hvort það hefði haft einhver áhrif á niðurstöðu þeirra ef þeir hefðuhaft skýringar á tiltekinni hegðun ákærðu taldi hann að það hefði ekki breyttmiklu, enda hafi þeir ekki verið beðnir um að tala við nokkurn mann. Hann kvað það ekki alltaf ógn að vera meðkrosslagðar hendur en geti verið það í ákveðnu samhengi. Vitnið Estaðfesti yfirmatsgerð sína fyrir dómi.Hann kvaðst hafa farið yfir skýrslur til 16 ára á sjúkrahúsinu íLinköping og hefðu 14000 dauðsföll verið rannsökuð og aðeins í 13 tilvikumhefði áverki á milta verið aðaldánarorsök. Í einu tilviki hefði ekkert séstutan á líkamanum en áverkar og blæðingar hafi verið á mörgum stöðum inni ílíkamanum, í mjúkvefnum og þá hafi verið rifbeinsbrot í þessu tilviki. Í öllumöðrum tilvikum hafi líka verið áverkar á húðinni. Í tveimur tilvikanna hafiverið um að ræða áverka unna af annarri manneskju og í öðru tilvikinu hafiverið áverki á húðinni og rifbeinsbrot. Hann kvað svona innri áverka ekki nauðsynlegasjást á húðinni. Slíkir áverkar geti orðið af falli manns, t.d. ef hann detturá húsgögn þar sem einhver kantur er en þá megi búast við áverka á húð. Hannkvaðst hafa gert 2000 krufningar og aðeins í einu tilfelli hafi hann orðið varvið áverka af völdum hjartahnoðs, þá hafi lifrin verið stungin en aldreimiltað. Hann kvað þetta þó geta gerst. Ef miltað sé stækkað sé aukin áhætta enA hafi ekki verið með stækkað milta. Hann vissi um tilvik þar sem hjartahnoðihefði verið beitt en lifrin hafi skaddast en blóð hafi pumpast meðan manneskjanvar látin, 1 og 1/2 lítri af blóði út í kviðarholið. Hann taldi mögulegt aðskaðinn á bláæðinni hafi orðið við krufninguna en um mjög óvenjulegan áverkahafi verið að ræða. Ef áverkinn hefði orðið við endurlífgun hefði hún ekkiverið rétt framkvæmd, ýtt hafi verið of neðarlega á búknum. Hugsanlegt sé aðáverkinn sé af völdum ofbeldis en áverkinn sé mjög einkennilegur. Þá kvaðsthann ekki skilja, hefði verið um spark að ræða, hvers vegna ekki hafi veriðáverki á neðri fremri hluta miltans og þá kvaðst hann ekki skilja af hverjuekki voru áverkar á mjúkum pörtum þar í kring. Hann taldi að hefði bláæðinverið skorin í sundur í krufningunni þá hefði það ekki getað valdið tveggjalítra blæðingu í kviðarhol. Hann kvað það mjög ósannfærandi að dánarorsök hefðiekki fundist en hann kvað tveggja lítra blæðingu nægjanlega til að skýra dauðaA, einn og hálfur lítri ætti að duga til að viðkomandi deyi. Þar sem ekki hafi verið merki um ytri áverkaog heldur ekki í kringum miltað taldi hann líklegast að þetta hafi gerst meðanverið var að endurlífga manninn en hann gat ekki útilokað að hann hefði fengiðmjög nákvæmt spark í miltað. Fái lifandi manneskja högg komi mar í vef áhöggsvæðið en ekki sé um slíkt að ræða þegar verið sé að endurlífga, blóðiðleki úr miltanu í gegnum gatið á því.Hann útilokaði ekki skyndidauða út af eiturlyfjanotkun. Hann kvað lifurA hafa verið harðari vegna bandvefshnúta í henni og því ólíklegri til að verðafyrir áverka. Hann gat ekki útilokað að lifrin hafi því þolað endurlífgun enskaðinn komið á miltað. Hann staðfesti að í endurlífgun sem taki 45 mínútur séhægt að dæla tveimur lítrum af blóði í gegnum æð sem sé með 0,3 cm gati. Niðurstaða. Ímáli þessu liggur fyrir að þegar A heitinn var færður í fangelsið aðLitla-Hrauni þann 16. maí 2012 hafði hann verið í töluverðri neyslu fíkniefnaog fundust í hans fórum sex sprautunálar og ein sprauta. Haft er eftir þeimfangavörðum sem afskipti höfðu af honum að hann hafi verið rýr, skorinn,grannur og tekinn eftir langvarandi neyslu og þá hafi hann verið eitthvaðölvaður og undir áhrifum einhverra lyfja. Að þeirra sögn hafi A verið nokkuðsamur við sig, viðræðuhæfur og rólegur. Hann hafi varið svangur, kaffiþyrsturog langað í tóbak. Fyrsta sólarhringinn var hann settur á gæsluvarðhaldsganginntil þess að hægt væri að fylgjast nánar með honum með tilliti tilfráhvarfseinkenna. Fyrir liggur að hringt var í vakthafandi lækni sem ráðlagðisvokallaðan R-skammt sem innihélt lyfin Risolid og Truxal, en þau eru venjuleganotuð þegar um slík einkenni er að ræða. Ekki er að sjá af skoðun ámyndbandsupptöku að A hafi verið bráðveikindalegur við komuna í fangelsið. Hannvirðist geta gengið einn og óstuddur, án riðu eða jafnvægisleysis, jafnvelþegar hann er járnaður með hendur fyrir framan líkamann. Daginn eftir, eða þann17. maí 2012 var A færður á gang 4 í húsi 3 og að mati hinna sérfróðumeðdómenda var ekkert í fari hans þá sem benti til þess að hann hafi veriðkominn með áverka á miltað sem blætt hafi rólega úr. Við skoðunmyndbandsupptöku er ekki að sjá A sé með bráðakviðverki frá því að hann sést ímynd kl 18:12 og fram undir 18:40. Hann virðist á köflum afslappaður og hallarsér aftur á bak í sófa á tímabili þannig að bráðir kviðverkir virðast ekki veratil staðar. Blæðing í kviðarholi myndi að öllu jöfnu valda magaverk vegnaáreitis á lífhimnuna og/eða sársauka í öxl/axlir vegna þindaráreitis. Þá værilíklegt að A hefði fundið fyrir svima og ógleði vegna fallandi blóðmagns íæðakerfinu og fallandi blóðþrýstings, en þessir þættir væru þó háðir hraðablæðingarinnar. Þegarákærðu koma til A í eldhúsinu virkar hegðun hans þvingaðri og er það mat sálfræðinganna O og P að sterkarvísbendingar séu um að ákærðu hafi ógnað A. Yfirmatsmennirnir S og Q vekja þóathygli á aðferðarfræðilegum annmörkum við þessa skýrslu. Nægilega hefur veriðupplýst að ákærði X hafi minnt A á tiltekna skuld hans vegna hurðar við sig oger ekki útilokað að þar sé að finna skýringu á hegðun A. Að mati dómsins styðjamyndbandsupptökur ekki þann framburð ákærðu að A hafi verið farinn að kúgastframmi á gangi þegar þeir hafi talað við hann. Ef svo hefði verið myndi þaðsjást þegar kviðurinn, þindin og vöðvarnir sem stuðla að öndun herpastbylgjukennt saman, einnig dragast axlirnar oft upp og menn standa aðeinsbognir. A stendur vissulega hokinn gagnvart ákærðu, hann gengur um álútur ogboginn og lútir höfði eins og hann sé þeim undirgefinn. Er því nærtækast aðætla að umræða um skuld A við X hafi verið ástæða þessarar hegðunar A. Þá berað líta til framburðar vitnisins G þess efnis að A hafi tjáð honum að hann værismeykur við ákærðu og að hann skyldi tala við ákærðu í því skyni að láta A ífriði. Að mati dómsins útiloka myndbandsupptökur ekki að þessi samskipti A og Ghafi átt sér stað. Samkvæmt myndbandsupptökum ogöðrum gögnum málsins fara ákærðu inn í klefa A um kl. 18:44. Samkvæmt framburðiþeirra verður A skömmu síðar veikur með uppsölum og kl. 19:08 kallar ákærði X áfangaverði og skýrir frá því að A sé orðinn fárveikur. Fangaverðir koma ávettvang og hefja lífgunartilraunir, náð er í hjartastuðtæki sem er tengt kl.19:13 við A og finnur tækið ekki stuðanleganlegan takt. Lífgunartilraunir meðhjartahnoði héldu áfram og sjúkraflutningamenn komu á vettvang kl. 19:24 ogtengja sitt hjartastuðtæki sem greinir ekki stuðanlegan takt. Samkvæmtlæknisvottorði H var A aldrei með lífsmarki eftir að sjúkralið mætti á vettvangog hann var úrskurðaður látinn klukkan 19:55. Samkvæmt krufningarskýrslufundust 2000 ml af blóði í kviðarholi A. Það var 0,3 cm rifa á bláæð miltans ogum 0,5 cm rifa á vef miltans. Ekki erumerki um að hann hafi haft hjartasjúkdóm eða að hann hafi kafnað vegna ælu,hvorki samkvæmt krufningarskýrslu né skýrslum yfirmatsmanna. Þá var styrkurþeirra lyfja sem hann hafði tekið deginum áður í lækningalegu magni í vessumhans. Við mat á dánarorsök verður að horfa til þess að A er við skoðun alvegfrá því hjartastuðtæki er fyrst sett á hann aldrei með stuðanlegan takt. Teljaverður því sennilegt að hann hafi fengið bráðakviðverki vegna rifu á miltisbláæðog því ælt og síðan farið í lostástand vegna blóðmissis eftir missi á um hálfumlítra blóðs og hlotið af því óstuðanlegan takt. Ljóst er að rifa á miltisbláæðkallar á verulegt högg miðað við framburð allra sérfróðra vitna. Þegar horft ertil þess rýmis sem fangaklefi A er þá er vart mögulegt að gera ráð fyrir aðslíkur áverki hljótist við fall í klefanum án þess að aðrir áverkar fyndust álíkinu. Miklar líkur benda því til þess að hann hafi fengið hnefahögg eðahnéspark í kvið á þeim tíma sem hann er inni í klefa sínum en þó er ekki hægtað útiloka að áverkinn hafi stafað af falli. Samkvæmt krufningarskýrslu ogframburði B fyrir dómi var áverkinn á sjálfu miltanu 0,5 cm langur ogóreglulegur (tenntur) í kantinn. Í krufningarskýrslunni kemur fram að það hafiverið lítilsháttar blæðing undir hylkið en að mati hinna sérfróðu meðdómendaútilokar það í raun langvarandi dulda blæðingu. Gera má ráð fyrir aðlangvarandi dulin blæðing undir hylkið svo klukkustundum eða dögum skipti, semgæfi tveggja lítra blóðsöfnun íkviðarhol við rof hylkisins, hefði að öllu jöfnu skilið eftir sig meiri ummerkiá miltisvefnum og hylkinu er raun bar vitni. Samkvæmt gögnum málsins var miltaðeðlilegt að stærð og þyngd og engin merki um sjúkdóma fundust, hvorki viðkrufningu né smásjárskoðun. Rifan ábláæðinni mældist 0,3 cm og voru kantarnir óreglulegir (tenntir), en það benditil rofs, þeir voru ekki skarpir eins og eftir hníf eða skæri að því er Bskýrði frá fyrir dómi. Við opnun kviðarhols sást strax að blóðið í kviðarholinuvar fljótandi og segist B þá hafa farið varlega til að staðsetjablæðingarupptökin. Hún hafi séð rifuna á miltanu og blæðinguna undir hylkiðáður en hún fjarlægði miltað. Ekkert er því að mati dómsins fram komið um þaðað áverkar á miltanu og bláæðinni hafi komið til við krufninguna. Ekki er annað fram komið en að B hafi miklareynslu af krufningum og þá fékk hún sérfræðing í meinafræði til að hafa umsjónmeð smásjárskoðun. Ljósmyndir sem teknar voru af áverkunum voru að mati dómsinsekki nægilega góðar til að hægt væri að greina áverkana og af þeim sökum voruþær gagnslausar fyrir yfirmatsmennina. Að mati dómsins mælir ekkert gegn því aðbæði miltað og bláæðin hafi getað rofnað á sama tíma og við sama áverka. Báðarrifurnar eru staðsettar nálægt hvor annarri og vel er þekkt að milta getirofnað við svokallaðan „blunt force“ eða sljóan áverka, t.d. við bílslys eðafall úr mikilli hæð, en einnig eru dæmi um miltisáverka við t.d. fall á stýri áhjóli, í glímu o.s. frv. Þá er miltað viðkvæmara fyrir hnjaski þegar það erstækkað, t.d. vegna blóðsjúkdóma, skorpulifrar o.s. frv., en eðlilegt milta oggetur vissulega rofnað við minni háttar áverka.Sjaldgæfara er að bláæðin rofni við sljóan áverka en það er þó ekki útilokaðog dæmi þess þekkjast. Sérstaklega gæti það komið fyrir ef um væri að ræðaæðagúl á miltisbláæðinni vegna skorpulifrar og í slíkum tilvikum gæti rifanjafnvel komið án þess að áverki hafi verið veittur. Engin merki eru um aðástand A hafi verið með þessum hætti. Samkvæmt krufningarskýrslu fannstlítilvægur heilabjúgur en hann getur hafa verið vegna lyfjaáhrifa og einniggetur hann sést eftir lífgunartilraunir. Engin merki fundust um amfetamín,kókaín, opíöt eða alkóhól. Þá fundust engin merki um Suboxone, eða Súbba einsog fangar hafa nefnt það efni, en um er að ræða lyf sem inniheldurbuprenorphin, blandað við naloxon. Þetta lyf er notað við fráhvarfs- ogviðhaldsmeðferð hjá þeim sem háðir eru opíötum og ákærðu og fleiri fangar hafaborið að A hafi tekið inn hálfa töflu af þessu lyfi með því að sjúga það ígegnum nefið. Ýmislegt getur útskýrt af hverjuA byrjaði að kasta upp inni í klefanum. Það gæti hafa verið vegnaendurlífgunartilrauna þegar lofti var blásið niður í magann af fangavörðum ogsjúkraflutningamönnum. Það gæti einnig stafað af lélegu heilsufari hans ogvegna lyfjanna. Þá gæti högg á kviðinn hafa ert magann, auk þess sem fallandiblóðþrýstingur og/eða blóðþéttni vegna blæðingar getur valdið ógleði oguppköstum. Þá verður af krufningarskýrslu og framburði B fyrir dómi ráðið að köfnunvegna innöndunar fæðu hafi ekki verið banamein A. Engin vefjaviðbrögð hafiverið í kringum aðskotahlutina við smásjárskoðun af vef frá lungunum en þaðþýðir að aðskotahluturinn hefur komist þangað eftir dauðann. B taldi einamöguleikann um rof á milta og bláæð eftir fall vera ef A hefði fallið áklósettið og/eða stólinn í klefanum. C taldi ómögulegt fyrir A að detta áklósettið án þess að fá aðra áverka vegna lögunar þess og staðsetningar í horniklefans. Hann hefði þá átt að fá áverka á bringubogann og andlitið í þaðminnsta. Ef hann hefði dottið á stólinn mætti gera ráð fyrir að stóllinn hefðibrotnað eða bognað undan þunga hans. Hefði hann fallið á gólfið hefði mátt geraráð fyrir áverkum á andliti og húðblæðingu yfir rifbeinsboganum á þeim stað þarsem húðin hefði klemmst á milli gólfsins og rifbeinsbogans. Þá er til þess aðlíta að enginn réttarmeinafræðinganna töldu það sennilegt að um fall hefðiverið að ræða. Það var mat B að það aðtveir lítrar af blóði hafi fundist í kviðarholinu séu merki þess að A hafiverið á lífi þegar blæddi úr miltanu/bláæðinni og telur hún ekki mögulegt aðslík blóðsöfnun verði við misheppnaða endurlífgunartilraun þar semeinstaklingurinn er úrskurðaður látinn. Augljóst er að beriendurlífgunartilraun árangur og þrýstingur næst í æðakerfið, getur þessiþrýstingur stuðlað að nægjanlegu blóðstreymi til að blætt geti úr líffæri eðaæð sem hafi rofnað, en í þessu tilviki var ekki um slíkt að ræða. Þá fundustengin rifbeinsbrot á A við krufninguna, en þau eru algengustu áverkarnir eftirhjartahnoð. Yfirmatsmaðurinn D legguraðaláherslu á það að mjög ósennilegt sé að miltisskaðinn gæti orðið án ytriáverka. Hún taldi að fengi maður svo harthögg á kviðinn að miltað rofnaði væri ómögulegt að ekki sæist ytri blæðing.Hinir sérfróðu meðdómendur geta ekki fallist á þetta, þvert á móti er velþekktað maður geti fengið svo mikið högg á kvið án þess að ytri áverkar sjáist eninnri líffæri skaðist lífshættulega. Þá stenst engan veginn framburður hennarþess efnis að tveggja lítra blæðing í kviðarhol hefði getað komið til viðendurlífgunina og þær fræðigreinar sem hún afhenti dóminum og styðja áttuframburð hennar gerðu það þvert á móti alls ekki. Í öllum þeim tilvikum var umað ræða velheppnaða endurlífgun þar sem hjartsláttur og blóðþrýstingur náðistupp. Í skriflegu mati hennar kom fram að um mikinn lungnabjúg hefði verið aðræða en við aðalmeðferð málsins kom fram að um þýðingarvillu var að ræða. YfirmatsmennirnirD og E telja það ólíklegt en ekki ómögulegt að miltisrofið og rofið á bláæðinnihafi orsakast af höggi eða sparki af mannavöldum. Þá eru þau sammála um aðrofið á bláæðinni gæti hafa gerst í krufningunni, en líklegast þótti E að rofiðhefði komið til við endurlífgunartilraunir og jafnframt að þær útskýrðublóðmagnið í kviðarholinu. Þá taldi hann nánast óhugsandi að ekki hafi fundistytri áverkar eða áverkar á innra borði við krufningu ef um högg eða spark hafiverið að ræða. Ljóster að ákærðu einbeittu sér mjög að A heitnum þegar þeir komu inn á ganginn umkl. 18:39, þeir gengu í humáttina á eftir honum inn á klefann hans kl. 18:44 ogdvöldu þar með honum í u.þ.b. 12 mínútur. Ekkert bendir til þess að A hafi haftdulda blæðingu eða verið farinn að kúgast frammi á gangi og því ekkert sembenti til þess að hann væri það sjúkur að hann yrði rænulaus um 20 mínútumsíðar. Hann kom hins vegar aldrei lifandi út úr klefanum. Ef gert er ráð fyrir að rofið á miltað hafikomið við hjartahnoðið og tveir lítrar af blóði hafi lekið í kviðarholið umþessa 0,5 cm rifu og rifan á bláæðina hafi komið við krufninguna, þá þarf aðskýra ástæðu meðvitundarleysisins, uppkastanna og hjartastoppsins.Eiturefnaskoðun leiddi í ljós að ekki var um ofskammt lyfja að ræða, hannkafnaði ekki í eigin ælu samkvæmt niðurstöðu krufningar og þá var hann ekkilífshættulega veikur á neinn hátt. Að vísu er ekki hægt að sanna eða sýna framá nýtilkomnar breytingar í hjarta eða hjartsláttartruflanir en ekkert viðsmásjárskoðun benti til hjartasjúkdóms og þá var ekkert að rafvirkni hjartansvið endurlífgunartilraunina. Líklegasta skýringin er að miltað og miltisbláæðinhafi rofnað inni í klefanum og hafi A blætt svo mikið að hann hafi fengiðeinkenni blóðþurrðar, m.a. ógleði, uppköst, rænuleysi og síðar hjartastopp.Kemur þá tvennt til greina, annað hvort að A hafi fallið á eitthvað í klefanumeða að honum hafi verið veittur áverki á kvið í klefanum og hafi þessi áverkiorsakað rof á miltað og miltisbláæðina með þeim afleiðingum að honum blæddi útí kviðarholið. Kemurþá til skoðunar hvort ákæruvaldinu hafi í máli þessu tekist að sanna með þeimhætti að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi gerst sekir um þáháttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru. Ákærðu neita alfarið sök og kannasthvorugur þeirra við að hafa veitt A áverka. Engin vitni hafa verið leidd í máliþessu sem bera að ákærðu hafi átt hlut að máli en upplýst var við aðalmeðferðmálsins að vitnið G hefði í fyrstu staðið í þeirri trú að lyf sem hann hefði gefið A hefði orðið honum aðaldurtila. Þá hafa vitni borið að G hefði verið að bjóða mönnum samning eðavarning gegn því að bera sakir á ákærðu. Samkvæmt gögnum málsins var A einn íklefa með J, fyrst í 44 sekúndur og síðan í 1 mínútu og 40 sekúndur. Þar á eftirer hann einn í klefa með G í 2 mínútur og 57 sekúndur. Eftir að A hafði verið íklefunum með ofangreindum föngum fór hann í sameignina þar sem hann m.a. fékksér að borða, drekka og reykja. Hann gengur um einn og óstuddur, beygir signiður og réttir úr sér við ísskápinn, sest í sófann þar sem hann hallar sérfram og aftur og rís úr sófanum áreynslulaust. Engin merki virðast þá um aðhann hafi haft rifu á miltanu eða bláæðinni, þar sem slíkt hefði gefið líkamlegeinkenni, t.d. ertingu á lífhimnu, fallandi blóðþrýsting og fallandiblóðþéttni. A fer síðan inn í sinn klefa og ákærðu í humáttina á eftir honum,ákærði X fór inn í klefann og var einn með A í nokkrar sekúndur en ákærði Ystóð fyrir utan. Á þessum tíma komu tveir fangaverðir með poka til A og verðurað telja líklegt að þeir hefðu brugðist við hefðu þeir séð að hann væri orðinnlasinn. Eftir þetta eru A og F einir saman í klefa í 3 sekúndur áður en ákærðiX kemur inn í klefann. F er samanlagt í 9 sekúndur í klefanum áður en hannyfirgefur hann. Eftir þetta er A einn í klefanum með ákærðu í um 12 mínútur.Samkvæmt framansögðu er ekki hægt að útiloka að F hafi veitt A áverka á þeimtíma sem hann var í klefa hans. Þegar allt framanritað er virt benda miklarlíkur til þess að ákærðu séu þeir einu sem til greina komi sem gerendur í máliþessu en ekki er loku fyrir það skotið að aðrir en ákærðu hafi haft möguleika áþví að veita A þá áverka sem drógu hann til dauða. Þá er ekki heldur hægt aðútiloka að fall í klefanum hafi orsakað áverkann. Að mati dómsins leikur þvíþað mikill vafi á sekt ákærðu að þessu leyti að ekki verður hjá því komist meðvísan til 108. gr., sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaað sýkna ákærðu af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Vararíkissaksóknari gerði þá kröfu í þinghaldi þann11.júní 2013 þess efnis að verjanda ákærða X yrði gerð réttarfarssekt skv. c.lið 1. mgr. 223. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 vegna ummælaverjandans þess efnis að ákærði hafi verið færður fyrir dóminn í þágufjölmiðla. Þessari kröfu, sem ítrekuð var við aðalmeðferð málsins, var mótmæltaf hálfu verjandans. Að mati dómsins voru ummæli þessi vissulega óheppileg ogóviðeigandi en ekki þykir ástæða til að gera verjandann að greiða sekt. Sakarkostnaður. Eftir þessum úrslitum og meðvísan til 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008, ber að fella allan kostnaðsakarinnar á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X,Hólmgeirs Elíasar Flosasonar hdl., 16.500.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 705.000 krónur ogmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Y, Sveins Guðmundssonar hrl., 12.500.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar lögmannsins, 276.000krónur. Þá greiðist einnig úr ríkissjóði þóknun fyrri verjanda ákærða Y, IngaFreys Ágústssonar hdl., 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti aukferðakostnaðar lögmannsins, 69.090 krónur. Dómþennan kveða upp Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri, dómsformaður, auk sérfróðumeðdómendanna Kristins Tómassonar, geð- og embættislæknis og SnjólaugarNíelsdóttur, sérfræðings í réttarlæknisfræði. Dómsuppkvaðning hefur dregistfram yfir lögbundinn frest en dómendur og málflytjendur töldu ekki þörfendurflutnings.DÓ M S O R Ð: Ákærðu,X og Y, skulu vera sýknir af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allursakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærða X, Hólmgeirs Elíasar Flosasonar hdl., 16.500.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti, auk ferðakostnaðar lögmannsins, 705.000 krónur ogmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Y, Sveins Guðmundssonar hrl., 12.500.000krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk ferðakostnaðar lögmannsins, 276.000krónur. Þá greiðist einnig úr ríkissjóði þóknun fyrri verjanda ákærða Y, Inga FreysÁgústssonar hdl., 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti aukferðakostnaðar lögmannsins, 69.090 krónur.
Mál nr. 554/2012
Kjarasamningur Vátrygging Hópvátrygging Persónutrygging
Á, sem var atvinnuflugmaður hjá I hf., varð að láta af störfum á árinu 1998 vegna veikinda og fékk hann vegna þessa greitt fé úr kjarasamningsbundinni skírteinistryggingu. Á öðlaðist réttindi sem atvinnuflugmaður á ný og starfaði hjá I hf. fram til ársins 2008 er hann varð að láta endanlega af störfum vegna veikinda. Kröfu Á um bætur var hafnað á þeim grunni að hann nyti ekki tryggingarinnar, en I hf. hafði ekki tryggt atvinnuflugmannsskírteini hans er hann hóf aftur störf hjá félaginu. Höfðaði Á því mál á hendur I hf. og krafðist greiðslu þeirrar fjárhæðar sem honum hefði borið úr tryggingunni. Hæstiréttur féllst á það með héraðsdómi að þær ástæður sem leiddu til veikinda Á árið 1998 hefðu verið af sama meiði og þær sem urðu til þess að hann missti flugskírteini sitt endanlega á árinu 2008. Hefði I hf. sýnt fram á að ekki hefði verið unnt að taka tryggingu í þágu Á án takmarkana vegna þessa. Þá taldi Hæstiréttur að í ljósi samskipta þáverandi lögmanns stéttarfélags Á og starfsmannastjóra I hf. hefði lögmanni stéttarfélagsins og þar með Á sjálfum verið ljóst að hann hefði ekki notið tryggingarinnar, en ósannað var að Á eða stéttarfélagi hans hefði borist bréf I hf. þess efnis. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu I hf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 47.384.021 krónu með 3,5% ársvöxtum frá 24. nóvember 2009 til 24. mars 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við meðferð málsins í héraði var gætt lokamálsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar greinir hafði áfrýjandi starfað lengi sem atvinnuflugmaður hjá stefnda og forverum hans er hann fékk heilaáfall í október 1998 með skammvinnum einkennum. Vegna þess voru honum ekki heimiluð áfram störf sem atvinnuflugmaður. Áfrýjandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og öðlaðist síðar atvinnuflugmannsréttindi sín að nýju á grundvelli úrskurðar sérstakrar áfrýjunarnefndar og hvarf til fyrri starfa í maí eða júní 2001. Í desember það ár var honum á ný synjað um heilbrigðisvottorð. Eftir kæru áfrýjanda var sú ákvörðun staðfest. Áfrýjandi kærði einnig þá ákvörðun og í kjölfarið var sett á fót sérstök áfrýjunarnefnd um málefnið sem komst að þeirri niðurstöðu 15. september 2003 að áfrýjandi uppfyllti heilbrigðiskröfur til að gegna starfinu. Áfrýjandi hóf störf að nýju í október 2003 og sinnti þeim að því er ráðið verður fram á vordaga 2008, en miðað er við í málinu að hann hafi verið óvinnufær frá og með 15. júní 2008. Þrátt fyrir framangreindan ágreining um atvinnuflugmannsréttindi áfrýjanda var honum í árslok 1999 greitt í einu lagi fé úr kjarasamningsbundinni skírteinistryggingu er hann naut. Forveri áfrýjanda, Flugleiðir hf., gerði fyrirvara um endurgreiðslu tryggingarfjárhæðarinnar yrði atvinnuflugmannsskírteini áfrýjanda endurnýjað og hann myndi öðlast á ný full réttindi sem atvinnuflugmaður. Áfrýjandi lýsti sig samþykkan þessum skilmálum „með fyrirvara á endurgreiðslu sem aðeins kemur til hlutfallslega ef undirritaður endurheimtir íslenskt atvinnuflugmannsskírteini I. flokks.“ Tryggingafélag það, sem nú annast umrædda skírteinistryggingu fyrir stefnda, hafnaði kröfu áfrýjanda um bætur er hann lét endanlega af störfum hjá stefnda á árinu 2008 á þeim grunni að hann nyti hennar ekki, en óumdeilt er að stefndi tryggði ekki atvinnuflugmannsskírteini áfrýjanda er hann hóf aftur störf haustið 2003. Eins og rakið er nánar í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína í málinu á því að það sé á ábyrgð stefnda að hann hafi ekki fengið greitt úr tryggingunni síðara sinnið. Bæði stefndi og forverar hans hafi vanefnt ákvæði kjarasamnings þar um. Stefndi gerir ekki athugasemdir við að kröfu áfrýjanda sé beint að honum á þeirri forsendu að stefndi hafi yfirtekið bæði réttindi og skyldur forvera sinna gagnvart áfrýjanda, en hann kveður þá hafa fylgt umþrættum kjarasamningsbundnum skyldum sínum til fullnustu. Trygging sú sem um ræðir er persónutrygging sem ætlað er að bæta flugmönnum tjón vegna missis atvinnuflugmannsréttinda. Var kveðið á um hana í kjarasamningum stéttarfélags áfrýjanda, Félags íslenskra atvinnuflugmanna (FÍA) við atvinnurekendur 14. júní 1992, sem endurnýjaður var með breytingum 2. júní 2000 og svo í kjarasamningi 10. maí 2004. Umþrætt ákvæði framangreindra kjarasamninga voru samhljóða um atriði er máli skipta um ágreining aðila, en um trygginguna segir svo í grein 08-3 í síðastnefnda kjarasamningunum: „Flugleiðir skulu á sinn kostnað tryggja skírteini hvers flugmanns fyrir kr. ... Trygging þessi skal ná yfir réttindamissi um stundarsakir og réttindamissi vegna aldurshrörnunar. ... Skírteinistrygging er eingreiðsla sem greiðist í einu lagi eða áföngum ... að vali flugmanns.“ Þá segir í grein 08-6: „Flugleiðir skulu sjá um, að FÍA fái fullnægjandi sönnunargögn fyrir því, að framangreindum tryggingarskilmálum hafi verið fullnægt og senda hverjum þeim flugmanni, sem þess óskar afrit af skírteini slysa- og skírteinistryggingar.“ Einnig sagði í grein 08-8: „Ef tryggingafélag Flugleiða neitar endurnýjun eða hækkun á skírteinistryggingu flugmanns eða takmarkar svið hennar við hækkun eða endurnýjun á grundvelli samhljóða læknisvottorðs trúnaðarlækna samningsaðila, skulu Flugleiðir ekki ábyrgir fyrir þeirri hækkun eða takmörkun. Í slíkum tilfellum munu Flugleiðir reyna að fá þær takmarkanir sérstaklega tryggðar og gera það í samráði við FÍA. FÍA er jafnframt heimilt, fáist ekki viðunandi trygging skv. ofanskráðu, að leita til tryggingafélaga, innlendra eða erlendra um tryggingu á skírteini viðkomandi flugmanns. Fáist trygging á þennan hátt, greiða Flugleiðir sama iðgjald fyrir þann, sem í hlut á, eins og fyrir aðra skírteinistryggingarhafa, án takmarkana í sama aldursflokki. ...“ Í gögnum málsins er tryggingaskírteini eða „endurnýjunarkvittun“ frá 4. janúar 2002, útgefin af tryggingafélagi því sem á þeim tíma sá um tryggingar þessar, þar sem sérstaklega var gerð svofelld takmörkun varðandi stöðu áfrýjanda vegna þessarar tryggingar: „Árni Sigurðsson flugstjóri – áhætta vegna beinna eða óbeinna afleiðinga heilablóðfalls hér með undanskilin gildissviði vátryggingar gegn missi flugskírteinis eða hóplíftryggingar.“ Ekki var leitað frekar eftir skírteinistryggingu fyrir áfrýjanda, sbr. bréf Icelandair hf. 7. nóvember 2003 til áfrýjanda og stéttarfélags hans þar sem fram kemur sá skilningur að áfrýjandi ætti ekki tilkall til skírteinistryggingar þegar hann kæmi aftur til starfa það haust. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að framangreindar ástæður, sem tilgreindar eru í tryggingaskírteininu og vörðuðu áfrýjanda sérstaklega, hafi verið af sama meiði og þær sem urðu til þess að áfrýjandi missti endanlega flugskírteini sitt á árinu 2008. Er jafnframt fallist á að stefndi hafi sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að taka tryggingu í þágu áfrýjanda án þeirra takmarkana, sem gerðar voru af hálfu vátryggjanda 4. janúar 2002 og að framan var getið. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um að ósannað sé að framangreint bréf 7. nóvember 2003 hafi borist áfrýjanda eða stéttarfélagi hans. Á hinn bóginn er fram komið að þáverandi lögmaður stéttarfélagsins og þáverandi starfsmannastjóri stefnda og forvera hans áttu samskipti um haustið 2005 varðandi uppgjör á kröfum áfrýjanda sem þá hafði fengið endurútgefið flugskírteini sitt. Í bréfi lögmannsins til starfsmannastjórans 26. september 2005 sagði meðal annars: „Í framhaldi af fundi með þér nýverið um mál Árna G. Sigurðssonar hef ég borið undir hann það sem okkur fór á milli um hugsanlega lausn málsins. Árni getur fallist á þær hugmyndir sem fram komu ...“ Því næst voru listuð upp í fimm liðum ýmis atriði varðandi starfskjör áfrýjanda allt frá árinu 2001, en í lið 5 sagði: „Að Árni verði ekki bókaður í leiguflug utan Evrópu og Bandaríkjanna, sbr. umræður okkar um skírteinistryggingu og veikindarétt, nema gagnkvæmt samkomulag sé þar um.“ Síðan sagði í lok bréfsins: „Á fundinum ræddum við ennfremur um skírteinistryggingu og veikindarétt Árna og vorum við sammála að láta þá þætti liggja á milli hluta þar til og ef á þá reyndi í framtíðinni. Ég er að vonast til að unnt sé að ganga frá endanlegu samkomulagi í þessum mánuði og bið þig að vera í sambandi við mig fljótlega.“ Í svarbréfi starfsmannastjórans 4. október 2005 var farið yfir ýmsa liði sem um ræðir í fyrrnefndu bréfi, en í lok þess sagði: „Fimmti liðurinn er erfiðari. Við getum ekki ákveðið að Árni fljúgi einungis í Evrópu og Bandaríkjunum. Í kjarasamningi við FÍA er félaginu skylt að jafna flugi félagsins á flugmenn. Auk þess sem slík framkvæmd myndi valda leiðindum og ósætti meðal flugmanna, þar sem margir hafa farið fram á að vera fyrst og fremst í áætlunarflugi félagsins.“ Í svarbréfi lögmannsins daginn eftir kom fram að lausn ágreinings væri í sjónmáli, en síðan sagði: „Hvað fimmta liðinn varðar er hann settur fram með tilliti til þess að áhöld eru um skírteinistryggingu Árna og veikindarétt, sbr. samræður okkar. Árni tjáir mér að flugmenn hafi í ferðum á staði þar sem heilbrigðismál og aðbúnaður eru lök fengið matareitranir og aðra sjúkdóma. En ég hygg að við ættum að fara nánar yfir þennan þátt málsins munnlega þegar niðurstaða liggur fyrir um annað. ...“ Fram kom hjá áfrýjanda fyrir dómi að lögmaðurinn hafi látið sig vita um að leyst hefði verið þræta samkvæmt fyrstu fjórum liðunum sem tilgreindir voru í framangreindu bréfi 26. september 2005. Varðandi fimmta liðinn kvað hann lögmanninn hafa sett fram óskir fyrir sína hönd um að hann yrði ekki bókaður í flug nema til Evrópu og Bandaríkjanna, en ekki hafa vitað til þess að ágreiningur hafi komið upp í viðræðunum um umrædda skírteinistryggingu. Fyrir dómi bar starfsmannastjórinn að hann hefði átt í talsverðum samskiptum við lögmanninn vegna ágreinings um uppgjör við áfrýjanda á árinu 2005. Hefði þeim síðarnefnda verið gerð skýrlega grein fyrir því að áfrýjandi ætti ekki kost á nýrri skírteinistryggingu og vísaði vitnið til framangreindra bréfa þar um. Þó hafi verið ákveðið að láta ágreining um það atriði ekki koma í veg fyrir sátt um önnur atriði sem um var deilt. Lögmaðurinn gaf einnig skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa vitað að áfrýjandi hefði fengið greidda skírteinistryggingu árið 1999 en ekki talið að um svokallaða einskiptistryggingu væri að ræða. Hafi fulltrúi stefnda lýst þeirri skoðun að vafi væri um trygginguna, en lögmaðurinn kvaðst ekki hafa viljað ræða það. Hafi þeir ákveðið að umrædd skírteinistrygging skyldi „algjörlega liggja á milli hluta 2005“. Þó kvaðst vitnið telja að áfrýjandi hafi á þessu tímamarki verið tryggður þar sem stéttarfélagi hans hafi ekki borist orðsending um annað. Nánar aðspurður sagði vitnið að skoðun starfsmannastjórans hafi verið „þessi, sem haldið [er] fram af stefnda í þessu máli. Skoðun mín var allt önnur.“ Af því sem að framan er rakið verður ráðið að lögmanni stéttarfélags áfrýjanda og þar með umbjóðanda hans hafi verið fullljóst að áfrýjandi naut ekki umræddrar tryggingar. Verður því þegar af þeirri ástæðu ekki fallist á að framangreind ákvæði kjarasamnings í greinum 08-6 og 08-8um skort á tilkynningum um tryggingarmál áfrýjanda skuli leiða til ábyrgðar stefnda. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, en rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 16. maí sl., var þingfest 31. mars 2011. Stefnandi er Árni G. Sigurðsson, Birkigrund 57, Kópavogi. Stefndi er Icelandair Group, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 47.384.021 krónu með 3,5% ársvöxtum frá 24. nóvember 2009 til 24. mars 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, stefnanda að skaðlausu, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefnandi sé ekki virðisaukaskatt­skyldur og því er þess krafist að málskostnaður beri virðisaukaskatt. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu. Málavextir Stefnandi starfaði í áratugi sem atvinnuflugmaður og flugstjóri hjá stefnda. Í október árið 1998 fékk stefnandi heilaáfall með skammvinnum einkennum og vegna þess var heilbrigðisvottorð fellt niður. Í árslok 1999 var stefnanda eingreidd samningsbundin skírteinistrygging á grundvelli greinar 08-3 í kjarasamningi aðila, þar eð hann var metinn varanlega óvinnufær af heilsufarsástæðum. Í grein 08-3 í kjarasamningi aðila frá 1992 er fjallað um svokallaða skírteinistryggingu sem ætlað er að bæta flugmönnum tjón vegna missis atvinnuflugmannsréttinda. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skuldbatt Flugleiðir hf. sig til þess að tryggja, á sinn kostnað, atvinnuflugmannsréttindi (skírteini) hvers flugmanns fyrir 6.971.168 krónur. Í ódagsettu bréfi Flugleiða til stefnanda kemur fram að fallist hafi verið á að greiða stefnanda úr skírteinistryggingunni þrátt fyrir að endanleg niðurstaða um skírteinismissi stefnanda hafi ekki legið fyrir á þeim tíma. Skyldi greiðslan bundin þeim fyrirvara að tryggingin yrði endurgreidd kæmi til þess að atvinnuflugmannsskírteini stefnanda yrði endurnýjað og hann myndi öðlast réttindi sem atvinnuflugmaður. Stefnandi áritaði þetta bréf hinn 15. desember 1999. Í áritun hans segir: „Samþ. með fyrirvara á endurgreiðslu sem aðeins kemur til hlutfallslega ef undirritaður endurheimtir íslenskt atvinnuflugmannsskírteini I. flokks.“ Í framhaldi af þessu fékk stefnandi greiddar 8.819.225 krónur úr skírteinistryggingunni. Á árinu 2000 leitaði stefnandi eftir endurnýjun heilbrigðisvottorðs þar sem hann taldi sig hafa náð heilsu að nýju. Stefnandi fékk útgefið heilbrigðisvottorð á grundvelli úrskurðar áfrýjunarnefndar og hvarf til fyrri starfa um mitt ár 2001. Á grundvelli þess starfaði stefnandi sem atvinnuflugmaður í hálft ár, eða fram í desember 2001. Þá var stefnanda aftur synjað um endurnýjun heilbrigðisvottorðs. Stefnandi kærði þá ákvörðun. Í október 2002 skipuðu stjórnvöld nýja áfrýjunarnefnd ad hoc til þess að fjalla um málefni stefnanda. Nefndin var skipuð þeim Hauki Hjaltasyni taugalækni og prófessor Jónasi Hallgrímssyni meinafræðingi. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti rétt á því að útgefið yrði 1. flokks heilbrigðisvottorð honum til handa þar sem taugaskoðun var eðlileg, engar nýjar breytingar höfðu komið fram á tölvusneiðmyndum og segulómskoðun á heila og þá voru fimm ár liðin frá heilaáfallinu án þess að stefnandi kenndi sér meins. Frá október 2003 og fram á árið 2008 starfaði stefnandi hjá stefnda sem flugstjóri. Stefnandi sætti reglubundnu lækniseftirliti vegna starfs síns. Á vordögum 2008 komu fram í hjartasíritum óeðlilegar vísbendingar. Stefnandi hafði tíð aukaslög frá sleglum og runur af slegla hraðtakti (ventricular tachycardia). Þetta leiddi til þess að stefnandi varð óvinnufær að mati Þorkels Guðbrandssonar, trúnaðar- og hjartalæknis, frá 15. júní 2008. Stefnandi var frá þessu tímamarki undir læknishendi og meðal annars Þórðar Harðarsonar, hjarta- og fluglæknis, er skoðaði stefnanda. Fluglæknir taldi áhættuna á skyndilegum hjartsláttartruflunum vera orðna of mikla og dró til baka heilbrigðisvottorð stefnanda með bréfi, dags. 24. nóvember 2009. Með vísan til þessa varð stefnandi óvinnufær frá og með 15. júní 2008. Stefnanda var tilkynnt um ákvörðun fluglæknis Flugmálastjórnar Íslands, Þórðar Harðarsonar, frá 24. nóvember 2009, um að hafna útgáfu heilbrigðisvottorðs. Með bréfi, dags. 29. janúar 2010, óskaði lögmaður stefnanda eftir upplýsingum frá Flugmálastjórn Íslands um það hvort synjun þessi væri tímabundin ráðstöfun eða varanleg. Formlegt svar barst lögmanni stefnanda, dags. 15. mars 2010, undirritað af Einari Erni Héðinssyni, deildarstjóra skírteinadeildar Flugmálastjórnar Íslands. Þar var lögmanni tilkynnt að Sigurður B. Þorsteinsson hefði verið skipaður yfirlæknir heilbrigðisskorar í málinu ad hoc og að hann hefði það til athugunar. Með bréfi, dags. 27. apríl 2010, fór Flugmálastjórn Íslands þess á leit við stefnanda að hann gengist undir 24-stunda Holter skráningu og segulómskoðun á heila. Með bréfi, dags. 1. júlí 2010, frá Flugmálastjórn Íslands var talið nægjanlegt að stefnandi hitti Sigurð B. Þorsteinsson lækni og sætti skoðun hjá honum. Hinn 25. ágúst 2010 lá niðurstaða Sigurðar B. Þorsteinssonar læknis fyrir en þar kemur fram að synja bæri varanlega um útgáfu heilbrigðisvottorðs til handa stefnanda. Í greinargerð Sigurðar segir að stefnandi hafi ýmsa áhættuþætti sem auki líkur á skyndilegum hjarta- og heilaáföllum og eru þeir tilgreindir þessir: 1. Saga um lacunert drep í heila. 2. Háþrýstingur sem reyndar virðist þokkalega stjórnað með lyfjameðferð en blóðþrýstingur mælist þó hækkaður í skoðunum hjá fluglæknum. 3. Vægur kransæðasjúkdómur greindist við hjartaþræðingu og um tíma sýndu áreynslupróf á hjarta verulegar ST lækkanir sem virtust tímabundnar og ástæða þeirra óljós en gæti stafað af smáæðasjúkdómi í hjartavöðvanum. 4. Hjartsláttartruflanir. Með bréfi, dags. 15. september 2010, var stefnanda veittur andmælaréttur, en Flugmálastjórn lýsti í bréfinu afstöðu sinni til þess að ekki yrði unnt að endurnýja atvinnuflugmannsskírteini stefnanda. Með bréfi, dags. 29. september 2010, lýsti lögmaður stefnanda þeirri afstöðu stefnanda að ekki yrði gerð athugasemd við boðaða ákvörðun flugmálastjórnar. Með bréfi, dags. 7. október 2010, var stefnanda kynnt niðurstaða Flugmálastjórnar Íslands að synja stefnanda um endurnýjun 1. flokks atvinnuflugmannsskírteinis sökum varanlegs hæfisbrests. Stefnanda var kynntur réttur hans til að kæra ákvörðunina til samgönguráðuneytisins samkvæmt 10. gr. laga um Flugmálastjórn Íslands nr. 100/2006. Lögmaður stefnanda fór þess á leit við stefnda, með bréfi dags. 19. október 2010, að gengið yrði til uppgjörs vegna starfsloka stefnanda, með vísan til kjarasamnings Félags íslenskra atvinnuflugmanna, FÍA, og stefnda. Í bréfinu var jafnframt óskað eftir upplýsingum um skírteinistryggingu stefnanda. Í bréfi, dags. 21. desember 2010, undirrituðu af Davíð Þorlákssyni hdl., lögmanni stefnda er vísað til greinar 8-3 í kjarasamningi aðila og vísað til þess að 19. desember 1999 hafi félagið greitt stefnanda samningsbundna skírteinistryggingu að fjárhæð 8.819.225 krónur vegna réttindamissis flugskírteinis. Þá hafi verið talið að stefnandi gæti ekki starfað lengur sem flugmaður af heilsufarsástæðum og hafi því verið um fullnaðargreiðslu að ræða samkvæmt kjarasamningi aðila. Heilsa stefnanda hafi hins vegar farið batnandi og hafi hann fengið útgefið flugskírteini að nýju og hafið störf að nýju. Með bréfi, dags. 7. desember 2003 hafi honum verið tilkynnt að hann ætti ekki tilkall til skírteinistryggingar þegar hann kæmi aftur til starfa. Í ljósi þessa taldi félagið sér ekki skylt að greiða stefnanda frekari bætur vegna réttindamissis flugskírteinis. Með fullnaðargreiðslu, sem átti sér stað 19. desember 1999, hafi félagið uppfyllt skyldur sínar samkvæmt kjarasamningi. Stefnandi kveðst ekki kannast við að hafa fengið framangreint bréf, dags. 7. desember 2003, og hafi lögmaður hans óskað eftir afriti þess frá stefnda, með bréfi, dags. 22. desember 2010. Þá var óskað eftir upplýsingum um það hvort félagið hefði fylgt ákvæðum kjarasamninga og leitað eftir skírteinistryggingu. Jafnframt var óskað eftir upplýsingum um það hvort stefndi hefði haft samráð við FÍA vegna þessa. Stefnanda barst afrit bréfs, dags. 7. desember 2003. Í því bréfi kemur fram að afrit hafi verið sent Félagi íslenskra atvinnuflugmanna. Með bréfi, dags. 4. janúar 2011, óskaði lögmaður stefnanda eftir upplýsingum frá FÍA varðandi þetta atriði. Í bréfinu var tveimur fyrirspurnum beint til FÍA: barst félaginu ofangreint bréf og ef svo hefur verið fylgdu því þá einhverjar aðgerðir af hálfu FÍA? FÍA svaraði fyrirspurnunum í bréfi, dags. 13. janúar 2011, undirrituðu af Franz Ploder, formanni FÍA. Þar segir að bréfið finnist ekki í skjalasafni FÍA og því verði félagið að álykta að umrætt bréf hafi aldrei borist. Enn fremur hefði mátt telja öruggt að bréfið hefði kallað fram hörð viðbrögð af hálfu forráðamanna FÍA á þeim tíma. Með bréfi, dags. 20. janúar 2011, sendi lögmaður stefnanda stefnda bréf, þar sem hann óskaði eftir upplýsingum um það hvort stefndi hefði leitað eftir skírteinistryggingu fyrir stefnanda. Enn fremur óskaði hann eftir upplýsingum um það hvort IceCap Ltd., tryggingafélag stefnda, hefði íslenskan umboðsmann, ella hver væri tengiliður félagsins vegna trygginga íslenskra flugliða. Með bréfi, dags. 4. febrúar 2011, og undirrituðu af yfirlögfræðingi stefnda, var fyrirspurnum svarað. Í bréfinu var upplýst að ekki hefði verið leitað eftir skírteinistryggingu fyrir stefnanda líkt og stefnanda og FÍA hefði verið tilkynnt í bréfi dags. 7. desember 2003. Þá var upplýst að tengiliður IceCap Ltd. vegna tryggingar íslenskra flugliða væri starfsmaður stefnda. Með bréfi, dags. 8. mars 2011, setti stefnandi fram kröfur sínar á hendur stefnda vegna skírteinistryggingar. Stefndi hafnar kröfum stefnanda í málinu og hinn 31. mars 2011 var mál þetta þingfest. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst byggja aðalkröfu sína á almennum reglum skaðabótaréttar. Stefndi hafi valdið stefnanda tjóni þegar hann vanrækti samningsskyldur sínar samkvæmt kjarasamningi. Á þeim tíma hafi verið í gildi samningur á milli Félags íslenskra atvinnuflugmanna og Flugleiða hf. um kaup og kjör frá 10. maí 2004. Þessi ákvæði séu óbreytt í núgildandi kjarasamningi frá 10. febrúar 2010. Í kafla nr. 08 um tryggingar sé fjallað um skírteinistryggingar í lið nr. 08-3. Í 1. mgr. liðs nr. 08-3 sé skýrt kveðið á um skyldu stefnda til þess að tryggja, á sinn kostnað, skírteini hvers flugmanns fyrir 25.000.000 króna. Þar segi enn fremur í 2. mgr. liðs nr. 08-3 að greiða skuli óskerta tryggingarfjárhæð að 60 ára aldri vegna missis skírteinis. Í lið nr. 08-10 sé kveðið á um það að tryggingarfjárhæðir taki breytingum með vísitölu frá janúar 2000, sem sé 194 stig. Stefnandi hafi orðið að fella niður störf 15. júní 2008 þar sem hann varð óvinnufær vegna hjartsláttartruflana er síðar leiddu til þess að heilbrigðisvottorð var afturkallað af trúnaðarlækni flugmálastjórnar 24. nóvember 2009. Stefnandi hafi verið 59 ára gamall þegar hann varð að fella niður störf af heilsufarsástæðum og brast varanlega hæfi til atvinnuflugmannsréttinda. Stefnda hafi jafnframt borið að tryggja það að FÍA fengi fullnægjandi sönnun fyrir því að framangreindum tryggingarskilmálum hafi verið fullnægt, sbr. 1. mgr. liðs nr. 08-6 í samningnum. Í lið nr. 08-7 sé tekið á því hvernig með skuli fara þegar tryggingarfélag neiti endurnýjun eða hækkun á skírteinistryggingu flugmanns. Stefndi hafi ekki gert reka að því að tryggja stefnanda skírteinistryggingu og hafi, þrátt fyrir samningsákvæði, hvorki tilkynnt honum né FÍA um það og sé því ábyrgur fyrir því tjóni sem stefnandi varð fyrir með því að njóta ekki kjarasamningsbundinnar tryggingar. Stefndi hafi borið því við í samskiptum sínum við stefnanda að hann hefði þegar fengið greitt fyrir starfslok árið 1999 og ætti því ekki rétt á að fá skírteinistryggingu öðru sinni. Þessum sjónarmiðum hafni stefnandi. Þau séu fengin að láni úr skaðabótarétti og byggist á því að tjón sé ekki tvíbætt, þ.e. að maður eigi ekki að hagnast á tjóni. Skuldbindingar stefnda gagnvart stefnanda hafi stofnast með kjarasamningi við stéttarfélag hans en ekki fyrir einstakan skaðabótaskyldan atburð á ábyrgð stefnda og beri stefnda að reiða af hendi umsamdar greiðslur, enda skilyrðum í ákvæðum samningsins fullnægt. Þegar stefnandi hafi fengið atvinnuflugmannsréttindi gefin út að nýju hafi það verið gert á grundvelli ítarlegra læknisskoðana sem Flugamálastjórn Íslands hafi látið framkvæma. Þar með hafi stefnandi fengið sömu stöðu gagnvart stefnda og aðrir flugliðar í þjónustu stefnda. Í samningnum sé ekki kveðið á um annað og stefndi hafi heldur ekki gert reka að því að upplýsa stefnanda eða stéttarfélag hans, FÍA, um að stefnandi væri ótryggður. Dómkrafa stefnanda sé því sú að stefndi greiði stefnanda andvirði skírteinstryggingar er sundurliðist þannig: samkvæmt kjarasamningi, höfuðstóll tryggingar 25.000.000 króna, verðtrygging samkvæmt kjarasamningi, vísitala neysluverðs, grunnvísitala janúar 2000, 194,0 stig, vísitala útgefin í febrúar 367,7 stig, verðbætur 22.384.021króna. Krafist sé skaðabótavaxta samkvæmt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. nóvember 2009 til þingfestingardags en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Þá sé krafist málskostnaðar, stefnanda að skaðlausu. Um lagarök er vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins, samnings milli Félags íslenskra atvinnuflugmanna & Icelandair Group hf./Icelandair ehf. um kaup og kjör, samnings á milli Félags íslenskra atvinnuflugmanna og Flugleiða hf. um kaup og kjör frá 10. maí 2004, laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938, laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 laga, um meðferð einkamála nr. 91/1991um réttarfar og málskostnað og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málsástæður stefnda og lagarök Í greinargerð sinni gerir stefndi grein fyrir aðild stefnda. Kemur þar fram að Flugleiðir hf. hafi verið aðili að kjarasamningum sem gerðir voru við Félag íslenskra atvinnuflugmanna (hér eftir FÍA) fram til ársins 2002. Frá árinu 2002 til 2005 hafi bæði Flugleiðir hf. og dótturfélag þess, Icelandair ehf. sem hafði tekið yfir flugreksturinn, verið aðilar að kjarasamningunum. Á árinu 2005 hafi IcelandairGroup hf. verið stofnað og í framhaldi þess hafi stefndi og Icelandair ehf. verið aðilar að kjarasamningum við FÍA. Vinnuréttarsamband flugmanna sé við Icelandair ehf. sem sé dótturfélag stefnda. Þá hafi móðurfélögin einnig verið aðilar að kjarasamningunum. Stefndi kveðst ekki gera athugasemdir við að kröfum stefnanda sé beint að honum í þessu máli á þeirri forsendu að félagið hafi tekið yfir bæði réttindi og skyldur Icelandair ehf. gagnvart stefnanda. Aðalkrafa Stefnanda var ekki skylt skv. kjarasamningi að tryggja skírteini stefnanda aftur Aðalkrafa stefnda byggist á því að félaginu hafi ekki verið skylt að tryggja stefnanda aftur fyrir missi atvinnuflugmannsréttinda og því sé engin sök hjá félaginu sem sé skilyrði bótaskyldu samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Samkvæmt grein 08-3 í kjarasamningi á milli FÍA og stefnda frá 10. maí 2004 hafi Icelandair ehf. og Flugleiðum hf. verið skylt að tryggja atvinnuflugmannsréttindi (skírteini) hvers flugmanns, á sinn kostnað, fyrir 25.000.000 króna. Í ákvæði 08-8 í kjarasamningnum komi fram að Flugleiðir séu ekki ábyrgir ef tryggingarfélag hafni útgáfu skírteinistryggingar en þar segi orðrétt: Ef tryggingarfélag Flugleiða neitar endurnýjun eða hækkun á skírteinistryggingu flugmanns eða takmarkar svið hennar við hækkun eða endurnýjun á grundvelli samhljóða læknisvottorðs trúnaðarlækna samningsaðila, skulu Flugleiðir ekki ábyrgir fyrir þeirri hækkun eða takmörkun. Þá komi jafnframt fram í greininni að í slíkum tilfellum skuli Flugleiðir reyna að fá slíkar takmarkanir sérstaklega tryggðar í samráði við FÍA og að FÍA sé einnig heimilt, ef viðunandi trygging fáist ekki, að leita til annarra tryggingarfélaga um tryggingu viðkomandi flugmanns. Fyrir liggi að ekki hafi verið unnt að fá slíka tryggingu keypta vegna áhættuþátta sem leiddu til upphaflegra veikinda stefnanda. Það sé þekkt að vátryggingafélög tryggi ekki áhættur sem eru þekktar við tryggingartöku. Í þessu sambandi megi t.d. vísa til 1. mgr. 19. gr. og 1. og 2. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þar komi fram að vátryggingafélag geti óskað eftir upplýsingum um atvik sem geta haft þýðingu fyrir mat þess og áhættu og að vátryggingartaka, eða eftir atvikum vátryggðum, skuli veita rétt og tæmandi svör við spurningum félagsins. Vanræksla upplýsingaskyldu geti leitt til niðurfellingar ábyrgðar félagsins í heild eða að hluta. Fyrir liggi að á meðan óvissa var um endanlegt mat á heilbrigði stefnanda hafi eldri skírteinistrygging verið í gildi með undanþágu vegna þeirrar áhættu sem var þekkt á þeim tíma, þ.e. bein eða óbein tengsl við heilaáfall. Hafi sú tryggingarvernd verið til komin vegna þess að stefnandi fékk endurnýjað atvinnuflugskírteini í júní 2001, en það hafi fallið úr gildi í desember sama ár. Ástæða þess hafi verið sú að meðan ekki lá fyrir hvort stefnandi myndi koma til starfa aftur, og endurgreiða trygginguna, hafi þurft að hafa hana í gildi með þessari takmörkun. Þegar stefnandi hafi síðan komið aftur til starfa á árinu 2003, og stefndi hafi óskað eftir skírteinistryggingu til handa stefnanda, hafi viðbrögð vátryggingafélagsins Harlequin Insurance Pcc limited verið þau að félagið gæti ekki veitt honum skírteinistryggingu í ljósi veikindasögu stefnanda og þess að hann hafi áður fengið greitt að fullu úr skírteinistryggingu. Af þessu sé ljóst að ekki hafi verið mögulegt fyrir stefnda að útvega stefnanda skírteinistryggingu. Að sama skapi sé ljóst að stefnandi hefði hvergi fengið skírteinistryggingu sem hefði tryggt hann gegn þeim áhættuþáttum sem síðar leiddu til þess að hann fékk ekki útgefið nauðsynlegt heilbrigðisvottorð. Að ofangreindu virtu sé ljóst að skylda stefnda takmarkist við að félagið geti keypt tryggingu en fyrir liggur í málinu staðfesting vátryggingarfélagsins á því að það var ekki unnt. Engin sök liggi því fyrir hjá stefnda. Til skýringar sé rétt að benda á að stefnandi hefði þurft að endurgreiða þá fjármuni sem hann fékk úr tryggingunni ef ný trygging hefði verið gefin út. Eins og áður segi liggi ljóst fyrir að umræddur áhættuþáttur hefði ávallt verið undanskilinn tryggingarvernd. Það hefði því skaðað hagsmuni stefnanda ef hann hefði endurgreitt tryggingabæturnar og fengið tryggingu sem hefði undanskilið áðurgreinda áhættuþætti. Eins og áður segi hafi verið farin sú leið að krefja ekki stefnanda um endurgreiðslu á ofangreindri fjárhæð heldur hafi félagið litið svo á það hefði þegar greitt stefnanda út skírteinistryggingu og því yrði skírteinistrygging stefnanda ekki í gildi þegar hann hóf aftur störf hjá Icelandair ehf. á árinu 2003. Stefnanda hafi verið tilkynnt um þetta fyrirkomulag með bréfi dags. 7. nóvember 2003. Stefnandi hafi ekki gert athugasemdir við þetta fyrirkomulag og hafi því með tómlæti sínu samþykkt að tryggingin væri ekki til staðar. Af framansögðu telji stefndi því að honum hafi ekki verið skylt að tryggja skírteini stefnanda og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Tjón ekki sannað Stefndi byggi aðalkröfu sína jafnframt á því að tjón stefnanda sé ekki sannað. Í fyrsta lagi telji stefndi að stefnandi hefði hvergi fengið skírteinistryggingu sem hefði tryggt hann fyrir starfsréttindamissinum árið 2008. Í öðru lagi hafði stefnandi þegar fengið fullar greiðslur úr skírteinistryggingu og úr fyrrnefndri IFALPA tryggingu sem Flugleiðir hf. greiddu iðgjöld fyrir. Fyrir liggi að hinn 19. desember 1999 voru stefnanda greiddar 8.819.225 krónur vegna skírteinismissis frá Flugleiðum hf. Félagið hafi innt greiðsluna af hendi með þeim fyrirvara að stefnandi myndi endurgreiða félaginu fjárhæðina ásamt vöxtum ef hann myndi aftur hefja störf hjá félaginu. Þá sé rétt að taka fram að fjárhæðin að teknu tilliti til verðbóta sé 17.479.703 krónur miðað við vísitölu neysluverðs í apríl 2011, 374,1. Auk þess bendi stefndi á að Flugleiðir hf. hafi greitt iðgjald af svokallaðri IFALPA skírteinistryggingu stefnanda sem á þessum tíma hafi verið hluti af kjarasamningsskyldum. Stefndi hafi ekki aðgang að því hve háa fjárhæð né hvenær stefnandi fékk greidda né hvenær úr þeirri tryggingu en að neðan er sett fram áskorun á hendur stefnda að upplýsa hversu háa greiðslu hann fékk úr tryggingunni. Af framansögðu sé ljóst að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Aðalkrafan byggist einnig á því að veikindi stefnda, bæði árið 1998 og 2008, eigi rætur sínar að rekja a.m.k. að stórum hluta til sömu orsaka. Upphaflegur skírteinismissir stefnanda hafi komið til vegna heilaáfalls vegna of hás blóðþrýstings og of hárrar blóðfitu í október 1998. Stefnandi hafði verið í læknismeðferð vegna þessara veikinda í nokkur ár. Síðari skírteinismissirinn hafi komið til vegna sömu orsaka eins og fram komi í greinargerð Sigurðar B. Þorsteinssonar læknis. Telji stefndi því að stefnandi hafi þegar fengið tjón sitt vegna þessara orsaka bætt með fyrrnefndum greiðslum frá vátryggingarfélögum. Í raun sé um sama tjónsatburð ræða þegar stefnandi hætti störfum á árinu 2008. Varakrafa stefnda um lækkun Stefndi byggi varakröfu sína á því að til frádráttar kröfu stefnanda eigi að koma sú fjárhæð sem stefnandi fékk greidda árið 1999 frá Flugleiðum hf. og þær greiðslur sem stefnandi fékk úr fyrrnefndri IFALPA tryggingu sem Flugleiðir hf. greiddi iðgjöld af samkvæmt þágildandi kjarasamningi. Stefnandi telji því að það sé hvorki sanngjarnt né í samræmi við tilgang skírteinistryggingar samkvæmt kjarasamningi stefnda og FÍA, eða almennar skaðabótareglur, að stefnandi fái tjón sitt tvíbætt og að ofangreind fjárhæð eigi að koma til frádráttar á kröfu stefnanda. Mótmæli við útreikninga og dráttarvaxtarkröfu stefnanda Stefndi bendi á að í stefnu komi fram að skaðabótavextir skuli reiknast af kröfu stefnanda frá 25. nóvember 2009 með vísan í 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af því megi ráða að stefnandi telji að hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað hinn 25. nóvember, þ.e. degi eftir að stefnanda var tilkynnt að Flugmálastjórn Íslands hefði hafnað útgáfu heilbrigðisvottorðs til handa stefnanda. Stefndi mótmæli því að í útreikningi stefnanda á verðbótum á vátryggingarfjárhæð sé miðað við vísitölu neysluverðs í febrúarmánuði 2011 (367,7 stig). Rétt sé að miða við vísitölu neysluverðs í nóvembermánuði 2009 (356,2 stig) þegar hið bótaskylda atvik átti sér stað. Þá mótmæli stefndi því að krafa stefnanda beri dráttarvexti frá þingfestingardegi til greiðsludags. Samkvæmt 9. gr. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu skulu skaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnum mánuði frá því að kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Mótmæli stefnanda byggist í fyrsta lagi á því að ekki liggi fyrir fullnægjandi læknisfræðilegar upplýsingar sem sýni að skírteinismissir stefnanda á árinu 2009 eigi rætur sínar að rekja til sjálfstæðs tjónsatburður. Í öðru lagi hafi stefnda ekki verið unnt að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta þar sem stefndi hefur ekki fengið upplýsingar um hve háa greiðslu stefnandi hafi fengið úr fyrrnefndri IFALPA greiðslu. Ekki sé því unnt að krefja um dráttarvexti fyrr en þessar upplýsingar liggi fyrir. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar og samningalaga nr. 7/1936, laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, einkum 19. og 20 gr. laganna. Málskostnaðarkrafan styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstaða Valur Stefán Ásgeirsson, fyrrverandi forstöðumaður fjárstýringar og trygginga hjá stefnda, bar fyrir dómi að 1994 eða 1995 hafi stefndi stofnað svokallað bundið tryggingafélag IceCap Ltd.og hafi fengið fyrirtæki sem sérhæfi sig í rekstri slíkra bundinna tryggingafélaga til að annast reksturinn. Fyrst hafi þeir leigt aðstöðu hjá Polygon, sem hafi rekið fyrirtækið fyrir IceCap Ltd. Síðar hafi þeir fengið leigða „sellu“ hjá Harlequin og hafi Harlequin og Heritage insurance management rekið hið bundna tryggingarfélag stefnda. Bar Valur að flest flugfélög reki slík félög. Samkvæmt framburði Lorraine Goodlad, aðstoðarframkvæmdastjóra hjá Heritage, hefur Heritage starfað í samstarfi við Icelandair frá því að hið bundna tryggingarfélag þess var stofnað árið 1996. Kvað hún félagið hafa gefið út tryggingarskírteini fyrir einstaklinga og hópa frá árinu 1997. Fyrir liggur að stefnandi, sem hafði starfað í fjölda ára sem atvinnuflugmaður, var tryggður skírteinistryggingu. Eins og nánar er rakið hér að framan, fékk hann heilaáfall á árinu 1998. Í kjölfar þess var heilbrigðisvottorð hans fellt niður og fékk hann greitt úr skírteinistryggingunni 8.819.225 krónur. Í málinu liggur frammi afrit bréfs Icelandair ehf. til stefnanda, dags. 7. nóvember 2003, þar sem segir að félagið líti svo á að skírteinistrygging, sem ætluð sé til þess að styðja flugmann sem missir réttindi sín endanlega, verði einungis greidd einu sinni til hvers flugmanns. Því sé það skoðun félagsins að stefnandi eigi ekki tilkall til skírteinistryggingar þegar hann komi nú aftur til starfa. Ágreiningur er um það í málinu hvort stefnanda og FÍA, Félagi íslenskra atvinnuflugmanna, hafi borist þetta bréf. Á árinu 2000 fór stefnandi að leita eftir því að heilbrigðisvottorð hans yrði endurnýjað en nokkur óvissa ríkti um það á tímabili hvort vottorð hans yrði endurnýjað. Í framburði Lorraine Goodlad, aðstoðarframkvæmdastjóra hjá Heritage fyrir dómi kom fram að vegna þrýstings frá stefnda hefði stefnandi á árinu 2002 haft takmarkaða skírteinistryggingu þar sem undanskilin voru frá tryggingunni þau veikindi sem höfðu leitt til þess að heilbrigðisvottorð stefnanda var fellt niður. Bar Lorraine að á árinu 2003 hefði stefndi tilkynnt þeim að stefnandi hefði fengið flugskírteini sitt á ný og lagt fram fyrirspurn um það hvort tryggingafélagið væri reiðubúið að veita stefnanda fulla tryggingu. Hafi þau tilkynnt stefnda að þau væru ekki reiðubúin til þess, að teknu tilliti til afturköllunar flugskírteinis hans og vegna viðvarandi heilsufarsástands hans. Hafi stefnda því verið tilkynnt að stefnandi væri ekki lengur tryggður. Er framburður hennar í samræmi við yfirlýsingu Heritage, dags. 25. nóvember 2011, sem Lorraine staðfesti fyrir dómi að væri rétt. Stefnandi kom aftur til starfa í október 2003 og starfaði hjá stefnda til ársins 2008 sem flugstjóri. Sætti hann reglubundnu eftirliti þann tíma en vorið 2008 komu fram í hjartasíritum óeðlilegar vísbendingar. Fór svo að heilbrigðisvottorð hans var dregið til baka og var stefnandi talinn óvinnufær frá og með 15. júní 2008. Fyrir liggur, samkvæmt því sem að framan er rakið, að þegar stefnandi hætti störfum 2008 var flugskírteini hans ekki tryggt. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á grein 08-3 í kjarasamningi aðila. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með því að hafa vanrækt skyldu sínar samkvæmt nefndu ákvæði kjarasamningsins. Þá er því haldið fram að stefndi hafi engan reka gert að því tryggja stefnanda skírteinistryggingu samkvæmt ákvæðinu og sé stefndi því ábyrgur fyrir því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir. Stefndi ber því við að stefnda hafi, samkvæmt kjarasamningi, ekki verið skylt að tryggja skíreini stefnanda aftur. Vísar hann í því sambandi til greinar 08-8 í kjarasamningi aðila. Það sé þekkt að vátryggingafélög tryggi ekki áhættur sem þekktar eru við tryggingartöku. Vísar hann í því sambandi til 1. mgr. 19. gr. og 1. og 2. mgr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Tryggingafélag stefnda hafi hafnað skírteinistryggingu fyrir stefnanda og ekki hafi verið mögulegt fyrir stefnda að útvega stefnanda skíteinistryggingu. Því er haldið fram að stefnandi hefði hvergi fengið skírteinistryggingu sem hefði tryggt hann gegn þeim áhættuþáttum sem síðar leiddu til þess að hann fékk ekki útgefið heilbrigðisvottorð. Skylda stefnda takmarkist við að félagið geti keypt tryggingu, en fyrir liggi í málinu staðfesting vátryggingafélagsins á því að það var ekki unnt. Í grein 08-3 í kjarasamningi aðila frá 2010 segir að Flugleiðir skuli á sinn kostnað tryggja skírteini hvers flugmanns fyrir 25.000.000 króna og skuli tryggingin ná yfir réttindamissi um stundarsakir og réttindamissi vegna aldurshrörnunar. Verður að skilja ákvæðið svo að Flugleiðum eða Icelandair Group, sem er aðili málsins eins og áður er gerð grein fyrir, beri að kaupa, á sinn kostnað, frjálsa tryggingu sem ætla verður að sé háð venjulegum skilmálum er gilda á tryggingamarkaði. Í grein 08-8 virðist gert ráð fyrir þessu en þar segir að ef tryggingafélag neitar endurtryggingu eða hækkun á skírteinistryggingu flugmanns eða takmarkar svið hennar við hækkun eða endurnýjun á grundvelli samhljóða læknisvottorðs trúnaðarlæknis samningsaðila skuli Flugleiðir ekki ábyrgir fyrir þeirri hækkun eða takmörkun. Í ákvæðinu segir einnig að í slíkum tilfellum muni Flugleiðir reyna að fá þær takmarkanir sérstaklega tryggðar og gera það í samráði við FÍA, Félag íslenskra atvinnuflugmanna. FÍA sé jafnframt heimilt, fáist ekki viðunandi trygging samkvæmt ofanskráðu, að leita til tryggingafélaga, innlendra eða erlendra um tryggingu á skírteini viðkomandi flugmanns. Fáist skírteinistrygging allt að einu ekki keypt, greiði Flugleiðir flugmanni þeim sem í hlut á andvirði iðgjalds, sem á við um aðra skírteinistryggingarhafa. Af grein 08-3 í kjarasamningi aðila verður ekki ráðið að einungis einu sinni verði greitt úr umræddri tryggingu. Felst í ákvæðinu að stefnda beri að tryggja flugmenn sína skírteinistryggingu með þeim takmörkunum sem getur um í grein 08-8. Fyrir liggur að tryggingafélag stefnda hafði alfarið hafnað að tryggja flugskírteini stefnanda. Gegn andmælum stefnanda hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á að stefnanda hafi borist bréf félagsins, dags. 7. nóvember 2003. Þá telst stefndi heldur ekki hafa sýnt fram á að félagið hafi sent FÍA afrit þess bréfs eða leitað samráðs við FÍA, eins og ráð er fyrir gert í fyrrgreindu ákvæði kjarasamningsins. Eins og áður greinir ber stefndi því við að stefnandi hefði hvergi fengið skírteinistryggingu sem hefði tryggt hann gegn þeim áhættuþáttum sem síðar leiddu til þess að hann fékk ekki útgefið heilbrigðisvottorð. Til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni aflaði stefndi matsgerðar dómkvadds matsmanns til þess að meta hvort orsakatengsl væru á milli þeirra áhættuþátta sem leiddu til þess að stefnandi missti atvinnuflugmannsskírteini sitt á árinu 1998 og þess að hann missti það aftur á árinu 2008. Í matsgerð sinni lýsir Halldóra Björnsdóttir, hjarta- og lyflæknir, sjúkrasögu stefnanda og þeim einkennum sem stefnandi hefur greinst með. Í niðurlagi matsgerðar segir: „Líklegt er að bæði vægt heilaáfall sem Árni fékk á árinu 1998 og þær takttruflanir sem hann greinist með á árinu 2008, tengist hans háþrýstingi og mögulegum háþrýstingstengdum breytingum í hjartavöðva (hypertensiveheart disease). Um þetta er þó ekki hægt að fullyrða. Ómskoðun sem gerð var í febrúar 2002 sýndi ekki merki um þykknun á hjartavöðva en eins og áður segir er ekki getið um mögulega aukna stífni.“ Fyrr í matsgerðinni er þess getið að stefnandi hefði verið í háþrýstingslyfjameðferð í átta ár. Það sé vel þekkt að langvarandi háþrýstingur geti leitt til þykknunar á hjartavöðva en þó veggþykkt sé ekki aukin, geti á fyrri stigum sjúkdómsins, sést ákveðnar flæðisbreytingar á ómskoðun sem bent geti til aukinnar stífni í hjartavöðva. Á ómskoðun, sem gerð var í febrúar 2002, hafi ekki verið að sjá merki um aukna veggþykkt en ekki getið um hvort væru merki um aukna stífni. Síðan segir í niðurlagi matsgerðar: „Hann var síðan á lyfjameðferð sem virtist skila árangri. Eftir að hann síðan greindist með takttruflanir voru hins vegar ekki gerðar frekari rannsóknir, ómskoðun eða áreynslupróf sem hefðu skýrt þetta nánar. Það verði að telja líklegt að þær orsakir sem leiddu til þess að Árni missti atvinnuflugmannsréttindi á árinu 1998 hafi a.m.k. verið meðvirkandi þegar hann missti réttindin aftur á árinu 2008 þó ekki sé hægt að fullyrða það út frá fyrirliggjandi gögnum.“ Fallast ber á með stefnda að það sé þekkt staðreynd að tryggingafélög selja ekki tryggingar þegar áhætta er þekkt. Eins og fram kemur í 19. gr. laga nr. 30/2004 ber tryggingartaka að upplýsa um sérstök atvik, sem hann veit, eða má vita, að hafa verulega þýðingu fyrir mat tryggingafélagsins á áhættu. Fyrir liggur að í ljósi sjúkrasögu stefnanda hafnaði tryggingafélag stefnda því að endurnýja flugskírteinistryggingu hans. Með framlagðri matsgerð þykir stefndi hafa gert það sennilegt að orsakir sem leiddu til þess að Árni missti atvinnuflugmannsréttindi á árinu 1998 hafi a.m.k. verið meðvirkandi þegar hann missti réttindin aftur á árinu 2008. Hefur stefndi þannig sýnt nægilega fram á að í ljósi sjúkrasögu stefnanda hefði stefndi ekki getað tryggt flugskírteini stefnanda vegna þeirra veikinda sem síðar leiddu til að heilbrigðisvottorð hans var fellt úr gildi. Ber því að fella sönnunarbyrði um annað á stefnanda. Þar sem stefnandi hefur ekki sýnt fram á í máli þessu að unnt hefði verið að kaupa slíka tryggingu fyrir hann ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eins og atvikum háttar þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Icelandair Group hf, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Árna G. Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 679/2009
Kærumál Lögræði
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í tólf mánuði á grundvelli a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2009, þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðila svipt sjálfræði tímabundið í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Erlendar Þórs Gunnarssonar héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 236/2003
Bifreið Endurkrafa
Í febrúar 1997 ók K bifreið sinni í veg fyrir aðra bifreið þannig að af hlaust árekstur. Greiddi T hf. bætur og endurkröfunefnd samkvæmt 96. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 heimilaði endurkröfu að fjárhæð 327.370 krónur vegna ölvunar K við aksturinn. Krafðist T greiðslu þeirrar fjárhæðar í málinu og lagði fram skýrslur lögreglu og niðurstöðu rannsóknar um magn alkóhóls í blóði og þvagi K kröfum sínum til stuðnings. Magn vínanda í þvagsýni reyndist 2,79‰ en í blóði 2,42‰. Er lögregla kom að árekstrinum var K farinn af vettvangi en eiginkona hans var enn í bifreiðinni. Hafði lögregla tal af honum á heimili hans nokkru síðar. Var skráð eftir honum í lögregluskýrslu að hann hefði neytt lítils háttar áfengis fyrir aksturinn en ekki eftir að honum lauk. Um mánuði síðar gaf K skýrslu hjá lögreglu og kvaðst þá hafa drukkið um einn pela af sterku áfengi eftir að akstri lauk en áður en lögregla hafði tal af honum. Var talið að þar sem svo mikið áfengismagn hefði mælst í blóði K og hlutfall vínanda í blóði og þvagi benti til að áfengis hefði verið neytt nokkru fyrir aksturinn og þar sem K hafi fyrst borið fyrir sig drykkju eftir aksturinn í skýrslutöku um mánuði eftir atburðinn, teldust fram komnar nægilegar líkur á því að hann hefði verið ölvaður við akstur í umrætt sinn. Þar sem K hefði ekki fært fram neina þá sönnun sem hnekkti þessum líkum yrði að taka kröfur T til greina. Með hliðsjón af efnahag K, fjárhæð tjóns, sem hann var krafinn um og öðrum atvikum var endurkrafan lækkuð með heimild í 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga og var K dæmdur til greiðslu 100.000 króna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003 og krefst þess að stefndi greiði sér 327.370 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. desember 2000 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti en til vara, að málskostnaður verði felldur niður, án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt fyrir Hæstarétti. Svo sem í héraðsdómi greinir varð sunnudaginn 9. febrúar 1997 árekstur með bifreið stefnda, sem hann ók, og annarri bifreið sem á móti kom þegar stefndi beygði viðstöðulaust í veg fyrir hina bifreiðina á gatnamótum. Lögregla var kvödd til og segir í frumskýrslu hennar að stefndi hafi verið farinn af vettvangi en eiginkona hans hafi setið í hægra framsæti bifreiðarinnar og tjáð þeim að stefndi hafi farið fótgangandi heim. Þau hafi verið að koma úr veislu á Hótel Loftleiðum og stefndi hafi ekið bifreiðinni og þau hafi bæði drukkið áfengi í veislunni. Henni var ekið heim og þar var haft tal af stefnda. Samkvæmt lögregluskýrslunni kvaðst stefndi hafa ekið austur Breiðholtsbraut, komið að gatnamótunum á grænu ljósi og þá beygt til vinstri áleiðis norður Stöng. Hann hafi ekki séð hina bifreiðina og ekkert hafa orðið hennar var fyrr en áreksturinn varð. Honum var tjáð að hann væri grunaður um ölvun við akstur og því yrði að færa hann á lögreglustöðina vegna rannsóknar á því máli. Hann kvaðst sjálfviljugur koma með þeim og ganga frá málinu. Var hann færður fyrir varðstjóra, sem tók af honum skýrslu varðandi ölvun við akstur. Samkvæmt þeirri skýrslu, sem tekin var kl. 21.50, sagðist stefndi „hafa drukkið lítið af hvítvíni um kl. 17.00 í dag og annað áfengi ekki drukkið á þessum sólarhring.“ Kemur fram í skýrslunni að stefndi hafi verið spurður hvort hann hafi neytt áfengis eftir aksturinn og að hann hafi svarað þeirri spurningu neitandi. Stefndi staðfesti skýrsluna með undirritun sinni. Ekki var unnt að taka öndunarsýni af stefnda á staðnum þar sem hann blés svo veikt í mælinn, en hann gaf þar þvagsýni. Hann var færður á Sjúkrahús Reykjavíkur, þar sem tekið var úr honum blóðsýni til alkóhólrannsóknar. Magn vínanda í þvagsýni reyndist 2,79 ‰ en í blóði 2,42 ‰. Stefndi var kallaður til skýrslugjafar að nýju hjá lögreglu 11. mars 1997. Þá sagðist hann hafa séð hina bifreiðina en misreiknað hraða hennar þannig að árekstur hafi orðið þegar hann beygði í veg fyrir hana. Þá sagði einnig, að hann hefði eftir áreksturinn „drukkið úr hálfum vodkapela og næstum klárað hann“, þar sem hann hafi verið miður sín yfir árekstrinum. Málið fór til endurkröfunefndar samkvæmt 96. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sem sendi stefnda ábyrgðarbréf 11. desember 1998, en ekkert svar barst frá honum. Nefndin ákvað á fundi sínum 29. janúar 1999 að endurkröfu skyldi beitt með þeim rökum að með vísan til ölvunar ökumanns í umrætt sinn þætti tjóni þessu hafa verið valdið af stórkostlegu gáleysi í skilningi umferðarlaga. Þegar horft er til lögregluskýrslna sem liggja fyrir í málinu, og þess ofangreinda áfengismagns sem mældist í blóði stefnda um kvöldið eftir áreksturinn, og þar sem hlutfall etanóls í blóði og þvagi bendir til þess að stefndi hafi drukkið þó nokkru áður en sýnin voru tekin, þykir stefndi með hliðsjón af 4. mgr. 45. gr. umferðarlaga verða að sýna fram á að hann hafi ekki verið óhæfur til að stjórna ökutækinu þegar áreksturinn varð, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Í málinu liggur fyrir skrifleg yfirlýsing frá nafngreindum manni sem kveðst hafa hitt stefnda í stigagangi að heimili hans umrætt kvöld og hafi stefndi verið í uppnámi og sagt honum frá árekstrinum. Af yfirlýsingunni verður ekki ráðið hvenær fundum þeirra á að hafa borið saman eða um ölvunarástand stefnda á þeim tíma. Þrátt fyrir að héraðsdómari hafi bent stefnda, sem er ólöglærður og flutti mál sitt sjálfur, á sönnunarbyrði hans í þinghaldi 5. desember 2002 og hvatt hann til að leiða vitni sem borið gætu um ástand hans umrætt kvöld, kvaddi stefndi hvorki fyrrgreindan mann fyrir dóm til skýrslugjafar né leiddi hann önnur vitni sem stutt gætu fullyrðingar hans. Liggja því ekki fyrir í málinu önnur sönnunargögn en skýrslur lögreglu og niðurstaða mælinga um alkóhólmagn í blóði og þvagi stefnda. Stefndi fór af vettvangi án þess að ræða við ökumann hinnar bifreiðarinnar. Hann gat þess ekki í skýrslu sinni hjá lögreglu eftir áreksturinn að hann hefði neytt þess mikla áfengismagns eftir áreksturinn sem hann mánuði síðar sagði frá. Þvert á móti kvað hann aðspurður að hann hefði ekki neytt áfengis eftir aksturinn. Hann hefur ekki leitt líkur að þessari staðhæfingu sinni. Verður því að taka endurkröfu áfrýjanda til greina. Stefndi og eiginkona hans eru bæði öryrkjar, sem byggja afkomu sína að langmestu leyti á örorkubótum og búa í félagslegri íbúð á vegum borgarinnar. Með hliðsjón af efnahag stefnda, fjárhæð tjóns, sem hann er krafinn um, og öðrum atvikum er líta ber til eftir 2. mgr. 95. gr. umferðarlaga, verður endurkrafan lækkuð. Þykir hæfilegt að stefndi greiði áfrýjanda 100.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Kristinn Alexandersson, greiði áfrýjanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 23. desember 2000 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2003. Stefnandi málsins er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, en stefndi er Kristinn Alexandersson, kt. 180139-4439, Írabakka 10, Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 9. ágúst 2002, sem birt var fyrir stefnda 14. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 10. september s.á. Málið var dómtekið 4. febrúar sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Stefndi, sem er ólöglærður, flutti mál sitt sjálfur. Dómari gætti leið­beiningarskyldu. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 327.370 krónur, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla, sbr. 11. gr., laga um vexti og verð­tryggingu nr. 38/2001, frá 23. desember 2000 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk þess sem stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málsatvik eru þau, að stefndi var á leið suður Breiðholtsbraut á bifreið sinni, UJ 619 og sveigði til vinstri áleiðis austur Stöng í veg fyrir bifreiðina Þ-1367, sem ekið var norður Breiðholtsbraut. Stefndi fór af vettvangi, þegar eftir áreksturinn. Atvikið átti sér stað að kvöldi sunnudagsins 9. febrúar 1997, eða kl. 20:38, samkvæmt skráningu lögreglu, sem kvödd var á vettvang. Í lögregluskýrslu, sem gerð var í tilefni atburðarins, segir m.a. svo: Ökumaður A (þ.e. stefndi, innskot dómara) var farinn af vettvangi er við komum þangað en eiginkona hans Sigríður Jónsdóttir kt. 271132-3799 sat í hægra framsæti bifreiðarinnar. Tjáði hún okkur að maður hennar hafi farið gangandi heim frá vettvangi. Hún kvað þau hjónin hafa verið að koma úr veislu frá Hótel Loftleiðum og hafi maður hennar ekið bifreiðinni. Aðspurð kvað hún þau bæði hafa drukkið áfengi í veislunni. Sigríði var ekið til síns heima og þar haft tal af manni hennar. Kvaðst hann hafa verið ökumaður á bifreiðinni þegar áreksturinn varð og vera tilbúinn að koma með okkur og ganga frá málinu Farið var með stefnda á lögreglustöðina vegna gruns ölvun við akstur. Bókað er í skýrslu lögreglu, að skýrsla hafi verið tekin af stefnda um ölvunarakstur hans. Sú skýrsla liggur ekki fyrir í dóminum. Stefndi gaf á lögreglustöðinni þvagsýni til rannsóknar kl. 22:24. Hann var síðan færður á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi, þar sem honum var tekið blóð kl. 22:55. Niðurstaða rannsóknar á blóð- og þvagsýnum leiddi í ljós, að áfengismagn í blóði stefnda mældist 2,42 prómill, en í þvagi 2,79 prómill. Stefndi gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 11. mars s.á. Þar lýsir hann atburðarásinni svo, að hann lagt af stað frá Hótel Loftleiðum milli kl. 19:00 og 19:30 og ekið sem leið lá upp Breiðholtsbrautina að gatnamótum Stangar, þar sem áreksturinn varð. Hann hafi farið strax af vettvangi og haldið heimleiðis fótgangandi, án þess að ræða sérstaklega við ökumann hinnar bifreiðarinnar. Á heimleiðinni heim hafi hann gengið fram hjá söluturninum Leirubakka og ætlað að hringja þaðan, en hætt við það, þar sem hann hafði ekki pening. Þegar heim kom hafi hann reynt að hringja í dóttur sína og tengdason en þau hafi ekki svarað. Meðan á þessum hringingum stóð hafi hann næstum klárað hálfan vodkapela. Síðan hafi liðið hálftími til þrjú korter þar til lögreglan kom. Stefndi sagðist einungis hafa drukkið léttöl á Hótel Loftleiðum að undanskildu einu hvítvínsglasi, sem hann hafi tekið í misgripum fyrir djúsglas. Hann hafi ekki fundið til áfengisáhrifa við aksturinn. Aðspurður um niðurstöðu blóðrannsóknar taldi stefndi að hún skýrðist af vodkapelanum, sem hann hafi drukkið skömmu áður en blóðsýni var tekið, en gat enga skýringu gefið á niðurstöðu þvagrannsóknarinnar. Sigríður Jónsdóttir, eiginkona stefnda, gaf skýrslu hjá lögreglu 25. mars s.á. Hún sagði þau hjón hafa farið að heiman um kl. 18:00 að Hótel Loftleiðum, en þeim hafi verið boðið þar í fimmtugsafmæli. Þau hafi staðið við í u.þ.b. 2 klst. og haldið þá heim á leið og lent í árekstri. Eiginmaður hennar hafi ekið bílnum og hafi hún ekki séð að hann væri undir áhrifum áfengis og ekki hafa séð hann neyta áfengis fyrr um kvöldið. Hann hafi farið og leitað aðstoðar, eftir að áreksturinn átti sér stað, en hún hafi beðið í bílnum. Þegar hún kom heim í fylgd lögreglu hafi hún séð, að Kristinn var undir áhrifum áfengis. Mál stefnda var lagt fyrir endurkröfunefnd skv. 96. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sem réð því til lykta á fundi 29. janúar 1999 með svofelldri ákvörðun: Ölvun 2,42 ‰. Tjónvaldi var sent ábyrgðarbréf dags. 11. desember 1998, þar sem honum var tilkynnt um að mál þetta væri til meðferðar hjá endurkröfunefnd og honum gefinn kostur á að tjá sig um það. Þá var í bréfinu sérstök athygli vakin á lækkunar­heimildinni í 2. mgr. 95 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ekkert svar hefur borist frá tjónvaldi. Með vísan til ölvunar ökumanns í umrætt sinn þykir tjóni þessu hafa verið valdið af stórkostlegu gáleysi í skilningi umferðarlaga. Endurkröfu skal beitt. Fjárhæð kr. 327.370. Stefnandi beindi málinu að nýju til endurkröfunefndar og óskaði eftir því, að málið yrði endurupptekið. Nefndin afgreiddi beiðni stefnanda á fundi 3. desember 2001 með svohljóðandi ályktun: Mál þetta var afgreitt af nefndinni á fundi þann 29.01.99. Nefndinni hafa nú borist viðbótargögn frá Tryggingamiðstöðinni hf. með beiðni um endurupptöku málsins. Hin nýju gögn þykja ekki gefa tilefni til að endurupptaka mál þetta. Niðurstaða nefndarinnar frá 29.01.99 skal standa óbreytt. Endurkröfu skal beitt Fjárhæð kr. 327.370. Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf, dags. 2 apríl 2002 og fylgdi því eftir með málsókn þessari, þar sem stefndi aðhafðist ekkert. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir á því, að stefndi hafi valdið tjóni, sem nemi stefnufjárhæðinni. Endurkröfunefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu, að stefndi hafi sýnt af sér stór­kostlegt gáleysi í skilningi umferðarlaga, sbr. 2. mgr. 95. gr., með því að hafa að kvöldi 9. febrúar 1997 ekið bifreiðinni UJ-619 ölvaður og valdið tjóni. Því skuli stefnandi beita endurkröfurétti. Stefnandi vísar til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með síðari breytingu til stuðnings dráttarvaxtakröfu sinni, en byggir málskostnaðarkröfu sína á 1. mgr. 130 gr. einkamálalaga nr. 91/1991 (eml.), en kröfu sína um virðisauka­skatt á tildæmda málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandi vísar enn fremur til laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954, umferðarlaga, einkum 95. og 96 gr. og til almennra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð tjónvalds á því tjóni, er hann veldur. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því, að hann hafi ekki gerst sekur um þá háttsemi, sem endurkröfunefnd byggi niðurstöðu sína á. Hann hafi ekki ekið ölvaður, né fundið til nokkurra áfengisáhrifa, enda ekkert áfengi drukkið. Hann hafi orðið miður sín við áreksturinn og farið af vettvangi illu heilli og haldið heim á leið og hafið þar áfengisdrykkju. Þetta atvik hafi fengið svo mjög á hann, þar sem hann hafi orðið valdið að slysi frá árinu 1958 og brugðist við áfallinu á rangan hátt, enda hafi hann ekki talið það saknæmt, hvorki á þeim tíma né nú. Þá heldur stefndi því fram, að ökumaður bifreiðarinnar, sem hann lenti í árekstri við hafi ekið langt yfir löglegum hraða. Lögregla hafi látið hjá líða að kanna þetta atriði. Stefndi lýsir aðstæðum svo, að hann sé illa haldinn af liðagigt og þurfi að aka á sér út búnum bíl, sbr. framlagt læknisvottorð. Bæði hann og eiginkona hans séu öryrkjar, sem byggi afkomu sína eingöngu á örorkubótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þau búi í félagslegri íbúð á vegum Reykjavíkurborgar. Þannig hafi áfallið verið þeim mun þyngra vegna þröngrar fjárhagsstöðu þeirra. Sjálfsábyrgð komi hart niður á efnalitlu fólki, þótt bifreiðin hafi verið húftryggð. Stefndi bendir einnig á til styrktar sínum málstað, að lögregluyfirvöld hafi fellt niður mál á hendur honum vegna meints brots á umferðarlögum fyrir ölvunarakstur. Loks vill stefndi mótmæla þeirri staðhæfingu endurkröfunefndar, að hann hafi ekkert tjáð sig fyrir nefndinni. Hann hafi tvisvar hafa haft samband við nefndina út af máli sínu og lýst þar sjónarmiðum sínum, sem ekkert hafi verið hlustað á. Niðurstaða. Í 2. mgr. 95 gr. umferðarlaga segir, að tryggingafélag eigi endurkröfurétt á hendur hverjum þeim, sem valdið hefur tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Endurkröfunefnd skal ákveða, hvort beita skuli endurkröfurétti, skv. 1. mgr. 96 gr. umferðarlaga. Í 5. kafla reglugerðar nr. 556/1993 er fjallað um endurkröfunefnd, starfsvið hennar og starfshætti. Þar segir, að nefndin skuli rekja ástæður þess, að endurkröfu skuli beitt og gera grein fyrir bótafjárhæðum og öðrum atriðum sem máli skipta, sbr. 19. gr. reglugerðarinnar. Endurkröfunefnd byggði niðurstöðu sína á því, að stefndi hafi ekið ölvaður og þannig sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi umferðarlaga. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir staðhæfingu endurkröfunefndar um ölvunarakstur stefnda. Stefndi var sannanlega undir áhrifum áfengis, þegar lögregla kom á heimili hans eftir áreksturinn og færði hann á lögreglustöð vegna gruns um ölvunarakstur. Einnig er upplýst, að áfengismagn í blóði hans mælist 2,42‰, en í þvagi 2,79‰. Eins og áður er lýst var honum tekið blóð kl. 22:55, en þvagsýni gaf hann kl. 22:24. Á hinn bóginn gefa gögn málsins ekki til kynna með ótvíræðum hætti, hvenær áreksturinn varð. Í frumskýrslu lögreglu er tímasetning atburðarins skráð svo: Sunnudaginn 09.02. kl. 20.38. Þessi tímaskráning er með öllu óskýrð. Hún gæti átt við þann tíma, þegar atvikið átti sér stað, eða þegar það var tilkynnt lögreglu eða loks þegar lögregla var komin á vettvang. Í frumskýrslunni er vísað til skýrslu, sem tekin var af stefnda, eftir að hann hafði verið færður á lögreglustöð. Sú skýrsla hefur ekki verið lögð fram í dóminum. Í lögregluskýrslu frá 11. mars 1997, sem tekin er rúmum mánuði eftir atburðinn, kvaðst stefndi hafa farið frá Hótel Loftleiðum kl. 19:00 til 19:30. Einnig segist honum þar svo frá, að lögregla hafi komið heim til hans hálftíma eða þremur stundarfjórungum á eftir honum og fært hann á lögreglustöð. Sérstaklega aðspurður hér fyrir dómi kvað stefnandi lögregluna hafa komið heim til hans u.þ.b. einni klukkustund eftir að áreksturinn varð. Blóð- og þvagsýni hafi verið tekin um 15 til 30 mínútum síðar. Ráða má af vætti Sigrúnar Jónsdóttur, eiginkonu stefnda, hjá lögreglu, sem áður er getið, að þau hjón hafi haldið heim á leið frá Hótel Loftleiðum upp úr kl. 20:00. Sé gert ráð fyrir því, að áreksturinn hafi orðið um eða upp úr kl. 20:30, líða u.þ.b. tvær klukkustundir, þar til stefnda er gert að gefa þvagsýni og enn lengri tími, þangað til honum er tekið blóð. Engin skýring hefur fengist á þessum langa drætti. Þá er til þess að líta, að stefnandi hefur engin gögn lagt fyrir dóminn, sem sanna þá grundvallarmálsástæðu hans og endurkröfunefndar, að niðurstöður blóð- og þvagrannsókna sýni og sanni, að stefndi hafi verið undir áhrifum áfengis, þegar áreksturinn varð. Ekkert liggur þannig fyrir um það, hversu langur tími almennt líði frá neyslu, þar til áfengi hafi skilað sér í þvag viðkomandi í því magni, sem hér um ræðir. Því síður hefur stefnandi hafi lagt fram læknisfræðileg og líffræðileg gögn, sem taka mið af líkamsstærð og þyngd stefnda, sem hnekki þeirri staðhæfingu hans, að hann hafi ekki ekið undir áhrifum áfengis, heldur hafið neyslu þess eftir að akstri hans lauk. Upplýst er, að lögregluyfirvöld felldu niður málssókn á hendur stefnda vegna meints ölvunaraksturs í umrætt sinn. Þessu sér ekki stað í gögnum málsins að öðru leyti en því, að stefndi heldur þessu fram í greinargerð sinni. Lögmaður stefnanda staðfesti þessa fullyrðingu stefnda og eins gekk dómari úr skugga um sannleiksgildi hennar. Þessi ákvörðun lögreglu hefur enga beina þýðingu fyrir úrslit málsins hér fyrir dómi, þar sem aðrar sönnunarreglur gilda í opinberum málum en einkamálum. Dóminum þykir á hinn bóginn, með vísan til þess, sem að framan er rakið, verulega skorta á það, að stefnanda hafi tekist að sanna með óyggjandi hætti, að stefndi hafi valdið umræddum árekstri með ásetningi eða stórkostlegu gáleysi með því að hafa ekið undir áhrifum áfengis eða með öðrum hætti, en það er skilyrði þess, að endurkröfu verði beitt gagnvart tjónvaldi. Því ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda á hendur honum. Rétt þykir að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málsókn þessari. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð Stefndi, Kristinn Alexandersson, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 245/2009
Samkeppni Skaðabætur
D krafði olíufélögin S, K og O skaðabóta vegna tjóns, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir við kaup á eldsneyti á árunum 1996 til 2001 vegna ólögmæts samráðs þeirra, en þau hefðu samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með víðtæku samráði sínu um verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á árunum, sem krafa D laut að. D hefði þurft að taka á sig hærra eldsneytisverð, sem stafað hefði af hinu ólögmæta samráði og leitt til aukins rekstrarkostnaðar hans á þessu tímabili, en krafa hans væri um bætur sem því nam. Talið var að þrátt fyrir umfangsmikla öflun gagna við málsmeðferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála, sem D hefði að nokkru fengið aðgang að, hefði hann ekkert lagt fram, sem sýndi að S, K og O hefðu sérstaklega haft samráð um viðskipti við hann. Hann hefði heldur ekki vísað til gagna eða rökstutt á annan hátt svo að viðhlítandi væri að S, K og O hefðu gagngert haft samráð um verðlagningu gasolíu til útgerðarmanna, en hefði þess í stað að mestu látið við það sitja að draga almennar ályktanir af ákvörðun samkeppnisráðs. Til þess að S, K og O gætu borið skaðabótaskyldu gagnvart D yrði hann að leiða í ljós að félögin hefðu haft samráð annaðhvort beinlínis um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum, sem hann keypti af einhverju þeirra á umræddu tímabili. Að því er varðaði skipagasolíu hefði D hvorugt tekist og voru því ekki efni til að fallast á aðalkröfu D eða þann þátt í varakröfu, sem laut að kaupum á gasolíu fyrir skip. Varakrafa D, að því leyti sem hún laut að verðlagningu á bensíni sem samráð S, K og O hafði tekið til, þótti haldin slíkum annmörkum að ófært var að taka hana til greina. Voru S, K og O því sýknuð af kröfum D.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 10. ágúst 2009 og krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér óskipt 8.348.357 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. mars 2003 til 22. mars 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann þess að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi krefst gagnáfrýjandi skaðabóta í málinu vegna tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir við kaup á eldsneyti á árunum 1996 til 2001 vegna ólögmæts verðsamráðs aðaláfrýjenda, en þeir hafi samkvæmt ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 brotið gegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með víðtæku samráði sínu um verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á árunum, sem krafa gagnáfrýjanda lúti að. Hann hafi þurft að taka á sig hærra eldsneytisverð, sem hafi stafað af hinu ólögmæta samráði og leitt til aukins rekstrarkostnaðar hans á þessu tímabili, en krafa hans sé um bætur sem því svari. Aðalkrafan um bætur að fjárhæð 8.348.357 krónur tekur til tjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna kaupa á gasolíu til skipa sem hann gerði út á tímabilinu, en við útreikning þeirra var lagður til grundvallar samanburður á söluverði slíks eldsneytis annars vegar hér á landi og hins vegar í Færeyjum. Með varakröfu leitar gagnáfrýjandi staðfestingar á þeirri niðurstöðu héraðsdóms að hann eigi rétt til skaðabóta að fjárhæð 2.300.000 krónur, sem ákveðnar voru að álitum með tilliti til útreikninga á tjóni hans samkvæmt svokallaðri kostnaðar- eða framlegðaraðferð, en í þeim var tjón hans vegna kaupa á gasolíu til skipa talið nema 2.375.145 krónum og á bensíni 12.857 krónum. Í fyrrnefndri ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004, sem í meginatriðum var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005, voru aðaláfrýjendur taldir hafa brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga með samráði um verðlagningu á fljótandi eldsneyti, gasi, smurolíu og tengdum vörum og aðrar aðgerðir, sem gætu haft áhrif á verð þessara vara, um aðgerðir til að auka álagningu og bæta framlegð af sölu á fljótandi eldsneyti, um gerð tilboða í útboðum tiltekinna viðskiptavina og markaðsskiptingu, svo og verðsamráði vegna sölu til einstakra viðskiptavina, tiltekinna hópa viðskiptavina eða á einstökum landsvæðum. Ákvörðunin og úrskurðurinn voru reist á viðamikilli gagnaöflun samkeppnisstofnunar, sem meðal annars gerði húsleit hjá aðaláfrýjendum. Í framlögðu bréfi samkeppniseftirlitsins 23. febrúar 2007 kemur fram að gagnáfrýjandi hafi farið þess á leit 19. desember 2006 að hann fengi afrit af nánar tilteknum gögnum, sem lágu til grundvallar ákvörðun samkeppnisráðs, svo og gögnum, sem varði hann sjálfan, sbr. 9. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996. Síðastnefndu atriði í erindi gagnáfrýjanda var svarað með þeim orðum að hjá samkeppniseftirlitinu væri „ekki að finna í gögnum þeim sem liggja til grundvallar ákvörðun samkeppnisráðs ... nein gögn er tengjast Dala-Rafni“, en að öðru leyti voru gagnáfrýjanda látin í té nánar tilgreind skjöl, sem hann hafði óskað eftir. Þrátt fyrir umfangsmikla öflun gagna við málsmeðferð stjórnvalda á sviði samkeppnismála, sem gagnáfrýjandi hefur samkvæmt þessu að nokkru fengið aðgang að, hefur hann ekkert lagt fram, sem sýnir að aðaláfrýjendur hafi sérstaklega haft samráð um viðskipti við hann. Hann hefur heldur ekki vísað til gagna eða rökstutt á annan hátt svo að viðhlítandi sé að aðaláfrýjendur hafi gagngert haft samráð um verðlagningu gasolíu til útgerðarmanna, hvort heldur er staðbundið í Vestmannaeyjum eða á stærra landsvæði, en hefur þess í stað að mestu látið við það sitja að draga almennar ályktanir af ákvörðun samkeppnisráðs. Til þess að aðaláfrýjendur gætu borið skaðabótaskyldu gagnvart gagnáfrýjanda verður hann að leiða í ljós að þeir hafi haft samráð annaðhvort beinlínis um viðskipti við hann eða almennt um verðlagningu á þeim vörum, sem hann keypti af einhverjum þeirra á umræddu tímabili. Að því er varðar skipagasolíu hefur gagnáfrýjanda hvorugt tekist, en að því verður og að gæta að hann hefur ekki gegn andmælum aðaláfrýjenda sýnt fram á að hann hafi árangurslaust leitað eftir tilboðum þeirra um olíukaup, svo sem hann hefur haldið fram. Af þessum sökum eru ekki efni til að fallast á aðalkröfu gagnáfrýjanda eða þann þátt í varakröfu, sem lýtur að kaupum á gasolíu fyrir skip. Varakrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti um staðfestingu hins áfrýjaða dóms tekur sem fyrr greinir meðal annars til skaðabóta, sem hann hefur krafist vegna ætlaðs tjóns síns af samráði aðaláfrýjenda um verðlagningu á bensíni sem hann keypti á árunum 1996 til 2001. Í héraðsdómsstefnu segir að við útreikning á tjóninu hafi verið beitt kostnaðar- eða framlegðaraðferð, sem leiði í ljós að tjón gagnáfrýjanda hafi numið 12.857 krónum, en þessi viðskipti mun hann hafa átt við aðaláfrýjendurna Skeljung hf. og Olíuverzlun Íslands hf. Af gögnum málsins er ljóst að samráð aðaláfrýjenda tók meðal annars til verðlagningar á bensíni, sbr. og dóm Hæstaréttar 30. apríl 2008 í máli nr. 309/2007. Í héraðsdómsstefnu er á hinn bóginn mjög ófullkomin reifun á atriðum, sem lúta að framangreindri aðferð til útreiknings á ábata aðaláfrýjenda af samráði um verð á þeirri vörutegund og beitingu hennar í tilviki gagnáfrýjanda, og að auki eru fjárhæðir án viðhlítandi skýringa sagðar framreiknaðar til verðlags í lok tímabilsins, sem kröfugerð gagnáfrýjanda tekur mið af. Vegna þessa er dómkrafa gagnáfrýjanda að því er þetta varðar haldin slíkum annmörkum að ófært er að taka hana til greina. Í ljósi þess, sem að framan greinir, verða aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda, en rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Skeljungur hf., Ker hf. og Olíuverzlun Íslands hf., eru sýknir af kröfu gagnáfrýjanda, Dala-Rafns ehf. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2009. Mál þetta sem dómtekið var 30. mars 2009 var höfðað 20. mars 2007. Stefnandi er Dala-Rafn ehf., Fjólugötu 27, Vestmannaeyjum. Stefndu eru Skeljungur hf., Hólmaslóð 8, Reykjavík, Olíuverzlun Íslands hf., Sundagörðum 2, Reykjavík, og Ker hf., Kjalarvogi 7–15, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda in solidum 8.348.357 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2003 til 22. mars 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi bóta að álitum dómsins úr hendi stefndu in solidum. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda Skeljungs hf. eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða honum málskostnað. Dómkröfur stefnda Kers hf. eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Dómkröfur stefnda Olíuverzlunar Íslands hf. eru aðallega þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara krefst hann þess að kröfur verði lækkaðar verulega. Í báðum tilfellum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Upphaflega voru aðalkröfur stefndu Kers hf. og Olíuverzlunar Íslands hf. að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2007 var orðið við þeim kröfum, en stefnandi kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, sem með dómi sínum 18. október 2007 felldi frávísunarúrskurðinn úr gildi og lagði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Málavextir: Stefnandi hefur rekið útgerð í Vestmannaeyjum frá árinu 1975 er hann hóf að gera út bát með nafninu Dala-Rafn. Hann kveðst þá hafa farið til Olíuverzlunar Íslands hf. og óskað eftir viðskiptum um olíu- og smurolíukaup fyrir útgerð sína. Viðskiptakjör stefnanda hjá Olíuverzlun Íslands hf. hafi verið þau að hann keypti olíuvörur á auglýstu listaverði með 45 daga greiðslufresti. Enginn afsláttur hefði verið veittur af listaverði.Hin olíufélögin hafi öll boðið sömu viðskiptakjör. Stefnandi kveðst hafa keypt á árinu 1980 annan bát, en útgerð bátsins hefði verið mjög skuldug við Olíufélagið hf. (nú Ker hf.) vegna olíukaupa. Stefnandi hafi ekki séð sér annað fært en að flytja viðskipti sín frá Olíuverzlun Íslands hf. yfir til Olíufélagsins hf., þar sem síðarnefnda félagið hafi krafist þess, ella yrði þess freistað að gjaldfella veðskuldabréf í eigu Olíufélagsins hf., sem var með veði í bátnum, og gefið hafði verið út vegna olíukaupa seljanda. Stefnandi hafi greitt hluta af kaupverði bátsins með yfirtöku veðskuldabréfsins. Stefnandi var í viðskiptum við Olíufélagið hf. til ársins 1985 er hann flutti viðskipti sín til Skeljungs hf. Stefnandi kveður það hafa verið vegna deilna við Olíufélagið hf. í tengslum við ráðgjöf um notkun á glussaolíu. Stefnandi hafi greitt fyrrnefnt veðskuldabréf upp til að geta flutt viðskipti sín. Viðskiptakjör stefnanda hjá Skeljungi hf. hefðu verið þau sömu og hann hafi verið með hjá Olíufélaginu hf. og Olíuverzlun Íslands hf. Í málinu liggja fyrir skriflegir samningar milli stefnanda og Skeljungs hf., sem stefnandi kveður að Skeljungur hf. hafi farið fram á að gerðir yrðu. Fyrsti samningurinn var undirritaður 19. september 1995 um eldsneytis- og smurolíu­viðskipti vegna reksturs skipa stefnanda. Í honum var kveðið á um að stefnandi keypti allt sitt eldsneyti og smurolíu af félaginu. Verð á gasolíu og skipagasolíu var samkvæmt verðlista seljanda á hverjum tíma. Frá verði á skipagasolíu var hins vegar veittur afsláttur, 0,60 kr. á lítra, og 10% afsláttur af smurolíu. Stefnanda bar að greiða úttektir hvers mánaðar fyrir mánaðamót eftir úttektarmánuð. Nýr samningur var gerður 9. október 2002 um kaup stefnanda á eldsneyti, smurolíu og hreinsi- og rekstrarvörum. Veittur afsláttur af verðskrá var 1,50 kr. á lítra af skipagasolíu, 4 kr. af bensíni og dísilolíu, auk 13% afsláttar af smurolíu, hreinsiefnum og rekstrarvörum. Samningur sama efnis var aftur gerður 29. september 2003, en afsláttur hækkaður nokkuð. Enn var gerður samningur 17. nóvember 2005 þar sem afsláttur af skipa­gasolíu var 4,25 kr. á lítra, afsláttur af bensíni og dísilolíu er 6,50 kr. eða 8,50 kr. eftir því hvort það var selt með eða án þjónustu. Þá var veittur 18% afsláttur af smurolíu, smávörum og hreinsiefni. Í öllum samningunum var uppsagnarákvæði. Árið 1993 keypti stefnandi 573 brúttótonna skuttogara, Sindra, og breytti nafni hans í Dala-Rafn VE-508, en seldi eldri bát sinn með sama nafni, sem hann hafði gert út frá árinu 1975. Stefnandi gerði togarann út á árunum 1993–2003. Samkvæmt yfirliti í stefnu var hlutfall olíukostnaðar af rekstrarkostnaði skipsins 14,4–26,4%, eða 7,4–14,9% af heildarrekstrarkostnaði, á árunum 1996–2001. Stefnandi hefur lagt fram ársreikninga sína og reikninga vegna viðskipta sinna á árunum 1996–2001, aðallega við Skeljung hf., en einnig eru um 30 reikningar frá Olís (Olíuverzlun Íslands hf.) og tveir reikningar frá Esso (Olíufélaginu) vegna kaupa á bensíni og dísilolíu. Stefnandi seldi skuttogarann Dala-Rafn árið 2003 og keypti skömmu síðar Emmu, 114 brúttótonna togbát, breytti nafni hans í Dala-Rafn VE-508 og gerir þann bát út ennþá. Stefnandi kveðst ítrekað hafa reynt allt frá árinu 1990 að fá betri kjör á olíukaupum sínum hjá Skeljungi hf. og öðrum olíufélögum, meðal annars með viðræðum, tilboðum og óskum um að þau gerðu sér tilboð um hagstæðara olíuverð og viðskiptakjör, en án árangurs. Samkeppnisráð komst að þeirri niðurstöðu 28. október 2004, í máli ráðsins nr. 21/2004, að stefndu hefðu brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. 3. gr. laga nr. 107/2000, með samningum og samstilltum aðgerðum á árunum 1993 til 2001. Ákvörðun samkeppnisráðs var kærð til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem með úrskurði sínum 29. janúar 2005, í máli nr. 3/2004, staðfesti að olíufélögin hefðu gerst sek um brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þó var talið að brot væru ekki sönnuð í jafn mörgum tilvikum og samkeppnisráð taldi vera og lækkaði Áfrýjunarnefndin sektir frá því sem samkeppnisráð hafði lagt á stefndu. Úrskurði áfrýjunarnefndar hefur verið skotið til dómstóla. Eftir að málinu var heimvísað fór stefnandi fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta nokkur atriði varðandi samanburð á olíumarkaðinum á Íslandi og í Færeyjum. Hagfræðingarnir Gunnar Ólafur Haraldsson og Katrín Ólafsdóttir voru dómkvödd til verksins 12. desember 2007 og er matsgerð þeirra dagsett 1. september 2008. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir á því að samráð olíufélaganna hafi náð til alls olíumarkaðarins á Íslandi, þar með til starfsstöðvar stefnanda í Vestmannaeyjum. Stefnandi hafi verið að mestu bundinn við að kaupa olíuvörur í Vestmannaeyjum, þar sem hann reki útgerð sína. Samráðið hafi haft áhrif á viðskipti og viðskiptakjör stefnanda hjá stefndu. Rekstur stefnanda sé mjög háður olíukaupum. Á tímabilinu 1996–2001 hafi stefnandi rekið skuttogara og hafi olíukostnaður sem hlutfall af rekstarkostnaði numið um 19,2% að meðaltali á ári, en 10,5% af heildarrekstrarkostnaði útgerðar stefnanda á hverju ári á sama tímabili. Stefnandi byggir á að stefndu hafi tekist með hinu ólögmæta samráði að halda olíuverði hærra en ef eðlilegar samkeppnisaðstæður hefðu ríkt á olíumarkaðinum á Íslandi. Við eðlilegar samkeppnisaðstæður hefði stefnandi fengið lægra og hagstæðara olíuverð með því að stefndu hefðu þá keppt með eðlilegum hætti um viðskipti við stefnanda með því að bjóða betri verð, afslætti eða hagstæð viðskiptakjör. Stefnandi hafi ítrekað reynt að fá tilboð í viðskipti sín eða flytja olíuviðskipti sín gegn því að fá hagstæðari kjör, en það hafi engan árangur borið vegna ólögmæts samráðs stefndu. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi haft með sér ólögmætt samráð á olíu­markaðinum í Vestmannaeyjum. Hafi forstjórar stefndu m.a. hist á fundi 24. júní 1997 í því skyni. Daginn eftir hafi framkvæmdastjóri markaðssviðs stórviðskipta hjá stefnda Skeljungi hf. sent tölvupóst til forstjóra félagsins og rætt m.a. um heimsókn til útgerða í Vestmannaeyjum og kjör á eldsneyti. Í svari forstjóra Skeljungs hf. segi m.a.: „Það kom fram á fundi með [Einari Benediktssyni forstjóra Olís] og [Geir Magnússyni forstjóra Olíufélagsins] í gær, að þeir væru sem næst búnir að afleggja að afgreiða gasolíu til kúnna sem skipagas eða SD, F-5. Kæmu kúnnar á SD/MD inná hafnir, þar sem bara væri gasolía þá þýddi ekki um að tala annað verð en gasolía, eða þá keyrt væri í þá. Þetta VERÐUM við að skoða einkum á stærri stöðum, t.d. Akranesi og víðar. Við erum sennilega að toppa hin félögin í eftirgjöfum og afsláttum.“ Úr ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 21/2004, bls. 398-399. Á fundi þann 20. maí 1998 með forstjórum stefndu hafi verið ákveðið að beita sér gegn afslætti. Daginn eftir forstjórafundinn hafi forstjóri stefnda Skeljungs hf. sent tölvupóst til framkvæmdastjóra fjármálasviðs, framkvæmdastjóra markaðssviðs smá­sölu og framkvæmdastjóra stórviðskipta hjá félaginu. Í tölvupóstinum hafi verið fjallað um afslætti og vísað m.a. til þess að þegar Olíufélagið og Olís selji gasolíu sem skipagasolíu þá sé það gert á „réttum verðum“, eins og það sé orðað. Vilji forstjórinn að Skeljungur setji sér verklagsreglur um þetta. Stefnandi byggir á að í framangreindu hafi falist brot á 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 sem hafi leitt til þess að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og ekki getað notið viðskiptakjara á markaði þar sem eðlileg samkeppni ríkti, við kaup á olíuvörum. Til að ná markmiðum sínum hafi stefndu beitt ýmsum aðferðum og haft áhrif á olíumarkaðinum á Íslandi, þar á meðal á olíumarkaðinn í Vestmannaeyjum, þar sem stefndu hafi verið einráðir. Stefnandi byggir á að stefndu hafi haft með sér ólögmætt samráð á þann hátt að þeir hafi a.m.k. frá 1994 haft samráð um að gefa ekki afslátt af gasolíuverði á olíu­markaðinum á Íslandi og selja allir á sama verði. Stefndu hafi síðan haft með sér samráð um að minnka afslætti á gasolíu. Þá hafi stefndu haft umfangsmikið samráð um viðskipti við stórnotendur, en stefndi Skeljungur hf. hafi talið stefnanda vera stórnotanda, og hafi stefndu þá skipt með sér viðskiptum og sammælst um afslætti. Samráðið hafi bitnað beint á stefnanda. Þá hafi stefndu sammælst um verðlagningu og verðbreytingar á gasolíu, skipagasolíu og svartolíu frá 1993 til desember 2001. Samráðið sjáist meðal annars af miklu samræmi í dagsetningum tilkynninga félaganna um verðbreytingar á þessu eldsneyti og nánast fullkomnu samræmi í verði og verðbreytingum allt tímabilið. Stefnandi hafi ekki átt annan kost en að kaupa olíu á því verði sem stefndu höfðu sammælst um, enda rekstur hans algerlega háður olíukaupum. Þar sem samráðið hafi leitt til hærra verðs en ella hefði orðið, hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem stefndu beri ábyrgð á. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi haft með sér ólögmætt samráð vegna tilboðsgerða og samræmt viðbrögð við útboðum olíukaupenda. Stefnandi hafi ítrekað reynt frá 1993–2003 að afla tilboða í viðskipti með olíukaup sín hjá stefndu, en árangur enginn orðið vegna hins ólögmæta samráðs, þar sem hann hafi ávallt fengið sömu verð og kjör hjá öllum stefndu. Stefnandi byggir jafnframt á því að samkomulag hafi verið milli stefndu um að keppa ekki um samningsbundna viðskiptavini á tímabilinu 1993–2001 og hafi verið í gildi samkomulag eða sameiginlegur skilningur olíufélaganna um þetta. Í því skyni að festa þetta fyrirkomulag í sessi hafi einnig verið í gildi samkomulag um að ef viðskiptavinur flytti viðskipti sín frá einu olíufélagi til annars þá yfirtæki nýja félagið við­skiptaskuldir viðskiptavinarins hjá hinu félaginu. Þetta fyrirkomulag hafi latt félögin frá því að reyna að ná til sín viðskiptavinum hinna félaganna. Stefnandi hafi verið í samningsbundnum viðskiptum við stefnda Skeljung frá 1990 og því ljóst að hann hafi orðið fyrir hinu ólögmæta samráði stefndu um að þeir myndu ekki keppa um samningsbundna viðskiptavini hvers annars, m.a. þegar slíkir samningar rynnu skeið sitt, en stefnandi og stefndi Skeljungur hf. gerðu oftast milli sín samninga til tveggja ára í senn. Hið ólögmæta samráð sé m.a. orsök þess að enginn árangur hafi orðið af til­raunum stefnanda til að afla betri verða í olíukaupum eða fá hagstæðari viðskiptakjör. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi fylgst náið með útgerðum, m.a. stefnanda, og haft með sér samvinnu í tengslum við tilraunir Landsambands íslenskra útvegsmanna, LÍÚ, til að lækka verð á skipaeldsneyti með eigin innflutningi. Í tengslum við það hafi forstjóri Olís beðið um að sameiginlegt fyrirtæki Olís og Olíufélagsins, Olíudreifing ehf., myndi „fylgjast náið“ með því hvaða útgerðarmenn keyptu af LÍÚ og hversu mikið. Hafi Olíudreifing ehf. meðal annars sent, 27. og 29. desember 2000, upplýsingar til Olíufélagsins hf. og Olíuverzlunar Íslands hf. um viðskipti útgerðarmanna við olíuskip sem hafi komið á vegum LÍÚ. Stefnandi byggir á því að olíumarkaðurinn á Íslandi sé mjög samþjappaður fákeppnismarkaður og að upplýsinga­skipti af þessum toga á slíkum markaði hafi skaðleg áhrif á verðsamkeppni og því sérstaklega áríðandi að tryggja sjálfstæði keppinauta í öllum markaðsaðgerðum. Þetta eigi ekki síst við þar sem ákveðin óvissa um aðgerðir og árangur keppinauta á markaðnum sé óhjákvæmilega ríkur drifkraftur samkeppninnar. Samhæfing aðgerða og ákvarðana sé líklegri þegar óvissu hafi verið eytt. Stefnandi byggir á að í sam­keppnisrétti séu gerðar mjög strangar kröfur varðandi upplýsingaskipti keppinauta á fákeppnismarkaði, sem geti með alvarlegum hætti dregið úr eða eytt samkeppni á viðkomandi markaði. Þessi upp­lýsinga­miðlun hafi bitnað beint á stefnanda og komið í veg fyrir að hann nyti góðs af eðlilegri samkeppni sem ríkja hefði átt milli stefndu. Með því að stefndu hafi skipst á upplýsingum hafi þeir alltaf haft nákvæmar upplýsingar um verð og kjör hver annars og stefnandi því ekki getað látið stefndu bjóða í viðskipti sín á grundvelli óvissu um það hvað hinir stefndu væru að bjóða. Með hinum ólögmætu aðgerðum hafi stefndu eytt allri óvissu um aðgerðir og árangur keppinauta sinna á markaði og þannig getað með ólögmætum hætti staðið gegn því að stefnandi gæti fengið betri kjör hjá stefndu á samkeppnisgrundvelli. Samkeppnislög hafi tekið gildi 1. mars 1993 að lokinni birtingu í Stjórnartíðindum. Stefndu, hlutafélög sem sérhæfa sig í sölu á olíuvörum í atvinnuskyni, hafi verið, eða mátt vera kunnugt um þær lagareglur sem giltu um bann við samkeppnishömlum frá og með þessum tíma. Brot stefndu á 10. gr. laga nr. 8/1993 sem sönnuð hafi verið með ákvörðun nr. 21/2004 og staðfest af áfrýjunarnefnda samkeppnismála í úrskurði nr. 3/2004 verði þegar af þeim ástæðum metin stefndu til sakar. Engu máli skipti hvaða starfsmenn stefndu hafi komið fram fyrir þeirra hönd við þau réttarbrot sem hér um ræðir eða hvaða afstöðu þeir höfðu til lögmætis athafna sinna. Teljist því uppfyllt skilyrði skaðabótaréttar er lúti að saknæmi og ólögmætri háttsemi, sem að framan er lýst, af hálfu stefndu. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi verið fullljóst að framangreind lögbrot myndu bitna á stefnanda og rekstrarafkomu hans, enda hann verið algerlega háður því að kaupa olíuvörur af einhverjum stefndu. Þetta hafi stefndu mátt vera ljóst, þar sem samráð þeirra hafi aðallega beinst að því að halda verði óeðlilega háu með því að taka úr sambandi eðlilega samkeppni. Stefnandi byggir á því að bann 10. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 taki til hvers konar samráðs milli keppinauta varðandi efni tilboða og það hvort eigi að gera tilboð. Það sé samkeppnishamlandi ef keppinautar koma sér saman um að veita ekki afslátt með því að senda ekki inn tilboð. Auk reglubundinnar samvinnu í tengslum við verðbreytingar eldsneytis, hafi stefndu ákveðið að draga almennt úr afslætti til viðskiptavina sinna og hafa samráð þegar viðskiptavinir félaganna leituðu eftir hærri afslætti með því að segjast hafa betra tilboð frá öðru félagi. Þá byggir stefnandi á því að hann hafi ekki getað velt þeim kostnaði, sem hann varð fyrir vegna hins ólögmæta samráðs, út í afurðaverð sitt, þar sem afurðaverð er háð eftirspurn og framboði á markaði á hverjum tíma. Stefnandi reki ekki eigin vinnslustöð fyrir afla sinn. Hann hafi heldur ekki getað velt auknum kostnaði inn í skiptaverð afla á grundvelli kjarasamninga við áhafnir á skuttogara stefnanda, þar sem viðmiðunarverð skuli miða við meðaltal á skráðu gasolíuverði á Rotterdam markaði, sbr. gr. 1.29.1 í kjarasamningi milli Sjómannasambands Íslands og Landsambands íslenskra útvegmanna og Samtaka atvinnulífsins. Stefnandi hafi því alfarið þurft að taka á sig hærra olíuverð sem hafi stafað af ólögmætu samráði stefndu, sem hafi leitt til minni rekstrarhagnaðar fyrir stefnanda a.m.k. á tímabilinu 1996–2001. Beri stefndu sameiginlega ábyrgð á tjóni stefnanda sem af hinu ólögmæta samráði hafi leitt. Stefnandi krefst skaðabóta fyrir missi hagnaðar árin 1996–2001, sem hafi orsakast af framangreindu ólögmætu samráði stefndu, sem nemi stefnufjárhæð. Byggir stefnandi kröfu sína á almennum íslenskum skaðabótareglum utan samninga. Stefndu hafi brotið á rétti stefnanda með brotum á 10. og 11., sbr. 1. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Hafi stefndu mátt vera ljóst að bein afleiðing þess að halda uppi hærra verði á olíu­vörum í krafti ólögmæts samráðs, stuðlaði að því að stefnandi færi á mis við hagnað af útgerði sinni, en olíukaup hafi að meðaltali vegið um 10,5% af árlegum heildar­rekstrarkostnaði hans. Byggir stefnandi á að ólögmæt háttsemi stefndu hafi staðið í svo nánum tengslum við rekstrarafkomu stefnanda að stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefndu fyrir missi af hagnaðarvon samkvæmt almennum skaðabótareglum. Stefnandi byggir fjárhæð og útreikning bótakröfu sinnar á því að í samkeppnislögum, öðrum íslenskum lögum eða reglugerðum sé engar leiðbeiningar að finna um það hvernig meta skuli þann skaða sem samkeppnishömlur hafi valdið og þann ávinning sem þær hafi haft í för með sér, sbr. eldra ákvæði 2. mgr. 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Það sé sameiginlegt öllu mati á tjóni að áætla eða reikna þurfi út aðstæður (verð, hagnað eða kostnað) á viðkomandi markaði, án skaðlegra samkeppnis­hindrana. Ýmsar leiðir komi hins vegar til greina til að leggja mat á verðmyndun á markaði þar sem samkeppnishindrana gætir ekki og gagnlegt sé að styðjast við fleiri en eina aðferð. Ekki sé um neina einhlíta aðferð að ræða og hafi hver þeirra kosti og galla. Þess vegna rökstyðji stefnandi tjón sitt með tvenns konar aðferðum. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á viðmiðunaraðferð sem felur í sér samanburð við skyldan markað í öðru landi, Færeyjum. Með viðmiðmunaraðferðinni, þar sem að­stæður á sama markaði í öðru landi eru lagðar til grundvallar, sé mikilvægt að aðstæður séu sem líkastar aðstæðum á þeim markaði sem brot stefndu fóru fram á, t.d. að kostnaðaruppbygging sé áþekk og eftirspurnarþættir líkir, þannig að ætla megi að verðmun megi einkum rekja til áhrifa samráðsins fremur en ólíkra markaðsaðstæðna. Viðmiðunarmarkaðurinn þurfi þó að vera án áhrifa frá samráði. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi sjálfir talið ólögmætu samráði sínu stafa veruleg ógn af olíumarkaðinum í Færeyjum. Sannað sé að áhrifa samráðs stefndu hafi ekki gætt í Færeyjum, enda verðlag á gasolíu þar allt annað en á íslenska markaðinum. Hafi stefndu meðal annars reynt með samstilltum aðgerðum, a.m.k. frá árinu 1998, að hækka verð á skipagasolíu í Færeyjum, meðal annars vegna þess að olíufélögin hafi orðið fyrir gagnrýni vegna um 30% verðmunar á skipagasolíu hér á landi og í Færeyjum. Hafi þær aðgerðir meðal annars beinst að hinum erlendu olíufélögum Statoil og Shell sem bæði stundi olíusölu í Færeyjum, en Statoil hafi þá verið mikilvægur birgir íslensku olíufélaganna. Olíufélögin hafi sameiginlega ákveðið að gera það að skilyrði fyrir viðskiptum við Statoil að það fyrirtæki beitti sér fyrir því að verð til íslenskra skipa í Færeyjum yrði hækkað. Í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 kemur fram að fundargerð, sem fannst hjá stefnda Olíufélaginu og tölvupóstar frá stefnda Skeljungi, hafi sýnt að þessu hafi verið hrint í framkvæmd. Stefnandi byggir á því að sé horft til verðs á olíumarkaðinum í Færeyjum sjáist þær afleiðingar af hinu ólögmæta samráði stefndu að gasolíuverð á íslenska markaðinum hafi á árunum 1996–2001 að meðaltali verið um 0,12–8,40 kr. hærra á lítra en verð á lítra í Færeyjum á sama tíma. Stefnandi byggir á því að framangreindir markaðirnir, Færeyjar og Ísland, séu algerlega sambærilegir. Landfræðileg lega þeirra sé svipuð, í báðum löndum sé um að ræða markað fyrir gasolíu á fiskiskip, sölu og dreifingarkostnaður sé svipaður á gasolíu til fiskiskipa. Þá noti stefndu sömu birgja og olíufélögin í Færeyjum, Statoil og Shell. Stefnandi byggir á því að hefði hins ólögmæta samráðs ekki gætt á íslenska olíumarkaðinum hefði verð á gasolíu þar verið svipað og í Færeyjum, en á tímabilinu 1996–2001 hafi það að meðaltali verið um 0,12–8,40 kr. lægra en á Íslandi. Tjóni stefnanda megi því jafna til þess að hann hafi að meðaltali greitt 0,12–8,40 kr. hærra verð fyrir hvern gasolíulítra en hann hefði annars þurft að gera. Í framsetningu aðalkröfu sinnar miðar stefnandi við meðaltalsverð á gasolíulítra í Færeyjum fyrir hvert ár tímabilið 1996–2001. Lítraverð á gasolíu án virðisaukaskatts fyrir hvert ár í Færeyjum er umreiknað í íslenskar krónur á þann hátt að miðað sé við meðalgengi yfir hvert ár á gjaldmiðli í Færeyjum, danskri krónu. Meðalverð fyrir hvern lítra er síðan framreiknað yfir á fast verðlag ársins 2001 til að mynda saman­burðarhæfan grundvöll við gasolíukaup stefnanda á Íslandi tímabilið 1996–2001. Bótakrafa stefnanda með framangreindri aðferð, er framsett þannig af stefnanda, eftir að sýndur hefur verið í stefnu útreikningur á forsendum: Mismunur á söluverði Skeljungs hf. á gasolíu til stefnanda og verðs á markaði í Færeyjum; mismunur er tjón stefnanda vegna ólögmæts verðsamráðs stefndu: Stefnandi byggir varakröfu sína á svokallaðri kostnaðar- eða framlegðaraðferð sem felur í sér að aflað er upplýsinga um meðaltalseiningarkostnað viðkomandi vöru hjá þátttakendum í ólögmætu samráði og eðlilegt verð við samkeppnisaðstæður áætlað með því að bæta við hæfilegri framlegð. Stefnandi byggir á því að við stjórnun og áætlanagerð hafi stefndu sjálfir markvisst beitt mælikvarða um einingaframlegð, en í því felist rök fyrir því að nota þennan mælikvarða við mat á ólögmætum ávinningi stefndu af samráði þeirra. Stefndi byggir á því að þegar stefndu hafi tekið upp verðsamráð og hækkað og breytt verðum á olíu hafi það ekki haft áhrif á sölumagn eða eftirspurn eftir gasolíu þar sem verðteygni eftirspurnar eftir fljótandi eldsneyti sé mjög lítil þegar til skamms og miðlungslangs tíma sé litið og verðbreytingar um fáeinar krónur á lítra hafi lítil sem engin áhrif á selt magn. Stefnandi byggir á að einingakostnaður fljótandi eldsneytis (innkaupsverð erlendis, flutningskostnaður og verð viðkomandi gjaldmiðils) sé fastur og óháður magni, enda varan keypt á erlendum mörkuðum, þar sem dæmigerðar magnbreytingar íslenskra olíufélaga hafi óveruleg áhrif á verð. Á hinn bóginn verða miklar breytingar á einingakostnaði frá einum tíma til annars vegna sveiflna, einkum á heimsmarkaðsverði og gengi. Við útreikning á ávinningi yfir langt tímabil þurfi því að taka tillit til þessa. Stefnandi byggir á því að hægt sé í máli þessu að meta ávinning stefndu af samráði þeirra með því að líta til áhrifa hins ólögmæta samstarfs á framlegð af vörusölu og/eða álagningu. Skoðaður sé hagnaður sem stefndu hafi úr að spila áður en tillit sé tekið til þess hvernig hagnaði sé ráðstafað. Stefnandi telur það gefa rétta mynd af ávinningi stefndu af ólögmætu samráði þeirra, enda byggist hún á vinnulagi stefndu sjálfra. Stefnandi byggir á því að sannað hafi verið með rannsókn samkeppnisyfirvalda að stefndu hafi ákveðið síðla árs 1996 að grípa til aðgerða í því skyni að auka framlegð félaganna af sölu eldsneytis. Hafi samningur þessi verið framkvæmdur og félögin frá og með árinu 1997 gripið markvisst til ýmiskonar aðgerða til að auka framlegð, m.a. verðhækkana, takmarkana á afslætti og gjaldtöku á viðskiptavini. Fyrir liggja í málinu gögn um magn og kostnað stefnanda af kaupum á gasolíu á tímabilinu 1996–2001, fengin úr endurskoðuðum ársreikningi og rekstrarbókhaldi stefnanda, þ.m.t. allar nótur og reikningar fyrir gasolíu- og bensínkaupum stefnanda yfir tímabilið. Í útreikningi stefnanda er reiknað meðalverð sem stefnandi hafi þurft að greiða fyrir hvern lítra af gasolíu og bensíni hjá stefnda Skeljungi hf. Til að mynda samanburðarhæfan grundvöll á annars vegar framlegð stefndu, einkum Skeljungs hf., af hinu ólögmæta samráði og því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna samráðsins hins vegar, hafi öll verð verið framreiknuð til ársins 2001 miðað við vísitölu neysluverðs. Þetta sé gert m.a. vegna þess að í ákvörðun nr. 21/2004 séu allir útreikningar og upplýsingar um einingaframlegð af hverjum lítra af gasolíu og bensíni framreiknaðir á föstu verðlagi til ársins 2001 miðað við sömu vísitölu. Allar fjárhæðir séu án virðisaukaskatts. Aðferðin sem beitt sé til að meta ávinning á grundvelli hækkunar á verði og einingaframlegð sé sú sama og Samkeppnisráð byggir á í ákvörðun sinni nr. 21/2004. Ávinningurinn sé metinn með því að bera saman raunverulega þróun eininga­framlegðar 1996–2001 og meðaltal sömu stærða fyrir tiltekið árabil á undan, þ.e. 1993–1995. Í báðum tilvikum sé einingaframlegð reiknuð á föstu verðlagi ársins 2001 miðað við vísitölu neysluverðs, og sýni samanburðurinn því raunvirði breytinga. Ávinningurinn sé metinn sem ábati stefndu af því að einingaframlegð þeirra, á föstu verðlagi, hafi hækkað eða lækkað á undanförnum árum samanborið við þá forsendu að einingaframlegð hefði haldist óbreytt að raungildi á tímabilinu. Helsta álitaefnið við þessa aðferð tengist vali á viðmiðunartímabili og byggi stefnandi á sömu forsendum og Samkeppnisráð hafi gert í ákvörðun sinni nr. 21/2004. Í ákvörðun Samkeppnisráðs hafi verið horft til þess að jafna sem mest út sveiflur í einingaframlegð ár frá ári og miðað við meðaltal 2ja til 4ra ára. Litið hafi verið til þess að sönnunargögn hafi legið fyrir um að olíufélögin hefðu haft með sér samfellt samráð frá gildistöku samkeppnislaga þann 1. mars 1993. Þá hafi verðlagning fljótandi eldsneytis ekki verið gefin frjáls fyrr en 1. apríl 1992. Elstu fáanlegu sambærilegar upplýsingar frá stefnda Skeljungi hf., séu frá árinu 1993. Upplýsingar frá öðrum stefndu, nái aftur til ársins 1991, en samkeppnisráð hafi lagt til grundvallar sama tímabil fyrir alla stefndu. Af þessu leiði að efast megi um að nokkurt tímabil sé til staðar af viðunandi lengd þar sem frjáls samkeppni hafi ríkt milli félaganna án samráðs og að viðmiðunartímabil geti ekki náð lengra aftur en til ársins 1993. Því hafi í ákvörðun Samkeppnisráðs verið lagt til grundvallar sem viðmiðunartímabil ársmeðaltal áranna 1993–95 og styðjist stefnandi við sömu forsendu. Rökin séu að á þessu tímabili hafi olíufélögin ekki hafið hið markvissa samráð sitt, en grunnurinn að því hafi verið lagður árið 1996. Í ákvörðun Samkeppnisráðs hafi einingaframlegð fyrir árin 1993–1995 verið metin 5,40 kr. á lítra af gasolíu en kr. 11,32 á lítra af bensíni. Stefnandi byggir um ávinning stefndu á upplýsingum frá þeim sjálfum sem Sam­keppnisstofnun lagði hald á í húsleit hjá stefndu þann 18. desember 2001. Hafi þær upplýsingar verið notaðar í forsendum útreikninga Samkeppnisráðs í ákvörðun nr. 21/2004. Upplýsingar um einingaframlegð stefnda Skeljungs hf. vegna hins ólögmæta samráðs olíufélaganna eru fengnar úr ákvörðun nr. 21/2004. Samkeppnisráð rannsakaði einingaframlegð fljótandi eldsneytis hjá stefnda Skeljungi hf. Stefnandi sýnir í stefnu útreikning, miðað við þessar forsendur, á mismuni á söluverði þess magns gasolíu og bensíns sem stefnandi keypti af Skeljungi og verði sem sama magn hefði kostað á markaði án samráðs, allt reiknað yfir á verðlag ársins 2001. Niðurstöðurnar, sem sé tjón stefnanda, eru sýndar í tveimur töflum: Bótakrafa stefnanda samkvæmt varakröfu er því 2.375.145 krónur + 12.857 krónur eða samtals 2.388.002 krónur. Stefnandi bendir á að óhægt sé um vik að meta, hvernig verð á olíuvörum hefði þróast á tímabilinu 1993-2001 ef ekki hefði verið samráð á olíumarkaðinum á Íslandi. Hins vegar telur stefnandi það sannað að hann hafi ekki getað keypt olíuvörur á markaði þar sem eðlileg verðmyndun hafi átt sér stað og orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Stefnandi bendir á að óhægt sé um vik að meta, hvernig verð á olíuvörum hefði þróast á tímabilinu 1993–2001 ef ekki hefði verið samráð á olíumarkaðinum á Íslandi. Hins vegar telur stefnandi það sannað að hann hafi ekki getað keypt olíuvörur á markaði þar sem eðlileg verðmyndun hafi átt sér stað og orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Stefnandi byggir á því að við slíkar aðstæður sýni dómaframkvæmd ótvírætt að slakað sé á sönnunarbyrði tjónþola um tjón sitt og á kröfum til tjónþola um sönnun á umfangi tjóns og á bótakröfu. Þetta byggist á því að ákvörðun markaðsverðs á markaði þar sem skaðlegra samkeppnisáhrifa gæti ekki, verður alltaf getgátum háð. Það gangi gegn grundvallarsjónamiðum skaðabótaréttar að tjónvaldur njóti góðs af því að tjónþoli geti ekki sannað hvernig verð á samkeppnismarkaði hefði verið án ólögmæts samráðs og lögbrota sem tjónvaldur (stefndu) hafi sjálfir komið á fót og viðhaldið. Byggir stefnandi á því að hann hafi með framlagningu gagna um viðskipti sín við stefndu leitt nægar líkur að því, að hann hafi greitt hærra verð fyrir olíuvörur en hann hefði þurft hefði ekki komið til samráð stefndu og hann því orðið fyrir tjóni vegna lögbrota stefndu. Þá byggir hann á því að erfitt sé fyrir hann að komast yfir sönnunargögn og skjöl er sanni hina ólögmætu og saknæmu hegðun stefndu. Stefnandi hafi fengið afhent frá Samkeppnisstofnun hluta af ákvörðun nr. 21/2004 þar sem trúnaðarupplýsingar hafi ekki verið felldar út og byggi stefnandi upplýsingar sínar um einingaframlegð stefndu af ólögmætu samráði á þeim gögnum. Þá hafi Landsamband íslenskra útvegsmanna, sem stefnandi eigi aðild að, reynt að fá gögn frá stefndu sem samkeppnisyfirvöldu lögðu hald á í rannsókn sinni á brotum þeirra, en aðgangi að þeim gögnum hafi verið hafnað af áfrýjunarnefnd samkeppnismála og úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Verði að horfa til þess að stefnandi hafi neytt allra leiða til að afla gagna til sönnunar á tjóni sínu, en réttur hans til aðgangs að gögnum sem lagt var hald á í tengslum við opinbera rannsókn á brotum stefndu, hafi verið takmarkaður. Stefnandi byggir á því að fyrir liggi í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2004, lögfull sönnun um yfir­gripsmikil og alvarleg brot gegn þágildandi 10. og 11. gr. samkeppnislaga. Við þær aðstæður beri að snúa sönnunarbyrði við á þann hátt að tjónvaldur verði að sýna fram á að fjárhagslegt tjón tjónþola verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi tjónvalds, hafi tjónþoli sannað umfang fjárhagstjóns síns, verði tjónvaldur að sýna fram á að ekki séu orsakatengsl milli fjárhagstjóns tjónþola og háttsemi tjónvalds og að tjón tjónþola sé ekki sennileg afleiðing af broti tjónvalds á samkeppnislögum. Stefnandi byggir á að öllum skýringum stefndu um að einingaframlegð og verð á olíuvörum hafi átt sér aðrar eðlilegar skýringar en að þær væru komnar til vegna ólögmæts samráðs þeirra, hafi verið hafnað af samkeppnisráði í ákvörðun nr. 21/2004 og í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 3/2004. Það standi upp á stefndu að sýna fram á að hið háa gasolíuverð hefði ekki komið til vegna hins ólögmæta samráðs. Takist þeim það ekki verði þeir að bera allan halla af slíkum sönnunarskorti. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða samkeppnislaga nr. 8/1993, almennra reglna skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga, ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna samninga- og kröfuréttar og um málskostnað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Skeljungs hf.: Stefndi Skeljungur mótmælir því sem fram kemur í stefnu um að samráð stefndu hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Fyrir liggi ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 21/2004 og úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2003 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að stefndu hefðu í ýmsum atriðum brotið gegn ákvæði 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 og þótt fyrir liggi að stefndu hafi viðurkennt brot gegn samkeppnislögum, þá hafi verið höfðað dómsmál til ógildingar ákvörðunar samkeppnisyfirvalda. Því fari fjarri að stefndu hafi haft með sér almennt samráð á olíumarkaðinum á Íslandi eða í Vestmannaeyjum eins og stefnandi haldi fram. Viðurkennd brot stefndu hafi tekið til afmarkaðra viðskipta, einkum við opinbera aðila, og hafi ekki með nokkrum hætti getað haft áhrif á viðskiptasamband stefnanda og stefnda. Stefnandi hafi enga tilraun gert til að sanna eða gera líklegt að stefndu hafi átt í ólögmætum samskiptum í tengslum við viðskipti við stefnanda. Stefnandi haldi því fram að ítrekað hafi verið reynt að fá tilboð í viðskipti frá öðrum stefndu en slíkar tilraunir ekki borið árangur, ávallt hafi sömu kjör verið boðin hjá öllum stefndu. Þá telji stefnandi að í gildi hafi verið samkomulag milli stefndu um að keppa ekki um samningsbundna viðskiptavini. Stefndi geti af eðlilegum ástæðum ekkert fullyrt um samskipti stefnanda við meðstefndu. Það eina sem stefndi geti staðfest sé að kjör stefnanda hafi verið trúnaðarmál og ekki rædd við óviðkomandi aðila, síst af öllu meðstefndu. Af hálfu stefnanda sé látið að því liggja að kjör stefnanda hjá stefnda hafi verið listaverð, en sjá megi hins vegar af viðskiptasamningum stefnanda og stefnda, sem lagðir hafa verið fram í málinu, að stefnandi hafi notið afsláttarkjara hjá stefnda á því tímabili er krafa stefnanda tekur til. Stefndi mótmælir því alfarið að stefndu hafi gert með sér samkomulag um að keppa ekki um samningsbundna viðskiptavini. Ekkert slíkt samkomulag hafi verið í gildi. Athygli veki í þessu sambandi að stefnandi flutti viðskipti sín a.m.k. í tvígang milli olíufélaganna. Þessu sé lýst þannig í stefnu að Olíufélagið hf. hafi á árinu 1980 krafist þess að stefnandi flytti viðskiptin frá Olíuverzlun Íslands hf. Það hafi verið gert á grundvelli hótunar um að gjaldfella ella veðskuldabréf í báti sem stefnandi hafði þá nýlega keypt. Þessi samskipti, ef rétt eru, bendi ekki til þess að olíufélögin hafi á þessum tíma haft með sér samkomulag um samningsbundna viðskiptavini. Verði þó að telja ljóst að samstarf olíufélaganna hafi á þessum tímaverið umtalsvert, einkum fyrir tilstilli hins opinbera, enda höfðu viðskipti með olíuvörur ekki verið gefin frjáls. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt gert líklegt að viðskiptakjör félagsins hjá stefnda á árunum 1996–2001 hafi verið ákveðin á grundvelli ólögmæts samráðs stefndu eða að meint brot stefndu gegn ákvæðum samkeppnislaga hafi með öðrum hætti haft áhrif á verðlagningu á olíuvörum til stefnanda. Skilyrði um sök sé ekki uppfyllt í málinu. Stefndi telur engar forsendur til þess að fjalla í ítarlegu máli um ýmsar tilvísanir stefnanda til meintra brota stefndu sem tengist ekki með neinum hætti viðskiptum stefnanda og stefnda. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki gert grein fyrir því með hvaða hætti umrædd tilvik tengist stefnanda eða geti mögulega talist réttarbrot gagnvart félaginu. Meint samráð stefndu um önnur alls ótengd viðskipti geti engin áhrif hafa haft á viðskiptasamband stefnanda og stefnda. Til áréttingar er tekið fram að því sé alfarið mótmælt að stefndu hafi haft með sér almennt samráð um viðskipti við stórnotendur eða samráð um verðlagningu á olíuvörum í Vestmanna­eyjum eða annars staðar á landinu. Stefndi byggir á því að verði litið svo á að stefndi hafi brotið á stefnanda, sé því mótmælt að stefnanda hafi tekist að sanna eða gera líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna meints réttarbrots. Byggt sé á því að sönnunarbyrði um þetta efni hvíli á stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins og reglum réttarfars um sönnun. Af reglum skaðabótaréttarins leiði jafnframt að bætur til stefnanda ættu að taka mið af því að gera stefnanda sem líkast settan og verið hefði ef hið meinta bótaskylda atvik hefði ekki átt sér stað. Útreikningar stefnanda ættu því að grundvallast á samanburði á raunverulegum verðum á tímabilinu 1996–2001 annars vegar, og verðum sem ætla mætti að stefnandi hefði átt kost á, ef hið meinta bótaskylda atvik hefði ekki átt sér stað, hins vegar. Stefnandi hefur í málinu sett fram tvenns konar kenningar um það hvernig ákvarða beri síðarnefnda viðmiðið. Að mati stefnda eru kenningar stefnanda haldnar slíkum ágöllum að engar forsendur séu til að leggja þær til grundvallar bótaákvörðun í málinu. Stefndi hafnar alfarið þeirri aðferðafræði stefnanda að finna stefnufjárhæð með samanburði við olíumarkaðinn í Færeyjum. Sú framsetning stefnanda að bera saman olíumarkaðinn í Færeyjum og íslenska markaðinn felur að mati stefnda ekki í sér nokkra sönnun þess að verð til stefnanda hafi verið hærra vegna meints samráðs stefndu. Stefnandi hafi fullyrt að sá markaður sé að öllu leyti sambærilegur við markaðinn hér á landi og því verði að telja að verð á olíuvörum ættu að vera þau sömu eða sambærileg. Engin gögn séu fyrir hendi í málinu um færeyska markaðinn eða fræðileg úttekt á því hvort og þá af hvaða ástæðum ætti að vera unnt að leggja markaðina í Færeyjum og á Íslandi að jöfnu. Stefndi hafi engar forsendur til að taka afstöðu til þessara kenninga stefnanda eða fullyrðinga um verð í Færeyjum en mótmælir þeim sem ósönnuðum. Nefna megi í þessu sambandi að stefndi telji hugsanlegt að verð á olíuvörum til Færeyja hafi verið lægra en verð til íslensku olíufélaganna, þar sem í Færeyjum hafa verið starfrækt dótturfélög Shell og Statoil sem notið hafi betri kjara en stefndu. Stefndi telur að samskipti, sem í ákvörðun samkeppnisráðs voru talin benda til þess að stefndu hafi reynt að hafa áhrif á olíuverð í Færeyjum, hafi einmitt tengst kvörtunum hérlendra olíufélaga yfir því að njóta ekki sömu eða sambærilegra kjara og félögin í Færeyjum. Hafi verið munur á verðum í Færeyjum og á Íslandi, kunni það m.a. að liggja í mis­munandi innflutningsverðum. Þá sé með öllu órannsakað hvort aðrar aðstæður, á færeyska eða íslenska markaðnum, en meint samráð, kunni að útskýra verðmun. Að því er varðar varakröfu stefnanda, sem byggist á svokallaðri kostnaðar- eða framlegðaraðferð og virðist styðjast við sömu aðferðir og samkeppnisráð notaði í fyrrnefndu máli, mótmælir stefndi alfarið að sú aðferð verði lögð til grundvallar við mat á meintu tjóni stefnanda. Stefndu hafi, við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum, mótmælt harðlega aðferðum Samkeppnisstofnunar og síðar samkeppnisráðs við útreikning á meintum ávinningi félaganna. Lagðar hafi verið fram skýrslur sérfræðinga, sem fengnir hefðu verið til að skoða bókhaldsgögn stefndu með tilliti til fullyrðinga Samkeppnisstofnunar um ástæður þróunar einingaframlegðar. Niðurstöður sérfræðinganna hafi verið skýrar um að aðferðafræði Samkeppnis­stofnunar væri verulega gölluð og í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi verið tekið undir þessa gagnrýni stefndu að nokkru leyti og ávinningur talinn hafa verið verulega ofreiknaður. Í nefndu dómsmáli sem stefndu hafa höfðað til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar hafi stefndu óskað eftir mati dómkvaddra matsmanna á útreikningum samkeppnis­yfirvalda á meintum ávinningi. Matsmenn hafi talið að svokölluð fyrir og eftir aðferð sem beitt hafi verið, nægi engan veginn til að meta áhrif samráðsins. Samanburðartímabilin hafi einfaldlega verið talin alltof ólík til að slíkur samanburður gæti mögulega gefið rétta niðurstöðu. Af niðurstöðum matsmannanna sé ljóst að ekki sé unnt, að þeirra mati, að fullyrða að samráð stefndu hafi leitt til ávinnings. Af framangreindu sé ljóst að þeirri aðferðafræði sem stefnandi hefur valið við útreikning á meintu fjártjóni hafi verið hafnað af dómkvöddum sérfræðingum og fjölda annarra sérfræðinga sem hafi tjáð sig um sama efni. Stefndi telur að aðferðir við sönnun þess hvort samráð hafi leitt til fjártjóns séu þekktar og viðurkenndar um alla Evrópu. Að mati stefnda hvíli sú skylda á stefnanda að gera allt sem í hans valdi stendur til að sýna fram á raunverulegt fjártjón og styðja þá kröfu við traust og áreiðanleg gögn. Að mati stefnda séu annmarkar á þeim forsendum sem stefnandi gefi sér í málinu slíkir að engin leið sé að leggja þær til grundvallar í málinu. Stefndi mótmælir öllum ályktunum í stefnu um að sönnunarbyrði beri að snúa við með þeim hætti að stefnda beri að afsanna fullyrðingar stefnanda um tjón; það fari þvert gegn grundvallarreglum í skaðabótarétti og reglum réttarfars um sönnun. Stefndi telur ljóst að á stefnanda hvíli sönnunarbyrði um alla þá þætti sem séu forsenda þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta í málinu, sök, orsakatengsl, sennilega afleiðingu og fjárhæð meints tjóns. Sönnunarbyrði um þessa þætti verði ekki velt yfir á stefnda með fullyrðingum stefnanda. Þótt það sé vissulega rétt, að stefnandi hafi ekki óheftan aðgang að bókhaldsgögnum stefnda, eigi stefnandi úrræði lögum samkvæmt við nauðsynlegt mat á þáttum sem skipta máli við útreikning á meintu fjártjóni. Stefndi bendir á að ef talið yrði sannað að ólögmætar aðgerðir stefndu hefðu leitt til hærra verðs til stefnanda verði eftir sem áður að ætla að verðlagning stefnanda á eigin vörum hefði tekið mið af auknum kostnaði. Hafi stefnanda tekist að koma í veg fyrir tjón með þessum hætti eigi félagið ekki rétt til bóta. Á stefnanda hvíli sú skylda að sýna fram á það með gögnum að félaginu hafi ekki tekist að takmarka eða koma í veg fyrir tjón sitt með þessum hætti. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og krefst þess að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti enda hafi stefnandi fram til þessa ekki sannað eða gert líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna háttsemi stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda Olíuverzlunar Íslands hf.: Krafa stefnda um sýknu er í fyrsta lagi byggð á því að hann eigi enga aðild að málinu og verði að sýkna vegna aðildarskorts. Ekkert viðskiptasamband hafi verið til staðar á milli stefnanda og stefnda Olíuverzlunar Íslands hf. á því tímabili sem málið varðar. Þá er byggt á því að engin skilyrði skaðabótaskyldu séu til staðar. Mótmælt er þeirri málsástæður stefnanda að samráð olíufélaganna hafi náð til alls olíumarkaðarins á Íslandi, þar á meðal til starfsstöðvar stefnanda í Vestmannaeyjum og haft áhrif á olíuverð til stefnanda til hækkunar. Stefndi bendir á að stefndu hafi höfðað mál á hendur Samkeppniseftirlitinu til ógildingar á úrskurði um samráð þeirra. Stefndi nefnir eftirfarandi 4 atriði um stöðu þess máls í dag: · Stefndu hafa öll viðurkennt að hafa haft samráð við gerð tiltekinna tilboða á árinu 1996 · Stefndu hafa öll viðurkennt að margt í samneyti þeirra og samvinnu hafi verið meira en svo að það samrýmdist ákvæðum samkeppnislaga. · Stefndu hafa aldrei viðurkennt að hafa brotið gegn samkeppnislögum með þeim hætti að tjón hafi orðið af fyrir viðskiptamenn stefndu. · Niðurstaða í mati dómkvaddra matsmanna er sú, að hafi ávinningur orðið af samvinnu stefndu, sé hann svo óverulegur, að hann sé innan skekkjumarka. Stefndi mótmælir því sérstaklega að stefnandi hafi ítrekað reynt að fá tilboð í viðskipti sín eða flytja viðskipti til hans gegn hagstæðari kjörum. Þvert á móti hafi starfsmenn stefnda reglulega verið í sambandi við stefnanda til að fá hann í viðskipti, en verið fálega tekið. Því mótmælir stefndi Olíuverzlun Íslands því harðlega að hafa verið valdur að tjóni á hagsmunum stefnanda og verði af þeim ástæðum að sýkna stefnda. Verði hins vegar talið að stefnandi eigi kröfur á hendur stefnda, telur stefndi engu að síður ljóst að tjón stefnanda sé algerlega ósannað og því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Þannig telur stefndi að samanburður við Færeyjar sem viðmiðunar­markað sé ekki tækur, þar sem aðstæður séu á margan hátt ólíkar. Til dæmis séu þar rekin útibú olíufélaga, en ekki sjálfstæð félög, sem virðist í einhverjum tilvikum hafa selt án álagningar og dreifingarkerfi í Færeyjum sé ólíkt því sem er á Íslandi. Þá liggi ekkert fyrir í málinu um verð í nágrannalöndum á þeim tíma sem um ræðir. Þá sé í stefnu haldið fram að stefndi hafi reynt að hækka verð í Færeyjum, en hið rétt sé að stefndi hafi viljað fá sama verð frá birgjum og selt hafi verið á til Færeyja. Stefndi byggir á því að forsendur framlegðarútreikninga til stuðnings varakröfu stefnanda, séu rangar. Stefnandi vísi þar til niðurstaðna og forsendna samkeppnisyfirvalda um meintan ólögmætan ávinning stefndu af meintu samráði, sem stefndi hafi ítrekað mótmælt og séu einmitt þessi útreikningar til úrslausnar í áðurnefndu dómsmáli sem stefndu hafa höfðað og hafi meðal annars verið lögð fram þar matsgerð dómkvaddra matsmanna þar sem komist sé að annarri niðurstöðu en í úrlausnum samkeppnisyfirvalda. Þá mótmælir stefndi því sem haldið sé fram í stefnu um að dómaframkvæmd sýni að slakað sé á sönnunarbyrði tjónþola í málum sem þessum. Þó að fyrir liggi að reglur samkeppnisréttar séu að því leyti sérstakar að oft á tíðum sé slakað á sönnunarkröfum þegar brot gegn samkeppnisreglum séu metin, séu engin fordæmi sem styðji það að í íslenskum rétti sé slakað á sönnunarkröfum í bótamálum vegna brota á samkeppnis­lögum. Þar gildi almennar reglur skaðabótaréttar, tjónþola beri að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni, vegna ólögmætra og saknæmra aðgerða, og að tjónið sé sennileg afleiðing þeirra. Þó að fyrir liggi einhverjar ólögmætar aðgerðir sé ljóst að tjónþola beri að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra og jafnframt að sanna hvert tjón hans sé. Eins og rakið hafi verið hafi stefnanda alls ekki tekist að sýna fram á að einhverjar tilteknar ólögmætar eða saknæmar aðgerðir stefnda hafi leitt til tjóns stefnanda og þó svo væri hafi stefnanda alls ekki tekist að sýna fram á eitthvert tjón. Aðalkrafa stefnanda sé ekki tæk enda byggð á forsendum sem ekki standist skoðun. Varakrafa stefnanda sé heldur ekki tæk enda byggist hún á þeirri röngu forsendu að hugsanlegum ávinningi Skeljungs hf. af meintu samráði megi líkja við tjón stefnanda. Stefndi Olíuverzlun Íslands hf. hafi ekki haft neinn ávinning af meintu samráði og geti því ekki á þeirri forsendu orðið skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Verði kröfur stefnanda að einhverju leyti teknar til greina krefst stefndi þess að þær verði lækkaðar verulega með vísan til ofangreindra röksemda þar sem við á. Stefndi mótmælir vaxtakröfu stefnanda og krefst þess að dráttarvextir verði fyrst dæmdir frá dómsuppsögu verði kröfur að einhverju leyti teknar til greina. Sýknukröfur stefnda byggjast 16. gr. laga nr. 91/1991, varðandi aðildarskort, en auk þess á meginreglum skaðabótaréttarins. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Málsástæður og lagarök stefnda Kers hf.: Kröfu sína um sýknu byggir stefndi Ker hf. á aðildarskorti samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en stefnandi hafi ekki sýnt fram á aðild hans að málinu, og ekki sýnt fram á að hann hafi leitað viðskipta hjá stefnda á tímabilinu 1996–2001. Jafnframt telur stefndi að þar sem stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna brota hans og annarra stefndu á nefndum árum, beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Stefnandi byggi kröfu sína á sakarreglunni, en til að skaðabótaskylda stofnist á grundvelli hennar þurfi umrædd háttsemi að vera saknæm, auk þess að hafa verið þess eðlis að hún hafi valdið tjóni og hafi tjónþoli sönnunarbyrði um þetta atriði. Þá sé skilyrði skaðabótaábyrgðar að tjónþoli sýni fram á eðli og umfang tjóns. Nauðsynlegt sé að öllum skilyrðunum sé fullnægt, að öðrum kosti sé skaðabótaskylda ekki fyrir hendi í skilningi sakarreglunnar. Þrátt fyrir að stefndu hafi í tilteknum tilvikum viðurkennt brot á 10. gr. samkeppnislaga séu engin efni til að fallast á skaðabótakröfu stefnanda, þar sem stefnandi hafi hvorki fært haldbær rök eða skýringar, eða að öðru leyti sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna brota stefnda. Stefnandi styðjist við tvær aðferðir varðandi útreikning á kröfum sínum. Annars vegar á viðmiðunaraðferð sem feli í sér samanburð íslenska olíumarkaðarins við olíumarkað í Færeyjum en hins vegar á svokallaðri kostnaðar- og framlegðaraðferð, en í stefnu komi fram að síðari aðferðin sé hin sama og samkeppnisyfirvöld hafi byggt á við mat á meintum ávinningi stefndu. Að mati stefnda eru aðferðir sem stefnandi notist við í málinu ekki til þess fallnar að sýna fram á tjón og geti aldrei orðið grundvöllur bótakröfu í málinu. Forsenda stefnanda fyrir útreikningi bóta með samanburði á íslenska og færeyska olíumarkaðinum, virðist vera að hefði ekki komið til samráðs stefndu á árunum 1996–2001 hefði hann að meðaltali greitt 0,12 – 8,40 krónum lægra verð fyrir hvern lítra af gasolíu, en stefnandi fullyrðir að á framangreindu tímabili hafi verð á gasolíu verið að meðaltali 0,12–8,40 krónum lægra í Færeyjum en á Íslandi. Stefndi mótmælir því að útreikningar stefnanda geti verið grundvöllur sönnunar um meint fjártjón hans. Leiði það sjálfkrafa til þess að þeir útreikningar sem stefnandi leggur til grundvallar hafi enga þýðingu við mat á meintu tjóni stefnanda eða orsökum þess. Tjón stefnanda sé því ósannað, auk þess sem engar staðfestingar liggi fyrir um að forsendur þær sem stefnandi byggir á séu réttar. Forsenda stefnanda fyrir útreikningi bóta samkvæmt kostnaðar- og framlegðaraðferð sé að unnt sé að meta tjón stefnanda á grundvelli upplýsinga um einingaframlegð sem gera mætti ráð fyrir að hefði verið á markaði þar sem ólögmæts samráðs gætti ekki og bera það saman við þá einingaframlegð sem fyrir liggur í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 21/2004. Forsendur stefnanda séu þær sömu og samkeppnisyfirvöld beittu til að meta meintan ávinning stefndu vegna brota á samkeppnislögum. Stefndi mótmælir því að útreikningar stefnanda geti verið grundvöllur sönnunar um meint tjón hans. Framangreind reikningsaðferð samkeppnisyfirvalda sé í grundvallaratriðum röng og ekki til þess fallin að varpa ljósi á meint tjón stefnanda. Allir stefndu reki nú dómsmál gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu til ógildingar á úrskurði áfrýjunar­nefndar samkeppnismála nr. 3/2004, fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en krafa stefnda í því máli sé meðal annars byggð á því að þar sem sú aðferð sem samkeppnisyfirvöld beita til að meta meintan ávinning stefnda sé gölluð, leiði það til þess að meintur ávinningur sé ósannaður. Stefnandi styðjist við sömu aðferð til að meta meint tjón sitt og því eigi þau sjónarmið sem stefndi færir fram í tilgreindu dómsmáli einnig við í þessu máli, en helstu sjónarmið stefnda í málinu séu þessi í stuttu máli: · Sérfræðingar, þar á meðal dómkvaddir matsmenn, hafi rökstutt að varhugavert kunni að vera að beita þeirri aðferð sem samkeppnisyfirvöld hafi lagt til grundvallar við mat á meintum ávinningi vegna ólögmæts samráðs stefndu. · Stefndi telur að það viðmiðunartímabil sem samkeppnisyfirvöld ákváðu að leggja til grundvallar sé um margt ósamanburðarhæft við tímabilið 1996–2001, en sérfræðingar hafi sýnt fram á neikvæðan ávinning stefndu ef beitt væri sömu aðferð við matið og samkeppnisyfirvöld, að öðru leyti en því að viðmiðunartímabilið 2002–2004 væri notað í stað 1993–1995. · Stefndi telur að samkeppnisyfirvöld hafa verulega ofmetið meintan ávinning stefndu. Hafi sérfræðingar tekið til skoðunar hvaða áhrif þeir þættir sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála taldi að leiða ætti til lækkunar á meintum ávinningi, hafi í raun haft og sé niðurstaðan að mat samkeppnisyfirvalda á heildarávinningi hafi verið allt of hátt af ástæðum sem leiða megi til rangra forsendna í útreikningi. Þeir útreikningar sem stefnandi leggi til grundvallar hafi því enga þýðingu við mat á meintu tjóni stefnanda eða orsökum þess. Tjón stefnanda sé því með öllu ósannað. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda sem ósannaðri, að með hinu ólögmæta samráði hafi stefndu tekist að halda olíuverði hærra en ef eðlilegar samkeppnisaðstæður og verðmyndun hefðu ríkt á olíumarkaðnum á Íslandi. Stefnandi vísi til þess að Olíudreifing ehf. hafi sent upplýsingar til stefnda og Olíuverzlunar Íslands hf. um viðskipti útgerðarmanna við olíuskip sem kom á vegum Lands­sambands íslenska útvegsmanna. Haldi stefnandi því fram að sú upplýsingamiðlun hafi bitnað með beinum hætti á stefnanda og komið í veg fyrir að hann gæti notið góðs af eðlilegri samkeppni. Þessari fullyrðingu stefnanda mótmælir stefndi sem ósannaðri, enda hafi stefndi Ker hf. ekkert gert til að hafa áhrif á þessi viðskipti. Stefndi mótmæli þeirri fullyrðingu stefnanda að olíumarkaður hérlendis sé sam­bærilegur olíumarkaði í Færeyjum, enda sé ljóst að verulega skilji á milli markaðanna af þeirri ástæðu einni að olíubirgjarnir Statoil og Shell stundi olíusölu með beinum hætti í Færeyjum, en ekki á Íslandi. Stefnandi virðist telja að þar sem samkeppnisyfirvöld hafi sannað brot stefnda á 10. gr. samkeppnislaga í tilteknum tilvikum verði brot stefnda sjálfkrafa metin honum til sakar, og af þeim sökum séu skilyrði skaðabótaréttar um saknæma og ólögmæta háttsemi uppfyllt. Þessari staðhæfingu mótmælir stefndi. Sök sé ekki skilyrði þess að 10. gr. samkeppnislaga teljist brotin. Niðurstöður samkeppnisyfirvalda um brot stefnda á 10. gr. samkeppnislaga feli ekki sjálfkrafa í sér sönnun þess að stefndi hafi sýnt af sér sök í skilningi skaðabótaréttar. Stefnandi byggi á því að slaka eigi á sönnunarbyrði stefnanda um tjón sitt og að snúa eigi sönnunarbyrði við þannig að tjónvaldur verði að sýna fram á að fjárhagslegt meint tjón tjónþola verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi hans, að því gefnu að tjónþoli hafi sannað umfang fjártjóns síns, verði tjónvaldur að sanna að ekki séu orsakatengsl á milli tjóns tjónþola og háttsemi tjónvalds og að tjón sé ekki sennileg afleiðing af broti tjónvalds á samkeppnislögum. Stefndi mótmælir þessum sjónarmiðum stefnanda. Í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar verður stefnandi að sýna fram á að bótagrundvöllur sé fyrir hendi og að líkur séu til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni. Verði dómkröfur stefnanda teknar til greina að einhverju leyti, mótmælir stefndi sér­stak­lega upphafstíma dráttarvaxta og krefst þess að hann miðist í fyrsta lagi við dóms­uppsögu. Í öllu falli sé ljóst að dráttarvaxta verði ekki krafist fyrr en í fyrsta lagi 30 dögum frá því að stefnandi kynnir fyrst kröfugerð sína. Þá sé augljóst að dráttarvextir eldri en 4ra ára við birtingu stefnu í málinu séu fyrndir, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu að meginstefnu til á almennum reglum skaða­bótaréttar. Krafa um málskostnað byggist aðallega á 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Á því tímabili sem kröfugerð stefnanda í málinu nær til, átti hann að langmestu leyti viðskipti við einn stefndu, Skeljung hf., enda samningur í gildi á milli þeirra um eldsneytisviðskipti. Aðrir stefndu, Olíuverzlun Íslands hf. og Ker hf., byggja sýknukröfur sínar meðal annars á aðildarskorti og telja að þar sem ekki hafi verið samningssamband og lítil sem engin viðskipti á milli þeirra og stefnanda, verði að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggir á því að allir stefndu beri jafna ábyrgð á tjóni því sem hann hafi orðið fyrir, enda hafi þeir allir átt hlut að samráði því sem hann telur að hafi verið orsök að tjóni hans. Vísað er til úrlausna samkeppnisyfirvalda í málum stefndu, þar sem sannað þótti víðtækt samráð þeirra, sem bryti gegn 10. gr. laga nr. 8/1993, þágildandi samkeppnislögum. Fram kemur, í niðurstöðu Samkeppnisráðs, sem staðfest var að því leyti í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, að stefndu hafi gerst sekir um bæði almennt samráð og samráð sem beindist gegn tilteknum viðskiptavinum, hópum viðskiptavina eða tæki til tiltekinna landsvæða. Telja verður, eðli máls samkvæmt, að rétt sé og jafnvel óhjákvæmilegt að beina kröfum eins og um ræðir í máli þessu sem byggjast á tjóni vegna samráðs, að öllum aðilum samráðsins og verður því ekki fallist á það með stefndu Olíuverzlun Íslands hf. og Keri hf., að sýkna beri þá vegna aðildarskorts. Aðalkrafa stefnanda byggist á samanburði á verði eldsneytis á Íslandi og í Færeyjum, en varakrafa hans um bætur að álitum er studd við útreikning á framlegð á einingu selds eldsneytis, sem byggist á úrskurði samkeppnisráðs. Í báðum tilvikum er haldið fram af hálfu stefnanda að fyrir liggi með niðurstöðum samkeppnisyfirvalda að stefndu hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni orðið þess valdir að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Stefndu byggja kröfur sínar um sýknu á ýmsum atriðum. Einkum er þar um að ræða atriði er varða sönnun stefnanda á tjóni sínu og framsetningu kröfu hans, en að því er varðar sönnun þess að stefndu hafi viðhaft ólögmæta og saknæma háttsemi, sem valdið hafi stefnanda tjóni, taka stefndu allir fram að niðurstöðu samkeppnisyfirvalda hafi verið skotið til dómstóla og að rekið sé dómsmál þar sem þess sé krafist að úrskurðir samkeppnisyfirvalda verði felldir úr gildi. Því fari fjarri að stefndu hafi haft með sér almennt samráð á öllu landinu, eða í Vestmannaeyjum sérstaklega, sem hafi haft áhrif til hækkunar á verð til stefnanda. Stefndu hafi einungis viðurkennt brot í afmörkuðum tilvikum, einkum varðandi viðskipti við opinbera aðila. Af hálfu stefnda Skeljungs hf. er því mótmælt að nokkurt samráð hafi verið varðandi verðlagningu á eldsneyti til stefnanda, eða samkomulag um að keppa ekki um viðskiptavini. Ekkert hafi komið fram hjá stefnanda, sem geri líklegt að viðskiptakjörin hafi verið ákveðin á grundvelli meints ólögmæts samráðs, og stefnandi hafi ekki gert grein fyrir hvernig þau tilvik þar sem samráð er viðurkennt, tengist stefnanda. Þá mótmælir stefndi Olíuverzlun Íslands því sérstaklega að stefnandi hafi ítrekað reynt að fá tilboð í viðskipti frá stefnda, þvert á móti hafi starfsmenn stefnda reglulega verið í sambandi við stefnanda til að fá hann í viðskipti, en verið fálega tekið. Í aðilaskýrslu sinni við aðalmeðferð málsins upplýsti fyrirsvarmaður stefnanda að hann hefði oft verið í sambandi við stefndu til að leita eftir hagstæðari kjörum, en ekki orðið ágengt. Hefðu stefndu ekki viljað gera formleg tilboð og ekkert væri til skjalfest um þessi samskipti og þess vegna erfitt um vik að sanna þau. Fallast má á að ekki er að finna í málinu sönnunargögn sem fjalla sérstaklega um samskipti stefnanda við stefndu, eða á milli stefndu innbyrðis varðandi viðskipti við stefnanda. Hins vegar verður, með hliðsjón af úrskurðum samkeppnisyfirvalda, sem ennþá standa óhaggaðir, auk dómafordæma í skyldum málum, litið svo á að nægjanlega sé sannað að almennt samráð stefndu hafi falið í sér ólögmæta háttsemi gagnvart stefnanda og að líkur séu á að sú ólögmæta háttsemi hafi valdið honum tjóni. Aðalkrafa stefnanda byggist á útreikningi sem grundvallast á samanburðaraðferð, nánar tiltekið samanburði á verði olíuvara í Færeyjum og á Íslandi. Matsgerð liggur fyrir í málinu þar sem leitast er við að bera þessa markaði saman. Í matsgerðinni, sem reyndar ber yfirskriftina: „Álit um nokkur atriði er varða mál Dala-Rafns gegn Skeljungi hf., Olíuverzlun Íslands hf. og Keri hf.“, er í fyrsta lagi borinn saman íslenski og færeyski olíumarkaðurinn. Fjallað er um hvaða þættir skipta mestu máli við samanburð olíumarkaða, svo sem flutningskostnaður, magn/stærðar­hagkvæmni, veðrátta, auk samkeppnisaðstæðna. Þá eru þessir tveir landfræðilegu markaðir bornir saman og þar meðal annars stuðst við skýrslu Kappingaráðsins (samkeppnisráðs) í Færeyjum um markaðinn þar, en sú skýrsla liggur frammi í málinu. Fram kemur í matsgerðinni að skýrslan leiði í ljós að ekki sé hægt að útskýra hátt verð á eldsneyti í Færeyjum einungis með flutningskostnaði, náttúrulegum aðstæðum, sköttum eða öðrum aðstæðum og að líkur séu á að hið háa verð stafi af fákeppni á markaðinum. Þá komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að vafasamt sé að nota Færeyjar sem viðmið fyrir íslenska olíumarkaðinn þegar skoðuð eru áhrif hugsanlegrar fákeppni og/eða samráðs á verðlagningu. Vandinn sé að fákeppni ríki þar og þrátt fyrir að ekkert verði fullyrt um hvort það leiði eða hafi leitt til samráðs, sé engu að síður verið að bera saman tvo markaði þar sem fáir aðilar keppa um markað. Matsmenn báru saman verð á olíuvörum á Íslandi og í Færeyjum. Niðurstaða þeirra er að á tímabilinu 1996 til 2001 hafi verð á þeim olíuvörum sem stefnandi keypti verið 15-30% hærra á Íslandi en það hafi verið í Færeyjum. Borin voru saman atriði er varða birgja og var niðurstaða matsmanna að mismunandi verð skýrðist ekki af þeim atriðum. Flutningskostnaður olíuvara til landanna var borinn saman. Niðurstaða matsmanna er að án þess að nákvæmar tölur um þetta séu til, virðist hægt að fullyrða að flutningskostnaður til Íslands sé ekki meiri, mældur á hvern lítra, en til Færeyja. Erfiðara sé að bera saman flutningskostnað innanlands, þar sem aðstæður í löndunum tveimur séu mjög ólíkar. Í lok skýrslu hinna dómkvöddu matsmanna segir: „Eins og fram hefur komið er það mat okkar að Færeyjar séu ekki besti samanburðarmarkaðurinn. Þar ríkir fákeppni líkt og hér á landi, en ekki er hægt að fullyrða neitt um samráð á þeim markaði. Engu að síður er það niðurstaða okkar að olíuverð í Færeyjum hafi á þeim árum sem hér eru til skoðunar verið lægra en á Íslandi og munar þar um 20%. Við teljum að ekki sé hægt að skýra þennan mun með flutningskostnaði eða öðrum markaðsaðstæðum.“ Stefndu mótmæla allir þeirri aðferð stefnanda við framsetningu kröfu sinnar að bera saman íslenska og færeyska olíumarkaðinn og telja markaðina of ólíka og marga óvissuþætti verða til þess að þessi aðferð leiði ekki til réttrar niðurstöðu. Nefnt er að sá munur hafi verið á milli landanna að í Færeyjum hafi verið starfandi dótturfélög Shell og Statoil sem hafi notið betri kjara en stefndu, dreifikerfin séu ólík og einnig er bent á að í fyrrnefndri skýrslu Kappingaráðsins sé staðfest að markaðirnir séu ekki sambærilegir, og að olíunotkun fiskiskipa sé undanskilin í skýrslunni þar sem borinn er saman markaðurinn í Færeyjum og á Íslandi. Við aðalmeðferð málsins kom auk þess fram af hálfu stefndu gagnrýni á skýrslu dómkvaddra matsmanna og benda þeir á að í skýrslunni sjálfri komi reyndar ýmislegt fram sem dragi úr gildi hennar. Vitnið Már Erlingsson, innkaupastjóri hjá Skeljungi, sagðist sjá um innkaup og birgðahald á olíu hjá fyrirtækinu. Fram kom í skýrslutöku af honum að hann þekkti vel til flutninga og birgðahalds í Færeyjum. Hann kvað nokkurn mun á ýmsum atriðum varðandi þessi atriði, kostnaður við flutninga væri mismunandi, misstór skip væru notuð og einnig væri mikill munur á birgðahaldi sem leiddi til mismikils fjármagnskostnaðar. Vitnið sagðist aðspurt hafa byrjað að starfa fyrir Skeljung árið 2006 og því ekki verið starfandi á þeim tíma sem hér er fjallað um. Hann staðfesti einnig að innkaupsverð væri stærsti þátturinn í kostnaði olíuvara, en taldi að flutningskostnaður væri sá næststærsti. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að ekki verði litið svo á að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að tjón hans hafi orðið með þeim hætti sem haldið fram í rökstuðningi fyrir aðalkröfu hans. Niðurstaða dómkvaddra matsmanna verður ekki talin nógu afdráttarlaus, auk þess sem hún felur í sér nokkra fyrirvara við að samanburðurinn sem byggt er á sé reistur á nægilega traustum grunni. Verða stefndu því sýknaðir af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda er um bætur að álitum, eða að mati dómsins, en sú krafa er studd ítarlegum útreikningum sem taka mið af kostnaðar- og framlegðaraðferð þeirri sem notuð er í margnefndum úrskurði samkeppnisráðs. Stefndu hafa mótmælt því að slík aðferð verði notuð við mat á meintu tjóni stefnanda. Annmarkar séu á aðferðum stefnanda við útreikning og hafi stefndu mótmælt þessum aðferðum við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum og lagt fram skýrslur sérfræðinga sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að aðferðafræði Samkeppnisstofnunar við mat á þróun einingaframlegðar hafi verið verulega gölluð. Í áðurnefndu dómsmáli allra stefndu til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi verið dómkvaddir matsmenn til að meta útreikninga samkeppnisyfirvalda á meintum ávinningi og hafi þeir komist að þeirri niðurstöðu að ofangreind aðferð hafi engan veginn dugað til að meta áhrif samráðsins. Þá benda stefndu á að á stefnanda hafi hvílt skylda til að takmarka tjón sitt, m.a með því að taka tillit hærra verðs á eldsneyti við verðlagningu á sínum afurðum. Andmæli stefndu verða ekki talin koma í veg fyrir að rökstuðningur og útreikningar stefnanda til stuðnings varakröfu um bætur að álitum verði hafður til hliðsjónar við áætlun bóta, en eins og fram kemur hér að framan þykir nægilega sannað að ólögmæt háttsemi stefndu hafi valdið stefnanda tjóni. Þykir með vísan til ofangreinds, dómafordæma og allra atvika málsins hæfilegt að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 2.300.000 krónur, með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Miðað við þessi úrslit málsins verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndu, Ker hf., Skeljungur hf. og Olíuverzlun Íslands hf., greiði stefnanda, Dala-Rafni ehf., óskipt 2.300.000 króna, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2003 til 22. mars 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 634/2016
Fasteign Skipulag Stjórnsýsla Gatnagerðargjald
Aðilar deildu um það hvort A væri heimilt að innheimta gatnagerðargjald á grundvelli breytingar á aðalskipulagi, sem tók gildi í apríl 2013, þar sem gerð var breyting á þéttbýlismörkum A. Með breytingunni féll landspilda sem S ehf. keypti í september 2010 og seldi H ehf. í febrúar 2013 innan þéttbýlismarka A, en í mars 2011 hafði A samþykkt deiliskipulagstillögu S ehf. þar sem gert var ráð fyrir fyrsta áfanga frístundabyggðar á spildunni. Í málinu krafði S ehf. A um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar er nam fjárhæð þess gatnagerðargjalds sem S ehf. hafði innt af hendi með fyrirvara um lögmæti gjaldsins. H ehf. krafðist aðallega að viðurkennd yrði skaðabótaskylda A vegna tjóns H ehf. sem leiddi af breytingunni á aðalskipulaginu, en til vara að A yrði gert að „kosta“ gatnagerð og viðhald gatna innan spildunnar. Byggðu S ehf. og H ehf. á því að breytingin á aðalskipulaginu hefði ekki verið reist á lögmætum og málefnalegum forsendum, skipulagslegs eðlis, heldur hefði búið þar að baki misbeiting valds á grundvelli þeirrar forsendu einnar að A gæti innheimt gatnagerðargjöld af S ehf. og H ehf. Væri eftirfarandi innheimta gjaldanna því ólögmæt. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ekki væri annað í ljós leitt en að stjórnsýslumeðferð við undirbúning og samþykkt breytingarinnar á aðalskipulaginu hefði verið í samræmi við skipulagslög. Ennfremur hefði A sýnt fram á að breytingin næði ekki einungis til landsvæðis í eigu H ehf. heldur einnig svæða í eigu annarra þar sem m.a. stæði til að reisa frístundabyggð. Að því virtu hefðu S ehf. og H ehf. ekki sýnt fram á að breytingin sem gerð var á þéttbýlismörkum A hefði verið ólögmæt þannig að hnekkt fengi gildi hennar. Þar sem málatilbúnaður og dómkröfur S ehf. og H ehf. byggðu með öllu á forsendunni um ólögmæti breytingarinnar var þegar af þeirri ástæðu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson,Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. september 2016. ÁfrýjandinnSS Byggir ehf. krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 20.039.727krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 16. desember 2013 til 14.janúar 2015, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.Áfrýjandinn Hálönd ehf. krefst þess aðallega að viðurkennt verði að stefndi séskaðabótaskyldur vegna tjóns sem sá áfrýjandi varð fyrir vegna breytingar áaðalskipulagi Akureyrar 2005-2018 sem stefndi samþykkti 19. febrúar 2013, ífyrsta lagi á óbyggðum lóðum samkvæmt deiliskipulagi af fyrsta áfangafrístundabyggðar og verslunar- og þjónustusvæðis að Hlíðarenda, samþykktu afbæjarstjórn stefnda 13. mars 2011, í öðru lagi á óbyggðum lóðum samkvæmt öðrumáfanga deiliskipulags í landi Hálanda, samþykktu af bæjarstjórn stefnda 20. maí2014 og í þriðja lagi á öðrum hlutum fasteignarinnar Hálöndum, fastanúmer233-8188. Til vara krefst áfrýjandinn þess að viðurkennt verði að stefnda beriað „kosta“ gatnagerð og viðhald gatna samkvæmt framangreindu deiliskipulagisamþykktu af bæjarstjórn stefnda 13. mars 2011 og 20. maí 2014 og innan annarrahluta fasteignarinnar að Hálöndum. Þá krefjast báðir áfrýjendur málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IMeð afsali 23. september 2010 keypti áfrýjandinnSS Byggir ehf. nánar tilgreinda spildu úr landi Hlíðarenda ofan við Akureyri semmun vera nefnd Hálönd. Í lok árs 2010 var gerð breyting á aðalskipulagi stefndafyrir árin 2005 til 2018 vegna landnotkunar í landi Hlíðarenda ofan byggðar áAkureyri sem heimilaði uppbyggingu ferðaþjónustusvæðis í Hálöndum, en ekki varþar gerð breyting á afmörkun þéttbýlis. Hinn 15. mars 2011 samþykkti stefndideiliskipulagstillögu áfrýjandans þar sem gert var ráð fyrir svokölluðum fyrstaáfanga frístundabyggðar, sem er svæði fyrir frístundahús og verslunar- ogþjónustusvæði að Hlíðarenda. Í apríl árið eftir veitti stefndi svo áfrýjandanumbyggingarleyfi fyrir fyrsta sumarhúsinu á svæðinu að Hrímlandi 1. Tilkynnti stefndiáfrýjandanum jafnframt um skyldu hans til greiðslu gatnagerðargjalds vegnafasteignarinnar og sendi innheimtuseðil sem áfrýjandinn andmælti þegar í stað meðskírskotun til framangreinds aðalskipulags er markaði Hálönd utan þéttbýlis.Væri því ekki um að ræða fasteign í þéttbýli eins og það hugtak væri skilgreintí 24. tölulið 2. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, en samkvæmt 1. mgr. 3. gr.laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald væri einungis heimilt að innheimta slíktgjald af fasteignum í þéttbýli eins og því væri mörkuð skil í samþykktudeiliskipulagi eða staðfestu aðalskipulagi á hverjum tíma. Brysti því stoðfyrir innheimtu gjaldsins af fasteignum innan landsvæðisins. Erindi áfrýjandansvar tekið fyrir á fundi bæjarráðs stefnda 26. apríl 2012 og bókuð ákvörðun áfundi ráðsins 3. maí sama ár um að skylt væri að greiða gjaldið. Samkomulag vargert milli aðila 14. maí 2012 um frestun á greiðslu þess til 1. október sama áreða þar til innanríkisráðuneytið skæri úr ágreiningnum, kæmi til kæruáfrýjandans vegna álagningarinnar. Í júlí 2012 fór fram forkynning á tillöguað breyttu aðalskipulagi stefnda sem fól í sér umtalsverða breytingu á mörkumþéttbýlis og dreifbýlis innan sveitarfélagsins þannig að þéttbýlissvæðistækkaði verulega. Skyldu þéttbýlismörk ofan byggðar á Akureyri færð ofarþannig að meginhluti landnotkunarreita yrðu innan þeirra, en skíðasvæðið íHlíðarfjalli, hverfisverndarsvæði í Glerárdal og vatnsverndarsvæði utan þeirra.Undir félli allt land áfrýjandans SS Byggis ehf. á Hlíðarendasvæðinu, auklandsvæða í eigu annarra, meðal annars með frístundabyggðir og landsvæði þarsem slík byggð væri fyrirhuguð. Áfrýjandinn SS Byggir ehf. gerði athugasemdirvið tillöguna með bréfi 21. júlí 2012. Komu þar þá þegar fram þær röksemdir semhann hefur síðan byggt á við meðferð málsins að fyrirhuguð breyting á skipulagihefði þann tilgang einan að gera stefnda kleift að innheimta af áfrýjandanumgatnagerðargjöld en af þeim sökum yrði slík skattlagning ólögmæt. Var boðað aðyrði af breytingu aðalskipulagsins myndi hann sækja bætur úr hendi stefnda. Hinn 9. ágúst 2012 var þingfest máláfrýjandans SS Byggis ehf. á hendur stefnda til ógildingar á álagningugatnagerðargjalda vegna áðurnefndrar fasteignar að Hrímlandi 1. Hinn 5.september það ár var málið fellt niður um annað en málskostnað þar sem stefndihafði dregið til baka ákvörðun sína um innheimtu gjaldsins vegnafasteignarinnar og með úrskurði 27. þess mánaðar var stefnda gert að greiða áfrýjandanummálskostnað. Með bréfi 5. október 2012 áréttaðiáfrýjandinn SS Byggir ehf. athugasemdir við forkynningu samkvæmt 2. mgr. 30. gr.skipulagslaga. Tillaga að breytingu á aðalskipulaginu var auglýst 15. október2012 samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laganna og tilgreint að hún fæli í sér aðþéttbýlismörkum ofan byggða á Akureyri yrði breytt með þeim hætti sem áður var gerðgrein fyrir í forkynningu. Áfrýjandinn hafði enn á ný uppi andmæli um breytingunameð bréfi 28. nóvember 2012. Hinn 19. febrúar 2013 samþykkti bæjarstjórnstefnda skipulagstillögu og staðfesti Skipulagsstofnun hana 18. mars það ár. Tókbreytingin gildi eftir auglýsingu í Stjórnartíðindum 5. apríl 2013.Í gögnum málsins er afsal frá áfrýjandanumSS Byggi ehf. 28. febrúar 2013 á framangreindu landi úr Hlíðarenda tiláfrýjandans Hálanda ehf. Í afsalinu, sem var þinglýst 12. mars 2013, vartiltekið að hinn síðarnefndi áfrýjandi hafi tekið við eigninni 28. desember2012. Í beiðni til sýslumanns 11. mars 2013 um niðurfellingu á stimpilgjaldivegna afsalsins sagði jafnframt að áfrýjandinn SS Byggir ehf. væri „stofnandiog einkaeigandi“ Hálanda ehf.Í gögnum málsins eru ýmsar upplýsingar um samskiptimálsaðila á árinu 2013, sem rakin eru að nokkru í hinum áfrýjaða dómi. Varðaþau meðal annars sáttaumleitanir í tilefni athugasemda áfrýjandans SS Byggisehf. um breytingu á aðalskipulaginu, kröfur hans um að stefndi greiddi kostnaðvegna gatnagerðar á fyrrnefndu landi og óskir um byggingarleyfi á fleiri lóðum þar.Einnig er fram komið í málinu að stefndi féll frá álagningu gatnagerðargjalds vegnafrístundahúsa þar sem byggingaráform höfðu verið samþykkt eða byggingarleyfigefið út fyrir gildistöku breytingarinnar á aðalskipulaginu. Mun áfrýjandinn SSByggir ehf. hafa frá lokum árs 2013 greitt gatnagerðargjöld í áföngum vegna lóðasem veitt hafði verið byggingarleyfi á eftir gildistöku breytingarinnar. Voruþær greiðslur inntar af hendi með fyrirvara um lögmæti gjaldsins. Hinn 20. maí2014 samþykkti stefndi síðan annan áfanga deiliskipulags, sem unnið var afáfrýjandanum SS Byggi ehf., vegna sumarhúsa á landinu og innti áfrýjandinn afhendi gatnagerðargjöld vegna fasteigna á því svæði með sama fyrirvara og áður. Þessiáfrýjandi hóf gatnagerð á svæðinu, jafnframt því sem landið var að hluta greintniður í lóðir og gerðir lóðarleigusamningar fyrir alls 12 lóðir sem fyrstiáfangi deiliskipulags tók til, en fyrir 24 lóðir samkvæmt síðari áfanga þess. Lokser að geta að í gögnum málsins er tölvubréf 14. júlí 2010 frá nafngreindum arkitekttil skipulagsstjóra stefnda með fjórum tillögum um breytingar á þéttbýlismörkumþar sem ein ráðgerði svipuð þéttbýlismörk og raunin varð, en aðrar gengu munskemur. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 26. febrúar2015 og gekk hinn áfrýjaði dómur 14. júní 2016. Þar eru raktar málsástæður oglagarök aðila, en áfrýjendur segja málið hverfast um hvort stefnda hafi veriðheimilt á grundvelli breytingar sem hann gerði á þéttbýlismörkum íaðalskipulagi án þess að fyrir slíkri breytingu hafi verið nokkur skipulagslegrök, að innheimta skatt, gatnagerðargjald, af áfrýjendum án þess að ætla aðráðast í framkvæmdir sem væru forsenda fyrir skattlagningunni. Eftir ákvæðum40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar skuli skattamálum skipað meðlögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt,breyta honum eða afnema. Ef ekki séu fyrir hendi takmarkanir á heimild sveitarfélagatil skilgreiningar á þéttbýlissvæði eftir 2. málslið 24. töluliðar 2. gr.skipulagslaga feli ákvæðið í raun í sér ólögmæta heimild til skattlagningar. Verðiá hinn bóginn fallist á lögmæti slíkrar innheimtu leiði það annað tveggja til bótaskyldustefnda eftir 1. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, nú skipulagslaga, einsog ákvæðið hljóðaði er skipulagsbreytingin var samþykkt, eða til skyldu stefndaá sinn kostnað að ráðast í gatnagerð á svæðinu.IISamkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar skulusveitarfélög sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Tekjustofnarsveitarfélaga skulu ákveðnir með lögum, svo og réttur þeirra til að ákveðahvort og hvernig þeir eru nýttir. Í 1. gr. skipulagslaga er meðal annars lýst því markmiði þeirra að þróunbyggðar og landnotkunar á landinu öllu verði í samræmi við skipulagsáætlanir.Er hlutverk sveitarfélaga, sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna, að gera slíkar áætlanirsem leiða að lögum til breytinga á ýmsum skyldum og réttindum sveitarfélaga, jafntsem íbúa þeirra. Í 1. tölulið 2. gr. laganna segir að aðalskipulag sé skipulagsáætlunfyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemur stefna sveitarstjórnar umlandnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi ogumhverfismál í sveitarfélaginu. Þá er því lýst í 24. tölulið greinarinnar aðþéttbýli teljist þyrping húsa þar sem búa að minnsta kosti 50 manns og fjarlægðmilli húsa fer að jafnaði ekki yfir 200 metra. Jafnframt er kveðið á um aðafmarka megi þéttbýli með öðrum hætti í aðalskipulagi sveitarfélags. Eins og að framan er rakið samþykktibæjarstjórn stefnda 19. febrúar 2013 tillögu um breytingu á aðalskipulagivarðandi þéttbýlismörk sem Skipulagsstofnun staðfesti 18. mars það ár og varauglýsing um hana birt í Stjórnartíðindum 5. næsta mánaðar. Þótt áfrýjendurkjósi að gera ekki í málinu kröfu um ógildingu skipulagsins byggirmálatilbúnaður þeirra eigi að síður á þeirri forsendu að sú breyting hafi ekkiverið reist á lögmætum og málefnalegum forsendum, skipulagslegs eðlis, heldurhafi búið þar að baki misbeiting valds á grundvelli þeirrar ólögmætu forsendueinnar að stefndi gæti innheimt gatnagerðargjöld af áfrýjendum. Af því leiði aðeftirfarandi innheimta gjaldanna sé ólögmæt. Hér að framan hefur verið lýst aðdragandaumræddrar breytingar á aðalskipulagi stefnda. Ekki er annað í ljós leitt en aðstjórnsýslumeðferð við undirbúning og samþykkt þeirrar breytingar hafi verið ísamræmi við skipulagslög, þar með talið með lögbundinni aðkomuSkipulagsstofnunar. Ennfremur hefur stefndi sýnt fram á að breytingin nær ekkieinungis til landssvæðis í eigu áfrýjandans Hálanda ehf. heldur einnig svæða íeigu annarra þar sem meðal annars mun standa til að reisa frístundabyggð. Aðþessu virtu hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að breyting sú á afmörkun þéttbýlismarkannasem fólst í umræddri skipulagsbreytingu hafi verið ólögmæt þannig að hnekkt fáigildi hennar. Þar sem málatilbúnaður og dómkröfur áfrýjenda eru með öllu á þvíreistar að fallist verði á þessa forsendu þeirra um ólögmætiskipulagsbreytingarinnar verður þegar af þeirri ástæðu staðfest niðurstaða hinsáfrýjaða dóms.Áfrýjendur verða dæmdir til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, SS Byggir ehf. og Hálönd ehf.,greiði óskipt stefnda, Akureyrarkaupstað, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 2016.Mál þetta, sem var dómtekið þann 19. apríl sl., var höfðað með stefnuþann 26. febrúar 2015. Stefnendur eru SS Byggir ehf. og Hálönd ehf., bæði tilheimilis að Njarðarnesi 14, Akureyri. Stefndi er Akureyrarkaupstaður, Geislagötu9, Akureyri. Til fyrirsvars er stefnt Eiríki Birni Björgvinssyni bæjarstjóra.Fyrirsvarsmaður beggja stefnenda er Sigurður Sigurðsson framkvæmdastjóri. Efnislegar kröfur stefnanda SS Byggis ehf. hljóða um að stefndi greiðihonum 20.039.727 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr.38/2001 af 2.439.179 krónum frá 16. desember 2013, 4.872.237 krónum frá 15.janúar 2014, 7.303.523 krónum frá 14. febrúar 2014, 9.733.585 krónum frá 17.mars 2014, 12.186.495 krónum frá 15. apríl 2014, 17.420.239 krónum frá 25.nóvember 2014 til 14. janúar 2015 og af 20.039.727 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.Dómkröfur stefnanda Hálanda ehf. hljóða endanlega um að viðurkennt verðiað stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegna tjóns sem stefnandihafi orðið fyrir, vegna breytingar á aðalskipulagi Akureyrar 2005-2018 semstefndi samþykkti þann 19. febrúar 2013, . áóbyggðum lóðum skv. deiliskipulagi af 1. áfanga frístundabyggðar og verslunar-og þjónustusvæðis að Hlíðarenda, samþykktu af bæjarstjórn stefnda þann 13. mars2011, 2. áóbyggðum lóðum skv. 2. áfanga deiliskipulags í landi Hálanda, samþykktu afbæjarstjórn stefnda þann 20. maí 2014, 3. og á öðrum hlutum fasteignarinnar Hálanda,fastanúmer 233-8188. Til varaer þess krafist að viðurkennt verði að stefnda beri að kosta gatnagerð ogviðhald gatna . skv.deiliskipulagi af 1. áfanga frístundabyggðar og verslunar- og þjónustusvæðis aðHlíðarenda, samþykktu af bæjarstjórn stefnda þann 13. mars 2011, 2. skv.deiliskipulagi 2. áfanga í landi Hálanda, samþykktu af bæjarstjórn stefnda þann20. maí 2014 og 3. innan annarra hluta fasteignarinnar Hálanda,fastanúmer 233-8188.Þá er krafist málskostnaðar.Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnenda eða aðbætur verði lækkaðar verulega. Þá erkrafist málskostnaðar.Hluta dómkrafna stefnanda Hálanda ehf. var vísað frá dómi með úrskurði9. nóvember sl. og verður sá þáttur ekki rakinn hér. IStefnandi SS Byggir ehf. eignaðist árið 2010 nánar greinda landspilduofan byggðar á Akureyri. Var þetta svæði þá utan skilgreinds þéttbýlis samkvæmtskipulagi. Lét stefnandi SS Byggir ehf. í upphafi gera deiliskipulag að hlutasvæðisins, sem stefndi samþykkti 13. mars 2011. Var þar m.a. gert ráð fyrirfjórum mótelbyggingum, þjónustuhúsi, vélageymslu og 14 frístundahúsum. Sótti stefnandinn síðan um byggingarleyfifyrir fyrsta frístundahúsinu og samþykkti stefndi það 17. apríl 2012 ogtilkynnti það með bréfi 18. apríl 2012. Jafnframt var honum tilkynnt að hannþyrfti að greiða nánar greint gatnagerðargjald. Þessu mótmælti stefnandi.Samkomulag var gert 14. maí 2012 um frestun greiðslu. Höfðaði stefnandi mál ogkrafðist flýtimeðferðar sem fallist var á. Lauk svo að stefndi afturkallaði ákvörðunum álagningu og var málið fellt niður um annað en málskostnað.Sumarið 2012 byrjaði stefndi vinnu við gerð tillögu að breytingu áaðalskipulagi sínu, í þá veru að breyta þéttbýlismörkum, þannig að ofannefntland varð þá innan þeirra. Stefnandi SS Byggir ehf. mótmælti tillögunni á öllumstigum. Kom það fyrir ekki, bæjarstjórn stefnda samþykkti hana 19. febrúar 2013og ráðherra staðfesti hana 18. mars 2013. Eftir þetta lagði stefndi gatnagerðargjöld á byggingar á svæðinu,jafnharðan og byggingarleyfi voru veitt. Hálönd komust í eigu samnefnds dótturfélags stefnanda SS Byggis ehf.þann 28. desember 2012. Stefnandi SS Byggir ehf. hefur samt sem áður staðiðskil á gatnagerðargjöldum, með fyrirvara.Fyrir liggur að stefndi hefur neitað að taka þátt í kostnaði vegnagatnagerðar á svæðinu. IIStefnendur telja álagningu gatnagerðargjaldanna ólögmæta. Séu þauskattur og verði eingöngu lögð á með skýrri lagaheimild. Samkvæmt 1. mgr. 3.gr. laga um gatnagerðargjald nr. 153/2006 skuli innheimta það af fasteignum íþéttbýli. Um skil þess og dreifbýlis vísist til samþykkts deiliskipulags eðastaðfests aðalskipulags á hverjum tíma. Þéttbýli sé samkvæmt 24. tl. 2. gr.skipulagslaga nr. 123/2010 þyrping húsa þar sem búi að minnsta kosti 50 mannsog fjarlægð milli húsa fari ekki yfir 200 metra. Afmarka megi þéttbýli meðöðrum hætti í aðalskipulagi. Hálönd falli ekki undir skilgreiningu í 1. málsliðþessa ákvæðis. Þar að auki sé svæðið skilgreint sem frístundabyggð, þar semóheimilt sé að hafa fasta búsetu. Það hafi ekki verið afmarkað sem þéttbýli ískipulagi fyrr en stefndi hafi breytt aðalskipulagi sínu. Það hafi því veriðóheimilt að innheimta gjöldin fyrir þá breytingu.Stefnandi SS Byggir ehf. reisir kröfu sína á því að 2. málsliður 24. tl.2. gr. skipulagslaga feli í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds, semstangist á við 77. gr. og 40. gr. stjórnarskrárinnar. Sé sveitarfélagi veittsjálfdæmi um skattlagningu með þessu ákvæði og álagning skatts á grundvelliþess sé ólögmæt.Verði ekki á þetta fallist kveðst stefnandi byggja á því að heimild tilað afmarka þéttbýli samkvæmt ákvæðinu sé takmörkunum háð. Verði að skýra hanaþröngt með tilliti til íþyngjandi áhrifa hennar. Skipulagslegar forsendur verðiað standa til þess og lögmæt og málefnaleg sjónarmið að búa að baki. Því séekki til að dreifa hér. Svæðið sé langt utan hins raunverulega þéttbýlis oggeti aldrei orðið raunverulegt þéttbýli. Búseta sé bönnuð þar. Stefnandi teljiað eina ástæðan fyrir ákvörðun stefnda hafi verið að geta innheimtgatnagerðargjald. Þá sé ennfremur á því byggt að álagningin sé afturvirk, sbr. 2. mgr. 77.gr. stjórnarskrárinnar, a.m.k. hvað varði deiliskipulag 1. áfanga hverfisins,sem hafi verið komið í gildi þegar aðalskipulaginu hafi verið breytt oggatnagerð lokið að hluta. Stefnandi SS Byggir ehf. kveðst krefjast endurgreiðslu þegar greiddragjalda með vísan til þess að um oftekin gjöld sé að ræða, sem greidd hafi veriðmeð fyrirvara. Þá kveðst hann einnig byggja á málsástæðum sem stefnandi Hálöndehf. færi fram fyrir aðalkröfu sinni og eiga að minnsta kosti jafnháaskaðabótakröfu og nemi þegar greiddum gjöldum. IIIStefnandi Hálönd ehf. byggir kröfu um viðurkenningu á bótaskylduaðallega á 1. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 123/2010, eins oghún hljóðaði þegar aðalskipulagsbreytingin var samþykkt. Sé um að ræða hlutlægabótareglu. Þurfi stefnandi aðeins að sýna fram á að stefndi hafi valdið honumtjóni, til að bótaskylda falli á stefnda.Fyrir breytinguna hafi ekki þurft að greiða gatnagerðargjöld. Nemi tjóniðaldrei minni fjárhæð en sem nemi fjárhæð gatnagerðargjalda afbyggingarframkvæmdum á svæðinu. Sé þetta enn augljósara þar sem stefndi hafineitað að ráðast í gatnagerð á svæðinu. Einnig sé byggt á almennu sakarreglunni. Hafi stefndi valdið stefnandatjóni af ásetningi eða að minnsta kosti gáleysi, sem nemi ekki lægri fjárhæð engatnagerðargjöldum af þeim eignum og því svæði sem hann geri kröfu vegna. Séuorsakatengsl og sennileg afleiðing athafna stefnda augljós, enda hafi hannsamþykkt skipulagið einkum til höfuðs framkvæmdum stefnenda og þrátt fyrirmótmæli á öllum stigum.Stefnandi Hálönd ehf. vísar til stuðnings varakröfu sinni tilfyrrgreindra málsástæðna og sjónarmiða um jafnræði. Verði aðalkröfunni hafnaðtelur stefnandi að á stefnda hvíli a.m.k. sú skylda að kosta framkvæmdir viðgötur á landi stefnanda og halda þeim við. Einnig komi þessi skylda fram í 1.mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Í 2. mgr. sömu gr. komifram að um skyldu sveitarstjórnar til gatnagerðar og viðhalds gatna fari eftirákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Telur stefnandi felast í þessu að fyrststefndi ákvað að gera svæðið að þéttbýli og innheimta gatnagerðargjöld berihann ábyrgð á gatnagerð og viðhaldi. IVStefndi segir að áður en aðalskipulagi var breytt árið 2013 hafi slíkarbreytingar verið til umfjöllunar um árabil, þar á meðal breyting áþéttbýlismörkum. Vísar stefndi til framlagðs tölvupósts frá því í júlí 2010þessu til stuðnings, þar sem arkitekt gerði tillögur um breytingar á þéttbýlismörkum,þar sem ein hljóðaði um svipuð þéttbýlismörk og raunin varð. Kveðst stefndimótmæla því að breytingin hafi verið gerð til höfuðs stefnendum.Stefndi tekur fram að hann fari með skipulagsvald samkvæmt 3. mgr. 3.gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. þeirra berisveitarstjórn ábyrgð á að gert sé aðalskipulag og samkvæmt 1. mgr. 38. gr. eigihið sama við um deiliskipulag. Sveitarstjórn sé heimilt að afmarka þéttbýli,sbr. 24. tl. 2. gr.Þann 19. febrúar 2013 hafi bæjarstjórn stefnda samþykkt að breytaþéttbýlismörkum í aðalskipulagi. Skipulagsstofnun hafi samþykkt breytinguna 18.mars 2013 og hún tekið gildi með auglýsingu í stjórnartíðindum 5. apríl. Með þessari breytingu hafi stefndi verið að bregðast almennt viðþéttingu byggðar ofar áður skilgreindra marka. Þótt um frístundabyggð sé að tefla segir stefndi sér heimilt og skylt aðleggja gatnagerðargjöld á byggingar þar, enda hafi svæðið verið afmarkað semþéttbýli með fyrrgreindri heimild. Þá séu fleiri frístundabyggðir innan þéttbýlismarka,þar sem gatnagerðargjöld hafi verið greidd. Með tilliti til jafnræðissjónarmiðasé óheimilt að hlífa stefnendum við gatnagerðargjöldum. Stefndi mótmælir því að 2. tl. 24. gr. skipulagslaga feli í sér óheimiltskattlagningarvaldsframsal. Sé um að ræða almennan efnislegan mælikvarða ogeftir honum hafi gjöldin verið lögð á byggingar í Hálöndum.Hvað varði heimild til að afmarka þéttbýli, sem stefnendur telji að beriað túlka þröngt, vísar stefndi til greinargerðar með frumvarpi til laganna, þarsem segir að skilgreining á þéttbýli sé óbreytt, en tekið sé fram að afmarkamegi það með öðrum hætti í aðalskipulagi. Skilgreiningu á þéttleika byggðar sébreytt að því leyti að hún vísi ekki einungis til þéttbýlis, en hugtakið getieinnig átt við í dreifbýli, t.d. um fjölda sumarbústaða í dreifbýli.Engar athugasemdir hafi borist frá Umhverfisstofnun og/eðaSkipulagsstofnun við breytingu á þéttbýlismörkum. Stefnandi SS Byggir ehf. hafigert athugasemd á ,,athugasemdartíma“.Verulegu máli skipti hér að stefndi sé landlítill hvað varði flatlendiog mögulegt byggingarland. Hafi byggðamynstur breyst í áranna rás og þéttleikibyggðar ofan við þéttbýlismörk hafi tekið breytingu, sem hafi kallað ábreytingu á mörkunum. Eftir hana séu aðeins skíðasvæði í Hlíðarfjalli,hverfisverndarsvæði á Glerárdal og vatnsverndarsvæði utan þéttbýlismarka.Stefndi kveðst mótmæla því að álagning gatnagerðargjalda hafi veriðafturvirk skattlagning. Sé meginregla að við setningu skattalegra ákvæða takiskattlagning gildi á ákveðnum tíma. Þess verði ekki vænst að skattar taki ekkibreytingum og að hagræði sem til staðar hafi verið sé ævarandi. Mörg dæmi séuum að lögaðilar verði að hlíta því að skattlagning geti tekið breytingum, semhafi áhrif á afkomu og rekstur við gildistöku skattaákvæða. Sé því ekki hægt aðtúlka álagningu gatnagerðargjalds af byggingum sem lendi innan þéttbýlismarkasem afturvirka. Hafi verið fallið frá álagningu gjalds af húsum, þar sembyggingaráform hefðu þegar verið samþykkt eða byggingarleyfi verið gefið útfyrir gildistöku breytinga á aðalskipulagi og því sé ekki um afturvirkaskattlagningu að tefla.Stefndi mótmælir því að álagningin sé ólögmæt og stangist á viðlögmætisreglu, jafnræðisreglu og stjórnskipunarlög og að hún feli í sérmismunun vegna þess að stefnendur þurfi að greiða gatnagerðargjald og jafnframtað kosta gerð og rekstur gatna í Hálöndum. Markmið laga um gatnagerðargjald nr.153/2006, sbr. 1. gr., sé að lögbinda gjaldstofn fyrir sveitarfélög meðsérstökum skatti af fasteignum og rétt sveitarfélaga til að ákveða innan markalaganna hvernig sá skattur sé nýttur. Vísar stefndi til dóms HæstaréttarÍslands í máli nr. 415/2005.Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006 skuli gjaldinu varið tilgatnagerðar og viðhalds gatna og annarra gatnamannvirkja. Ráðstöfun tilviðhalds sé því óháð eignarhaldi og ekki bundin við tilteknar götur. Þá skiptiekki máli þótt land stefnanda tengist vegi sem Vegagerðin haldi, enda sé hannhluti af gatnakerfi stefnda. Sé samkvæmt þessu ljóst að gjaldinu sé almennt ætlaðað standa straum af gatnagerð. Vísar stefndi aftur til nýnefnds dóms, þar semsegi að ákvörðun um fjárhæð gjalds lúti hefðbundnum skattalegum sjónarmiðum ogskuli byggjast á almennum efnislegum mælikvarða. Liggi ekki annað fyrir en aðþað hafi verið ákveðið með þeim hætti og ósannað að jafnræðis hafi ekki veriðgætt.Þá segir stefndi að í 2. mgr. 39. gr. skipulagslaga segi að sveitarfélögannist ekki gatnagerð eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir og rekstur á svæðumfrístundabyggða. Þannig hafi eignar- og rekstraraðilar slíkra svæða íKjarnaskógi og Sunnutröð séð alfarið um gatnagerð þar, jafnframt því að greiðagatnagerðargjöld.Samkvæmt þessu sé lagaheimild fyrir álagningu gatnagerðargjalda, fulltjafnræði sé með stefnendum og öðrum eignar- og rekstraraðilum frístundabyggðagagnvart stefnda og ekki hafi verið sýnt fram á að álagning séstjórnskipunarlega óheimil.Stefndi segir um skaðabótakröfu Hálanda ehf. að lögskýringargögn sýni aðákvæði 51. gr. laga nr. 73/1997, sem fjalli um bætur vegna skipulags ogyfirtöku eigna eigi ekki við hér. Ákvæðið fjalli um bótaskyldu ef gildistakaskipulagsáætlana hafi áhrif á verðmæti fasteignar, m.a. til lækkunar eða efnýtingarmöguleikar eigna skerðist verulega frá því sem áður hafi verið heimilt,eða ef eign rýrni svo hún nýtist ekki til sömu nota og áður. Rekur stefndisíðan efni núgildandi ákvæðis, sbr. 22. gr. laga nr. 59/2014, þar sem segir aðleiði skipulag eða breyting á skipulagi til þess að verðmæti fasteignarskerðist verulega, umfram það sem eigi við um sambærilegar eignir í næstanágrenni, eigi sá er geti sýnt fram á tjón af þeim sökum rétt á bótum fráviðkomandi sveitarfélagi.Ljóst sé að með þessum ákvæðum sé mælt fyrir um bætur fyrir svo umfangs­miklartakmarkanir að þær jafngildi eignarnámi. Breytingar á skattlagningu, sem hafiáhrif á rekstur, geti ekki átt hér undir.VStefndi segir um varakröfu Hálanda ehf. að ráðstöfun gatnagerðargjaldssé ekki bundin við gerð gatna við þær lóðir sem gjaldið sé lagt á. Stefnandi SSByggir ehf. hafi sjálfur gert deiliskipulag og ráðið gatnakerfi. Í 2. mgr. 24.gr. laga nr. 73/1993, sem sé fallin úr gildi, hafi sagt að ákvæði greinarinnarætti ekki við um sumarbústaðasvæði þar sem sveitarfélag annist ekki gatnagerðeða aðrar sambærilegar framkvæmdir og rekstur. Sambærilegt ákvæði sé nú í 2.mgr. 39. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, þar sem sérstaklega sé tiltekið aðsveitarfélög annist ekki gatnagerð eða aðrar sameiginlegar framkvæmdir ogrekstur á svæðum frístundabyggða. Vísar stefndi einnig til fyrrnefndshæstaréttardóms í máli nr. 415/2005. VISvo sem rakið er hér að framan byggir stefnandi SS Byggir ehf. kröfu umendurgreiðslu gatnagerðargjalda á því að stefnda hafi verið óheimilt að afmarkabyggingarsvæðið sem þéttbýli í skilningi skipulagslaga nr. 123/2010. Samkvæmt 24. tl. 2. gr. laganna heimilar ákvæði í 2. málsliðsveitarfélagi að afmarka þéttbýli með öðrum hætti í aðalskipulagi en almennareglan í 1. málslið kveður á um. Lögin kveða ekki á um sérstakar takmarkanir áþessari heimild. Ákvörðun stefnda um breytingu á aðalskipulagi sem hér um ræðir var tekinmeð lögformlegum hætti og staðfest af æðra stjórnvaldi. Átti stefnandi þesskost að mótmæla fyrirhugaðri breytingu, sem hann gerði. Þessari ákvörðun hefurekki verið hnekkt og verður ekki á því byggt að hún sé bersýnilega svo ólögmætað hún verði virt að vettugi, enda liggur fyrir að í júlí 2010 voru starfsmennstefnda farnir að velta fyrir sér tillögum um breytingar á þéttbýlismörkum,þannig að ekki verður talið sýnt að breytingarnar hafi sérstaklega verið gerðar,,til höfuðs“ stefnanda. Verður ekki fallist á kröfur stefnenda að því markisem þær eru byggðar á þessum atriðum.Eins og komið hefur fram hér að framan ber sveitarfélagi að innheimtagatnagerðargjald af byggingum í þéttbýli. Er gjaldstofninn skýr og afmarkaðurað þessu leyti. Þótt sveitarfélög hafi samkvæmt framansögðu víðtæka heimild tilafmörkunar þéttbýlis verður að líta til þess að sú heimild er háðmálsmeðferðarreglum skipulagslaga og staðfestingu æðra stjórnvalds. Að þessugættu verður ekki fallist á að heimild stefnda til afmörkunar þéttbýlissamkvæmt skipulagslögum feli í sér skattlagningarvald sem fari í bága viðákvæði 77. gr. og 40. gr. stjórnarskrár.Stefndi hefur aðeins lagt gatnagerðargjöld á byggingar sem leyfðar vorueftir að þéttbýlismörkum var breytt. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki efni tilað fallast á það að gjöldin hafi verið afturvirk, í heild eða að hluta.Fyrir liggur að fyrir skipulagsbreytinguna var ekki unnt að leggjagatnagerðargjöld á byggingar í Hálöndum, þar sem svæðið var þá utan þéttbýlis.Stefnandi Hálönd ehf. eignaðist landið 28. desember 2012. Tillaga stefnda aðbreyttu skipulagi hafði þá þegar verið kynnt og hafði stefnandi SS Byggir ehf.gert athugasemdir við hana með bréfi dagsettu 21. júlí 2012. Með þetta í hugaog að öðru leyti með vísan til málsástæðna stefnda varðandi bótaregluþágildandi 51. gr. laga nr. 123/2010, verður ekki fallist á að stefndi hafibakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda Hálöndum ehf. meðskipulagsbreytingunni. Verður ekki heldur á því byggt að stefndi hafi bakað sérbótaskyldu á grundvelli sakarreglunnar, þótt skipulagsbreytingin leiddi tilþess að landið yrði innan þéttbýlismarka.Fallist verður á málsástæður stefnda þess efnis að gatnagerðargjald sé íeðli sínu skattur en ekki þjónustugjald og að samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr.123/2010 annist sveitarfélag ekki gatnagerð eða aðrar sameiginlegar framkvæmdirog rekstur á frístundabyggðarsvæði. Leiðir af þessu að stefndi verður ekkiskyldaður til að annast þessi verkefni á frístundabyggðarsvæðinu í Hálöndum.Ber því að sýkna hann af varakröfu stefnanda Hálanda ehf.Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnenda.Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili greiði sinn kostnað af rekstrimálsins.Dóminn kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari.Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Stefndi, Akureyrarkaupstaður, er sýkn af kröfum stefnenda, SS Byggisehf. og Hálanda ehf. í máli þessu.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 623/2012
Ökutæki Skaðabætur Missir framfæranda Viðurkenningarkrafa Stórkostlegt gáleysi Sakarskipting
Viðurkennd var óskipt bótaskylda A og V hf. vegna umferðarslyss er leiddi til andláts föður E. Var E látinn bera helming tjóns síns sjálfur þar sem faðir hans hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn, er hann ók bifhjóli sínu á ofsahraða í þéttbýli og var þannig meðvaldur að slysinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. október 2012. Hann krefst aðallega að viðurkennd verði með dómi óskipt bótaábyrgð stefndu, Önnu Siggu Lúðvíksdóttur og Vátryggingafélags Íslands hf., vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi þessa stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnda, Anna Sigga Lúðvíksdóttir, krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að bótaskylda hennar verði einungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að bótaskylda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA 329 og slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD 161 verði einungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Að kvöldi fimmtudagsins 21. maí 2009 varð banaslys á Hringbraut við Birkimel og barst lögreglu tilkynning um það klukkan 20.18. Í frumskýrslu lögreglu sagði um aðstæður á vettvangi slyssins að fólksbifreiðin OA 329, Toyota Corolla, hafi verið á Birkimel við Hringbraut, en svo hafi virst sem henni hefði verið ekið vestur Hringbraut, yfir gatnamót þeirrar götu og suður Birkimel. Bifhjólið JD 161, Honda CBR 950, sem síðar kom í ljós að hinn látni, Árni Ragnar Árnason, faðir áfrýjanda, hafði ekið, hafi legið á gangbraut um 140 metrum austan gatnamóta Birkimels og Hringbrautar. Samkvæmt lögregluskýrslu um vettvangsrannsókn voru 12,98 metra löng hemlaför eftir bifhjólið, sem byrjuðu 22,44 metrum frá ætluðum árekstursstað. Þá kom þar fram að vegalengd frá ætluðum árekstursstað að þeim stað, þar sem bifhjólið lá, væri 112,94 metrar. Vegalengdin frá upphafsstað hemlafaranna til þess staðar, sem bifhjólið endaði á, var samkvæmt því 135,38 metrar. Um akstursskilyrði sagði í frumskýrslunni, að sólskin hafi verið og malbikað yfirborð vegar þurrt. Þar sem slysið varð er Hringbraut fjórar akreinar, tvær í hvora átt, og aðskilur miðeyja umferð úr gagnstæðum áttum. Beygjuakrein er við Birkimel og gangbrautarljós þar skammt frá. Á miðeyjunni er grindverk sem á að varna því að gangandi vegfarendur þveri Hringbraut á öðrum stöðum en við gangbrautarljósin. Á Hringbraut á móts við Birkimel er afrein fyrir umferð úr austri til að beygja til vinstri inn á síðarnefndu götuna og eru umferðarljós við afreinina. Hámarkshraði á Hringbraut er 50 kílómetrar á klukkustund. Í fyrrgreindri frumskýrslu lögreglu var haft eftir ökumanni bifreiðarinnar OA 329, stefndu Önnu Siggu Lúðvíksdóttur, að hún hafi ekið bifreiðinni vestur Hringbraut og stöðvað hana við umferðarljós á gatnamótum þeirrar götu og Birkimels. Grænt ljós hafi logað á umferðarljósunum, þó ekki fyrir beygjuljós, og stefnda athugað hvort bifreið væri að koma úr gagnstæðri átt. Þar sem stefnda hafi ekki séð til neinnar umferðar úr þeirri átt hafi hún tekið ákvörðun um að aka yfir á Birkimel. Þegar bifreið stefndu hafi verið komin út á Hringbraut hafi hún séð bifhjól „út undan sér“ og svo fundið „högg á bílinn“. Rætt var við vitni á vettvangi. Makrem Mazouz kvaðst hafa ekið norður Birkimel er hann hafi séð bifreið stefndu ekið yfir gatnamótin og hafi þá bifhjól komið skyndilega úr vesturátt. Tekin var skýrsla af honum hjá lögreglu degi eftir slysið. Kvaðst hann hafa verið á móts við Þjóðarbókhlöðuna er hann hafi séð eitthvað gerast fyrir framan sig á örskotsstundu. Hann hafi ekið að gatnamótunum og þá séð einhvern liggja í götunni. Hafi hann gert sér grein fyrir að um væri að ræða ökumann mótorhjóls þar sem hann hafi séð mótorhjólahjálm liggja í götunni um 1,5 til 2 metra frá ökumanninum. Ruth Einarsdóttir kvaðst hafa ekið bifreið sinni á eftir bifreið stefndu og hafi báðar bifreiðarnar numið staðar við gatnamótin. Kvaðst hún hafa litið til umferðar úr gagnstæðri átt en ekki séð neina. Hafi bifreið stefndu verið ekið í átt að Birkimel og þá hafi bifhjól á leið í austurátt birst skyndilega á vinstri akrein. Kvað hún hraða bifhjólsins hafa verið „rosalegan“. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 28. maí 2009 kvað hún sér hafa fundist eins og ökumaður bifhjólsins reyndi að beygja framhjá bifreið stefndu, framhjól þess hafi rásað til hægri og vinstri og virst eins og ökumaðurinn missti stjórn á því. Bifhjólið hafi lyfst upp að aftan og ökumaður þess kastast fram fyrir það og lent með höfuðið mjög aftarlega á bifreiðinni. Vitnið Melkorka E. Freysteinsdóttir gaf skýrslu hjá lögreglu degi eftir slysið. Hún kvaðst hafa ekið bifreið sinni greint sinn austur Hringbraut í átt að Birkimel. Hafi hún veitt því athygli að „eitthvað hafi skotist töluvert framundan hennar bifreið eins og keila.“ Hún hafi ekið bifreið sinni „eitthvað örlítið áfram“ og fundist sem hún heyrði eitthvert hljóð. Í framhaldi af því hafi hún veitt því athygli að um mann og bifhjól var að ræða. Kvaðst hún hafa skynjað eins og bifhjólið rynni mannlaust áfram töluvert framundan bifreið sinni. Er að var komið hafi hún séð hjálm um tvo metra frá manninum. Í skýrslutöku hjá lögreglu 26. maí 2009 skýrði vitnið Slawomir Gryta svo frá að hann hafi verið aka norður Birkimel umrætt sinn og ætlað að beygja til austurs inn á Hringbraut. Hann hafi séð stefndu aka bifreið sinni yfir gatnamótin og þegar bifreiðin hafi verið komin á vinstri akrein Hringbrautar hafi hann heyrt eitthvert hljóð og séð eitthvað kastast upp í loftið og lenda í jörðinni. Þegar hann hafi litið í „fyrsta skipti“ til vinstri á gatnamótunum til að athuga með umferð hafi hann séð einhvern punkt langt í burtu, um 70 til 80 metra, sem hafi verið á hreyfingu. Hafi liðið um tvær sekúndur á milli þess sem hann leit í fyrra og síðara skiptið til vinstri og hafi hann ekki tekið eftir punktinum í það síðara. Vitnið Matthías H. Johannessen gaf skýrslu hjá lögreglu 25. maí 2009. Hann kvaðst umrætt kvöld hafa ekið austur Hringbraut og stöðvað bifreið sína við gatnamót þeirrar götu og Hofsvallagötu þar sem rautt umferðarljós hafi logað. Fyrir framan bifreið hans hafi þá verið tvær bifreiðar og ein til hliðar við hann og þá hafi bifhjól verið fyrir aftan bifreið vitnisins. Þegar grænt umferðarljós hafi kviknað hafi „öll hrúgan“ farið af stað. Hann hafi fylgst með bifhjólinu og séð að það hafi farið að „orma sig í gegn um bílana“, en það hafi ekki verið mikið hraðar en aðrar bifreiðar. Hafi bifhjólinu svo verið ekið yfir á vinstri akreinina „og hafi hann svo bara heyrt í hjólinu.“ Hafi hann ekki „séð höggið hjá honum, heldur séð hjólið hendast áfram eftir kantsteininum og séð hvar það endaði.“ Hann kvaðst hafa verið staddur um það bil á móts við elliheimilið Grund þegar hann hafi séð „mótorhjólið renna“. Vitnin Ruth og Matthías gáfu skýrslu fyrir dómi þar sem þau staðfestu skýrslur sínar hjá lögreglu og greindu frá atvikum í öllum meginatriðum á sama veg og áður. Ruth kvaðst hafa talið að bifhjólið væri að „koma á mig“ en það síðan einhvern veginn þeyst framhjá. Matthías kvað bifhjólið hafa komið „með miklum látum“ upp að bifreið sinni við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu eftir að hafa farið á milli bifreiða á leið að umferðarljósunum, en þarna hafi verið um fjórar til fimm bifreiðar í hnapp. Við umferðarljósin hafi bifhjólinu síðan verið gefið skart inn og vitnið verið statt „í kringum Hringbraut/Furumel og þá verð ég var við að hann lendir í slysinu“. Stefnda gaf skýrslu hjá lögreglu 29. október 2010. Skýrði hún svo frá að hún hafi „verið á vinstri beygju á Hringbraut og Birkimel.“ Þar hafi hún stoppað og athugað hvort bifreiðar væru að koma á móti og séð bifreiðar vera að taka af stað á næstu ljósum fyrir vestan. Þá hafi hún ekkert mótorhjól séð. Hún hafi tekið ákvörðun um að „aka yfir“, en þegar hún hafi verið á miðri götunni hafi hún séð bifhjólið útundan sér á hægri hönd og heyrt dynk frá bifreið sinni þegar hún hafi „eiginlega verið komin yfir.“ Grænt ljós hafi ekki logað fyrir beygjuakreinina og því hafi biðskylda gilt. Spurð um hvort grindverk á milli akreina hafi truflað sýn hennar kvaðst hún oft hafa ekið þarna og það aldrei truflað hana. Væri ekkert mál að líta framhjá því og bifreiðaumferð úr gagnstæðri átt. Stefnda staðfesti skýrsluna fyrir dómi. Að beiðni lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu var af hálfu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands reiknaður út ökuhraði bifhjólsins JD 161 áður en ökumaður þess missti stjórn á því umrætt sinn miðað við tilteknar forsendur. Var það niðurstaða Magnúsar Þórs Jónssonar, prófessors við Verkfræðideild Háskóla Íslands, sem annaðist verkið og gerði skýrslu um útreikninginn, að ætlaður ökuhraði bifhjólsins hafi verið 115 kílómetrar á klukkustund, mögulegur lágmarkshraði 108 kílómetrar á klukkustund og mögulegur hámarkshraði 124 kílómetrar á klukkustund. Þá fór fram bíltæknirannsókn á bifreið stefndu. Þar kom fram að nokkrar rispur hafi verið á utanverðri framrúðu, nokkur óhreinindi á þurrkusvæði, en veruleg utan þess. Í niðurstöðu skýrslunnar sagði að þegar meta skyldi áhrif óhreinindanna á framrúðunni til skerðingar á útsýni ökumanns yrði að hafa birtuskilyrði í huga. Í björtu veðri og sólarlausu og sólarlitlu væru verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið þrír á skalanum 0 til 10 þar sem 10 táknar mestu skerðingu. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 4 á áðurnefndum skala. Samkvæmt þessu hafi óhreinindin á innanverðri framrúðunni getað verið nokkuð truflandi hafi sterk sól skinið í augu ökumanns. Bifreiðin OA 329 var á slysdegi tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og jafnframt var ökumaður bifhjólsins JD 161 tryggður þar samkvæmt lögboðinni slysatryggingu ökumanns. II Í málinu krefst áfrýjandi viðurkenningar á bótaskyldu stefndu vegna missis framfæranda, sbr. einkum 12. gr. og 14. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, á grundvelli 1. mgr. 88. gr. og 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 90. gr., 91. gr. og 97. gr. sömu laga. Þá krefst hann viðurkenningar á bótaskyldu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. laganna. Í 89. gr. umferðarlaga er kveðið á um að ef tjón hlýst af árekstri skráningarskyldra vélknúinna ökutækja skiptist tjónið að tiltölu við sök þeirra sem í hlut eiga að máli og með hliðsjón af atvikum öllum. Af gögnum málsins verður ráðið að aðdragandi slyssins hafi verið sá að er ökumaður bifhjólsins JD 161 varð bifreiðar stefndu Önnu Siggu Lúðvíksdóttur var hafi hann hemlað, við það misst stjórn á bifhjólinu og kastast af því á bifreiðina. Er ekkert fram komið í málinu um að árekstur hafi orðið milli ökutækjanna. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms að ákvæði umferðarlaga um árekstur verði ekki beitt með lögjöfnun um tilvik það sem um ræðir. Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga skal sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess, enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Er hér um að ræða skaðabótaábyrgð án sakar. Eftir 1. mgr. 90. gr. sömu laga er það eigandi (umráðamaður) ökutækis sem ábyrgðina ber á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. gr. Þá segir í 1. mgr. 91. gr. laganna að greiðsla á bótakröfu vegna tjóns, sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Skilyrði þess að hinni hlutlægu bótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga verði beitt er að tjón hljótist af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis. Af áðurnefndri niðurstöðu skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors um ökuhraða bifhjólsins, sem fær stoð í framburði vitna, eins og rakið er, verður ráðið að meginorsök slyssins sé að rekja til hraða bifhjólsins JD 161. Á hitt er að líta að ökumaður bifreiðarinnar OA 329 sá ekki til bifhjólsins og ók í veg fyrir það og var það þannig meðverkandi orsök slyssins. Verður slysið því einnig rakið til notkunar bifreiðarinnar sem vélknúins ökutækis. Af því leiðir að bótaábyrgð vegna slyssins verður felld óskipt á bæði stefndu eftir fyrrgreindum lagareglum. Ökumaður bifhjólsins var sem fyrr segir tryggður lögboðinni slysatryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands, sbr. 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga. Samkvæmt 2. mgr. lagagreinarinnar skal hún tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verður fyrir við stjórn ökutækis í merkingu 88. gr. laganna. Þar sem óumdeilt er að ökumaður bifhjólsins slasaðist við stjórn þess er slysið einnig bótaskylt af hálfu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. úr vátryggingunni. III Mælt er fyrir um það í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að heimilt sé að lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Um slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD 161 gilda þeir skilmálar að verði vátryggingaratburður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs losnar félagið úr ábyrgð sinni í heild eða hluta. Einnig segir í skilmálunum að við mat á ábyrgð félagsins skuli líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafi sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Eru skilmálarnir að þessu leyti samhljóða 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefndu bera sönnunarbyrði fyrir því að ökumaður bifhjólsins hafi valdið umræddu slysi með stórkostlegu gáleysi við akstur þess. Eins og áður greinir var af hálfu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands gerður útreikningur á ætluðum ökuhraða bifhjólsins JD 161 áður en ökumaður þess missti stjórn á því. Niðurstaða skýrslu um útreikninginn var sú að ætlaður ökuhraði þess hafi verið 115 kílómetrar á klukkustund. Áfrýjandi hefur mótmælt sönnunargildi skýrslunnar. Skýrslan var sem fyrr segir gerð að tilhlutan lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu vegna rannsóknar á tildrögum slyss þess sem mál þetta tekur til, svo sem heimilt er samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Fær niðurstaða hennar stoð í framburði vitnanna Matthíasar H. Johannessen, Ruth Einarsdóttur, Melkorku E. Freysteinsdóttur og Slawomir Gryta svo og mælingum lögreglu á hemlaförum og skriðvegalengd bifhjólsins frá því þeim sleppir til þess staðar þar sem það hafnaði. Verður niðurstaða skýrslunnar því lögð til grundvallar um ætlaðan ökuhraða bifhjólsins greint sinn. Hámarkshraði á þeim stað, sem slysið varð, er 50 kílómetrar á klukkustund, sbr. 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Þá er í 1. mgr. 36. gr. laganna kveðið á um að ökuhraða skuli jafnan miða við aðstæður með sérstöku tilliti til öryggis annarra. Skal hraðinn aldrei vera meiri en svo að ökumaður hafi fullt vald á ökutækinu og geti stöðvað það á þeim hluta vegar fram undan, sem hann sér yfir og áður en kemur að hindrun, er gera má ráð fyrir. Hvílir sérstök aðgæsluskylda á ökumanni að aka nægilega hægt miðað við aðstæður í þéttbýli, við vegamót og áður en komið er að gangbraut, sbr. a., c. og d. liði 2. mgr. sömu lagagreinar. Tvær gangbrautir eru á leið þeirri sem bifhjólinu var ekið frá gatnamótum Hringbrautar og Hofsvallagötu að slysstað. Þá eru þar ein vegamót auk vegamótanna við Birkimel. Samkvæmt framansögðu verður því slegið föstu að bifhjólinu JD 161 hafi verið ekið á ofsahraða í þéttbýli um fjölfarna leið bifreiða og gangandi vegfarenda og fór aksturinn gróflega gegn tilvitnuðum ákvæðum umferðarlaga. Með akstrinum sýndi ökumaður bifhjólsins af sér stórkostlegt gáleysi og verður því talinn meðábyrgur að slysinu. Hvort sem grundvöllur ábyrgðar gagnvart tjónþola verður reistur á hlutlægri bótareglu umferðarlaga eða slysatryggingu ökumanns veldur meðábyrgð, sem virt er honum til stórkostlegs gáleysis, ekki fortakslaust því að bætur skerðist eða falli niður. Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og fyrrgreindum skilmálum slysatryggingar ökumanns bifhjólsins hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. er aftur á móti að finna heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjónið að hluta til eða öllu leyti og verður henni beitt með hliðsjón af því hvort eðlilegt getur talist í ljósi allra atvika að tjónþoli fái tjónið að fullu bætt þrátt fyrir meðábyrgð vegna stórkostlegs gáleysis. Í þeim efnum verður ekki aðeins litið til sakar tjónþola heldur einnig þáttar annarra sem bera ábyrgð á tjóninu og aðstæðna við slysið. Kveðið er á um það í 4. mgr. 25. gr. umferðarlaga að ökumaður, sem á að veita öðrum forgang, megi því aðeins aka áfram, að það sé unnt án hættu eða óþæginda fyrir önnur ökutæki miðað við hvar þau eru á vegi, hver fjarlægð þeirra er og hraði. Ljóst er að bifreiðinni OA 321 var við þessar aðstæður ekið í veg fyrir bifhjólið og að það var eins og áður segir meðorsök slyssins. Að framangreindu virtu verður áfrýjandi látinn bera helming tjóns síns sjálfur, en stefndu dæmdir til að bæta honum helming þess. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmdir til að greiða óskipt samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 1.000.000 krónur. Dómsorð: Viðurkennd er óskipt bótaábyrgð stefndu, Önnu Siggu Lúðvíksdóttur og Vátryggingafélags Íslands hf., á helmingi þess tjóns, sem áfrýjandi, Elmar Freyr Árnason, varð fyrir vegna umferðarslyss 21. maí 2009 er leiddi til andláts föður hans. Stefndu greiði samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, er rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2012. Mál þetta sem dómtekið var 8. júní 2012 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 21. september 2011, af Jóhönnu Jónsdóttur og Gunnari Brynjólfssyni, fyrir hönd ólögráða sonar Jóhönnu, Elmars Freys Árnasonar, öllum til heimils að Hraunbæ 6, Reykjavík, á hendur Önnu Siggu Lúðvíksdóttur, Þverholti 3, Mosfellsbæ og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Kröfur aðila Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær: 1. að viðurkennd verði með dómi full og óskipt bótaskylda stefndu vegna bifreiðarinnar OA-329 gagnvart Elmari Frey Árnasyni vegna missis framfæranda hans, Árna Ragnars Árnasonar, sem lést í umferðarslysi þann 21. maí 2009. 2. að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt málskostnað auk virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins eða mati dómsins, allt eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefnandi krefst þess til vara: 1. að viðurkennd verði með dómi óskipt bótaskylda stefndu vegna bifreiðarinnar OA-329, í hlutfalli samkvæmt mati dómsins, gagnvart stefnanda vegna missis framfæranda hans, Árna Ragnars Árnasonar, sem lést í umferðarslysi þann 21. maí 2009. 2. að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. úr slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD-161, í hlutfalli samkvæmt mati dómsins, gagnvart stefnanda vegna missis framfæranda hans, Árna Ragnars Árnasonar, sem lést í umferðarslysi þann 21. maí 2009. 3. að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt málskostnað auk virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins eða mati dómsins, allt eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefnandi krefst þess til þrautavara: 1. að viðurkennd verði með dómi full bótaskylda stefnda Vátryggingafélags Íslands hf., úr slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD-161, gagnvart stefnanda vegna missis framfæranda hans, Árna Ragnars Árnasonar, sem lést í umferðarslysi þann 21. maí 2009. 2. að stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins eða mati dómsins, allt eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Endanlegar dómkröfur stefndu, Önnu Siggu Lúðvíksdóttur eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og til vara að bótaskylda hennar úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329 verði einungis viðurkennd að hluta. Endanlegar dómkröfur stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., eru þær að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og til vara að bótaskylda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329 og slysatryggingu ökumanns bifhjólsins JD-161 verði einungis viðurkennd að hluta. Í öllum tilvikum krefjast bæði stefndu málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnanda. Atvik máls Hinn 21. maí 2009 var lögreglu á höfuðborgarsvæðinu tilkynnt að banaslys hefði orðið á Hringbraut í Reykjavík við gatnamót Hringbrautar og Birkimels. Ökumaður bifhjóls hefði látist í slysinu. Í frumskýrslu lögreglu sama dag er greint þannig frá aðstæðum á slysstað: „... mátti sjá kyrrstæða bifreiðina OA-329, Toyota Corolla, á Birkimel við Hringbraut en [svo] virtist sem bifreiðinni hafi verið ekið austur Hringbraut, yfir gatnamót Hringbrautar og Birkimels, suður á Birkimel. Þá var bifhjólið JD-161, Honda CBR 950, staðsett á gangbraut sem er staðsett sunnan Hringbrautar, við Hagatorg um 140 m. austan við gatnamót Hringbrautar og Birkimels.“ Ökumaður bifhjólsins, Árni Ragnar Árnason, faðir stefnanda, reyndist látinn á slysstað. Í skýrslu fyrir lögreglu s.d. skýrði ökumaður bifreiðarinnar OA-329, meðstefnda í máli þessu, þannig frá atvikum að hún hefði verið að aka bifreiðinni OA-329 vestur Hringbraut og hafa ætlað yfir gatnamót Hringbrautar og Birkimels yfir á Birkimel. Hún hafi stöðvað bifreiðina við umferðarljós sem séu á gatnamótunum á beygjuakrein. Grænt ljós hafi logað á umferðarljósunum og hafi hún því athugað hvort einhver bifreið væri að koma á móti, austur Hringbraut. Hún kvaðst ekki hafa séð neina umferð austur Hringbraut og því tekið ákvörðun um að keyra yfir gatnamótin yfir á Birkimel. Þegar hún hafi verið komin inn á Hringbrautina á leið inn á Birkimel hafi hún séð mótorhjól út undan sér og hafi síðan fundið þó nokkuð högg koma á bifreiðina. Kvaðst hún ekki gera sér grein fyrir því á hve mikilli ferð það hafi verið. Kvaðst hún hafa verið með ökuljós bifreiðarinnar kveikt en bifreiðin væri búin dagljósabúnaði. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu lýsti vitnið, Ruth Einarsdóttir, því á vettvangi að hún æki þessa leið á hverjum degi. Hún hefði, þegar slysið varð, verið í bifreið sinni sem staðsett hafi verið fyrir aftan bifreiðina OA-329 við gatnamótin og séð hana aka af stað. Hún kvaðst hafa litið til umferðar úr gagnstæðri átt en ekki séð neina. Bifreiðinni á undan hafi verið ekið yfir gatnamótin en þá hafi mótorhjól skyndilega birst á leið í austur en hjólið hafi verið staðsett á vinstri akrein Hringbrautar. Kvað hún hraða mótorhjólsins hafa verið rosalegan en því hafi verið ekið aftarlega á bifreiðina sem farið hafi yfir gatnamótin. Munað hafi mjóu að mótorhjólið hafi sloppið framhjá bifreiðinni. Hjólið hafi lyfst upp að aftan og hafi ökumaður þess kastast af því og lent með höfuðið á afturbretti bifreiðarinnar sem ekið hafi verið yfir gatnamótin. Vitnið kvaðst aka þessa leið á hverjum degi og væri grindverk á milli akbrauta Hringbrautar til trafala, þar sem það byrgði fyrir sýn ökumanna á umferð úr gagnstæðri átt, fyrir þá sem beygðu suður Birkimel frá Hringbraut, en oft kæmi henni á óvart að bílar kæmu austur Hringbraut þrátt fyrir að hún hefði teygt sig til að líta eftir umferð. Í skýrslu hjá lögreglu 28. maí 2009 lýsti vitnið atvikum í höfuðdráttum með sama hætti og í framangreindri frumskýrslu. Vitnið tók fram að því hefði ekkert fundist óeðlilegt við að bifreiðinni OA-329 hefði verið ekið yfir gatnamótin suður að Birkimel þar sem vitnið hefði ekki séð neina umferð á móti. Þegar bifreiðin OA-329 hefði verið komin út á akbraut fyrir umferð austur Hringbraut hefði mótorhjól allt í einu birst og vitninu fundist eins og því væri ekið á mikilli ferð. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hraða hjólsins en vissi að því hefði ekki verið ekið á 60 km/klst, heldur hraðar. Vitnið kvað umferðina sem komið hafi úr sömu átt og mótorhjólið ekki hafa komið að gatnamótunum fyrr en vitnið hefði talað við neyðarlínuna í síma og það hefði verið nokkurn tíma frá slysinu. Vitnið, Matthías H. Johannessen, bar samkvæmt lögregluskýrslu, 29. okt. 2010, að hann hefði, þegar slysið varð, verið að keyra frá Seltjarnarnesi í austur meðfram JL- húsinu. Hann hafi orðið var við bifhjólið nokkru áður en hann hafi komið að umferðarljósum við Hofsvallagötu og Hringbraut. Hann hafi tekið eftir því að ökumaður bifhjólsins hafi ekið hratt upp að sér, fyrir aftan sinn bíl en hann hafi séð hann í baksýnisspeglinum.Vitnið sagði að tveir bílar hefðu verið fyrir framan sig og einn til hliðar við sig. Hafi allir keyrt í samfloti en bifhjólið verið fyrir aftan sig. Umferðin hafi stöðvast við umferðarljósin þar sem logað hafi rautt ljós. Umferðin hafi síðan ekið af stað, þegar grænt ljós hafi kviknað, en bifhjólamaðurinn þá ekið upp að bíl sínum en hann hafi ekið á vinstri akrein. Þegar umferðin hafi verið komin af stað hafi ökumaður bifhjólsins farið að „orma“ sig í gegnum umferðina og koma sér áfram en það hafi ekki verið mikið hraðar en bifreiðarnar. Bifhjólið hafi síðan farið yfir á vinstri akreinina og hann síðan eingöngu heyrt í bifhjólinu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð höggið heldur séð hjólið hendast áfram eftir kantsteininum og séð hvar það endaði. Vitnið hafi séð hjólið fara af stað á gatnamótunum og hafa heyrt að því var gefið inn en ekki séð það geysast áfram. Aðspurt á hvaða hraða vitnið hefði verið þegar það hafi séð ökumann bifhjólsins orma sig í gegn kvaðst vitnið ekki hafa verið á miklum hraða eða á um 20-30 km/klst. Ökumaður bifhjólsins hafi svo gefið því inn og keyrt á undan bifreiðunum. Slysið hafi svo orðið stuttu síðar en vitnið ekki séð þegar það átti sér stað.Vitnið kvaðst hafa séð hjólið í götunni löngu áður en það hefði stöðvað bílinn og verið statt u.þ.b. við elliheimilið Grund, þegar það hafi séð mótorhjólið renna. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglunnar, 12. júní 2009, voru akstursaðstæður þannig á slysdag að sólskin var og yfirborð, sem er malbikað, þurrt. Framkvæmd var bíltæknirannsókn vegna beggja ökutækjanna. Skoðun á bifreiðinni OA-329 sýndi að kvarnast hafði úr framrúðu eftir steinakast. Verulegar líkur voru taldar á að skemmdin hefði ekki truflað útsýni ökumanns. Þá sýndi skoðunin að nokkrar rispur voru á utanverðri framrúðunni og að óhreinindi voru nokkur á þurrkusvæði en veruleg utan þurrkusvæðis. Nokkrar rispur voru á hliðarrúðu á hægri framhurð og óhreinindi nokkur að utanverðu en óveruleg að innanverðu. Í skýrslunni segir að þegar meta skuli áhrif óhreinindanna á framrúðunni til skerðingar á útsýni ökumanns verði að hafa birtuskilyrði í huga. Í björtu veðri en sólarlausu og sólarlitlu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 3 á skalanum 0-10 þar sem 10 tákni mestu skerðingu. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 4 á áðurnefndum skala. Samkvæmt þessu hafi óhreinindin á innanverðri framrúðunni verið nokkuð truflandi hafi sterkt sólskin skinið í augu ökumanns. Hafi sólin hins vegar ekki skinið í augu ökumanns hafi óhreinindin haft óveruleg áhrif á útsýni ökumanns. Nokkur óhreinindi hafi verið á utanverðri rúðunni í framhurðinni hægra megin og óveruleg að innanverðu. Í björtu veðri en sólarlausu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumannsins hafi verið 2 á skalanum 0-10. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 3 á framangreindum skala. Niðurstöður rannsóknar á bifhjólinu JD-161 voru þær helstar að engin ummerki væru um bilun í bifhjólinu í aðdraganda slyssins eða það hefði ekki látið eðlilega að stjórn fyrir slysið. Eina bilunin sem fannst og verulegar líkur voru á að hefði verið til staðar fyrir slysið var í hágeisla aðalljósaperu hægra megin. Af hálfu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu var Verkfræðistofnun Háskóla Íslands falið að reikna ökuhraða bifhjólsins JD-161, þegar framangreint slys átti sér stað. Samkvæmt niðurstöðu stofnunarinnar, sem unnin var af Magnúsi Þór Jónssyni prófessor í vélaverkfræði, dagsettri 30. október 2009, var áætlaður hraði bifhjólsins 115 km/klst. Mögulegur lágmarkshraði var 108 km/klst. en mögulegur hámarkshraði 124 km/klst. Með bréfi 13. janúar 2011 var meðstefndu, Önnu Siggu Lúðvíksdóttur, tilkynnt af Lögreglustjóranum á Höfuðborgarsvæðinu, með vísan til framangreinds útreiknings Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands og þess að bifreiðin OA-324 hefði verið stöðvuð áður en henni hefði verið ekið inn á gatnamót Hringbrautar, að ekki þætti ástæða til frekari aðgerða af hálfu lögreglu og væri málið því fellt niður samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Bifreiðin OA-329 var á slysdegi tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Þá var lögboðin slysatrygging ökumanns bifhjólsins JD-161 jafnframt hjá hinu stefnda félagi. Hinn 9. júní 2009 var stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., tilkynnt um framangreint slys og að félagið yrði krafið um bætur vegna stefnanda, sonar ökumanns bifhjólsins JD-161. Með bréfi 9. febrúar 2011 var félagið krafið um bætur f.h. stefnanda. Með bréfi 18. apríl 2011 hafnaði stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., bótaskyldu. Ágreiningi um bótaskylduna var 9. maí 2011 skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Nefndin komst að eftirfarandi niðurstöðu 14. júní, sbr mál nr. 192/2011: Með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum er fallist á þá afstöðu vátryggingafélagsins að rétt sé að hafna bótaskyldu með vísan til þess að ökumaður bifhjólsins hafi viðhaft stórkostlegt gáleysi við akstur bifhjólsins í aðdraganda slyssins sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Fyrirliggjandi gögn gefa til kynna að bifhjólinu hafi verið ekið langt umfram leyfilegan hámarkshraða og að rekja megi árekstur ökutækjanna til þessa. Niðurstaða. Bótaskylda er ekki fyrir hendi. Stefnandi hefur ekki viljað una áliti nefndarinnar. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Hvað aðalkröfu stefnanda varðar er á því byggt, með vísan til gagna málsins, að banaslys ökumanns bifhjólsins JD-161, Árna Ragnars Árnasonar, föður stefnanda, megi rekja til aksturs bifreiðarinnar OA-329. Ljóst sé af fyrirliggjandi gögnum að stefnda, Anna Sigga Lúðvíksdóttir, hafi keyrt yfir gatnamót Hringbrautar og Birkimels í veg fyrir bifhjólið JD-161, sem Árni Ragnar Árnason hafi ekið austur Hringbraut. Við þessi gatnamót sé erfitt að sjá bifreiðar, sem aki austur Hringbraut. Stefnandi telji því allt benda til að stefnda, ökumaður bifreiðarinnar OA-329, hafi ekki litið nægilega vel eftir umferð úr austri, þegar hún hafi ekið yfir gatnamótin umrætt sinn, með þeim afleiðingum að hún hafi ekið í veg fyrir bifhjólið JD-161. Þá bendi stefnandi á að beygjuljós fyrir bifreiðar, sem aki vestur Hringbraut og yfir á Birkimel, hafi ekki logað grænt þegar stefnda hafi ekið yfir gatnamótin. Með hliðsjón af því að ljósið hafi ekki logað grænt hafi stefnda hlotið að vita að hún þyrfti að líta sérstaklega vel eftir umferð og að ekki væri öruggt að aka yfir gatnamótin. Sé í því sambandi bent á að umferð á Hringbraut sé bæði mikil og fremur hröð m.v. akstur í þéttbýli. Stefnandi byggi einnig á því að sérstök ástæða hafi verið til að líta eftir umferð við umrædd gatnamót vegna grindverksins sem þar sé á milli akbrauta. Ljóst sé að erfiðara sé að koma auga á bifhjól en bifreiðar í gegnum og/eða yfir grindverkið. Ökumenn verði þó alltaf að gera ráð fyrir að önnur ökutæki en bifreiðar geti verið á ferðinni og þurfi að horfa sérstaklega vel til allra átta við aðstæður sem þessar, áður en ekið sé af stað. Allt bendi því til þess að stefnda hafi ekið af stað þrátt fyrir að hafa ekki haft nægilega yfirsýn. Að mati stefnanda verði ekki horft fram hjá því, sama hvernig horft sé á málið að stefnda hafi ekið þvert í veg fyrir bifhjólið JD-161 og þannig valdið slysinu. Samkvæmt 1. og 6. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 beri ökumanni að hafa sérstaka aðgát við vegamót og veita forgang þeirri umferð, sem á móti komi, ef hann ætli að beygja á vegamótum. Hann skuli jafnframt gefa öðrum ökumönnum merki um að hann hyggist beygja og megi því aðeins aka áfram, að það sé unnt án hættu eða óþæginda fyrir önnur ökutæki miðað við hvar þau séu á vegi og hver fjarlægð þeirra sé og hraði, sbr. 5. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 31. gr. laga nr. 50/1987. Stefnandi telji liggja ljóst fyrir að stefnda, Anna Sigga Lúðvíksdóttir, hafi ekki gætt að þessum reglum í umrætt sinn. Hún beri því sök á umferðarslysinu 21. maí 2009. Stefnandi byggi einnig á því að rannsókn á bifreiðinni OA-329 gefi til kynna að útsýni ökumanns bifreiðarinnar hafi verið skert vegna óhreininda á rúðum og sólar sem skinið hafi umræddan dag. Samkvæmt 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skuli ökutæki haldið í þannig ástandi að það megi nota án þess að af því leiði hættu eða óþægindi fyrir aðra. Stefnandi byggi á því að ökutækinu hafi með hliðsjón af rannsókninni ekki verið haldið í þannig ástandi. Á því beri stefnda, Anna Sigga Lúðvíksdóttir, ábyrgð sem ökumaður og eigandi bifreiðarinnar OA-329, sbr. 2. og 3. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefnandi telji með vísan til framangreinds að ábyrgðartrygging bifreiðarinnar OA-329 taki til slyssins, sbr. 88. gr. laga nr. 50/1987. Stefndu beri þ.a.l. að bæta stefnanda, Elmari Frey Árnasyni, óskert það tjón sem hann hafi orðið fyrir á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 12. og 14. gr. laganna. Stefnandi bendi á að ljóst sé samkvæmt dómaframkvæmd að stefndu beri í fyrsta lagi sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni að Árni Ragnar Árnason hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og í öðru lagi, að orsakasamhengi sé á milli hinnar meintu gáleysislegu hegðunar og slyssins. Stefnandi telji að stefndu hafi ekki getað fært sönnur fyrir þessari afstöðu sinni. Stefnandi byggi einnig á því að regla 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 feli í sér undantekningu frá meginreglunni um bótarétt og þar af leiðandi beri að túlka hana þröngt. Það sé og í samræmi við dómaframkvæmd en dómstólar hafi beitt reglunni af varfærni og ekki nema ótvírætt liggi fyrir sönnun um stórkostlegt gáleysi. Að öllu þessi virtu telji stefnandi ekki sýnt að skilyrði séu fyrir stefndu til að lækka eða fella niður bótaábyrgð gagnvart stefnanda, á grundvelli 2. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987 eða annarra reglna um stórkostlegt gáleysi. Stefnandi byggi jafnframt á því að ekki hafi þýðingu í málinu að lögregla hafi fellt niður mál gegn stefndu, ökumanni bifreiðarinnar OA-329. Mun ríkari sönnunarkröfur séu gerðar í sakamálum en einkamálum. Sá sem beri skaðabótaábyrgð á dauða annars manns skuli samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 greiða hæfilegan útfararkostnað og greiða þeim sem misst hafi framfæranda bætur fyrir tjón það er ætla megi að af því leiði fyrir hann. Samkvæmt 14. gr. sömu laga skuli bætur fyrir missi framfæranda til eftirlifandi barns, sem hinum látna hafi verið lögskylt að framfæra, vera jafnháar heildarfjárhæð þeirra barnalífeyrisgreiðslna, er barnið eigi rétt á eftir lögum um almannatryggingar, frá því að tjón hafi orðið og til 18 ára aldurs. Stefnandi telji ljóst með vísan til ofangreinds að hann eigi rétt á bótum samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 50/1993 úr hendi stefndu enda hafi föður hans, Árna Ragnari Árnasyni, verið skylt að framfæra hann samkvæmt ákvæðum barnalaga nr. 76/2003. Stefnandi krefjist þess því að greiðsluskylda úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329 verði viðurkennd með dómi. Stefnandi telji, hvað varakröfu sína varði, fullljóst að aldrei sé hægt að fella niður allan bótarétt sinn með vísan til 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, líkt og stefndi hafi gert í málinu. Fyrri varakrafa stefnanda byggi því á því að stefndu sé einungis heimilt að skerða bótarétt úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329 að hluta vegna meints gáleysis. Í dómaframkvæmd hafi mun gáleysislegri hegðun, en stefndu bera fyrir sig að Árni Ragnar Árnasonar hafi sýnt, eingöngu verið talin leiða til brottfalls bótaréttar að hluta. Stefnandi bendi á að afar fá fordæmi séu fyrir því að fella niður bætur að öllu leyti vegna stórkostlegs gáleysis á grundvelli 2. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987. Þegar sýnt sé að tjónþoli hafi verið meðvaldur að slysi vegna stórkostlegs gáleysis, sbr. 88. gr. laga nr. 50/1987, hafi það einungis haft áhrif til lækkunar í hlutfalli við það hversu gáleysisleg hegðunin hafi verið. Það sé eingöngu í alvarlegustu tilvikum stórkostlegs gáleysis, sem jaðri við ásetning, sem unnt sé að fella bótarétt niður að öllu leyti. Stefnandi telji að háttsemi Árna Ragnars Árnasonar í umrætt sinn geti aldrei talist jaðra við ásetning. Því sé stefndu óheimilt að fella niður bótarétt stefnanda að fullu. Ennfremur vísist til þess sem áður segi um að 2. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987 sé undantekning frá meginreglunni sem beri þ.a.l. að túlka þröngt. Stefnandi krefjist þess því að greiðsluskylda stefndu úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329 verði viðurkennd að hluta samkvæmt mati dómsins. Annar liður varakröfu stefnanda byggi á því að sé bótaréttur felldur brott að hluta úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar OA-329, taki slysatrygging Árna Ragnars Árnasonar sem ökumanns bifhjólsins JD-161, sbr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, til þess hluta sem eftir standi af tjóni stefnanda. Vátryggjandi bifhjólsins sé stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. Sé því og gerð krafa um að greiðsluskylda félagsins úr þeirri tryggingu verði viðurkennd í hlutfalli að mati dómsins. Í 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé kveðið á um að ef tjón hljótist af árekstri skráningarskyldra vélknúinna ökutækja, skiptist tjónið á þau að tiltölu við sök þeirra sem hlut eigi að máli og með hliðsjón af atvikum öllum. Samkvæmt rannsókn lögreglu í málinu hafi bifreiðin OA-329 og bifhjólið JD-161 ekki ótvírætt rekist saman við slysið. Bifreiðinni OA-329 hafi verið ekið í veg fyrir bifhjólið JD-161 og líti út fyrir að við það hafi ökumaðurinn reynt að sveigja fram hjá bifreiðinni en þá misst stjórn á hjólinu. Líkami Árni Ragnars Árnasonar hafi þó ótvírætt rekist í bifreiðina OA-329 í umrætt sinn. Stefnandi telji rétt að beita reglu 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 í málinu verði talið að Árni Ragnar Árnasonar beri, ásamt stefndu Önnu Siggu Lúðvíksdóttur, sök á tildrögum slyssins. Jafnvel þó að bifreiðin og bifhjólið hafi ekki rekist saman í eiginlegum skilningi sé um að ræða atvik svo sambærilegt árekstri að hægt sé að beita reglunni. Skiptist tjónið á ökutækin að tiltölu við sök þeirra sem hlut eigi að máli sé ljóst að slysatrygging ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga taki til þess hluta tjóns Árna Ragnars Árnasonar sem ábyrgðartrygging OA-329 taki ekki til. Samkvæmt 1. mgr. 92. gr. laga nr. 50/1987 skuli hver ökumaður sem ökutæki stjórni tryggður sérstakri slysatryggingu, enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi. Stefnandi telji að skilyrði ákvæðisins fyrir tryggingu séu uppfyllt í málinu. Ótvírætt sé að Árni Ragnar Árnason hafi látist við notkun bifhjólsins í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 2. mgr. 92. gr. laganna, þegar hann hafi ekið því austur Hringbraut og bifreiðin OA-329 keyrt í veg fyrir hann. Hann hafi sömuleiðis verið eigandi og ökumaður bifhjólsins og því uppfyllt önnur skilyrði 2. mgr. og 3. mgr. 92. gr. laga nr. 50/1987. Falli tjón hans því undir að vera tryggt úr slysatryggingunni. Slysatryggingin greiði bætur á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993, líkt og ábyrgðartrygging. Varðandi sök ökumanns bifreiðarinnar OA-329 og grundvöll skaðabóta vísist til fyrri umfjöllunar. Stefnandi byggi einnig á sama rökstuðningi og áður um að sönnunarbyrði, fyrir því að Árni Ragnar Árnason hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og að orsakasamhengi sé á milli þeirrar háttsemi og slyssins, hvíli á stefndu. Verði talið að ökumaður bifreiðarinnar OA-329 beri ekki ábyrgð á slysinu að neinu leyti, byggi þrautavarakrafa stefnanda á því að tjón hans skuli að fullu bætt úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. laga nr. 50/1987. Vísist til fyrri umfjöllunar um að skilyrði tryggingarverndar samkvæmt ákvæðinu séu uppfyllt og einnig varðandi grundvöll skaðabóta. Stefnandi bendi á að ekki sé heimilt að skerða bætur úr slysatryggingu ökumanns nema hinn vátryggði hafi valdið tjóninu af stórkostlegu gáleysi, sbr. nánar tiltekið skilyrði 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefnandi telji með vísan til fyrri umfjöllunar ekki sýnt að Árni Ragnar Árnason hafi valdið slysinu af stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt dómaframkvæmd beri stefnda, Vátryggingafélag Íslands hf., sönnunarbyrði fyrir öllum fullyrðingum þar að lútandi. Stefnandi telji að hið stefnda félag hafi ekki fært sönnur fyrir því að slysinu hafi verið valdið með þeim hætti að unnt sé að byggja á 90. gr. laga nr. 30/2004 í málinu. Stefnandi styðji kröfur sínar við ákvæði umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 25. gr., 31. gr., 59. gr., 88. gr., 89. gr. og 92. gr. sem og við skaðabótalög nr. 50/1993, sérstaklega 12. og 14. gr. Þá sé vísað til barnalaga nr. 76/2003 og laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, einkum 90. gr. Um aðild vísist til III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og 97. gr., sbr. 90. gr. laga nr. 50/1987. Varðandi heimild til að hafa allar kröfur stefnanda uppi í sama málinu vísist til 27. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing vísist til 32. gr., 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi málskostnaðarkröfu sé vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Varðandi gjafsóknarkostnað vísist til XX. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður stefndu og tilvísun til réttarheimilda. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi valdið slysinu með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi. Engu máli skipti hvort krafa stefnanda byggi á ábyrgðartryggingu ökutækisins eða slysatryggingu ökumanns bifhjólsins enda gildi sambærilegar reglur um réttaráhrif þess að slysi sé valdið af stórkostlegu gáleysi, hvort sem um ábyrgðartryggingu eða slysatryggingu sé að ræða. Sýknukröfur stefndu byggi á ákvæðum 2. mgr. 88 gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l. með eftirfarandi hætti: 1. Aðalkrafa stefnanda: Sýkna á grundvelli 2. mgr. 88 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 2. Varakrafa stefnanda: a. Sýkna af kröfu í ábyrgðartryggingu á grundvelli 2. mgr. 88 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. b. Sýkna af kröfu í slysatryggingu ökumanns bifhjólsins á grundvelli 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l. og 9. gr. vátryggingarskilmála YY10, sbr. inngangsorð vátryggingarskilmála BA11. 3. Þrautvarakrafa stefnanda: Sýkna á grundvelli 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l. og 9. gr. vátryggingarskilmála YY10, sbr. inngangsorð vátryggingarskilmála BA11. Samkvæmt 2. mgr. 88 gr. umferðarlaga nr. 50/1987 leiði stórkostlegt gáleysi þess sem sé meðvaldur að tjóni, til þess að bætur fyrir líkamstjón megi fella niður eða lækka. Stefndu byggi á að framangreinda reglu umferðarlaga beri að túlka svo að bæði eigi að líta til þess hvort slysi hafi verið valdið með stórkostlegu gáleysi og þess hvort afleiðingar slyssins hafi orðið alvarlegri en ella sökum stórkostlega gálausrar hegðunar föður stefnanda. Bætur til stefnanda úr ábyrgðartryggingu ökutækisins beri því að lækka eða fella niður ef sýnt þyki að faðir hans hafi verið valdur eða meðvaldur að slysinu eða alvarlegum afleiðingum þess með háttsemi sem teljist stórkostlegt gáleysi. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l. losni stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. úr ábyrgð í heild eða að hluta ef sýnt þyki að vátryggingaratburði eða alvarleika afleiðinga hans hafi verið valdið með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi. Bætur til stefnanda úr slysatryggingu ökumanns bifhjólsins beri því að fella niður eða lækka ef sýnt þyki að faðir hans hafi verið valdur eða meðvaldur að slysinu eða alvarlegum afleiðingum þess með háttsemi sem teljist stórkostlegt gáleysi. Reglur þessar séu ítrekaðar í 9. gr. vátryggingarskilmála YY10 sem gildi um slysatryggingu ökumanns bifhjólsins skv. inngangsorðum vátryggingarskilmála BA11. Stefndu telji ljóst af málsatvikum að faðir stefnanda hafi verið meðvaldur að slysi því sem um sé deilt og að það hafi fyrst og fremst verið hans eigin háttsemi sem ollið hafi því hversu alvarlegar afleiðingar slyssins hafi orðið. Sú háttsemi föður stefnanda sem vísað sé til sé fyrst og fremst hraðakstur en einnig brot á öðrum hátternisreglum umferðarlaga. Sú háttsemi föður stefnanda að aka milli bifreiða, sem verið hafi hlið við hlið á tveggja akreina akbraut, hafi verið í augljósri andstöðu við 23. og 41. gr. umferðarlaga. Hámarkshraði þar sem slysið hafi orðið hafi skv. 1. mgr. 37. gr. umferðarlaga verið 50 km/klst. Með því einu að hafa ekið á rúmlega tvöföldum þeim hraða hafi faðir stefnanda sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Ökuhraðinn sé einnig brot á c- lið 36. gr. umferðarlaga enda hafi slysið orðið á vegamótum og ekki annað að ráða af málavaxtalýsingu en að ökuhraðinn hafi verið skarplega aukinn í gríðarlegan hraða rétt áður en bifhjólið hafi komið að vegamótunum. Þá sé nokkur umferð gangandi vegfaranda um þann hluta Hringbrautarinnar sem slysið hafi orðið á enda ekki langt frá Þjóðarbókhlöðunni og í gönguleið frá henni að miðbæ Reykjavíkur. Stuttu austar og vestar en þar sem slysið hafi orðið séu gangbrautir. Aksturslag föður stefnanda hafi því ekki með nokkru móti samrýmst þeim skyldum sem lagðar séu á ökumenn í 26. gr. umferðarlaga. Stefndu byggi í ljósi framangreinds á því að faðir stefnanda hafi valdið eða verið meðvaldur að slysinu og/eða alvarlegum afleiðingum þess með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi og að sú háttsemi leiði til brottfalls bótaréttar jafnt úr ábyrgðartryggingu ökutækisins sem slysatryggingu ökumanns bifhjólsins. Við mat á því hvort bótaskylda falli alfarið niður eða lækki skuli litið til sakar föður stefnanda, þess hvernig slysið bar að, tengsla afleiðinganna við háttsemi föður stefnanda og til atvika að öðru leyti. Stefndu telji að líta beri til þess að faðir stefnanda hafði með aksturslagi sínu valdið almannahættu og að tilviljun ein hafi ráðið því að aðrir vegfarendur hafi ekki slasast sökum aksturslags hans enda nokkur umferð verið á Hringbrautinni er slysið hafi orðið. Málsástæður stefnanda er lúti að því að reglur 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. s.l. og 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 feli í sér undantekningar frá meginreglunni um bótarétt og beri því að túlka þröngt sé sérstaklega mótmælt. Vissulega hafi verið gerðar nokkrar kröfur til þess að háttsemi teljist stórkostlegt gáleysi en sé það niðurstaðan að stórfellt gáleysi tjónþola eða þess sem tjónþoli leiði rétt sinn frá hafi verið meðvirkandi þáttur í því að slys hafi orðið eða í alvarleika afleiðinga slyss sé hið rétta að meginregla vátrygginga- og skaðabótaréttar sé að það valdi algjöru brottfalli bótaréttar. Heimildir vátryggingarsamningalaga og umferðarlaga til að viðurkenna greiðsluskyldu að hluta, þrátt fyrir að atburði eða afleiðingum atburðar hafi verið valdið með stórkostlegu gáleysi, séu undantekningar frá þeirri meginreglu, sem túlka beri þröngt. Þetta hafi verið staðfest í dómum Hæstaréttar, til að mynda í dómi réttarins í máli nr. 19/2010. Stefndu byggi varakröfu sína á því að sökum stórkostlegs gáleysis föður stefnanda, sem hafi verið meðvaldur að slysinu, beri að fella bætur til stefnanda niður að fullu en þrautavarakröfur sínar á því að af sömu sökum beri einungis að viðurkenna bótaskyldu stefndu að hluta. Stefndu byggja þessa kröfu á öllum sömu málsástæðum og sjónarmiðum og reifuð hafi verið varðandi sýknukröfu þeirra. Um þessar kröfur sé þó sérstaklega vísað til þess að ástæða þess að afleiðingar slyssins hafi orðið jafn alvarlegar og raun ber vitni sé fyrst og fremst aksturshraði bifhjólsins JD-161. Stefndu byggi málskostnaðarkröfu sína á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sýknukröfur sínar og kröfur um að bótaréttur stefnanda verði einungis viðurkenndur að hluta byggi stefndu á lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sérstaklega 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 27. gr., á vátryggingarskilmálum er gildi um lögboðna slysatryggingu ökumanns og ábyrgðartryggingu ökutækja, á umferðarlögum nr. 50/1987, sérstaklega 2. mgr. 88. gr., 23. gr., 26. gr., c- lið 36. gr., 1. mgr. 37. gr. og 41. gr. Krafa um greiðslu málskostnaðar sé byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið er í málsatvikalýsingu dómsins liggur í málinu fyrir skýrsla Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands, dagsett 30. október 2009, unnin af prófessor Magnúsi Þór Jónssyni, um reiknaðan hraða bifhjólsins JD-161 í aðdraganda slyssins 21. maí 2009. Skýrslan var unnin að beiðni tæknideildar Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Eftirfarandi spurningum var beint til skýrsluhöfundar: Niðurstöður skýrsluhöfundar eru eftirfarandi: Stefndu mótmæltu sönnunargildi framangreindrar skýrslu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands við aðalmeðferð málsins. Eins og áður greinir var skýrslan samin að ósk lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu við rannsókn á tildrögum slyssins 29. maí 2009. Nýtur lögreglan heimildar samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að leita til sérfróðra manna án dómkvaðningar, þegar þörf er á sérfræðilegri skoðun eða rannsókn til að upplýsa mál. Sönnunargögn sem lögregla aflar eftir þessari heimild verða, eins og önnur rannsóknargögn lögreglu, lögð fram í einkamálum sem höfðuð eru í tilefni af því atviki sem til rannsóknar hefur verið. Þar gefst aðilum kostur á að fjalla um þau, meðal annars í því skyni að hnekkja sönnunargildi þeirra, sem dómari leggur síðan mat á eftir almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skýrsla Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands er eins og áður er rakið dagsett 30. október 2010. Hún var lögð fram af stefndu á dómþingi 24. nóvember 2011. Fyrirtökur voru í málinu 27. janúar, 14. febrúar og 5. mars 2012 en sönnunargildi umræddrar skýrslu ekki mótmælt eins og áður greinir fyrr en við aðalmeðferð málsins 8. júní. Stefndu hafa gert nokkrar athugsemdir við efni skýrslunnar. Þær þykja ekki með hliðsjón af framangreindu og gögnum málsins að öðru leyti nægja til að véfengja þá meginniðurstöðu skýrslunnar að ökumaður bifhjólsins JD-161 hafi í umrætt sinn ekið hjólinu á 108 -124 km. hraða á klukkustund og að áætlaður hraði sé 115 km. á klukkustund. Vitnið Matthías H. Johannessen gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst vitnið, þegar slysið varð, hafa verið á leið austur Hringbraut og þá orðið var við ferðir umrædds bifhjóls. Hann hefði fyrst tekið eftir bifhjólinu, þegar því hafi verið ekið frekar hratt aftan að bíl vitnisins við Hringbraut á móts við Framnesveg. Fjórir til fimm bílar hafi verið þar í hnapp og bifhjólið beint fyrir aftan bifreið vitnisins. Vitnið hafi fylgst með bifhjólinu í baksýnisspegli. Umferðin hafi ekið áfram austur Hringbraut og bifhjólið ýmist verið fyrir aftan eða til hliðar við bifreið vitnisins. Við gatnamót Hringbrautar og Hofsvallagötu hafi verið stöðvað á ljósum. Bifhjólinu hafi verið ekið á milli bifreiða á báðum akreinum og verið stöðvað fremst við gatnamótin eða milli bifreiða fremst við ljósin. Þegar grænt ljós hafi komið fyrir umferðina í austur hafi bifreiðarnar ekið af stað á eðlilegum hraða en ökumaður bifhjólsins farið af stað langfyrstur. Vitnið hafi ekið Hringbrautina í austur og verið á móts við Furumel, þegar það hafi orðið vart við að slys hafi orðið við gatnamót Hringbrautar og Birkimels. Bifhjólinu hafi verið gefið skart inn þegar það hafi lagt af stað frá gatnamótum Hofsvallagötu og Hringbrautar. Ástæðan fyrir því að vitnið hafi tekið eftir ökumanni bifhjólsins hafi verið að hann hafi komið með miklum látum upp að bílnum hjá sér. Vitnið hafi tekið eftir að ökumaður bifhjólsins hafi verið á kraftmiklu hjóli og borið með sér að kunna vel á það. Hafi hann farið að veita honum athygli af því að honum hafi fundist útbúnaður ökumanns bifhjólsins áhugaverður. Ökumaður bifhjólsins hafi verið að gefa því inn og koma sér fremst í aksturslínu og ætlað að spretta úr spori eins og vitnið hafi upplifað það. Ökumaður bifhjólsins hafi verið mjög vel búinn en með kjálkastykkið á hjálminum opið upp á enni. Aðspurður um ósamræmi í framburði vitnisins fyrir lögreglu og dómi varðandi það hvenær ökumaður bifhjólsins hafi „ormað“ sig í gegnum bílaumferðina kvaðst vitnið að athuguðu máli telja að hann hafi gert það áður en hann hafi verið kominn að ljósunum á horni Hringbrautar og Hofsvallagötu eins og hann hafi borið fyrir dómi en ekki síðar eins og fram komi í lögregluskýrslu. Ökumaður bifhjólsins hafi verið fremstur við ljósin eða á milli fremstu bíla. Vitnið Rut Einarsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi en vitnið var þegar slysið varð staðsett næst á eftir bifreiðinni OA-329 við beygjuakrein til aksturs í suður, frá Hringbraut inn á Birkimel. Vitnið sá ökumann bifreiðarinnar OA-329 aka yfir Hringbrautina í átt að Birkimel. Vitninu sagðist svo frá fyrir dómi að þegar bifreiðin OA-329 hefði verið á leiðinni yfir Hringbrautina hefði mótorhjólið komið aðvífandi. Vitnið hefði haldið að hjólið myndi sleppa fram hjá bifreiðinni en það hafi farið að rása og við það hafi verið eins og ökumaður hafi misst stjórn á hjólinu þannig að það hafi kollsteypst og ökumaður kastast upp af hjólinu og lent með höfuðið á bifreiðinni OA-329. Vitnið kvaðst ekki hafa séð til ferða bifhjólsins, þegar bifreiðin OA-329 hafi ekið á stað yfir Hringbrautina, og ekkert bent til að ökumaður OA-329 ætti ekki greiða leið yfir Hringbrautina. Vitnið kvaðst hafa farið út úr bíl sínum eftir að slysið varð. Hún hafi fyrst farið til ökumanns OA-329, sem kominn hafi verið út úr bifreið sinni, en síðan farið og hugað að ökumanni bifhjólsins, þar sem hann lá í götunni. Vitnið kvaðst hafa hringt í neyðarlínuna og sagt starfsmanni hennar til um staðsetningu slyssins en í framhaldinu orðið vör við að akandi umferð væri að koma austur Hringbrautina í átt að slysstaðnum. Eins og rakið hefur verið var stefnda, Anna Sigga Lúðvíksdóttir, þegar umrætt slys varð, á leið í bifreið sinni vestur Hringbraut og hugðist taka beygju suður Birkimel frá beygjuljósum við Hringbrautina. Samkvæmt framburði stefndu fyrir lögreglu og dómi stöðvaði hún við beygjuljósin og gætti að umferð á leið austur Hringbraut. Kvaðst hún hafa séð til akandi umferðar í fjarska og síðan lagt af stað yfir Hringbrautina. Þegar hún hafi næstum verið komin inn á Birkimel hafi hún séð útundan sér eitthvað vera að nálgast. Hún hafi síðan heyrt að högg kom á bílinn og þá stöðvað hann. Þegar slysið varð, var að sögn stefndu gott veður, bjart, þurrt og sól. Eru þær upplýsingar í samræmi við skýrslu lögreglu. Stefnda kvaðst hafa séð vel vestur eftir Hringbrautinni og ekið yfir eins og hún gerði vanalega en hún ætti oft leið þarna um. Eins og áður hefur verið rakið sýndi bíltæknirannsókn á bifreiðinni OA-329 að kvarnast hafði úr framrúðu eftir steinakast. Verulegar líkur voru taldar á að skemmdin hefði ekki truflað útsýni ökumanns. Þá sýndi skoðunin að nokkrar rispur voru á utanverðri framrúðunni og að nokkur óhreinindi voru á þurrkusvæði en veruleg utan þurrkusvæðis. Nokkrar rispur voru á hliðarrúðu á hægri framhurð og óhreinindi nokkur að utanverðu en óveruleg að innanverðu. Í skýrslunni segir að þegar meta skuli áhrif óhreinindanna á framrúðunni til skerðingar á útsýni ökumanns verði að hafa birtuskilyrði í huga. Í björtu veðri en sólarlausu og sólarlitlu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 3 á skalanum 0-10 þar sem 10 tákni mestu skerðingu. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 4 á áðurnefndum skala. Samkvæmt þessu hafi óhreinindin á innanverðri framrúðunni verið nokkuð truflandi, hafi sterkt sólskin skinið í augu ökumanns. Hafi sólin hins vegar ekki skinið í augu ökumanns hafi óhreinindin haft óveruleg áhrif á útsýni hans. Nokkur óhreinindi hafi verið á utanverðri rúðunni í framhurðinni hægra megin og óveruleg að innanverðu. Í björtu veðri en sólarlausu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumannsins hafi verið 2 á skalanum 0-10. Í sterku sólskini í augu ökumanns eða í myrkri og bleytu séu verulegar líkur á að skerðing á útsýni ökumanns hafi verið 3 á framangreindum skala. Á stefndu hvíldi rík skylda til að gæta að akandi umferð sem var á leið austur Hringbraut og gæta fyllstu aðgæslu við akstur yfir akreinina, sbr. 1. og 6. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í því sambandi verður að hafa í huga að stefnda kaus að bíða ekki eftir að grænt beygjuljós kviknaði fyrir akstur inn á Birkimel frá nyrðri akrein Hringbrautar, sem veitt hefði henni forgang gagnvart umferð austur Hringbraut. Beygjuljósið sýnir ekki grænt nema ljós við gangbraut á Hringbraut vestan við Birkimel hafi stöðvað akandi umferð. Að öðrum kosti gildir biðskylda við gatnamótin gagnvart umferð austur Hringbraut. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að stefnda hafi ekki sýnt eðlilega og lögmælta aðgæslu við akstur yfir Hringbrautina. Verður í því sambandi að hafa í huga að nægilega er sannað með framburði vitnisins Rutar Einarsdóttur að hún hafi stöðvað bifreiðina við gatnamótin til að huga að umferð austur Hringbraut og síðan ekið rakleiðis á eðlilegum ökuhraða í átt að Birkimel og ekki stöðvað bifreiðina fyrr en hún varð vör við að högg kom á hana. Ekkert liggur fyrir um að skerðing á útsýni ökumanns hafi vegna ástands rúða verið í þeim mæli að máli skipti við mat á aðgæslu ökumannsins eða að sól hafi skinið beint í augu ökumanns, þegar slysið varð. Telja verður nægilega sannað, með skýrslu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands, en sönnunargildi hennar hefur ekki verið hrundið, og framburði vitna og þá einkum framburði vitnisins Matthíasar M. Johannessen, að ökumaður bifhjólsins JD-161 hafi í aðdraganda slyssins, 29. maí 2009, ekið á 108 -124 km. hraða á klukkustund, sem var langt yfir leyfilegum hámarkshraða, sem á því svæði sem slysið varð, var 50 km. á klukkustund. Má jafna þessum ökuhraða við ofsaakstur, á fjölfarinni akstursleið, í þéttbýli. Við mat á viðbrögðum ökumanns bifreiðarinnar OA-329 og við hverju hún mátti búast verður að hafa í huga að bifhjól sem ekið er á 115 km. hraða á klukkustund fer hverja 100 metra á liðlega 3 sekúndum. Skýrir það væntanlega hvers vegna ökumaður bifreiðarinnar OA-329 sá ekki til ferða bifhjólsins, þegar hún gætti að umferð á leið austur Hringbraut. Verður með vísan til alls framanritaðs að leggja alla sök á umræddu slysi á ökumann bifhjólsins JD-161 vegna aksturs sem jafna má til stórfellds gáleysis. Afleiðingar slyssins eru í beinu orsakasamhengi við aksturinn. Verða því stefndu sýknaðir af ábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með vísan til 2. mgr. 88. gr. sömu laga. Umrætt slys er ekki að rekja til áreksturs ökutækja í merkingu 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og verður þeim reglum sem gilda um sakarskiptingu við árekstur ökutækja ekki beitt með lögjöfnun um tilvik það sem hér er til úrlausnar enda verður að skýra reglurnar þröngt. Með sömu rökum og áður hafa verið rakin og liggja til grundvallar þeirri niðurstöðu dómsins að hafna beri bótaskyldu gagnvart stefnanda með vísan til 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 verður stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., sýknað af kröfu stefnanda á grundvelli slysatryggingar ökumanns bifhjólsins, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 2. mgr. 27. gr. sömu laga og 9. gr. vátryggingarskilmála stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., nr. YY10, sbr. 1. mgr. ákvæðis A í vátryggingarskilmálum stefnda nr. BA11. Með hliðsjón af atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þ.m.t. þóknun lögmanns hans Kristjáns B. Thorlacius hæstaréttarlögmanns, 564.750 krónur, greiðist úr ríkissjóði og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndu, Anna Sigga Lúðvíksdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Elmars Freys Árnasonar, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Kristjáns B. Thorlacius hæstaréttarlögmanns, 564.750 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 4/2004
Líkamstjón Örorka Slysatrygging Kjarasamningur Vátryggingarsamningur Gjafsókn Frávísun frá héraðsdómi
S reisti kröfur sínar um bætur úr slysatryggingu samkvæmt kjarasamningi ríkisins og Sjúkraliðafélags Íslands á því, að við útreikning bóta úr slysatryggingunni bæri að leggja til grundvallar mat dómkvaddra matsmanna á 100% varanlegri örorku eftir 5. gr. skaðabótalaga, en ekki 40% varanlegum miska, svo sem gert hafði verið. Talið var að þetta ágreiningsefni væri um túlkun á kjarasamningi og reglum um skilmála slysatrygginga ríkisstarfsmanna og því lögfræðilegs eðlis og kallaði ekki á sérfróða meðdómendur. Varð krafa S um ómerkingu því ekki reist á þeim grundvelli. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að með orðalaginu varanleg örorka í fyrrnefndum kjarasamningi og reglum, hafi verið vísað til læknisfræðilegrar örorku í þeim skilningi sem lagður var til grundvallar fyrir gildistöku skaðabótalaga. Þá var fallist á þau rök S að varanleg örorka hennar yrði ekki réttilega metin með mati á varanlegum miska eftir 4. gr. skaðabótalaga. Í héraði hafi ekki verið lagt fram mat dómkvaddra manna um læknisfræðilega örorku S, eins og slík örorka var metin fyrir gildistöku skaðabótalaga, og ekki úr þessu bætt fyrir Hæstarétti með viðbótarmati sem lagt var fram. Vegna þessa var málið talið hafa verið svo vanreifað eins og það var lagt fyrir héraðsdóm, að ekki hefði átt að leggja á það dóm. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2004 og krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur og málsmeðferð í héraði frá aðalmeðferð verði ómerkt og að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hún þess að stefndi greiði sér 8.749.705 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 16. júlí 1999 til greiðsludags. Hún krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður þá látinn niður falla. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt viðbótarmatsgjörð dagsetta 17. mars 2004, sömu matsmanna og skiluðu mati 16. júní 1999, svo sem greinir í héraðsdómi. Kröfu sína um ómerkingu og heimvísun málsins reisir áfrýjandi á því að héraðsdóm hafi þurft að skipa sérfróðum meðdómendum, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem í héraðsdómi er ítarlega rakið var krafa áfrýjanda á því reist að við útreikning bóta úr slysatryggingu samkvæmt kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands og íslenska ríkisins bæri að leggja til grundvallar mat dómkvaddra matsmanna á 100% varanlegri örorku eftir 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en ekki 40% varanlegum miska. Þetta ágreiningsefni er um túlkun á kjarasamningi og reglum nr. 30/1990 um skilmála slysatrygginga ríkisstarfsmanna og því lögfræðilegs eðlis og kallaði ekki á sérfróða meðdómendur. Verður krafa áfrýjanda um ómerkingu ekki reist á þessum grundvelli. Í forsendum héraðsdóms var komist að þeirri niðurstöðu, að ekki væru efni til annars en að leggja til grundvallar að með orðalaginu varanleg örorka í framangreindum kjarasamningi og reglum nr. 30/1990, sem voru hluti hans, hafi verið vísað til læknisfræðilegrar örorku í þeim skilningi sem lagður var til grundvallar greiðslu bóta vegna örorkutjóna samkvæmt eldra rétti og því um annars konar bótaviðmið að ræða en það sem nefnt er varanleg örorka í skaðabótalögum. Á þetta ber að fallast, sbr. til hliðsjónar dóma réttarins 26. september 1996 í máli nr. 490/1994, 15. nóvember 2001 í máli nr. 215/2001 og 13. nóvember 2003 í máli nr. 193/2003. Áfrýjandi hefur reist málatilbúnað sinn á því að varanleg örorka hennar verði ekki réttilega metin með mati á varanlegum miska eftir 4. gr. skaðabótalaga, sem falli ekki í öllum tilvikum saman við mat á áðurnefndri læknisfræðilegri örorku. Er á þetta fallist, sbr. fyrrnefndan dóm réttarins 15. nóvember 2001. Í héraði var ekki lagt fram mat dómkvaddra manna um læknisfræðilega örorku áfrýjanda eins og slík örorka var metin fyrir gildistöku skaðabótalaga 1. júlí 1993 og ekki hefur verið úr þessu bætt fyrir Hæstarétti með áðurnefndu viðbótarmati. Vegna þessa verður að telja málið hafa verið svo vanreifað eins og það var lagt fyrir héraðsdóm að dómur hafi ekki orðið á það lagður. Verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2003. Málið var höfðað 30. október 2002, þingfest 7. nóvember 2002 og dómtekið 19. september 2003. Stefnandi er Sesselja Steinarsdóttir, kt. 061050-4399, Skólatúni 4, Bessastaða­hreppi. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða henni 8.749.705 krónur, með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 16. júlí 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnda tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Stefnandi lenti í alvarlegu umferðarslysi 27. nóvember 1995. Hún sat sem farþegi í framsæti bifreiðar er annarri bifreið var ekið á mikilli ferð inn í þá hlið bifreiðarinnar sem stefnandi sat við. Mikið högg kom á bifreiðina og skall stefnandi með höfuðið í hlið hennar. Vankaðist hún við höggið og fann strax fyrir sárum verkjum í höfði, hálsi, herðum og baki. Smám saman fóru alvarlegri afleiðingar slyssins að gera vart við sig hjá stefnanda. Hún fór að finna fyrir krömpum í vinstri útlimum líkamans, auk þess sem sjóntruflanir, lestrar og skriftarerfiðleikar og minnisleysi fóru að gera vart við sig. Stefnandi er stöðugt þjökuð af miklum verkjum í höfði, hálsi, herðum og baki sem aukast við allt álag. Hún er með stöðugan og vaxandi verk frá vinstri líkamshlið og fær oft ósjálfráðar hreyfingar í vinstri útlimi. Sjóntruflanir, lestrar- og skriftarerfiðleikar og minnisleysi eru enn til staðar. Stefnandi hefur neyðst til að hætta vinnu og að stunda dans, útivist og ferðalög í tómstundum. Stefnandi er sjúkraliði og var í fullu starfi á Sólvangi í Hafnarfirði er slysið átti sér stað. Hún var á leið heim frá vinnu er hún lenti í slysinu og var því tryggð slysatryggingu samkvæmt kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands og ríkissjóðs, sem er að stofni til frá árinu 1992. Í 7. gr. samningsins er fjallað um tryggingar starfsmanna og segir í grein 7.1.1 að starfsmenn skuli slysatryggðir fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku. Um nánari skilmála tryggingarinnar er vísað til reglna nr. 30/1990, um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum, vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. reglnanna tekur trygging samkvæmt þeim til slysa sem sá sem tryggður er verður fyrir í starfi sínu eða á eðlilegri leið frá heimili til vinnustaðar síns og frá vinnustað til heimilis. Í 10. gr. þessara reglna er fjallað um bætur fyrir varanlega örorku. Stefnandi lét dómkveðja matsmenn til þess að meta afleiðingar slyssins og skiluðu matsmennirnir Haukur Hjaltason læknir og Magnús Thoroddsen hrl. matsgerð 16. júní 1999. Niðurstaða þeirra var sú að varanlegur miski stefnanda vegna slyssins væri 40% en varanleg örorka 100%. Á grundvelli matsins fékk stefnandi greiddar úr ríkissjóði 2. júlí 1999 slysatryggingabætur vegna umferðarslyssins, samkvæmt framangreindri tryggingu. Bótagreiðslan miðaðist við 40% varanlegan miska og var að fjárhæð 2.830.795 krónur. Með bréfi lögmanns BSRB, dagsettu 10. september 2001, til embættis ríkislögmanns var leitað eftir afstöðu til þess að læknisfræðileg örorka stefnanda yrði endurmetin. Af hálfu embættis ríkislögmanns var ekki fallist á að efni væru til endurmats þar sem í læknisvottorði er fylgdi erindinu væri lýst sömu einkennum og í eldra vottorði er legið hafði til grundvallar mati dómkvaddra matsmanna á varanlegum miska. Lögmaður stefnanda sendi ríkislögmanni bréf 19. nóvember 2001 þar sem þess var krafist að við útreikning bóta vegna slyssins yrði tekið mið af varanlegri örorku stefnanda en ekki varanlegum miska hennar og mismunur þess sem hún hefði þegar fengið og þess sem hún ætti rétt á, yrði greiddur henni. Ríkislögmaður leitaði umsagnar fjármála­ráðuneytisins vegna kröfu stefnanda og fylgdi umsögnin svari ríkislögmanns, dagsettu 21. janúar 2002. Hafnaði ríkislögmaður kröfum stefnanda og kvaðst túlka kjara­samning Sjúkraliðafélags Íslands, sem og reglur nr. 30/1990, á þann veg að miða ætti útreikning bóta við varanlegan miska en ekki varanlega örorku. Af hálfu stefnanda hefur verið haldið fast við kröfuna en henni verið hafnað af hálfu stefnda og hefur stefnandi því höfðað mál þetta. Málsástæður og lagarök málsaðila Af hálfu stefnanda er á því byggt að við útreikning bóta samkvæmt slysatryggingarákvæðum í kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands og ríkissjóðs, sbr. reglur nr. 30/1990, beri að taka mið af varanlegri örorku stefnanda, eins og hún hafi verið metin af dómkvöddum matsmönnum, en ekki varanlegum miska, eins og ríkislögmaður hafi gert er stefnanda hafi verið greiddar bætur úr tryggingunni. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í grein 7.1.1 í kjarasamningi sjúkraliða og ríkisins, sem hafi verið í gildi er stefnandi hafi lent í slysinu, segi orðrétt: „Starfsmenn skulu slysatryggðir allan sólarhringinn fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku." Í grein 7.1.3 sé fjallað um fjárhæðir bóta vegna varanlegrar örorku og segi þar orðrétt: „Tryggingarfjárhæðir vegna varanlegrar örorku eru: ..." Bent er á að í 1. mgr. 2. gr. reglna nr. 30/1990, sem gildi um umrædda tryggingu samkvæmt kjarasamningnum, sé að finna samsvarandi reglu og í grein 7.1.1 í kjara­samningnum, en þar segi að starfsmenn skuli slysatryggðir fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku. Í 2. mgr. 4. gr. reglnanna segi að bætur greiðist aðeins ef sá sem tryggður sé deyi eða missi varanlega starfsorku sína að nokkru eða öllu leyti og í 10. gr. þeirra er fjallað um bætur vegna varanlegrar örorku. Kjarasamningur sjúkraliða og ríkisins, sem og reglur nr. 30/1990, mæli því fyrir um bætur fyrir varanlega örorku. Varanleg örorka stefnanda hafi verið metin 100%, sbr. matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 16. júní 1999, og því eigi bætur samkvæmt slysatryggingunni að samsvara bótum fyrir 100% varanlega örorku. Þá er vísað til þess af hálfu stefnanda að í 3. mgr. 10. gr. reglna nr. 30/1990 sé birt örorkutafla, þ.e. tafla með upplýsingum um hvernig meta skuli ákveðið líkamstjón til örorkustiga, og skuli við örorkumat samkvæmt reglunum hafa hliðsjón af umræddri töflu. Samkvæmt því sé ekki skylt að lesa örorkustigið beint af töflunni, enda ekki alltaf hægt heldur skuli sjálfstætt mat skuli lagt á varanlega örorku hins slasaða eins og gert hafi verið í máli stefnanda. Því er haldið fram að mat á varanlegum miska tjónþola samkvæmt skaðabótalögum falli að mörgu leyti saman við mat á læknisfræðilegri örorku en þó sé langur vegur frá að þessar tvær matsaðferðir séu eins að öllu leyti. Þannig nái hugtakið varanlegur miski til annarra þátta en læknisfræðileg örorka. Sé 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 t.d. ætlað að bæta óþægindi, lýti og óprýði sem áður hafi verið bætt með miskabótum á grundvelli 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar segi í 10. gr., nánar tiltekið mgr. 3.9, í reglum nr. 30/1990: „Slys sem einungis valda lýti, eru ekki bótaskyld." Sé þetta skýrt dæmi um mun á mati á læknisfræðilegri örorku samkvæmt reglum 30/1990 annars vegar og miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga hins vegar. Af hálfu stefnanda er á því byggt að með gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið horfið frá læknisfræðilegu örorkumati við mat á örorku tjónþola og tekinn upp tvenns konar mælikvarði á örorku, fjárhagsleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna og miski samkvæmt 4. gr. Ákvæði kjarasamninga, sem gerðir hafi verið eftir gildistöku laganna, verði að skýra og túlka með hliðsjón af ákvæðum laganna og þeim hugtökum sem þar hafi verið lögfest. Í lögunum sé gerður skýr greinarmunur á bótum fyrir varanlega örorku annars vegar og varanlegan miska hins vegar og því sé ekki heimilt að gera upp bætur vegna varanlegrar örorku samkvæmt kjarasamningnum eftir mati á varanlegum miska stefnanda. Að mati stefnanda hefði þurft að taka sérstaklega fram í kjarasamningnum frá árinu 1995 ef með hugtakinu „varanleg örorka" væri átt við annað en varanlega örorku eins og hún sé skilgreind í skaðabótalögunum. Þessi skýring eigi sér stoð í 1. mgr. 27. gr. skaðabótalaga. Af hálfu stefnanda er jafnframt byggt á því að ákvæði kjarasamnings sjúkraliða og ríkisins miði að því að bæta mönnum þá skerðingu sem verði á starfsorku þeirra. Slíkar bætur sé ekki unnt að gera upp á grund­velli mats á varanlegum miska, sem m.a. sé ætlað að taka tillit til lýta, óþæginda og óprýði, óháð starfsgetu. Þegar varanleg örorka samkvæmt reglum nr. 30/1990 sé metin, beri að styðjast við fjárhagslega örorku, sem mæli skerðingu á starfsgetu. Engin haldbær rök hafi verið færð fyrir því að með áður tilvitnuðu orðalagi kjarasamnings sjúkraliða og ríkisins um bætur fyrir varanlega örorku geti verið átt við miskabætur. Því komi ekki til álita að beita mati á varanlegum miska stefnanda til uppgjörs bóta samkvæmt slysatryggingunni. Loks er því haldið fram af hálfu stefnanda að hugtakið varanleg örorka hafi fengið lögákveðna merkingu, sem sé fjárhagsleg örorka, þ.e. skert geta til að afla sér vinnutekna. Hafi sú merking orðanna verið staðfest af Hæstarétti, sbr. dóm í málinu nr. 215/2001 frá 15. nóvember 2001. Því beri að miða við fyrirliggjandi mat á varanlegri örorku stefnanda við greiðslu bóta úr slysatryggingu samkvæmt kjarasamningnum. Varðandi útreikning bótakröfu er miðað við að hámarksbætur vegna varanlegrar örorku, samkvæmt kjarasamningi sjúkraliða og ríkisins, sbr. 10. gr. reglna nr. 30/1990, séu 7.544.300 krónur. Sú fjárhæð sé vísitölu­tryggð en við uppgjör bóta skuli að hámarki framreikna fjárhæðina í þrjú ár frá slysdegi, sbr. 11. gr. reglnanna. Stefnandi hafi slasast 27. nóvember 1995, en 27. nóvember árið 1998, þremur árum eftir slysdag, hafi bætur fyrir 100% varanlega örorku numið 11.580.500 krónum. Mat dómkvaddra matsmanna á varanlegri örorku stefnanda hafi legið fyrir 16. júní 1999 en ríkislögmaður greitt stefnanda bætur 2. júlí 1999, sem tekið hafi mið af varanlegum miska hennar en ekki varanlegri örorku. Þær bætur hafi numið 2.830.795 krónum og því krefjist stefnandi greiðslu á mismuninum, eða 8.749.705 krónum. Stefnandi krefst þess að fá greidda dráttarvexti af fjárhæðinni frá 16. júlí 1999, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að matsgerð lá fyrir, sbr. 15. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987. Af hálfu stefnda er kröfum stefnanda um að bætur til hennar miðist við metna 100% varanlega örorku samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vísað á bug. Bent er á að ágreiningsefni máls þessa varði hópslysatryggingar launþega á sviði einka­vátrygginga, samkvæmt IV. kafla laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Slíkar tryggingar feli í sér skyldu til að greiða fyrirframákveðna fjárhæð við vátryggingar­atburð, í samræmi við samning (skilmála) sem vátryggingartaki geri við vátrygginga­félag, án tillits til þess hvort meira eða minna fjártjón hljótist af. Reglur nr. 30. og nr. 31. frá 16. janúar 1990 um skilmála slysatrygginga ríkisstarfsmanna séu almennir skilmálar á því sviði, sbr. 2. gr. þeirra. Í kjölfar setningar reglna um skilmála nr. 30 og 31/1990 hafi flest stéttarfélög ríkisstarfsmanna samið um breytingar á ákvæðum kjarasamninga sinna um slysatryggingar. Starfsmannafélag ríkisstofnana hafi samið um slíkar breytingar strax í febrúar 1990 en á þeim tíma hafi sjúkraliðar verið innan vébanda þess félags. Sjúkraliðafélag Íslands hafi orðið stéttarfélag ári síðar og gert sinn fyrsta kjarasamning við ríkið í árslok 1992. Sami slysa­tryggingarkaflinn hafi verið í þeim samningi og verið hafði í samningi við SFR og vísað um skilmála trygginga til reglna 30 og 31/1990, sbr. grein 7.1.1. Engar breytingar hafi verið gerðar á slysatryggingakafla kjarasamnings Sjúkraliðafélags Íslands eftir þann tíma. Engin krafa hafi heldur komið fram í eftirfarandi kjarasamningsgerð á árunum 1993, 1995, 1997 og 2001 um að hverfa frá viðmiðun við læknisfræðilegt mat á varanlegri örorku en taka í þess stað upp viðmiðun við mat á varanlegri örorku í skilningi 5. gr. skaðabótalaga, er taki mið af fjárhagslegri örorku tjónþola byggðu á einstaklingsbundnu mati á aðstæðum hans. Af hálfu stefnda er því ennfremur haldið fram að engum samningi sé til að dreifa milli ríkisins og Sjúkraliðafélags Íslands er stefnandi geti stutt kröfur sínar við. Þá felist ekki í ákvæðum skaðabótalaga að breytt hafi verið, eða að skylt hafi verið að breyta gildandi slysatryggingasamningum á sviði einkavátrygginga hvað varðar grundvöll örorkumats sem kveðið sé á um í þeim samningum. Stefndi telur rétt launþega til bóta ráðast af þeim skilmálum sem gildandi séu samkvæmt kjarasamningi þegar vátryggingaratburð beri að höndum. Skýr lagafyrirmæli þurfi að koma til ef leggja eigi aðra skilmála eða viðmiðunarfárhæðir til grundvallar við uppgjör bóta úr slysatryggingunni en mælt sé fyrir um í kjarasamningnum. Aðilum kjarasamnings sé í sjálfsvald sett, hvort þeir semji um breytingar á gildandi ákvæðum kjarasamningsins, hvort heldur varðandi tryggingafjárhæðir eða skilmála. Slys stefnanda hafi borið að höndum 27. nóvember 1995 og bótakrafa hennar úr slysa­tryggingu samkvæmt kjarasamningi hafi því stofnast á grundvelli þágildandi ákvæða í kjara­samningi og skilmála um trygginguna. Stefndi byggir á því að í skilmálum um hópslysatryggingu launþega sé örorkumats­grundvöllur í öllum tilvikum hinn sami, þ.e. læknisfræðilegt mat. Kröfugerð stefnanda feli hins vegar í sér að byggt verði á allt öðrum grundvelli við mat á örorku en gilt hafi og fylgt hafi verið í framkvæmd frá öndverðu af hálfu ríkisins svo og við uppgjör slysatrygginga hjá tryggingafélögum vegna slysatrygginga almennt og slysa­trygginga samkvæmt kjarasamningum. Við læknisfræðilegt örorkumat sé stuðst við örorkumatstöflur þar sem ýmsar tegundir líkamsspjalla og örkumla séu metnar sérstaklega til örorkustigs í hundraðs­hlutum. Sams konar áverka skuli í öllum tilvikum meta til sama hundraðs­hluta án tillits til starfs eða menntunar tjónþola og án þess að líta til þess hver áhrif örorkan hafi á getu til að afla vinnutekna. Í skilmálum slysatrygginga ríkisstarfsmanna komi skýrt fram að örorku samkvæmt þeirri tryggingu skuli ákvarða samkvæmt þeim reglum er gildi um framkvæmd læknis­fræðilegs örorkumats og sé í þeim að finna örorkumatstöflu og önnur ákvæði er undirstriki þann grundvöll örorkumatsins, sbr. 10. gr. reglna nr. 30 og 31/1990, og að því leyti hafi engin breyting orðið við setningu þeirra. Frá öndverðu hafi verið út frá því gengið að sú slysatrygging, sem kjarasamningar kvæðu á um, væri summutrygging þar sem örorkan væri í öllum tilvikum ákvörðuð út frá læknisfræðilegu mati og á engan hátt bæri að líta til áhrifa meiðsla í heild á tekjuöflunargetu viðkomandi með vinnu. Hafa tryggingafélög og ríkissjóður greitt bætur úr slysatryggingu launþega á grundvelli metinnar læknisfræðilegrar örorku eða stuðst við fyrirliggjandi mat á varan­legum miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga eins og gert hafi verið í tilviki stefnanda. Slíkt mat feli ávallt í sér mat á læknisfræðilegri örorku er byggi á örorkumatstöflu settri af örorkunefnd samkvæmt 3. mgr. 10. gr. sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Slíkt mat geti innifalið aðra röskun og þannig í einstaka tilfellum falið í hærra mat á varanlegri læknisfræðilegri örorku en ella væri. Þeim sjónarmiðum stefnanda að með setningu skaðabótalaga hafi hugtakið varanleg örorka fengið lögákveðna merkingu sem fjárhagsleg örorka en ekki læknis­fræðileg örorka er eindregið vísað á bug og ekki fallist á að rangur skilningur á hugtakinu varanleg örorka í 10. gr. reglna nr. 30/1990 hafi verið lagður til grundvallar bótauppgjöri til stefnanda. Vísað er til Hrd. 1996 bls. 2598 í því sambandi en þar hafi verið skorið úr um það að við ákvörðun bóta skyldi örorka ákvörðuð út frá læknisfræðilegu mati en ekki tengjast fjárhagslegum afleiðingum slyss. Síðari dómar Hæstaréttar haggi í engu fordæmis­gildi þessa dóms. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi réttilega fengið greiddar bætur miðað við 40% varanlega örorku. Krafa hans um uppgjör miðað við 100% örorku byggi ekki á örorku­­matsgrundvelli sem eigi stoð í skilmálum slysatryggingar samkvæmt kjara­samningnum og beri því að sýkna af öllum kröfum stefnanda. Upphafstíma dráttarvaxta er sérstaklega mótmælt. Niðurstaða Sá kjarasamningur sem lagður er fram í málinu gilti frá 1. október til 28. febrúar 1993. Í 7. kafla hans voru ákvæði um slysatryggingar. Í grein 7.1.1. segir að starfsmenn skyldu slysatryggðir allan sólarhringinn fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku. Um skilmála tryggingar vegna slysa starfsmanna í starfi, sem óumdeilt er að hér eigi við, gilda reglur, settar af fjármálaráðherra, nr. 31/1990, um skilmála slysatrygginga ríkisstarfsmanna samkvæmt kjarasamningum vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi. Í grein 7.1.3 er mælt fyrir um tryggingarfjárhæð vegna varanlegrar örorku vegna slyss í starfi sé 4.513.100 krónur og að bætur greiðist í hlutfalli við tryggingarfjárhæð, þó þannig að hvert örorkustig frá 26-50% vegur tvöfalt og hvert örorkustig frá 51-100 þrefalt. Óumdeilt er að framangreind kjarasamningsákvæði voru enn í gildi þegar stefnandi varð fyrir slysinu 27. nóvember 1995 og sömu ákvæði um slysatryggingar er að finna í framlögðum kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands við fjármálaráðherra f.h. ríkissjóð o.fl. aðila, sem undirritaður var 30. ágúst 1997 og gilti frá 1. ágúst 1997 til 31. október 2000. Í framangreindum reglum, nr. 30/1990, kom fram að þeir væru slysatryggðir samkvæmt reglunum sem féllu undir kjarasamninga, sem hefðu að geyma ákvæði um slysatryggingu í samræmi við reglurnar. Í 10. gr. reglnanna segir að um bætur vegna varanlegrar örorku greiðist í hlutfalli við tryggingarfjárhæðina eftir tilteknum reglum og vísað til vísitölubindingar. Þá er mælt fyrir um að við ákvörðun örorku skuli fylgja nánar tilgreindum reglum. Til hliðsjónar við örorkumat skuli hafa töflu yfir örorku vegna tiltekinna líkamstjóna sem er að finna í lið 3.1 í 10. gr. Fyrir liggur að þegar framangreindar reglur nr. 30/1990 voru settar, og framangreind tilvísun til reglnanna tekin upp í kjarasamning Sjúkraliðafélags Íslands, höfðu skaðabótalög nr. 50/1993 ekki tekið gildi. Fram til gildistöku skaðabótalaganna 1. júlí 1993 höfðu bætur fyrir skerðingu á ætluðum framtíðartekjum vegna örorku hins vegar verið grundvallaðar á örorkumötum sem tóku mið af læknisfræðilegri örorku. Í skaðabótalögum nr. 50/1993 er hugtakið varanleg örorka, samkvæmt 5. gr., notað um varanlega skerðingu á getu til að afla vinnutekna en þegar slíkt tjón er metið skal, samkvæmt 2. mgr. 5. gr., líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Í 4. gr. laga nr. 50/1993 er kveðið á um að við ákvörðun á fjárhæð bóta vegna varanlegs miska, skuli litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Í athugasemdum með 5. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum nr. 50/1993 sagði svo um muninn á bótum eftir 4. og 5. gr.: „Sá grundvallarmunur er á 4. og 5. gr. að hin síðarnefnda varðar bætur fyrir fjártjón, en sú fyrrnefnda bætur vegna ófjárhagslegra afleiðinga líkamstjóns. Bætur eftir 5. gr. greiðast ekki nema eigi sé lengur að vænta frekari bata eftir tjónsatvik og að fyrir liggi að geta tjónþola til þess að afla sér tekna með vinnu sé varanlega skert. Mat á því fer eftir fjárhagslegum mælikvarða. Samkvæmt þessu hefur það ekki sjálfstæð áhrif á rétt tjónþola til bóta hve miklar afleiðingar líkamstjóns hans eru metnar eftir hreinum læknisfræðilegum mælikvarða, sbr. þó sérreglu um börn o.fl. í 8. gr. Hins vegar skal fara eftir læknisfræðilegum sjónarmiðum þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska er ákveðin. Það sem ræður úrslitum við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt þessari grein er hvort tjónþoli tapar tekjum til frambúðar. Í 2. mgr. segir í almennum orðum við hvað eigi að miða þegar tjón vegna varanlegrar örorku er metið. Annars vegar verður að meta hvaða atvinnutækifæri tjónþoli hefði átt ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni og hins vegar atvinnutækifæri eftir líkamstjón. Í því skyni verður hverju sinni að afla upplýsinga um atvinnu hans og tekjur fyrir og eftir tjónsatvik. Að því er varðar atvinnutækifæri eftir það skal vakin athygli á því að í 2. mgr. er berum orðum vikið að því að líta skuli til þess hvort ætla megi að tjónþoli eigi kost á vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Við slíkt sanngirnismat koma einkum til álita andlegir og líkamlegir hæfileikar tjónþola, verkkunnátta hans, menntun og aldur." Samkvæmt framangreindu er ljóst að varanleg örorka er skilgreind í 5. gr. skaðabótalaga á allt annan hátt en verið hafði fyrir gildistöku þeirra. Með ákvæðinu var horfið frá læknisfræðilegri örorku sem viðmiði og þess í stað miðað við svokallaða fjárhagslega örorku. Samkvæmt 28. gr. skaðabótalaga eiga þau við um skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem verður eftir gildistöku þeirra. Lögin taka því ekki beinlínis til samningsbundinnar slysatryggingar eins og þeirrar sem um ræðir í þessu máli. Enda þótt stefnandi hafi orðið fyrir umræddu slysi eftir gildistöku laga nr. 50/1993 giltu um umrædda slysatryggingu ákvæði sem komið höfðu inn í kjarasamning fyrir gildistöku laganna og höfðu að geyma tilvísanir til reglna sem settar voru á árinu 1990. Samkvæmt framansögðu eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar að með orðalaginu varanleg örorka í framangreindum reglum og kjarasamningi hafi verið vísað til læknisfræðilegrar örorku í þeim skilningi sem lagður var til grundvallar greiðslu bóta vegna örorkutjóna samkvæmt eldra rétti og því um annars konar bótaviðmið að ræða en það sem nefnt er varanleg örorka í lögum nr. 50/1993. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið sýnt fram á að stéttarfélag hennar hafi samið um það við fjármálaráðuneytið í kjarasamningum eða á annan hátt að hugtakið varanleg örorka í umræddu slysatryggingarákvæði fengi nýtt efnisinntak til samræmis við 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá verður heldur ekki talið að með gildistöku laga nr. 50/1993 hafi sú skilgreining á varanlegri örorku sem þar er að finna sjálfkrafa breytt efnisinntaki orðasambandsins í umræddum kjarasamningi en dómafordæmi þykja ekki benda í þá átt. Samkvæmt því verður að miða við það að þegar stefnandi varð fyrir umræddu slysi 27. nóvember 1995 hafi við mat á varanlegri örorku samkvæmt framangreindum kjarasamningi borið að miða við læknisfræðilega örorku eins og hana skyldi ákvarða samkvæmt 10. gr. reglna nr. 30/1991. Fyrir liggur að stefnandi lét dómkveðja tvo matsmenn 26. mars 1999, þá Hauk Hjaltason heila- og taugasjúkdómalækni og Magnús Thoroddsen hrl., til að meta varanlegan miska og varanlega og tímabundna örorku hennar vegna umferðarslyssins 27. nóvember 1995. Í niðurstöðu þeirra sagði svo um mat á varanlegum miska: „Þegar litið er til þeirra lífsgæða sem Sesselja fer á mis við, verkja hennar og hreyfitruflunar, sem lýst er hér að framan, og slysið hefur valdið henni, metum við varanlegan miska hennar 40%." Af spurningum til matsmanna og rökstuðningi þeirra fyrir niðurstöðu er ljóst að þeir lögðu skilgreiningar 4. og 5. gr. skaðabótalaga á varanlegum miska og varanlegri örorku til grundvallar niðurstöðu sinni. Í athugasemdum með 4. gr. í frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum sagði svo um mat á varanlegum miska: „Meginreglan um ákvörðun bóta fyrir varanlegan miska er í 1. mgr. þessarar greinar. Samkvæmt henni skal við ákvörðunina líta til þess hvert eðli og umfang líkamstjónsins er frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og erfiðleika sem afleiðingar tjónsatviks valda í lífi tjónþola. Ákvörðun bótafjárhæðar fer fram á grundvelli miskastigs. Örorkunefnd, sbr. 10. gr., skal semja töflur þar sem algengustu tegundir varanlegs miska eru látnar jafngilda tilteknum hundraðshlutum hliðstætt því sem gerist í örorkutöflum sem nú eru notaðar við örorkumat í skaðabótamálum og slysatryggingum. Við gerð taflnanna skal lagt til grundvallar að tiltekinn varanlegur miski bitni jafnþungt á hverjum þeim sem fyrir henni verður þannig að sami áverki eða sams konar líkamsspjöll leiði að jafnaði til sama miskastigs. Töflurnar eiga því að sýna ,,læknisfræðilega`` orkuskerðingu eða miska, en ekki skerðingu á getu til að afla tekna." Með hliðsjón af framangreindum athugasemdum verður að leggja til grundvallar að mat á varanlegum miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga feli einkum í sér mat á læknisfræðilegri örorku þó að einnig beri að líta til erfiðleika sem afleiðingar tjónsatviks valda í lífi tjónþola. Slíkt mat er því byggt á svipuðum grunni og það mat á varanlegri örorku sem leggja skal til grundvallar útreikningi bóta úr umræddri slysatryggingu, samkvæmt þeim kjarasamningi sem stefnandi byggir kröfu sína á og reglum nr. 30/1990. Mat á varanlegri örorku stefnanda í þeirri merkingu sem orðasambandið hefur samkvæmt kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og framangreindum reglum nr. 30/1990 liggur ekki fyrir. Ljóst er hins vegar að stefndi greiddi stefnanda bætur miðað við að læknisfræðileg örorka hennar, eða varanleg örorka í framangreindum skilningi, væri 40% og lagði þar til grundvallar þá við niðurstöðu mats á varanlegum miska stefnanda. Af framangreindum samanburði á forsendum mats á varanlegum miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 annars vegar og mats á varanlegri örorku samkvæmt ólögfestum eldri réttarreglum hins vegar, og með hliðsjón af fyrirliggjandi mati dómkvaddra matsmanna á varanlegum miska stefnanda, verður ekki séð að á stefnanda hafi verið hallað með því að leggja umrætt mat á varanlegum miska til grundvallar við útreikninga á örorkubótum til hennar samkvæmt ákvæði um slysatryggingar í þágildandi kjarasamningi. Samkvæmt framangreindu verður fallist á með stefnda að stefnandi hafi fengið greiddar fullar bætur frá stefnda 2. júlí 1999. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af atvikum málsins og óskýrri hugtakanotkun í umræddum kjarasamningi, sem stefndi ekki síður en stéttarfélag stefnanda þykir bera ábyrgð á, þykir rétt að hvor aðili greiði sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson hrl. en Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. af hálfu stefnda. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sesselju Steinarsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 515/2011
Kærumál Farbann
Fallist var á með héraðsdómi að skilyrði væru til þess að X sætti farbanni en með hliðsjón af atvikum málsins var farbanninu markaður skemmri tími enda yrði að ætla að tíminn frá lokum aðalmeðferðar til þess tiltekna dags nægði til að ljúka dómi í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. september 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. september 2011, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi meðan máli Héraðsdóms Suðurlands nr. S-131-2011 er ólokið, þó eigi lengur en til föstudagsins 7. október 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu til þess að varnaraðili sæti farbanni, en með hliðsjón af atvikum málsins, sem lýst er í hinum kærða úrskurði, þykir rétt að farbannið standi ekki lengur en til föstudagsins 30. september 2011, enda verður að ætla að tíminn frá lokum aðalmeðferðar til þess dags nægi til að ljúka dómi í málinu. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð för frá Íslandi þar til dómur gengur í máli ákæruvaldsins gegn honum fyrir Héraðsdómi Suðurlands, þó ekki lengur en til föstudagsins 30. september 2011 klukkan 16.
Mál nr. 308/2016
Kærumál Dánarbússkipti
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem honum var gert að greiða dánarbúi D og E tilteknar fjárhæðir vegna fjögurra millifærslna á fjármunum útaf reikningi E inn á reikning sinn sem framkvæmdar höfðu verið 2009. Samkvæmt gögnum málsins hafði E flust á hjúkrunarheimili 2012 með heilabilun og verið sviptur fjárræði í byrjun árs 2014. B og C héldu því fram að A hefði tekið fjármuni foreldra þeirra ófrjálsri hendi og nýtt í eigin þágu. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að B og C hefðu ekki sýnt fram á það með viðhlítandi gögnum að faðir þeirra hefði verið, á þeim tíma sem millifærslurnar voru framkvæmdar, ófær um að fara með fjármuni sína. Þá hefðu ekki verið leiddar líkur að því að ráðstafanir A hefðu verið gerðar án þess að til grundvallar lægi ákvörðun E. Þá tók Hæstiréttur fram að ef A hefði haft einhvern ábata af þessum ráðstöfum, sem ekkert lægi fyrir um, nyti engra gagna við í málinu um að E hefði ætlast til að til endurgreiðslu kæmi á síðari stigum. Hafnaði Hæstiréttur því kröfum B og C.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. apríl 2016, en kærumálsgögn bárustréttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars2016, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila, sem reis viðopinber skipti á dánarbúum foreldra þeirra, D og E. Kæruheimild er í 1. mgr.133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að felld verði úrgildi sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hann skuli greiða dánarbúinu10.009.865 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IDánarbú D, sem lést [...] 2013, og eiginmannshennar, E, sem lést [...] 2014, var tekið til opinberra skipta með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur [...] 2015. Í bréfi skiptastjóra dánarbúsins til héraðsdóms 9.september sama ár var meðal annars greint frá því að risið hafi ágreiningurvegna fjárúttekta eða millifærslna sóknaraðila af bankareikningum hinna látnuog hafi varnaraðilar krafist þess að sóknaraðila yrði gert að endurgreiðadánarbúinu þá fjármuni. Með bréfinu var þessu ágreiningsmáli, ásamt öðru ersneri að verðmæti fasteignar sóknaraðila sem hann hafði fengið sem fyrirframgreiddan arf á grundvelli erfðaskrár hinna látnu, vísað til úrlausnarhéraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 68. gr. laganna.Er einungis til úrlausnar sú niðurstaða hins kærða úrskurðar sem kvað á um aðsóknaraðili greiddi dánarbúi foreldranna 10.009.865 krónur auk dráttarvaxta,svo og niðurstaða hans um málskostnað.Ágreiningur þessa máls lýtur að fjórummillifærslum á fjármunum út af bankareikningum E, föður aðila, hjáLandsbankanum inn á reikning sóknaraðila hjá sama banka. Um er að ræða3.000.000 krónur sem millifærðar voru 8. apríl 2009, 6.753.865 krónur semmillifærðar voru í tvennu lagi 15. sama mánaðar og 256.000 krónur semmillifærðar voru 24. sama mánaðar. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að faðirmálsaðila hafi millifært féð inn á reikning sóknaraðila. Samkvæmt gögnum málsins fluttist faðiraðila á hjúkrunarheimili [...] 2012 með heilabilun og var hann sviptur fjárræði[...] 2014. IISóknaraðili lagði fram með kæru sinni til Hæstaréttarný skjöl sem sýna að 8. apríl 2009 tók hann út af framangreindum bankareikningisínum 2.000.000 krónur og 15. sama mánaðar tók hann 10.000.000 krónur út afreikningnum. Báðar þessar úttektir voru í reiðufé. Varnaraðilar hafa mótmæltframlagningu skjala þessara sem of seint fram komnum. Með vísan til 2. mgr.145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr.20/1991, eru skjöl þessi ekki of seint fram komin. Sóknaraðili hefur borið því við aðmillifærslur yfir á reikning sinn hafi verið til að auðvelda föður málsaðila ráðstöfunfjárins. Hafi sóknaraðili tekið fjármunina út af sínum reikningi í reiðufé og afhentföður þeirra en hann hafi í kjölfar falls íslensku bankanna ekki treyst þeimfyrir fjármunum sínum. Hafi hann viljað varðveita þá sjálfur en á heimiliþeirra hjóna hafi verið tveir peningaskápar sem hann hygðist nota í þessu skyni.Samkvæmt gögnum málsins kom í ljós þegar skipaður fjárhaldsmaður E lét opnatéða peningaskápa 22. júlí 2014 að engin verðmæti voru þá í þeim.Varnaraðilar krefja sóknaraðila umendurgreiðslu fyrrgreindra fjármuna á þeim grunni að hann hafi tekið fjármuniforeldra þeirra ófrjálsri hendi og nýtt í eigin þágu. Vísa varnaraðilar ekkitil lagaákvæða kröfunni til stuðnings en ráða má af málatilbúnaði þeirra að þeirtelji að sóknaraðili hafi komist yfir fjármuni þessa með saknæmum hætti. Hafaþeir ekki sýnt fram á það með viðhlítandi gögnum að faðir þeirra hafi á þeimtíma sem hér um ræðir, tæpum fimm árum áður en hann var sviptur fjárræði og tæpumþremur árum áður en hann vistaðist á hjúkrunarheimili, verið ófær um að farameð fjármuni sína. Þá hafa ekki verið leiddar líkur að því að ráðstafanir sóknaraðilahafi verið gerðar án þess að til grundvallar þeim lægju ákvarðanir föður aðila.Jafnframt þykja gögn um úttektir sóknaraðila í reiðufé af bankareikningi sínumstrax í kjölfar millifærslna meginhluta fjárins renna stoðum undir skýringarhans á þessum ráðstöfunum. Hafi sóknaraðili haft einhvern ábata af þessumráðstöfunum, sem ekkert liggur fyrir um, nýtur engra gagna við í málinu um aðfaðir aðila hafi ætlast til að til endurgreiðslu kæmi á síðari stigum. Samkvæmtþessu verður kröfu varnaraðila hafnað. Varnaraðilum verður gert að greiðasóknaraðila óskipt málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn er íeinu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð: Kröfu varnaraðila, B og C, á hendursóknaraðila, A, er hafnað.Varnaraðilargreiði sóknaraðila óskipt samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2016.Mál þetta barst dóminum 9. september2015 með bréfi skiptastjóra dánarbús D, kt. [...], sem lést [...] 2013, og E,kt. [...], sem lést [...] 2014.Sóknaraðilar eru B, kt. [...],[...], Reykjavík og C, kt. [...], [...], [...]. Varnaraðili er A, kt. [...], [...],Reykjavík.Sóknaraðilar krefjastþess að:I.a. Varnaraðila verðigert að greiða dánarbúum D og E 11.174.376 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2011 til 30. október2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim tíma tilgreiðsludags.I.b. Varnaraðila verðigert að greiða dánarbúum D og E 10.730.159 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2014 til 30. október2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. II. Staðfest verði meðúrskurði dómsins að við skipti á dánarbúum D og E verði fasteignin [...], fastanúmer[...], Reykjavík virt á 18.500.000 krónur. Jafnframt krefjastsóknaraðilar þess að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað aðskaðlausu hvorri um sig samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að teknutilliti til skyldu þeirra til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmannsþeirra.Varnaraðili krefst þessað kröfum sóknaraðila í lið I.a og I.b verði hafnað. Þá krefst hann þess „aðíbúð sú í kjallara fasteignarinnar að [...] í Reykjavík sem varnaraðili fékkafhenta sem fyrirfram greiddan arf 14. ágúst 1996 eftir foreldra sína, E og Dverði við skipti á dánarbúi þeirra nú metin á fasteignamatsverði við afhendinguíbúðarinnar krónur 2.956.000 að viðbættu álagi samkvæmt hækkun á neysluvísitölufrá ágúst 1996 (178 stig) til nóvember 2014 (421 stig)“.Jafnframt krefstvarnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, að teknu tilliti til skylduhans til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns.Málið var tekið tilúrskurðar að lokinni aðalmeðferð þess 26. febrúar sl. Málið var endurupptekið21. mars sl. á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., vegna bréfsskiptastjóra, sem borist hafði dóminum 15. sama mánaðar, og tekið til úrskurðarað nýju.IMálavextirAðilar máls þessa eru lögerfingjar D,sem lést [...] 2013 og E, sem lést [...] 2014. Með beiðni sem barst HéraðsdómiReykjavíkur, en hafði verið framsend dóminum af sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu [...] 2015, hafði þess verið krafist af sóknaraðilum þessamáls að dánarbú móður þeirra, D, yrði tekið til opinberra skipta. Viðþingfestingu málsins [...] 2015 kom fram að faðir aðila, E, hefði látist eftirað beiðni um opinber skipti á búi E hefði verið lögð fram og var því gerð krafaum að opinber skipti tækju einnig til hans bús. Þá kom einnig fram aðeinkaskipti væru ekki möguleg vegna vandkvæða í samskiptum erfingja. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur [..] 2015 voru dánarbú D og E, sem bæði höfðusíðast verið með lögheimili að [...] í Reykjavík, en E dvalið áhjúkrunarheimilinu Mörk frá janúar 2012, tekin til opinberra skipta og varValborg Snævarr hrl. skipuð til að gegna starfi skiptastjóra í dánarbúunum.Ágreiningur mun hafa verið með erfingjum frá upphafi skipta. Fram kemur í bréfiskiptastjóra um úrlausn ágreinings undir skiptunum, sem móttekið var af dóminum9. september 2015, að haldnir hafi verið fjórir skiptafundir í búinu. Áskiptafundi 28. ágúst 2015 hafi verið bókað um tvö ágreiningsefni semnauðsynlegt væri að leysa úr til að skapa grundvöll fyrir skiptalokum í búinu.Annars vegar væri um að ræða meintar úttektir eða millifærslur erfingjans, A,varnaraðila máls þessa, af bankareikningum hinna látnu sem erfingjarnir, B og C,sóknaraðilar máls þessa, geri kröfu um að verði endurgreiddar inn í búið. Afhálfu varnaraðila hefði því verið hafnað að hann skuldaði búinu nokkuð. Þáhefði varnaraðili enga vitneskju um hvað hefði orðið um peningaeign foreldrahans sem hann teldi þau hafa haft undir höndum á heimili þeirra. Hins vegarværi deilt um hvernig meta skyldi verðmæti fasteignarinnar að [...] í Reykjavíksem varnaraðili hefði fengið sem fyrirfram greiddan arf á grundvelli erfðaskrárhinna látnu sem leggja skyldi til grundvallar við skiptin. Sættir vegna þessaágreinings hefðu verið reyndar án árangurs og hafi því verið bókað um að aðilarværu sammála um að leggja hann fyrir héraðsdóm til úrlausnar með vísan til 122.gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991. Dánarbúin láta málið ekki tilsín taka eins og fram kemur í áðurnefndu bréfi skiptastjóra til dómsins. Þákemur fram í bréfi skiptastjóra, sem barst dóminum 15. mars sl., að íupphaflegu bréfi skiptastjóra til dómsins hefði með réttu jafnframt átt að vísatil 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 þar sem skiptastjóri framselji í raun sóknaraðilumaðild og forræði málsins vegna ágreinings erfingjanna á milli. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðilar kveða kröfu sína í liðI.a, um að varnaraðila verði gert að endurgreiða dánarbúum foreldra sinna nánartiltekna fjárhæð, byggja á framlögðum gögnum sem beri með sér að varnaraðilihafi tekið til ráðstöfunar fjármuni er lágu á bankareikningum foreldra þeirra.Samkvæmt skattframtali þeirra hafi þau átt samtals 11.525.700 krónur ábankareikningum í lok árs 2008. Í mars og apríl 2009 séu framkvæmdarmillifærslur af reikningum hjónanna yfir á reikning varnaraðila sem engarskýringar hafi verið gefnar á.Þannig hafi 3.000.000króna verið millifærðar út af reikningi nr. [...] í Landsbankanum hf. á nafni E,og yfir á reikning varnaraðila nr. [...]. Þá hafi reikningur nr. [...] á nafni Eí Landsbankanum hf. verið eyðilagður 15. apríl 2009 og innstæða hans að fjárhæð1.485.055 krónur millifærð á reikning varnaraðila nr. [...]. Sama dag hafireikningur nr. [...] á nafni E í Landsbankanum hf. einnig verið eyðilagður oginnstæða hans að fjárhæð 5.268.810 krónur millifærð á reikning varnaraðila [...].Þann 24. apríl 2009 hafi verið millifærðar 256.000 krónur af reikningi E íLandsbankanum hf. nr. [...] yfir á reikning varnaraðila nr. [...].Þá hafi reikningur nr. [...]við Íslandsbanka hf. á nafni D verið eyðilagður 24. apríl 2009 en innstæða hanshafi þá numið 1.560.699 krónum. Á sama tíma hafi reikningur nr. [...] í samabanka á nafni E einnig verið eyðilagður en innstæða hans hafi þá numið 1.103.812krónum. Þessum fjármunum sé ráðstafað þannig að inn á reikning varnaraðila nr. [...]hafi verið millifærðar 1.164.611 krónur en mismunurinn á úttektum afframangreindum og fjárhæð millifærslunnar, 1.500.000 krónur, sé afhentur ípeningum. Varnaraðili hafi engar haldbærar skýringar gefið á því hvað hafiorðið um umræddar 1.500.000 krónur eða á umræddum úttektum.Sóknaraðilar telja þvíliggja fyrir að í mars og apríl 2009 hafi verið teknar út af reikningumforeldra aðila 11.174.376 krónur og að á þessum færslum hafi ekki fengistviðhlítandi skýringar frá varnaraðila. Sóknaraðilum hafi verið ókunnugt umfjárreiður foreldra sinna og að varnaraðili hafi stundað að taka út afreikningum þeirra með þeim hætti sem við blasi. Málið sé hið sorglegasta.Varnaraðili hafi haft uppi ógnandi tilburði gagnvart sóknaraðilum þegar þærreyndu að fá upplýsingar um stöðu mála. Varnaraðili hafi tekið þessa fjármuniófrjálsri hendi og gera sóknaraðilar kröfu til þess að honum verði gert aðendurgreiða dánarbúunum þá með vöxtum og dráttarvöxtum.Hvað varði kröfu sem framkomi í lið I.b taka sóknaraðilar fram að eftir að skipaður fjárhaldsmaður föðurþeirra hafi krafið varnaraðila skýringa á framferði sínu og endurgreiðsluúttekins fjár hafi varnaraðili endurgreitt 2.501.778 krónur. Í því felistviðurkenning á því að um ólögmætt athæfi hafi verið að ræða af hálfuvarnaraðila. Þegar ljóst hafi orðið að ekki væri að vænta frekariendurgreiðslna vegna úttekta af reikningum D og E hafi fjárhaldsmaðurinn kærtathæfi varnaraðila til embættis sérstaks saksóknara vegna fjárdráttar ogmisnotkunar á bankareikningum þeirra 13. febrúar 2014. Sóknaraðili bendir á aðþegar fjárhaldsmaður föður þeirra hafi, með aðstoð lögreglu, opnað læstapeningaskápa í læstu herbergi í skrifborði í íbúðinni að [...] hafi þeir reynstvera tómir utan örfárra skjala. Sóknaraðilar hafi ekki haft vitneskju um þessarhirslur og ekki haft lykla að þeim.Sóknaraðilar vísa kröfusinni til stuðnings til bankayfirlita vegna bankareiknings nr. [...] í eigu Dog nr. [...] í eigu E sem nái yfir tímabilið 1. janúar 2010 til 27. janúar2014. Við skoðun á yfirlitunum komi í ljós að millifærðir séu fjármunir út afreikningunum með kerfisbundnum hætti með skýringunum „Millifært“ og „[...]“. Áfyrrnefnda yfirlitinu sé um að ræða úttektir af reikningi D sem nema 7.251.425krónum og af reikningi E úttektir að fjárhæð 5.980.512 krónur eða samtals13.231.937 krónur. Sóknaraðilar telji rétt að geta þess að foreldrar þeirraáttu ekki tölvu og höfðu ekki færi á eða færni til að nýta sér heimabanka tilað millifæra af reikningum sínum. Ljóst sé að varnaraðili hafi látið greiparsópa um þessa tvo reikninga foreldra sinna. Hann hafi sjálfur engar skýringargefið á þessum millifærslum.Vilja sóknaraðilar vísatil ummæla [...] yfirlæknis á Hjúkrunarheimilinu Mörk um varnaraðila ogháttsemi hans gagnvart foreldrum sínum en þar komi fram að faðir þeirraóttaðist varnaraðila og starfsfólk gerði það líka. Af áðurnefndumbankayfirlitum sjáist að reglulega séu sjálfkrafa millifærðar af reikningunumgreiðslur vegna þjónustu hjá Reykjavíkurborg vegna þarfa þeirra hjóna en þauhafi verið á vistheimili og nýtt sér greiðsluþjónustu. Þau hafi veriðneyslugrönn og þurftarlítil á fé hin síðari ár. Banki þeirra hafi séð umgreiðsluþjónustu vegna reglulegrar gjaldtöku og fyrir veitta þjónustu. Þráttfyrir það millifæri varnaraðili umtalsvert háar fjárhæðir á þessu tímabili.Sóknaraðilar krefjastþess að varnaraðila verði gert að greiða dánarbúunum 10.730.159 krónur vegnaþessara millifærslna en sú fjárhæð sé mismunur á úttektum varnaraðila oginnleggi hans inn á áðurnefnda reikninga og þá hafi einnig verið tekið tillittil endurgreiðslu varnaraðila á 2.501.778 krónum. Krafa um vexti frá 1. mars2014 til 30. október 2015 styðjist við 8. gr. laga nr. 38/2001 og krafist sédráttarvaxta frá þeim degi. Taki upphafsdagur vaxta mið af kröfugerðfjárhaldsmanns með bréfi til saksóknara 13. febrúar 2014 og sé krafist vaxta afskaðabótum frá næstu mánaðamótum á eftir eða 1. mars 2014. Þá sé krafistdráttarvaxta frá þingfestingardegi málsins 30. október 2015.Sóknaraðilar kveða aðekki hafi verið samkomulag um hvernig beri að virða fasteignina að [...],fastanúmer [...], til fjár við skiptin. Varnaraðili hafi fengið íbúðina semfyrirfram greiddan arf 14. ágúst 1996 og um það sé enginn ágreiningur. Fyrirliggi mat óháðs löggilts fasteignasala frá 15. júlí 2015 þar sem hann metifasteignina á 18.500.000 krónur. Matið hafi verið unnið að beiðni skiptastjóra.Sóknaraðilar krefjist þess að það verðmat verði lagt til grundvallar við skiptin.Vísa þeir til 31. gr. erfðalaga nr. 8/1962 þar sem segi að fyrirframgreiðslaarfs skuli virða erfingja til frádráttar eftir gangvirði þess þegar erfingiveitti því viðtöku en þó ekki hærra verði en sanngjarnt sé svo að jöfnuðurfáist með erfingjum. Önnur nálgun á virði eignarinnar en að horfa tilraunvirðis hennar í dag sé bersýnilega ósanngjörn með hliðsjón af þeim jöfnuðiog jafnræði sem ríkja eigi á milli erfingja við búskipti. Eina eign búsins séandvirði íbúðar að [...]. Sú fasteign hafi verið seld nýverið á 26.500.000krónur sem sé hámarksverð miðað við núverandi markaðsaðstæður áfasteignamarkaði. Því sé ekki einungis rétt heldur beinlínis skylt, þegar metiðsé hvaða verðmætum hafi verið úthlutað úr búinu til eins erfingja með fyrirframgreiddum arfi, að slík ráðstöfun sé færð til markaðsaðstæðna á fasteignamarkaðií dag. Sóknaraðilar vísa einnig til þess að fasteignin að [...] hafi ekki veriðendurnýjuð og sé því í upphaflegu ástandi. Engar endurbætur hafi farið fram ákostnað varnaraðila og sé hún því í sama ástandi og hún var er varnaraðili fékkhana í hendur árið 1996. Hann hafi notið arðs af eigninni og aukins verðmætishennar í dag. Mat hins löggilta fasteignasala tryggi því jöfnuð á millierfingja að þessu leyti. Með vísan til allsframangreinds krefjast sóknaraðilar þess að á kröfur þeirra verði fallist.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili krefst þess að kröfumsóknaraðila í liðum I.a og I.b verði hafnað. Kröfur sóknaraðila í lið I.abyggist á því að varnaraðili hafi misfarið með fé foreldra aðila á árinu 2009og höfð sé uppi ráðagerð um að hann hafi sjálfur tekið út peninga þeirraófrjálsri hendi og tileinkað sér þá. Varnaraðili hafni þessu og bendi á aðforeldrar hans hafi sjálfir farið með ráðstöfunarrétt yfir þeim bankareikningumsem þarna komi við sögu. Enginn ágreiningur hafi verið milli hans ogforeldranna um aðstoð hans við þau í fjármálum. Hann hafi í einhverjum tilvikumaðstoðað föður sinn við að færa innstæður inn á sína reikninga til að auðveldaráðstöfun á þeim þaðan í samræmi við vilja foreldranna. Hafi faðir hans viljaðfæra peninga heim til sín til varðveislu í peningaskápum sem hann hafi átt.Kveðst varnaraðili ekkert vita hvað um þessa fjármuni hafi orðið. Foreldrarhans hafi sjálfir tekið ákvarðanir um þær ráðstafanir sem hér um ræði. Þábendir varnaraðili á að þessir atburðir hafi orðið löngu áður en faðir hans vartalinn ófær um að fara sjálfur með fjármál sín en hann hafi ekki verið svipturfjárræði fyrr en 14. janúar 2014. Ekki komi til greina að erfingjar látinsmanns geti gert kröfur mörg ár aftur í tímann í því skyni að hnekkja ákvörðunumhins látna í fjármálum.Í kröfulið I.b hafisóknaraðilar uppi fjárkröfur á hendur varnaraðila vegna úttekta af tveimurbankareikningum þeirra árin 2010-2014. Varnaraðili byggi á því að allar þærráðstafanir sem hér um ræði hafi verið í þágu foreldra hans og gerðar meðatbeina þeirra og samþykki. Féð hafi verið flutt yfir á hans bankareikning tilað gera honum auðveldara að ráðstafa því þaðan. Hann hafi ekki getað tekið peningaút af reikningum þeirra en hann hafi getað millifært fé yfir á sinn reikning ogsíðan ráðstafað þeim í þágu foreldranna. Réttilega komi fram í greinargerðsóknaraðila að varnaraðili hafi greitt inn á reikninga foreldra sinna um2.500.000 krónur í árslok 2013 og í byrjun janúar 2014. Þetta hafi veriðuppgjör af hans hálfu á því sem hann hafi talið orka tvímælis að foreldrar hansættu að bera kostnað af. Í þessu hafi ekki falist nein viðurkenning á því að umfrekari kröfur á hendur honum gæti verið að ræða eins og nú sé haldið fram.Sóknaraðilar geti ekki núgert tilkall til þess að varnaraðili skili uppgjörum mörg ár aftur í tímann umaðstoð sína við foreldrana í fjármálum. Allar ráðstafanir sem hann annaðist eðahjálpaði til við hafi verið framkvæmdar í samræmi við vilja þeirra. Hann teljisérstaka þörf á að geta þess að faðir hans hafi eftir bankahrunið 2008 haftáhyggjur af bankainnstæðum sínum og ekki treyst bönkunum. Hann hafi því tekiðtil sín innstæður þeirra hjóna á árinu 2009, lokað bankareikningunum ogvarðveitt féð í peningaskápum, einum eða tveimur, á heimili sínu. Muni þar hafaverið um að ræða fjárhæð yfir 10.000.000 króna. Varnaraðili kveðst ekki vitahvað af þessu fé hafi orðið og telur ekki við hæfi að vera með getsakir í þeimefnum.Varnaraðili kveðst hafalagt fram yfirlit yfir bankareikninga sína allt frá árinu 2009 þar sem m.a.komi fram upplýsingar um ráðstafanir hans til aðstoðar við foreldra sína. Áyfirlitinu komi fram upplýsingar um umsvif sem hann hafi haft í fjármálum ogkomi þessu máli ekkert við. Á þessum yfirlitum komi nægilega fram að hann sémeð öllu saklaus af ávirðingum sóknaraðila. Varnaraðili kveður föðursinn hafa verið sviptan fjárræði snemma árs 2014. Hafi fjárhaldsmaður hansskrifað bréf til sérstaks saksóknara 13. febrúar 2014 og óskað eftir opinberrirannsókn á meðferð varnaraðila á fé foreldra sinna árin á undan. Með bréfilögreglunnar 12. nóvember 2014 hafi erindinu verið synjað.Hvað varði verðmætiíbúðarinnar í [...] sbr. lið II í kröfugerð sóknaraðila, sé ágreiningslaust aðvarnaraðili hafi fengið íbúðina afhenta sem fyrirfram greiddan arf eftirforeldra sína 16. ágúst 1996 en aðilar deili um verðið sem miða beri við þegarþessi fyrirframgreiðsla sé metin við skipti á búi foreldranna nú. Kveðstvarnaraðili telja að miða beri við fasteignamatsverð við afhendingu eignarinnarsem hafi verið 2.956.000 krónur að viðbættu álagi samkvæmt hækkun áneysluvísitölu frá ágúst 1996 sem þá hafi verið 178 stig til nóvember 2014 enþá hafi hún verið 421 stig. Þetta þýði að við skiptin yrði íbúðin metin á6.991.438 krónur. Telji varnaraðili sanngjarnt að taka með þessum hætti tillittil verðrýrnunar krónunnar á þessum tíma þó að ekki sé kveðið á um slíkt íerfðalögum eða öðrum settum lögum.Taka verði fram um þennanþátt málsins að varnaraðili hafi átt þessa íbúð í hartnær 20 ár. Ætlaðarverðhækkanir á henni á þeim tíma samkvæmt mati á verðmæti hennar nú komi þessumskiptum ekkert við enda stafi þær m.a. af framkvæmdum varnaraðila sjálfs ogviðhaldi á hans vegum. Krafa sóknaraðila um þetta eigi sér enga stoð í 31. gr.erfðalaga nr. 8/1962 eða öðrum lagaákvæðum. Kveðst varnaraðili mótmæla að efnitil þeirri einkamatsgerð sem lögð hafi verið fram og þjóni ekki tilgangi semsönnunargagn fyrir dómi. Með vísan til allsframangreinds krefst varnaraðili þess að á kröfur hans verði fallist.IVNiðurstaðaMál þetta, sem rekið er fyrir dóminumá grundvelli XVII. kafla laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., barstdóminum 9. desember 2014 með beiðni skiptastjóra dánarbúa D og E, um úrlausnágreinings við opinber skipti, með vísan til 122. gr. áðurnefndra laga. Í 1. mgr. 122. gr. laganr. 20/1991 segir m.a. að rísi ágreiningur um atriði við opinber skipti semfyrirmæli laganna kveði sérstaklega á um að beint skuli til héraðsdóms tilúrlausnar, svo og ef skiptastjóri telur þörf úrlausnar héraðsdóms um önnurágreiningsatriði sem komi upp við opinber skipti, skuli skiptastjóri beinaskriflegri kröfu um það til þess héraðsdómstóls þar sem hann var skipaður tilstarfa. Í 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. er síðan tekið fram, að meðal þess semfram skuli koma í kröfunni sé um hvað ágreiningur standi og hverjar kröfur hafikomið fram í því sambandi. Í bréfi skiptastjóra tildómsins er ágreiningi þeim sem beint er til dómsins lýst á þann veg að um tvöágreiningsefni sé að ræða sem nauðsynlegt sé að leysa til að mynda grundvöllfyrir skiptalokum í búinu. Annars vegar sé um að ræða meintar úttektir eðamillifærslur varnaraðila af bankareikningum hinna látnu sem sóknaraðilar gerikröfu um að verði endurgreiddar inn í búið. Af hálfu varnaraðila hefði þvíverið hafnað að hann skuldi búinu nokkuð og að hann viti ekki hvað hafi orðiðum peningaeign foreldra hans sem hann telji þá hafa haft undir höndum á heimiliþeirra. Hins vegar væri deilt um hvernig meta skyldi verðmæti fasteignarinnarað [...] í Reykjavík sem varnaraðili hefði fengið sem fyrirfram greiddan arf ágrundvelli erfðaskrár hinna látnu sem leggja skyldi til grundvallar viðskiptin. Sættir vegna þessa ágreinings hafi verið reyndar án árangurs og hafiþví verið bókað að aðilar væru sammála um að leggja hann fyrir héraðsdóm tilúrlausnar með vísan til 122. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991.Þá segir að dánarbúin láti málið ekki til sín taka fyrir dóminum. Fyrra ágreiningsefnið varðarþví kröfu dánarbúanna á hendur einum erfingja. Í upphaflegu bréfi skiptastjóratil dómsins kom ekki fram með skýrum hætti að skiptastjóri hefði veittsóknaraðilum málshöfðunarheimild á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991vegna þessa hlutar ágreinings aðila. Skilja verður síðara bréf skiptastjóra tildómsins svo að láðst hafi að taka þetta fram í fyrra bréfinu en að skiptastjórihafi áður en málið var sent dóminum þegar falið sóknaraðilum að gæta hagsmunabúsins á grundvelli áðurnefndrar 3 mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Verður því aðtelja að úr þessu hafi verið bætt með framlagningu bréfs skiptastjóra undirrekstri málsins. Þá kom fram af hálfu lögmanna við endurupptöku málsins 21.mars sl. að erfingjum hefði verið falið að gæta hagsmuna búsins fyrir dóminum.Eins og atvikum er háttað að þessu leyti þykja ekki efni vera til þess að vísaþessum þætti ágreinings aðila frá dómi og eru þá höfð til leiðsagnar þausjónarmið sem fram koma í dómi Hæstaréttar frá 24. mars 2014 í máli nr.139/2014 og í dómi réttarins frá 20. ágúst 2004 í máli nr. 230/2004. Verðurágreiningur aðila hvað þetta varðar því tekin til efnislegrar úrlausnar ogkrafa sóknaraðila skilin svo að verði krafan tekin til greina skuli féð dregiðfrá arfshluta varnaraðila við endanlegt uppgjör við skipti á búinu. Hefur þvímálinu verið réttilega beint til dómsins á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr.68. gr., laga nr. 20/1991.Eins og þegar er rakið erágreiningur aðila fyrir dóminum tvíþættur. Annars vegar er um að ræða kröfusóknaraðila um að varnaraðili endurgreiði búinu með vöxtum og dráttarvöxtumfjárhæðir sem hann hafi millifært af nánar tilteknum reikningum foreldra aðilaá árinu 2009 og á tímabilinu 1. janúar 2010 til 27. janúar 2014. Þessu hefurvarnaraðili hafnað og byggir á því að allar úttektir af reikningum foreldraaðila hafi verið gerðar með vilja þeirra og vitund og í þeirra þágu. Hins vegarer ágreiningur með aðilum um hvernig virða beri við skiptin fasteign semvarnaraðili hafi fengið afhenta í ágúst 1996 sem fyrirfram greiddan arf.Fasteignamatsverð hennar hafi þá numið 2.956.000 krónum. Telja sóknaraðilar aðmiða beri verðmæti hennar við mat fasteignasala sem skiptastjóri hafi aflað semtaldi áætlað söluverð hennar nú vera 18.500.000 krónur. Annað væri ósanngjörnniðurstaða gagnvart öðrum erfingjum. Varnaraðili hefur á hinn bóginn talið aðmiða ætti við verðmæti íbúðarinnar eins og það var þegar hún var afhentvarnaraðila framreiknað til verðlags í nóvember 2014.Krafa sóknaraðila umendurgreiðslu til búsins vegna úttekta varnaraðila af reikningum foreldraþeirra á árinu 2009 nemur að höfuðstól 11.174.376 krónum. Sóknaraðilar byggjaþessa kröfu sína á viðskiptakvittunum frá Landsbankanum, dags. 8. apríl 2009þar sem millifærðar eru á varnaraðila 3.000.000 króna, dags. 15. apríl 2009 þarsem millifærðar eru á varnaraðila 6.753.865 krónur í tveimur færslum og dags.24. apríl 2009 þar sem millifærðar eru á varnaraðila 256.000 krónur auk gagnafrá Íslandsbanka þar sem fram kemur að 1.164.511 krónur hafi verið millifærðarinn á varnaraðila. Varnaraðili kveðst hafa tekið þessa fjármuni út af reikningiföður síns og móður að þeirra ósk. Varnaraðili hefur þó ekki með nokkrum hættigetað tengt þessar úttektir við ráðstafanir vegna foreldra sinna eða viðútgjöld vegna þeirra. Varnaraðili hefur því á engan hátt gert grein fyrir þvíhvað varð af umræddum fjárhæðum en gögn málsins benda eindregið til þess að þærhafi færðar inn á reikning í hans eigu. Þótt ekki liggi annað fyrir en að faðiraðila hafi árið 2009 verið fær um að fara með fjármuni sína þykja nægar líkurvera að því leiddar að einstakar ákvarðanir á árinu 2009 og sem um ræðir í lið1.a í kröfugerð sóknaraðila hafi verið teknar án þess að þar væri tilgrundvallar ákvörðun hans sjálfs. Er þá einnig haft í huga að um háar fjárhæðirer að ræða í flestum tilvikum sem ekki hafa komið í leitirnar við skipti ábúinu. Hefur sóknaraðila ekki tekist að sýna fram á hvert tilefni hafi veriðtil hverrar úttektar og ráðstöfun á henni. Verður varnaraðila því gert aðgreiða búinu umrædda fjárhæð sem nemur áðurnefndum færslum og gögn liggja fyrirum en hann verður ekki krafinn um greiðslu áðurnefndra 1.164.511 króna þar semekki verður séð að þessi hluti kröfunnar sé studdur við millifærslubeiðni eðaviðskiptakvittun. Verður varnaraðila því samkvæmt þessu gert að greiða búinu10.009.865 krónur og kemur sú fjárhæð til frádráttar arfshluta hans viðendanlegt uppgjör búanna. Á hinn bóginn þykja ekki vera efni til að fallast áað vextir verði greiddir af umræddri fjárhæð samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001.Þó verður fallist á að dráttarvextir skuli greiðast af umræddri fjárhæð en ekkiþykir unnt að miða upphafstíma þeirra við fyrra tímamark en framlagningugreinargerðar sóknaraðila í máli þessu, 13. nóvember 2015, sbr. 4. mgr. 5. gr.áðurnefndra laga. Krafa sóknaraðila erlýtur að endurgreiðslum á tímabilinu 1. janúar 2010 til 27. janúar 2014 erstudd við yfirlit af millifærslum af reikningi D nr. [...] í Landsbankanum ogreikningi E [...] einnig í Landsbankanum. Af yfirlitunum má sjá að millifærðareru fjárhæðir, ýmist háar eða lágar, á þessu tímabili undir skýringunni „[...]“.Í sumum tilvikum eru þær teknar út, lagðar inn aftur sama dag og teknar afturút síðar. Varnaraðili hefur í málinu haldið því fram að hann hafi séð umfjárhagsmálefni foreldra sinna og annast um þau og daglegar þarfir með greiðslureikninga og kaupa á því sem þeim var nauðsynlegt. Hafa sóknaraðilar í sjálfursér ekki mótmælt því að hann hafi séð um fjármál foreldra þeirra og er framkomið í málinu að þær hafi ekki haft vitneskju um fjárhagsmálefni foreldrasinna. Á hinn bóginn hefur komið fram að þær hafi annast ýmislegt varðandidaglegar þarfir þeirra eins og kaup á fatnaði og annað tilfallandi. Varnaraðilihefur í málinu lagt fram samantektir sem sýna greiðslur sem hann kveðst hafa inntaf hendi vegna og í þágu foreldra sinna. Á árunum 2009-2012 er um að ræðagreiðslur m.a. vegna fasteignagjalda, rafmagns og hita, trygginga,húsfélagsgjalda, síma, geymsluhólfs, vistunargjalds á Mörk og í Fríðuhúsi,lyfja auk daglegra nauðsynja fyrir foreldra aðila. Þá er ljóst að um áramótin2013/2014 er stór hluti þessara gjalda færður yfir í greiðsluþjónustu og eftirþað eru fjárhæðir teknar sjálfkrafa af áðurnefndum tveimur reikningum eins oggögn málsins bera með sér, án aðkomu varnaraðila. Hvernig sem á málið erlitið verður að telja ljóst að varnaraðili blandaði fjármálum foreldra sinnasaman við sín eigin með millifærslum inn og út af reikningum þeirra á þann háttað ógjörningur er í raun að sjá hvað liggur að baki hverri færslu. Þá virðastháar fjárhæðir vera lagðar ítrekað inn á reikning föður aðila, af varnaraðilasjálfum eða móður hans, en þær svo teknar út ýmist í heilu lagi eða í hlutumnokkru síðar. Þrátt fyrir að stór hluti útgjalda foreldra aðila hafi veriðkominn í greiðsluþjónustu hjá bankanum eru enn millifærðar fjárhæðir einu sinnieða oftar í mánuði og mismunandi háar. Þegar litið er til og tekið mið afyfirlitum varnaraðila um þær greiðslur sem hann innti af hendi fyrir foreldrasína, og áður er getið, er þó ekki hægt að útiloka að þessi fjármunir sem framkoma á millifærsluyfirlitunum hafi verið teknir út í þeirra þágu til að annastdaglegar þarfir þeirra og standa straum af ýmsum kostnaði þeim tengdum. Telurdómurinn því ekki unnt að gera varnaraðila að greiða búinu kröfu er byggir áumræddum yfirlitum og nemur samkvæmt kröfugerð aðila 10.730.159 krónum. Verðurþeim lið kröfugerðar sóknaraðila því hafnað. Þá verður ekki fallist á að íendurgreiðslu varnaraðila á 2.501.778 krónum til fjárhaldsmanns E felistviðurkenning á því að um ólögmætt athæfi hafi verið að ræða af hálfuvarnaraðila eins og sóknaraðilar hafa haldið fram.Kemur þá til efnislegrarúrlausnar síðara ágreiningsatriði aðila sem tilgreint er í lið II í kröfugerðsóknaraðila er lýtur að því hvernig virða beri við skiptin íbúð í fasteigninniað [...] í Reykjavík sem óumdeilt er að varnaraðili fékk sem fyrirfram greiddanarf í ágúst 1996 samkvæmt erfðaskrá 18. febrúar 1993 og erfðayfirlýsingu 14.ágúst 1996 á grundvelli erfðafjárskýrslu sama dag. Er einnig óumdeilt að umræddíbúð skuli falla undir skiptin en deilt er um hvernig meta beri virði hennar oghvert virði hennar þá sé þegar þessi fyrirframgreiðsla er metin varnaraðila tilfrádráttar við endanlegt uppgjör við skipti á búi foreldra aðila. Lagfærðusóknaraðilar kröfu sína hvað þetta varðar undir rekstri málsins.Í 31. gr. laga nr. 8/1962er mælt fyrir um ákvörðun á verðgildi fyrirfram greidds arfs þegar tillit ertekið til hans við endanlegt uppgjör milli erfingja að arfleifanda látnum. Íákvæðinu, eins og það var upphaflega orðað, sagði að verðmæti sem afhent værisem fyrirframgreiðsla arfs skyldi virða erfingja til frádráttar eftir gangverðiþess þegar erfingi veitti því viðtöku en þó ekki hærra verði en sanngjarnt værisvo að jöfnuður fengist með erfingjum. Með 12. gr. laga nr.48/1989 var 31. gr. laga nr. 8/1962 breytt. Fram kemur í almennum athugasemdumvið frumvarpið að breyting á 31. gr. laganna feli í sér að ótvírætt verði aðerfingi, sem hlotið hefur fyrirframgreiðslu umfram aðra erfingja, njóti ekkihagnaðar af verðlagsbreytingum sem orðið hafa á tímabilinu frá þvífyrirframgreiðsla átti sér stað fram að endanlegu uppgjöri arfsins aðarfleifanda látnum eins og gat orðið niðurstaða eins og gildandi ákvæðið varorðað og miðaði við gangverð þegar erfingja var afhent verðmætið. Þá kemur framí athugasemdum með 12. gr. frumvarpsins um breytingu á 31. gr. að helstaefnisbreytingin væri sú að við frádrátt skyldi framreikna verðmæti til verðlagsá þeim tíma sem frádráttur ætti sér stað. Ekki sé þó í ákvæðinu mælt nánar fyrirum sjálfa reikniaðferðina sem beita eigi í þessu skyni, t.d. hvort þetta skuligert eftir ákveðinni vísitölu eða öðrum verðlagsmæli. Þá gæti komið til álitaað beita mismunandi vísitölum eftir því um hverja eign væri að ræða hverjusinni. En ef ágreiningur risi um verðgildi fyrirframgreiðslu væri það lagt íhendur dómstóla að meta eftir atvikum hæfilega fjárhæð þannig að stuðlað yrðiað jafnfræði milli erfingja.Er ákvæðið eftir þessabreytingu svohljóðandi að í fyrri málslið greinarinnar 31. gr. laga nr. 8/1962er mælt fyrir um þá meginreglu að verðmæti sem erfingi hafi fengið semfyrirfram greiddan arf skuli virða honum til frádráttar eftir gangverði þessþegar hann veitti því viðtöku, framreiknuðu til verðlags á þeim tíma semfrádráttur á sér stað við arfskipti. Í síðari málslið greinarinnar er mæltfyrir um þá undantekningu að hafi gangverð verðmæta lækkað til muna, frá því aðfyrirframgreiðsla átti sér stað, vegna atvika sem erfingjanum verði ekki kenntum skuli þó ekki draga meira frá en sanngjarnt sé svo að jöfnuður fáist meðerfingjum. Að mati dómsins þykirundantekning sú sem mælt er sérstaklega fyrir um í síðari málslið 31. gr.laganna ekki geta átt við í því máli sem hér er til úrlausnar þar sem skiljaverður hana svo að henni sé ætlað að rétta hlut þess erfingja sem tekið hefurvið verðmæti í fyrirfram greiddan arf en atvik orðið með þeim hætti að þaðhefur rýrnað að verðgildi eftir að sú ráðstöfun átti sér stað.Í ljósi ofangreindsverður að telja fyrirmæli greinarinnar skýr um að í tilviki eins og því sem hérer til úrlausnar beri að miða við gangverð á þeim tíma er erfingi veittiverðmætinu viðtöku en að það sé framreiknað til verðlags á þeim tíma semfrádráttur á sér stað. Horfa verður til þess að varnaraðili tók við íbúðinniárið 1996. Hefur hún verið heimili hans frá þeim tíma og hann borið af íbúðinniþann kostnað og að sama skapi arð, frá þeim tíma. Við afhendingu eignarinnarnam fasteignamat hennar 2.956.000 krónum. Eins og áður er komið fram er ekkinánar mælt fyrir um það í ákvæðinu við hvaða vísitölu eða hvaða verðmæli skulimiða. Þykir ekki varhugavert miðað, við aðstæður og atvik þessa máls, að beitaþeirri aðferð sem varnaraðili hefur í málinu haldið fram og framreikna umræddafjárhæð miðað við neysluvísitölu. Varnaraðili miðar á hinn bóginn við verðlag ínóvember 2014 og virðast þau tímamörk miða við lát föður aðila. Réttara þykirað miða við verðlag í mars 2015 er bú foreldra aðila var tekið til opinberraskipta. Verðmæti íbúðarinnar miðað við vísitölu í mars 2015 nemur þá 7.081.115krónum og er það niðurstaða dómsins að við uppgjör vegna skiptanna beri að miðavið þá fjárhæð varnaraðila til frádráttar eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Með hliðsjón af atvikummálsins og úrslitum þess fyrir dóminum þykir rétt að málskostnaður milli aðilafalli niður. HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferðmálsins 8. janúar sl. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Varnaraðili, A, greiði dánarbúi D og E, 10.009.865krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 13. nóvember 2015 til greiðsludags.Við skipti á dánarbúi Dog E skal fasteignin [...], Reykjavík, fastanúmer [...], sem varnaraðili fékk ífyrirfram greiddan arf 14. ágúst 1996, virt á 7.081.115 krónur við frádráttfyrirframgreiðslunnar við endanlegt uppgjör.Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 685/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil Sératkvæði
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni BNP um dómkvaðningu matsmanns til að svara nánar tilgreindum spurningum um efni japanskra laga en beiðninni að öðru leyti hafnað og annarri matsbeiðni, sem laut að efni enskra laga, hafnað. Í málinu krafðist K riftunar á tiltekinni ráðstöfun og endurgreiðslu í japönskum jenum, en K taldi að krafan hefði verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom fram að samningur sá sem ágreiningur aðila reis af hefði ríkari tengsl við Japan en England í skilningi 5. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að svara spurningum um tiltekið efni enskra laga væri því bersýnilega tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna ákvæða í samningnum sem um ræddi væri þó ekki bersýnilegt að ekki gæti haft þýðingu til sönnunar í málinu að afla matsgerðar um tiltekið efni japanskra laga. Var því fallist á þá matsbeiðni BNP að hluta. Matsbeiðninni var að öðru leyti hafnað með vísan til síðari málsliðar n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Talið var að líta þyrfti til tilurðar og tilgangs þess ákvæðis, en af lögskýringargögnum mætti ráða að það hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til að svara 1. spurningu beiðninnar og 4. spurningu hennar er lúta að tilteknu efni japanskra laga, en þeirri beiðni að öðru leyti og annarri matsbeiðni, sem laut að efni enskra laga og lögð var fram samtímis, hafnað. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómkvaðning samkvæmt framangreindum beiðnum fari fram.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Kaupþing hf. kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 7. október 2015. Hann krefst þess að hafnað verði að dómkveðja matsmenn á grundvelli matsbeiðna sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Brains Inc. Ltd. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er sammála meirihluta dómenda um að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms um að dómkveðja matsmann til þess að svara tilteknum spurningum um japanskan rétt. Ég er aftur á móti ekki samþykkur þeirri niðurstöðu að hafna eigi beiðni sóknaraðila um að dómkveðja matsmann til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni enskra laga. Aðilar hafa forræði á því að afla sönnunargagna til stuðnings málsástæðum sínum, sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og geta dómstólar almennt ekki haft afskipti af sönnunarfærslu þeirra nema hún sé bersýnilega tilgangslaus, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Í dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 723/2012 kom fram að þar sem íslensk lög gildi um slit fjármálafyrirtækja teljist það bersýnilega tilgangslaust að afla matsgerðar um efni erlendra réttarreglna þegar ljóst þykir að þær geta ekki haft þýðingu í málinu. Eins og ráða má af dómum Hæstaréttar 12. nóvember 2015 í málum nr. 681-684 og 686-687/2015 geta réttarreglur annarra aðildarríkja samningsins um Evrópska efnahagssvæðisins þó haft þýðingu við slit fjármálafyrirtækja ef þær varða til dæmis riftanleika ráðstafana, sbr. síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Á þessu stigi málsins er varhugavert að fullyrða að hin umdeildu viðskipti hafi haft ríkari tengsl við Japan en England í skilningi laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Verður þá að hafa í huga að hér er einungis tekin afstaða til þess hvort dómkvaðning matsmanns skuli fara fram, en úrlausn um framangreind lagaskil bíður efnismeðferðar. Verður því að veita sóknaraðila svigrúm til þess að færa frekari sönnur á málsástæður sínar um tengsl samningsins við England. Þá er ekki útilokað að við úrlausn á framangreindu álitaefni geti reynt á innbyrðis vægi erlendra réttarreglna, en þekking á þeim heyrir ekki til atriða sem dómari leggur sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu, og í ljósi þess að England er aðildarríki að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. og síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, tel ég að fallast eigi á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara spurningum sóknaraðila um tilteknar reglur ensks réttar. Eftir þessum úrslitum tel ég að dæma beri sóknaraðila kærumálskostnað, en að ákvörðun um málskostnað í héraði bíði efnisdóms þar.
Mál nr. 195/2014
Hlutabréf Verðbréfaviðskipti Auðgun Ógilding samnings
Með dómi Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 450/2013 voru tveir menn, þ. á m. stjórnarmaður B ehf., sakfelldir fyrir brot gegn ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög vegna atvika sem leiddu til þess að E hf. fékk minna en nafnverð fyrir nýja hluti í félaginu í kjölfar hækkunar hlutafjár í því. Ágreining málsaðila var að rekja til atburða sem gerðust í kjölfar atvikanna sem reyndi á í sakamálinu. Svo háttaði til að í kjölfar tilkynningar til fyrirtækjaskrár um hækkun hlutafjárins gerði B ehf. yfirtökutilboð samkvæmt lögum nr. 2/1995 sem A hf. samþykkti fyrir sitt leyti og komust á viðskipti milli þeirra í kjölfarið. Síðar var með úrskurði fyrirtækjaskrár komist að niðurstöðu um ólögmæti hækkunar hlutafjárins og það fært á ný til fjárhæðar sem það nam fyrir hækkunina. Af þeim sökum höfðaði B ehf. mál á hendur A hf. til endurgreiðslu kaupverðsins sem hann innti af hendi til A hf. í viðskiptum þeirra og byggði B ehf. á því að félagið hefði verið í góðri trú um lögmæti hlutafjáraukningarinnar, sem A hf. hefði á hinn bóginn haft efasemdir um. Talið var að þrátt fyrir að gögn bentu til þess að fyrirsvarsmenn A hf. hefðu haft efasemdir um lögmæti ákvörðunar stjórnar E hf. um hækkun hlutafjár í félaginu áður en A hf. gekk til viðskiptanna við B ehf., hefðu þær efasemdir verið til komnar vegna aðgerða sem B ehf. hefði sjálft haft forgöngu um, en fyrir lá að náin stjórnunar- og eignatengsl voru milli þess félags og E hf. svo og að B ehf. var grandsamur um aðgerðir í tengslum við hlutafjáraukninguna sem höfðu þann tilgang að tryggja eignarhald E hf. með nánar tilgreindum hætti. Voru því lagaskilyrði ekki talin standa til þess að taka kröfu B ehf. til greina, hvorki á grundvelli auðgunarreglu kröfuréttar né ógildingarreglna samningaréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2014. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 134.683.376 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. nóvember 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 28. maí 2014. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Með dómi Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 450/2013 var Lýður Guðmundsson sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög með því að hafa sem stjórnarmaður í aðaláfrýjanda brotið gegn ákvæðum laganna um greiðslu hlutafjár. Það leiddi til þess að Exista hf. fékk minna en nafnverð, eina krónu á hlut, fyrir 50.000.000.000 nýrra hluta í félaginu, með því að aðaláfrýjandi greiddi fyrir hlutina með 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf., sem metnir höfðu verið á 1.000.000.000 krónur. Þá var héraðsdómslögmaður fundinn sekur um brot gegn 1. tölulið 153. gr. sömu laga með því að hafa sent villandi tilkynningu til fyrirtækjaskrár þar sem kom fram að áðurgreind hækkun á hlutafé Exista hf. hefði að fullu verið greidd til félagsins. Ágreining málsaðila er að rekja til atburða sem gerðust eftir atvik þau er á reyndi í sakamálinu og lauk með framangreindum dómi Hæstaréttar. Háttaði svo til að í kjölfar þess að áðurgreind tilkynning um hækkun hlutafjár í Exista hf. var afhent fyrirtækjaskrá gerði aðaláfrýjandi 11. apríl 2009, að virtum þeim forsendum sem þá lágu fyrir, öðrum hluthöfum í Exista hf. yfirtökutilboð. Samþykkti gagnáfrýjandi, sem þá var hluthafi í félaginu, tilboðið fyrir sitt leyti 8. maí 2009, en um var að ræða hluti sem höfðu komist á hendi hans í desember 2008 þegar hann gekk að þeim til fullnustu skuldar samkvæmt lánssamningi Kaupþings banka hf. við hollenska félagið BakkabraedurHolding B.V. Með samþykki áðurgreinds tilboðs komust á viðskipti milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda þar sem hinn fyrrgreindi festi kaup á hlutum í Exista hf. að nafnvirði 6.734.168.801 krónu af þeim síðargreinda gegn greiðslu að fjárhæð 134.683.376 krónur, sem gagnáfrýjandi mun hafa innt af hendi til aðaláfrýjanda 15. maí 2009. Í hinum áfrýjaða dómi er því nánar lýst að fyrirtækjaskrá hafi með úrskurði sínum 29. júní 2009 komist að niðurstöðu um að tilkynningin um hækkun hlutafjár í Exista hf. hafi af nánar tilgreindum ástæðum verið ólögmæt og var skráð hlutafé félagsins fært til sömu fjárhæðar og fyrir hækkunina. Í máli þessu freistar aðaláfrýjandi þess að fá endurgreidda fjárhæðina sem hann innti af hendi til gagnáfrýjanda í framangreindum viðskiptum um hlutafé í Exista hf. Reisir hann kröfu sína annars vegar á auðgunarreglu kröfuréttar, sem hann nefnir svo í málatilbúnaði sínum, en hins vegar á almennum ógildingarreglum samningaréttar um brostnar forsendur og 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísar aðaláfrýjandi meðal annars til þess að hann hafi verið í góðri trú um lögmæti hlutafjáraukningarinnar sem gagnáfrýjandi, er þekkt hafi til atvika allra, hafi á hinn bóginn haft efasemdir um. Eins og rakið er í héraðsdómi tók stjórn Exista hf. ákvörðun á fundi sínum 4. desember 2008 um hækkun hlutafjár í félaginu sem var hvorki í samræmi við samþykkt hluthafafundar þess 30. október sama ár né hið fortakslausa ákvæði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995, er mælir fyrir um að greiðsla hlutar megi ekki nema minna en nafnverði hans. Í framangreindum dómi Hæstaréttar 13. mars 2014 er lýst þeim ráðstöfunum sem áttu sér stað í tengslum við þessa ákvörðun og leiða áttu til þess að Exista hf. fengi einungis í sinn hlut 1/50 af nafnverði hins nýja hlutafjár. Þá er fram komið að á þeim tíma sem atvik málsins gerðust voru náin stjórnunar- og eignatengsl milli félagsins og aðaláfrýjanda svo og að aðaláfrýjandi var grandsamur um þessar aðgerðir, sem höfðu þann tilgang að tryggja að eignarhald Exista hf. héldist í höndum Ágústs og Lýðs Guðmundssona. Þrátt fyrir að gögn bendi til þess að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi haft efasemdir um lögmæti ákvörðunar stjórnar Exista hf. um hækkun hlutafjár í félaginu áður en þeir gengu til framangreindra viðskipta, voru þær efasemdir til komnar vegna aðgerða sem aðaláfrýjandi hafði sjálfur haft forgöngu um með framangreindum hætti. Standa því ekki að lögum skilyrði til þess að taka kröfu hans til greina, hvorki á grundvelli auðgunarreglu kröfuréttar né ógildingarreglna samningaréttar. Þegar af þessari ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi, BBR ehf., greiði gagnáfrýjanda, Arion banka hf., samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2013. I Mál þetta, sem var dómtekið 27. nóvember sl., er höfðað af BBR ehf., Thorvaldsensstræti 6, Reykjavík, á hendur Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, með stefnu birtri 9. apríl 2013. Stefnandi gerir aðallega þá dómkröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 134.683.376 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. nóvember 2012 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að kaupsamningur stefnanda og stefnda, sem komst á þann 8. maí 2009, verði ógiltur með dómi og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 134.683.376 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. nóvember 2012 til greiðsludags, gegn afhendingu hlutafjár í Klakka ehf., kt. 610601-2350, Síðumúla 28, 108 Reykjavík, að nafnverði 6.734.168.801 króna. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. II Málavextir Hinn 8. maí 2009 keypti stefnandi hlutbréf í Exista hf. (nú Klakki ehf.), kt. 610601-2350 af stefnda. Greiddi stefnandi stefnda 134.683.376 kr. fyrir bréfin. Aðdragandi kaupanna var sá að stjórn Exista hf. ákvað að nýta heimild í samþykktum þess til að hækka hlutafé félagsins um 50.000.000.000 kr. að nafnvirði. Stefnandi skráði sig fyrir öllu nýju hlutafé í Exista hf. og eftir það nam eignarhlutur hans 77,9% af heildarhlutafé félagsins. Við það skapaðist yfirtökuskylda gagnvart öðrum hluthöfum félagsins í samræmi við X. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Áður en til hlutafjárhækkunarinnar í Exista hf. kom hafði Kaupþing banki hf. verið tekinn yfir af Fjár­mála­eftirlitinu 9. október 2008, en þá urðu hlutir í bank­anum verðlausir. Exista hf. var þá stærsti hlut­hafi bankans sem eigandi um fjórðungs hluta­fjár og varð því fyrir gríðar­legu tjóni vegna þessa. Stærsti hluthafi Exista hf. á þessum tíma var Bakka­braedur Holding BV, eignarhaldsfélag í eigu bræðranna Lýðs og Ágústs Guðmundssonar. Bræðurnir voru jafnfram eigendur stefnanda og sátu í stjórn stefnanda. Þá voru þeir í stjórn Exista hf. Voru þannig náin eignar- og stjórnunartengsl á milli stefnanda og Exista hf. Hlutir Bakka­braedur Holding BV í Exista hf. komust í hendur stefnda í desember 2008 er stefndi gekk að þeim sem veði fyrir tryggingar á greiðslu lánasamningi milli aðila. Með fullnustuaðgerðinni eignaðist stefndi 45,21% af heildarhlutafé Exista hf. Með umræddri hlutafjáraukningu var hluta­fé Exista hf. marg­fald­að, þ.e. það var 14.134.767.632 hlutir fyrir hækkunina, en varð 64.174.767.632 hlut­ir eftir hækkunina. Með þessu var eignar­hlutur stefnda verulega þynntur út, eða niður í 10,43% af hlutafé Exista, en á móti varð stefn­andi eigandi samtals um 77,9%. Fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra samþykkti tilkynningu um hlutafjárhækkun þann 8. desember 2008 án athugasemda. Frá þeim tíma taldist hlutafé Exista hf. hækkað, sbr. 3. mgr. 36. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Sama dag tilkynnti Exista hlutafjárhækkunina til Kauphallarinnar (Nasdaq OMX) og voru ekki gerðar athugsemdir við gildi hlutafjárhækkunarinnar í kjölfar þessarar tilkynningar. Stefnandi óskaði eftir því að Fjármálaeftirlitið veitti undanþágu frá lögbundnu tilboðsverði í yfirtökutilboði stefnanda á Exista hf. Að undangenginni rannsókn ákvað Fjármáleftirlitið að lágmarksverð í yfirtökutilboði stefnanda til hluthafa Exista hf. skyldi lækkað og vera að lágmarki 0,02 kr. á hlut. Stefnandi gerði hluthöfum í Exista hf. yfirtökutilboð þann 11. apríl 2009. Stefndi samþykkti tilboð stefnanda með undirritun á samþykkis- og framsalseyðublað þann 8. maí 2009 og greiddi stefnandi stefnda kaupverðið, 134.683.376 krónur, þann 15. maí 2009. Með úrskurði fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra, dags. 29. júní 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að tilkynning um hlutafjárhækkun í Exista hf., dags. 8. desember 2008, hefði verið ólögmæt. Byggði fyrirtækjaskrá ákvörðun sína á því að brotið hafi verið gegn 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem fram kemur að greiðsla hlutar megi ekki vera minni en nafnverð hans. Af gögnum málsins yrði hins vegar ekki annað ráðið en að 50 milljarða kr. hækkun hlutafjár hafi einungis verið mætt með tilkynningu um eins milljarðs kr. endurgjald, þ.e. nafnverði hlutafjár Kvakks ehf., sem aldrei hefði þó verið tilkynnt um formlega til fyrirtækjaskrár að hefði hækkað úr upphaflegu lágmarkshlutafé, þ.e. 500,000 kr. Var tilkynningin bakfærð og skráð hlutafé félagsins lækkað niður í þá fjárhæð sem opinberlega var skráð áður en þeirri fjárhæð var breytt með tilkynningunni. Þann 25. september 2009 kærði stefndi hlutafjáraukningu Exista ehf. til sérstaks sak­­­sóknara. Enn fremur kærði stefndi úrskurð fyrir­tækja­skrár til fjár­mála­ráðuneytisins með bréfi þar sem gerð var sú krafa að úrskurður fyrirtækjaskrár yrði felldur niður og lagt fyrir fyrir­tækjaskrá að fjalla að nýju um mál Exista með það fyrir augum að tryggja hagsmuni Exista og þar með kröfuhafa félagsins. Ráðuneytið vísaði frá kæru stefnda vegna aðildarskorts. Ríkisskattstjóri tilkynnti sérstökum saksóknara enn fremur um málið . Af hálfu sérstaks saksóknara var efnt til rannsóknar á málinu þar sem átta manns höfðu réttarstöðu sakbornings. Með ákæru útgefinni 18. september 2012 voru Lýður Guðmundsson, stjórnarmaður stefnda, og lögmaður sá er sendi inn tilkynningu Exista hf. um hlutafjáraukninguna ákærðir fyrir brot á hlutafélagalögum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 30. maí 2013, var Lýður sakfelldur fyrir að hafa hinn 8. desember 2008, sem stjórnarmaður stefnda, brotið vísvitandi gegn ákvæðum laganna um greiðslu hlutafjár með því að greiða hlutafélaginu Exista minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í Exista hf. Var brot hans talið varða við 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. tl. 1. mgr. 153. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995, með síðari breytingum. Lýður og lögmaðurinn voru hins vegar sýknaðir af broti gegn 1. tl. 1. mgr. 153. gr. laga nr. 2/1995 fyrir að skýra hlutafélagaskrá vísvitandi rangt og villandi frá hækkun á hlutafé Exista hf. Talið var ósannað að Lýður hefði komið að því að semja eða senda tilkynninguna. Var Lýður dæmdur til að greiða tveggja milljóna kr. sekt í ríkissjóð. Dóminum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar. Með bréfi, dags. 23. október 2012, skoraði stefnandi á stefnda að endurgreiða það kaupverð sem greitt var fyrir hluti í Exista hf. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda með bréfi, dags. 16. nóvember 2012. III Málsástæður stefnanda Um aðalkröfu stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína á hendur stefnanda á auðgunarreglu kröfuréttar þar sem í málinu séu fyrir hendi sérstakar aðstæður sem réttlæti beitingu hennar. Stefnandi hafi verið í góðri trú um að tilkynning til fyrirtækjaskrár ríkisskattsjóra um hækkun á hlutafé Exista hf. væri gild en fyrirtækjaskrá hafi breytti skráningu félagsins í samræmi við tilkynninguna án athugasemda. Stefnandi hafi tilkynnt Kauphöll Íslands um yfirtökuskylduna og sent henni drög að tilboðsyfirliti til staðfestingar. Þá hafi stefnandi óskað eftir undanþágu frá Fjármálaeftirlitinu frá ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti um lágmarksfjárhæð í yfirtökutilboði. Fjármálaeftirlitið hafi óskaði eftir mati endurskoðunarfirmans PricewaterhouseCoopers á verðmæti Exista hf. í tengslum við þessa beiðni stefnanda. Hvergi í þessu ferli hafi verið gerðar athugasemdir við lögmæti hlutafjárhækkunarinnar. Stefnandi hafi skráð sig fyrir öllu hinu nýja hlutafé en við það hafi skapast yfirtökuskylda í samræmi við X. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Á grundvelli þeirrar forsendu að hlutafjárhækkunin væri gild hefði stefnandi gert hluthöfum Exista hf. yfirtökutilboð í samræmi við yfirtökuskyldu sína og hafi stefndi samþykkt tilboðið. Telur stefnandi ljóst að þegar stefndi hafi samþykkt tilboðið hafi hann haft miklar efasemdir um gildi hlutafjárhækkunarinnar. Vísar hann í því samhengi til skýrslu af fyrrverandi starfsmönnum stefnda hjá sérstökum saksóknara þar sem fram komi að starfsmenn stefnda höfðu haft samband við fyrirtækjaskrá um lögmæti hlutafjárhækkunarinnar, að stefndi aflaði lögfræðiálits um gildi hennar og að starfsmenn stefnda hafi talið ýmislegt benda til þess að hún væri ólögmæt. Þrátt fyrir þessar efasemdir starfsmanna stefnda hafi hann samþykkt yfirtökutilboð stefnda án nokkurra athugasemda en ástæða þess hafi verið að bankinn vissi um stöðu Exista hf. og að hlutafé þess væri verðlaust. Um varakröfu stefnanda Stefnandi byggir varakröfu sína um ógildingu á samningi aðila á almennum ógildingarreglum samningaréttarins um brostnar forsendur og 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi vísar til þess að á grundvelli almennra meginreglna samningaréttarins um brostnar forsendur sé unnt að fella samninga úr gildi í heild eða að hluta, sé skilyrðum til þess fullnægt. Meginforsenda þess að stefnandi hafi gert stefnda yfirtökutilboð hafi verið að hlutafjárhækkunin væri gild. Stefnandi hefði verið í góðri trú um að hækkunin væri lögmæt, enda hefði hún komið á borð fjölmargra aðila sem hafi ekki gert athugasemdir við lögmæti hennar. Gildi hlutafjárhækkunarinnar hafi jafnframt verið ákvörðunarástæða fyrir stefnanda ásamt því að vera veruleg því ekki hefði komið til tilboðsins án hennar. Stefnda hafi verið ljóst eða mátt vera ljóst að forsendan hafi verið ákvörðunarástæða fyrir stefnanda og að hún hafi verið veruleg. Við úrskurð fyrirtækjaskrár hafi forsendur stefnanda fyrir kaupum á hlutafé stefnda í Exista hf. brostið. Stefnandi vísar til 33. gr. laga nr. 7/1936 og telur það óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig samninginn vegna atvika sem hafi verið fyrir hendi þegar löggerningurinn hafi komið til vitundar hans og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um. Skilyrði ákvæðisins sé uppfyllt þar sem það hafi verið mat stefnanda þegar löggerningurinn hafi komið til vitundar hans að hlutafjárhækkunin væri ólögmæt. Ljóst sé af skýrslutökum fyrrverandi starfsmanna stefnda hjá sérstökum saksóknara að stefndi hafi haft vitneskju um þessi atvik þegar kaupsamningurinn hafi verið gerður. Þá byggir stefnandi á því að skilyrðið um óheiðarleika sé uppfyllt þar sem stefndi hafi verið þeirrar skoðunar, þegar hann samþykkti tilboð stefnanda, að hlutafjárhækkunin væri ólögmæt. Þá sé ljóst að bankinn hafi vitað um fjárhagsstöðu Exista hf. og talið á grundvelli þeirra upplýsinga að hlutafé félagsins væri verðlaust. Þá telur stefnandi að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnda að bera samninginn fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til við mat samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins. Stefnandi byggir á því að þegar litið er til þessara atriða sé ljóst að skilyrði ákvæðisins eru uppfyllt. Þannig sé í fyrsta lagi ljóst að stefnandi hafi verið í góðri trú um að hlutfjárhækkunin væri gild. Í öðru lagi sé ljóst að stefndi hafi talið yfirtökutilboð stefnanda byggt á forsendum sem stæðust ekki. Í þriðja lagi hafi bankinn verið í þeirri stöðu að hafa upplýsingar um fjárhagsstöðu Exista hf. og taldi á grundvelli þeirra upplýsinga að hlutafé í félaginu væri verðlaust. Í fjórða lagi hafi hlutafjárhækkunin verið ógilt með úrskurði fyrirtækjaskrár þann 8. desember 2008, en gildi hækkunarinnar hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir yfirtökutilboðinu. Í fimmta lagi hafi stefndi kært starfsmenn Exista hf. o.fl. til sérstaks saksóknara vegna meintrar ólögmætrar hlutafjárhækkunar aðeins fáeinum mánuðum eftir að bankinn hafi samþykkt tilboð stefnanda. Kröfu sína um dráttarvexti frá 23. nóvember 2012 til greiðsludags styður stefnandi við 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi hafi beint kröfu um endurgreiðslu að stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til almennra ógildingarreglna samningaréttarins vegna brostinna forsendna, 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og til óskráðra meginreglna kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Um dráttarvexti vísar stefnanda til 1. mgr. 6. gr. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er á því byggt að með samþykki sínu á samþykkisblað dags. 8. maí 2009 hafi komist á bindandi kaupsamn­ingur milli aðila og eigi sá samningur að standa, sbr. meginreglu samninga- og kröfu­réttar um skuldbindingargildi loforða og jafnframt ákvæði laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Reglur, sem heimili að samningi sé vikið til hliðar, séu undan­tekningar­reglur og eigi aðeins að beita þeim af ýtrustu varúð og eingöngu í sér­stökum tilvikum. Um aðalkröfu stefnda Stefndi hafnar því að „auðgunarregla kröfuréttar“ fyrir­finnist í íslenskum rétti, en í öllu falli séu ekki þær „sérstöku aðstæður“ í fyrir­liggjandi máli sem heimili að fall­­ist verði á aðalkröfu stefnanda. Stefndi hafnar einn­ig öll­um full­yrð­­­ingum stefnanda um meinta grandsemi stefnda og meint grandleysi stefnanda í aðdraganda kaupanna. Stefndi vísar sérstaklega til þess að þó að starfsmenn hans hafi haft efasemdir um lögmæti hlutafjárhækkunarinnar, sé ekki þar með sagt að starfsmenn stefn­anda hafi vitað eða getað gert ráð fyrir því að hluta­­­fjár­hækkun­in yrði felld úr gildi í heild sinni, eins og fyrir­tækja­skrá hafi tekið ákvörðun um síðar. Telur stefndi að mun nær hefði verið af fyrir­tækja­skrá að láta hluta­fjár­hækk­un­ina standa og innheimta eftirstöðvar kaup­verðs­ins úr hendi stefnanda. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að hlutafjár­hækkunin var felld úr gildi enda verði ekki séð að sú ákvörðun hafi haft nokk­ur áhrif á verðmæti hluta í Exista hf. Staðreyndin hafi verið sú að það sem hafi gert hluti stefn­anda í félaginu verðlausa hafi verið nauða­samn­ingur þess sem stað­fest­ur hafi verið í október 2010. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að meta verði kröfu stefnanda eftir eðli máls með hlið­sjón af öllum atvikum. Vísar stefndi í því samhengi til þess að umrædd viðskipti milli aðila um hluti í Exista hf. hafi verið gerð að frumkvæði stefnanda, sem jafnframt hafi ráðið verði hlutanna, innan þeirra marka sem verðbréfaviðskiptalögin setji. Markmið stefnanda með því að skrá sig fyrir hlutum í félaginu hafi verið að halda yfirráðum yfir því en þessu markmiði hafi hann náð þrátt fyrir að fyrir­tækja­skrá hafi fellt hlutafjárhækkunina niður. Auk þess hafi stefnandi náð markmiðinu vegna þess að stefndi hafi selt honum hluti sína í félaginu. Ekki sé annað vitað en að stefndi hafi nýtt réttindi skv. þeim hlutum í Exista hf., sem hann keypti af stefnda, s.s. með því að nýta atkvæðarétt hlutanna á hluthafa­fund­um o.þ.h. Um hafi verið að ræða viðskipti með hlutabréf, sem verði almennt að teljast áhættusöm við­skipti, en þó sérstaklega áhættusöm m.t.t. bágs fjárhags félagsins sem stefnanda hafi verið kunnur. Stefnandi og Exista hf. virðist hafa beitt blekkingum þegar hluta­fjárhækkunin var til­kynnt, sbr. ákæru sérstaks saksóknara. Stefnandi hafi jafnframt verið í vondri trú þegar hann hafi keypti hlutina af stefnda. Tilgangur stefnanda hafi m.a. verið hlutabréfaviðskipti, stjórnendur hans hafi haft yfir að ráða sérfræðikunnáttu í viðskiptum og stefnandi notið sér­fræði­aðstoðar. Einnig vísar stefndi til þess að svo virðist sem stefnandi hafi beint endurkröfu vegna kaupverðs hluta í Exista hf. að stefnda einum, af öllum þeim hluthöfum í Exista hf. sem stefnandi hafi keypti hluti af. Stefndi hafi gengið á stærstan part þeirra hluta á 5 aura hvern hlut, sem hann síðar seldi stefnanda á 2 aura hvern hlut. Augljóst er því að stefndi hafi orðið fyrir miklu tjóni vegna þessara viðskipta. Þá vísar stefndi til þess að stefnandi krefjist endurgreiðslu kaupverðs gegn afhendingu hluta sem hafi orðið verð­lausir meðan stefnandi hafi haft eignarhald þeirra. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við greiðslu sína til stefnda og hafi sýnt veru­legt tómlæti við að halda kröfunni til haga og því gefið stefnda réttmætar væntingar um að greiðslan hafi verið endan­leg. Þá telur stefndi almennt ósanngjarnt gagnvart stefnda að beita reglu um óréttmæta auðgun við þær aðstæður sem séu í málinu og gera stefnda að endur­greiða stefn­anda kaupverð hlutanna. Um varakröfu stefnda Stefndi hafnar því að stefnandi geti borið fyrir sig nú að ákvörðunarástæða hans fyrir kaupunum hafi verið sú að hlutafjár­hækkunin hafi verið gild og jafnframt að stefnandi hafi verið í góðri trú um lögmæti hlutafjár­hækkunarinnar. Fyrir það fyrsta byggir stefndi á því að stefnanda hafi verið ljóst, eða a.m.k. hafi honum hlotið að vera ljóst, þegar hann hafi skráð sig fyrir öllum nýjum hlutum í félaginu að hlutafjár­hækkunin hafi verið ólög­­mæt. Það sé stefnandi sem virðist hafa haldið um alla þræði í málinu og beri alla ábyrgð á hinni ólögmætu hlutafjár­hækkun. Því geti hann ekki borið því við nú að þessi forsenda hans fyrir þeim viðskiptum sínum við stefnda hafi brostið. Stefndi áréttar jafnframt að stefnandi hafi eignast hluti stefnda í yfirtöku skv. X. og XI. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, en skv. ákvæðum þeirra kafla sé yfirtökuaðila óheimilt að setja skilyrði fyrir yfirtökutilboði sínu. Stefndi hafnar því jafnframt að umrædd forsenda stefn­anda hafi verið honum veruleg eða „ákvörðunarástæða“ hans fyrir viðskiptum hans við stefnda, eins og hann byggi á. Stefndi hefði t.a.m. aldrei samþykkt að þessi forsenda stefnanda yrði hluti af samningi aðila. Einnig megi álykta af aðgerðum og aðgerðarleysi stefnanda, eftir að hlutafjár­hækkunin hafi verið felld úr gildi 29. júní 2009, að umrædd forsenda stefnanda hafi ekki verið honum veruleg eða „ákvörðunarástæða“. Auk þess mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu að honum hafi verið ljóst að „ákvörð­unar­ástæða“ stefnanda fyrir kaupunum hafi verið að umrædd hlutafjárhækkun væri lögmæt. Jafnframt byggir stefndi á því að þegar horft er til þeirra sérstöku aðstæðna sem eru í fyrirliggjandi máli þá yrði það ekki sanngjarnt gagnvart stefnda ef fallist yrði á kröfu stefn­anda um ógildingu kaupsamningsins og endurgreiðslu kaupverðsins á grundvelli megin­reglna um brostnar forsendur. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að það sé óheiðarlegt af stefnda að bera löggerninginn, sem krafist sé ógildingar á í málinu, fyrir sig, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi mótmælir því að hann hafi verið grandsamur um ólögmæti hluta­fjárhækkunar þegar hann hafi selt stefnanda hluti sína í Exista hf. Stefndi vísar jafnframt til þess að jafnvel þótt hlutafjárhækkunin hafi verið ólög­mæt hafi það ekki verið sjálfgefið að hún yrði felld niður, eins og síðar hafi orðið raunin, heldur telur stefndi að mun nær hefði verið af hálfu fyrirtækjaskrár að láta hluta­fjár­hækkun­ina standa og innheimta eftirstöðvar kaupverðsins úr hendi stefn­anda á grundvelli III. kafla hlutafélagalaga. Stefndi vísar hér einnig til þess að stefn­andi hafi ekki einungis verið grand­­samur um ólögmæti hlutfjárhækkunarinnar, heldur gert ráð­stafanir á grund­velli henn­ar í vondri trú og virðist ekki hafa skeytt neinu um hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir sig eða aðra. Stefndi mótmælir því jafn­framt að hann hafi haft aðrar og meiri upplýsingar um fjár­hagsstöðu Exista hf., en almennt. Þar sem um hafi verið að ræða opinberar upplýsingar, ætti öllum að vera ljóst á þessum tíma að hlutir í félaginu hafi verið verðlausir. Jafnframt byggir stefndi á því að þegar horft sé til þeirra sérstöku aðstæðna sem séu fyrir­liggjandi í málinu sé ekki sanngjarnt gagnvart stefnda að fallast á kröfu stefn­anda um ógildingu kaupsamningsins og endurgreiðslu kaupverðsins á grundvelli 33. laga nr. 7/1936. Stefndi mótmælir því að það væri ósanngjarnt og and­stætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera löggerninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi geri litla sem enga tilraun til að sýna fram á að skil­yrð­um þess að beita megi greininni sé fullnægt. Stefndi mótmælir þeim fullyrðingum stefnanda að stefnandi hafi verið í góðri trú um ólög­mæti hlutafjárhækkunarinnar; að stefnda hafi verið ljóst að yfirtökutilboð stefn­anda væri byggt á forsendum sem stæðust ekki; að stefnda hafi einum verið ljóst að hlutir í Exista væru verðlausir; og að gildi hlutafjárhækkun­arinnar hafi verið „ákvörð­un­ar­ástæða“ fyrir kaupum stefnanda á hlutum stefnda í Exista. Verði ekki fallist á ofangreindar röksemdir, byggir stefndi sýknukröfu sína á þeim grundvelli að stefnandi hafi, eftir að hlutafjárhækkun Exista hf. hafi verið felld niður, sam­þykkt í verki að samn­­ing­ur hans við stefnda um kaup á hluta­bréf­um væri skuldbindandi og að hann myndi standa. Varð­andi þetta vísar stefndi til bæði aðgerða og aðgerðar­leysis stefn­­anda (gagnvart stefnda) eftir að hluta­fjár­hækkun­in hafi verið felld úr gildi 29. júní 2009. Hafi stefnandi haft athuga­semd­ir við viðskipti sín og stefnda, s.s. að hann teldi að þau ættu að ganga til baka og stefndi ætti að endur­greiða honum kaupverðið, sbr. málatilbúnað hans í fyrir­liggjandi máli, hefði hann átt að koma þeim athuga­semdum sínum á framfæri við stefnda þá þegar er hluta­­fjár­hækkun­ina var felld niður í júní 2009. Stefndi byggir enn fremur sýknukröfu sín á þeim grunni að allar kröfur stefnanda gegn stefnda, og öðrum hluthöfum sem hafi selt stefn­anda hluti sína í Exista hf., séu niður fallnar vegna verulegs tómlætis stefnanda. Varðandi þetta vísar stefndi til framangreindrar umfjöllunar, en jafnframt til þess að kaup stefnanda af stefnda hafi verið að fjár­hæð rúmlega 134 millj. kr. og hafi verðið langstærstu einstöku hlutabréfakaupin sem stefn­andi hafi gert vegna yfirtökutilboðs síns. Verði ekki fallist á sýknu stefnda á grundvelli framangreindra röksemda og fallist á kröfu stefnanda um að ógilda samninga aðila á grundvelli reglna um brostnar forsendur, 33. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 gerir stefndi þá kröfu að hann verði sýknaður af endurgreiðslukröfu stefnanda. Sérstakar aðstæður séu fyrir hendi í fyrirliggjandi máli sem réttlæti það að endur­greiðslukröfu stefnanda sé hafnað. Varðandi þetta vísar stefndi til framangreindra málsástæðna sinna en einnig til þess að stefnandi ber alla ábyrgð á hinni ólögmætu hluta­fjár­hækkun sem krafa hans í málinu byggi á. Stefnandi hafi ekki gert fyrirvara við greiðslu sína til stefnda, þeir hlutir sem stefnandi hafi keypt af stefnda séu nú verðlausir og hafi orðið það meðan stefnandi hafi orðið eigandi þeirra. Stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti við að halda kröfu sinni til haga og það yrði talið almennt ósanngjarnt gagnvart stefnda ef honum yrði gert að endur­greiða stefnanda kaupverðið. Stefndi mótmælir upphafsdegi dráttarvaxta í kröfugerð stefn­anda, en stefndi telur, með hliðsjón af þeim sérstöku málsatvikum sem eru uppi í málinu að ekki séu efni til að dæma hann til greiðslu dráttarvaxta af tildæmdri fjárhæð nema í fyrsta lagi frá dómsuppsögu, en ella frá þing­festingardegi. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar, þ.m.t. reglna um skuldbindingargildi loforða og að löggerninga skuli halda, meginreglu um réttar­áhrif brostinna forsendna og reglna um tómlætisáhrif. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 50/2000 um lausa­fjár­kaup og laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Varðandi kröfu stefnda um málskostnað er vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Niðurstaða Ágreiningsefni máls þessa varðar kaup stefnda af stefnanda á hlutabréfum í Exista hf. í maí 2009. Eins og rakið er í málavaxtalýsingu keypti stefnandi bréfin af stefnda í kjölfar hlutafjáraukningar í Exista hf. Hlutafé í Exista hf. var aukið um 50 milljarða og voru hlutirnir seldir stefnanda. Með því var hluta­féð marg­fald­að og eignar­hlutur stefnda, 45,21% af hluta­fé verulega þynntur út, eða niður í 10,43% af hlutafénu, en á móti varð stefn­andi eigandi samtals um 77,9%. Við það að skrá sig fyrir öllum hinum nýju hlutum varð stefnandi yfir­töku­skyldur gagnvart öllum hluthöfum í félaginu og skyldugur til að gera þeim yfirtökutilboð í samræmi við ákvæði X. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfa­viðskipti. Er kaupin áttu sér stað voru náin stjórnunar- og eignatengsl á milli stefnanda og Exista hf. Stærsti eigandi Exista hf. var eignarhaldsfélagið Bakkabræður Holding sem var í eigu bræðranna Lýðs og Ágústs Guðmundssona. Þeir voru jafnframt eigendur stefnanda. Þá sátu þeir báðir í stjórn Exista hf. og stefnanda. Áður en til hlutafjáraukningarinnar kom hafði stefndi gengið að hlut nefnds eignarhaldsfélags í Exista hf. sem settur hafði verið til tryggingar lánasamningi hins fyrrgreinda félags við stefnda. Stefnandi hefur ekki mótmælt því að tilgangur hlutafjáraukningarinnar hafi í raun verið að tryggja að eignarhald Exista hf. héldist í höndum bræðranna eða félaga í þeirra eigu Með úrskurði fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra, 29. júní 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að tilkynning um hlutafjáraukninguna hefði verið ólögmæt. Var tilkynningin bakfærð og skráð hlutafé félagsins lækkað niður í þá fjárhæð sem opinberlega var skráð áður en þeirri fjárhæð var breytt með tilkynningunni. Taldi fyrirtækjaskrá að brotið hefði verið gegn 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem fram kemur að greiðsla hlutar megi ekki vera minni en nafnverð hans. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda annars vegar á auðgunarreglu kröfuréttar en hins vegar á almennum ógildingarreglum samningaréttarins um brostnar forsendur. Um óréttmæta auðgun Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 39/2003, frá 19. júní 2003, er vísað til þess að í löggjöf megi finna dæmi þess að byggt sé á viðhorfum um óréttmæta auðgun, sbr. t.d. 74. gr. víxillaga nr. 93/1933 og 57. gr. laga nr. 94/1933 um tékka. Þótt ekki yrði talið að almenn auðgunarregla gildi í íslenskum rétti yrði að fallast á að réttmætt geti verið að beita auðgunarreglu við sérstakar aðstæður, þótt ekki sé til þess bein heimild í settum rétti. Verði þá að meta kröfu af þessum toga eftir eðli máls í einstökum tilvikum með hliðsjón af öllum atvikum. Til stuðnings því að skilyrði auðgunarreglunar séu uppfyllt vísar stefnandi til þess að meginforsenda þess að hann hafi gert stefnda yfirtökutilboð og greitt fyrir hlutafé bankans í Exista hf. hafi verið sú að umrædd hlutafjárhækkun væri gild. Hann hafi verið í góðri trú um lögmæti hlutfjáraukningarinnar. Á þetta getur dómurinn ekki fallist. Gögn málsins bera með sér að þeir sérfræðingar sem Exista hf. leitaði til í tengslum við hlutafjáraukninguna höfðu uppi efasemdir um að fyrirhuguð hlutafjárhækkun stæðist lög. Má í því samhengi t.d. vísa til framburðar tveggja löggiltra endurskoðenda og lögfræðings hjá endurskoðendafirmanu Deloitte, hjá sérstökum saksóknara, þar sem fram kemur að þeir hafi hitt starfsmenn Exista hf. á fundi þar sem hlutafjáraukningin hafi verið til umræðu. Hafi starfsmönnum verið gerð grein fyrir því að það væri andstætt hlutafélagalögum að hækka hlutaféð um 50 milljarða með einni milljarða króna greiðslu. Þá er það lagaákvæði sem brotið var við hlutafjárhækkunina, þ.e. 16. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, auðskilið og máttu fyrirsvarsmenn Exista hf., sem voru reynslumiklir í viðskiptum, gera sér grein fyrir því að með tilkynningunni til hlutafélagaskrár væri verið að brjóta ákvæðið. Ekki er í þessu samhengi unnt að skilja á milli stefnanda og Exista hf. þar sem á milli þessara félaga eru náin stjórnenda- og eigendatengsl. Var Lýður Guðmundson með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðum 30. maí 2013, sakfelldur fyrir að hafa brotið vísvitandi gegn nefndu ákvæði með því að greiða Exista hf. minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í Exista hf. Þá er til þess að líta að viðskipti með hlutabréf eru áhættusöm en þau geta sveiflast í virði. Telja verður að viðskipti með hlutabréf í Exista hf. hafi verið sérstaklega áhættusöm, þegar stefnandi keypti þau af stefnda, enda var hlutafé í félaginu neikvætt. Þannig er staðfest í verðmati endurskoðunarfirmans PwC á Exista hf., sem gert var vegna yfirtökutilboðs stefnanda og birt í Kauphöllinni í mars 2009, að verðmæti Exista hf. hafi í desember 2008 verið neikvætt um 155,8 milljarða króna. Þegar framgreint er metið heildstætt, og jafnframt horft til þess að stefnandi gerði ekki reka að því að krefjast endurgreiðslu úr hendi stefnda fyrr en meira en þremur árum eftir að hlutafélagskrá felldi úr gildi tilkynningu um hlutafjáraukninguna, verður ekki fallist á það með stefnanda að fyrir hendi séu þær sérstöku aðstæður sem réttlæti beitingu auðgunarreglu kröfuréttar. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Um varakröfu stefnanda Stefnandi byggir varakröfu sína um ógildingu á samningi aðila á almennum ógildingarreglum samningaréttarins um brostnar forsendur og 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi vísar til þess að meginforsenda þess að hann hafi gert stefnda yfirtökutilboð hafi verið að hlutafjárhækkunin væri gild. Dómurinn hefur, í umfjöllun um aðalkröfu, áður komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi verið grandsamur um ólögmæti hlutafjáraukningarinnar og vísast til þess. Þá var stefnandi grandsamur um mjög slæma fjárhagsstöðu Exista hf. er hann keypti hlutabréfin af stefnda. Geta brostnar forsendur því ekki leitt til þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kaupverð hlutabréfanna. Stefnandi byggir enn fremur á því að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera fyrir sig samninginn vegna atvika sem hafi verið fyrir hendi þegar löggerningurinn hafi komið til vitundar hans og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936. Þá telur stefnandi að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnda að bera samninginn fyrir sig, sbr., 2. mgr. 36. gr. sömu laga. Með hliðsjón af því sem áður hefur verið sagt um grandsemi stefnanda um ólögmæti hlutafjáraukningarinnar verður ekki talið að við samningsgerðina eða síðar hafi verið fyrir hendi atvik sem valda ógildingu samningsins á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 eða því að honum verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. sömu laga. Þótt fyrirsvarsmenn stefnda kunni að hafa haft efasemdir um lögmæti hlutafjáraukningarinnar var heldur ekki sjálfgefið að hún yrði felld niður. Verður þessum lagaákvæðum því ekki beitt við úrlausn málsins. Hvað sem öðru líður er það jafnframt álit dómsins að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt aðgerðarleysi í málinu að hann hafi glatað þeim rétti sem hann kann að hafa haft gagnvart stefnda en ekki er unnt að fallast á það með stefnanda að rannsókn sérstaks saksóknara hafi gefið honum tilefndi til að bíða átekta með innheimtuaðgerðir á hendur stefnda í meira en þrjú ár. Er stefndi því sýknaður af varakröfu stefnanda. Með hliðsjón af þessum úrslitum málsins verður stefndi, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Valtýr Sigurðsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Sigurður Guðmundsson hdl. Dóminn kvað upp Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndi, Arion banki hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, BBR ehf., í máli þessu. Stefndi greiði stefnanda 750.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 42/2007
Nytjastuldur Þjófnaður Skjalafals Fjársvik Umferðarlagabrot Fíkniefnalagabrot Svipting ökuréttar Upptaka Skaðabætur Vanaafbrotamaður Reynslulausn Skilorðsrof
Nytjastuldur. Þjófnaður. Skjalafals. Fjársvik. Umferðarlagabrot. Fíkniefnalagabrot. Svipting ökuréttar. Upptaka. Skaðabætur. Vanaafbrotamaður. Reynslulausn. Skilorðsrof.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. janúar 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að niðurstaða héraðsdóms um greiðslu skaðabóta verði staðfest. Ákærði krefst sýknu af 1. til 5. tölulið ákæru að undanskildum ölvunarakstri og hraðakstri samkvæmt ákærulið 5.1. Að öðru leyti krefst hann mildunar refsingar og að gæsluvarðhald sem hann sætti frá 18. febrúar 2006 til 22. sama mánaðar, og frá 15. september 2006, komi til frádráttar henni. Ennfremur krefst hann þess að bótakröfum Olíuverslunar Íslands hf. og Kaupfélags Héraðsbúa verði vísað frá dómi. Fyrir Hæstarétti hefur ekki verið gerð krafa um endurskoðun á ákvæði hins áfrýjaða dóms um ævilanga sviptingu á ökurétti ákærða og stendur það því óraskað. Þá hefur ekki verið krafist endurskoðunar á ákvæðum héraðsdóms um upptöku fíkniefna og heldur ekki um frávísun skaðabótakrafna Landsbanka Íslands hf., Skeljungs hf. og Visa Ísland – Greiðslumiðlunar hf. Standa þau því óröskuð. Með hliðsjón af 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um ákærulið 5.2 staðfest. Í ákærulið 2.2 er ákærða gefið að sök að hafa átt þátt í innbroti í söluskála SJ að Búðavegi 60 á Fáskrúðsfirði 16. febrúar eða aðfararnótt 17. febrúar 2006 og þjófnaði úr skálanum og hraðbanka í eigu Landsbanka Íslands hf. sem þar var að finna. Var hann sakfelldur fyrir þetta brot í héraði meðal annars með vísan til þess að skófar hefði fundist á vettvangi innbrotsins sem verið gæti undan skóm þeim sem ákærði var í þegar hann var handtekinn á Akureyri að morgni 17. febrúar 2006. Rannsóknargögn málsins um skófar þetta eru misvísandi með þeim hætti að sakfelling ákærða verður ekki á þessu reist. Önnur atriði sem talin eru fram í héraðsdómi til stuðnings þessari sönnunarfærslu eru á hinn bóginn fullnægjandi til sakfellingar ákærða fyrir brot samkvæmt þessum ákærulið og verður dómurinn því staðfestur um það efni. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða fyrir þau brot sem málskotið tekur til og um heimfærslu þeirra til refsiákvæða. Við meðferð málsins í héraði lágu ekki fyrir upplýsingar um þrjá dóma sem ákærði hlaut í Danmörku á árunum 1993 og 1994 fyrir ýmis hegningarlagabrot, þar á meðal auðgunarbrot. Var honum með þessum dómum gert að sæta fangelsisrefsingu í samtals fimm ár og níu mánuði. Ákærði var 18. febrúar 2000 dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur í þriggja ára fangelsi fyrir þjófnað, tilraun til þjófnaðar og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Var þeim dómi ásamt dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. apríl 2000 áfrýjað til Hæstaréttar sem kvað upp dóm sinn 26. október 2000. Þá var sátt sem gerð var 13. nóvember 2000 vegna umferðarlagabrots en ekki fíkniefnalagabrots, eins og segir í héraðsdómi. Þá var ákærði dæmdur í þriggja ára fangelsi með dómi Hæstaréttar 29. nóvember 2001 en ekki í janúar það ár eins og talið er í héraðsdómi og var ákærði þá sakfelldur fyrir líkamsárás og tilraun til þjófnaðar. Sakarferli ákærða er um annað rétt lýst í héraðsdómi. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 verður hann staðfestur um refsingu ákærða. Þá verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um skaðabætur til Kaupfélags Héraðsbúa og Olíuverslunar Íslands hf. Niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Garðars Garðarssonar, sviptingu ökuréttar, upptöku fíkniefna, greiðslu skaðabóta og sakarkostnað. Til frádráttar refsivist ákærða komi gæsluvarðhald hans 18. febrúar 2006 til 22. febrúar 2006 og frá 15. september 2006 til dómsuppsögu Hæstaréttar. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 461.702 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 22. nóvember sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 27. október 2006 á hendur Garðari Garðarssyni, kt. 100165-4499, óstaðsettum í hús, Kópavogi, fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2006: 1. Nytjastuldi: 1.1 Mánudaginn 21. ágúst heimildarlaust ekið bifreiðinni SF-254, sem tekin var af bílasölunni Toyotasalanum í Reykjanesbæ, frá Reykjavík að Reykjanesbraut við Garð­skagaveg þar sem bifreiðin endaði utan vegar. 1.2 Miðvikudaginn 13. september á bifreiðarstæði við Bílasöluna Bílavík að Njarðarbraut 1 í Reykjanesbæ heimildarlaust tekið bifreiðina PO-075 og ekið henni að Urðarstíg í Reykjavík þar sem lögregla stöðvaði aksturinn fimmtudaginn 14. september. Eru brot þessi talin varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Þjófnaði: 2.1 Fimmtudaginn 16. febrúar í versluninni Sparkaup á Fáskrúðsfirði stolið kr. 12.000 í reiðufé og lyklum. 2.2 Fimmtudaginn 16. febrúar eða aðfaranótt föstudagsins 17. febrúar í félagi við A [kennitala] og hugsanlega fleiri menn brotist inn í söluskála SJ að Búðavegi 60 á Fáskrúðsfirði með því að spenna upp hurð og stolið sígarettukartonum, kortum með símainneign að verðmæti kr. 226.440, happdrættis­skaf­miðum að verðmæti kr. 78.050, 2 stafrænum myndavélum, 16 úrum, arabískum peningaseðli, tékkneskum peningaseðli, hamri og alls kr. 802.000 í reiðufé, þar af kr. 744.000 úr hraðbanka í eigu Landsbanka Íslands sem spenntur var upp, en stór hluti þýfisins fannst á hótelherbergi nr. 307 á Hótel KEA, Akureyri, þar sem ákærði var handtekinn af lögreglu. 2.3 Laugardaginn 29. apríl brotist inn á skrifstofur á hótel Radisson SAS 1919 við Pósthússtræti í Reykjavík með því að spenna upp hurðir og stolið fartölvu, spennugjafa, áfengi og aðgangskortum, samtals að verðmæti um kr. 150.000. 2.4 Sunnudaginn 20. ágúst á bensínafgreiðslustöð Olís við Sæbraut í Reykjavík stolið kortum með símainneign, samtals að verðmæti kr. 500.000. 2.5 Mánudaginn 4. september á starfsmannasvæði veitingastaðarins TGI Friday’s í Smáralind í Kópavogi stolið farsíma og kortaveski sem innihélt greiðslukort og skilríki. Eru brot þessi talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. 3. Skjalafals, með því að hafa sama dag í félagi við B [kennitala] svikið út vörur og þjónustu á eftirgreindum stöðum í Reykjavík með því að framvísa þar heimildarlaust greiðslukortum C [kennitala], en B falsaði nafn hennar undir nótur, og láta skuldfæra andvirðið á reikning hennar: 3.1 Lukkusmáranum, Smáralind í Kópavogi, andvirði kr. 25.000 í 2 færslum. 3.2 Catalinu, Hamraborg 11 í Kópavogi, andvirði kr. 39.100 í 3 færslum. 3.3 Háspennu, Laugavegi 118 í Reykjavík, andvirði kr. 30.000 í 2 færslum. 3.4 Vínbúðinni, Smáralind í Kópavogi, andvirði kr. 9.319. Eru brot þessi talin varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. 4. Fjársvik, með því að hafa sama dag í félagi við B í eftirgreind skipti svikið út vörur og þjónustu með því að hringja í þjónustuver símafyrirtækja og greitt fyrir símainneign með því að gefa heimildarlaust upp númer á greiðslukorti C: 4.1 Hringt í Og vodaphone, inneign að andvirði kr. 5.000 inn á símanúmerið [...] í eigu B. 4.2 Hringt í Símann, inneign að andvirði kr. 5.000 inn á símanúmerið [...] í eigu ákærða. Er þetta talið varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. 5. Umferðarlagabrot: 5.1 Laugardaginn 29. júlí ekið bifreiðinni YZ-091 sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 0,90‰) með 113 km hraða á klst. á Reykjanesbraut við Hvassahraun, þar sem leyfður hámarkshraði var 90 km á klst. 5.2 Mánudaginn 21. ágúst ekið bifreiðinni SF-254 sviptur ökuréttindum og ófær um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa amfetamíns, MDMA, metýlfenidat og kókaíns frá Reykjavík að Reykjanesbraut við Garðskagaveg þar sem bifreiðin endaði utan vegar. 5.3 Föstudaginn 8. september ekið bifreiðinni JG-727 sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 0,94‰) um Njarðvíkurveg í Reykjanesbæ. 5.4 Mánudaginn 11. september ekið bifreiðinni MZ-967 sviptur ökuréttindum norður Hringbraut í Reykjanesbæ. 5.5 Fimmtudaginn 14. september ekið bifreiðinni PO-075 sviptur ökuréttindum vestur Bergþórugötu og að Urðarstíg þar sem lögregla stöðvaði aksturinn. Er brotið í lið 5.1 talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr., 37. gr. og 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr., brotið í lið 5.2 við 2. mgr. 44. gr. a, brotið í lið 5.3 við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. og brotin í liðum 5.4 og 5.5 eru talin varða við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006 6. Fíkniefnalagabrot: 6.1 Föstudaginn 17. febrúar á Hótel KEA að Hafnarstræti 89 á Akureyri haft í vörslum sínum 2,54 g af kókaíni. 6.2 Laugardaginn 29. apríl í Smáralind í Kópavogi haft í vörslum sínum 6,51 g af hassi, 2,66 g af kókaíni og 3,63 g af amfetamíni. 6.3 Mánudaginn 8. maí á veitingastaðnum Monakó að Laugavegi 78 í Reykjavík haft í vörslum sínum 1,62 g af amfetamíni sem lögregla fann við leit. 6.4 Laugardaginn 29. júlí í bifreiðinni JG-727 á Njarðvíkurvegi í Reykjanesbæ verið með í vörslum sínum 4 töflur með vímuefninu MDMA sem lögregla fann við leit á lögreglustöð. 6.5 Mánudaginn 21. ágúst á Reykjanesbraut við Garðskagaveg haft í vörslum sínum 5,24 g af hassi. Þetta er talið varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. og 6. gr. sömu laga, varðandi meðferð ákærða á kannabis, MDMA og kókaíni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002, sbr. auglýsingu nr. 232/2001, að því er varðar meðferð ákærða á kókaíni. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006. Þá er þess krafist að upptæk verði gerð framangreind fíkniefni, sem lagt var hald á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Í málinu krefjast eftirtaldir aðilar þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta: 1. Landsbanki Íslands hf., kt. 550873-0449, að fjárhæð kr. 1.608.997 auk vaxta sam­kvæmt 8. og 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá tjónsdegi 17. febrúar til 27. mars 2006, en dráttarvaxta frá þeim degi samkvæmt III. kafla sömu laga til greiðsludags. 2. Skeljungur hf., kt. 590269-1749, að fjárhæð kr. 300.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá tjónsdegi þann 17. febrúar 2006 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr, sbr. 9. gr., sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. 3. Kaupfélag Héraðsbúa, kt. 680169-6249, að fjárhæð kr. 12.000 auk vaxta samkvæmt 8. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá tjónsdegi 16. febrúar 2006, en síðan dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga til greiðsludags. 4. Olíuverzlun Íslands hf., kt. 500269-3249, að fjárhæð kr. 421.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. um vexti og verðtryggingu frá tjónsdegi sem var 20. ágúst 2006 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. 5. Visa Ísland, kt. 500683-0589, að fjárhæð kr. 94.100 auk vaxta og dráttarvaxta skv. 7. og 15. gr., sbr. 10. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst þess að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málsvarnarlauna sér til handa. Ákæruliðir 1.1. og 5.2 Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 21. ágúst 2006 barst tilkynning frá Fjar­skiptamiðstöð lögreglu þann dag kl. 06.10 um að bílvelta hefði orðið á Reykjanesbraut við Rósaselstorg. Hafi lögregla ekið með forgangsljósum á vettvang, en í tilkynningu hafi komið fram að ökumaður væri fastur í bifreiðinni. Á vettvangi hafi bifreiðin SF-254 verið á vinstri hlið um 30 metra fyrir utan veg. Greinileg hjólför hafi verið eftir bifreiðina og ljóst að henni hafi verið ekið norður Reykjanesbraut. Ökumaður bifreiðarinnar, ákærði í máli þessu, hafi enn verið í bifreiðinni og virst óslasaður. Hafi hann komið sjálfur út úr bifreiðinni og sjúkraflutningamenn enga ástæðu talið til að flytja hann á sjúkrahús. Hafi ákærði greint lögreglu frá því að kunningi ákærða ætti bifreiðina. Á meðan lögregla hafi verið að vinna á vettvangi hafi annar ökumaður gefið sig á tal við lögreglu og greint frá því að bifreiðinni SF-254 hafi verið ekið fram úr bifreið sinni og hafi henni sennilega verið ekið á um 150 km hraða á klst. Fram kemur að ákærði hafi verið færður á heilsugæslustöð þar sem læknir hafi skoðað hann. Eftir skoðun hafi læknirinn metið ákærða óhæfan til aksturs sökum lyfjaneyslu. Tekin hafi verið úr ákærða sýni til rannsóknar kl. 07.21. Við skoðun hafi komið í ljós að ákærði hafi verið sviptur ökuréttindum frá 29. apríl 2006. Við skoðun á bifreiðinni SF-254 hafi komið í ljós haglabyssa í aftursæti, sem hafi verið með afsöguðu hlaupi. Eitt haglaskot hafi verið í farangursrými bifreiðarinnar. Við eftirgrennslan lögreglu hafi komið í ljós að bifreiðin SF-254 hafi verið á bifreiðasölunni Toyotasalnum í Reykjanesbæ. Haft hafi verið samband við D hjá bifreiðasölunni og hafi hann greint lögreglu frá því að einstaklingur hafi reynsluekið bifreiðinni um tveimur vikum fyrir atburðinn. Við athugun hafi komið í ljós að lyklum að bifreiðinni hafi verið skilað en ekki bifreiðinni sjálfri. D mætti á lögreglustöð síðar sama dag og lagði fram kæru vegna stuldar á bifreiðinni SF-254. Greindi hann frá því að hann hafi ekki orðið var við neitt óeðlilegt fyrr en lögregla hafi hringt til að grennslast fyrir um bifreiðina SF-254. Um tveimur vikum fyrir atburðinn hafi einstaklingur komið á bifreiðasöluna og fengið lánaða lykla að bifreiðinni SF-254. Lyklunum hafi verið skilað síðar sama dag. Við fyrirspurn lögreglu hafi verið aðgætt með lykla að bifreiðinni og þá komið í ljós að svo virtist sem skipt hafi verið um lykla á lyklakippu bifreiðarinnar. Þar sem ekki hafi verið farin eftirlitsferð um svæði bifreiðasölunnar hafi þjófnaður á bifreiðinni ekki uppgötvast. Í lögregluskýrslu frá 30. ágúst 2006 kemur fram að lögregla hafi haft samband við skráðan eiganda bifreiðarinnar SF-254, E. Hafi E komið á lögreglustöð og gefið lögreglu þær upplýsingar að bifreiðin hafi verið í vörslu Toyotaumboðsins í Njarðvík en hún hafi verið þar til sölu. Bæði lyklasett bifreiðar­innar hafi átt að vera í vörslu bifreiðasölunnar. Ákæruvald hefur lagt fram sem dskj. nr. 18 yfirlýsingu D framkvæmdastjóra Æco-Toyota í Reykjanesbæ, í tölvupósti frá 3. nóvember 2006. Í yfirlýsingunni kemur fram að bifreiðin SF-254 sé af gerðinni Santa Fe. Listaverð bifreiðarinnar sé 2.130.000 krónur en hafi verið á þeim tíma sem bifreiðin hafi verið tekin ófrjálsri hendi um 2.200.000 krónur. Rannsóknarstofa í lyfja- og eiturefnafræðum hefur 25. september 2006 ritað matsgerð vegna rannsóknar á sýnum er tekin voru úr ákærða í framhaldi af handtöku. Fram kemur að alkóhól hafi ekki mælst í blóði. Í þvagi hafi fundist amfetamín, MDMA og kókaín. Í blóði hafi magn amfetamíns mælst 45 ng/ml, MDMA hafi mælst 175 ng/ml og magn kókaíns 15 ng/ml. Metýlfenídat (Ritalin) hafi fundist í þvagi en ekki verið mælanlegt í blóði. Tetrahýdrókannabínól (hið virka efni í kannabis) eða alprazólam (Paxal) hafi ekki verið mælanlegt í blóði. Amfetamín, MDMA, metýlfenídat og kókaín séu í flokki ávana- og fíkniefna sem séu óheimil á íslensku forráðasvæði. Ökumaður teljist því hafa verið óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega þegar blóðsýnið hafi verið tekið, sbr. 45. gr. a umferðarlaga, nr. 50/1987. Tími sá sem liðið hafi frá því akstur ökumann hafi verið stöðvaður þar til blóðsýni hafi verið tekið breyti ekki niðurstöðu matsins. Í rannsóknargögnum máls nr. 035-2006-8738 er yfirlit Sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um ökuréttindi ákærða. Fram kemur að ákærði hafi fengið útgefið ökuskírteini 13. júní 2006 og það verið afhent eiganda 21. júní 2006. Á skjali nr. 13, bls. 1 er bráðabirgðaakstursheimild sem gefin hefur verið út til ákærða af lögreglu­stjóranum í Reykjavík 19. apríl 2006. Þá hefur bráðabirgðaakstursheimild aftur verið gefin út 8. júní 2006. Að lokum liggur frammi í rannsóknargögnum þess máls endurrit dóms í máli nr. S-364/2006 í máli ákæruvaldsins gegn ákærða, sem upp hefur verið kveðinn 10. apríl 2006. Samkvæmt dómsorði héraðsdóms var ákærði þann dag dæmdur til greiðslu sektar. Jafnframt var ákærði sviptur ökurétti í þrjú ár frá birtingu dómsins að telja. Dómur þessi er áritaður um birtingu í Kópavogi 29. apríl 2006. Undirritun ber með sér að dómfelldi hefur ritað undir dóminn í viðurvist Aðalsteins Aðalsteinssonar lögreglumanns. Undirritun ber með sér að ákærði unir niðurstöðu dómsins. Ákærði var yfirheyrður um sakarefnið af hálfu lögreglu í framhaldi af handtöku. Við yfirheyrslu bar ákærði að vinur sinn, F væri eigandi bif­reiðar­innar SF-254. Hafi ákærði hitt F á veitingastað í Hafnargötu í Keflavík. Ákærði þekkti sig ekki vel til í bæjarfélaginu og gæti því ekki sagt til um hvað veitingastaðurinn héti. Á mánudeginum 21. ágúst 2006 hafi ákærði verið að koma á bifreiðinni frá Reykjavík, en þar hafi hann verið á einhverjum skemmtistað. Ákærði og F hafi verið í Reykjavík til að ná í tölvur. Ákærði hafi skilið F eftir í Reykjavík hjá kærustu F og ekið einn Reykjanesbraut til suður. F þekkti ákærði lítið en hann ætti heima í Reykjanesbæ. Aðspurður um haglabyssu er fannst í bifreiðinni bar ákærði að nefndur F væri eigandi að byssunni. F hafi sýnt ákærða byssuna og hún greinilega verið biluð. Ákærði kvaðst vera í mikilli fíkniefnaneyslu um þessar mundir en hann hafi nýlega fallið. Ákærði kvaðst telja að hann hafi sofnað við aksturinn. Er hann var inntur eftir því hvort hann hafi neytt ólöglegra fíkniefna áður en hann hafi ekið bifreiðinni kvaðst ákærði hafa neytt kókaíns, ectasy, auk þess sem hann hafi drukkið eitthvað af bjór. Er ákærða var gerð grein fyrir að bifreiðin SF-254 hafi verið tekin ófrjálsri hendi við Toyotasalinn í Reykjanesbæ kvaðst ákærði ekki hafa gert það. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi kvaðst ákærði um atvik vilja vísa til skýrslu sinnar hjá lögreglu. Kvaðst ákærði ekki hafa frekari upplýsingar en hann hafi áður gefið um nefndan F. Kvaðst ákærði vilja ítreka að hann hafi á þessum tíma verið búinn að vera í mikilli fíkniefnaneyslu í um 4 til 6 mánuði. Þá væri hann að auki með lélegt minni. F hafi ákærði hitt á bar en hann hafi ætlað að hitta hann í Keflavík. Um nánari staðsetningu veitingastaðarins kvaðst ákærði ekki muna hvar hafi verið. F hafi sennilega verið með símanúmer hjá ákærða og þannig sett sig í samband við hann. Ákærði hafi verið með bifreiðina SF-254 frá því kvöldinu fyrir þann atburð er hann hafi velt bifreiðinni. Ákærði og F hafi verið samferða til Reykjavíkur. F hafi orðið eftir og ákærði því verið einn á ferð er hann hafi ekið suður Reykjanesbraut. Ákærði kvaðst neita því að hafa ekið bifreiðinni SF-254 sviptur ökuréttindum og ófær um að stjórna henni örugglega vegna áhrifa amfetamíns, MDMA, Metýl­fenidat og kókaíns. Kvaðst ákærði ekki hafa litið svo á að hann hafi verið próflaus á þessum tíma þar sem hann hafi fengið útgefið nýtt ökuskírteini hjá lögreglu. Hafi hann tekið við nýja skírteininu og því ekið bifreiðinni í þeirri trú að hann hafi verið með gild ökuréttindi. Lögregla hafi tekið hið nýja skírteinið af ákærða 21. ágúst 2006. Ákærði kvaðst hafa neytt fíkniefna deginum á undan en þau hafi verið hætt að hafa áhrif þegar hann hafi ekið bifreiðinni. Hann hafi einfaldlega sofnað undir stýri. Jakob Kristinsson, dósent á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum, stað­festi matsgerð rannsóknarstofunnar og greindi frá helstu niðurstöðum hennar. Kvað hann magn amfetamíns og kókaíns í blóði ákærða hafa verið mjög lítið og að það hefði ekki verið nægjanlegt til að uppfylla skilyrði eldri ákvæða umferðarlaga um akstur undir áhrifum lyfja, sem birst hafi í 44. gr. laganna. Lítið væri hins vegar vitað um virkni MDMA og því erfitt að meta undir hve miklum áhrifum ákærði hafi verið við aksturinn. Því væri t.a.m. ekki unnt að segja til með vissu um að hvaða marki neytendur þeirra efna mynduðu þol gagnvart efninu. Aðalsteinn Aðalsteinsson rannsóknarlögreglumaður staðfesti fyrir dómi að hafa birt dóm í máli nr. S-364/2006 frá 10. apríl 2006 fyrir ákærða og að birtingin hafi farið fram 29. apríl 2006. Niðurstaða: Ákærði neitar sök og ber að hann hafi fengið bifreiðina SF-254 að láni hjá vini sínum, tilteknum F. Ákærði hefur ekki getað gert frekari grein fyrir nefnd­um F, svo sem eftirnafni hans eða hvar hann búi. Þá hefur ákærði engar upplýsingar um símanúmer hjá honum en kveður F sennilega hafa haft samband við ákærða að fyrra bragði. Þeir hafi síðan hist á bar í Hafnargötu í Keflavík. Ekki kvaðst ákærði geta gert grein fyrir þeim stað að öðru leyti. Þá hefur ákærði borið að hann hafi ekki ekið bifreiðinni sviptur ökurétti þar sem hann hafi þá fengið útgefið ökuskírteini hjá lögreglustjóranum í Reykjavík 13. júní 2006. Hafi ökuskírteinið verið tekið af ákærða við lögregluyfirheyrslu 21. ágúst 2006. Ákærði hefur viðurkennt að hafa átt við mikinn fíkniefnavanda að stríða á tíma er sakarefni þessa ákæruefnis tekur til, en neysla hans hafi verið umtalsverð í um 4 til 6 mánuði þegar þar var komið sögu. Ákærði á ekki flekklausan sakaferil að baki. Á árinu 1983 var hann m.a. sakfelldur fyrir nytjastuld. Var hann aftur sakfelldur fyrir nytjastuld í október 1984 og síðan á ný í nóvember 1990. Að mati dómsins er framburður ákærða um afnot af bifreiðinni SF-254 ótrúverðugur. Hefur hann gefið skýringu á því með hvaða hætti hann hafði afnot af bifreiðinni sem ekki er unnt að sannreyna. Hefur hann hvorki getað gert viðhlítandi grein fyrir því hver lánaði honum bifreiðina, né hvernig unnt sé að hafa upp á þeim manni. Í ljósi alls þessa, sem og framburðar eiganda bifreiðarinnar og framkvæmdastjóra bifreiðasölunnar Toyota­salar­ins í Reykjanesbæ um heimildarlausa töku á bifreiðinni, er það niðurstaða dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði sé sannur að því að hafa brotið gegn 1. mgr. 259. gr. laga nr. 19/1940. Í gögnum málsins liggur fyrir matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eitur­efnafræðum um magn ólöglegra ávana- og fíkniefna er mældust í blóði ákærða eftir aksturinn. Þá liggur fyrir það mat læknis að ákærði hafi verið ófær um að stjórna bifreið örugglega. Byggir læknirinn það mat sit á viðtali við ákærða á lögreglustöð. Með lögum nr. 6/2006, sem samþykkt voru á Alþingi 3. júní 2006, var sú breyting gerð á ákvæðum umferðarlaga að tekin var upp ný grein, 45. gr. a. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins telst ökumaður vera undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega, mælist ávana- og fíkniefni skv. 1. mgr. í blóði eða þvagi ökumanns. Fyrir liggur að svo var í máli þessu. Í ákæru er brotið talið varða við 2. mgr. 44. gr. a. umferðarlaga. Hér hefur augljóslega misritast í ákæru heimfærsla til ákvæðis, því það ákvæði á við um aksturs- og hvíldartíma ökumanna. Verður þetta ekki til þess að áfall verði ekki dæmt, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Þá er verknaðarlýsing í ákæru um þetta ekki því til fyrirstöðu að sakfellt verði fyrir lyfjaakstur. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt þessum tölulið ákæru fyrir brot gegn 2. mgr. 45. gr. a. laga nr. 50/1987. Ákærða er að auki gefi að sök að hafa ekið bifreiðinni sviptur ökuréttindum. Í gögnum málsins liggur fyrir óræk sönnun þess að ákærða var 29. apríl 2006 birtur dómur þar sem hann var sviptur ökurétti í 3 ár frá birtingu dómsins. Lýsti hann yfir að hann myndi una þeim dómi. Ákærði sótti um bráðabirgðaökuréttindi í tvígang árið 2006, eftir að honum hafði verið birtur dómurinn. Sakavottorð ákærða ber með sér að ákærði hefur margítrekað verið dæmdur fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga sem hefur haft í för með sér sviptingu ökuréttar. Var honum því ljóst að til þess gat ekki komið að hann fengi útgefin gild ökuréttindi á nýjan leik á árinu 2006. Háttsemi þessi er hins vegar ekki færð til 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga í ákæru. Það varnar hins vegar ekki því að áfall verði dæmt þar sem verknaðarlýsing ákæru tilgreinir skýrlega að ákærði hafi ekið bifreiðinni sviptur ökuréttindum. Verður hann því einnig sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ákæruliðir 1.2. og 5.5. Miðvikudaginn 13. september 2006 kl. 18.45 barst lögreglunni í Keflavík tilkynning um þjófnað frá starfsmanni Bílasölunnar Bílavík við Njarðarbraut í Reykja­nesbæ. Á vettvangi hafi starfsmaðurinn tjáð lögreglu að nýlegri Canon myndavél og hátalarasetti hafi verið stolið af skrifborði í sýningarsal bílasölunnar. Kvaðst starfsmaðurinn telja að þjófnaðurinn hafi átt sér stað milli kl. 18.45 og 19.15 þann sama dag, en um það leyti hafi starfsmaðurinn séð mann ráfa um inni í sýningarsal bílasölunnar. Viðkomandi hafi verið dökkhærður, um 175 cm á hæð, dökkur yfirlitum og snyrtilegur. Síðar sama dag hafi starfsmaðurinn áttað sig á að búið hafi verið að taka bifreið af bílasölunni ófrjálsri hendi. Um hafi verið að ræða bifreið af gerðinni Hyundai Terracan með skráningarnúmerið PO-075. Að morgni fimmtudagsins 14. september 2006 barst lögreglunni í Reykjavík tilkynning um að bifreiðin PO-075 hafi verið tekin ófrjálsri hendi í Keflavík. Í skýrslu lögreglu kemur fram að lögreglumaður hafi veitt bifreiðinni eftirtekt þar sem henni hafi verið ekið vestur Bergþórugötu í Reykjavík. Ákærði hafi verið ökumaður bifreiðarinnar en í hægra framsæti hafi verið G. Hafi lögregla haft tal af ökumanni og gert honum grein fyrir afskiptum af akstri hans. Hafi ákærði viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni sviptur ökuréttindum. Hafi ákærði borið að hann hafi fengið bifreiðina lánaða hjá Unnari, vini sínum. Þriðjudaginn 19. september 2006 mætti á lögreglustöð H. Kvaðst H mættur í þeim tilgangi að kæra þjófnað á bifreiðinni PO-075. Hafi H fengið bifreiðina afhenta 19. september, en henni hafi verið stolið af Bílasölunni Bílavík 13. september 2006. Lagt hefur verið fram dskj. nr. 17, söluyfirlit um bifreiðina PO-075. Fram kemur að bifreiðin sé nýskráð í apríl 2004 og sé söluverð hennar 3.190.000 krónur. Tekin var skýrsla af ákærða 15. september 2006. Ákærða var kynnt að hann væri yfirheyrður vegna þjófnaðar á myndavél og hátölurum og nytjastuld á bifreiðinni PO-075 13. september 2005 frá Njarðarbraut 1 í Njarðvík. Í lögregluskýrslu er fært eftir ákærða: ,,Það getur vel verið. Ég bara man það ekki.” Kvaðst ákærði hafa verið ,,útúrdópaður” í nokkra daga og væri hann orðinn mjög þreyttur á þessu líferni sínu. Kvaðst hann muna eftir að hafa verið stöðvaður af lögreglu á bifreiðinni PO-075 13. september 2006. Kvaðst ákærði verða réttindalaus og hafa ekið bifreiðinni án ökurétt­inda, en hann hafi verið sviptur ökuréttindum í Keflavík í framhaldi af því að hann hafi ekið bifreiðinni SF-254 með þeim afleiðingum að bifreiðin hafi hafnað utan vegar. Ákærði var á ný yfirheyrður um sakarefnið 19. september 2006. Kvaðst hann þá í engu vilja breyta fyrri framburði sínum. Undir ákærða var borið að hann hafi tjáð lögreglu á vettvangi 13. september 2006 að tiltekinn I, vinur ákærða, hafi lánað honum bifreiðina PO-075. Ákærði kvað umræddan I vera ,,gaur” sem ákærði hafi kynnst í Keflavík. Hafi ákærði fengið bifreiðina lánaða hjá honum en ekki hafa skilað honum bifreiðinni. Ákærði kvaðst ekki vita meira um þennan I og myndi ákærði ekki einu sinni hvar hann hafi hitt hann. Ákærði hafi einfaldlega verið ,,útúrruglaður” á þeim tíma. Ekki myndi ákærði hvenær hann hafi tekið við bifreið­inni. Þá hafi hann ekki haft vitneskju um að bifreiðin hafi verið tekin ófrjálsri hendi. Fyrir dómi kvaðst ákærði vilja vísa í skýrslur þær er hann hafi gefið hjá lögreglu vegna málsins. Kvaðst hann vilja ítreka að I hafi látið sig hafa bifreiðina PO-075 að láni. I væri maður sem hafi komið til ákærða í Keflavík. G væri með fullt nafn I, en hann væri vinur hennar. Ákærði hafi verið með bifreiðina í nokkurn tíma áður en lögregla hafi stöðvað för hans. Er ákærði var yfirheyrður fyrir dómi um ákærulið 5.5 kvaðst hann ekki muna eftir að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn. G gaf skýrslu hjá lögreglu 15. september 2006. Kvað hún ákærða hafa komið á heimili sitt að morgni fimmtudagsins 14. september 2006. Hafi hún innt ákærða eftir því hver ætti bifreiðina og hafi ákærði greint sér frá því að vinur hans hafi lánað honum bifreiðina. Hafi hún tekið það trúanlegt. Hafi hún því enga vitneskju haft um að bifreiði hafi verið tekin ófrjálsri hendi. Hafi henni fundist ákærði undarlega stressaður í bifreiðinni en hún hafi þó ekki spurt hann nánar úti í það. Ákæruvald hafði boðað G fyrir dóm við aðalmeðferð málsins til að gefa þar skýrslu. Mætti G ekki við aðalmeðferð málsins eða framhaldsaðalmeðferð og tók ákæruvald ákvörðun um að fresta málinu ekki frekar í ljósi þess að ákærði situr í gæsluvarðhaldi á grundvelli síbrotagæslu. J kvaðst hafa unnið sem sölustjóri á Bílasölunni Bílavík. Hafi hann veitt því athygli að bifreið með skráningarnúmerið PO-075 hafi verið horfin af bifreiðastæði bílasölunnar að morgni miðvikudagsins 13. september 2006. Daginn á undan, eða 12. september um kl. 18.00, hafi einstaklingur komið inn á bílasöluna. Hafi viðkomandi vafrað um salinn og gengið að standi með bæklingum, sem hafi verið við skrifstofu J. Hafi hann horfið sjónum í 2 til 3 mínútur. Stuttu síðar hafi maðurinn gengið út af sölunni. Næsta morgun hafi því verið veitt eftirtekt að stafræn myndavél, ásamt hátölurum og bíllyklum, hafi verið horfin af skrifborði á bílasölunni. Þá hafi verið hringt á lögreglu og henni tilkynnt um atburðinn. Við það tækifæri hafi J rifjað upp atburði dagsins á undan og þá munað eftir þeim einstaklingi er hafi komið inn á bílasöluna um kl. 18.00. Viðkomandi hafi verið dökkhærður, í grænum jakka, sennilega á bilinu 175 til 185 cm á hæð, grannvaxinn og með venjulega klippingu. Bifreiðin hafi fundist í Reykjavík. Staðfesti J að þær upplýsingar sem fram kæmu á dskj. nr. 17 um tegund og verðmæti bifreiðarinnar PO-075 væru réttar. Karl Arnarson lögreglumaður staðfesti frumskýrslu lögreglu frá 14. september 2006. Kvaðst hann hafa veitt bifreiðinni PO-075 athygli umrætt sinn og stöðvað för ökumanns. Kvaðst hann hafa borið kennsl á ákærða sem ökumann bifreiðarinnar. Hafi hann innt hann eftir ökuréttindum og þegar ökumaður hafi ekki getað framvísað þeim hafi hann séð í tölvukerfi lögreglu að ákærði væri sviptur ökuréttindum. Kvenmaður hafi setið í bifreiðinni með ákærða. Karl hafi í framhaldi fengið aðstoð fleiri lögreglu­manna til að færa ákærða á lögreglustöð. Hafi ákærði ekki verið kominn út úr bifreiðinni er aðrir lögreglumenn hafi komið að. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Hefur hann borið að hann hafi fengið bifreiðina PO-075 að láni hjá vini sínum, I. Ekki hefur hann getað gert frekari grein fyrir nefndum I, hvorki að því er varðar eftirnafn eða heimili. Hefur hann fyrir dómi borið að hann sé vinur G. Það nefndi hann hins vegar ekki hjá lögreglu. Að því er varðar aksturinn umræddan dag hefur hann hins vegar fullyrt að hann muni einfaldlega ekki eftir akstrinum. Í málinu liggur fyrir frumskýrsla lögreglu, sem staðfest hefur verið fyrir dómi af Karli Arnarsyni lögreglumanni. Ber hún með sér að tilteknir lögreglumenn hafi komið að rannsókn málsins. Með vísan til þess slær dómurinn föstu að ákærði hafi ekið bifreiðinni PO-075 umrætt sinn. Með vísan til niðurstöðu dómsins hér að framan undir ákæruliðum 1.1. og 5.2 er það jafnframt niðurstaða dómsins að ákærði hafi ekið bifreiðinni sviptur ökurétti. Skýring ákærða á því með hvaða hætti hann hafi komist yfir bifreiðina PO-075 er fjarstæðukennd að mati dómsins. Hefur ákærði með engu móti getað gert grein fyrir I, sem á að hafa lánað honum bifreiðina. Þá liggur fyrir staðfesting á því að bifreiðin PO-075 var tekin heimildarlaust af bifreiðastæði við Bílasöluna Bílavík. Ákærði hefur borið að hann hafi verið í mikilli neyslu fíkniefna á þessum tíma. Með vísan til alls þessa telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi verið ljóst að hann væri heimildarlaust að nota bifreið annars manns. Verður hann því sakfelldur samkvæmt þessum liðum ákæru. Á háttsemi hans undir 1. mgr. 259. gr. laga nr. 19/1940 og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ákæruliðir 2.1. og 2.2. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Eskifirði frá 16. febrúar 2006 kl. 18.00 hringdi verslunarstjóri verslunarinnar Sparkaup á Fáskrúðsfirði í lögreglu á þeim tíma. Greindi hann frá því að um 10 mínútum áður hafi komið inn í verslunina tveir karlmenn og ein kona. Konan hafi verið með rauðleitt hár í tagli, mjög grönn og lág­vaxin. Annar karlmaðurinn hafi verið á bilinu 20 til 30 ára, ljós yfirlitum með mjög snöggklippt hár og grannur. Hinn maðurinn hafi verið um 40 ára, dökkhærður og í dökkum mittissíðum jakka. Hafi holdafar hans verið venjulegt. Starfsfólk verslunar­innar hafi verið frammi í verslun að vinna en verslunarstjórinn komið að þeim síðastnefnda inni á lager verslunarinnar. Hafi hann borið því við að hann væri að leita að klósetti. Hafi hún vísað honum á salerni frammi í verslun. Hinn maðurinn og konan hafi verið komin með vörur í innkaupakerru en þar sem búið hafi verið að loka afgreiðslukössum hafi þau ekki verið afgreidd. Hafi þau við svo búið öll horfið úr versluninni. Við athugun hafi komið í ljós að peningar, sem verið höfðu í skúffu í aðstöðu verslunarstjóra inni á lager verslunarinnar hafi verið horfnir, sem og lykill að öryggisskáp verslunarinnar og annar að næturhólfi Landsbankans á Fáskrúðsfirði. Um 12.000 krónur í reiðufé hafi horfið úr skúffunni. Allir þessir hlutir hafi verið í sömu skúffunni. Í frumskýrslu kemur fram að upplýsingar sem fengist hafi við rannsókn málsins hafi gefið sterklega til kynna að á ferðinni hafi verið ákærði og með honum óþekkt fólk. Að öllum líkindum hafi þau verið á bifreið með skráningarnúmerið OM-028. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar á Eskifirði frá 17. febrúar 2006 voru lögreglumenn á eftirliti við söluskála SJ að Bústaðavegi 60 á Fáskrúðsfirði kl. 04.48. Veittu þeir því athygli að búið var að spenna upp og brjóta hurð á söluskálanum. Hafi vettvangi verið lokað og rekstraraðili skálans kallaður til. Við rannsókn á vettvangi hafi komið í ljós að hurð á suðurhlið skálans hafi verið spennt og brotin upp með áhaldi. Farið hafi verið inn í skálann og rótað í ýmsu. Teknar hafi verið lyklakippur með lyklum af ýmsu í tengslum við skálann. Hurð á lager hafi verið brotin upp. Sjóðsskúffur þriggja peningakassa hafi verið opnaðar og peningar teknir þar úr. Þá hafi verið farið í hraðbanka í eigu Landsbanka Íslands og hann brotinn upp. Allir peningar í honum hafi verið teknir, alls 744.000 krónur. Að auki hafi verið teknar 28 vindlingalengjur, kort með símainneignum, einn arabískur peningaseðill og annar tékkneskur og armbandsúr. Rannsóknardeild lögreglunnar á Eskifirði hefur ritað sérstaka tæknirannsóknarskýrslu vegna innbrots í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði. Í skýrslunni eru myndir af vettvangi og nákvæm tilgreining á því er tekið var í innbrot­inu. Í skýrslunni er gerð grein fyrir því að hurð að skrifstofu hafi verið brotin upp en hún hafi verið læst. Á hurðinni hafi fundist bútur úr skófari og hafi farinu verið lyft með skófaralyftara. Greina hafi mátt merki undan skó þess er hafi sparkað upp hurðinni. Skófarið hafi verið borið saman við skó er ákærði hafi verið í við handtöku á Akureyri og hafi það verið af gerðinni Ecco. Hafi um samskonar skómynstur verið að ræða. Farið hafi verið í eftirlitsferð um Fáskrúðsfjörð og Reyðarfjörð til að kanna með mannaferðir. Strax hafi vaknað grunur um að bifreið með skráningarnúmerið OM-028 tengdist málinu, en í henni hafi verið tveir karlmenn og ein kona. Væri vitað að annar karlmaðurinn væri ákærði, en faðir hans væri skráður eigandi bifreiðarinnar. Ákveðið hafi verið að kanna með dvalarstað ákærða og þeirra tveggja sem með honum hafi verið í bifreiðinni. Í ljós hafi komi að þau hafi dvalið á gistiheimilinu Tærgesen á Reyðarfirði. Bifreiðin hafi verið horfin af svæðinu. Að sögn rekstraraðila gistiheimilisins hafi ákærði og samferðafólk hans farið frá ógreiddum reikningum vegna tveggja herbergja. Óskað hafi verið eftir aðstoð lögreglu víða um land við að hafa upp á bifreiðinni OM-028 og þeim sem í henni væru. Í niðurlagi skýrslunnar er tekið fram að bifreiðin hafi fundist kl. 08.20 þennan dag þar sem hún hafi verið mannlaus utan vegar í Námaskarði í Mývatnssveit. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Akureyri frá föstudeginum 17. febrúar 2006 óskaði lögregla á Akureyri eftir aðstoð sérsveitar ríkislögreglustjóra vegna leitar að þremur aðilum á bifreiðinni OM-028. Haft hafi verið samband við bónda á Gríms­stöðum á Fjöllum, en hann hafi með höndum vegaeftirlit á Mývatnsöræfum. Hafi bóndinn lýst því að þegar hann hafi komið í Námaskarð hafi bifreið verið þar utan vegar. Lögregla hafi haft samband við K í Reykjahlíð. Hafi K lýst sig reiðubúinn að fara upp í Námaskarð og athuga með bifreiðina. Hafi K látið lögreglu í té þær upplýsingar að skráningarnúmer bifreiðarinnar væri OM-028. Haft hafi verið samband við lögregluna á Akureyri og þessum upplýsingum komið áleiðis til hennar. Rætt hafi verið við formann björgunarsveitar í Mývatnssveit. Hafi hann greint lögreglu frá því að hann hafi dregið upp á veg nýlega Pajero bifreið sem hafi verið föst utan vegar skammt frá útsýnisplani í Námaskarði. Aðspurður um bifreið með skráningarnúmerið OM-028 hafi hann borið að sú bifreið hafi verið í samfloti með Pajerobifreiðinni en hann hafi ekki getað dregið þá bifreið upp á veginn. Fólkið hafi haldið áfram til Akureyrar á Pajerobifreiðinni. Kvaðst björgunarsveitar­maðurinn telja að ökumaður bifreiðarinnar hafi kynnt sig sem Garðar. Haft hafi verið samband við sig úr símanúmerinu [...] og óskað eftir aðstoð. Samkvæmt upplýsingum lögreglu sé ákærði skráður fyrir því símanúmeri. Við athugun á vett­vangi hafi komið í ljós nokkuð af fótsporum. Sjá hafi mátt för eftir tvenns konar skó, aðra af Ecco gerð. Lögreglan á Akureyri hefur ritað sérstaka skýrslu vegna rannsóknar á vettvangi. Eru þar m.a. myndir sem teknar hafa verið í Námaskarði. Myndir hafa verið teknar af bifreið með skráningarnúmerið OM-028, skóförum á vettvangi, bakpoka sem grafinn hafði verið í snjóinn og innihaldi hans. Úr bakpokanum hafa verið teknar myndir af kúbeini, tveim hömrum, rörtöng, járnklippum, skrúfjárni, dúkahníf og minni lyklum. Annar hamarinn er með brúnu tréskafti og má sjá greinileg ummerki þess að haus hamarsins hefur verið límdur á skeftið. Í rannsóknargögnum málsins er endurrit af leigusamningi um bifreið, sem gerður hefur verð 16. febrúar 2006. Samkvæmt samningi tekur ákærði þar á leigu Pajero bifreið með skráningarnúmerið RP-401. Ákærði, A og L, voru handtekin við hótelherbergi nr. 307 á Hótel KEA á Akureyri kl. 9.11 að morgni föstudagsins 17. febrúar 2006. Voru þau færð á lögreglustöð. Rituð hefur verið skýrsla um muni er fundust á þremenningunum við handtöku. Fram kemur að við leit á ákærða í fangahúsi hafi m.a. fundist Motorola farsími, lyklakippa með ljósi og tveimur Assa lyklum, bíllykill af Pajero bifreið merktir Bílaleigu Akureyrar, 4 lyklar úr Sparkaup á Fáskrúðsfirði, 105.000 krónur í peningum í seðlaveski og 222.815 krónur í seðlum í vösum. Leitina hafi framkvæmt Jónas Halldór Sigurðsson lögreglumaður, en Ólafur Ásgeirsson hafi verið viðstaddur leitina. Þá kemur fram í skýrslu Tæknideildar lögreglu frá 23. febrúar 2006 á skjali merkt IV, 7.2-0 að ákærði hafi verið í skóm af gerðinni Ecco er hann hafi verið handtekinn á Hótel KEA á Akureyri. Er í skýrslunni mynd af umræddum skóm. Þá kemur fram að við leit á L hafi m.a. fundist 100.588 krónur í peningaseðlum. GH-9912 fangavörður hafi framkvæmt leit á L og lögreglumaðurinn GIV-8923 verið viðstaddur hana. Á A hafi fundist Nokia farsími, Samsung farsími, seðlaveski, lyklakippa með einum bíllykli, 2 Assa lyklum, Bird lykli, 30 símakort samtals að fjárhæð 48.500 krónur og 111.100 krónur í reiðufé. Daníel Snorrason lögreglufulltrúi hafi framkvæmt leit á A og lögreglumaðurinn FSS-8726 verið viðstaddur hana. Tæknideild lögreglu hefur ritað skýrslu vegna athugunar á upptökum úr eftirlitsmyndavélakerfi Hótel KEA á Akureyri. Skýrslan sýnir myndir úr afgreiðslu hótelsins þar sem ákærði er í afgreiðslu 17. febrúar 2006 kl. 07.26. Ákærða er afhentur tómur plastpoki og fer hann með pokann út af hótelinu. Kl. 7.28 kemur hann inn aftur og sést ganga inn hótelgang. Er hann þá með pokann á bakinu og er eitthvað í honum. Ef myndir úr öryggismyndavélakerfinu eru skoðaðar í heild sinni sýna þau ákærða, A og L koma inn á hótelið. Fara þau á hótelherbergi. Upptakan ber ekki með sér að neinn annar hafi verið með þeim í för. Rituð hefur verið lögregluskýrsla vegna leitar í herbergi nr. 307 þann 17. febrúar 2006 í kjölfar handtöku ákærða, A og L. Leitin hafi byrjað kl. 09.30 og lokið kl. 10.27. Í tveimur renndum hólfum á bakpoka hafi fundist peningar og símakort. Er varningur þessi sundurliðaður nánar í lögreglu­skýrslu. Í náttborði vinstra megin við rúm hafi fundist símakort og Winston sígarettur. Er varningur þessi einnig sundurliðaður nánar í lögregluskýrslu. Í náttborði hægra megin við rúm hafi fundist skafmiðar og arabískur peningaseðill. Er varningur þessi sundurliðaður nánar í lögregluskýrslu. Á skrifborði hafi fundist armbandsúr, Winston sígarettur og tékkneskur peningaseðill. Rituð hefur verið lögregluskýrsla vegna leitar í bifreiðinni RP-401. Við leitina hafi fundist vinnuvettlingar, húslykill festur á járnplötu merkt nr. 15, sleggja, meitill, borvél, farsími og vindlingar. Þá hafi verið framkvæmd leit í bifreiðinni OM-028. Við leitina hafi m.a. fundist dagbók sem hafi verið í kassa í farangursrými. Við skoðun á bókinni hafi komið í ljós nöfn fyrirtækja og verslana allt frá Selfossi til Borgarness. Tekið er fram í skýrslunni að ákærði hafi viðurkennt að eiga umrædda dagbók. Hald hafi verið lagt á bókina í þágu rannsóknar málsins. Í gögnum málsins er afrit úr nefndri dagbók. Þá var dagbókin til staðar í dóminum við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Eskifirði frá 1. mars 2006 mætti M þann dag á lögreglustöð í tengslum við innbrot í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði. Hafi M verið sýndir tveir haldlagðir peningaseðlar, annar arabískur og hinn tékkneskur. Einnig hafi M verið sýndur hamar með tréskafti en haus hafi greini­lega verið límdur á hamarinn með þykku brúnu lími. Hafi M upplýst að umræddir hlutir tilheyrðu sér. Seðlarnir hafi verið geymdir í peningaskúffu sjóðsvélar í söluskál­anum. Peningaseðlana hafi M eignast fyrir nokkrum árum og ætíð geymt þá í sjóðsvélinni. Hamarinn hafi M eignast fyrir fjöldamörgum árum síðan. Hamarinn væri auðþekkjanlegur. Haus hamarsins hafi ætíð verið að detta af honum. Af þeim ástæðum hafi hann límt hausinn fastan með tveggja þátta lími. Hamarinn hafi verið hengdur á hillu í horni söluskálans við hurð að lager verslunarinnar. Hafi hamarinn horfið í innbrotinu í skálann að kvöldi 16. febrúar eða aðfaranótt 17. febrúar 2006. Rituð hefur verið lögregluskýrsla vegna samanburðar á símakortum er fundust á A við handtöku og símakortum er lagt var hald á við húsleit í herbergi 307 á Hótel KEA á Akureyri. Er það niðurstaða lögreglu, þegar númer símakortanna eru borin saman, að allt bendi til þess að kortin séu komin frá sama söluaðila. Heildarfjárhæð þeirra símakorta er lagt hafi verið hald á hafi numið 226.440 krónum. Laugardaginn 25. febrúar 2006 hefur N fengið afhenta lyklakippu með fjórum lyklum á, sem eru af peningaskáp í verslun Sparkaupa á Fáskrúðsfirði, sem horfið hafi úr versluninni 16. febrúar 2006. Þá hefur O 10. maí 2006 tekið við tveimur lyklum á kippu sem merktir eru gistiheimilinu Tærgesen. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu föstudaginn 17. febrúar 2006, eftir vist í fangageymslu. Kvaðst hann hafa farið inn í verslun Sparkaupa á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006. Hafi ákærði farið á snyrtinguna. Kvaðst ákærði telja að hann hafi verið í félagi við tvö eða þrjú önnur í versluninni. Í för með ákærða hafi verið A og L. Hafi þau verið á Fáskrúðsfirði á bifreið ákærða með skráningar­númerið OM-028. Ekki kvaðst ákærði muna hvenær hann hafi farið frá Fáskrúðsfirði. Kvaðst ákærði ekki kannast við aðild að innbroti í söluskála SJ að Bústaðavegi 60 á Fáskrúðsfirði. Er ákærða var bent á að hluti af þýfi úr innbroti í söluskálann hafi fundist við leit hjá ákærða, A og L, kvaðst ákærði ekkert vita um það. Ákærði var yfirheyrðu á ný 21. febrúar 2006. Kvaðst hann hafa farið frá Reykjavík sennilega á fimmtudeginum 16. febrúar 2006. Með í för hafi verið A, L og tiltekinn P. Ekið hafi verið í suður í átt frá Reykjavík. P hafi ekið bifreiðinni. Er ákærði var inntur eftir tilgangi með ferðinni bar hann að nefndur P hafi ætlað að sýna samferðafólki sínu ,,eitthvað, ég hef ekki hugmynd um það annars.” Ákærði kvaðst eiga bifreiðina Santa Fé, með skráningarnúmerið OM-028. Kvaðst hann ekkert vita um ástæðu þess að nöfn fyrirtækja og verslana er brotist hafi verið inn í hafi verið í dagbók, sem ákærði hafi sagt að hann ætti. Ákærði kvaðst telja að þau hafi gist eina nótt á gistiheimilinu Tærgesen á Reyðarfirði. A hafi átt að greiða fyrir gistinguna. Hafi ákærði tínt samferðafólki sínu og af þeim ástæðum tekið Pajero jeppabifreið á leigu. Bifreiðina hafi ákærði sennilega tekið á leigu á flugvellinum á Egilsstöðum. Ákærði kvaðst ekki vita hvað hafi orðið um nefndan P í ferðinni. Kvaðst ákærði ekki vita hvenær hann hafi séð hann síðast og ekki hafa hugmynd um hvernig ná mætti sambandi við hann. Ákærði kvaðst geta staðfest að hafa komið til Fáskrúðsfjarðar. Kvaðst ákærði ekki viss um hvort hann hafi komið í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006 en bar að ef aðrir gætu staðfest það hlyti það að vera. Þá bar ákærði að A og L hafi farið inn í verslunina Sparkaup á Fáskrúðsfirði rétt fyrir kl. 18.00 þann 16. febrúar 2006. Ákærði kvaðst sjálfur hafa farið inn í verslunina til að fara á snyrtinguna. Kvað hann ekki geta staðist að lyklar úr innbroti í verslunina Sparkaup hafi fundist á ákærða við leit á honum við handtöku. Þá kvaðst ákærði ekki hafa tekið þátt í innbroti í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði að kvöldi 16. febrúar eða aðfaranótt 17. febrúar 2006. Kvaðst ákærði ekki geta skýrt að þýfi úr innbroti í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði hafi fundist í herbergi nr. 307 á Hótel KEA. Hafi ákærði einfaldlega séð ,,helling af drasli” í herberginu þegar þau hafi komið þar inn. Um hafi verið að ræða ,,inneignardrasl”, einhver símakort. Ákærði kvaðst eiga flest þau verkfæri sem hafi fundist. Ákærða var bent á að far hafi fundist eftir Ecco skó á hurð söluskálans SJ á Fáskrúðsfirði. Kvaðst ákærði hafa farið í Ecco skó á Akureyri þar sem hinir skór ákærða hafi blotnað. Hafi ákærði ekki áður verið í Ecco skóm í ferðinni. Kvaðst ákærði ekki vera eigandi að þeim skóm er hann hafi verið handtekinn í. Kvaðst ákærði nota skóstærð nr. 40 til 41, stundum þó nr. 42. Ákærða var bent á að hamar með tréskafti hafi fundist á meðal verkfæra í bláum bakpoka nærri bifreiðinni OM-028 við Námaskarð. Ákærði kvað verkfæri hafa verið út um allt í bifreiðinni er lagt hafi verið af stað. Kvaðst hann hafa sett þau í poka, en hann hafi ekki átt verkfærin. Ákærða var gerð grein fyrir að armbandsúr úr innbroti í söluskálann SJ hafi fundist í hótelherbergi nr. 307 á Hótel KEA. Kvaðst ákærði ekkert vita um það. Ákærði bar að nefndur P hafi ekið bifreiðinni með skráningarnúmerið OM-028. Ákærði, A og L hafi hins vegar verið í Pajero jeppanum. A hafi ekið bifreiðinni í upphafi en ákærði síðar tekið við akstrinum. P hafi ekið bifreiðinni OM-028 út af veginum í Námaskarði. Eftir að bifreiðin hafi verið komin út af veginum hafi ákærði og félagar hans náð í dót úr bifreiðinni. Ákærði kvaðst ekki vita hvar nefndur P hafi yfirgefið hópinn, þó sennilega er bifreiðin hafi verið föst í Námaskarði. Ákærði kvaðst hafa ekið Pajero bifreiðinni frá Námaskarði til Akureyrar. Kvaðst hann ekki kannast við að hafa grafið neitt í snjó nærri bifreiðinni OM-028 í Námaskarði. Á Akureyri hafi verið ekið um og síðan stöðvað við Hótel KEA. A hafi ,,reddað” herbergi. Ákærði hafi tekið saman dót í bifreiðinni og hann og L farið inn. Hafi ákærði beðið um að fá að setja í þvottavél. Ákærði kvaðst ekki vita hvaðan þau símakort hafi komið er hafi verið haldlögð við handtöku. Þá vissi ákærði ekki hvaðan skafmiðar hafi komið er einnig hafi verið haldlagðir. Að því er varðaði lausafé, kvaðst ákærði hafa tekið út af reikningi L 125.000 krónur og eitthvað meira út af sínum eigin reikningi. Fjármuni L hafi ákærði tekið út í Landsbankanum í Mjóddinni. Sína peninga hafi ákærði tekið út úr Íslandsbanka og Landsbanka. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt tilvist arabísks peningaseðils sem fundist hafi við handtöku. Þá vissi hann ekki heldur hvaðan tékkneskur seðill hafi komið. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu næsta dag. Var honum í upphafi yfirheyrslunnar gerð grein fyrir því að A og L hafi greint lögreglu frá því að þau hafi farið þrjú frá Reykjavík og að enginn fjórði aðili hafi verið með í för. Kvaðst ákærði þá hafa staðið í þeirri meiningu að þau hafi verið fjögur er þau hafi farið frá Reykjavík. Það hlyti þá að hafa verið ofskynjun hjá ákærða. Kvaðst ákærði telja að hann hafi ekið bifreiðinni OM-028 að austan og út af veginum í Námaskarði. Pajero bifreiðinni hafi verið ekið á eftir og yrði A að svara því hvort hann hafi ekið bifreiðinni. Fyrir dómi bar ákærði að langt væri um liðið síðan atburðir hafi átt sér stað og myndi hann þá þar af leiðandi illa. Ákærði hafi verið á ferð fyrir austan ásamt A og Log manni að nafni P. P hafi ákærði ekki þekkt en hann hafi verið þeim samferða frá Reykjavík. Ferðin hafi verið ,,sukkferð” en ákærði hafi verið nýfallinn. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið lykla eða reiðufé úr versluninni Sparkaup á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006. Kvaðst ákærði muna að hann hafi farið inn á lager verslunarinnar í leit að snyrtingu. Kvaðst hann telja að fyrir mistök af hálfu lögreglu hafi verið tilgreint að tilteknir hlutir úr því innbroti hafi fundist á ákærða við leit við handtöku. Þeir hafi sennilega fundist á A. Þá kvaðst ákærði ekkert vita um innbrot í söluskála SJ að Bústaðavegi á Fáskrúðsfirði. Að kvöldi fimmtudagsins 16. febrúar 2006 hafi ákærði verið að drekka áfengi og nota fíkniefnið kókaín. Gæti verið að ákærði hafi farið til Egilsstaða þetta kvöld og leigt Pajero jeppabifreið á bílaleigu. Kvaðst ákærði ekki minnast þess hvort hann hafi farið aftur til Fáskrúðsfjarðar um kvöldið. Myndi ákærði hreint ekki hvert hann hafi farið. Þá kvaðst ákærði ekkert muna eftir ferð sinni til Akureyrar. Væri honum ekki minnistætt er bifreiðin OM-028 hafi hafnað utan vegar. Ákærði hafi sennilega verið í bifreið ásamt L. Ákærði kvaðst ekki muna hver hafi ekið bifreiðinni OM-028. Ákærði kvaðst ekki þekkja til þess að lögregla hafi fundið bakpoka skammt frá bifreiðinni OM-028 í Námaskarði. Kvaðst hann ekki kannast við dagbók er lögregla hafi fundið við leit í bifreiðinni OM-028. Er undir ákærða var borið ljósrit úr dagbókinni með færslum á tilteknum fyrirtækjum og verslunum kvaðst ákærði ekki vita hvort hann hafi skrifað það í dagbókina. Gæti það vel verið. Ákærði kvaðst hafa verið handtekinn á Hótel KEA á Akureyri kl. 9.00 að morgni föstudagsins 17. febrúar 2006. Hafi ákærði verið gestur í herberginu, en þau hafi verið þrjú þar. Kvaðst ákærði því ekki geta svarað fyrir það þýfi er hafi fundist í herberginu. Vissi hann ekki hver hafi komið með þýfið inn í herbergið. Kvaðst ákærði muna eftir að hafa komið á hótelið undir morgun en ekki muna hvar hann hafi hallað sér. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa fengið lánaðan plastpoka í móttöku hótelherbergisins um morguninn. Hann hafi sennilega komið með óhreinan þvott úr bifreiðinni til að láta þvo. Að því er varðaði fjármuni er hafi verið á ákærða við handtöku kvaðst ákærði hafa verið búin að vinna í 1 og ½ ár og verið nýfallinn. Hafi hann einfaldlega ætlað í skemmtiferð og ætlað að hafa fjármuni með sér vegna þess. Kvaðst ákærði nota greiðslukort lítið. A var yfirheyrður í kjölfar vistar í fangageymslum eftir handtöku að morgni 17. febrúar 2006. Kvaðst A, ásamt ákærða og L, hafa verið fyrir austan. Tilgangur með ferðinni hafi einfaldlega verið að skoða landið. Þau hafi verið í ferð á bifreið af gerðinni Santa Fé og hafi bifreiðin verið svört að lit. Þau hafi lagt af stað í ferðina tveimur dögum fyrir handtöku. Ekið hafi verið frá Reykjavík, um Hornafjörð og fram hjá Fáskrúðsfirði. Ákærði hafi ekið bifreiðinni. Þau hafi stoppað á Fáskrúðsfirði og fengið sér pylsu. Þar hafi þau stoppað í innan við eina klukkustundu. A kvaðst ekkert muna eftir ferðalaginu. Það gæti þó staðist að bifreiðin OM-028 hafi hafnað utan vegar í Námaskarði. Þau hafi verið á annarri bifreið og haldið áfram á henni til Akureyrar. Um hafi verið að ræða Pajero jeppa sem ákærði hafi leigt á Egilsstöðum. Kvaðst A vilja taka fram að hann væri mikill fíkill. A var yfirheyrður á ný þriðjudaginn 21. febrúar 2006. Er A var inntur eftir ferð sinni frá Reykjavík kvaðst hann ítreka að tilgangur með ferðinni hafi verið að skoða landið. Í för frá Reykjavík hafi verið A, ákærði og L. A kvaðst hafa komið á eitthvað gistiheimili, sem hann vissi ekki hvar hafi verið. Er hann hafi ætlað að greiða fyrir gistinguna næsta dag hafi verið lokað og hann ekki hitt á neinn til að greiða. Ákærði hafi leigt Pajerojeppa á Egilsstöðum. Einhver náungi hafi fengið bifreiðina OM-028 lánaða og jeppinn því verið tekinn á leigu. A kvaðst ekki geta svarað fleiru varðandi sakarefnið á því stigi og var yfirheyrslum því frestað. A var aftur yfirheyrður næsta dag. Kvaðst hann þá muna að gist hafi verið í tvær nætur á gistiheimili á Reyðarfirði. Hafi hann ætlað að greiða fyrir gistinguna en enginn verið til að taka við greiðslu. Ekki hafi verið ætlunin að hlaupast á brott frá reikningnum. Þau hafi síðan hitt einhvern sem hafi rúntað um á bifreið ákærða. Þann hafi A aldrei séð áður. Þau hafi farið á Fáskrúðsfjörð og stoppað þar í sjoppu til að fá sér pylsu. A og L hafi ætlað í Sparkaup til að kaupa mat en ákærði ætlað að nota snyrtinguna. Þegar þau hafi verið komin að kassanum hafi verið búið að loka versluninni og þau orðið að skilja matinn eftir. A kvaðst ekki hafa farið inn í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006. Aðspurður kvaðst A ekki kannast við skó af gerðinni Ecco. Þá kvaðst A ekkert kannast við hamar með tréskafti er hafi fundist á meðal verkfæra í bláum bakpoka sem hafi verið falinn skammt frá bifreiðinni OM-028 í Námaskarði. Þá kvaðst A ekki kannast við armbandsúr af gerðinni Q&Q er hafi fundist á meðal þýfis er hafi verið haldlagt í herbergi nr. 307 á Hótel KEA á Akureyri. Að því er varðaði ferðina að austan til Akureyrar hafi allt verið hálfpartinn ófært. Þau hafi lagt af stað að austan um kl. 2.30 um nóttina og verið föst einhvern tímann um nóttina. A hafi verið í Pajero jeppanum og hafi hann verið einn í bifreiðinni. Í hinni bifreiðinni hafi verið ákærði, L og einhver maður sem setið hafi í aftursæti bifreiðarinnar. Sá hafi farið af stað að leita eftir hjálp eftir að bifreiðin hafi orðið föst. Hann hafi ekki komið aftur. Er A var bent á að L hafi borið að þau hafi verið þrjú allan tímann kvað A það geta verið rétt, en þetta gæti hafa verið ofskynjun hjá honum. A kvaðst ekki vita um neitt sem hafi verið grafið í snjó rétt hjá bifreiðinni OM-028 í Námaskarði. Eftir Námaskarðið hafi þau ekið til Akureyrar. Hafi hann skilið ákærða og L eftir á Hótel KEA og farið í verslunina 10-11 til að ná sér í eitthvað til að borða. Er hann hafi komið til baka á hótelið hafi A verið handtekinn af lögreglu. Er A var inntur eftir því hvaðan öll þau símakort kæmu sem lagt hafi verið hald á hjá honum og samferðafólki hans bar A að eitthvað hafi hann keypt sjálfur, en hann keypti oft mikið af kortum þar sem hann eyddi svo miklu. Væri hann bæði með símakort frá Og vodaphone og Símanum. Kortin hafi hann keypt í Reykjavík. Hafi hann örugglega keypt kort fyrir 50.000 krónur í Reykjavík. Kvaðst A ekki kannast við skafmiða er hafi verið haldlagðir. Að því er varðaði reiðufé kvaðst A hafa verið með um 100.000 krónur í veskinu sínu. Um hafi verið að ræða laun vegna smíðavinnu. Í upphafi ferðarinnar hafi hann verið með 160.000 krónur, en um væri að ræða peninga vegna 3ja vikna vinnu. Kvaðst A ekki vilja gefa annað upp en að hann hafi unnið hjá tilteknum Þór og hafi vinnan verið ,,svört”. A kvaðst ekkert kannast við arabískan peningaseðil og tékkneskan peningaseðil er lögregla hafi lagt hald á. A kvaðst nota fíkniefnið kókaín. Fyrir dómi bar A að hann hafi verið fyrir austan ásamt ákærða, L og tilteknum P, sem hann vissi ekki hver væri. A kvaðst ekkert vita um það ætlaða þýfi er lögregla hafi lagt hald á í herbergi nr. 307 á Hótel KEA á Akureyri föstudaginn 17. febrúar 2006. Kvaðst A ekki vita hvernig varningurinn hafi komist inn í herbergið. Kvaðst hann ekki hafa komið nærri innbrotum í verslunina Sparkaup á Fáskrúðsfirði eða söluskála SJ að Bústaðavegi á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006. Hafi þau farið að austan og komið á hótelið kl. 7.22 að morgni 17. febrúar 2006. Kvaðst A vera með mikið skammtímaminni og myndi hann því atvikin illa. Kvaðst hann ekki geta skýrt þá fjármuni er hann hafi verið með við handtöku. Kvaðst hann ekki vita af hverju bifreiðin OM-028 hafi lent utan vegar í Námaskarði. Þá kvaðst A ekki geta útskýrt bakpoka er fundist hafi nærri bifreiðinni í Námaskarði. Þá kvaðst hann ekki kannast við hamar úr innbroti að austan eða dagbók er lögregla hafi fundið í bifreiðinni OM-028. A kvað P hafa farið suður um kl. 6.00 að morgni 17. febrúar. Ekki kvaðst hann muna hvort það hafi verið á undan eða eftir að bifreiðin hafi farið út af vegi í Námaskarði. P hafi sennilega farið ,,í bæinn”. A kvaðst ekki kannast við þau símakort er hafi fundist í bakpoka í herbergi nr. 307. Mál þetta var endurupptekið 6. desember 2006 í ljósi framburðar A við aðalmeðferð í máli ákæruvaldsins gegn honum sem til meðferðar var í héraðsdómi 1. desember 2006, en þar var A m.a. gefið að sök þjófnaður í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði, í félagi við ákærða. Við endurupptöku málsins bar A að hann hafi brotist inn í söluskála SJ að Bústaðavegi 60 á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006 og stolið þaðan sígarettukartonum, kortum með símainneignum að verðmæti 226.440 krónur, úrum, arabískum peningaseðli, tékkneskum peningaseðli, hamri og 802.000 krónum í reiðufé, þar af 744.000 krónum úr hraðbanka í eigu Landsbanka Íslands. Hafi A verið einn í ferð í bæði skiptin og ákærði ekki með honum í för. Á meðan A hafi brotist inn í söluskálann hafi ákærði verið á gistiheimilinu Tærgesen á Reyðarfirði með L. A hafi látið ákærða leigja Pajerojeppa fyrir sig til að komast suður til Reykjavíkur. Eftir að hafa brotist inn í söluskálann hafi A ekið að gistiheimilinu Tærgesen og sagt ákærða að hann væri á leið suður. Í framhaldi hafi A, ákærði og L ekið norður og hafi bifreiðin OM-028 hafnað utan vegar í Námaskarði. A kvað engan P hafa verið með í för. Það hafi allt verið uppspuni. L gaf skýrslu hjá lögreglu í framhaldi af handtöku á Hótel KEA á Akureyri. Greindi hún frá því að hún hafi hitt ákærða í Reykjavík. Þá hafi hún verið ,,uppdópuð”. Hafi hún farið út á land með ákærða og A. Eftir ferðinni myndi hún ekkert. Hafi hún verið ,,morfínsjúklingur” til fjölda ára og verið á lyfjum vegna þess. Hafi hún legið aftur í svörtum jeppa megnið af ferðinni. Myndi hún ekki eftir neinu innbroti í verslun eða söluskála. L gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 21. febrúar 2006. Bar hún með sama hætti og áður að hún myndi lítið eftir því ferðalagi er hún, ákærði og A hafi farið í austur. Hafi þau eingöngu verið þrjú í ferðinni. Þá kvaðst L muna eftir að farið hafi farið í einhverja sjoppu á Fáskrúðsfirði. Hafi hún og A ætlað að kaupa mjólk og brauð en búið hafi verið að loka og þau því ekki getað verslað. Ekki hefði hún hugmynd um þjófnað úr versluninni. Ekki myndi hún eftir ferð í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði. Hún hafi sofið mikið aftur í bifreið er þau hafi verið á. Varðandi ferðina til Akureyrar þá myndi hún eftir því að hún hafi vaknað eftir að bifreið sem þau hafi verið á hafi verið komin út af veginum. Hafi hún verið í svarta jeppanum, sem ákærði hafi ekið. A hafi ekið hinni bifreiðinni. Ekki hefði hún hugmynd hver hefði ekið bifreiðinni frá þeim stað til Akureyrar, en hún hafi verið ,,úti” þá. Ekki hefði hún hugmynd um hvaðan símakort og skafmiðar hafi komið er lögregla hafi lagt hald á við handtöku þeirra. L kvaðst hafa tekið 110.000 krónur út af bók sinni áður en hún hafi farið austur. Hafi hún lítið verið búin að nota af þeim fjármunum er hún hafi verið handtekin á Akureyri. Ekki kvaðst hún vita hvernig tékkneskur peningaseðill og arabískur peningaseðill hafi komist í hendur þeirra. Við endurupptöku málsins kom L fyrir dóminn. Bar hún um atvik með sama hætti og hjá lögreglu. Kvaðst hún ekki muna nánast neitt eftir ferðinni austur, en hún hefði sofið megnið af leiðinni. Hún hafi verið í viðhaldsmeðferð vegna morfínneyslu. Af þeim sökum hafi hún orðið mjög veik og nánast verið í móki alla leiðina. Hafi hún tekið inn svefntöflur. Myndi hún ekki eftir því er lagt hafi verið af stað. Myndi hún eftir sér er hún hafi farið inn á gistiheimili fyrir austan. Þá myndi hún eftir sér í einhverri sjoppu. Loks myndi hún eftir því er bifreið hafi hafnað utan vegar í Námaskarði. Kvaðst hún muna eftir því er hún hafi verið handtekin á Akureyri. Hefði hún enga hugmynd um hvernig þýfi hefði komist inn á herbergi nr. 307 á Hótel KEA á Akureyri. L kvaðst hafa verið með ákærða á þessum tíma og deilt með honum herbergi fyrir austan. Q, verslunarstjóri í versluninni Sparkaup á Fáskrúðsfirði, bar að hún hafi verið í versluninni fimmtudaginn 16. febrúar 2006. Rétt fyrir klukkan 18.00 hafi komið inn í verslunina tveir karlmenn og ein kona. Annar mannanna hafi verið á miðjum aldri en hinn ungur. Þau hafi tekið varning í körfu. Q kvaðst hafa verið að undirbúa lokun á versluninni. Maðurinn á miðjum aldri hafi þá verið kominn inn á lager verslunarinnar þar sem Q hafi komið að honum. Hafi hann staðið nálægt peningaskáp sem hafi verið þar inni. Hafi hann spurt hvar snyrtingin væri og hún bent honum fram í búð þar sem salernisaðstaða hafi verið. Þremenningarnir hafi farið út úr versluninni og skilið vörurnar eftir. Bar hún að hurð að lager verslunarinnar hafi ekki verið læst, en bæri það þó með sér að ekki væri ætlast til að almenningur færi þar inn. Eftir að fólkið hafi verið farið hafi Q ætlað að ná í lykil að peningaskáp, sem hafi verið í efstu skúffu í skrifborði inni á lager verslunarinnar. Lykillinn hafi verið horfinn, sem og peningar sem hafi verið geymdir á sama stað. Um hafi verið að ræða 12.000 krónur í reiðufé, sem geymdir hafi verið þar fyrir Landflutninga. Í kjölfar handtöku ákærða og félaga hans á Akureyri kvaðst Q hafa fengið lykilinn til baka, en um hafi verið að ræða lyklakippu með lyklum á. Peningana hafi hún ekki fengið senda til baka. M kvaðst hafa rekið söluskála SJ að Bústaðavegi 60 á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006. Brotist hafi verið inn í söluskálann og stolið þaðan peningum, farsímakortum, happaþrennum, stafrænni myndavél og hamri. Tveir óvenju­legir seðlar hafi verið teknir í innbrotinu, en þeir hafi verið í sjóðsvél. Annar þeirra hafi verið arabískur og hinn tékkneskur. M kvaðst hafa fengið til baka megnið af happaþrennunum er teknar hafi verið og símakortunum. Ekki hafi hann séð aftur arabíska peningaseðilinn og tékkneska seðilinn, en lögregla hafi tjáð honum að þeir hafi fundist í fórum ákærða. Hamar er tekinn hafi verið hafi verið með brúnu skafti. Hafi M frétt frá lögreglu að hamarinn hafi komið í leitirnar á Akureyri. Hamarinn væri sérstakur því haus hans hafi verið límdur á skefti hamarsins með ,,exposy” tveggja þátta lími. Áður en innbrotið hafi verið framið kvaðst M hafa séð grunsamlega einstaklinga á staðnum. Tveir menn, á svartri Santa Fe bifreið, hafi komið milli kl. 12.00 og 13.30 deginum fyrir innbrotið. Hafi þeir farið á snyrtinguna. Þeir hafi litið mikið í kringum sig og horft upp í loftið. Annar mannanna hafi farið á karlasnyrtinguna en hinn á kvensnyrtinguna. Ekki hafi M kannast við þessa menn á þeim tíma en verið sýndar myndir af hálfu lögreglu næsta dag og þá borið kennsl á þá sem ákærða og A. M staðfesti að lögregla hafi sýnt honum myndir af hamri þeim er lögregla hafi lagt hald á vegna málsins, sem og myndir af arabískum og tékkneskum peningaseðlum. Hafi hamarinn verið sá sem hvarf úr söluskálanum og seðlarnir verið eins og þeir er hann hafi geymt í sjóðsvél söluskálans. Jónas Halldór Sigurðsson lögreglumaður kvaðst hafa farið á Hótel KEA á Akureyri eftir að tilkynning hafi borist að austan um grunsamlega aðila er hugsanlega tengdust innbrotum fyrir austan. Er Jónas hafi komið á hótelið hafi hann mætt umræddu fólki á gangi hótelsins. Hafi þau verið með poka með sér. Þau hafi öll verið handtekin og færð á lögreglustöð. Hafi Jónas fylgt ákærða að klefa sínum. Aðrir lögreglumenn hafi séð um önnur handteknu. Við leit á ákærða hafi Jónas fundið fíkniefni, lykla sem hafi reynst koma úr innbroti á Fáskrúðsfirði og talsvert af reiðufé. Lyklar af bílaleigubifreið af gerðinni Pajero hafi fundist á ákærða sem og seðlaveski með reiðufé. Jónas kvaðst í framhaldi hafa tekið skýrslur af ákærða og farið upp í Námaskarð þar sem bifreiðin OM-028 hafi fundist utan vegar. Þar hafi lögregla fundið bakpoka með verkfærum í. Í þeim poka hafi t.a.m. verið hamar sem hafi reynst koma úr innbroti í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði. Eigandi hamarsins hafi síðar borið kennsl á hamarinn. Dagbók hafi fundist í bifreiðinni. Ákærði hafi kannast við að eiga dagbókina. Við leit á hótelherberginu á Hótel KEA hafi fundist tóbak, símakort, skafmiðar og dót. Hafi Jónas framkvæmt leit á ákærða áður en hann hafi verið færður í fangaklefa. Ólafur Ásgeirsson aðstoðaryfirlögregluþjónn hafi verið viðstaddur þá leit. Með öllu væri útilokað að einhverjir þeir munir sem hafi verið skráðir á ákærða við leit hafi komið frá A, sem hafi verið handtekinn á sama tíma. Það dót sem handtekinn maður væri með á sér væri sett í poka og merkt viðkomandi. Engar líkur væru á því að slík skráning misfærist. Jónas kvaðst hafa ritað lögregluskýrslur vegna leitar á öðrum handteknu. Það hafi hann gert, þó svo hann hafi ekki komið nærri leit á þeim sjálfur. Ólafur Ásgeirsson aðstoðaryfirlögregluþjónn staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Kvaðst Ólafur hafa aðstoðað við leit á ákærða á lögreglustöð. Leitina hafi Jónas Halldór Sigurðsson framkvæmt en Ólafur staðið hjá á meðan. Ekki hafi Ólafur komið nærri leit á öðrum handteknu við sama tækifæri. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Hefur hann viðurkennt að hafa komið í verslunina Sparkaup á Fáskrúðsfirði 16. febrúar 2006 og að hafa komið í söluskála SJ að Bústaðavegi 60 á Fáskrúðsfirði, en hann hafi engu stolið á þessum stöðum. Ákærði var, ásamt A og L, handtekinn á Hótel KEA á Akureyri að morgni föstudagsins 17. febrúar 2006. Við leit á ákærða, A, L og í hótelherberginu, fannst þýfi. Um var að ræða lykla er hurfu úr versluninni Sparkaup á Fáskrúðsfirði, töluvert magn af kortum með símainneignum, sígarettukarton, happdrættisskafmiðar, úr, arabískur peningaseðill og tékkneskur peningaseðill. Loks fundust á ákærða og samferðafólki hans tæplega 600.000 krónur í reiðufé, þar af um 320.000 krónur á ákærða einum. Þá fannst hamar í poka skammt frá bifreiðinni OM-028, sem var utan vegar í Námaskarði í Mývatnssveit, en ákærði hefur borið að hann hafi verið eigandi bifreiðarinnar, en á henni hafi hann og samferðafólk hans verið fyrir austan. Hafi ákærði ekið henni að austan allt þar til bifreiðin hafi hafnað utan vegar í Námaskarði. Far eftir skó af gerðinni Ecco var merkjanlegt á hurð að skrifstofu í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði en hurðinni hafði verið sparkað upp í innbrotinu. Þá fannst samskonar skófar nærri bifreiðinni OM-028 sem hafði hafnað utan vegar í Námaskarði í Mývatnssveit. Ákærði var samkvæmt gögnum lögreglu í skóm af gerðinni Ecco er hann var handtekinn á Akureyri að morgni föstudagsins 17. febrúar 2006. Var um samskonar skó að ræða og för fundust eftir í Námaskarði og í söluskála SJ. Verslunarstjóri verslunarinnar Sparkaup hefur borið að þrír einstaklingar, tveir karlmenn og ein kona, hafi komið í verslunina Sparkaup fimmtudaginn 16. febrúar 2006. Hafi annar mannanna verið kominn inn á lager verslunarinnar. Hafi það verið undir lokun kl. 18.00 Er hún hafi ætlað að taka lykil að peningaskáp úr skúffu skrifborðs inni á lager eftir lokun hafi hún tekið eftir að lykillinn var horfinn, sem og 12.000 krónur í reiðufé, er hafi verið geymt á sama stað og lykillinn. Verslunarstjórinn hefur staðfest að hún hafi fengið lykilinn afhentan í kjölfar handtöku ákærða og samferðafólks hans á Hótel KEA á Akureyri að morgni föstudagsins 17. febrúar 2006. Verslunarstjóri í söluskálanum SJ á Fáskrúðsfirði hefur lýst því hvað hvarf úr innbroti í söluskálann fimmtudagskvöldið 16. febrúar eða aðfaranótt föstudagsins 17. febrúar 2006. Var þar um að ræða 58.000 krónur í skiptimynt, arabískur peningaseðill og annar tékkneskur, mikið magn af kortum með símainneignum, happdrættisskaf­miðar, tvær stafrænar myndavélar og úr. Þá hafi horfið úr innbrotinu hamar, sem hafi verið þannig úr garði gerður að haus hamarsins hafi verið límdur á skaftið með sérstöku lími. Þá hafi skaft hamarsins verið brúnt að lit. Verslunarstjórinn bar kennsl á hamarinn og peningaseðlana á mynd hjá lögreglu. Staðfesti hann það fyrir dómi. Þá liggur fyrir samkvæmt kæru Landsbanka Íslands, að 744.000 krónur af reiðufé var tekið úr hraðbanka sem staðsettur var í söluskálanum. Þegar til þess er litið að ákærði hefur viðurkennt að hafa verið á ferð með A og L á Fáskrúðsfirði á svipuðum tíma og innbrot áttu sér stað í verslunina Sparkaup og söluskála SJ, að verslunarstjóri í Sparkaup hitti fyrir mann svipaðan ákærða inn á lager verslunarinnar þaðan sem lyklum og reiðufé var stolið, að þýfi úr þessum innbrotum fannst á ákærða, A og L og í herbergi nr. 307 á Hótel KEA á Akureyri þar sem þau dvöldu, að ákærði var með ríflega 320.000 krónur í reiðufé á sér við handtöku, að ákærði hefur viðurkennt að hafa verið á bifreiðinni OM-028 fyrir austan, en bifreiðin fannst utan vegar í Námaskarði og rétt hjá henni poki með verkfærum, þ.á m. hamri, sem hvarf úr söluskála SJ við innbrotið, og loks að ákærði var handtekinn í skóm af gerðinni Ecco, en skófar þeirrar gerðar fannst á vettvangi innbrotsins í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði og við hlið bifreiðarinnar OM-028 í Námaskarði, er að mati dómsins hafið yfir allan vafa að ákærði hafi tekið lykla og reiðufé úr versluninni Sparkaup 16. febrúar 2006 og að hann hafi í félagi við A brotist inn í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði og stolið þaðan varningi sem tilgreindur er í ákæru. Sá breytti framburður A hér fyrir dómi við endurupptöku málsins um að hann einn hafi brotist inn í söluskála SJ fær að mati dómsins ekki staðist í ljósi þeirra atriða sem hér að framan voru rakin, en styður öllu fremur að brot þetta hafi ákærði og A unnið í félagi. Í því efni er einnig til þess að líta að ákærði og A hafa orðið margsaga í málinu og framburður þeirra í heild sinni ótrúverðugur. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum liðum ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður 2.3. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 1. maí 2006 var lögreglu þann dag tilkynnt um innbrot inn á skrifstofur á hótel Radisson SAS 1919 við Pósthússtræti í Reykjavík. Í skýrslunni kemur fram að á vettvangi hafi verið haft tal af tilkynnanda, fjármálastjóra, sölustjóra, bókhaldsstjóra og yfirþernu. Fram kom að saknað væri fartölvu, áfengis og aðgangskorta. Fartölvan hafi verið tekin úr vinnuaðstöðu starfs­manns, R sölustjóra. Samkvæmt lögregluskýrslu hafi vinnu­að­staðan verið í kjallara hótelsins. Fjórir útgangar séu út úr hótelinu, einn á austurhlið, annar á suðurhlið og þriðji og fjórði á norðurhlið. Annar inngangurinn á norðurhlið sé vörumóttaka og starfsmannainngangur og sé í porti. Það hafi átt að vera girt af með hliði, en svo hafi ekki verið aðfaranótt laugardagsins 29. apríl 2006. Í kjallara hótelsins séu 4 skrifstofur, salerni, þvottahús, mötuneytisaðstaða og vörugeymsla. Þrjár leiðir séu niður í kjallarann. Er lögregla hafi komið að hafi greinilegar ákomur verið meðfram dyrakörmum við læsingar á fjórum skrifstofum, þ. á m. á skrifstofu er fartölvan hafi horfið úr og annarri er áfengið hafi verið tekið úr. R hafi tjáð lögreglu að fartölvan væri eign hótelsins. Hafi hún yfirgefið skrifstofuna kvöldið á undan og þá allt verið í stakasta lagi. Í skýrslunni kemur fram að tæknideild lögreglu hafi verið kölluð á vettvang. Tæknideild lögreglu hefur ritað skýrslu um rannsókn á vettvangi. Er vettvangi lýst og hann ljósmyndaður. Fram kemur að gagna hafi verið leitað á innbrotsstað og við það m.a. notaður ljósgjafi og fingrafaraduft. Á kassa undan farsíma á skrifstofu R hafi fundist fingrafarapartur. Farinu hafi verið lyft af fleti sínum með þar til gerðri fingrafaralyftu. Því hafi síðan verið komið til fingrafarasérfræðings lögreglu. Sævar Þ. Jóhannesson fingrafarasérfræðingur hefur ritað lögregluskýrslu vegna fingrafarasamanburðar. Í skýrslunni kemur fram að honum hafi borist fingrafar í kjölfar innbrots á hótel Radisson SAS 1919 við Pósthússtræti. Fingrafarið hafi verið borið saman við fingrafar ákærða. Við samanburð á vettvangsfingrafarinu og fingrafari ákærða hafi komið í ljós að það hafi verið eftir þumalfingur hægri handar ákærða. Lagt hefur verið fram sem dskj. nr. 23 mynd af fingrafarasamanburði á fingrafari er fannst á kassa utan af farsíma á skrifstofu hótels Radisson SAS 1919 og fingrafari ákærða. Þriðjudaginn 2. maí 2005 mætti R á lögreglustöð. Gerði hún lögreglu grein fyrir að fyrrverandi starfsmaður hótelsins hafi verið látinn fara vegna þess að hún hafi boðið unnusta sínum að gista á hótelinu 12. til 13. apríl 2006. Þá nótt hafi flatskjár af tölvu horfið af hótelinu. Ekki væri vitað um deili á unnustanum. Viðkomandi starfsmaður hafi fengið lánað aðgangskort tiltekins starfs­manns hótelsins og aldrei skilað því til baka. Gögn úr aðgangsstýringakerfi hótelsins hafi sýnt að aðgangskort viðkomandi starfsmanns hafi í tvígang verið notað á útidyrahurð vörumóttöku hótelsins kl. 1.30 aðfaranótt 29. apríl 2006. R mætti aftur á lögreglustöð 7. júlí 2006. Kvaðst hún sem sölustjóri hafa notað símanúmerið [...], sem væri skráð á hótelið. Karlmaður hafi hringt í sig og spurt hana að því hvort hún gæti hitt sig vegna tölvu sem hann hafi tjáð henni að væri greinilega þýfi og hennar eign. Hringt hafi verið úr óskráðu númeri. Áður hafi verið búið að hringja í hana á þeim tíma úr símaklefa og númerinu [...] en hún ekki náð að svara símanum í þeim tilvikum. Klukkan 14.23 þann 30. júní 2006 hafi verið hringt úr óskráðu númeri í síma [...]. Karlmaður hafi innt R eftir því hvort hún vildi kaupa tölvu sem stolið hafi verið frá henni. Hafi henni verið boðin tölvan til kaups á 100.000 krónur. Kvaðst R hafa hafnað því og símtalinu þar með lokið. R kom fyrir dóminn og lýsti atvikum með sama hætti og hjá lögreglu. Bar hún að kassi utan af farsíma hafi verið settur upp á skrifborð sitt í innbrotinu 29. apríl 2006. Lögregla lét rannsaka úr hvaða símanúmerum hringt hafi verið í númerið [...] um kl. 14.23 þann 30. júní 2006. Fyrir liggja upplýsingar frá símafyrirtækinu Og vodaphone um að kl. 14.00 hafi verið hringt úr símanúmerinu [...], sem sé símanúmer hótels Radisson SAS 1919 og kl. 14.25 hafi verið hringt úr símanúmerinu [...], en rétthafi að því númeri sé Garðar Garðarsson. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 10. júlí 2006. Kvaðst hann ekki kannast við innbrot í hótel Radisson SAS 1919 aðfaranótt 29. apríl 2006. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við að hafa hringt úr síma [...] í símanúmerið [...] þann 30. júní 2006. Hann hlyti að hafa lánað einhverjum símann sinn. Þá kvaðst ákærði ekki geta gefið neina skýringu á því að fingrafar af honum hafi fundist á kassa utan af farsíma á skrifstofu hótelsins. Við meðferð málsins fyrir dómi greindi ákærði frá atvikum með sama hætti og hjá lögreglu. Sævar Þ. Jóhannesson fingrafarasérfræðingur staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Sævar kvað við það miðað að nægjanlegt væri ef unnt væri að finna 12 einkenni úr fari sem væri til rannsóknar og tengja við samanburðarfarið. Í því tilviki er hafi verið til meðferðar hafi fundist 14 einkenni úr því fari sem hafi fundist á kassa utan af farsíma borin saman við fingrafar af ákærða. Væri því enginn vafi á því að um fingrafar ákærða væri að ræða á kassanum og útilokað að það gæti komið frá einhverjum öðrum. Niðurstaða: Ákærði neitar sök og kveðst ekkert kannast við innbrot inn á skrifstofur hótel Radisson SAS 1919 við Pósthússtræti í Reykjavík laugardaginn 29. apríl 2006. Þá kveðst hann ekki hafa skýringu á því að fingrafar af sér hafi fundist á kassa utan af farsíma sem var á skrifstofunni eða að hringt hafi verið úr símanúmeri sem hann sé rétthafi að í símanúmerið [...]. Að mati dómsins liggur fyrir í rannsóknargögnum málsins með fingrafara­rannsókn lögreglu fullnægjandi sönnun þess að fingrafar ákærða fannst á kassa utan af farsíma, sem var á skrifborði R, en fartölva var tekin af skrifborði hennar laugardaginn 29. apríl 2006. Þá liggur fyrir í gögnum málsins staðfesting þess að hringt var úr símanúmeri er ákærði var rétthafi að í símanúmerið [...] kl. 14.25 þann 30. júní 2006. Hefur R borið að í því símatali hafi henni verið boðin fartölvan til kaups. Þegar þessi gögn málsins eru virt er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi brotist inn á skrifstofu á hótel Radisson SAS 1919 og tekið þaðan fartölvu ásamt fylgihlutum, áfengi og aðgangs­kort, en upplýsingar úr aðgangsstýrikerfi hótelsins hafa leitt í ljós að aðgangskort sem komist hafði úr vörslu starfsmanna var notað kl. 01.30 aðfaranótt laugardagsins 29. apríl 2006. Með vísan til þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum tölulið ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæðis. Ákæruliður 2.4. Mánudaginn 21. ágúst 2006 barst lögreglu tilkynning um þjófnað á bensínafgreiðslustöð Olís við Sæbraut í Reykjavík. Í viðræðum við verslunarstjóra kom fram að saknað væri korta með símainneignum. Er það hafi komið í ljós hafi verið haft samband við lögreglu auk þess sem myndbandsupptökur úr eftirlitsmynda­vélakerfi hafi verið athugaðar. Á myndskeiðum komi fram að sunnudaginn 20. ágúst 2006 kl. 15.24 kom maður inn í afgreiðslustöðina. Gangi hann að kaffivél og fái sér kaffi. Í framhaldi fari hann inn í aðstöðu starfsmanna og inn á skrifstofu verslunar­stjóra. Þar inni sé myndavél og snúi maðurinn eftirlitsmyndavélinni til að hann sjáist ekki athafna sig. Maðurinn hafi verið inni á skrifstofunni í um fimm mínútur. Tekið er fram að í efstu skrifborðsskúffu sé lykill að skáp, sem hafi að geyma kort með síma­inn­eignum. Skápurinn hafi verið opnaður og kortin tekin upp úr kassa. Í skýrslunni kemur fram að verslunarstjórinn hafi sýnt lögreglu myndir úr eftirlitsmyndavéla­kerfinu. Þá er þess getið að fyrirtæki er sjái um eftirlitsmyndavélakerfið hafi haft samband við lögreglu og greint frá því að á myndskeiði sjáist að maðurinn hafi komið að bensínafgreiðslustöðinni á bifreið með skráningarnúmerið SF-254. Í málinu liggur frammi kæra frá 14. september 2006. Er kærður þjófnaður á kortum frá Olíuverzlun Íslands hf. 20. ágúst 2006 með símainneign samtals að fjárhæð 500.000 krónur. Í rannsóknargögnum málsins liggja frammi myndir úr eftirlitsmyndavélakerfi bensínafgreiðslustöðvarinnar. Á myndunum sést karlmaður koma inn í afgreiðslu­stöðina. Er hann með húfu á höfði og með sólgleraugu. Sést maðurinn inni á skrifstofu er kortum með símainneignum var stolið úr. Myndir bera með sér að eftirlitsmyndavél inni á skrifstofunni er færð til og sjónarhorni hennar breytt þannig að henni er beint upp að vegg. Á einni myndinni sést dökk jeppabifreið fyrir utan afgreiðslustöðina. Skráningarnúmer bifreiðarinnar er ekki greinanlegt í heild sinni, en þó má sjá að aftasti tölustafur í skráningarnúmeri er 4. Bifreiðin augljóslega af gerðinni HUNDAI, Santa Fe og dökk að lit. Tæknideild lögreglu hefur ritað skýrslu um vettvangsrannsókn á bensín­afgreiðslustöðinni. Í skýrslunni eru myndir af vettvangi sem sýna leið inn í starfsmannarými og skrifstofu verslunarstjóra. Þá hafa verið teknar myndir af skúffu þar sem lykill að skáp var geymdur, sem og af hillu þaðan sem kort með símainn­eignum voru tekin. Loks hafa verið teknar myndir af eftirlitsmyndavél sem snúið hafði verið. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 31. ágúst 2006 barst lögreglu tilkynning þann dag um að aðilar á bifreið með skráningarnúmerið ZS-212 væru að selja varning fyrir utan hús Domus Medica við Egilsgötu í Reykjavík. Skömmu síðar var bifreiðin ZS-212 stöðvuð á Skúlagötu. Í bifreiðinni voru ákærði ásamt fjórum öðrum einstakl­ingum. Ökumaður hafi tjáð lögreglu að hann væri með bifreiðina í láni en að hann heimilaði leit í henni. Hafi ákærða verið tilkynnt að hann væri handtekinn þar sem út hefði verið gefin handtökuskipun á hendur honum. Ákærði hafi verið með fartölvu­tösku meðferðis og litla skjóðu. Í töskunni hafi verið fartölva og um 60 kort með símainneignum í skjóðunni. Hafi ákærði lýst því yfir að hann ætti þessa hluti. Hafi hann keypt kortin á bensínstöð og væri hann á leið á Litla Hraun með þau. Kortin hafi hann keypt ,,hér og þar”. Kortin og fartölvan hafi verið haldlögð og ákærði færður á lögreglustöð. Samkvæmt afhendingarskýrslu frá 12. september 2006 móttók verslunarstjóri bensínafgreiðslustöðvar Olís við Sæbraut alls 77 kort með símainneignum þann dag frá lögreglu. Ákærði var yfirheyrður um atvik 1. september 2006. Kvaðst hann ekki kannast við að hafa farið inn á skrifstofu á bensínafgreiðslustöð Olís við Sæbraut og tekið þaðan kort með símainneignum. Er ákærði var beðinn um að skýra tilvist korta er hann hafi verið með í fórum sínum við handtöku kvaðst hann hafa fundið kortin í plastpoka inni á salerni bensínafgreiðslustöðvar við Sundagarða. Kvaðst ákærði hafa ætlað að skila kortunum. Hafi ákærði ekki áttað sig á því að skila þeim til afgreiðslufólks á bensínafgreiðslustöðinni við Sundagarða. Fyrir dómi bar ákærði með sama hætti um atvik. Kvaðst ákærði ekki kannast við þá lýsingu lögreglu í frumskýrslu að ákærði hafi sagt að hann hafi keypt umrædd kort á bensínafgreiðslustöðvum og að hann væri á leið með þau á Litla Hraun. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við að vera sá einstaklingur er væri á myndum úr eftirlitsmyndavélakerfi bensínafgreiðslustöðvarinnar frá sunnudeginum 20. ágúst 2006. Gunnsteinn Rúnar Sigfússon lögreglumaður staðfesti aðkomu sína að málinu. Kvaðst Gunnsteinn hafa handtekið ákærða 31. ágúst 2006. Við handtöku hafi komið í ljós að ákærði hafi verið með skjóðu meðferðis sem í hafi verið talsvert af kortum með símainneignum. Hafi ákærði borið að hann ætti kortin sem hann hafi fengið hér og þar. Hafi hann ætlað að fara með þau á Litla Hraun. Kortin hafi öll verið í plasti og ekki verið búið að skafa af þeim. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Hefur hann synjað fyrir að hafa brotist inn í skrifstofu á bensínafgreiðslustöð Olís við Sæbraut í Reykjavík sunnudaginn 20. ágúst 2006. Við skýrslugjöf hjá lögreglu, sem og við skýrslugjöf fyrir dómi, hefur hann borið að hann hafi fundið kort með símainneignum á snyrtingu á bensínafgreiðslustöð Olís við Sundagarða. Í málinu eru myndir úr eftirlitsmyndavélakerfi bensínafgreiðslustöðvarinnar. Sýna myndskeið mann, sem er mjög áþekkur ákærða í útliti, koma inn í afgreiðslu­stöðina sunnudaginn 20. ágúst 2006. Maðurinn fer inn á skrifstofu verslunarstjóra. Eftir að hafa staðið þar skemma stund færir hann augljóslega eftirlitsmyndavél úr stað þannig að hún hefur ekki lengur yfirsýn yfir skrifstofuna. Samkvæmt framburði verslunarstjóra voru kort með símainneignum, samtals að verðmæti 500.000 krónur, teknar af skrifstofunni í framhaldinu. Þá sýnir myndskeið úr eftirlitsmyndavélakerfinu bifreið af gerðinni HUNDAI Santa Fe, dökka að lit, með skráningarnúmer sem endar á 4, standa fyrir utan afgreiðslustöðina. Staðhæfir umsjónaraðili eftirlitsmyndavéla­kerfisins að bifreiðin hafi verið með skráningarnúmerið SF-254. Ákærði hefur viðurkennt í ákærulið 1.1 að hafa 21. ágúst 2006 ekið bifreið af gerðinni HUNDAI, Santa Fe, sem er dökk að lit og með skráningarnúmerið SF-254. Þá liggur það fyrir að ákærði var handtekinn 31. ágúst 2006 og var þá með kort með símainneignum í fórum sínum samtals að verðmæti 77.000 krónur. Kortum þessum skilaði lögregla í framhaldi til verslunarstjóra bensínafgreiðslustöðvar Olís við Sæbraut sem þeirra eign. Ákærði gaf þá skýringu á tilvist kortanna í sínum vörslum að hann hafi fundið þau inni á snyrtingu á bensínafgreiðslustöð. Loks hefur lögreglumaður, sem handtók ákærða 31. ágúst 2006, borið að ákærði hafi lýst yfir að hann hafi keypt umrædd kort hér og þar og að hann hafi verið á leið með þau á Litla Hraun. Þegar til framangreinds myndskeiðs úr eftirlitsmyndavél er litið og bifreiðar þeirrar er þá var við bensínafgreiðslustöðina, þess að ákærði var með verulegan fjölda símakorta í vörslum sínum 31. ágúst 2006 sem skilað var starfsmanni afgreiðslu­stöðvarinnar sem eign hennar og að ákærði gaf einkar ósennilega skýringu á tilvist kortanna í sínum vörslum, er það mat dómsins að fram sé komin fullnægjandi sönnun þess að ákærði hafi verið sá einstaklingur er braust inn á skrifstofu bensín­afgreiðslustöðvarinnar og tók þaðan kort með símainneignum samtals að verðmæti 500.000 krónur. Með vísan til þess verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er brotið þar rétt heimfært til refsiákvæðis. Ákæruliðir 2.5, 3 og 4. Miðvikudaginn 6. september 2006 var óskað aðstoðar lögreglu að veitingastaðnum TGI Friday´s í Smáralind í Kópavogi vegna þjófnaðar. Á vettvangi var rætt við starfsmann veitingastaðarins, S. Greindi hún lögreglu frá því að mánudaginn 4. september 2006 hafi maður komið inn á starfsmannasvæði veitingastaðarins í gegnum bakdyr sem alltaf væru opnar. Hafi maðurinn farið inn á skrifstofu og tekið þar kortaveski og farsíma. Umræddir munir hafi verið í veski starfsmannsins sem hafi hangið á snaga inni á skrifstofu. Myndataka væri til af manninum þar sem hann hafi gengið um starfsmannasvæðið. Í kortaveski S hafi verið debetkort, kreditkort, ökuskírteini, háskólakort og fyrirtækjakort. Í frumskýrslu kemur fram að lögreglumaður hafi litið á upptökur úr eftirlitsmynda­vélakerfi og hafi hann þar þekkt ákærða sem þann er gengið hafi inn um neyðarútgang baka til á veitingastaðnum. Hafi hann gengið að skrifstofunni en horfið þar úr mynd. Komi hann aftur skömmu síðar og gangi aftur út um neyðarútganginn, en dyr hans hafi verið opnar. Fram kemur að S hafi tjáð lögreglu að starfsmaður KB-banka hafi haft samband og látið vita að hugsanlega væri verið að misnota greiðslukort starfsmannsins. Teknar hafi verið út fjárhæðir af debetkorti S. Í Lukkusmáranum, Smáralind í Kópavogi hafi verið teknar út 10.000 krónur og 15.000 krónur. Í skýrslunni er tekið fram að myndupptaka sé til af því en ekki unnt að prenta hana út eða senda á tölvupósti. Í skýrslu sem rituð hefur verið 12. september 2006 gerir Páll Sigurðsson lögreglumaður grein fyrir því að hann, ásamt Aðalsteini Aðalsteinssyni rannsóknarlögreglumanni, hafi 8. september 2006 farið í aðstöðu Lukkusmárans í Kópavogi til að skoða þar myndskeið í eftirlitsmyndavél. Við skoðun á myndskeiði megi sjá ljóshærða stúlku í peysu með áletruninni ,,Nike 22”, framvísa greiðslukorti í afgreiðslu kl. 15.07 og aftur kl. 15.16. Með henni í för sé ákærði. Ekki hafi reynst unnt að fá umrætt myndskeið afhent vegna tæknilegra örðugleika. Í frumskýrslu kemur fram að á Catalinu í Hamraborg hafi verið teknar út 16.100 krónur, 12.000 krónur og 11.000 krónur. Tekið er fram að myndavél sé á staðnum en ekki vitað hvort upptaka sé til. Í Háspennu hf. á Laugavegi hafi verið teknar út 15.000 krónur í tvígang. Tekið er fram að myndupptaka sé til. Í skýrslu sem rituð hefur verið 24. september 2006 gerir Páll Sigurðsson lögreglumaður grein fyrir því að hann, ásamt Aðalsteini Aðalsteinssyni rannsóknarlögreglumanni, hafi farið í aðstöðu Háspennu við Laugaveg til að skoða þar myndskeið í eftirlitsmyndavél. Við skoðun á myndskeiði megi sjá B við úttektir á reiðufé. Ákærði sjáist með henni og ljóst sé að þau séu saman þar sem hann láti vel að B við afgreiðsluborðið. Úttektir hafi verið framkvæmdar kl. 16.54 og 17.00 þann 4. september 2006. Þá hafi verið teknar út á kreditkort S 9.319 krónur í Vínbúðinni í Smáralind. Í skýrslu Páls Sigurðssonar frá 24. september 2006 kemur fram að hann, ásamt Aðalsteini, hafi skoðað myndskeið af diski sem aflað hafi verið hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Sýni myndskeið B og ákærða kaupa áfengi. B framvísi korti til greiðslu á áfenginu. Úttektin hafi verið framkvæmd 4. september 2006 kl. 15.29. Með skýrslunni eru myndir úr eftirlitsmyndavélakerfi verslunarinnar sem sýna ákærða, ásamt ljóshærðri stúlku, í Vínbúðinni í Smáralind í Kópavogi. Þá kemur fram að S hafi rætt símleiðis við lögreglu daginn eftir kæru og hafi hún þá gert grein fyrir því að hún hafi átt erindi í KB-banka í Mjódd stuttu áður og húsvörður í Mjóddinni þá fundið ökuskírteini og kreditkort S fyrir utan bankann. Reynt hafi verið að nota kortið í versluninni P. Eyfeld á Laugavegi. Hafi lögreglumaður haft samband við starfsmann verslunarinnar og hafi starfsmaðurinn kannast við að hafa afgreitt stúlku sem hafi ætlað að greiða fyrir vörur fyrir sig og mann með henni í för. Er starfsmaðurinn hafi rennt korti hennar í gegnum posa hafi komið athugasemd. Stúlkan hafi verið ljóshærð en karlmaðurinn á milli þrítugs og fertugs. Maðurinn hafi sagt að hann kannaðist við starfsmanninn og sagt ,,þekkirðu mig ekki, ég er sonur Garðars.” Á meðal rannsóknargagna málsins er reikningsyfirlit frá KB-banka og varðar færslur á kreditkort í eigu S. Á yfirlitinu kemur fram að 4. september 2006 hafa verið teknar út 5.000 krónur vegna Og vodaphone, 5.000 krónur vegna Söluvers-Síminn og 9.319 krónur vegna Vínbúðarinnar Smáralind. Þá liggur fyrir í rannsóknargögnum yfirlit frá KB-banka frá 4. september 2006 um færslur á debetkort S. Samkvæmt yfirlitinu hafa verið teknar út í tveimur færslum hjá Háspennu samtals 30.000 krónur, samtals 39.100 krónur í þremur færslum hjá Catalinu og samtals 25.000 krónur í tveimur færslum hjá Lukkusmáranum. Í lögregluskýrslu frá 24. október 2006 er rakið að við rannsókn málsins hafi komið í ljós að framkvæmdar hafi verið tvær færslur með því að hringja í þjónustuver símafyrirtækja og greiða fyrir símainneign með því að gefa heimildarlaust upp númer á greiðslukorti S. Hringt hafi verið í þjónustuver Og vodaphone 4. september 2006 kl. 15.35 og greitt fyrir 5.000 króna inneign með því að gefa upp númer á greiðslukorti S. Hringt hafi verið úr símanúmerinu [...] og inneignin látin inn á símanúmerið [...], en rétthafi að símanúmerinu sé B. Sama dag kl. 16.44 hafi verið hringt í þjónustuver Símans og greitt fyrir 5.000 króna símainneign á símanum [...], en ákærði hafi borið að hann væri rétthafi að því símanúmeri er tekin hafi verið af honum skýrsla hjá lögreglu 28. september 2006. Ákæruvald hefur lagt fram sem dskj. nr. 22 skýrslu Tæknideildar lögreglu. Í skýrslunni eru afrit af myndum úr eftirlitsmyndavélakerfum. Á myndum nr. 1 til 4 má sjá ákærða koma inn á starfsmannaaðstöðu veitingastaðarins TGI Friday´s í Smáralind í Kópavogi. Á myndum nr. 5 til 12 má sjá ákærða og ljóshærða stúlku við afgreiðsluborð inni á Háspennu við Laugaveg í Reykjavík. Þá hefur ákæruvald lagt fram sem dskj. nr. 21 ljósmyndir sem staðhæft er að séu af B. Er um að ræða sömu stúlku og sést með ákærða á myndum úr eftirlitsmynda­véla­kerfum á dskj. nr. 22. B kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Fer ekki milli mála að á dskj. nr. 21 eru myndir af henni ásamt ákærða. Ákæruvald hefur lagt fram sem dskj. nr. 19 afrit af umsókn fanga um heimsókn. Umsóknin ber með sér að ákærði sé að sækja um leyfi til að B fái leyfi til að heimsækja ákærða 28. september 2006. Umsóknin er dagsett 26. september 2006 og heimiluð með áritun starfsmanna fangelsisins 27. september 2006. Með skjalinu er afrit af lögregluskýrslu frá 17. október 2006. Samkvæmt henni barst lögreglu 28. september 2006 tilkynning frá fangelsisyfirvöldum á Litla Hrauni þess efnis að fíkniefnaleitarhundur hafi fundið lykt af B, sem komið hafi í fangelsið til að heimsækja fanga. Hafi B afhent fangavörðum efni er lögregla hafi talið vera hass. Sama dag var tekin af henni skýrsla vegna málsins. Kvaðst hún hafa komið í fangelsið til að heimsækja ákærða. Ákærði var yfirheyrður um sakarefnið 28. september 2006. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa farið inn á starfsmannasvæði TGI Friday´s í Smáralind í Kópavogi 4. september 2006 eða hafa stolið þaðan farsíma og kortaveski, sem innihélt greiðslukort og skilríki. Kvaðst ákærði á þeim tíma hafa verið á ,,skralli og fyllirí.” Kvaðst hann endurþekkja sig á mynd úr eftirlitsmyndavélakerfi Vínbúðarinnar í Smáralind í Kópavogi. Kvaðst ákærði ekki þekkja B. Hann hafi verið í mikilli neyslu á þessum tíma. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekkert kannast við atburði tengda þessum ákæruliðum. Þá kvaðst hann ekki kannast við B. Er undir ákærða var borið að samkvæmt dskj. nr. 19 hafi ákærði sótt um heimild til að B mætti heimsækja ákærða í fangelsið að Litla Hrauni 28. september 2006 kvaðst hann hafa viljað ræða við B, þó svo hann hafi ekki þekkt hana. Er mál tengd veitingastaðnum TGI Friday´s hafi komið upp hjá lögreglu hafi ákærði einfaldlega viljað ræða við B til að reyna að átta sig á hvað væri í gangi. Ákærði kvaðst kannast við símanúmerið [...], en hann hafi verið með það símanúmer á tímabili. Kvaðst hann ekki kannast við að hafa sett inneign inn á það símanúmer 4. september 2006. B var yfirheyrð af lögreglu 26. september 2006. Kvaðst hún við það tilefni ekki þekkja ákærða en hafa hitt hann stöku sinnum. Var henni gerð grein fyrir því að lögregla væri með til rannsóknar atburði frá 4. september 2006 er farsíma og kortaveski hafi verið stolið úr starfsmannaaðstöðu veitingastaðarins TGI Friday´s og greiðslukort starfsmannsins verið notuð í kjölfarið. B kvað ákærða hafa verið að þvælast í kringum sig þennan dag en ekkert hafa fengið af þeim peningum sem teknir hafi verið út á kortin. Kvaðst B viðurkenna að hafa tekið 10.000 krónur út á greiðslukort í Lukkusmáranum í Kópavogi 4. september 2006. Þá kvaðst hún viðurkenna að hafa tekið út 15.000 krónur á sama stað nokkrum mínútum síðar. Kvaðst hún hafa keypt áfengi fyrir 9.319 krónur með því að nota greiðslukortið í Vínbúðinni í Smáralind í Kópavogi 4. september. Þá kvaðst hún kannast við að hafa tekið út 15.000 krónur í tvígang í spilasalnum Háspennu á Laugavegi. Þá kvaðst hún hafa notað greiðslukortið í Catalinu í Hamraborg í Kópavogi, en hún vissi ekki hve mikið hún hafi tekið. Ekki kvaðst B kannast við að hafa notað greiðslukortin hjá símafyrirtækjunum Símanum og Og vodaphone til að setja símainneignir inn á síma. Við aðalmeðferð málsins bar B að hún hafi þekkt ákærða lítið á þessum tíma. Hafi hún ekki verið með ákærða mánudaginn 4. september 2006. Þá kvaðst hún ekki geta sagt til um hvernig hún hafi fengið greiðslukort S í hendur. Þá kvaðst hún kannast við að hafa reynt að heimsækja ákærða í fangelsið á Litla Hraun. Er undir B voru borin myndskeið úr eftirlitsmyndavélakerfum samkvæmt þessum ákæruliðum kvaðst B kannast við sig á myndum. Kvaðst hún ekki þekkja ákærða á myndunum. Var borið undir hana dskj. nr. 22. Kvaðst hún þar kannast við sig en ekki þann er með henni væri á myndunum. Kvaðst hún ekki muna eftir umræddum tilvikum. Lögreglumennirnir Albert Örn Sigurðsson, Páll Sigurðsson og Aðalsteinn Aðal­steinsson komu fyrir dóminn og staðfestu þátt sinn í rannsókn málsins. Albert kvaðst hafa verið kallaður að veitingastaðnum TGI Friday´s 6. september 2006 vegna þjófnaðar úr aðstöðu starfsmanna. Kvaðst Albert hafa séð upptökur úr eftirlits­myndavélakerfum hjá Lukkusmáranum, Háspennu og úr aðstöðu hjá TGI Friday´s. Á myndum úr þessum kerfum hafi mátt sjá ákærða ásamt konu. Kvaðst Albert oft áður hafa haft afskipti af ákærða og því hafa þekkt hann vel í sjón. Á myndskeiðum er Albert hafi séð hafi konan sést nota greiðslukort í Lukkusmáranum og Háspennu. Páll Sigurðsson kvaðst hafa farið í Smáralindina og séð upptökur úr eftirlitsmynda­vélakerfum þar. Með honum í för hafi verið Aðalsteinn Aðalsteinsson rannsóknar­lögreglu­maður. Á myndskeiðum er þeir hafi séð hafi sést til ákærða og B. Á þeim tíma hafi Páll þekkt vel ákærða en ekki B. Hafi Páll fengið í hendur myndskeið frá TGI Friday´s, Háspennu og Vínbúðinni í Smáralind. Aðalsteinn Aðalsteinsson kvaðst hafa borið kennsl á ákærða á myndskeiðum úr Smáralindinni en hann hafi á þeim tíma þekkt ákærða vel í sjón. Niðurstaða: Ákærði neitar sök samkvæmt þessum töluliðum ákæru. Kveðst hann hafa verið á ,,fylleríi og skrall” á þessum tíma. Hefur hann viðurkennt að hafa verið með símann [...] um þetta leyti. Þá hefur hann borið að hann hafi sótt um leyfi fyrir B til að heimsækja sig í fangelsið að Litla Hrauni 28. september 2006. Hann hafi ekki þekkt B en viljað ræða við hana um atburði tengda þessu sakarefni eftir að það hafi komið upp. B viðurkenndi hjá lögreglu að hafa notað greiðslukort S 4. september 2006 með þeim hætti er lýst er í tl. 3 og 4 í ákæru. Framburð hennar fyrir dómi verður að skilja á sama veg. Hún hefur ekki viljað kannast við ákærða eða að hafa verið með honum þennan dag. Hún hefur þó viðurkennt að hafa ætlað að heimsækja hann í fangelsið að Litla Hrauni 28. september 2006. Í rannsóknargögnum málsins liggur frammi nokkur fjöldi myndskeiða úr eftirlitsmyndavélakerfum. Er þar um að ræða myndir af lager veitingastaðarins TGI Friday´s frá 4. september 2006, myndir úr Háspennu og myndir úr Vínbúðinni í Smáralind. Bera þessar myndir augljóslega með sér að ákærði hafi verið inni á svæði starfsmanna á veitingastaðnum TGI Friday´s og að B og ákærði hafi verið saman á ferð inni á Háspennu og í Vínbúðinni. Þá liggur fyrir samhljóða framburður lögreglumanna um að þau hafi einnig sést á myndum úr eftirlitsmynda­vélakerfi í Lukkusmáranum í Kópavogi. Einnig liggur fyrir með hvaða hætti debetkort og kreditkort S var notað þennan dag. Er notkun þess að fullu í samræmi við myndir af ákærða og B í eftirlitsmyndavélakerfum. Þegar til þessa er litið er að mati dómsins komin fram óvefengjanleg sönnun þess að ákærði hafi brotist inn á svæði fyrir starfsmenn á veitingastaðnum TGI Friday´s 4. september 2006 og að hann hafi tekið þaðan farsíma og kortaveski sem innihélt greiðslukort. Er þessari háttsemi ákærða lýst í ákærulið 2.5 í ákæru. Hann hafi í kjölfarið látið greiðslukort S í hendur á B og þau hafi í framhaldi svikið út vörur og þjónustu í Lukkusmáranum í Kópavogi, Catalinu í Hamraborg, Háspennu við Lauga­veg og loks í Vínbúðinni í Smáralind, með þeim hætti sem rakið er í 3. kafla ákæru. Þó svo B hafi framvísað bæði debetkorti og kreditkorti S, ritað undir úttektir í nafni S og borið að hún hafi verið ein í brotunum er að mati dómsins ljóst, í ljósi gagna málsins, að þau stóðu saman að brotinu. Að síðustu hafi ákærði í félagi við B hringt í þjónustuver Og vodaphone og Símans og greitt fyrir 5.000 króna inneignir á báðum stöðum með því að gefa heimildarlaust upp númer á greiðslukorti S og látið færa inneignirnar inn á símanúmerin [...] í eigu B og [...] í eigu ákærða. Með vísan til alls þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum töluliðum ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður 5.1. Laugardaginn 29. júlí 2006 kl. 02.58 voru lögreglumenn við umferðareftirlit á Reykjanesbraut. Veittu þeir athygli bifreiðinni YZ-091 þar sem henni var ekið austur Reykjanesbraut. Hafi hraði bifreiðarinnar verið mældur 117 km. á klst. en leyfilegur hámarkshraði á Reykjanesbraut hafi verið 90 km. á klst. Hafi ökumanni, ákærða í máli þessu, verið gefið merki um að stöðva akstur. Hafi verið rætt við hann í lögreglubifreiðinni. Í viðræðum við hann hafi áfengisþef lagt frá vitum hans. Hafi hann gefið öndunarsýni og hafi það gefið til kynna að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis. Ákærði hafi verið færður á lögreglustöð. Klukkan 03.50 hafi sýni verið tekið úr honum til ákvörðunar á áfengisinnihaldi í blóði. Að skýrslutöku lokinni hafi ákærði verið frjáls ferða sinna. Samkvæmt niðurstöðu Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum frá 2. ágúst 2006 mældist 0,90 o/oo alkóhóls í blóði ákærða greint sinn. Ákærði hefur við rannsókn og meðferð málsins viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni YZ-091 greint sinn með 113 km. hraða á klst. og að hafa verið undir áhrifum áfengis við aksturinn. Hann kveðst hins vegar ekki hafa verið sviptur ökurétti á þeim tíma en hann hafi 19. apríl 2006 fengið útgefna bráðabirgðaakstursheimild og aftur 8. júní 2006. Ökuskírteini hafi hann fengið útgefið 13. júní 2006. Niðurstaða: Ákærði hefur játað að hafa ekið bifreiðinni YZ-091 með 113 km hraða á klst. og að hafa verið undir áhrifum áfengis greint sinn með því að 0,90 o/oo af alkóhóli mældist í blóði ákærða. Með vísan til þess verður ákærði sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreiðinni yfir leyfilegum hámarkshraða og undir áhrifum áfengis. Með vísan til niðurstöðu dómsins undir ákærulið 5.2 hér að framan verður ákærði einnig sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreiðinni YZ-091 sviptur ökurétti. Verður hann því sakfelldur samkvæmt þessum ákæruliðum og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður 5.3. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 8. september 2006 barst lögreglu þann dag kl. 01.08 tilkynning um einkennilegt aksturslag bifreiðar af gerðinni VW Golf en bifreiðin væri kóngablá að lit. Bifreiðinni væri ekið eftir Reykjanesbraut áleiðis til Keflavíkur. Væri henni ekið á mikilli ferð og um allan veg. Í tilkynningunni kom jafnframt fram að bifreiðinni hafi rétti í því verið ekið út af tvöföldun Reykjanes­brautar á Strandheiði. Í skýrslunni kemur fram að lögreglumenn úr Keflavík hafi þegar haldið út á Reykjanesbraut. Skammt austan við gatnamót Njarðvíkurvegar hafi lögregla veitt athygli bifreið er hafi komið suður Reykjanesbraut. Bifreiðin hafi verið dökkblá að lit og af gerðinni VW Golf. Hafi verið ákveðið að hafa tal af ökumanni. Lögreglubifreiðinni hafi verið snúið við og hafi þá virst sem ökumaður hinnar bifreiðar­innar hafi aukið hraðann. Hafi hann beygt strax til hægri og inn Njarðvíkur­veg. Myrkur hafi verið úti, götulýsing slæm og mikið regn. Af þeim ástæðum hafi blá aðvörunarljós lögreglubifreiðarinnar ekki verið tendruð, en það hefði gert lögreglumönnum erfitt með að sjá veginn, sem hafi verið holóttur og vegavinnu­framkvæmdir á stórum hluta hans. Ökumaður fólksbifreiðarinnar hafi ekið sem leið lá Njarðvíkurveg til norðurs. Bil á milli lögreglubifreiðarinnar og fólksbifreiðarinnar hafi verið á bilinu 300 til 500 metrar á vegakafla frá gatnamótum Reykjanesbrautar og Njarðvíkurvegar. Í myrkrinu hafi bæði afturljós fólksbifreiðarinnar sést. Þegar lögregla hafi komið að húsi nr. 2 við Njarðvíkurveg hafi bilið á milli bifreiðanna verið orðið meira og hafi afturljós fólksbifreiðarinnar sést skammt norðan gatnamóta Stapavegar. Hafi för verið haldið áfram norður veginn. Á móts við Innri Njarð­víkurkirkju hafi lögreglumenn misst sjónir af fólksbifreiðinni en haldið för áfram norður götuna. Á móts við hús nr. 56 hafi verið ákveðið að snúa við og aka til baka þar sem bifreiðin hafi hvergi verið sjáanleg. Er lögregla hafi komið á móts við hús nr. 33 hafi fólksbifreiðin, með skráningarnúmer JG-727, verið kyrrstæð úti á túni og maður að létta af sér við húsvegg. Greinileg hjólför hafi verið á túninu eftir bifreiðina sem hafi sýnt að bifreiðinni hafi verið ekið norður götuna þar sem henni hafi verið beygt til vinstri og inn á túnið. Rætt hafi verð við ökumann, sem hafi upplýst lögreglu um að hann héti Garðar Garðarsson, ákærði í máli þessu. Greinilegan áfengisþef hafi lagt frá vitum hans og hafi hann verið ,,þvöglumæltur.” Hafi hann verið spurður um bifreiðina JG-727 og hafi hann lýst yfir að hann vissi ekkert um bifreiðina. Hafi hann gert grein fyrir því að hann hafi verið í gleðskap skammt frá og væri að létta af sér. Kannað hafi verið hvort einhver hafi verið á bifreiðinni JG-727 og engan verið að sjá. Bifreiðin hafi verið ólæst, enginn kveikjuláslykill í henni, en vélarhlíf heit viðkomu. Opin dós af áfengum bjór hafi verið á milli framsæta og tveir kassar af bjór á gólfi bifreiðarinnar. Í ljósi þess að enginn annar hafi verið á staðnum hafi ákærði verið handtekinn í þágu rannsóknar málsins. Hafi ákærði ekki getað framvísað ökuskírteini eða öðrum skilríkjum. Ákærða hafi verið boðið að vísa á það hús er hann hafi verið í gleðskap í en hann hafi ekki verið viss um hvar það væri. Hafi hann borið því við að hann sæi ekki nægjanlega vel út úr lögreglubifreiðinni er henni hafi verið ekið eftir götunni. Ákærði hafi verið færður á lögreglustöð. Við leit á ákærða hafi fundist kveikjuláslykill, sem hafi reynst vera að bifreiðinni JG-727. Hafi ákærði borið að um væri að ræða einn lykil af mörgum sem gengju að bifreiðinni. Þvagsýni hafi verið tekið úr ákærða kl.01.52 en kl. 02.10 hafi læknir tekið úr ákærða blóð til rannsóknar. Vegna rannsóknar málsins hafi ákærði verið vistaður í fangaklefa. Bifreiðin JG-727 hafi verið færð á lögreglustöð og kveikjuláslykill hennar afhentur varðastjóra. Við athugun í málaskrá lögreglu hafi komið í ljós að ákærði væri sviptur ökuréttindum frá 29. apríl 2006 til 29. apríl 2009. Samkvæmt niðurstöðu Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum frá 12. september 2006 mældist 0,94 o/oo alkóhóls í blóði ákærða greint sinn. Í þvagi mældist 1,52 o/oo alkóhóls. Að fenginni skriflegri heimild G, umráðamanns bifreiðar­innar JG-727, leitaði lögregla í bifreiðinni. Við leit fundust tvær lyklakippur. Var önnur þeirra með einum kveikjuláslykli að bifreið af gerðinni Toyota. Á hinni voru fjórir kveikjuláslyklar. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu í framhaldi af handtöku. Kvaðst ákærði ekki hafa ekið bifreiðinni JG-727 um nóttina. Kvaðst hann hafa verið nýkominn úr samkvæmi sem hafi verið í ofar í þeirri götu er lögregla hafi haft afskipti af honum í. Hafi ákærði farið úr samkvæminu til að létta af sér. Var ákærði inntur eftir því hvort hann kannaðist við bifreið með skráningarnúmerið JG-727. Kvaðst hann ekki átta sig á bifreið út frá skráningarnúmeri. Var ákærða í framhaldi gerð grein fyrir að skráður eigandi bifreiðarinnar væri G. Kvaðst ákærði kannast við G. Bar ákærði að Gunnar nokkur hafi verið á bifreiðinni. Er ákærða var bent á að kveikju­láslykill að bifreiðinni hafi verið í vörslum ákærða bar hann að um væri að ræða einn lykil af mörgum að bifreiðinni. Er ákærði var inntur eftir því að hann hafi verið alveg þurr er lögregla hafi komið að honum en rignt hafi mikið úti bar ákærði að hann hafi verið nýkominn út er lögregla hafi haft afskipti af honum. Hafi hann gengið meðfram húsi og því ekki náð að blotna. Hafi ákærði lýst yfir að hann væri sviptur ökurétti til þriggja ára. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu næsta dag. Bar ákærði að G væri umráðamaður bifreiðarinnar JG-727. Kvaðst ákærði ekki hafa verið með bifreiðina í láni hjá G. Hafi ákærði verið með lykla að bifreiðinni ef hann þyrfti að fara út í bifreiðina. Er ákærði var inntur eftir því hvernig hann hafi komist að þeim stað er hann hafi verið handtekinn á kvaðst ákærði hafa gengið þaðan úr húsi er hann hafi verið í samkvæmi í. Um hafi verið að ræða næsta eða þarnæsta hús. Hafi ákærði ætlað að skoða kirkjuna. Er ákærða var bent á að lögregla hafi gengið í næstu hús í nágrenninu og ekki getað sannreynt að samkvæmi hafi verið í gangi bar ákærði að um rólegt samkvæmi hafi verið að ræða. Ákærði kvaðst á þeirri stundu ekki geta tilgreint neinn sérstakan er myndi eftir honum í samkvæminu. Hann myndi eflaust muna það síðar. Ákærði bar að bifreiðin JG-727 hafi verið á þeim stað er lögregla hafi komið að henni er ákærði hafi komið að. Hafi hann verið rétt nýkominn fyrir hornið er lögregla hafi komið að. Fyrir dómi bar ákærði að hann hafi ekki ekið bifreiðinni JG-727 aðfaranótt föstudagsins 8. september 2006. T hafi hins vegar ekið bifreiðinni þetta kvöld. Ákærði hafi drukkið áfengi um kvöldið og hafi hann ætlað að skemmta sér. Er ákærða var bent á að hann hafi í lögregluskýrslu tilgreint einhvern Gunnar sem þann sem hafi verið með bifreiðina, bar ákærði að tiltekinn Gunnar hafi verið með bifreiðina, sem og einhver stúlka. Vissi ákærði ekki nein deili á nefndum Gunnari. Kvaðst ákærði hafa verið í samkvæmi í Njarðvík þetta kvöld. Kvaðst hann ekki vita nákvæmlega hvar hann hafi verið í samkvæminu. Hafi ákærði kannast við einhverja í samkvæminu en ekki vita hverjir þeir hafi verið. T hafi verið í samkvæminu. Ákærði bar að þrennir lyklar væru að bifreiðinni JG-727. Hafi ákærði verið með eina í fórum sínu, G með aðra en þeir þriðju hafi verið í bifreiðinni. Ákærði kvaðst ekki hafa séð er bifreiðin JG-727 hafi komið að húsinu þar sem hún hafi verið er lögregla hafi komið að. T hafi hringt í ákærða og sagt að hann væri kominn en ákærði hafi hvergi séð hann. G gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins 12. september 2006. Bar hún að ákærði hafi verið á bifreiðinni JG-727 þann 7. og 8. september 2006, en hann hafi verið með lykla að bifreiðinni. Hafi hún verið veik á þessum tíma og veitt því athygli að ákærði hafi tekið bifreiðina. Enginn annar en ákærði hafi haft aðgang að kveikjuláslyklum bifreiðarinnar. Ákærði hafi tekið bifreiðina af bifreiðastæði við Tjarnargötu 39 í Reykjanesbæ. Ákæruvald ákvað að leiða G sem vitni við aðal­með­ferð málsins. Var m.a. gefin út handtökuskipun á hendur henni í þeim tilgangi. Lögreglu tókst ekki að hafa upp á G og ákvað ákæruvald að fresta málinu ekki frekar en orðið væri í ljósi þess að ákærði væri í síbrotagæslu. Kom G því ekki fyrir dóm. T bar svo við aðalmeðferð málsins að hann hafi vitað að ákærði hafi verið með bifreiðina JG-727 til umráða 8. september 2006. Hafi T fengið bifreiðina lánaða þetta kvöld hjá ákærða, en til hafi staðið að ná í stúlku. Í kjölfarið hafi hann farið í ferðina. Hafi hann skilið bifreiðina eftir hjá tilteknu húsi á milli kl. 12.00 og 1.00 um nóttina. Kvaðst T ekki hafa orðið var við að lögregla hafi ekið á eftir sér. Eftir að hafa skilið bifreiðina eftir T farið til félaga síns, sem hafi búið þar skammt frá. Sá heiti U. Hafi T lagt bifreiðinni aðeins frá því húsi er hann hafi farið í og hafi ákærði verið í einhverju öðru húsi. Hafi T ætlað að ná í ákærða og knúið dyra á húsi. Ákærði hafi ekki svarað. Síðar hafi ákærði látið T vita um að lögregla hafi komið, handtekið ákærða og tekið bifreiðina. T kvaðst hafa hringt í ákærða þetta kvöld úr gamla símanum sínum. Ekki myndi hann hvaða númer hafi verið í símanum. T kvaðst ekki hafa séð til ferða ákærða er hann hafi stöðvað bifreiðina fyrir utan húsið. Með T í bifreiðinni hafi verið stúlka að nafni Eyrún, er byggi í Breiðholti í Reykjavík. Ekki kvaðst T vita hvers dóttir hún væri. Ekki kvaðst hann vita af hverju hann hafi átt að gefa sig fram við lögreglu til að láta vita um að hann hafi ekið bifreiðinni greint sinn. Guðmundur Sæmundsson lögreglumaður staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Bar hann að lögreglu hafi verið tilkynnt um undarlegt aksturslag bifreiðar og hafi Guðmundur, ásamt öðrum lögreglumanni, farið á vettvang. Er lögreglumennirnir hafi verið á Reykjanesbraut, nærri ,,Gokart” brautinni, hafi þeir mætt bifreið er hafi svarað til þeirrar lýsingar er lögreglumenn hafi haft á umræddri bifreið. Sökum þess að myrkur hafi verið úti og rigning hafi lögreglumenn ekki getað greint andlit ökumanns. Hafi lögreglubifreiðinni verið snúið við og henni ekið í humátt á eftir bifreiðinni. Bifreiðinni hafi verið ekið inn á Njarðvíkurveg. Hafi henni verið ekið áfram og niður að sjó allt þar til komið hafi verið að Njarðvíkurkirkju. Þar hafi bifreiðin horfið sjónum. Hafi lögreglubifreiðinni þá verið snúið við og bifreiðin sést kyrrstæð á túnfleti. Hafi maður verið að kasta af sér vatni við hús um 4 til 5 metra frá bifreiðinni. Er lögreglumenn hafi veitt bifreiðinni eftirför hafi verið á bilinu 200 til 300 metrar á milli bifreiðanna. Hafi þeir misst sjónir af bifreiðinni í einhverjar sekúndur, ekki mínútur. Hafi sá sem hafi verið að kasta af sér vatni verið eini einstaklingurinn á svæðinu. Hafi hann borið að hann hafi verið í samkvæmi. Hafi hann verið beðinn um að sýna lögreglumönnum hvar það hafi verið en hann hafi ekki getað gert það. Ekki hafi verið unnt að greina nein fótspor á vettvangi. Lyklar að bifreiðinni hafi fundist í fórum ákærða á lögreglustöð. Þá hafi hann lagt á borðið hjá varðstjóra. Í kjölfarið hafi lögreglumenn náð í bifreiðina. Guðmundur kvað ákærða ekki hafa verið að ræða í síma er lögreglu hafi borið að. Öll ljós hafi verið slökkt í því húsi er ákærði hafi verið við, sem og í öllum nærliggjandi húsum. Hafi ákærði greinilega verið nýstiginn út úr bifreiðinni JG-727. Gunnar Helgi Einarsson lögreglumaður staðfesti sinn þátt í rannsókn málsins. Kvaðst hann hafa sinnt málinu ásamt Guðmundi Sæmundssyni lögreglumanni. Bar hann um atvik með sama hætti og Guðmundur. Ítrekaði Gunnar að lögreglumenn hafi einungis misst sjónir af bifreiðinni JG-727 í mesta lagi í eina mínútu eftir að afturljós hennar hafi horfið þeim sjónum, þar til lögreglumenn hafi fundið bifreiðina úti á túnfleti. Niðurstaða: Ákærði neitar sök og kveðst ekki hafa ekið bifreiðinni JG-727 umrædda nótt. Fyrir lögreglu bar hann að tiltekinn Gunnar hafi ekið bifreiðinni, en fyrir dómi ber hann að T hafi ekið bifreiðinni. Hann kvað nefndan Gunnar einnig hafa ekið bifreiðinni og þá væntanlega fyrr um kvöldið. Lögreglumenn veittu athygli bifreiðinni JG-727 þar sem henni var ekið suður Reykjanesbraut. Er lögregla snéri við og fór á eftir bifreiðinni, var bifreiðinni JG-727 ekið Njarðvíkurveg í Reykjanesbæ, allt þar til hún var stöðvuð á grasfleti við hús nr. 33 við Njarðvíkurveg. Hafa lögreglumenn staðhæft að þeir hafi misst sjónir af bifreiðinni í einhverjar sekúndur, í öllu falli ekki lengri tíma en í eina mínútu. Er þeir hafi fundið bifreiðin hafi hún verið fyrir utan hús nr. 33. Vél bifreiðarinnar hafi ekki verið í gangi en vélarhlíf hennar heit viðkomu. Ákærði hafi staðið um 4 til 5 metra frá bifreiðinni og verið að kasta af sér vatni. Fyrir liggur að ákærði lét varðstjóra í té kveikjuláslykla að bifreiðinni í framhaldi af handtöku. Lögreglumenn þeir er handtóku ákærða fullyrða að engin ljós hafi verið kveikt í húsi nr. 33 við Njarðvíkurveg eða í nærliggjandi húsum. Þá lýsti umráðamaður bifreiðarinnar JG-727, G, yfir hjá lögreglu að ákærði hafi haft bifreiðina til umráða 7. og 8. september 2006. Þegar til þess er litið að lögreglumenn misstu sjónir af bifreiðinni JG-727 einungis í um eina mínútu, að ákærði stóð nærri bifreiðinni er lögreglumenn sáu hana aftur kyrrstæða á túnbletti við hús nr. 33 við Njarðvíkurveg, að ákærði var þá með kveikjuláslykla af bifreiðinni í vasa sínum, að hann gat ekki bent á það hús er hann bar að hann hafi verið í samkvæmi í, að engin ljós voru kveikt í nærliggjandi húsum samkvæmt framburði lögreglumanna og að hann hefur gefið misvísandi upplýsingar um hver hafi verið ökumaður bifreiðarinnar þetta kvöld, er að mati dómsins komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi ekið bifreiðinni JG-727 umrætt sinn. Samkvæmt því verður ekkert mark tekið á þeim framburði ákærða fyrir dómi og vitnisins T að T hafi verið ökumaður bifreiðarinnar umrædda nótt, enda sá framburður ótrúverðugur í ljósi þess hve seint hann kemur fram en fullt tilefni var fyrir ákærða og T að greina frá því á fyrstu stigum málsins. Í ákærulið 5.2 hér að framan var því slegið föst að ákærði hafi verið sviptur ökurétti 29. apríl 2006 og breytti engu þar um þó svo hann hafi fengið bráðabirgða­akstursheimild hjá lögreglu í apríl og júní 2006 og útgefið nýtt ökuskírteini 13. júní 2006. Með vísan til alls þessa verður ákærði sakfelldur samkvæmt þessum lið ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður 5.4. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá mánudeginum 11. september 2006 kl. 16.00 var lögreglumaðurinn Guðmundur Sæmundsson þann dag á lögreglubifreið sem ekið var suður Hringbraut í Keflavík. Er hann átti skammt ófarið að gatnamótum Hring­brautar og Faxabrautar veitti hann athygli bifreiðinni MZ-967 sem ekið var norður Hringbraut. Í skýrslunni kemur fram að ökumann bifreiðarinnar hafi Guðmundur þekkt sem ákærða. Hafi Guðmundi verið kunnugt um að ákærði væri sviptur ökurétti. Í frumskýrslu kemur fram að ákærði hafi verið einn í bifreiðinni. Hafi Guðmundur ákveðið að aka á eftir ákærða. Guðmundur Helgi Einarsson hafi verið í annarri lögreglubifreið næst á eftir Guðmundi. Hafi Guðmundur Sæmundsson veitt því athygli er ákærði hafi ekið til hægri af Hringbraut og numið staðar í bifreiðastæði við hús nr. 99 og hlaupið þaðan inn í Lyfju, sem hafi verið þar til húsa. Hafi Guðmundur Sæmundsson og Guðmundur Helgi farið þegar inn í Lyfju og handtekið ákærða, sem ekki hafi brugðist illa við. Hafi ákærði í kjölfarið verið færður á lögreglustöð. Hafi ákærði viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni sviptur ökurétti. Tekin var skýrsla af ákærða í beinu framhaldi af handtöku. Kvaðst hann viðurkenna að hafa ekið bifreiðinni MZ-967 sviptur ökuréttindum á Hringbraut í Keflavík áður en lögregla hafi haft afskipti af honum. Kvaðst ákærði vita að hann væri sviptur ökurétti. Fyrir dómi bar ákærði að bifreiðin MZ-967 hafi verið bílaleigubifreið er G hafi tekið á leigu. Hafi ákærði, ásamt G, farið í Lyfju 11. september 2006. Hafi hún ekið bifreiðinni. Hafi ákærði ekki viljað blanda henni í málið er lögregla hafi komið inn í apótekið og því hafi hann ekki greint frá því á staðnum. Lögreglumaðurinn Guðmundur Sæmundsson kvaðst hafa verið einn í lögreglubifreið er hann hafi veitt athygli akstri ákærða. Lögreglumaðurinn Guð­mundur Helgi Einarsson hafi verið í annarri lögreglubifreið fyrir aftan Guðmund. Hafi Guðmundur snúið lögreglubifreiðinni við og elt ákærða. Sama hafi Guðmundur Helgi gert. Hafi ákærði stöðvað bifreiðina við Lyfju og lögreglumennirnir báðir farið þangað inn á eftir honum. Ákærði hafi í framhaldi verið færður á lögreglustöð. Guðmundur kvað ákærða hafa verið einan á ferð í bifreiðinni og væri rangt að G hafi verið með honum í för. Guðmundur hafi séð ökumann greinilega. Lögreglumaðurinn Guðmundur Helgi Einarsson kvaðst hafa verið að ná í lög­reglu­bifreið á verkstæði ásamt lögreglumanninum Guðmundi Sæmundssyni. Guð­mund­­ur Sæmundsson hafi ekið lögreglubifreið á undan Guðmundi Helga. Hafi Guð­mund­ur Sæmundsson skyndilega snúið lögreglubifreið sinni við og bent Guðmundi Helga á að gera slíkt hið sama. Ekki hafi Guðmundur Helgi séð hver hafi verið ökumaður þeirrar bifreiðar er þeir hafi veitt eftirför eða hve margir hafi verið í þeirri bifreið. Hafi lögreglumennirnir stöðvað bifreiðar sínar við verslunina Lyfju og farið þar inn. Í framhaldi hafi ákærði verið handtekinn. Hvorki G eða neinn annar hafi verið í för með ákærða. G hafi Guðmundur Helgi þekkt í sjón á þeim tíma. Ákæruvald ákvað að leiða G sem vitni við aðalmeðferð málsins. Var m.a. gefin út handtökuskipun á hendur G í þeim tilgangi. Lögreglu tókst ekki að hafa upp á henni og ákvað ákæruvald að fresta málinu ekki frekar en orðið væri í ljósi þess að ákærði væri í síbrotagæslu. Kom G því ekki fyrir dóm. Niðurstaða: Ákærði neitar sök og ber fyrir dómi að G hafi ekið bifreiðinni MZ-967 norður Hringbraut í Reykjanesbæ mánudaginn 11. september 2006. Hjá lögreglu viðurkenndi ákærði að hafa ekið bifreiðinni en bar fyrir dómi að hann hafi viljað hlífa G við því að þurfa að eiga við lögreglumenn þennan dag. Fyrir dóminn hafa komið lögreglumennirnir Guðmundur Sæmundsson og Guð­mundur Helgi Einarsson. Guðmundur Sæmundsson hefur fullyrt að ákærði hafi ekið bifreiðinni greint sinn. Guðmundur Helgi hefur hins vegar ekki getað staðfest það, en borið að ákærði hafi verið handtekinn í Lyfju í beinu framhaldi af akstri bifreiðarinnar MZ-967. Hafi ákærði verið einn í för og G ekki með honum. Til þess er að líta að skýring ákærða fyrir dómi á því af hvaða ástæðu hann játaði brot sitt hjá lögreglu er ósennileg. Var ekkert sem varnaði honum því að greina strax frá því að G hefði ekið bifreiðinni en það hefði orðið til þess að málið yrði upplýst þegar á upphafsstigum þess. Þegar litið er til framburðar lögreglumanna um akstur og afskipti af ákærða og hliðsjón höfð af því að ákærði játaði brot sitt greiðlega hjá lögreglu, er að mati dómsins komin fram lögfull sönnun um að ákærði hafi ekið bifreiðinni MZ-967 norður Hringbraut í Reykjanesbæ mánudaginn 11. september 2006. Í ákærulið 5.2 hér að framan var því slegið föstu að ákærði var sviptur ökurétti í þrjú ár frá 29. apríl 2006 og að honum hafi verið ljós sú niðurstaða. Með vísan til þess verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæðis í þessum ákærulið. Ákæruliðir 6.1 til 6.5. Ákærði játar sök samkvæmt ákæruliðum 6.1 til og með 6.5. Með vísan til þeirrar játningar hans, sem samrýmist gögnum málsins, verður hann sakfelldur samkvæmt þessum liðum ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur í janúar 1965. Á hann að baki langan sakaferil sem nær aftur til ársins 1982, er hann var dæmdur í skilorðsbundið fangelsi og greiðslu sektar fyrir þjófnað. Frá þeim tíma allt til ársins 1992 var ákærði samtals 14 sinnum dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og umferðarlögum. Voru hegningarlagabrotin vegna brota ákærða gegn 1. mgr. 155. gr., 157. gr., 244. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga. Á árinu 1992 kom nokkuð rof í sakaferil ákærða, allt til 18. febrúar 2000 er hann var dæmdur í 3ja ára fangelsi fyrir tilraun til þjófnaðar og brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hæstiréttur Íslands dæmdi ákærða í 4 ára fangelsi 26. október 2000 fyrir þjófnað, en áfrýjað var dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 7. apríl 2000. Ákærði gekkst 13. nóvember 2000 undir sátt vegna fíkniefnalagabrots. Þá var honum ekki gerð sérstök refsing í dómi 19. janúar 2001 fyrir hylmingu. Hann gekkst undir viðurlagaákvörðun í dómi 2. febrúar 2001 fyrir brot gegn umferðar­lögum. Með dómi Hæstaréttar 17. maí 2001 var ákærði dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir þjófnað, en áfrýjað var Héraðsdómi Reykjavíkur frá 19. janúar 2001. Þá var ákærði dæmdur í 3ja ára fangelsi með dómi Hæstaréttar 29. janúar 2001 fyrir líkamsárás og þjófnað, en áfrýjað var dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júlí 2001. Ákærða var 18. október 2005 veitt reynslulausn í 3 ár á eftirstöðvum refsingar 900 dögum. Ákærði var dæmdur í sekt í Héraðsdómi Reykjaness 10. apríl 2006 fyrir ölvunarakstur. Var hann samkvæmt sakavottorði sviptur ökurétti í 3 ár. Þá gekkst hann undir sátt hjá lögreglustjóra 1. september 2006 fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Brot ákærða samkvæmt ákæruliðum 1.1, 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 5.1, 5.2 og 6 eru öll framin áður en ákærði gekkst undir sátt hjá lögreglustjóra 1. september 2006. Þá eru brot samkvæmt ákæruliðum 2.1, 2.2 og 6.1 framin áður en ákærði var dæmdur í héraðsdómi 10. apríl 2006 í sekt fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga. Eru brotin hegningarauki að því leyti og ber í því tilliti að ákvarða refsingu með hliðsjón af 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. Eins og áður var rakið var ákærða veitt reynslulausn 18. október 2005 í þrjú ár á eftirstöðvum refsingar 900 dögum. Með brotum sínum hefur ákærði rofið skilorð reynslulausnarinnar og ber því nú að ákvarða honum refsingu samkvæmt 60. gr. laga nr. 19/1940 þannig að reynslulausnin verði tekin upp og henni bætt við þá refsingu er ákærða verður dæmd vegna þeirra brota er hann hefur verið sakfelldur fyrir. Ákærði er síbrotamaður samkvæmt 72. gr. laga nr. 19/1940. Þá hefur hann framið brot samkvæmt ákæruliðum 2.1, 2.2. 3 og 4 í félagi við aðra. Er það virt honum til refsiþyngingar á grundvelli 2. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Þá hafa fyrri brot ákærða ítrekunaráhrif í þessu máli, sbr. 255. gr. laga nr. 19/1940, en ákærði hefur áður verið dæmdur í þungar refsingar fyrir auðgunarbrot. Brotahrina ákærða var löng. Hefur hann sýnt einbeittan brotavilja og af fremsta megni reynt að hylja slóð sína. Á ákærði sér þær einu málsbætur að hann hefur játað brot sín vegna brota á lögum um ávana- og fíkniefni og umferðarlögum um ölvunar- og hraðakstur sam­kvæmt ákærulið 5.1. Með vísan til alls þessa, sbr. og 77. gr. laga nr. 19/1940, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhald ákærða frá 15. september 2006 til dómsuppsögudags kemur til frádráttar refsingu. Ákærði hefur með brotum sínum samkvæmt ákæruliðum 5.1, 5.2 og 5.3 unnið sér til sviptingar ökuréttar. Skal hann sviptur ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dómsins að telja. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs ávana- og fíkniefni er lögregla lagði hald á undir rannsókn málsins. Er nánara mælt fyrir um fíkniefni þessi í dómsorði. Í ákæru hafa verið teknar upp skaðabótakröfur. Landsbanki Íslands hefur krafist skaðabóta að fjárhæð 1.608.997 krónur auk vaxta. Er krafan sundurliðuð nánar í skriflegri kröfugerð. Skaðabótakrafan byggir á ákærulið 2.2, en í því tilviki hefur ákærði, í félagi við annan mann, verið sakfelldur fyrir þjófnað. Ákærði ber skaða­bótaábyrgð á þessu tjóni í félagi við annan mann. Þar sem skaðabótakröfunni hefur í þessu máli ekki verið beint að öllum þeim er bótaábyrgð bera, verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. Skeljungur hf. hefur krafist skaðabóta að fjárhæð 300.000 krónur auk vaxta. Með vísan til þess sem segir um afdrif skaðabótakröfu Landsbanka Íslands verður þessari skaðabótakröfu einnig vísað frá dómi. Kaupfélag Héraðsbúa hefur krafist skaðabóta að fjárhæð 12.000 krónur auk vaxta. Ákærði ber skaðabótaábyrgð á tjóni samkvæmt ákærulið 2.1. Verður hann því dæmdur til greiðslu þessara skaðabóta, ásamt vöxtum, svo sem í dómsorði greinir. Olíuverzlun Íslands hf. hefur krafist skaðabóta að fjárhæð 421.000 krónur auk vaxta. Byggir krafan á skriflegri bótakröfu frá 14. september 2006. Fram kemur að ákærði hafi stolið kortum með símainneignum samtals að fjárhæð 500.000 krónur. Í rannsókn málsins hafi lögregla lagt hald á hjá ákærða kort samtals að verðmæti 79.000 krónur. Hafi Olíuverzlun Íslands hf. fengið þau kort afhent. Sé krafa því gerð um skaðabætur að fjárhæð 421.000 krónur. Ákærði hefur undir ákærulið 2.4 verið sakfelldur fyrir þjófnað á bensínafgreiðslustöð Olís við Sæbraut í Reykjavík á kortum með símainneignum samtals að fjárhæð 500.000 krónur. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að lögregla afhenti Olíuverzlun Íslands hf. kort samtals að fjárhæð 79.000 krónur er lagt var hald hjá ákærða. Ákærði ber skaðabótaábyrgð á því tjóni er hann olli Olíuverzlun Íslands hf. Samkvæmt því verður hann dæmdur til að greiða hinar umkröfðu bætur. Ber fjárhæðin vexti með þeim hætti er í dómsorði greinir. Visa Ísland hefur krafist skaðabóta að fjárhæð 94.100 krónur ásamt vöxtum. Er hér um að ræða brot samkvæmt ákæruliðum 3 og 4 í tilefni af heimildarlausri notkun á greiðslukorti S. Í því tilviki hefur ákærði einn verið sakfelldur fyrir þjófnað, en í félagi við B ákærður fyrir skjalafals og fjársvik. Ákærði ber skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann olli í félagi við B. Þar sem skaðabótakröfunni hefur í þessu máli ekki verið beint að öllum þeim er bótaábyrgð bera, verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt yfirlitum lögreglustjóra um sakar­kostnað og nemur fjárhæð hans 498.414 krónum. Þá greiði hann aksturskostnað verjanda að fjárhæð 27.864 krónur. Loks greiði hann málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, með þeim hætti er í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Dagmar Arnardóttir fulltrúi lögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Garðar Garðarsson, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 15. september 2006 til dómsuppsögudags. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dómsins að telja. Ákærði, greiði Olíuverzlun Íslands hf., 421.000 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 20. ágúst 2006 til 27. nóvember 2006, en vöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðslu­dags. Ákærði, greiði Kaupfélagi Héraðsbúa, 12.000 krónur í skaðabætur ásamt vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 16. febrúar 2006 til 27. nóvember 2006, en vöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Skaðabótakröfum Landsbanka Íslands, Skeljungs hf., og Visa Ísland er vísað frá dómi. Ákærði greiði 1.095.990 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 569.712 krónur.
Mál nr. 477/2016
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging
Aðilar deildu um hvort fimm lánveitingar sem gerðar voru á grundvelli lánssamnings hefðu verið lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Var tekið fram að í fyrrnefndum lánssamningi hefði hvorki verið að finna yfirlýsingu F ehf. um að hann stæði í skuld við bankann né að hann myndaði kröfuréttindi bankans á hendur F ehf. heldur hefði samningurinn aðeins sett ramma utan um lánsviðskipti milli þeirra. Var talið samkvæmt gögnum málsins að F ehf. hefði óskað eftir öllum lánshlutunum í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum. Var því talið að lán F ehf. hefðu verið gild lán í erlendum gjaldmiðlum og Í hf. sýknað af kröfu F ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Viðar Már Matthíasson hæstaréttardómari og Davíð ÞórBjörgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2016. Hann krefst þess aðviðurkennt verði að fimm lánssamningar sem hann gerði við stefnda 20. desember2004, 12. og 14. janúar og 23. febrúar 2005 og 10. apríl 2006, sem gerðir voruá grundvelli samnings 7. desember 2004 milli áfrýjanda og banka, er bar samaheiti og stefndi sem hefur samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins tekið yfirréttindi og skyldur bankans gagnvart áfrýjanda, séu lánssamningar í íslenskumkrónum bundnir ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Í hinum áfrýjaða dómi er lýst atvikum málsins og nánari greingerð fyrir einstökum kröfuliðum. Lánssviðskiptiþau sem deilt er um í málinu eru grundvölluð á lánssamningi aðila 7. desember2004. Heiti samningsins er „Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum)“.Ágreiningur aðila lýtur að því hvort einstaka lánveitingar eða ádrættir ágrundvelli lánssamnings þessa hafi verið lán í íslenskum krónum sem bundin hafiverið ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001 eða hvortum hafi verið að ræða lögmæt lán í erlendri mynt. Einsog rakið er í hinum áfrýjaða dómi dró áfrýjandi alls átta sinnum álánssamninginn og lúta dómkröfur hans að fimm þeirra, nánar tiltekið 20. desember2004, 12. og 14. janúar, 23. febrúar2005 og 10. apríl 2006. Umádrátt 20. desember 2004, sem fyrsti kröfuliður lýtur að, hefur verið lagtfyrir Hæstarétt afrit af lánsumsókn. Þá hafa verið lögð fyrir Hæstarétt afritaf tölvupóstsamskiptum áfrýjanda og stefnda sem ætlað er að varpa ljósi áaðdraganda þriðju lánveitingarinnar. Samkvæmt þessu er ljóst að lánveitingar,sem varða fyrsta, þriðja, fjórða og fimmta lið í dómkröfum áfrýjanda, voru ágrundvelli umsókna þar sem sótt var um lán með ádrætti á fyrrgreindan rammasamningum lánveitingar í erlendri mynt. Þá sýna bankaútskriftir, að lán sem önnurdómkrafa lýtur að voru í erlendri mynt og er það einnig í samræmi viðrammasamninginn. Með þessumathugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms,verður hann staðfestur.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Frosti ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 800.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2016. Mál þetta, sem dómtekið var hinn11. apríl sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Frosta,ehf., Melgötu 6, Grenivík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík,með stefnu áritaðri um birtingu 15. september 2015. Dómkröfur stefnanda eru þær, aðviðurkennt verði með dómi að lánssamningur stefnanda og stefnda frá 20.desember 2004, að fjárhæð samtals 154.450.204 krónur, sem upphaflega hlautlánsnúmerið 795824-8, og gerður var á grundvelli samnings milli stefnanda ogÍslandsbanka hf., kt. 550500-3530, 7. desember 2004, sé bundinn ólögmætrigengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Að viðurkennt verði með dómi aðlánssamningur stefnanda og stefnda frá 12. janúar 2005, að fjárhæð samtals59.129.197 krónur, sem upphaflega hlaut lánsnúmerið 795835-9, og gerður var ágrundvelli samnings milli stefnanda og Íslandsbanka hf., kt. 550500-3530, 7.desember 2004, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Að viðurkennt verði með dómi aðlánssamningur stefnanda og stefnda frá 14. janúar 2005, að fjárhæð 103.400.000krónur, sem upphaflega hlaut lánsnúmerin 795845-9, og gerður var á grundvellisamnings milli stefnanda og Íslandsbanka hf., kt. 550500-3530, 7. desember2004, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Að viðurkennt verði með dómi aðlánssamningur stefnanda og stefnda frá 23. febrúar 2005, að fjárhæð samtals15.682.073 krónur, sem upphaflega hlaut lánsnúmerin 795866-8, og gerður var ágrundvelli samnings milli stefnanda og Íslandsbanka hf., kt. 550500-3530, 7. desember2004, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Að viðurkennt verði með dómi aðlánssamningur stefnanda og stefnda frá 10. apríl 2006, að fjárhæð 216.000.000krónur, sem upphaflega hlaut lánsnúmerin 796262-7, og gerður var á grundvellisamnings milli stefnanda og Íslandsbanka hf., kt. 55.0500-3530, 7. desember2004, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandi málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi, að skaðlausu, að teknu tillititil virðisaukaskatts. Gætt var ákvæða 115. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.II Þann 7. desember 2004 gerðustefnandi og forveri stefnda með sér samning, sem á forsíðu ber heitið„Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum)“.Í inngangsorðum samningsins segir að hann sé um lán til 10 ára að jafnvirði510.000.000 íslenskra króna í erlendum myntum með þeim skilmálum sem greini ísamningnum. Samkvæmt 1. gr. í samningnumlofaði stefnandi nánar tiltekið að taka að láni og lánveitandi að lána allt aðumsaminni lánsfjárhæð og skyldi lánið vera laust til útborgunar frá undirritunsamningsins til 25. maí 2005. Stefnandiskyldi senda lánveitanda beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadagafyrirvara, þar sem tiltekinn væri sá reikningur sem leggja skyldi lánið eðalánshlutann inn á, en form að útborgunarbeiðni fylgdi samningnum sem viðauki1. Í útborgunarbeiðni skyldi stefnanditilkynna lánveitanda í hvaða myntum hann hygðist taka lánið og hvaðahlutföllum, þó að lágmarki 5% fyrir einstaka gjaldmiðla af lánsfjárhæðinni. Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils fyrir sigskyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunlánsins, en á því tímamarki yrðu fjárhæðirnar endanlegar og myndu ekki breytastinnbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleg hlutföll þeirra kynnu að breytast álánstímanum. Lánið yrði eftirleiðistilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrumerlendum myntum og íslenskum krónum samkvæmt heimildum samningsins. Lánsloforð lánveitanda skyldi falla niðurfyrirvaralaust ef lántaki hefði ekki sent lánveitanda skriflega beiðni umútborgun fyrir 23. maí 2005, gæfi lánveitandi ekki út staðfestingu umannað. Í 1. gr. í samningnum var ogkveðið á um að ráðstafa skyldi láninu annars vegar til að endurfjármagnaþáverandi langtímaskuldir stefnanda og að fjármagna kaup stefnanda á auknumaflaheimildum. Kom og fram aðhámarkslánsfjárhæð réðist af því hve mikið lántaki keypti af varanlegumaflaheimildum. Samkvæmt 2. gr. í samningnumskuldbatt stefnandi sig til að endurgreiða skuldbindinguna með 40 afborgunum áþriggja mánaða fresti þannig að á fyrstu 39 gjalddögunum, hverjum og einum,endurgreiddist 1/80 hluti, en á lokagjalddaga, 10. október 2014, skyldueftirstöðvar endurgreiðast, eða 41/80 hluti hennar. Aðilar voru sammála um að lánveitandi myndilána stefnanda fyrir lokagjalddaganum, að uppfylltum skilyrðum, og skyldi þágerður sérstakur lánssamningur um þá lánveitingu. Lán samkvæmt samningnum bar að endurgreiða íþeim gjaldmiðlum sem það samanstóð af, en tekið er fram í greininni að samkvæmtviðauka 3 við samninginn skyldi greiða lán í erlendum myntum inn á viðeigandigjaldeyrisreikninga lánveitanda. Lántakimátti því aðeins greiða lánshluta í erlendum myntum í íslenskum krónum aðlánveitandi hefði samþykkt það og hefði móttekið skriflega beiðni lántaka þarum, tveimur bankadögum fyrir gjalddaga.Greiðsla sem stefnanda bæri að inna af hendi í erlendum myntum yrði þáumreiknuð í íslenskar krónur. Í þessarigrein samningsins var lánveitanda veitt heimild til að skuldfæra íslenskanreikning lántaka hjá lánveitanda fyrir greiðslum samkvæmt samningnum, ánsérstakrar tilkynningar þar um. Samkvæmt grein 3 í samningnumskyldu lánshlutar í erlendum myntum, öðrum en evrum, bera þriggja mánaðaLIBOR-vexti, en lánshluti í evrum þriggja mánaða EURIBOR-vexti, hvort tveggjaað viðbættu 1,60% álagi. Dráttarvextirskyldu vera vaxtagrunnur auk álags, að viðbættu 4,5% vanskilaálagi. Vanefndi lántaki samninginn var lánveitanda,samkvæmt sömu grein samningsins, veitt heimild til að umreikna skuld í erlendummyntum í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda í lokgjaldfellingardags, en stefnanda bæri þá að greiða dráttarvexti samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Í 4. gr. í samningnum var ákvæðium myntbreytingarheimild lántaka, en þar var lántaka veitt heimild til að óskaeftir myntbreytingu lánshluta í erlendum myntum á gjalddögum, þannig aðeftirstöðvar myndu miðast við aðra erlenda mynt eða reiknieiningu. Við myntbreytingu skyldi við umreikning notasölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þessgjaldmiðils sem framvegis skyldi miða við, samkvæmt síðustu gengisskráningulánveitanda á íslensku krónunni, nema samið yrði sérstaklega um annað. Þá var tekið fram að við myntbreytingu kynnisamningurinn að fá ný lánsnúmer að öllu leyti eða hluta. Í 6. gr. í samningnum var kveðiðá um að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skyldi stefnandi gefaút tvö tryggingarbréf til lánveitanda, hvort um sig að fjárhæð 2.900.000 evrur,eða samtals 5.800.000 evrur, tryggð með veði í skipinu Frosti ÞH-229. Tryggingarbréfunum skyldi þinglýst í tvennulagi, hinu fyrra strax en hinu síðara ef lánsfjárhæð samkvæmt samningnum næðihelmingi hámarkslánsfjárhæðar, eða að jafnvirði 255.000.000 króna. Í viðauka nr. 1 var form að útborgunarbeiðnisem fylgdi samningnum, ekki útfyllt af stefnanda, en þó ber það með sér að hafaverið undirritað af hálfu stefnanda.Framkvæmd við útborgun lánsfjárhæða samkvæmt samningnum fór fram meðþeim hætti að lánveitandi staðfesti lánsbeiðnir stefnanda um útborgun einstakralánshluta með útgáfu svokallaðra lánveitingaskjala og greiðslu í framhaldinu. Fyrsti ádráttur á lán samkvæmtsamningnum var 20. desember 2004. Ímálinu liggja frammi fimm lánveitingaskjöl, sem stafa frá lánveitanda og stíluðeru á stefnanda. Hins vegar er ekki aðfinna í gögnum málsins sérstaka útborgunarbeiðni stefnanda vegna þessaraádrátta á lánið. Í þeim skjölum kemurfram að lánveitandi hafi framkvæmt lánveitingar samkvæmt samkomulagi, og þærfjárhæðir eru tilgreindar í evrum, japönskum jenum, svissneskum frönkum,breskum pundum og Bandaríkjadölum. Þásegir í skjölunum að nánar tilgreindar fjárhæðir í hinum erlendu myntum, erdregið hafi verið frá lántökugjald, séu til útborgunar. Á skjölunum kemur einnig fram hvert varandvirði hverrar fjárhæðar í erlendum gjaldmiðlum í íslenskum krónum miðað viðtiltekið gengi, og að andvirði þeirrar lánsfjárhæðar í íslenskum krónum hafiverið lagt inn á íslenskan tékkareikning stefnanda. Lánshlutarnir voru með LIBOR- ogEURIBOR-vöxtum og var lokadagur samningsins sagður 10. október 2024. Lánshlutarnir fengu lánsnúmerin 795824-8, semlúta að fyrstu dómkröfu stefnanda. Annar ádráttur á lánið var 22.desember 2004. Samkvæmt lánsumsóknstefnanda óskaði hann eftir útgreiðslu lánshluta í breskum pundum að fjárhæð41.485 bresk pund, sem skyldi bera LIBOR-vexti.Á lánsumsókninni kemur einnig fram andvirði fjárhæðarinnar í íslenskumkrónum miðað við tiltekið gengi krónunnar og að þá fjárhæð skyldi leggja inn áíslenskan tékkareikning stefnanda, sem var gert. Í gögnum málsins er einnig að finnasvokallaðar skjámyndir af þeim gjaldeyrisviðskiptum sem fram fóru í tengslumvið útborgun lánshlutans, þ.e. þar sem breskum pundum er umbreytt í íslenskarkrónur, sem síðan voru lagðar inn á reikning stefnanda. Lánstíminn var einn mánuður og gjalddagieinn, 22. janúar 2005. Lánshlutinn fékknúmerið 795829. Stefnandi greiddi þennanlánshluta upp þann 24. janúar 2005, með því að reikningur hans í breskum pundumvar skuldfærður. Lýtur málshöfðun ekki aðþessum lánshluta. Þriðji ádráttur á lánið var 12.janúar 2005. Í málinu liggja frammi fimmlánveitingaskjöl, sem stafa frá lánveitanda og stíluð eru á stefnanda. Hins vegar er ekki að finna í gögnum málsinssérstaka útborgunarbeiðni stefnanda vegna þessara ádrátta á lánið. Í þeim skjölum kemur fram að lánveitandi hafiframkvæmt lánveitingar samkvæmt samkomulagi, og þær fjárhæðir tilgreindar íevrum, breskum pundum, Bandaríkjadölum, japönskum jenum og svissneskumfrönkum. Þá segir í skjölunum að nánartilgreindar fjárhæðir í evrum, breskum pundum og Bandaríkjadölum hafi veriðlagðar inn á gjaldeyrisreikninga stefnanda í hverjum gjaldmiðli, þ.e. reikningameð höfuðbók 38. Samkvæmtlánveitingaskjölunum er varða japönsk jen og svissneska franka er hins vegartiltekið hvert andvirði fjárhæða í japönskum jenum og svissneskum frönkum er ííslenskum krónum, sem lagðar hafi verið inn á íslenskan krónureikning stefnandahinn 12. janúar 2005. Í gögnum málsins er einnig að finna svokallaðarskjámyndir af þeim gjaldeyrisviðskiptum sem fram fóru í tengslum við útborgunlánshlutans, þ.e. þar sem japönskum jenum og svissneskum frönkum er umbreytt ííslenskar krónur, sem síðan voru lagðar inn á reikning stefnanda. Lánshlutarnir voru með LIBOR- ogEURIBOR-vöxtum og var lokadagur samningsins sagður 10. janúar 2025. Lánshlutarnir fengu lánsnúmerin 795835-9, semlúta að annarri dómkröfu stefnanda. Fjórði ádráttur á lánið var 14.janúar 2005. Samkvæmt lánsumsóknstefnanda, dagsettri 17. janúar 2005, óskaði hann eftir útgreiðslu lánshluta íBandaríkjadölum, breskum pundum, svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrumog er fjárhæð hvers gjaldmiðils þar tilgreind, sem skyldi bera LIBOR- ogEURIBOR-vexti. Á lánsumsókninni kemureinnig fram andvirði hvers lánshluta í íslenskum krónum miðað við tiltekiðgengi krónunnar og að þá fjárhæð skyldi leggja inn á íslenskan tékkareikningstefnanda, sem var gert. Fram kemur aðlánstíminn sé 10 ár og fjöldi gjalddaga 39, sá fyrsti 10. apríl 2005. Í málinu liggja einnig frammi fimm lánveitingaskjöl,sem stafa frá lánveitanda og stíluð eru á stefnanda. Í þeim skjölum kemur fram að lánveitandi hafiframkvæmt lánveitingar samkvæmt samkomulagi, í samræmi við fyrrgreindalánsumsókn stefnanda. Þá segir ískjölunum að nánar tilgreindar fjárhæðir í Bandaríkjadölum, breskum pundum,svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum og andvirði hverrarútborgunarfjárhæðar séu í íslenskum krónum miðað við tiltekið gengi íslenskukrónunnar. Þessar fjárhæðir hafi veriðlagðar inn á íslenskan krónureikning stefnanda hinn 14. janúar 2005. Í gögnum málsins er einnig að finnasvokallaðar skjámyndir af þeim gjaldeyrisviðskiptum sem fram fóru í tengslumvið útborgun lánshlutans, þ.e. þar sem hinum erlendu gjaldmiðlum er umbreytt ííslenskar krónur, sem síðan voru lagðar inn á reikning stefnanda. Lánshlutarnir voru með LIBOR- ogEURIBOR-vöxtum og var lokadagur samningsins sagður 10. janúar 2025. Lánshlutarnir fengu lánsnúmerin 795845-9, semlúta að þriðju dómkröfu stefnanda. Fimmti ádráttur á lánið var 28.janúar 2005. Samkvæmt lánsumsóknstefnanda 24. janúar 2005 óskaði hann eftir útgreiðslu lánshluta í breskumpundum að fjárhæð 41.485 bresk pund, sem skyldi bera LIBOR-vexti. Á lánsumsókninni kemur hvorki fram fjárhæðlánshlutans í íslenskum krónum né heldur inn á hvaða reikning leggja skyldifjárhæðina. Lánstíminn var einn mánuðurog gjalddagi einn, 24. febrúar 2005.Lánsfjárhæðin var lögð inn á gjaldeyrisreikning stefnanda í breskumpundum þann 28. janúar 2005. Stefnandigreiddi þennan lánshluta upp 24. febrúar 2005.Lýtur málshöfðun ekki að þessum lánshluta. Sjötti ádráttur á lánið var 23.febrúar 2005. Samkvæmt lánsumsóknstefnanda 23. febrúar 2005 óskaði hann eftir útgreiðslu lánshluta í 27.556Bandaríkjadölum, 23.740 breskum sterlingspundum og 140.054 evrum, sem skyldubera LIBOR- og EURIBOR-vexti. Fjárhæðhvers lánshluta í íslenskum krónum, miðað við tiltekið gengi var einnigtilgreint, en heildarupphæð lánsumsóknarinnar í íslenskum krónum var 15.682.074krónur. Auk þess var getið reikningsstefnanda nr. 565-26-1878, en lánsfjárhæðin var hins vegar ekki lögð inn á þannreikning. Lánstíminn var 10 ár og fjöldigjalddaga 39, sá fyrsti 10. apríl 2005.Samkvæmt svonefndum lánveitingaskjölum, dagsettum 23. febrúar 2005,framkvæmdi lánveitandi „Lánveitingar samkvæmt samkomulagi“ að fjárhæð 27.556Bandaríkjadalir, 23.740 bresk sterlingspund og 140.054 evrur, að frádregnu0,35% lántökugjaldi væru 27.459,55 Bandaríkjadalir, 23.656,91 bresk pund og139.563,81 evra lögð inn á gjaldeyrisreikninga stefnanda í hverjum gjaldmiðli,höfuðsbók 38, þann 23. febrúar 2005.Lánshlutarnir voru með LIBOR- og EURIBOR-vöxtum og var lokadagursamningsins sagður 10. október 2024.Lánshlutarnir fengu lánsnúmerin 795866-8, sem lúta að fjórðu dómkröfustefnanda. Hinn 11. apríl 2005 vorulánshlutar í sömu erlendu gjaldmiðlum sameinaðir undir eitt lánsnúmer, að óskstefnanda. Lánshlutar í evrum vorusameinaðir undir lánsnúmerið 795849, lánshlutar í Bandaríkjadölum undirlánsnúmerið 795824, lánshlutar í breskum pundum undir lánsnúmerið 795825,lánshlutar í svissneskum frönkum undir lánsnúmerið 795826 og lánshlutar íjapönskum jenum undir lánsnúmerið 795827.Sjöundi ádráttur álánið var 4. október 2005. Samkvæmtlánsumsókn stefnanda þann dag óskaði hann eftir útgreiðslu lánshluta ííslenskum krónum að fjárhæð 216.000.000 króna sem skyldi bera REIBOR-vexti, ogskyldi leggja fjárhæðina inn á reikning stefnanda nr. 565-26-1878, sem og varðraunin. Um endurgreiðslu lánshlutans komfram að hún ætti að vera sú sama og lánshluta nr. 795824-7 og nr. 795849. Þessi lánshluti fékk lánsnúmerið 795967. Lánshlutanum var síðan myntbreytt á gjalddaga10. apríl 2006.Stefnandi oglánveitandi gerðu með sér viðauka við samninginn frá 7. desember 2004. Í inngangsorðum viðaukans kom fram aðheildarskuldbinding lánssamnings í erlendri mynt samkvæmt samningnum mætti áhverjum tíma vera að jafngildi 510.000.000 króna. Með viðaukanum var 3. gr. í samningnum breyttþannig að kveðið var á um að lánshluti í íslenskum krónum skyldi bera þriggjamánaða REIBOR-vexti, eins og þeir væru skráðir af Seðlabanka Ísalands aðviðbættu 1,60% álagi. Auk þess varheimild til að draga á lánssamninginn framlengd. Önnur ákvæði samningsins skyldu hins vegarhaldast óbreytt. Áttundi ádráttur álánið var 10. apríl 2006. Samkvæmtlánsumsókn stefnanda 7. apríl 2006 óskaði hann eftir útgreiðslu á 1.073.660,07Bandaríkjadölum, 263.041,64 breskum sterlingspundum, 396.610,88 svissneskumfrönkum, 36.111.707 japönskum jenum og 754.688,91 evru, sem skyldu beraLIBOR-vexti. Í lánsumsókninni var ekkigetið fjárhæða í íslenskum krónum en vísað til gjaldeyrisreikninga stefnanda,höfuðbókar 38, sem hver lánshluti skyldi lagður inn á. Í athugasemd við umsókn stefnanda kom hinsvegar jafnframt fram að um væri að ræða myntbreytingu á lánshluta nr. 795967,þ.e. lánshluta sem stefnandi hefði óskað eftir í íslenskum krónum, en jafnframtjók stefnandi við skuldbindingu sína.Óskaði stefnandi eftir því að hinir nýju lánshlutar væru að jafnvirði 10milljónum króna hærri en eldri skuldbinding hans í íslenskum krónum, semmyntbreyta átti. Lánshlutarnir vorugreiddir út með þeim hætti að 1.073.660,07 Bandaríkjadölum, 263.041,64 breskumsterlingspundum, 396.610,88 svissneskum frönkum, 36.111.707 japönskum jenum og754.688,91 evru var ráðstafað inn á reikninga stefnanda í sömu erlendugjaldmiðlum. Hverri fjárhæð var síðanráðstafað aftur út af sömu reikningum í tveimur hlutum. Síðan fóru fram gjaldeyrisviðskipti í tveimurhlutum þar sem hinum erlendu gjaldmiðlum var umbreytt í íslenskar krónur ogþeim síðan ráðstafað til uppgreiðslu lánshluta nr. 795967, sem var í íslenskumkrónum. Í lánsumsókninni kom fram að umendurgreiðslu skyldi fara eins og af lánum nr. 795824-27 og láni 795849. Lánshlutarnir fengu lánsnúmerin 796263-7, semlúta að fimmtu dómkröfu stefnanda.Í kjölfarútgreiðslu lánshluta nr. 796263-7 voru eldri lánshlutar í sömu erlendugjaldmiðlum sameinaðir lánshlutum nr. 796263, sem sagðir voru íBandaríkjadölum, 796264 í breskum sterlingspundum, 796265 í svissneskumfrönkum, 796266 í japönskum jenum og 796267 í evrum. Síðar var lánsnúmerunum aftur breytt þannigað lánshluti í Bandaríkjadölum fékk númerið 313324, lánshluti í breskumsterlingspundum nr. 313325, lánshluti í svissneskum frönkum fékk númerið313326, lánshluti í japönskum jenum fékk númerið 313327 og lánshluti í evrumnúmerið 313328.Hinn 24. nóvember2008, eftir að umþrættum kröfuréttindum hafði verið ráðstafað til stefnda meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008, gerðu stefnandi og stefndiviðauka við samninginn. Með þeim viðauka var endurgreiðsluskilmálum breytt oglokagjalddaga frestað fram til 10. október 2015. Í inngangsorðum hvors viðauka voruskuldbindingar samkvæmt framangreindum lánshlutum, miðað við 17. nóvember 2008annars vegar og 9. júlí 2009 hins vegar, tilgreindar í hinum erlendugjaldmiðlum.Stefnandi efndisamninginn að mestu leyti með því að reikningur hans í íslenskum krónum varskuldfærður fyrir greiðslum afborgana og vaxta, sbr. 2. gr. samningsins. Þann 24. janúar 2005, 10. apríl 2006, 10.júlí 2006 og 10. október 2006 voru hins vegar reikningar stefnanda í viðeigandierlendum gjaldmiðlum skuldfærðir við efndir samningsins.Þann 10. október2015 tók stefnandi ný lán hjá stefnda til endurfjármögnunar á lánssamningi nr.565-102738, þ.e. umþrættum lánssamningi.Annars vegar var um að ræða lán að fjárhæð 2.270.000 evrur, en lánið vargreitt inn á reikning stefnanda í evrum í samræmi við útborgunarbeiðnihans. Hins vegar var lán að fjárhæð321.000.000 króna og var lánið greitt inn á reikning stefnanda í íslenskumkrónum. Stefndi kveður stefnanda síðanhafa staðið fyrir því að evrunum væri umbreytt í íslenskar krónur, sem færðarhafi verið inn á reikning hans í íslenskum krónum. Öllum íslensku krónunum hafi síðan veriðumbreytt í þá erlendu gjaldmiðla sem umþrættar skuldbindingar stefnanda hafistaðið í. Hinum erlendu gjaldmiðlum hafisíðan verið ráðstafað til uppgreiðslu hinna umþrættu skuldbindinga.III Stefnandi byggir á því aðframangreindir lánssamningar, sem allir voru gerðir á grundvelli samnings,dagsetts 7. desember 2004, séu lán í íslenskum krónum í skilningi 13. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Í ákvæðinu segi m.a. að með verðtryggingu sé átt við breytingu íhlutfalli við innlenda verðvísitölu og að um heimildir til verðtryggingar farisamkvæmt 14. gr. sömu laga. Í 1. mgr.síðarnefnda ákvæðisins sé heimild til verðtryggingar takmörkuð við vísitöluneysluverðs, sbr. þó 2. mgr. 14. gr., þar sem heimilt sé að miða við hlutabréfavísitölu,innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar áalmennu verðlagi. Samkvæmt skýrum textafyrrgreindra ákvæða sé því óheimilt að verðtryggja skuldbindingar í íslenskumkrónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefnandi byggir á því að allirfimm lánssamningar sem lýst sé hér að framan og mál þetta varði, séu lán ííslenskum krónum á grundvelli orðalags samnings aðila frá 7. desember 2004 ogþeim viðaukum sem gerðir hafa verið við samninginn. Af orðalagi 13. og 14. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og lögskýringargögnum verði ráðið aðvið úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eðaerlendum gjaldmiðli, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnisþeirra gerninga sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skipti einkum máli hvernigsjálf skuldbindingin sé tilgreind í þeim. Ljóst sé að skjalagerðlánveitanda við hvern og einn lánssamning sem mál þetta taki til hafi veriðverulega ábótavant. Fyrir liggi aðstefnandi hafi ekki fyllt út eyðublað fyrir beiðni um útborgun lánsins, sbr.viðauka 1 við samninginn frá 7. desember 2004, sem gert hafi verið ráð fyrir aðfylla ætti út við hvern og einn ádrátt.Þá hafi tilviljun ein ráðið því hvort lánveitandi krefðist þess aðstefnandi undirritaði skjal með yfirskriftinni „Lánsumsókn“ við hvern ádrátt,enda liggi slíkt skjal ekki fyrir í öllum tilvikum. Stefndi þurfi að bera hallann af öllumóskýrleika sem af þessu stafi, enda séu öll fyrirliggjandi skjöl samin einhliðaaf lánveitanda og eftir atvikum stefnda. Í meginmáli samningsins frá 7.desember 2004 sé tilgreint að um sé að ræða lánssamning til 10 ára að jafnvirði510.000.000 króna í erlendum myntum með þeim skilmálum sem greini ísamningnum. Þótt fram komi í fyrirsögnsamningsins að um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum sé hvergi ílánssamningnum sagt til um hverjir þeir gjaldmiðlar þá yrðu og með hvaðafjárhæð í þeim eða hlutfall af fjárhæðinni í íslenskum krónum. Eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsinssé samkvæmt þessu í íslenskum krónum, enhvergi sé getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlenda gjaldmiðli. Engar skýringar hafi komi fram hjá stefndahvers vegna fjárhæð lánsins hafi verið tilgreind með þessum hætti ef um lán íerlendum gjaldmiðlum heftur verið að ræða. Í 1. mgr. 1. gr. í samningnumkomi fram að lántaki lofi að taka að láni og lánveitandi að lána allt aðumsaminni lánsfjárhæð. Einnig sé rétt aðbenda á að í lokamálslið 1.mgr. 6. gr. í lánssamningnum sé vísað til helmingshámarkslánsfjárhæðar eða jafnvirði 255.000.000 króna. Í formi útborgunarbeinar sem fest hafi veriðvið samninginn sem viðauki 1, komi fram að um sé að ræða lán að fjárhæð510.000.000 króna. Byggir stefnandi áþví að með því að eina fjárhæðin, sem beint eða óbeint hafi verið tilgreind ísamningnum, hafi verið í íslenskum krónum geti engum vafa verið háð aðsamningurinn hafi eingöngu tekið til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli semóheimilt hafi verið samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 að binda við gengierlendra gjaldmiðla. Af því leiðisjálfkrafa að þeir lánssamningar sem gerðir hafi verið á grundvelli samningsinsséu um lán í íslenskum krónum. Þá benditilgreining lánsfjárhæðarinnar í öðrum þeim skjölum sem liggi til grundvallarlánveitingum til stefnanda, eindregið til þess að um lán í íslenskum krónum séað ræða. Í viðauka, dagsettum 6. nóvember2005, segi orðrétt: „...en heildarskuldbinding lánssamnings í erlendri myntsamkvæmt samningnum má á hverjum tíma vera að jafngildi ISK 510.000.000,-krónur fimmhundruðogtíumilljónir 00/100.“Hvergi sé í viðaukanum minnst á um hvaða erlendu gjaldmiðla kunni aðvera að ræða, fjárhæð þeirra eða hlutfall af fjárhæðinni í íslenskum krónum. Í meginmáli viðauka, dagsetts24. nóvember 2008, komi fram að um sé að ræða óverðtryggt lán í erlendumgjaldmiðlum til 10 ára að jafnvirði 510.000.000 króna. Sömu tilgreiningu sé að finna í meginmáliviðauka, dagsetts 28. ágúst 2009. Telurstefnandi að ef um væri að ræða erlend lán væru framangreindar tilgreiningar áhámarksskuldbindingu með öllu óþarfar og undirstriki þær tilgreiningar í raunað skuldbindingarnar séu í íslenskum krónum en bundnar gengi hinna erlendugjaldmiðla. Stefnandi byggir á því að þarsem eina fjárhæðin sem beint hafi verið tilgreind í samningnum frá 7. desember2004 og skjölum honum tengdum hafi verið í íslenskum krónum geti engum vafaverið háð að þeir lánssamningar sem gerðir hafi verið á grundvelli samningsinshafi eingöngu tekið til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli, sem óheimilt hafiverið, samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001, að binda við gengi erlendragjaldmiðla, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í málum nr. 386/2012 og 189/2013. Þegar af þeirri ástæðu geti lánssamningarnirekki talist vera um annað en lán í íslenskum krónum. Stefnandi byggir og á því aðatriði er varði efndir og framkvæmd samningsaðila á skuldbindingum sínum leiðitil sömu niðurstöðu. Aðalskylda forverastefnda, sem lánveitanda, hafi verið að afhenda stefnanda lánsfjárhæðirviðkomandi lánssamninga og í upphaflegum skilmálum samningsins frá 7. desember2004 hafi verið gert ráð fyrir að það yrði gert í fjórum ádráttum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekki fyllt úteyðublað fyrir beiðni um útborgun lánsins.Þess í stað hafi, við ádrætti lánsins, ýmist verið ritað undir skjöl meðyfirskriftinni „lánsumsókn“ eða forveri stefnda sent stefnanda skjöl meðyfirskriftinni „lánveiting“. Ílánssamningnum sjálfum segi að ráðstafa skuli láninu annars vegar til aðendurfjármagna núverandi langtímaskuldir lántaka og hins vegar til að fjármagnakaup lántaka á auknum aflaheimildum.Samkvæmt þessu verði ekki ráðið af ákvæðum lánssamningsins og fylgigagnaað greiða ætti lánið út í erlendum myntum.Þvert á móti hafi verið gengið út frá því í umræddu formi í viðauka 1við lánssamninginn að andvirði lánssamninganna skyldi greiða út á reikningstefnanda í íslenskum krónum. Gefi þaðtil kynna þann vilja aðila að lánin yrðu greidd út í íslenskum krónum. Í málinu liggi fyrir að lánssamningarnir hafiýmist verið greiddir út í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Engin lánsumsókn hafi veriðundirrituð vegna lánssamnings aðila frá 20. desember 2004, með lánsnúmerin795824-8. Af þeim fimm skjölum sem beriyfirskriftina „lánveiting“ og stafi frá lánveitanda megi ráða að samtals154.450.204 krónur hafi verið lagðar inn á íslenskan veltureikning stefnandanr. 565-26-1878 hjá lánveitanda þann dag.Fjárhæðir lánsins hafi miðast við gengi evru, japanskra jena,svissneskra franka, breskra punda og dollara.Þannig sé ljóst að lánveitandi hafi einungis afhent stefnanda íslenskarkrónur vegna þessa ádráttar og hafi því erlendar myntir ekki skipt um hendur. Engin lánsumsókn hafi veriðundirrituð vegna lánssamnings aðila frá 12. janúar 2005 með lánsnúmerunum795835-9. Af þeim skjölum sem beriyfirskriftina „lánveiting“ og stafi frá lánveitanda megi ráða að greiddar hafiverið evrur, bresk sterlingspund og Bandaríkjadalir inn á gjaldeyrisreikninga íeigu stefnanda þann dag. Þær fjárhæðirhafi samsvarað samtals 38.385.661 krónu.Þennan sama dag hafi jafnframt verið lagðar samtals 20.743.536 krónur inná íslenskan veltureikning stefnanda nr. 565-26-1878 vegna lánshluta sem tengdirhafi verið við gengi svissneskra franka og japanskra jena. Þannig sé ljóst að lánveitandi hafi afhentstefnanda bæði íslenskar krónur og erlendar myntir vegna þessa ádráttar. Það að hluti ádráttarins hafi verið greidd útí erlendum myntum nægi þó hins vegar ekki, eitt og sér til að lánið teljistvera í erlendum myntum. Í því sambandiþurfi að horfa til þess sérstaklega að engin lánsumsókn hafi verið undirrituðvegna þessa lánssamnings og því ekki hægt að staðreyna að það hafi verið viljistefnanda að fá afhentar erlendar myntir frekar en íslenskar krónur. Undirrituð hafi verið lánsumsóknþann 17. janúar 2005 vegna lánssamnings frá 14. janúar 2005, sem hlotið hafilánsnúmerin 795845-9. Með henni hafistefnandi óskað eftir láni að fjárhæð 103.400.000 krónur sem greitt yrði útmiðað við hinn 14. janúar 2005 í fimm hlutum inn á reikning nr.565-26-1878. Nánar tiltekið komi fram aðskipting í erlendar myntir yrði með þeim hætti að greidd yrðu út 82.799Bandaríkjadalir, 132.723 bresk sterlingspund, 390.631 svissneskur franki,33.790.850 japönsk jen og 505.068 evrur með tilteknu viðmiðunargengi fyrirhverja mynt. Samkvæmt öllum fimm skjölunum,dagsettum 18. janúar 2005, sem beri yfirskriftina „Lánveiting“ og stafi frálánveitanda, hafi lánsfjárhæðin, að frádreginni þóknun, samtals 103.038.102krónur, verið greidd inn á nefndan reikning í íslenskum krónum tilgreindandag. Þannig sé ljóst að lánveitandi hafieinungis afhent stefnanda íslenskar krónur vegna þess ádráttar og hafi þvíengar erlendar myntir skipt um hendur. Undirrituð var lánsumsókn vegnalánssamnings frá 23. febrúar 2005, sama dag.Með henni óskaði stefnandi eftir láni að fjárhæð samtals 15.682.073krónur, sem greitt yrði út í fimm hlutum inn á reikning nr. 565-26-1878, semfyrir liggi að sé í íslenskum krónum.Nánar tiltekið hafi komið fram að „skipting í erlendar myntir“ yrði meðþeim hætti að greidd yrðu út 27.556 Bandaríkjadalir, 23.749 bresk pund og140.054 evrur, með tilteknu viðmiðunargengi fyrir hverja mynt. Samkvæmt þremur skjölum,dagsettum 23. febrúar 2005, sem beri yfirskriftina „Lánveiting“ og stafi frálánveitanda, hafi umræddum fjárhæðum í þessum ádrætti, að frádreginni þóknun,verið ráðstafað inn á gjaldeyrisreikning lántaka í viðkomandi myntum, en ekkiinn á reikning í íslenskum krónum, eins og stefnandi hefði óskað eftir meðlánsumsókninni. Þótt ljóst sé aðlánveitandi hafi afhent stefnanda erlendar myntir vegna þessa lánssamningsverði, við mat á lögmæti lánsins, að líta til þess að stefnandi hafi óskaðeftir að fá andvirði lánsins greitt út á veltureikning sinn hjá lánveitanda ííslenskum krónum en ekki á þá gjaldeyrisreikninga sem lánið hafi í raun veriðgreitt inn á. Fimmti lánssamningurinn, sem umsé deilt, hafi þá sérstöðu að tildrög hans hafi verið þau að með lánsumsókn,dagsettri 4. október 2005, hafi stefnandi óskað eftir því að fá greiddar216.000.000 króna inn á reikning nr. 565-26-1878. Hafi sú beiðni verið samþykkt og andvirðilánsins verið greitt inn á reikninginn þann sama dag. Á þeim tíma sem lánsumsóknin hafi verið gerðog afgreidd hafi engin heimild verið fyrir því samkvæmt skilmálumlánssamningsins að draga á lánið. Samtsem áður hafi lánveitandi heimilað að dregið yrði á lánið í það sinn. Það hafi ekki verið fyrr en mánuði síðar aðundirritaður hafi verið viðauki við samninginn frá 7. desember 2004, þar semtiltekið hafi verið að lánveitandi heimilaði að framlengja heimild til að dragaá lánssamninginn, samkvæmt 1. gr. í samningnum, „frá undirritun viðauka þessatil 15. október 2005“, en athygli veki að sá dagur hafi verið liðinn þegarviðaukinn hafi verið undirritaður. Þáhafi sérstaklega verið tekið fram að lánssamningurinn skyldi framvegis vera„lán í erlendum gjaldmiðlum og/eða íslenskum krónum óverðtryggt“. Umræddum lánshluta hafi veriðmyntbreytt 10. apríl 2006, samkvæmt lánsumsókn sem undirrituð hafi verið þann7. apríl 2006. Nánar tiltekið hafi komiðfram að „skipting í erlenda mynt“ yrði með þeim hætti að greidd yrðu út1.073.660 Bandaríkjadalir, 263.041,64 bresk pund, 396.610,88 svissneskirfrankar, 36.111.707 japönsk jen og 754.688,91 evra, inn á tilgreindagjaldeyrisreikninga stefnanda hjá lánveitanda fyrir hverja og eina mynt. Jafnframt liggi fyrir að umræddar fjárhæðirhafi verið greiddar inn á tilgreinda gjaldeyrisreikninga þann 10. apríl2006. Við mat á lögmæti þessalánssamnings verði að gæta að því að hann hafi upphaflega verið greiddur út ííslenskum krónum og í gerningnum frá 10. apríl 2006 felist aðeins myntbreytingá láninu. Sérstaklega sé áréttað aðengin heimild hafi verið fyrir því í skilmálum samningsins frá 7. desember 2004að myntbreyta lánshluta í íslenskum krónum.Ákvæði í 4. gr. í lánssamningnum kveði skýrt á um að ef lánið er ískilum sé lántaka heimilt að óska eftir myntbreytingu „lánshluta í erlendummyntum“ á gjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsins miðist við aðra erlendamynt eða reikningseiningu. Þegar af þeimsökum geti stefndi ekki byggt rétt á myntbreytingunni, heldur verði að líta tilþess hvernig lánið hafi upphaflega verið greitt út, þ.e. í íslenskumkrónum. Þá sé bent á að ekki hafi veriðnotast við myntbreytingarformið sem samkvæmt 4. gr. í samningnum frá 7.desember 2004 hafi átt að nota og fylgt hafi samningnum sem viðauki 2. Þess utan leiði sú staðreynd að umræddumlánshluta hafi verið myntbreytt til þess að lánssamningurinn teljist við þaðeitt lögmætt erlent lán. Það sé matstefnanda að við mat á útgreiðslu lánssamningsins verði stefndi að bera hallannaf öllum óskýrleika sem stafi af skilmálum hans og skjölum honum tengdum, endahafi forveri stefnda og síðan stefndi einhliða séð um alla skjalagerð. Heildarútborgun fyrstu fjögurralánssamninganna hafi numið samtals 354.796.323 krónum, eftir atvikum að teknutilliti til 3,5% þóknunar lánveitanda sem dregin hafi verið af ákveðnum hlutumlánsins. Þar af hafi 278.231.842 krónurverið greiddar inn á íslenska veltureikninga stefnanda, eða sem samsvari 78,42%af heildarútgreiðslufjárhæðinni og jafnvirði 76.561.481 krónu hafi verið greittinn á gjaldeyrisreikninga stefnanda í viðkomandi mynt eða sem samsvari 21,58%af heildarútgreiðslufjárhæðinni. Samkvæmt framangreindu sé ljóstað efndir aðalskyldu forvera stefnda samkvæmt upphaflegum skilmálum samningsinsfrá 7. desember 2004 hafi að langmestu leyti farið þannig fram að fé ííslenskum krónum hafi í reynd skipt um hendur.Þá sé ljóst að með ádrætti lánsins þann 4. október 2005 hafilánsfjárhæðin í upphafi sannanlega verið greidd út í íslenskum krónum, þ.e.216.000.000 króna inn á veltureikning nr. 565-26-1878. Við myntbreytinguna 10. apríl 2006 hafifjárhæðir í erlendum myntum verið greiddar inn á gjaldeyrisreikninga stefnandaí erlendum myntum. Samkvæmt upplýsingumfrá stefnanda hafi lánið frá 4. október 2005 verið greitt upp við þá aðgerð. Þegar útgreiðslur á samningnumséu virtar í heild verði að telja að þær hafi ekki að svo miklu leyti falist íþví að erlendar myntir skiptu um hendur að hægt sé að leggja til grundvallar aðlánssamningarnir hafi verið í erlendum myntum.Þvert á móti verði að mati stefnanda að líta svo á að stefndi hafi ímeginatriðum efnt skyldur sínar með því að íslenskar krónur skiptu um hendur ílánsviðskiptunum. Verði því að telja aðlánssamningarnir teljist vera gengistryggðir í andstöðu við ákvæði VI. kaflalaga nr. 38/2001. Í 2. gr. samningsins frá 7.desember 2004 sé tekið fram að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum semþað samanstandi af, svo og að lánveitanda væri heimilt að skuldfæra nánartiltekinn veltureikning stefnanda fyrir greiðslum samkvæmt samningnum. Óumdeilt sé að tilvitnaður reikningur nr.525-26-1878, sé veltureikningur í íslenskum krónum í eigu stefnanda. Framkvæmd endurgreiðslunnar vegna lánssamningsinshafi í raun verið sú að stefnandi endurgreiddi lánin að verulegu leyti með þeimhætti að umræddur veltureikningur stefnanda í íslenskum krónum hafi veriðskuldfærður fyrir greiðslum afborgana og vaxta.Einungis þann 10. júlí 2006 og 10. október 2006 hafi afborganir aflánssamningnum verið gerðar með skuldfærslu af gjaldeyrisreikningum lántaka íerlendri mynt. Í öðrum tilvikum hafiverið greitt með íslenskum krónum. Samkvæmt framangreindu sé ljóstað bæði íslenskar krónur og fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum hafi skipt umhendur við endurgreiðslu lánsins. Þegarendurgreiðslur af samningnum séu virtar í heild verði að telja að þær hafi ekkiað svo miklu leyti falist í því að erlendar myntir skiptu um hendur að hægt séað leggja til grundvallar að lánssamningarnir hafi verið í erlendum myntum. Þvert á móti verði að líta svo á að stefnandihafi í meginatriðum efnt skyldur sínar með því að íslenskar krónur skiptu umhendur í lánsviðskiptunum. Verði því aðtelja að lánssamningarnir teljist vera gengistryggðir í andstöðu við ákvæði VI.kafla laga nr. 38/2001. Um lagrök vísar stefnandi til 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því aðskorið sé úr um kröfu hans enda ljóst að ef á hana verður fallist feli það ísér að endurreikna þurfi skuldir stefnanda við stefnda, sem muni lækka þærverulega. Ekki sé um það deilt í málinuhvaða aðferð beri að beita við endurútreikninginn en stefnandi byggir á því aðljóst sé að hann eigi a.m.k. rétt til þess að lánssamningarnir verðiendurreiknaðir miðað við þá forsendu að skuldirnar hafi frá öndverðu boriðvexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, þ.e.a.s. vexti jafnháaþeim sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjumalmennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt 10. gr.laganna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 og 18. gr. laga nr.38/2001. Vart þurfi að fara um þaðmörgum orðum, í ljósi gengisþróunar á þeim tíma sem hér skipti máli, að séþeirri aðferð beitt við útreikning skuldarinnar leiði það til mun hagstæðariniðurstöðu fyrir stefnanda en ella. Stefnandi vísar og til laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010. Þá vísar stefnandi til almennra reglna kröfu-og samningaréttar, m.a. um endurheimtu ofgreidds fjár, gildi fullnaðarkvittana,brostnar forsendur og ógildi samningsákvæða. Kröfu um málskostnað byggirstefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að þær skuldbindingar sem stefnandi hafi stofnað til á grundvellisamningsins teljist lögmætar skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum. Umþrættur samningur, sem í reyndsé rammasamningur, beri með sér að vera um lán í erlendum gjaldmiðlum samkvæmtauðkenni á forsíðu. Þá sé íinngangsorðum samningsins vísað til þess að hann sé um lán í erlendum myntum aðjafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, með þeim skilmálum semnánar greini í samningnum. Þetta orðalaggeti ekki bent til annars en að stefnanda hafi í upphafi einungis verið fært aðstofna til skuldbindinga, í skjóli samningsins, í erlendum gjaldmiðlum en ekkiíslenskum krónum. Önnur ákvæðisamningsins styðji þetta jafnframt, sbr. t.d. 1. gr. í samningnum, sem fjallium útborgunarbeiðni, 2. gr. um að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlumsem það samanstandi af, að greiða skyldi lán í erlendum gjaldmiðlum inn áviðeigandi gjaldeyrisreikninga lánveitanda og um umreikning greiðslna íerlendum myntum yfir í íslenskar krónur, 3. gr. í samningnum um svonefndaLIBOR- og EURIBOR-vexti og 4. gr. um myntbreytingarheimild stefnanda. Síðar hafi stefnandi hins vegar veriðheimilað að stofna til skuldbindinga í íslenskum krónum, sbr. viðauka viðsamninginn, sem hann hafi og gert. Hér skipti og máli að samkvæmtefni og eðli samningsins, sem skuldbindingar stefnanda sæki stoð sína í, hafihonum verið afmarkaður rammi heildarlánsloforðs lánveitanda gagnvart stefnanda,sbr. 1. gr. í samningnum, m.a. með ákvæðum um útborgun hugsanlegra einstakralánshluta á grundvelli samningsins, endurgreiðslu þeirra og vexti af þeim, eftil þess kæmi að stefnandi léti reyna á rétt sinn til að fá lán á grundvellisamningsins. Samningurinn hafi hinsvegar ekki kveðið á um kröfurétt tiltekinnar fjárhæðar sem stefnandi skuldaðilánveitanda. Í þessu ljósi, og meðhliðsjón af dómaframkvæmd, geti það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli þóttheildarumfang lánsviðskiptanna hafi verið afmarkað í samningnum meðtilgreiningu á jafnvirði fjárhæðar í íslenskum krónum, eins og stefnandi leggiáherslu á. Sama sé að segja um síðariviðauka við samninginn, enda heildarlánsloforðið jafnvirði tilgreindrarfjárhæðar í íslenskum krónum. Af efni ogeðli samningsins leiði einnig að ókleift hafi verið að tilgreina lánsfjárhæðirí erlendum gjaldmiðlum í þeim samningi.Við gerð þess samnings hafi enda ekki legið fyrir hvort, og þá með hvaðahætti, stefnandi myndi óska eftir útborgun innan ramma samningsins, þ.e. íhvaða erlendu gjaldmiðlum og að hvaða fjárhæðum. Slíkt hafi þvert á móti fyrst orðið ljóstþegar stefnandi hafi óskað eftir útborgun einstakra lána/lánshluta, sem lánveitandihafi síðan staðfest með útborgun til samræmis við óskir stefnanda. Gögn málsins beri síðan ótvírættmeð sér, og a.m.k. þannig að hafið sé yfir vafa, þ. á m. samkvæmttúlkunarreglum samningaréttar, að stefnandi hafi farið þess á leit að umþrættarskuldbindingar yrðu í erlendum gjaldmiðlum, í samræmi við efni og eðlisamningsins. Í öllum lánsumsóknum oglánveitingaskjölum lánveitanda séu lánsfjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlumnákvæmlega tilgreindar. Í ljósi atvikamálsins verði að líta svo á að beiðnir stefnanda um lán í erlendum myntum, ogstaðfestingar stefnda til samræmis, hafi falið í sér samkomulag aðila umfrekari útfærslu á skyldum þeirra samkvæmt þeim samningi, sem áður hafi komistá. Að virtu efni framangreindra skjalaer varði lánveitingarnar og samhengi þeirra beri að leggja til grundvallar aðum stofnun skuldbindinga í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða. Í þessu sambandi sé haldlaust fyrir stefnandaað bera því við, m.a. í ljósi reglna fjármunaréttar um túlkun samninga, aðáhrif eigi að hafa ef ekki liggur fyrir undirrituð lánsumsókn vegna hverrarskuldbindingar eða viðauki 1 við samninginn ekki fylltur út, enda hafistefnandi viðurkennt í verki að hafa stofnað til slíkra skuldbindinga, sbr.m.a. síðari viðauka við samninginn og framlagða ársreikninga. Þá geti engu breytt, í ljósi atvika málsins,þótt stefnandi hafi eftir atvikum óskað eftir að lánsfé yrði lagt inn áreikning í krónum. Öll framkvæmdin að öðru leytihnígi að sömu niðurstöðu. Þannig liggifyrir að hið erlenda lánsfé hafi ýmist verið millifært á gjaldeyrisreikningalántaka, eða að hinu erlenda lánsfé hafi verið umbreytt í íslenskar krónur oglagt inn á reikning í íslenskum krónum, allt eftir óskum stefnanda, meðgjaldeyrisviðskiptum. Efndir aðalskyldnastefnanda hafi að umtalsverðu leyti farið fram með þeim hætti að erlendirgjaldmiðlar skiptu um hendur, og teljist þær skuldbindingar a.m.k. gildarskuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum.Þá geti einu gilt þótt reglulegar greiðslur stefnanda hafi mestmegnisfarið fram í íslenskum krónum, enda slíkt samkvæmt sérstakri skuldfærsluheimildí samningnum sjálfum, sem hafi hins vegar kveðið á um að að öðrum kosti skyldiendurgreiða lánin í þeim myntum sem þau samanstæðu af. Í þessu sambandi sé til þess að líta aðgreiðslur stefnanda hafi verið meðhöndlaðar af lánveitanda, og síðar stefnda,sem greiðslur af skuldbindingum í erlendum gjaldmiðlum, sbr. þær tilkynningarog greiðslukvittanir sem liggi fyrir.Lánin hafi loks verið gerð upp með því að stefnandi hafi stofnað tilnýrra skuldbindinga annars vegar í evrum og hins vegar í íslenskum krónum. Framkvæmd uppgreiðslu beri skýrlega með sérað um lán í erlendum gjaldmiðlum hafi verið að ræða. Stefndi telur að fyrrnefndirviðaukar hnígi jafnframt að sömu niðurstöðu, sbr. viðauka frá 6. nóvember 2005,þar sem lánssamningnum frá 7. desember 2004 hafi verið breytt þannig aðstefnanda yrði heimilt að stofna til skuldbindinga í íslenskum krónum, með tilheyrandibreytingum á 3. gr. samningsins um vexti.Sú breyting hefði augljóslega verið óþörf ef rammasamningurinn frá 7.desember 2004 hefði heimilað stofnun skuldbindinga í íslenskum krónum. Stefndi vísar og til viðauka viðrammasamninginn frá 24. nóvember 2008 og 28. ágúst 2009, þar sem eftirstöðvarlánsins, þ.e. skuldbindingar stefnanda, miðað við 17. nóvember 2008 annarsvegar og 9. júlí 2009 hins vegar, séu sérstaklega tilgreindar í hinum erlendugjaldmiðlum. Þótt þessir viðaukar geti,samkvæmt dómaframkvæmd, ekki einir og sér ráðið því í hvaða gjaldmiðlum stofnaðhafi verið til skuldbindingar, eða haggað efni þegar stofnaðra skuldbindinga,séu þeir ótvírætt til marks um viðhorf samningsaðila í þeim efnum. Sama sé að segja um framlagða ársreikninga. Stefndi telur að við skýringunaberi og að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til aðbindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljistgildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur ísettum lögum. Jafnframt byggir stefndi áþví að stefnandi hafi, hvað sem öðru líður, með athafnaleysi sínu samþykkt aðlíta skuli svo á að umþrættar skuldbindingar séu í hinum erlendu gjaldmiðlum,og hvers konar réttur stefnanda raunar fallinn niður fyrir tómlæti. Til þess sé og að líta að tilskuldbindinganna hafi verið stofnað á árunum 2004-2006, sem geri allasönnunarfærslu stefnda jafnframt örðuga, svo sem málið beri að nokkru leyti meðsér. Stefndi vísar og til útdrátta úrársreikningum stefnanda, þar sem skuldbindingarnar virðist tilgreindar sem lání erlendum gjaldmiðlum. Þá sé og til þess að líta aðmálatilbúnaður stefnanda, um að hann hafi stofnað til skuldbindinga í íslenskumkrónum, eða að vilji hans hafi staðið til þess, sé heldur sérkennilegur í ljósiþess að stefnandi virðist hafa tekjur í erlendum gjaldmiðlum og hafi meira aðsegja endurfjármagnað skuldbindingarnar að hluta til í erlendum gjaldmiðlum. Um lagarök vísar stefndi tillaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og meginreglna fjármunaréttar. Kröfu um málskostnað byggirstefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V Í máli þessu greinir aðila á umhvort framangreindir lánssamningar, dagsettir 20. desember 2004, 12. janúar2005, 14. janúar 2005, 23. febrúar 2005 og 10. apríl 2006, sem gerðir vorumilli stefnanda og forvera stefnda, Íslandsbanka hf., séu um skuld í erlendummyntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónum sem bundin sé meðólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13. og 14. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eins og greinir í forsendum dómaHæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbinding íerlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr.28/2001. Samkvæmt þeim er hins vegaróheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundiðvið gengi erlendra gjaldmiðla. Aforðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því, hvortum sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum, verðifyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja tilgrundvallar skuldbindingunni. Í þvísambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim. Í dómum sínum um hvort lán sé íerlendri mynt eða íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla hefurHæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrarskuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir.Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindinginer að þessu leyti hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig húnhefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti. Umdeildar lánveitingar vorugerðar á grundvelli lánssamnings aðila, dagsetts 7. desember 2014, sem hefurverið lýst hér að framan. Eins og þargreinir bar fyrirsögn hans með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendumgjaldmiðlum. Í samningnum sjálfum erhann sagður vera að jafnvirði tilgreindrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Ekki er tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lániðeigi að vera en skírskotað til óska lántaka þar um. Líta ber til þess að í samningnum sjálfum varhvorki að finna yfirlýsingu stefnanda um að hann stæði í skuld við bankann néað hann myndaði kröfuréttindi bankans á hendur stefnanda, heldur settisamningurinn aðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirra með ákvæðum um beiðnium lán, útborgun þess, vexti af því og endurgreiðslu. Fólust því lánssamningar í beiðnum stefnanda,sem bankinn samþykkti í verki með útborgun lánsins. Í þessu ljósi getur það eitt út af fyrir sigekki skipt máli að heildarumfang lánsviðskiptanna hafi verið afmarkað ísamningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum. Verður því að líta svo á að í raun hafistofnast til skuldbindinga um greiðslu lánsfjár og endurgreiðslu með beiðnistefnanda um útborgun lánsins og útborgun þess. Eins og að framan greinir lýturágreiningur aðila að fimm ádráttum á lánið.Lýtur fyrsta dómkrafa stefnanda að fyrsta ádrætti, önnur dómkrafan lýturað þriðja ádrætti, þriðja dómkrafan að fjórða ádrætti og fjórða dómkrafan aðsjötta ádrætti. Ráðgert var í umdeildumlánssamningi frá 7. desember 2004, að stefnandi fyllti út sérstakaútborgunarbeiðni, en raunin varð hins vegar sú að lánveitingar á grundvellisamningsins fóru fram með þeim hætti að lánveitandi staðfesti beiðnir stefnandaum útborgun einstakra lánshluta. Ímálinu liggja eingöngu frammi útborgunarbeiðnir varðandi lánshluta sem lúta aðþriðju, fjórðu og fimmtu dómkröfu stefnanda.Í þeim beiðnum er óskað eftir lánshlutum í tilgreindum erlendumgjaldmiðlum. Þó að í málsgögnum sé ekkifyrir að fara sérstakri beiðni stefnanda um útborgun allra umdeildra lánshlutaliggur fyrir í framlögðum lánveitingarskjölum, staðfesting á útborgunlánshlutanna og að lánveitandi hafi veitt stefnanda lán í nánar tilgreindumgjaldmiðlum. Þá sýna gögn lánveitandavarðandi gjaldeyrisviðskipti sem fram fóru samhliða útborgun lánshlutanna,skipting lánshluta og fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum. Til þess er og að líta að í þeim viðaukum semgerðir voru við samninginn voru eftirstöðvar skuldbindingar stefnandasérstaklega tilgreindar í hinum erlendu gjaldmiðlum. Þá samræmist ákvæði samningsins um vexti, semog heimild lánveitanda til að umreikna lánið í íslenskar krónur viðgjaldfellingu þess og reikna á það dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, því að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum. Í sömu átt hníga ákvæði lánssamningsins umheimild lántaka til myntbreytinga og það að gerður var sérstakur viðauki viðsamninginn 6. nóvember 2005, þar sem stefnanda var heimilað að stofna tilskuldbindingar í íslenskum krónum. Þaðstyður og framangreinda niðurstöðu að tilgreining lánsins í ársreikningumstefnanda, sem erlent lán gefur vísbendingu um að samningsvilji stefnanda hafistaðið til þess að lánin væru í erlendum gjaldmiðlum. Stefnandi efndi skuldbindingar sínar samkvæmtsamningnum oftast með greiðslu í íslenskum krónum en einnig í erlendumgjaldmiðlum, en sú greiðslutilhögun var í samræmi við 2. gr. í samningi aðila. Að þessu virtuverður að leggja til grundvallar að umþrættar lánsskuldbindingar hafi verið íerlendum gjaldmiðlum í samræmi við lánssamninginn frá 7. desember 2004. Ber því að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda.Eftir þessariniðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem telsthæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð : Stefndi Íslandsbanki hf., ersýkn af kröfum stefnanda, Frosta ehf. Stefnandi greiði stefnda 900.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 122/2016
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
Hæstiréttur taldi að uppfyllt væru skilyrði b. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að tekin yrði skýrsla af A fyrir dómi. Var ekki talið skipta máli þótt hún hefði áður gefið skýrslu hjá lögreglu, enda færi sönnunarfærslan fram fyrir dómi, sbr. 1. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008.
DómurHæstaréttarMál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari ogGuðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14.febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. febrúar 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að tekin yrði skýrsla fyrir dómi af A. Kæruheimild er í f. lið1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þessað umbeðin skýrslutaka verði heimiluð. Varnaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka.Eins og greinir í hinum kærðaúrskurði eru til rannsóknar hjá lögreglu ætluð ofbeldisbrot varnaraðila gegneiginkonu sinni. Með tölvupósti 11. febrúar 2016 óskaði verjandi varnaraðilaeftir afriti af gögnum málsins og þá sérstaklega skýrslutökum, en brotaþoli gafskýrslu hjá lögreglu 9. sama mánaðar. Þeirri beiðni hafnaði sóknaraðili að svostöddu með tölvupósti sama dag á þeim grundvelli að það gæti skaðað rannsóknmálsins, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu er fullnægtskilyrðum b. liðar 1. mgr. 59. gr. laganna til að leiða brotaþola fyrir dóm tilskýrslugjafar. Skiptir þá engu þótt hún hafi áður gefið skýrslu hjá lögreglu,enda fer sönnunarfærslan fram fyrir dómi, sbr. 1. og 2. mgr. 111. gr. laganna.Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka skýrslu af brotaþola. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og er lagt fyrir héraðsdóm að taka skýrsluaf A. Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 12. febrúar 2016.Héraðsdómi Suðurlands hefur borist krafa lögreglustjórans á Suðurlandi, dagsett 11. febrúar sl., móttekin sama dag, þess efnis að tekin verði skýrsla fyrir dómi af A, kt. [...], vegna rannsóknar lögreglustjórans á Suðurlandi á máli lögreglu nr. 318-2016-[...]. Fram kemur að um sé að ræða rannsókn á meintu ofbeldi gegn áðurnefndri konu og að kærður sé X, kt. [...]. Segir í kröfu lögreglustjóra að lögregla telji skýrslutökuna nauðsynlega áður en verjandi í málinu fái aðgang að rannsóknargögnum, auk þess sem það sé talið æskilegt með tilliti til hagsmuna brotaþola. Lögreglustjóri vísar til b- og c-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála kröfu sinni til stuðnings. II.Í máli þessu óskar lögreglustjóri eftir skýrslutöku fyrir dómi og vísar til b-, og c-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008. Meðal gagna sem fylgdu kröfu lögreglustjóra eru tölvupóstsamskipti milli verjanda kærða og fulltrúa lögreglustjóra þar sem verjandi óskar meðal annars eftir aðgangi að gögnum máls lögreglu nr. 318-2016-[...]. Í svari lögreglustjóra til verjanda þann 11. febrúar sl., kemur fram að fyrstu skýrslutökur í málinu hafi farið fram 9. febrúar sl. Þá hafnar lögreglustjóri beiðni verjanda um aðgang rannsóknargögnum málsins með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 fer skýrslutaka meðan á rannsókn máls stendur fram fyrir dómi af sakborningi, brotaþola eða öðrum vitnum ef lögregla telur það nauðsynlegt til þess að upplýsa mál áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum þess. Í máli þessu liggur fyrir að brotaþoli hefur nú þegar gefið skýrslu hjá lögreglu og er því vandséð hvað það er sem lögregla ætlar að upplýsa með skýrslutöku af brotaþola fyrir dómi. Þá verður ekki annað ráðið af áðurgreindum tölvupósti fulltrúa lögreglustjóra til verjanda kærða en að honum hafi nú þegar verið neitað um aðgang að gögnum málsins en fulltrúi lögreglustjóra vísar í svari sínu til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, þar sem segir að lögregla geti neitað verjanda aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum í allt að þrjá vikur frá því gögnin komu í vörslu lögreglu Samkvæmt c-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 fer skýrslutaka meðan á rannsókn máls stendur fram fyrir dómi af brotaþola eða öðrum vitnum ef þau neita að mæta til skýrslutöku hjá lögreglu eða neita að svara spurningum hennar, ætla má að þau komist ekki fyrir dóm við meðferð málsins eða það er talið æskilegt með tilliti til hagsmuna þeirra, svo sem ef um börn er að ræða. Í kröfu lögreglustjóra er í engu rökstutt af hverju æskilegt er með tilliti til hagsmuna brotaþola að hún komi fyrir dóm og gefi skýrslu meðan á rannsókn þessa máls stendur. Þá verður ekki fram hjá því litið í þessu sambandi að brotaþoli hefur nú þegar gefið skýrslu hjá lögreglu í framangreindu máli, en samkvæmt samantekt þeirrar skýrslutöku mætti brotaþoli til skýrslutökunnar hjá lögreglu daginn eftir að hún tilkynnti um ætlað heimilisofbeldi. Þá uppfyllir krafa lögreglustjóra ekki fyrirmæli 4. málsliðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008, en í 1. mgr. greinarinnar segir að telji lögreglustjóri þörf atbeina dómara til aðgerða samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laganna skuli hann leggja fram skriflega og rökstudda kröfu um hana fyrir héraðsdómara. Segir í 4. málslið að þess skuli jafnframt getið hvort sá sem hana gerir krefjist þess að hún sæti meðferð fyrir dómi án þess að sakborningur eða annar sá sem hún beinist að verði kvaddur á dómþing, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 88/2008 er það meginregla að lögregla taki skýrslur af sakborningi og vitnum meðan mál er til rannsóknar. Í undantekningartilvikum er þó gert ráð fyrir að tekin sé skýrsla fyrir dómi af þeim sem við mál eru riðnir, sbr. 59. gr. laganna, en ákvæðið er frávik frá einni af meginreglum sakamálaréttarfars, þ.e. reglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 111. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 106. gr. laga nr. 88/2008 skal dómari gæta að því hvort krafa um skýrslutöku fyrir dómi fullnægi ákvæðum 59. gr. laganna. Að öllu framansögðu virtu þykir lögreglustjóri ekki hafa sýnt fram á skilyrðum 59. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt í máli þessu. Kröfunni er því hafnað.Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð:Kröfu lögreglustjórans á Suðurlandi um skýrslutöku fyrir dómi af A er hafnað.
Mál nr. 40/2002
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
J var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunni M, 13 ára, samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og stúlkunni K, 7 ára, eftir síðari málslið sama ákvæðis. Hann var hins vegar sýknaður af sakargiftum um brot gegn 194. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess, að eldri stúlkan var að verða 14 ára gömul, er umræddir atburðir gerðust, en refsimörk þessa hegningarlagaákvæðis eru við þann aldur, og ekki þótti sýnt fram á, að samskipti ákærða við stúlkuna hefðu í raun verið að óvilja hennar, þótt hann hefði að sönnu neytt yfirburða aldurs og þroska. J var gert að sæta fangelsi í 12 mánuði og jafnframt dæmdur til greiðslu skaðabóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var skotið til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 16. janúar 2002. Þess er krafist, að ákærði verði sakfelldur að fullu samkvæmt ákæru, refsing hans þyngd og hann dæmdur til að greiða stúlkunni M miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfi, og verði hún þá skilorðsbundin auk þess sem bótakröfur verði lækkaðar verulega. Til þrautavara krefst ákærði staðfestingar héraðsdóms. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Með skírskotun til forsendna dómsins er fallist á sakarmat hans. Brot ákærða samkvæmt I. kafla ákæru varða við fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en eftir II. kafla við síðari málslið ákvæðisins, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Samkvæmt þessu er ákærði sýknaður af þeim sakargiftum ákæruvaldsins að hafa komið fram vilja sínum gagnvart stúlkunni M með hótunum um ofbeldi, svo að varði við 194. gr. hegningarlaganna, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992. Við ákvörðun refsingar og skaðabóta er óhjákvæmilegt að líta til þess, að stúlkan M var á síðustu viku fjórtánda aldursárs, er umræddir atburðir gerðust, en refsimörk 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga eru við 14 ára aldur. Hefur ekki verið sýnt fram á, að samskipti ákærða við stúlkuna hafi í raun verið að óvilja hennar, þótt ákærði hafi að sönnu neytt yfirburða aldurs og þroska og stúlkan verið bæði líkamlega veik og veikgeðja. Í bréfi hennar til ákærða 26. júní 2001, sjö mánuðum eftir atburðina, kemur fram, að hún sakni hans mjög og hafi reynt að stöðva aðgerðir gegn honum. Af sérfræðilegum gögnum í málinu er jafnframt ljóst, að heilsufars- og félagslegar aðstæður stúlkunnar hafa verið afar bágbornar og virðast erfiðleikar þeir, sem hún hefur átt við að etja undanfarin misseri, stafa af fleiru en sambandi hennar við ákærða. Með þessum athugasemdum er niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða og skaðabætur til stúlkunnar M staðfest með skírskotun til forsendna hans að öðru leyti að því þó undanskildu, að ekki þykir rétt að skilorðsbinda refsinguna. Ákvörðun héraðsdóms um skaðabætur til stúlkunnar K er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði skal greiða áfrýjunarkostnað málsins að fjórum fimmtu hlutum, eins og nánar greinir í dómsorði, en einn fimmti hluti kostaðarins fellur á ríkissjóð. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því, að refsing ákærða, Jóhanns Benedikts Hjálmarssonar, er óskilorðsbundin. Ákærði skal greiða áfrýjunarkostnað sakarinnar að fjórum fimmtu hlutum, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns M, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur, en að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2001. Mál þetta var höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 24. ágúst 2001, á hendur Jóhanni Benedikt Hjálmarssyni, kt. 060876-5339, Sogavegi 22, Reykjavík. Það var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. fyrra mánaðar. Sakarefni er: “... kynferðisbrot á árinu 2000: I. Fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunni M, fæddri árið 1986: 1. Með því að hafa laugardaginn 18. nóvember, á salerni á 2. hæð Landspítalans í Fossvogi, fengið stúlkuna til að taka getnaðarlim sinn í munninn og sjúga hann, stungið fingrum sínum inn í leggöng hennar og haft við hana samræði. 2. Með því að hafa mánudaginn 20. nóvember, á salerni á 5. hæð Landspítalans í Fossvogi, með hótunum um ofbeldi þröngvað stúlkunni til að taka liminn í munninnn og strokið höndum um kynfæri hennar. 3. Með því að hafa, laugardaginn 25. nóvember, í bifreið ákærða sem hann hafði lagt í Öskjuhlíð í Reykjavík, fengið stúlkuna til að taka liminn í munninn og sjúga hann, sleikt kynfæri hennar og haft við hana samræði. Brot skv. 1. og 3. tölulið teljast varða fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum og brot skv. 2. tölulið við 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. sömu laga. II. Fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunni K, fæddri árið 1993, með því að hafa aðfaranótt 26. nóvember, á heimili hennar að ..., strokið kynfæri stúlkunnar utan klæða. Telst þetta varða við síðari málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Í ákæru er einnig getið tveggja bótakrafna, sem hljóða nú svo: M, krefst miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 25.11.2000 til greiðsludags. Þá er krafist þóknunar við réttargæslu að viðbættum virðisaukaskatti. K, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 300.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi er bótakrafan var birt ákærða til greiðsludags og málskostnað samkvæmt framlögðum reikningi, sem er að fjárhæð kr. 113.750 auk virðisaukaskatts. Ákærði krefst sýknu af II. lið ákæru. Hann krefst vægustu refsingar vegna I. liðar ákæru og sýknu af heimfærslu til 194. gr. almennra hegningarlaga. Verjandi hans krefst hæfilegra málsvarnarlauna. Mál var áður höfðað á hendur ákærða vegna sömu sakarefna með ákæru dagsettri 29. júní 2001. Því var vísað frá dómi 15. ágúst. I. liður ákæru. Rannsókn þessa þáttar hófst er Barnaverndarnefnd Reykjavíkur tilkynnti lögreglu með bréfi 12. desember 2000 um að grunur hefði vaknað um kynferðisbrot gagnvart M er hún lá á barnadeild Landspítalans frá 17. október sama ár. Liggur frammi bréf ritað af Árna V. Þórssyni, yfirlækni og Helgu Hannesdóttur, barna- og unglingageðlækni, til Barnaverndarnefndar. Þar segir að M hafi legið á barnadeild undanfarnar vikur vegna alvarlegrar sykursýki, depurðar og sjálfsvígshugleiðinga. Fljótlega eftir að hún kom á sjúkrahúsið hafi hún kvartað um kláða á kynfærum og mikil óþægindi neðanvert í kvið. Við skoðun á kvensjúkdómadeild kom fram að hún hefði lifað kynlífi og væri með sveppasýkingu. Fyrir dómi játaði ákærði að hafa í þau þrjú skipti sem rakin eru í ákæru haft kynmök við M. Sagði hann lýsingu ákæru rétta að öllu leyti nema hvað hann neitaði því að hafa hótað henni ofbeldi eins og lýst er í öðrum tölulið þessa hluta ákærunnar. Hann lýsti því nánar svo að þau hefðu sennilega verið komin inn á salernið á 5. hæð þegar hann hafi spurt hana hvað myndi gerast ef hann nauðgaði henni. Þetta hafi verið í samræðum þeirra áður en þau hófu kynmök. Við þau hafi hann ekki beitt neinu valdi. Hann hafi sagt við M að hún mætti ekki misskilja hann svo að hann ætlaði að beita valdi. Kynmök þeirra í þetta sinn hafi eins og í hinum tilfellunum verið með hennar vilja. Hann kannaðist aðspurður við að hafa sent M samtals 811 SMS-skilaboð. Meðal gagna málsins er yfirlit um SMS-sendingar úr síma ákærða. Þar má sjá að ákærði hefur sent þessi skilaboð í síma M á nokkrum stuttum tímabilum í október til desember 2000. Ákærði sagði að þau hefðu kynnst í gegnum spjallrásir á netinu. Þar hefðu þau spjallað mikið, bæði um kynlíf og annað. Hann bar að fyrst hefði hann talið að M væri 16 ára gömul. Hann hefði hitt M fyrst eftir að hún var nýkomin inn á sjúkrahúsið. Hann gat ekki gefið nákvæm svör um það hvenær hann hefði komist að því að M var aðeins 13 ára gömul. Hann kvaðst alla vega hafa vitað það þegar þau höfðu kynmök í síðari tvö skiptin, en hann var ekki viss hvort hann hafi vitað það er þau höfðu kynmök í fyrsta sinn þann 18. nóvember. Hann neitaði því að hann hefði rætt við M um að halda sambandi þeirra leyndu. M gaf skýrslu á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð var í Barnahúsi 1. febrúar 2001. Þar kemur fram að hún og ákærði hafi haft kynmök eins og lýst er í ákæru. Aðspurð tekur hún svo til orða í byrjun: “...held að ég sé hérna af því við erum að fara að tala um nauðgunarmál.” Nokkru síðar nefnir hún ákærða til sögunnar og kallar hann fyrst fyrrverandi kærasta sinn. Síðan lýsir hún fundum þeirra á sjúkrahúsinu 18. og 20. nóvember. Kemur fram í máli hennar að hún hafi ekki viljað hafa mök við ákærða, en að hann hafi verið mjög ýtinn. Er rætt er nánar um atvikin kemur fram að atvikið 18. nóvember hafi ekki verið nauðgun. Nánar um atvikið 20. nóvember vísar hún til bréfs er hún hafði skrifað systur sinni, ..., og hafði verið afhent lögreglu. Aðspurð segir hún að það hafi ekki orðið nein átök, þeirra samskipti hafi verið mjög ljúf. Segir hún að ákærði hafi sífellt verið að spyrja hvað myndi gerast ef hann tæki hana með valdi. Á endanum hafi hún leyft honum að gera það því hún hafi ekki viljað að hann tæki hana með valdi. Þá kemur einnig fram að ákærði hafi spurt hana hvort hann ætti að nota smokk, en hún hafi neitað því. Loks skýrir M frá því í skýrslunni að hún og ákærði hafi haft kynmök í bifreið ákærða í Öskjuhlíð. M segir frá því í skýrslunni að ákærði hafi sagt að þau þyrftu að halda sambandi þeirra leyndu þar sem það væri ólöglegt. Móðir M, ..., gaf skýrslu fyrir dómi. Hún sagði að M hefði verið lögð inn á Landspítalann í Fossvogi 17. október 2000. Á meðan hún var í sjúkrahúsinu hafi læknar þar sagt henni að hún væri ekki lengur hrein mey. Sjálf hafi hún sagt að ákærði hefði nauðgað sér 18. og 20. nóvember. Nánar sagði hún eftir M að þann 20. nóvember hefðu þau verið á salerni á 6. hæð og þar hefði hann ýtt henni niður og haldið um höfuðið á henni. Hún kvaðst hafa vitað að M hefði verið í sambandi við ákærða á netinu. ... kvaðst hafa mætt ákærða áður hjá vinafólki sínu. Þar hefði hann rætt við hana og spurt hvort hún tryði því að hann hefði misnotað tvö börn kynferðislega. Í læknabréfi dagsettu 1. febrúar 2001, sem vitnið staðfesti fyrir dómi, er lýst erfiðum aðstæðum M. Segir að hún hafi greinst með sykursýki 4 ára gömul og hafi oft legið á barnadeild. Síðan segir: “... M hefur látið í ljós fyrst mikil þunglyndiseinkenni með sjálfsvígshugsunum og líka mörgum einkennum sem benda til þess að hún hafi lent í mikilli vanrækslu. ... Eftir að hafa dvalið og fengið meðferð í einn mánuð á unglingageðdeildinni fór M að breytast mikið, þunglyndiseinkenni hurfu og M fór að taka þátt í öllu og sýna marga hæfileika. Ljóst er að hún þarf öruggt umhverfi og sér meðferðarúrræði undir ströngu eftirliti.” Ragna Guðbrandsdóttir, félagsráðgjafi, starfsmaður Barnahúss, gaf skýrslu fyrir dómi. M var til meðferðar hjá henni um tíma. Hófst hún 21. febrúar 2001 og stóð fram á vor. Hún sagði að M hefði mætt óreglulega og loks hætt að koma, en þá var hún flutt af Vistheimilinu við Dalbraut. Hún taldi að þroski M væri ekki alveg í samræmi við aldur hennar, hún væri aðeins á eftir. Hún treysti sér ekki til að leggja mat á hvort útlit hennar svaraði til aldurs. II. liður ákæru. Þann 9. janúar 2001 bar ... fram kæru til lögreglu á hendur ákærða fyrir kynferðislega áreitni við dóttur sína, K. Í skýrslu lögreglu er skráð sú frásögn ... að K hafi komið að máli við hana að kvöldi 6. janúar og sagt að hún vildi segja henni svolítið. Hún hafi síðan náð í blað og skrifað: “Hann strauk á mér píkunna”. Áður hafi hún verið búin að nefna ákærða. Ákærði neitar sök samkvæmt þessum lið. Hann kveðst hafa verið kominn ... eftir að hafa verið með M í Öskjuhlíð eins og lýst var að framan. Þá hafi ... hringt í sig og beðið sig að passa börn hennar. Hann sagðist oft hafa verið þar heima hjá þeim. Hann hefði hins vegar aldrei áður passað börnin, K og yngri bróður hennar. Hann kveðst hafa komið inn á heimilið og þá hafi börnin verið sofandi. Hann hafi drukkið einn bjór á meðan hann var þar. Hann hefði farið strax í tölvuna og verið að vafra um internetið, verið að skoða heimasíður um bíla og fleira. K hefði einhvern tíma er móðir hennar var farin komið fram og spurt um móður sína. Ákærði kveðst hafa boðið henni vatnsglas og spurt hana hvort hún vildi horfa á teiknimynd í sjónvarpinu. Hún hefði ekki viljað neitt, en hefði setið smástund í sófanum og farið þá inn í rúm móður sinnar. Hún hefði orðið eitthvað fúl af því að hún vissi ekki að móðir hennar hefði ætlað út. Í fyrstu skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins sagði ákærði að hann hefði setið allan tímann fyrir framan tölvuna. Hann hefði ekki sest í sófann þar sem K sat. Er hann var nánar spurður að loknum skýrslutökum af vitnum kvaðst hann hafa sest í sófann við hlið K og hefði hún setið með fætur uppi í sófanum og snúið baki að sér. Þá staðfesti ákærði að K hefði verið eitthvað skrýtin er hann hitti hana aftur nokkru fyrir jól. Tekin var skýrsla af K á dómþingi Héraðsdóms Vesturlands sem háð var í Barnahúsi í Reykjavík 17. janúar. Þar segir K að hún hafi vaknað og ætlað að skríða upp í rúm til mömmu sinnar, en þá hafi mamma hennar ekki verið þar. Þá hafi ákærði verið þarna. Hún hafi ætlað að hringja í mömmu sína, en hafi ekki mátt það. Ákærði hafi setið í sófanum og verið með bjór á borðinu. Síðan hafi hún sest í sófann. Hún hafi endilega þurft að vera með fæturna í sundur. Aðspurð staðfesti hún að ákærði hefði sagt henni að hafa þær í sundur. Hún hafi verið í bol og nærbuxum. Framburður K er ekki skýr um það hvar ákærði var, en loks segir hún að hann hafi setið í sófanum líka. Nánar fékkst K ekki til að lýsa atvikinu, en hún skrifaði á blað er henni var rétt að ákærði hefði byrjað að strjúka á henni pjásuna og hún hefði sagt nei. Staðfesti hún að það væri rétt lesið. Nánar aðspurð sagði hún að ákærði hefði strokið utan við nærbuxurnar. Hefði hún setið með fætur upp í sófa og snúið baki í ákærða. Síðan hefði hún farið inn í rúm að sofa. Hún hefði síðan vaknað aftur og þá hefði mamma hennar verið komin heim aftur með sína vini. K kvaðst ekki hafa sofnað fyrr en klukkan sjö. ..., móðir K, gaf skýrslu fyrir dómi. Hún sagði að ákærði hefði verið búinn að vera heimagangur á heimili hennar þetta haust. Þetta kvöld hafi sér verið boðið að fara út og hafi því verið að leita að einhverri til að passa börnin, en hann hafi þá boðist til að passa. Hún sagði að hann hefði ekki passað börnin áður. Hún sagði að börnin hefðu áður verið alveg sátt við ákærða. Í þetta sinn hafi þau ekki vitað að hún færi út þegar þau fóru að sofa, því hafi þau ekki vitað að ákærði yrði einn í húsinu með þeim. Ragna Guðbrandsdóttir, félagsráðgjafi, var einnig spurð fyrir dómi um viðtöl sín við K. Hún kvaðst hafa hitt hana fimm sinnum á tímabilinu 23. janúar til 6. mars 2001. Hún sagði K ekki hafa viljað tala meira um þetta en hún hafði mjög ákveðnar skoðanir á því sem hafði gerst. Hún væri miðað við aldur ákveðin og sterkur persónuleiki. Hún hafði upplifað svik og hún var reið. Niðurstaða. Ákærði hefur játað kynmök við M þau þrjú skipti sem talin eru í ákæru. Bersýnilegt er að hann hefur verið ýtinn við M, en hann er talsvert eldri og þroskaðri en hún. Eins og lýsing M á atvikinu þann 20. nóvember kemur fram nánar í skýrslu hennar er ljóst að ákærði hefur ekki komið fram vilja sínum til kynmaka við M með nauðung eða hótunum eins og brot samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga er afmarkað. Verður því að sýkna ákærða af ákæru fyrir brot gegn því ákvæði. Við aðalmeðferð dró ákærði nokkuð í land með játningu sína hjá lögreglu þess efnis að hann hefði vitað að M væri aðeins 13 ára gömul er hann hafði mök við hana í fyrsta sinn. Hann játaði þó skýrlega að hann hafi vitað um aldur hennar er hann hafði mök við hana þann 20. og 25. nóvember og þvertók ekki fyrir að hafa vitað um aldur hennar áður en hann hafði mök við hana 18. nóvember. Í skýrslu hjá lögreglu 15. janúar segir ákærði skýrlega að hann hafi komist að því hvað M var gömul um það bil fjórum vikum fyrir afmæli hennar. Í skýrslu hjá lögreglu 23. mars segir ákærði um aldur M: “Ég held ég hafi vitað það, ég man það ekki.” Ekki var vikið að þessu atriði í lögregluskýrslu 10. apríl. Við mat á þessum framburði ákærða verður einnig að líta til þess að M segir að ákærði hafi talað um að þau héldu sambandi þeirra leyndu. Þá hafa þeir sérfræðingar er gáfu skýrslur fyrir dómi lýst því áliti sínu að M hafi að minnsta kosti ekki litið út fyrir að vera eldri en hún í raun er. Þá hefur ákærði ekki getað gefið neinar skýringar á þessum breytta framburði sínum. Telur dómurinn ekki varhugavert að leggja til grundvallar að ákærði hafi þegar þann 18. nóvember 2000 vitað með vissu að M var aðeins 13 ára gömul. Hann hefur því þrívegis brotið gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Ákærði hefur frá upphafi neitað því að hafa strokið kynfæri K eins og lýst er í II. lið ákæru. Hefur framburður hans um atburði næturinnar verið staðfastur allt fram til þess er hann við lok aðalmeðferðar kvaðst hafa setið í sófanum við hlið stúlkunnar nokkra stund, en fram að því hafði hann ætíð borið að hann hefði setið á stól við tölvu þar hjá. Framburður stúlkunnar er skýr og trúverðugur. Hún vildi ekki segja upphátt hvað ákærði hefði gert, en skrifaði það niður, fyrst fyrir móður sína og síðan á ný við skýrslutöku. Dregur þessi aðferð hennar ekki úr trúverðugleika hennar. Dómurinn telur lýsingu stúlkunnar á atvikum og framburð hennar vera sterkt sönnunargagn. Allt látbragð stúlkunnar og frásagnarmáti er sannfærandi og skýr þegar aldur hennar er hafður í huga svo og almennur skilningur og þekking barna á þessum aldri. Hún greinir tímasetningar mjög nákvæmlega. Þá er fram komið að viðmót hennar við ákærða var mjög breytt er þau hittust nokkru eftir þetta atvik. Framburður móður stúlkunnar og Rögnu Guðbrandsdóttur, félagsráðgjafa, um framkomu stúlkunnar eftir atburðinn veita framburði hennar aukinn stuðning. Að þessu virtu þykir dóminum ekki varhugavert að leggja framburð stúlkunnar til grundvallar sakfellingu ákærða. Fram er komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í II. lið ákæru og þar er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum sem máli skipta hér. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að M var mjög veik er ákærði hafði kynmök við hana og lá á sjúkrahúsi. Þá hefur hann samkvæmt síðari lið ákæru brotið gegn ungu barni sem honum hafði verið treyst fyrir um stund. Verður refsing hans ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Þar sem ákærði hefur ekki áður sætt refsingum og hefur nú stofnað fjölskyldu er rétt að fresta fullnustu níu mánaða af refsingunni undir almennu skilorði. Skilorðstími skal vera þrjú ár. M krefst bóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Við ákvörðun bóta ber að líta til þess að hún á við talsverða erfiðleika að etja, en jafnframt að þeir verða ekki eingöngu raktir til atvika þeirra sem dæmt er um í þessu máli. Bætur til hennar eru ákveðnar 300.000 krónur. Rétt er að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi er krafan var fyrst birt ákærða fyrir dómi, 15. ágúst 2001. Bótakrafa K er einnig byggð á 26. gr. skaðabótalaga. Eru bætur til hennar ákveðnar 200.000 krónur. Rétt er að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi er krafan var fyrst birt ákærða fyrir dómi, 15. ágúst 2001. Loks ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað. Málsvarnarlaun verjanda hans eru ákveðin 200.000 krónur. Þá ber samkvæmt 44. gr. i laga nr. 19/1991, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999, að ákveða réttargæslumönnum brotaþola þóknun. Er hún ákveðin 80.000 krónur til hvors um sig. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson, Sigurður Tómas Magnússon og Sigurður Hallur Stefánsson. Ákærði, Jóhann Benedikt Hjálmarsson, sæti fangelsi í tólf mánuði. Fresta skal fullnustu níu mánaða af refsingunni og hún falla niður að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði M 300.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum frá 15. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði K 200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum frá 15. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málvarnarlaun Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og þóknun réttargæslumanna, Helgu Leifsdóttur hdl., 80.000 krónur, og Þórdísar Bjarnadóttur hdl., 80.000 krónur.
Mál nr. 224/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Vegabréf
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. júní 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að hann verði látinn sæta vægari þvingunarráðstöfunum, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tíma. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og fram kemur í gögnum málsins er talið að varnaraðili hafi komið hingað til lands ásamt tveimur öðrum mönnum 6. maí 2004 og þá framvísað fölsuðu vegabréfi. Varnaraðili var handtekinn í Reykjavík 25. sama mánaðar. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hafi verið tekin skýrsla af varnaraðila. Í þeirri skýrslu viðurkennir hann að hafa átt viðskipti með falsað vegabréf. Í greinargerðinni kemur jafnframt fram að sýni af fingraförum varnaraðila hafi verið send utan í því skyni að bera kennsl á hann. Við þá rannsókn hafi komið í ljós að varnaraðili sé þekktur undir ýmsum nöfnum í nokkrum löndum, meðal annars í Þýskalandi, Danmörku og Noregi, en ekki hafi tekist að sannreyna hver varnaraðili er. Leikur því sterkur grunur á að varnaraðili hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og II. og III. kafla laga nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. 57. gr. laganna. Með vísan til þessa verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. og 6. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002, til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 814/2017
Líkamstjón Skaðabætur Viðmiðunartekjur Gengi
A, norskur ríkisborgari, krafði V hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vélsleðaslysi. Fyrir lá að A hafði síðustu þrjú ár fyrir slysið haft tekjur í norskum krónum. Sneri deila aðila að því hvort umreikna ætti tekjur A yfir í íslenskar krónur miðað við uppgjörsdag bóta fyrir varanlega örorku eða hvort miða bæri við virði þeirra í íslenskum krónum fyrir hvert ár á síðustu þremur árum fyrir slysið að teknu tilliti til miðgengis norsku krónunnar. Talið var að ákvarða yrði tekjur A í íslenskum krónum þannig að sem næst yrði komist rauntekjum hans á þeim tíma sem þeirra var aflað eins og raunin yrði um tjónþola sem aflað hefði tekna í íslenskum krónum. Samkvæmt því var fallist á með A að miða bæri útreikning bótanna við miðgengi norsku krónunnar á þeim árum sem teknanna var aflað. Var V hf. því gert að greiða A umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Karl Axelsson og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2017.Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómurverði staðfestur, en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 28.234.504krónur með 4,5% ársvöxtum frá 4. mars 2015 til 11. desember 2016 ogdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 11.janúar 2017 að fjárhæð 21.761.302 krónur. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslandshf., greiði stefnda, A, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2017.Mál þetta var höfðað meðstefnu birtri 19. júní sl. og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 20. október sl.Stefnandi er A […], Noregi. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3,Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi greiði 34.312.124 krónur með 4,5% ársvöxtum frá4. mars 2015 til 11. desember 2016, en með dráttarvöxtum frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 21.761.302 krónur 11.janúar 2017. Til vara er krafist greiðslu 28.234.504 króna með sömu vöxtum ogdráttarvöxtum og að frádreginni sömu innborgun. Stefnandi krefst einnigmálskostnaðar. Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika Stefnandi,sem er norskur ríkisborgari og búsettur í Noregi, varð fyrir slysi á vélsleðahér á landi 4. mars 2014, en sleðinn var tryggður lögboðinni ábyrgðartrygginguhjá stefnda. Atvik slyssins eru óumdeild, afleiðingar þess á heilsu stefnandaog einnig greiðsluskylda stefnda samkvæmt tryggingunni, sbr. einkum 91. og 92.gr. umferðarlaga nr. 50/1984. Fékk stefnandi, sem metinn var til 30% miska ogvaranlegrar örorku, greiddar bætur frá stefnda 11. janúar 2017. Meðal annarsnámu bætur fyrir varanlega örorku 21.761.302 krónur samkvæmt tjónskvittun 9.janúar sl. Af hálfu stefnanda var tekið við greiðslunni með fyrirvara. Viðútreikning stefnda á bótum fyrir varanlega örorku var miðað við launatekjurstefnanda síðustu þrjú ár fyrir slysið, leiðréttum samkvæmt íslenskrilaunavísitölu, samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er ekkiágreiningur um fjárhæðir þessara tekna sem stefnandi aflaði í norskum krónum.Hins vegar deila aðilar um hvort umreikna hafi átt tekjur stefnanda yfir ííslenskar krónur miðað við uppgjörsdag bóta eða hvort miða beri við virðiþeirra í íslenskum krónum fyrir hvert ár að teknu tilliti til miðgengis norskukrónunnar. Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Lagarök og málsástæður aðila Málsóknstefnanda er reist á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 91. og 92. gr.laganna, og meginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur til tjónþola. Stefnandivísar til þess að allar bætur samkvæmt skaðabótalögum séu greiddar í íslenskumkrónum samkvæmt þeirri útreikningsaðferð sem lögin kveða á um fyrir einstakabótaflokka. Skaðabætur fyrir varanlega örorku samkvæmt 5. gr. laganna miðistvið meðaltal launatekna tjónþola síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag samanber1. mgr. 7. gr. laganna. Eðli málsins samkvæmt sé með þessu átt við laun ííslenskum krónum ár hvert en ekki tekjur þessara ára sem stefnandi fékkgreiddar í norskum krónum samkvæmt norskum lögum og kjarasamningi. Þessarirökréttu útreikningsaðferð hafi íslensk tryggingafélög að jafnaði beitt hvortsem hinn slasaði sé íslenskur eða erlendur. Stefnandibyggir á því að við útreikning árslaunaviðmiðs samkvæmt 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga beri að miða við meðalgildi norskra króna á þeim tíma semstefnandi aflaði þeirra tekna sem leggja grunn að útreikningi skaðabóta fyrirvaranlega örorku, þ.e. árin 2011, 2012 og 2013. Þessi aðferð sé í fullu samræmivið þá meginreglu skaðabótalaga að gera tjónþola eins settan fjárhagslega oghann var fyrir tjónsatburðinn og þá meginreglu laganna sem í því felst að horfaberi til fortíðar við ákvörðun viðmiðunarlauna en ekki atvika eða aðstæðna semupp kunna að koma eftir tjónsatburð eða stöðugleikatímapunkt. Að mati stefnandaeru aðrar nálganir, t.d. að miða við þann dag sem kröfubréf var ritað eðamóttekið, eins og stefndi telur rétt að gera, til þess fallnar að valdaréttaróvissu enda gætu tjónþolar þá beðið með að setja fram kröfu þar tilgengið yrði þeim hagfellt. Farisvo að ekki verði fallist á aðalkröfu stefnanda gerir hann til vara þá kröfu aðútreikningur skaðabóta fyrir varanlega örorku taki mið af meðalgildi norskrakróna á stöðugleikatímapunkti, þ.e. 4. mars 2015. Byggir þessi krafa á sömumálsástæðum og aðalkrafa en einnig á því að launatekjur skulu samkvæmt 1. mgr.7. gr. skaðabótalaga reiknaðar upp með launavísitölu til þess tíma sem upphafvaranlegrar örorku miðast við, þ.e. stöðugleikatímapunkts. Sú útreikniaðferð aðumreikna launatekjur stefnanda til stöðugleikatímapunkts samræmist þerri aðferðsem beitt er í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Sýknukrafastefnda byggir á því að með þegar greiddum skaðabótum hafi stefnandi fengiðgreiddar þær bætur sem hann eigi rétt til samkvæmt skaðabótalögum og þar meðfengið tjón sitt vegna umstefnds slyss að fullu bætt. Stefndi telur aðumreikningur viðmiðunarlauna vegna ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku komifyrst til álita þegar skaðabæturnar eru greiddar. Tilgangur reglnaskaðabótalaga um útreikning á skaðabótum fyrir varanlega örorku sé að bætatjónþola framtíðartekjutap. Hann eigi hvorki að hagnast né tapa á því að hafaorðið fyrir tjóni. Skaðabæturnar séu bætur fyrir skerðingu á hæfi til að aflatekna. Í því tilviki að tjónþoli starfar erlendis og sé með atvinnutekjur íerlendri mynt sé því eðlilegt að bætur séu reiknaðar í þeim sama gjaldmiðli semum ræðir. Ítilviki stefnanda sé tekjuöflun hans, bæði fyrir og eftir slysið, í Noregi.Tjón hans vegna varanlegrar örorku sé því skerðing á hæfi hans til að aflatekna í Noregi. Af þessu leiðir að hið eina rétta sé að bætur til stefnandaskuli reikna í norskum krónum. Eingöngu það geti gefið rétta mynd af tjóninusem sé skerðing á hæfi til að afla tekna í þeirri sömu mynt. Umreikningurárslauna stefnanda yfir í íslenskar krónur, á mismunandi gengi, geri það hinsvegar ekki, enda hafi laun hans aldrei verið reiknuð í íslenskar krónur þegarhann aflaði þeirra. Stefndi telur að það leiði beint af orðalagi 1. mgr. 7. gr.að uppreikna beri vinnutekjur tjónþola með þessum hætti, enda sé ekki gerðuráskilnaður í greininni um að tekjur skuli vera í innlendri mynt. Stefndihafnar því sem segir í stefnu að sú aðferð sem stefndi telur rétta viðútreikning leiði til réttaróvissu. Þvert á móti sé sú aðferð í samræmi við 1.mgr. 7. gr. og því ekki nein réttaróvissa því tengd, frekar en almennt viðútreikning á skaðabótum. Aðferð sem stefnandi vilji beita leiði hins vegar tilþess að rauntjón hans sé ekki rétt bætt. Gengisbreytingar á mismunandi tímumgeri það að verkum að raunverulegt fjártjón stefnanda skekkist þannig aðannaðhvort halli á hann eða hann fái tjón sitt verulega ofbætt. Slíkurútreikningur sé því mun frekar til þess fallinn að valda réttaróvissu.Niðurstaða Skaðabótalög nr. 50/1993 gera ráð fyrir því að bætur fyrirlíkamstjón séu reiknaðar út í íslenskum krónum. Hafa lögin þannig ekki að geymaheimild til þess að við uppgjör og útreikning bóta, svo sem umlágmarkstekjuviðmið bóta samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna og hámarkviðmiðunartekna samkvæmt 4. mgr. greinarinnar, sé miðað við erlenda mynt. Viðþær aðstæður að tjónþoli hefur haft tekjur sínar í erlendum gjaldmiðli ber þvíað umreikna árslaun samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna til íslenskra króna. Verðurað líta svo á að ágreiningur aðila snúist í reynd um nánara tímamark þessaumreiknings. Þótt markmið ákvæða skaðabótalaga um útreikning bóta fyrirvaranlega örorku sé að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og tjón hefðiekki orðið, er ljóst að útreikningur á bótum byggir á líkum og er því eðlimálsins samkvæmt óvíst hvort bætur muni í reynd svara til raunverulegsfjárhagslegs tjóns tiltekins manns. Slík óvissa leiðir ekki einungis afóvissuþáttum um raunverulegt aflahæfi tjónþola til framtíðar heldur einnig afverðmæti og ávöxtunarmöguleikum þeirrar eingreiðslu sem hann hlýtur vegnavaranlegrar örorku sinnar. Er ljóst að þessir þættir geta verið breytilegireftir aðstæðum á hverjum tíma í því landi sem tjónþoli er búsettur, þ. á m.vegna þróunar gengis gjaldmiðla, bæði hérlendis og erlendis. Engu að síðurbyggja skaðabótalög á þeirri meginreglu að bætur fyrir varanlega örorku ber aðmiða við raunverulegar tekjur sem aflað hefur verið áður en tjón varð, aðviðbættum tilteknum öðrum almennum forsendum um lífslíkur manna, ávöxtuneingreiðslu o.fl. Eru núgildandi skaðabótalög þannig reist á þeirri hugsun aðvaranleg örorka sé bætt í eitt skipti fyrir öll með eingreiðslu og er því ekkium það að ræða að raunverulegt tjón tjónþola sé síðar tekið til endurskoðunarmeð ákveðnu millibili þegar raunverulegt tjón tjónþola liggur fyrir með vissu. Ákvæði skaðabótalaga um útreikning bóta fyrir varanlega örorkueru ófrávíkjanleg og gera ekki ráð fyrir því að tjónþolar sæti mismunandimeðferð eftir þjóðerni eða búsetu. Getur það því engu skipt fyrir úrlausnmálsins hvort stefnandi er erlendur ríkisborgari og búsettur erlendis eða t.d.íslenskur ríkisborgari sem haft hefur tekjur erlendis en hyggst búa hér á landitil framtíðar. Að mati dómsins verður samkvæmt þessu að ákveða tekjur stefnandaí íslenskum krónum þannig að sem næst verði komist rauntekjum hans á þeim tímasem þeirra var aflað, líkt og raunin yrði um tjónþola sem aflað hefur tekna ííslenskum krónum. Er því ekki á það fallist að það sé samrýmanlegt ákvæðumskaðabótalaga, eða þeim sjónarmiðum sem liggja þeim til grundvallar, að horfatil sérstakra aðstæðna tjónþola til framtíðar, svo sem að hann muni líklega búaerlendis og hafa tekjur sínar í erlendri mynt. Þá tekur dómurinn undir meðstefnanda að sú aðferð sem stefndi telur sér heimilt að beita gagnvartstefnanda leiði til óvissu um nánara tímamark gengisviðmiðs bóta fyrir örorkuþegar um er að ræða tjónþola með tekjur í erlendri mynt. Er slík tilhöguneinnig í bersýnilegu ósamræmi við þær meginreglur íslensks skaðabótaréttar semáður ræðir. Samkvæmt framangreindu verður á það fallist með stefnanda aðmiða beri útreikning bóta til hans við miðgengi norsku krónunnar á þeim árumsem teknanna var aflað. Svo sem áður greinir er ekki ágreiningur um fjárhæðþessara tekna eða nánari umreikning þeirra til íslenskra króna að fenginniþessari forsendu. Sömuleiðis er ekki deilt um vexti og dráttarvexti að fenginniþessari afstöðu dómsins. Verður því fallist á aðalkröfu stefnanda eins og húner fram sett og nánar greinir í dómsorði. Eftirúrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 950.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Hefur þá verið tekið tillit til kostnaðar stefnanda af þýðingu matsgerðardómkvadds matsmanns yfir á norsku, sbr. g-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Af hálfu stefnanda fluttimálið Styrmir Gunnarsson hrl.Af hálfu stefnda fluttimálið Svanhvít Axelsdóttir hrl.Skúli Magnússonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Vátryggingafélag Íslandshf., greiði stefnanda, A, 34.312.124 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 4. mars 2015til 11. desember 2016, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags,allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 21.761.302 krónur 11. janúar 2017. Stefndigreiði stefnanda 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 264/2004
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka Miski Lífeyrissjóður
F lenti í umferðarslysi í júlí árið 2000 og viðurkenndu J og L bótaskyldu sína. Aðilar deildu meðal annars um varanlega örorku F vegna slyssins. Niðurstaða matsmanna, sem dómkvaddir voru undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti, féll saman við mat örorkunefndar um 8% varanlega örorku. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um bætur fyrir varanlega örorku og voru árslaun F metin sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en hann var að ljúka námi þegar slysið varð. Einnig var deilt um hvert lífeyrisframlag frá vinnuveitanda J og L skyldu bæta F. Fyrir lá að iðgjald launagreiðanda hafði verið 11,5% af gjaldstofni. Þóttu engin haldbær rök fyrir því að miða tjón F við lægri hlutfallstölu. Skipti þá ekki máli þótt lögbundið lágmark slíks framlags vinnuveitanda miðaðist við 6%.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Júlíana Jónsdóttir og Lloyd´s of London, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Friðriki Friðrikssyni, 5.593.513 krónur með 4,5% ársvöxtum af 561.740 krónum frá 14. júlí 2000 til 1. desember sama árs, af 5.462.068 krónum frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.593.513 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Aðaláfrýjendur greiði óskipt gagnáfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 19. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Friðriki Friðrikssyni, kt. 211273-5939, Garðhúsum 4, Reykjavík, gegn Júlíönnu Jónsdóttur, kt. 160559-5869, Seljabraut 82, Reykjavík, og Baldvini Hafsteinssyni, hrl., kt. 080855-2739, tjónafulltrúa Lloyd´s á Íslandi, vegna Lloyd´s of London, One Lime Street, London EC3M 7HA, Englandi, með stefnu birtri 17. mars 2003. Dómkröfur stefnanda eru þessar: Aðalkrafa: Þess er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 5.593.368 auk 4,5% vaxta á ári af kr. 561.740 frá 14. júlí 2000 til 1. desember 2000, en af kr. 5.462.068 frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt l. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæð frá 20. janúar 2003 til greiðsludags. 1. varakrafa: Þess er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 5.294.513 auk 4,5% vaxta á ári af kr. 561.740 frá 14. júlí 2000 til 1. desember 2000, en af kr. 5.163.213 frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt l. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnu­fjárhæð frá 20. janúar 2003 til greiðsludags. 2. varakrafa. Þess er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 5.110.634 auk 4,5% vaxta á ári af kr. 561.740 frá 14. júlí 2000 til l. desember 2000, en af kr. 4.979.334 frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt 1. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjár­hæð frá þeim degi til greiðsludags. 3. varakrafa: Þess er krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 2.533.874 auk 4,5% vaxta á ári af kr. 561.740 frá 14. júlí 2000 til 1. desember 2000, en af kr. 2.402.574 frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt 1. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnu­fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum er enn fremur krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti og að við málskostnað verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Aðallega: Að stefndu verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu á 668,296,- kr. með 4.5% vöxtum af 536,996,- kr. frá 14. júlí 2000 til 20. janúar 2003 en af fjárhæðinni allri frá þeim degi til þingfestingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1ögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara: Að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda gegn greiðslu á 2,524,674,- kr. með 4.5% vöxtum frá 14. júlí 2000 til l. desember 2000, af 2,393,374 kr. frá þeim degi til 20. janúar 2003 en af fjárhæðinni allri frá þeim degi til þingfestingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1ögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara: Að stefnufjárhæð verði verulega lækkuð að mati dómsins. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Þann 14. júlí 2000 lenti stefnandi í umferðarslysi á gatnamótum Reykja­nesbrautar og Kaldárselsvegar í Hafnarfirði. Tildrög slyssins voru þau að bifreiðin PB-407 var kyrrstæð á gatnamótunum, nánar tiltekið Reykjanesbraut í suðurstefnu. Ökumaður bifreiðarinnar hugðist beygja til vinstri inn á Kaldárselsveg, í austurátt, og kveðst hafa verið búinn að gefa stefnuljós í því skyni. Fólksbifreiðinni HL-105 var ekið aftan á bifreiðina PB-407, þannig að hún kastaðist yfir á rangan vegarhelming Reykjanesbrautar, í veg fyrir fólksbifreið stefnanda, HO-813, er kom úr gagnstæðri átt. Áreksturinn var harður, en honum er nánar lýst í lögregluskýrslu. Stefnandi varð fyrir líkamstjóni við áreksturinn og var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítalans, háskólasjúkrahúss, í Fossvogi. Þar gekkst hann undir læknisskoðun og rannsókn. Áverkar voru á hálsi og á baki. Var álitið að stefnandi hefði tognað á millirifjavöðvum, hálsi og í brjósthrygg. Í framhaldi hefur stefnandi stundað sjúkraþjálfun, leitað til Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis og fengið meðferð hjá Bergi Konráðssyni kírópraktor. Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir meðferðir hafi stefnandi ekki náð sér að fullu eftir slysið. Nánar um meiðslin og líkamsástand stefnanda er vísað til læknisfræðilegra gagna málsins. Stefnandi var að ljúka námi sínu í lögfræði við Háskóla Íslands er hann varð fyrir slysinu. Hann hafði lokið öllum prófum en átti eingöngu eftir að skila lokaritgerð (kandidatsritgerð), sem hann var að skrifa. Hann og eiginkona hans höfðu tímabundið aðsetur í Árósum í Danmörku á þessum tíma en voru í stuttri heimsókn hér á landi er slysið varð. Þrátt fyrir slysið tókst stefnanda að ljúka ritgerðinni um haustið og þar með embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands. Í framhaldi sótti hann námskeið til héraðsdómslögmannsréttinda, sem ákvæði eru um í lögum nr. 77/1998 um lögmenn, og lauk því í júní 2001. Eftir útskrift frá lagadeild Háskóla Íslands haustið 2000 hóf stefnandi störf sem lögfræðingur hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga og starfaði þar allt til september­loka 2002. Frá þeim tíma hefur hann starfað sem lögfræðingur hjá Reykjavíkurborg. Samkvæmt beiðni stefnanda og hins stefnda tryggingafélags (hér eftir Lloyd's) mátu Atli Þór Ólason og Stefán Carlsson, báðir sérfræðingar í bæklunarlækningum, afleiðingar slyssins. Niðurstöður örorkumatsgerðar þeirra, dags. 24. janúar 2002, voru að stefnandi hafi verið "batnandi, án þess að vera rúmliggjandi" í þrjá mánuði, varanlegar afleiðingar slyssins mátu læknarnir til 8% varanlegs miska en engrar varanlegrar örorku. Með vísan til 1. málsgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 bar stefnandi álitið undir örorkunefnd, með matsbeiðni dags. 29. mars 2002. Þeir matsliðir, sem sérstak­lega voru bornir undir örorkunefnd, voru mat á varanlegum miska og varanlegri örorku. Byggt var á því að í matsgerð Atla Þórs og Stefáns væru staðreyndavillur og þess utan væri stefnandi ósammála niðurstöðu matsgerðarinnar um að hann hafi ekki hlotið neina örorku við slysið. Álit örorkunefndar er dags. 10. desember 2002. Er þar komist að niðurstöðu um að eftir 1. desember 2000 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins en þá var orðinn. Telja verði að störf stefnanda í framtíðinni muni tengjast lögfræðinámi hans og að afleiðingar slyssins séu þess eðlis að þær dragi nokkuð úr úthaldi hans til þeirra starfa og megi einkum ætla að svo verði í framtíðinni. Niðurstöður nefndarinnar hljóða svo: "Varanlegur miski tjónþola, Friðriks Friðrikssonar, kt. 211273-5939, vegna umferðar­slyss þann 14. júlí 2000 er metinn 8% -átta af hundraði-. Varanleg örorka hans vegna afleiðinga slyssins er metin 8% -átta af hundraði " Málsástæður stefnanda Bótaskylda. Um bótarétt stefnanda á hendur stefndu, Júlíönu Jónsdóttur, er vísað til 1. mgr. 88. gr. og 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. einnig 1. og 3. mgr. 90. gr. sömu laga. Hún var eigandi bifreiðarinnar HL-105 er slysið átti sér stað og bar auk þess alla sök á árekstrinum með því að aka aftan á kyrrstæða bifreið, sem við það kastaðist fyrir bifreið stefnanda þannig að líkamstjón hans hlaust af. Um bótarétt stefnanda á hendur stefnda, Lloyd's, er vísað til l. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga, þar sem félagið var ábyrgðartryggjandi vegna bifreiðarinnar HL­105 er slysið átti sér stað. Félaginu sé stefnt samhliða Júlíönu sam­kvæmt fyrirmælum 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga, en eins og fram hafi komið hafi stefn­andi eingöngu átt samskipti við tryggingafélagið vegna máls þessa, venju sam­kvæmt. Ekki sé deilt um bótaskyldu í málinu eða líkamstjón stefnanda. Stefndi, Lloyd's, hafi viðurkennt bótaskyldu sína. Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir meðferðir hafi hann ekki náð sér að fullu eftir slysið. Hann hafi viðvarandi stoðkerfiseinkenni, einkum verki í bjóstbaki og í hálsi og herðum, sem leita upp í háls. Þol hans sé skert og einkennin magnist við álag. Fjárhæð krafna stefnanda, útlistun og sundurliðanir: Um útreikning skaðabóta stefnanda fari eftir skaðabótalögum nr. 50/1993, eins og þeim hafi síðar verið breytt, síðast með lögum nr. 37/1999. Eini ágreiningur málsaðila snúist um útreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Stefndi, Lloyd's, telji að við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalaga beri að miða við lágmarksárslaun, sem tilgreind séu í 3. mgr. 7. gr. Kröfur stefnanda byggist hins vegar á því að árslaun beri að meta sérstaklega með vísan til 2. mgr. 7. gr. Því til stuðnings er vísað til eftirfarandi: Er stefnandi slasaðist hafi hann verið að ljúka námi sínu í lögfræði við lagadeild Háskóla Íslands. Náminu ljúki með embættisprófi í lögfræði frá deildinni. Embættisprófið sé skilyrði til ýmissa þýðingarmikilla og krefjandi starfa í þjóðfélaginu. Á slysdeginum hafi stefnandi fyrirhugað útskrift frá lagadeildinni þá um haustið og hafi sú áætlun staðist, þrátt fyrir slysið. Þannig sé sannað að stefnandi hafði ákveðið og skapað sér starfsvettvang fyrir slysið, slysið hafi ekki breytt þeim áformum og hann hafi starfað sem lögfræðingur síðan. Það sé ljóst að afleiðingar slyssins muni hafa töluverð áhrif á framtíð stefnanda og tekjuöflunarhæfi. Hann þoli illa mikið álag, en sem kunnugt er séu störf lögmanna og lögfræðinga oft og tíðum þannig að þau krefjast langra vinnudaga með löngum kyrrsetum. Þetta hái stefnanda og eigi eftir að gera það í framtíðinni. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslaun til viðmiðunar bóta vegna varanlegrar örorku "teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu fram­lagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er slys varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við". Í 2. mgr. segir orðrétt: "Árslaun skulu þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola". Í 3. mgr. sé síðan eins konar varnagli, en sam­kvæmt ákvæðinu skuli þrátt fyrir 1. og 2. mgr. ekki miða við lægri árslaun en þar séu tilgreind í töflu. Stefnandi telur að reglan í 2. mgr. 7. gr. eigi við í hans tilviki. Árslaun hans síðustu þrjú árin fyrir slysdag hafi verið óveruleg, vel undir lágmarkslaunaviðmiðum í töflu 3. mgr. sömu greinar, enda stefnandi í fullu námi allan þann tíma. Því telur stefnandi að þau laun, sem hann hafi haft sem starfandi lögfræðingur eftir að hann lauk námi, séu augljóslega besti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur hans. Stefnandi telur að það leiði af orðanna hljóðan 2. mgr. 7. gr. að taka beri kröfu hans til greina. Einnig sé lögð áhersla á að það sé meginregla í skaðabótarétti að tjónþoli eigi að fá tjón sitt að fullu bætt. Reglur skaðabótalaga um útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, þ.m.t. 2. mgr. 7. gr., byggist á þessari meginreglu, þ.e. í lögunum sé leitast við að nálgast raunverulegt tekjutjón tjónþola vegna örorku. Lögunum hafi oftar en einu sinni verið breytt í þessu skyni og þannig sniðnir af ann­markar, sem komið höfðu í ljós í lagaframkvæmdinni. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. hafi fyrst verið lögfest með 6. gr. breytingarlaga nr. 37/1999. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum segi orðrétt um ákvæðið: "Þá er gerð tillaga um að 2. mgr. 7. gr. verði rýmkuð þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun síðustu þrjú tekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt." Stefnandi vísar einnig til fordæma Hæstaréttar, þar sem reynt hafi á rétt námsfólks til örorkubóta. Rétturinn hafi gert greinarmun eftir því hvort tjónþolar hafi verið komnir vel á veg í tilteknu sérnámi eða ekki. Sérstaklega er vísað til dóms Hæstaréttar 1. nóvember 2001 í máli nr. 201/2001 og dóms Hæstaréttar 21. febrúar 2002 í máli nr. 304/2001. Í báðum málunum hafi verið fallist á kröfur tjónþola um örorkubætur, reiknaðar á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga í stað 8. gr., eins og ákvæðin voru áður en breytingarlög nr. 37/1999 tóku gildi. Þótt lögunum hafi nú verið breytt telur stefnandi að forsendur þessara dóma séu ekki síðri fordæmi eftir lagabreytinguna. Tilvikin séu a.m.k. sambærileg og munurinn á eldri ákvæðunum og þeim sem nú gildi að þessu leyti felist í því að í núgildandi lögum hafi verið lögfest skýrari heimild til að meta árslaun sérstaklega í þessum óvenjulegu tilvikum og komast þannig að réttlátri niðurstöðu. Ef fallist sé á tillögu stefnda varðandi útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, þá sé vísvitandi verið að fjarlægjast eðlilega, sanngjarna og lögbundna nálgun á raunverulegu tjóni stefnanda. Í málinu sé ekki fyrir að fara neinum vafa um starfsval stefnanda, eða hvert hann stefndi í lífinu. Það sé m.ö.o. engin óvissa um þann vettvang, sem sé grundvöllur tekjuöflunar stefnanda. Ekki þurfi heldur að hafa mörg orð um að lögfræðingar eru sérfræðingastétt, sem lokið hafa löngu og ströngu námi. Lágmarkslaunaviðmið skaðabótalaganna sé engin vísbending um tekjur lögfræðinga með embættispróf frá Háskóla Íslands. Við ákvörðun bótafjárhæða sé byggt á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og álitsgerð örorkunefndar dags. 10. desember 2002. Samkvæmt framansögðu sé ein­ungis ágreiningur um útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, sem sé 4. töluliður í kröfum stefnanda. Kröfur stefnanda sundurliðist þannig: Aðalkrafa 1. Útl. ógr. kostn. v. mats örorkunefndar og læknisvottorðs kr. 131.300 2. Þjáningabætur kr. 130.660 4. Varanleg örorka kr. 4.900.328,- SAMTALS kr. 5.593.368,- Um lið 1: Um sé að ræða kostnað stefnanda við gagnaöflun samkvæmt framlögðum kvittunum, annars vegar þóknun Boga Jónssonar, bæklunarskurðlæknis, að fjárhæð 21.300 kr. og hins vegar gjald örorkunefndar að fjárhæð 110.000 kr. Annar útlagður kostnaður vegna málsins hefur verið greiddur af stefnda, Lloyd´s. Vísað er til 1. gr. skaðabótalaga. Um lið 2: Samkvæmt áliti örorkunefndar taldist líkamstjón stefnanda orðið stöðugt 1. desember 2000. Krafist er þjáningabóta vegna tímabilsins 14. júlí 2000 til 1. desember 2000, sbr. 3. gr. skaðabótalaga. Krafan reiknist 130.660 kr. (þ.e. 139 d. x kr. 940), að teknu tilliti til hækkunar neysluvísitölu fram til ritunar kröfubréfs f.h. stefnanda í desember 2002, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Um lið 3: Varanlegur miski stefnanda sé 8%, sbr. álit örorkunefndar. Bætur vegna varanlegs miska reiknist 431.080 kr. (8% x kr. 5.388.500), sbr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé þar tekið tillit til hækkunar lánskjaravísitölu fram til desember 2002, er kröfubréf stefnanda var sent, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Um lið 4: Varanleg örorka stefnanda, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, sé 8%, sbr. álit örorkunefndar. Í álitinu komi fram að tjónþoli gat ekki vænst frekari bata af afleiðingum slyssins eftir 1. desember 2000 og sé upphaf varanlegrar örorku miðað við það tímamark. Þá var stefnandi 26 ára og 345 daga gamall. Samkvæmt því sé við útreikning á bótum samkvæmt þessum lið notaður reiknistuðullinn 14,1833, sbr. 6. gr. skaðabótalaga. Svo sem fyrr greinir var stefnandi að ljúka námi sínu í lögfræði við Háskóla Íslands er hann lenti í slysinu. Stefnandi telur að í hans tilviki verði að meta árslaun sérstaklega, þar sem launatekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slys séu rangur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi telur að ekki verði fundinn betri mælikvarði á framtíðartekjur hans heldur en þær tekjur, sem hann raunverulega hafi aflað sér á árinu 2001, sem var fyrsta starfsár hans sem lögfræðingur. Tekjur hans voru kr. 3.873.317, sbr. framlagt skattframtal hans árið 2002. Við bætist kr. 445.431 vegna 11,5% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Sem gögn um þetta framlag vinnuveitanda, sem sé hið sama til allra lögfræðinga í þjónustu ríkis og sveitarfélaga, séu lögð fram ljósrit ákvæða um þetta í kjarasamningi Launanefndar sveitarfélaga og Stéttarfélags lögfræðinga og í samþykktum Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þannig reiknist árslaunin ti1 viðmiðunar alls 4.318.748 kr., sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Bætur vegna varanlegrar örorku reikist því þannig: 4.318.748 kr. x 14,1833 x 8% = 4.900.328 kr. Varakrafa nr. 1 sé að fjárhæð 5.294.513 kr. Krafan sé óbreytt frá því er greini í aðalkröfu og er vísað til sundurliðunar og útlistunar hennar hér að framan, að öðru leyti en hvað varðar bætur vegna varanlegrar örorku. Hér reiknist bætur vegna varanlegrar örorku 4.601.473 kr. Útreikningsforsendur séu þær sömu og í aðalkröfu, að því frátöldu að í stað þess að miða árslaun samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við tekjur stefnanda, sé miðað við meðaltalsárslaun karl­lögfræðinga í Stéttarfélagi lögfræðinga, sem starfa í þjónustu ríkis og sveitarfélaga, á árinu 1999 (almanaksárinu fyrir slysdag), framreiknuð samkvæmt launavísitölu. Upp­lýsingar um þessi meðaltalslaun komi fram í fréttariti kjararannsóknarnefndar opin­berra starfsmanna (KOS) nr. 22, útg. í maí 2000. Þessi meðaltalsárslaun séu 3.343.189 kr. Við bætist 384.467 kr. vegna 11,5% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Þannig reiknist heildarárslaunin alls 3.727.656 kr. Fjárhæðina beri að leiðrétta m.v. launavísitölu, sem var 198 stig í desember 2000 en 182 stig að meðaltali á árinu 1999. Að teknu tilliti til þessa reiknist heildarárslaunin 4.055.362 kr. Samkvæmt þessum útreikningsforsendum reiknist bætur vegna varanlegrar örorku 4.601.473 kr. (þ.e. 4.055.362 x 14,1833 x 8%). 2. varakrafa: Varakrafa nr. 2 alls að fjárhæð 5.110.634 kr. Krafan sé óbreytt frá því er greinir í aðalkröfu og 1. varakröfu, nema hvað varðar bætur vegna varanlegrar örorku. Þessi krafa sé eingöngu sett fram í því tilviki að komist verði að niðurstöðu um að leggja beri meðaltekjur lögfræðinga til grundvallar en rétt þyki að miða við meðalárslaun lögfræðinga síðustu 3 ár fyrir slysdag stefnanda en ekki eins árs, eins og gert sé ráð fyrir í 1. varakröfu. Hér reiknist bætur vegna varanlegrar örorku 4.417.594 kr. Upplýsingar um árslaunin sem miðað sé við komi fram í fréttaritum KOS nr. 18, útg. í júní 1998, nr. 20, útg. í júlí 1999 og nr. 22. Fjárhæðir í útreikningnum séu þessar: Meðalárslaun 1997 voru 2.557.621 kr., sem að meðtöldu 11,5% lífeyrissjóðsframlagi reiknast 2.851.747 kr. Framreiknuð m.v. launavísitölu (198/155,8) til upphafsdags varanl. örorku (198/155,8) sé fjárhæðin 3.624.172 kr. Meðalárslaun 1998 voru 3.087.672 kr., sem að meðtöldu 11,5% lífeyrissjóðsframlagi vinnuveitanda reiknast 3.442.754 kr. Framreiknuð m.v. launavísitölu til upphafsdags varanl. örorku (198/170,4) sé fjárhæðin 4.000.383 kr. Meðalárslaun 1999 voru 3.343.189 kr., sem að meðtöldu 11,5% lífeyrissjóðsframlagi vinnuveitanda reiknast kr. 3.727.656. Framreiknuð m.v. launavísitölu til upphafsdags varanlegrar örorku (198/182) sé fjárhæðin 4.055.362 kr. Meðaltalsárslaun lögfræðinga árin 1997-1999 samkvæmt þessu eru 3.893.306 kr. og reiknast bætur vegna varanlegrar örorku samkvæmt því 4.417.594 kr. (þ.e. 3.893.306 x 14,1833 x 8%). 3. varakrafa: Varakrafa nr. 3 sé að fjárhæð 2.533.874 kr. Hún sé óbreytt frá fyrri kröfum stefnanda að því undanskildu að krafist er bóta vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 1.840.834 kr. Krafan sé í samræmi við greiðslutilboð stefnda, Lloyd's, dags. 7. febrúar 2003. Um útreikningsforsendur er vísað til útlistunar á aðalkröfu og lágmarkslaunaviðmiðs l. og 3. málsgr. 7. gr. skaðabótalaga. Það athugist að greiðsla hefur ekki borist í samræmi við tilboðið. Um aðra kröfuliði er vísað til útlistunar í aðalkröfu. Aðrar kröfur Kröfur stefnanda um 4,5% ársvexti séu reistar á 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu reiknist ársvextirnir af kröfuliðunum bótum fyrir þjáningar og varanlegan miska frá slysdegi en af bótum vegna varanlegrar örorku frá upphafsdegi hennar (svonefndum stöðugleikapunkti) 1. desember 2000. Dráttarvaxta sé krafist af heildarfjárhæðum frá 20. janúar 2003, þ.e. mánuði eftir að kröfubréf lögmanns stefnanda var sent. Lagastoð fyrir dráttarvaxtakröfu stefnanda sé í III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstaklega er vísað til 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í l. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisauka­skattskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Það athugist að í aðalkröfu sé krafist útlagðs matskostnaðar og kostn­aðar við læknisvottorð á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga, en verði ekki á það fallist er þess krafist að gætt verði að þessum útlagða kostnaði við ákvörðun lögmanns­kostnaðar. Málsástæður stefnda Aðalkröfu sína byggja stefndu á því að leggja beri örorkumat læknanna, Stefáns Carlssonar og Atla Þórs Ólasonar, dags. 24. janúar 2002, til grundvallar bótauppgjöri við stefnanda. Matsins hafi verið aflað með sameiginlegri beiðni aðila, gagngert í því skyni að fá álit tveggja virtra sérfræðinga í bæklunarlækningum á hugsanlegum afleiðingum slyssins 14. júlí 2000 fyrir stefnanda. Að mati læknanna, var stefnandi talinn hafa hlotið óverulegan miska, eða 8%. Þá hafi það verið álit beggja hinna virtu sérfræðinga, að varanlegri örorku væri ekki til að dreifa hjá stefnanda, enda hefði hann hvorki tafist í námi af völdum óhappsins, né hafði slysið haft þær afleiðingar að hann hefði misst eitthvað úr vinnu. Hafi þar verið stuðst við frásögn stefnanda sjálfs. Mati þessu hafi ekki verið hnekkt. Í stefnu sé því haldið fram, að um staðreyndavillur sé að ræða í matsgerð sérfræðinganna, sem geri hana ómarktækta. Umræddar staðreyndavillur séu raktar í bréfi stefnanda til örorkunefndar, dags. 29. mars 2002, og lúti að því að stefnandi hafi aldrei öklabrotnað, eins og sagt sé í matinu, að stefnandi hafi verið tvö ár í Fjöl­brautar­skóla Suðurlands, en ekki eitt, og að námsskeiði til öflunar lögmannsrétt­inda hafi lokið í júní 2001. Engin af þessum svokölluðu staðreyndavillum hafi haft nokkur áhrif á niðurstöðu matsmannanna og verði henni því ekki vikið til hliðar á þessum atriðum. Álit örorkunefndar, dags. 10. desember 2002, sem aflað hafi verið af stefnanda einum, sbr. beiðni dags. 29. mars 2002, nægi heldur ekki til að víkja til hliðar sam­eiginlega umbeðnu mati læknanna Atla Þórs og Stefáns Carlssonar. Af áliti nefndar­innar sé svo að sjá sem einungis tveir af þremur nefndarmönnum hafi framkvæmt hina eiginlegu mats- og skoðunargjörð. Varðandi miska komist þeir að sömu niðurstöðu og hinir sérfróðu læknar, en varðandi varanlega örorku greini nefndina á við sérfræð­ingana. Í greinargerð með lögum nr. 37/1999, 9. gr., sem fjallar um breytingu á 10. gr. skaðabótalaganna, komi fram það mat löggjafans að það skuli vera aðalregla að aðilar afli sjálfir sérfræðilegs álits um örorku- og/eða miskastig og þá læknisfræðilegu þætti sem meta þurfi samkvæmt 2. og 3. gr. laganna svo að ljúka megi bótauppgjöri. Sér­fræðilegu mati sem annar aðila aflar geti hvor aðila um sig borið undir örorkunefnd. Mismunandi mat nefndarinnar og hinna sérfróðu lækna á hugsanlegum afleiðingum slyss fyrir tjónþola sé því ekki nægilegt til að víkja sérfræðilegu og sameiginlega öfluðu örorkumati málsaðila til hliðar. Því beri að leggja það til grundvallar bótauppgjöri aðila. Varakrafa Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á framangreind rök stefndu, sé varakrafa þeirra byggð á þeirri forsendu að leggja beri lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til grundvallar bótauppgjöri aðila. Benda stefndu á að slys stefnanda eigi sér stað eftir að breytingar voru gerðar á skaðabótalögunum með lögum nr. 37/1999, einkum 8. gr. þeirra laga, þar sem bótaréttur barna og þeirra sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafi engar eða litlar tekjur, sé samræmdur rétti þeirra sem njóta bótaréttar eftir ákvæðum 5.-7. gr. laganna. Jafnframt var með breytingunni sett í 3. mgr. 7. gr. laganna ákvæði sem eigi að tryggja að einstaklingar með litla eða enga tekjusögu fái lágmarksbætur, og hafi fjárhæðin verið miðuð við meðaltekjur verkafólks. Hæstiréttur hafi með dómafordæmum, grundvölluðum á lögunum fyrir breyt­ingar, með lögum nr. 37/1999, markað þá stefnu að beita bæri ákvæðum þágildandi 8. gr. laganna þegar ekki væri fyrir hendi nærliggjandi viðmiðun við árslaun til að ákveða bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalaganna. Með breytingum þeim sem gerðar voru með lögum nr. 37/1999 hafi þeirri viðmiðun nú verið bætt inn í lögin. Þegar stefnandi slasaðist, var hann námsmaður, sem hafði haft óverulegar tekjur á árunum næst á undan slysinu. Afleiðingar slyssins verði að teljast óverulegar enda hafi þær í engu hamlað stefnanda, hvorki í námi né vinnu. Stefnanda hafi af örorku­nefnd verið metinn óveruleg örorka, eða 8%, sem í tíð eldri laga hefði ekki komið til álita við bótagreiðslur, sbr. áður gildandi 8. gr. laganna. Við mat á því hvort beita beri ákvæði 2. eða 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, verði að líta heildstætt á alla þá þætti sem markað geti tjónþola bætur. Ekki nægir að líta eingöngu til þess hvort um breytta tekjusögu sé að ræða. Samkvæmt skýru ákvæði 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga þurfi að vera fyrir hendi varanleg skerðing á getu tjónþola til að afla vinnutekna, þegar ástand hans sé orðið stöðugt. Að eigin sögn stefnanda, sé slík skerðing ekki fyrir hendi, þrátt fyrir niðurstöðu örorkunefndar. Stefnandi sé nú þegar að vinna við það sem hann hafi aflað sér starfsmenntunar til. Forsendur 2. mgr. 5. gr. sömu laga til að meta stefnanda tjón af völdum örorku séu því ekki fyrir hendi. Engin töf hafi orðið á námsframvindu stefnanda, og hvergi í gögnum málsins finnst þess nein stoð, að stefnandi hafi þurft að hafna yfirvinnu hvað þá að hlífa sér á annan hátt í þeim störfum sem hann hafi gegnt frá því slysið varð á árinu 2000. Þá komi það fram í áliti örorkunefndar að í núverandi starfi taki stefnandi föst laun án tillitis til hversu mikil yfirvinna sé unnin. Af framantöldu verði því ekki séð að fyrir hendi séu neinar svo óvenjulegar aðstæður í máli stefnanda að beita beri ákvæðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Varakrafa stefndu er við það miðuð að uppgjör fari fram á grundvelli álits örorkunefndar og með hliðsjóna af 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefndu hafna því, hvort heldur aðal- eða varakrafa þeirra verði lögð til grundvallar bótauppgjöri, að þar með sé verið að fjarlægjast eðlilega, sanngjarna og lögbundna nálgun á tjóni stefnanda. Hvað sem áliti örorkunefndar líður hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af völdum slyssins 14. júlí 2000. Þrautavarakrafa Með vísan til þeirra raka sem að framan hafa verið rakin leggja stefndu það í mat dómsins að lækka bætur til stefnanda. Stefndu mótmæla því að reikna beri 11.5% álag á laun stefnda vegna lífeyrismótframlags vinnuveitanda, eins og krafist sé, í stað hefðbundinnar lögformlegra 6%. Þó stefndi njóti þessara kjara í dag, sé með öllu óvíst að það muni verða viðvarandi hjá stefnanda. Þá benda stefndu á að þrátt fyrir ýmis lagafyrirmæli um viðbótarlífeyrissparnað, hefur ekki verið vikið frá þeirri meðalreglu að reikna eingöngu 6% álag vegna lífeyrissjóðsframlags vinnuveitanda. Auk lagaákvæða sem vísað sé til í meginmáli greinargerðar stefndu vísa stefndu til 130. gr., sbr. 129 gr. s. l. um málskostnað. Óumdeilt er að stefndu beri fébótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt 1. mgr. 88. gr. og 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. einnig 1. og 3. mgr. 90. gr. sömu laga, að því er stefndu, Júlíönu Jónsdóttur, varðar, og samkvæmt l. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga, að því er stefnda, Lloyd´s, varðar. Félaginu er stefnt samhliða stefndu, Júlíönu, í samræmi við ákvæði 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga. Í örorkumati læknanna Atla Þórs Ólafssonar og Stefáns Carlssonar, sérfræð­inga í bæklunarlækningum, dags. 24. janúar 2002, segir svo um stefnanda í samantekt og áliti: “Við slysið þann 14.07.2000 hlaut Friðrik tognunaráverka á háls og bak auk áverka á brjóstkassa sem hann í dag ber ekki nein einkenni frá. Varanlegur miski er metinn 8%. Við mat á varanlegri örorku þá kemur fram að Friðrik tafðist ekkert við nám sitt og útskrifaðist á tilteknum tíma. Það kemur auk þess fram að hann hefur ekki misst neitt úr vinnu né þurft að hlífa sér við yfirvinnu þegar hún hefur boðist. Matsmenn telja að slys það sem er til umfjöllunar komi ekki til með að hafa áhrif á tekju­öflunarmöguleika Friðriks í framtíðinni. Varanleg örorka er metin engin.” Í álitsgerð örorkunefndar samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1993 varðandi stefn­anda, dags. 10. desember 2002, segir svo í niðurstöðu: “Tjónþoli, Friðrik Friðriksson, hefur í umferðarslysi, sem varð þann 14. júlí 2000, hlotið tognun á háls og brjóst­hrygg, auk maráverka á bringu. Tjónþoli var ökumaður bifreiðar á Reykjanesbraut við Hafnarfjörð er ekið var á kyrrstæða bifreið við gatnamót Kaldárselsvegar og kastaðist sú bifreið í veg fyrir bíl tjónþola þannig að úr varð harður árekstur. Tjónþoli var með öryggisbelti spennt en það gaf sig við áreksturinn og kastaðist tjónþoli fyrst fram á stýrið og rak fætur undir mælaborð. Hann átti upphaflega erfitt með andardrátt og fann mest til fyrir brjósti en síðan komu til verkir bæði í hálsi og á milli herðablaða. Tjónþoli leitaði á Slysadeild slysdaginn, þar sem hann, auk mars á brjósti og bringu, var álitinn hafa hlotið háls- og brjóstbakstognun. Tjónþoli átti bókað flug til Dan­merkur, þar sem hann var búsettur um þessar mundir, fjórum dögum eftir slysið en varð að fresta þeirri ferð um tvær vikur. Eftir að til Danmerkur kom fór tjónþoli í sjúkraþjálfunarmeðferð, sem hjálpaði lítið. Hann fór seinna í bæði sjúkraþjálfun og einnig meðferð hjá kiropraktor án teljandi árangurs. Hefur tjónþoli haft viðvarandi stoðkerfiseinkenni í kjölfar slyssins, einkum verki í brjóstbaki, sem versna við álag, en einnig verki í hálsi og herðum sem leita upp í háls meira vinstra megin. Þá hefur tjónþoli búið við skert setuþol og einnig fær hann aukin óþægindi við langar göngur. Örorkunefnd telur, að eftir l. desember 2000 hafi tjónþoli ekki getað vænst frekari bata, af afleiðingum slyss þess sem hann varð fyrir þann 14. júlí 2000, en þá var orðinn. Að öllum gögnum virtum telur nefndin varanlegan miska tjónþola, vegna afleiðinga umferðarslyssins þann 14. júlí 2000, hæfilega metinn 8% - átta af hundraði. Tjónþoli var á slysdegi 26 ára gamall og lauk lögfræðinámi nokkrum mánuðum eftir þann dag. Telja verður að störf hans í framtíðinni muni verða tengd því námi. Örorkunefnd telur að afleiðingar slyssins séu þess eðlis að þær dragi nokkuð úr úthaldi tjónþola til þeirra starfa í framtíðinni og má einkum ætla að svo verði þegar líður á starfsævi hans. Samkvæmt því er varanleg örorka hans vegna afleiðinga slyssins metin 8% - átta af hundraði- Stefnandi kom til viðtals og skoðunar til læknanna, Brynjólfs Mogensen og Magnúsar Ólasonar, þann 9. október 2002, en þeir stóðu að álitsgerð örorkunefndar ásamt Sveini Sveinssyni hrl. Um ástand stefnanda og heilsu segir m.a. svo í álitsgerðinni :”Tjónþoli kveðst í dag vera misjafn en hafa dagleg óþægindi, verk milli herðablaða sem versnar við álag. Tjónþoli kveðst vera verri eftir mikla yfirvinnu, til dæmis setu við tölvu og magnist þá verkirnir upp og leiti upp í háls og stundum í hnakka, meira vinstra megin. Þá kveður tjónþoli verk stundum leiða niður í mjóbak og komi sá verkur einnig við langar setur eða göngur. Vegna framangreindra einkenna kveðst tjónþoli eiga erfitt með að taka upp þunga hluti og hann kveðst verða að forðast langar setur. Kveðst hann eiga meðal annars erfitt með að sitja lengi við tölvu. Þegar framangreindar álitsgerðir eru virtar, svo og þau læknisgögn, sem þær byggja á, og frásögn stefnanda um líðan sína, verður fallist á að afleiðingar slyssins séu til þess fallnar að skerða starfsorku hans til lengri tíma litið. Er því fallist á álit örorkunefndar um 8% varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins. Stefn­andi á því rétt á bótum fyrir varanlega örorku samkvæmt ákvæðum 5.-7. gr. laga nr. 50/1993. Stefnandi var að ljúka námi sínu í lögfræði við Háskóla Íslands er hann varð fyrir slysinu og hafði lágar launatekjur. Eftir útskrift frá lagadeild Háskóla Íslands haustið 2000 hóf stefnandi störf sem lögfræðingur hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga og starfaði þar allt til septemberloka 2002. Frá þeim tíma hefur hann starfað sem lög­fræðingur hjá Reykjavíkurborg. Vegna þessara aðstæðna stefnanda, þegar slysið varð, verða árslaun til ákvörðunar bóta honum til handa ekki miðuð við meðalatvinnu­tekjur hans þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Við þær aðstæður skal meta árslaunin sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. laganna. Ekki liggur annað fyrir en að stefnandi muni starfa í fram­tíðinni sem lögfræðingur, svo sem hann hefur gert frá því að hann lauk embættisprófi í lögfræði. Eftir atvikum þykir því rétt að miða árslaun til ákvörðunar bóta við þær tekjur sem hann raunverulega aflaði sér á árinu 2001, sem var fyrsta starfsár hans sem lögfræðingur. Verður að telja að það sé réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda. Er því fallist á aðalkröfu stefnanda í málinu að miða við tekjur hans árið 2001, sem eru 3.873.317 kr. samkvæmt skattframtali. Þar við bætist framlag vinnu­veitanda í lífeyrissjóð, sem rétt þykir að miðist við 6%, eða 232.399 kr. Árslaun til viðmiðunar reiknast því alls vera 4.105.716 kr. Bætur vegna varanlegrar örorku reiknast því þannig: 4.105.716 x 14.1833 x 8% = 4.658.608 kr. Kröfuliðum samkvæmt töluliðum 1-3, að fjárhæð 693.040 krónur, útlagður kostnaður, þjáningarbætur og varanlegur miski, hefur ekki verið andmælt og verða teknir til greina. Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda óskipt 5.351.648 kr. með þeim vöxtum sem krafist er og nánar greinir í dómsorði. Þá ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Júlíanna Jónsdóttir og Lloyd´s of London, greiði óskipt stefnanda, Friðriki Friðrikssyni, 5.351.648 kr. auk 4,5% vaxta á ári af 561.740 kr. frá 14. júlí 2000 til 1. desember 2000, en af 5.220.348 kr. frá þeim degi til 20. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt l. málsgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.351.648 kr. frá 20. janúar 2003 til greiðsludags og 600.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 675/2010
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli B gegn A hf. var vísað frá dómi að kröfu A hf. Í málinu krafðist B að viðurkenndur yrði með dómi réttur hans til skaðabóta úr hendi A hf. vegna rýrnunar sem varð á fjármunum hans er voru í fjárvörslu og eignastýringu hjá K hf. og síðar A hf. er rekja mætti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi A hf. og starfsmanna hans. Í málinu var talið að B hefði m.a. ekki gert grein fyrir því tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir eða í hverju hin meintu brot höfðu verið fólgin né hvenær þau voru framin. Var bótagrundvöllur talinn vanreifaður og óljós og B ekki talinn hafa leitt líkur að því að hann hefði orðið fyrir bótaskyldu tjóni þannig að nægði til höfðunar viðurkenningarmáls á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Birgir Baldursson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 223/2008
Slysatrygging Matsmenn Hæfi Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Deilt var um afleiðingar slyss er E varð fyrir við vinnu um borð í Arnarbergi ÁR 150. Hinn 26. júní 2007 fór V fram á dómkvaðningu matsmanna. Mátu þeir varanlegan miska 3 stig en varanlega örorku enga. Í þinghaldi 30. nóvember 2007 féll E frá dómkvaðningu yfirmatsmanna, sem hann hafði óskað eftir, en lagði jafnframt fram bókun með áskorun og gögn vegna meints vanhæfis matsmannsins M, sem hann taldi eiga að leiða til ógildingar matsins. Ágreiningsefnið fyrir Hæstarétti var hvort matsgerð hinna dómkvöddu manna yrði metin fullgilt sönnunargagn vegna starfstengsla matsmannsins M við V. E kvaðst hafa komist að því eftir að matsgerð var lokið að M hefði unnið fyrir V. Taldi E að líta ætti fram hjá matsgerðinni og byggja á mati tveggja lækna er aðilar höfðu áður sameiginlega óskað eftir. Héraðsdómur hafnaði málflutningi E um þetta og byggði niðurstöðu sína á mati hinna dómkvöddu manna. Þegar virtar voru upplýsingar um tengsl M við V og það að V varð ekki við áskorun um að gera nánari grein fyrir þeim var ekki talið óyggjandi að M hefði uppfyllt skilyrði 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að verða dómkvaddur til mats um þau atriði sem um ræddi og því hefði átt að synja um dómkvaðningu hans ef þessar upplýsingar hefðu þá legið fyrir. Þessi annmarki á málsmeðferðinni í héraði var þess eðlis, að óhjákvæmilegt þótti að ómerkja héraðsdóm án kröfu og vísa málinu heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2008. Hann krefst þess að stefndu verði dæmd sameiginlega til að greiða sér 7.186.231 krónu með 4,5% ársvöxtum af 558.400 krónum frá 25. júlí 2005 til 6. september sama ár, af 7.186.231 krónu frá þeim degi til 23. desember 2006 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms, þó þannig að upphafsdagur dráttarvaxta ákveðist 15 dögum frá dómi Hæstaréttar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi byggir kröfu sína á slysatryggingu sjómanna í samræmi við ákvæði kjarasamnings og vísar til vátryggingarskilmála stefnda Varðar tryggingar hf. Þar segir meðal annars að sé um líkamstjón að ræða skuli bætur ákvarðast eftir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993 leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Er málinu beint að báðum stefndu með vísan til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þegar af þeirri ástæðu að um slystryggingu er að ræða á nefnd 44. gr. ekki við. Stefndi Auðbjörg ehf. hefur hins vegar ekki byggt varnir sínar á því að kröfu áfrýjanda sé ranglega beint að sér. Samkvæmt þessu beinist krafa áfrýjanda að báðum stefndu. II Eins og málið er lagt fyrir Hæstarétt er nú ekki deilt um bótaskyldu, heldur aðeins um afleiðingar slyss þess sem áfrýjandi varð fyrir. Slysið átti sér stað 25. júlí 2005 er áfrýjandi var við vinnu um borð í Arnarbergi ÁR 150. Hann leitaði þegar læknis og tilkynnti vinnuveitanda um slysið. Um mitt ár 2006 leitaði áfrýjandi sérfræðiálits Stefáns Dalberg bæklunarlæknis, sem taldi hann hafa hlotið svonefndan kramningsáverka á utanverða vinstri hendi, slæma tognun og brot á fimmta handarbeini rétt neðan við grunnlið litla fingurs. Hinn 23. október 2006 óskuðu aðilar sameiginlega eftir mati læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar. Var niðurstaða þeirra í matsgerð 10. nóvember 2006 að áfrýjandi hefði hlotið kramningsáverka og brot á miðhandarbeini vinstri handar og mátu þeir varanlega örorku 10% og varanlegan miska og hefðbundna læknisfræðilega örorku 8% hvort. Hinn 1. mars 2007 mat Reynir Arngrímsson læknir meiðsli áfrýjanda, vegna bóta frá Tryggingastofnun ríkisins, til 10% varanlegrar örorku og var sjúkdómsgreining „eftirstöðvar kramningsáverka“. Var þessi matsgerð yfirfarin og samþykkt af aðstoðartryggingayfirlækni. Hinn 26. júní 2007 fór stefndi Vörður tryggingar hf. fram á dómkvaðningu matsmanna. Dómkvaddir voru Magnús Páll Albertsson bæklunar- og handarskurðlæknir og Jónas Hallgrímsson meinafræðingur. Niðurstaða ítarlegrar matsgerðar þeirra 10. september 2007 er að áfrýjandi hafi hlotið brot „í fjærenda V. miðhandarleggs“ en ekki hafi verið um aðra áverka að ræða. Var varanlegur miski metinn 3 stig en varanleg örorka engin. Í þinghaldi 30. nóvember 2007 féll áfrýjandi frá dómkvaðningu yfirmatsmanna, sem hann hafði óskað eftir, en lagði jafnframt fram bókun með áskorun og gögn vegna meints vanhæfis matsmannsins Magnúsar Páls Albertssonar, sem hann taldi eiga að leiða til ógildingar matsins. Er málsatvikum nánar lýst í héraðsdómi. III Ágreiningsefnið fyrir Hæstarétti er hvort matsgerð hinna dómkvöddu manna verði metin fullgilt sönnunargagn eða hvort óheimilt sé að leggja hana til grundvallar dómi vegna starfstengsla annars matsmannsins við stefnda Vörð tryggingar hf. Áfrýjandi kveðst hafa komist að því eftir að matsgerð var lokið að matsmaðurinn Magnús Páll hefði unnið fyrir stefnda Vörð tryggingar hf. Um þetta hafi verið fjallað við meðferð málsins í héraði, meðal annars munnlegum málflutningi. Héraðsdómur hafi hafnað málflutningi áfrýjanda um þetta og byggt niðurstöðu sína beinlínis á þessari matsgerð. Matsgerðir dómkvaddra matsmanna sem aflað er samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafa ríkt sönnunargildi í dómsmálum. Forsenda þess er að fylgt hafi verið reglum laganna um form og efni við dómkvaðningu og framkvæmd matsstarfa. Samkvæmt 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 má þann einn dómkveðja til matsstarfa sem „er að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta“. Samkvæmt 59. gr. laganna er afstaða vitnis til málsaðila meðal þeirra atriða sem dómari metur þegar hann tekur afstöðu til sönnunargildis vitnisburðar. Stefndi Vörður tryggingar hf. hefur ekki orðið við áskorun áfrýjanda um að upplýsa um umfang starfa matsmannsins Magnúsar Páls Albertssonar í hans þágu og um greiðslur fyrir þau. Matsmaðurinn hefur heldur ekki veitt upplýsingar við rekstur málsins um þessi atriði. Af málsgögnum og skýrslu matsmannsins fyrir dómi verður ráðið að hann hefur í einhverjum mæli undanfarin ár unnið við ráðgefandi álit fyrir hið stefnda tryggingafélag og þá sem verktaki. Sigurður Óli Kolbeinsson, forstöðumaður tjónasviðs stefnda Varðar trygginga hf., bar fyrir dómi að ekki væri fastur ráðgjafarlæknir hjá félaginu en að segja mætti að Magnús Páll gegndi því hlutverki og hafi störf hans fyrir félagið farið vaxandi. Engu að síður taldi hann að umfangið væri ekki mikið. Þá var forstöðumaðurinn spurður að því hvort Magnús Páll hefði komið að máli áfrýjanda. Kvað hann það „ekkert ólíklegt svo sem að við höfum eitthvað leitað ráða hjá honum um þetta, en án þess að ég muni það nákvæmlega.“ Annar læknir hafi aðallega verið ráðgefandi í málinu. Þegar litið er á þessar upplýsingar um tengsl matsmannsins Magnúsar Páls Albertssonar við stefnda Vörð tryggingu hf. verður ekki talið óyggjandi að hann hafi uppfyllt framangreinda kröfu 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 til að verða dómkvaddur til mats um þau atriði sem um ræðir og því hefði átt að synja um dómkvaðningu hans ef þessar upplýsingar hefðu þá legið fyrir. Af forsendum hins áfrýjaða dóms er ljóst að umrædd matsgerð er lögð til grundvallar dómi. Verður fallist á með áfrýjanda að ekki hafi verið forsendur til þess af þeim ástæðum sem að framan greinir. Þessi annmarki á málsmeðferðinni í héraði er þess háttar, að óhjákvæmilegt er að ómerkja héraðsdóm án kröfu og vísa málinu heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Krafa áfrýjanda um málskostnað í héraði kemur til afgreiðslu þar þegar dómur verður lagður á málið. Miðað við þessi úrslit málsins þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 22. febrúar sl., er höfðað með stefnu, birtri 15. mars 2007. Stefnandi er Einar Axel Gústafsson, Heiðarbrún 57, Hveragerði. Stefndu eru Auðbjörg ehf., Hafnarskeiði 19, Þorlákshöfn og Vörður Íslandstrygging hf., Sætúni 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til greiðslu 7.186.231 krónu, með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. laga nr. 50/1993 af 558.400 krónum frá 25. júlí 2005 til 6. september 2005, af stefnufjárhæðinni, 7.186.231 krónu, frá þeim degi til 23. desember 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. desember 2006 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlagðri tímaskýrslu, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda, gegn greiðslu á 251.220 krónum, auk vaxta skv. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 25. júlí 2005 til greiðsludags. Þá gera þeir kröfu um að stefnandi greiði þeim málskostnað, að mati dómsins. Málsatvik og ágreiningsefni Samkvæmt stefnu og öðrum gögnum málsins eru atvik í meginatriðum eftirfarandi: Stefnandi, sem starfaði sem yfirvélstjóri hjá stefnda, Auðbjörgu ehf., varð fyrir slysi 25. júlí 2005 er hann var við vinnu um borð í skipinu Arnarbergi ÁR 150. Lá skipið í höfn og var verið að búa það til línuveiða. Eftir því sem best er vitað var stefnandi einn um borð og var hann að færa línurekka af dekki niður á millidekk skipsins. Lét hann rekkana, sem munu vera úr stáli og áli, ca 45 kg þungir, síga niður um lúgu á dekki, þannig að þeir stóðu á millidekkinu, en hölluðu ca 50 gráður frá millidekki og í lúguop. Þegar hann var að taka rekkana niður mun einn þeirra hafa runnið til og fallið niður, ca 3,5 metra. Í sömu mund var stefnandi að leggja annan rekka niður og lenti endi þess rekka sem rann niður á vinstra handarbaki stefnanda, sem við það klemmdist á milli rekka. Fékk hann slæma verki í höndina, sem jafnframt bólgnaði upp. Stefnandi tilkynnti útgerðarstjóra samdægurs um slysið og leitaði til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands. Við röntgenmyndatöku kom í ljós brot á MC 5 (miðhandarbeini nr. 5). Var stefnandi settur í gifs og var með það í fjórar vikur. Í desember sama ár leitaði hann aftur til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands, m.a. vegna verkja, óþæginda og skertra hreyfinga í 4. og 5. fingri vinstri handar. Í vottorði Egils Rafns Sigurgeirssonar, læknis á Heilbrigðisstofnun Suðurlands, kemur fram að röntgenmynd hafi þá sýnt eðlilegan gróanda á broti. Jafnframt er tekið fram að í sjúkraskrám stefnanda finnist ekki fyrri upplýsingar um einkenni frá höndum eða fingrum. Um mitt ár 2006 leitaði stefnandi til Stefáns Dalbergs læknis vegna kraftleysis í hendi. Samkvæmt vottorði læknisins 17. ágúst 2006 kom stefnandi til hans í júní það ár og hafði þá mikil eymsli yfir 4. og 5. miðhandarbeini og gat ekki kreppt fingurna nema að hluta. Átti hann sérlega erfitt með beygja baugfingur og litlafingur og vísaði læknirinn honum í sjúkraþjálfun. Í vottorðinu kemur fram að stefnandi hafi í umræddu slysi hlotið kramningsáverka á utanverða vinstri hendi, slæma tognun og brot á fimmta handarbeini, rétt neðan við grunnlið litlafingurs. Brotið hafi gróið vel í réttri stöðu. Nánast engin hreyfing sé í litlafingri og skertar hreyfingar í baugfingri og löngutöng. Ástandið hafi verið óbreytt í lengri tíma og ekki sé við því að búast að stefnandi verði betri með tímanum. Að áliti læknisins munu afleiðingar slyssins trufla hann mikið við leik og störf. Umrætt slys var ekki tilkynnt til hins stefnda vátryggingafélags fyrr en 12. október 2006. Með sameiginlegri matsbeiðni, dagsettri 23. október 2006, óskuðu stefnandi og hið stefnda tryggingafélag eftir því að læknarnir Atli Þór Ólason og Guðjón Baldursson mætu afleiðingar slyss stefnanda samkvæmt reglum skaðabótalaga nr. 50/1993. Matsgerð þeirra lá fyrir 10. nóvember 2006 og eru niðurstöður hennar eftirfarandi: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr.: 25.07.2005 - 06.09.2005 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. gr.- án rúmlegu: 25.07.2005 – 06.09.2005 3. Stöðugleikapunktur: 06.09.2005 4. Varanlegur miski skv. 4. gr.: 8% 5. Varanleg örorka skv. 5. gr.: 10% 6. Varanleg, læknisfræðileg örorka: 8% Á grundvelli matsgerðarinnar var hið stefnda vátryggingafélag krafið um skaðabætur til handa stefnanda, alls að fjárhæð 7.186.231 krónu. Í tölvubréfi 21. desember 2006 hafnaði félagið bótaskyldu með þeim rökum að vafi léki á því að um bótaskylt slys hafi verið að ræða. Um leið var tekið fram að þrátt fyrir að félagið hefði greitt læknisvottorð fælist ekki í því viðurkenning á bótaskyldu. Að fengnu svari vátryggingafélagsins höfðaði stefnandi mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi stefndu. Undir rekstri málsins óskaði stefndi, Vörður Íslandstrygging hf., eftir því að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir matsmenn til þess að leggja mat á heilsufar stefnanda og afleiðingar umrædds slyss. Sammæltust aðilar um að kveðja til matsstarfa Magnús Pál Albertsson, bæklunar- og handarskurðlækni, og Jónas Hallgrímsson lækni. Voru þeir dómkvaddir til starfans og er matsgerð þeirra dagsett 10. september 2007. Niðurstöður matsgerðarinnar eru þessar: 1. Stöðugleikapunkti telst hafa verið náð 25. september 2005 2. Tímabil þjáningabóta, án rúmlegu, telst vera 25. júlí 2005 til 6. september 2005 3. Tímabil tímabundins atvinnutjóns telst vera 25. júlí 2005 til 6. september 2005 4. Varanlegur miski telst hæfilega metinn 3 (þrjú) stig 5. Varanleg örorka telst vera engin Að fenginni niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna bauð vátryggingafélagið fram greiðslu vegna þjáningabóta og varanlegs miska, 251.220 krónur, auk vaxta. Stefnandi hafnaði þeirri greiðslu sem fullnaðaruppgjöri skaðabóta og óskaði eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna, tveggja lækna og eins lögfræðings. Var matsbeiðnin tekin fyrir í þinghaldi 28. nóvember 2007 og yfirmatsmenn dómkvaddir. Í þinghaldi 30. sama mánaðar lýsti stefnandi því yfir að hann félli frá beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Þess í stað lagði hann fram bókun um að stefnandi teldi Magnús Pál Albertsson lækni hafa verið vanhæfan sem dómkvaddan matsmann, þar sem staðfest væri að hann hefði starfað sem ráðgjafarlæknir fyrir hið stefnda vátryggingafélag. Í bókuninni var jafnframt skorað á stefnda að upplýsa frá hvaða tíma Magnús Páll Albertsson hefði starfað sem ráðgefandi læknir fyrir hið stefnda félag, svo og um þær greiðslur sem vátryggingafélagið hefði innt af hendi til hans eða félaga sem seldu þjónustu læknisins á árinu 2007. Ekki var leitað úrskurðar dómsins um hæfi matsmannsins. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir slysi um borð í Arnarbergi ÁR 150 25. júlí 2005. Hafi hann tilkynnt slysið til útgerðar skipsins og leitað læknis vegna þeirra áverka sem hann hlaut. Slysið hafi síðar verið tilkynnt hinu stefnda tryggingafélagi, en stefnandi sé slysatryggður samkvæmt kjarasamningi vegna óhappa sem valdi líkamstjóni vegna vinnu í þágu skips. Hið stefnda útgerðarfélag, Auðbjörg ehf., sé með gilda tryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi og sé ágreiningslaust að stefnandi eigi bótarétt vegna slysa, þótt þau verði rakin til einfalds gáleysis stefnanda sjálfs. Þá sé ágreiningslaust að um bætur til handa stefnanda vegna slysa við störf skuli fara eftir reglum skaðabótalaga. Stefnandi heldur því fram að bótaskylda hafi í raun verið viðurkennd í málinu og bendir því til stuðnings á að engin mótmæli hafi komið fram við tilkynningu um slysið, vottorð hafi verið greitt og tryggingafélagið hafi óskað mats á slysinu, sem trúnaðarlæknir félagsins hafi annast, ásamt öðrum lækni. Hið stefnda útgerðarfélag hafi ekki heldur dregið í efa að slys hafi orðið, þvert á móti hafi það tilkynnt um slysið til tryggingafélagsins. Verði ekki fallist á að fyrir liggi viðurkenning á bótaskyldu, byggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni við vinnu sína, sem sé bótaskylt samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og slysatryggingum sjómanna hjá hinu stefnda tryggingafélagi, og séu stefndu bótaskyldir in solidum, lögum og venju samkvæmt. Aðilar hafi sameiginlega aflað matsgerðar um afleiðingar slyssins, þar sem hvor um sig hafi tilnefnt einn lækni til að gæta hagsmuna sinna og komast að sameiginlegri niðurstöðu. Mat þeirra lækna sé hlutlaust sönnunargagn í málinu, sem taka beri tilliti til við úrlausn málsins. Við munnlegan flutning málsins lagði stefnandi áherslu á að í máli þessu lægju fyrir þrjár matsgerðir, þar sem metnar hefðu verið afleiðingar slyss stefnanda. Í fyrsta lagi væri það matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar, sem aðilar hefðu sameiginlega fengið til þess að leggja mat á líkamstjón stefnanda. Niðurstaða hafi þar orðið sú að varanlegur miski var metinn 8% og varanleg örorka 10%. Í öðru lagi væri örorkumatsgerð Reynis Arngrímssonar læknis, frá 1. mars 2007, sem unnin hefði verið fyrir Tryggingastofnun ríkisins vegna afgreiðslu bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Í þeirri matsgerð hafi læknisfræðileg örorka stefnanda í kjölfar slyssins verið metin 10%. Þriðja matsgerðin væri svo matsgerð dómkvaddra matsmanna, læknanna Magnúsar Páls Albertssonar og Jónasar Hallgrímssonar, þar sem þeir mátu varanlegan miska stefnanda til þriggja stiga, en varanlega örorku hans enga. Stefnandi byggir á því að síðasttalda matsgerðin sé ógild vegna vanhæfis annars hinna dómkvöddu matsmanna, Magnúsar Páls Albertssonar læknis, og verði hún ekki lögð til grundvallar við mat á afleiðingum umrædds slyss fyrir stefnanda. Læknirinn hafi á árinu 2007 sinnt ráðgjafastörfum fyrir hið stefnda tryggingafélag, á sama tíma og hann hafi unnið að matsgerðinni, hann hafi neitað að upplýsa um tekjur sínar hjá félaginu á því ári og ekki síst hafi hann látið ógert að upplýsa stefnanda um tengsl sín við hið stefnda tryggingafélag og störf sín í þess þágu. Í framburði hinna dómkvöddu matsmanna fyrir dóminum hafi komið í ljós að Magnús Páll hafi nánast einn annast matið, skoðun á stefnanda og ritun matsgerðarinnar. Telur stefnandi að matsmaðurinn hafi við vinnslu matsgerðarinnar brotið gegn hinum sérstöku hæfisreglum stjórnsýsluréttarins og megi stefnandi með réttu draga trúverðugleika hans í efa. Um leið hljóti sönnunargildi matsgerðarinnar að verða harla lítið við úrlausn málsins. Þess í stað verði dómurinn að líta til annarra gagna málsins og þá sérstaklega til fyrri matsgerðar, sem unnin hafi verið sameiginlega fyrir aðila málsins af læknunum Atla Þór Ólasyni og Guðjóni Baldurssyni. Stefnandi kveðst reisa kröfu sína á síðastgreindri matsgerð. Er krafa hans um fullar bætur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dráttarvöxtum frá 23. desember 2005, en þá hafi legið fyrir greiðslusynjun frá stefnda og mánuður liðinn frá kröfubréfi. Þar sem stefnandi hafi haldið launum hjá hinu stefnda útgerðarfélagi á tímabili tímabundinnar örorku sé ekki gerð krafa um bætur vegna tímabundinnar örorku. Hins vegar sé gerð krafa um þjáningabætur, miskabætur og bætur fyrir varanlega örorku í samræmi við ákvæði 3., 4. og 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þjáningabætur og miskabætur séu uppfærðar miðað við lánskjaravísitölu frá slysdegi til dagsetningar kröfubréfs, en bætur vegna varanlegrar örorku taki mið af meðaltekjum þrjú ár fyrir slys, uppfærðum miðað við launavísitölu til stöðugleikapunkts, margfeldisstuðli samkvæmt reglum skaðabótalaga, að teknu tilliti til aldurs stefnanda við stöðugleikapunkt, auk 7% álags vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Dómkrafan sundurliðast því þannig: Bætur skv. 3. gr. skbl., 41 dagur x kr. 1.120: kr. 45.920 Bætur skv. 4. gr. skbl., kr. 6.406.000 x 8%: kr. 512.480 Bætur skv. 5. gr. skbl. Árstekjur 2002, 2003 og 2004, uppfærðar m.v. launavísitölu í lok hvers árs til stöðugleikapunkts. Meðallaun þeirra ára kr. 6.512.021 x 1,07 x 9,512 x 10%: kr. 6.627.831 Samtals kr. 7.186.231 Um aðild stefnda, Varðar Íslandstryggingar hf., vísar stefnandi til þess að stefndi, útgerðarfélagið Auðbjörg ehf., hafi haft gilda slysatryggingu vegna stefnanda hjá tryggingafélaginu og njóti stefnandi bótaréttar vegna slysa við störf í þágu skips samkvæmt grein 2.4 í vátryggingarskilmálum. Um sé að ræða tryggingu samkvæmt kjarasamningi frá 16. maí 2001 milli LÍÚ og SSÍ, sem gildi um ráðningarsamband útgerðarfélagsins og stefnanda. Á grundvelli 44. gr. nýrra vátryggingarlaga nr. 30/2004 eigi stefnandi beina kröfu á hið stefnda tryggingafélag, auk hins stefnda útgerðarfélags. Kröfum í málinu sé því beint að þeim báðum, in solidum. Til stuðnings kröfum sínum kveðst stefnandi vísa til almennra reglna skaðabótaréttarins, kjarasamnings aðila, greina 2.4 og 6.1 í skilmálum um slysatryggingu sjómanna, ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, aðallega 3. til 6. gr., svo og 44. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Um vaxtakröfuna vísi stefnandi til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en um dráttarvaxtakröfu til 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, auk ákvæða 5. mgr. 123. gr. laga nr. 30/2004. Kröfu um málskostnað kveðst stefnandi byggja á lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Málsástæður stefndu og lagarök Stefndu byggja á því að ekki liggi ljóst fyrir að slys stefnanda hafi borið að með þeim hætti sem hann haldi fram. Engin vitni hafi verið að slysinu og sæti furðu að áverkar stefnanda skuli ekki hafa orðið alvarlegri en raun beri vitni, ef rétt sé að ca 45 kg línurekki hafi fallið á hönd hans úr 3,5 metra hæð. Benda stefndu á að engir ytri áverkar séu á hönd stefnanda eftir slysið, og verði að telja það vel sloppið miðað við meinta atburðarás. Kröfum sínum til stuðnings byggja stefndu á matsgerð dómkvaddra matsmanna, læknanna Magnúsar Páls Albertssonar og Jónasar Hallgrímssonar, frá 10. september 2007, en með þeirri matgerð hafi fyrri matsgerð verið hrundið, þ.e. matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar, sem dagsett sé 10. nóvember 2006. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna sé ítarlega rökstudd og byggi á faglegu mati og sérfræðiþekkingu þeirra. Þeirri matsgerð hafi ekki verið hnekkt með yfirmati. Hafna stefndu því að matsgerð dómkvaddra matsmanna verði talin ógild og telja að ýmis verktakastörf annars matsmannsins, sem unnin hafi verið fyrir hið stefnda tryggingafélag, hafi ekki valdið vanhæfi hans til matsstarfa eða haft áhrif á faglegt mat hans og niðurstöðu. Benda stefndu á að aðilar hafi sjálfir komið sér saman um matsmennina, áður en kom til dómkvaðningar þeirra. Þá leggja stefndu áherslu á að gögn málsins, bæði fyrirliggjandi matsgerð dómkvaddra matsmanna svo og skattframtöl stefnanda, sýni að stefnandi hafi þrátt fyrir slysið ekki orðið af neinum launatekjum og því ekki borið neinn fjárhagslegan skaða af því. Málskostnaðarkrafa stefndu er reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Munnlegar skýrslur fyrir dómi Við aðalmeðferð gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dóminum, en auk hans gáfu skýrslur sem vitni Guðbjartur Örn Einarsson, útgerðarstjóri Auðbjargar ehf., Sigurður Óli Kolbeinsson, forstöðumaður tjónasviðs Varðar Íslandstryggingar hf., matsmennirnir og læknarnir Atli Þór Ólason og Guðjón Baldursson, svo og dómkvaddir matsmenn, læknarnir Magnús Páll Albertsson og Jónas Hallgrímsson. Í máli stefnanda kom fram að afleiðingar slyssins lýstu sér einkum á þann hátt að hann hefði alltaf verki í vinstri hendinni og ætti örðugt með að beita henni við átak eða grip um hluti, t.d. skrúflykil. Því þyrfti hann að nota hægri höndina við allt átak. Slysið hefði jafnframt haft áhrif á möguleika hans til tómstunda, og nefndi hann sérstaklega skotveiði í því sambandi. Stefnandi kvaðst lengi hafa haft hug á því að hætta sjómennsku og hafi slysið enn frekar leitt huga hans að því. Lýsti hann vinnubrögðum dómkvaddra matsmanna á matsfundinum, svo og skoðun þeirra á höndum hans. Sagðist hann algerlega ósammála því áliti matsmannanna að slysið hefði ekki haft mikil áhrif á starfsgetu hans. Guðbjartur Örn Einarsson bar fyrir dómi að hann hefði 25. júlí 2005, ásamt stefnanda, verið að vinna við að standsetja Arnarberg ÁR-150 og hefðu þeir m.a. verið að flytja línurekka um borð. Hann hafi þó ekki orðið vitni að slysinu, en hafi hitt stefnanda síðar um daginn, og hafi stefnandi þá verið kominn í gifs. Engin rannsókn hefði farið fram á orsökum slyssins. Hins vegar kvaðst hann einn bera ábyrgð á því að slysið hefði ekki verið tilkynnt til tryggingafélagsins fyrr en 12. október 2006, það hefðu verið mistök af hans hálfu. Í máli Sigurðar Óla Kolbeinssonar kom fram að enginn trúnaðarlæknir væri starfandi fyrir Vörð Íslandstryggingu hf. Hins vegar væri Magnús Páll Albertsson ráðgefandi læknir fyrir félagið, án þess að hann væri þar á launaskrá eða að skriflegur samningur lægi til grundvallar þjónustu hans. Taldi vitnið víst að störf Magnúsar fyrir félagið hefðu aukist á síðasta ári, þótt umfang þeirra starfa væri ekki mikið. Þá kvað vitnið marga lækna starfa fyrir félagið í tveggja lækna matsgerðum, og nefndi, auk Magnúsar Páls Albertssonar, nokkra þeirra með nafni, þ.á m. Atla Þór Ólason, sem líklega væri algengasti matslæknir félagsins. Sérstaklega spurður um aðkomu Magnúsar Páls Albertssonar að máli stefnanda, áður en til dómkvaðningar kom, sagðist vitnið ekki muna hvort hann hefði borið þetta mál undir Magnús Pál, þó væri ekkert ólíklegt að hann hafi leitað ráða hjá honum. Hins vegar myndi hann eftir því að Skúli Bjarnason læknir hefði gefið álit um málið eftir að fyrri matsgerðin lá fyrir. Eitt væri þó víst, Magnús Páll hefði aldrei fundað með starfsfólki tryggingafélagsins um þetta mál, hvorki fyrir dómkvaðningu hans eða eftir að matsgerð var skilað. Matsmennirnir og læknarnir Atli Þór Ólason og Guðjón Baldursson staðfestu matsgerð sína og niðurstöður hennar fyrir dómi. Hið sama gerðu dómkvaddir matsmenn, læknarnir Magnús Páll Albertsson og Jónas Hallgrímsson. Í vitnisburði Atla Þórs Ólasonar kom fram að hann hefði lesið síðari matsgerð í málinu, þ.e. hinna dómkvöddu matsmanna, og sagði hann að sú matsgerð fengi ekki breytt mati hans á afleiðingum slyssins fyrir stefnanda. Taldi hann matsgerð sína vera rétta. Að hans dómi lægi munur matsgerðanna í því að í fyrri matsgerðinni hefðu áverkar matsþola verið skilgreindir sem kramningsáverkar og brot, en í þeirri síðari væri aðeins litið til afleiðinga af broti. Aðspurður kvað hann matsmenn ekki hafa skoðað röntgenmyndir af hendi matsþola. Sérstaklega inntur eftir því hvers vegna matsgerðin greindi ekki frá slysi stefnanda í september 2004 og mati hans af því tilefni um 12% örorku stefnanda, sagðist læknirinn eingöngu vinna mat sitt út frá þeim gögnum sem honum væru send, ekki þeim gögnum sem hann sjálfur kynni að hafa undir höndum. Sá áverki, sem hér væri fjallað um, væri einnig á öðru svæði líkamans en í fyrri slysum matsþola. Í símaskýrslu, sem Guðjón Baldursson gaf fyrir dóminum, sagðist hann muna eftir skoðun á matsþola. Hefðu báðir matsmenn sérstaklega tekið eftir því að matsþoli hefði sigg í báðum lófum, sem benti til þess að hann ynni með báðum höndum og væri jafnvígur á þær báðar. Jónas Hallgrímsson var að því spurður til hvers jöfn siggmyndun í lófum stefnanda gæti bent, og svaraði hann því til að það benti til þess að báðum höndum væri beitt jafnt. Sigg myndaðist aðeins við núning, en hyrfi með tímanum þegar núningi væri hætt. Spurður um verkaskiptingu við matsgerð hans og Magnúsar Páls Albertssonar sagði hann að Magnús Páll hefði í þessu matsmáli mest rætt við matsþola, en þeir báðir annast skoðun hans. Magnús hefði jafnframt skrifað matsgerðina, en þeir sameiginlega rætt áður um niðurstöður hennar. Hefði vitnið talið þetta eðlilega verkaskiptingu, þar sem áverki matsþola væri á sérsviði Magnúsar Páls. Í málinu kvaðst hann sérstaklega minnast þess að í fyrri matsgerð hefðu matsmenn fjallað um vöðvarýrnun hjá matsþola, en sjálfur hefði hann ekki skynjað slíkt. Til grundvallar niðurstöðu um þriggja stiga varanlegan miska matsþola kvaðst vitnið fyrst og fremst hafa tekið mið af lítilsháttar hreyfiskerðingu í litlafingri hans, svo og kulvísi. Tók vitnið fram að dálítið ósamræmi hafi verið í líkamsskoðun matsmanna á matsþola og skynjun hans sjálfs. Hafi matsmenn talið að skynjun matsþola væri ekki viðvarandi. Magnús Páll Albertsson var spurður um vinnslu matsins, gagnaöflun, ritun matsgerðarinnar og þau atriði sem lágu til grundvallar niðurstöðum. Lýsti hann verkaskiptingu matsmanna á sama hátt og fram kom hjá vitninu Jónasi Hallgrímssyni. Þá greindi hann frá aðferðum matsmanna við læknisskoðun á matsþola, einkum kraftmælingum á höndum hans, mati á vöðvarýrnun, skynjun í fingrum og samanburði á siggmyndun í lófum hans. Inntur eftir störfum sínum fyrir stefnda, Vörð Íslandstryggingu hf., kvaðst vitnið veita og hafa veitt félaginu læknisfræðilega ráðgjöf, á sama hátt og öðrum tryggingafélögum, lögmönnum, landlæknisembættinu og öðrum sem eftir því hafi leitað. Ynni hann slík störf sem verktaki. Sérstaklega spurður um læknisfræðilegar álitsgerðir kvaðst vitnið hafa unnið slík álit fyrir hið stefnda félag og önnur tryggingafélög. Af tryggingafélögunum væri Vörður Íslandstrygging hf. líklega stærsti viðskiptavinur hans við læknisfræðilegar álitsgerðir á grundvelli skriflegra gagna, en neitaði að upplýsa um tekjur sínar frá félaginu á síðasta ári, og taldi þær engu máli skipta fyrir mál þetta. Þegar vitninu var bent á það ósamræmi sem væri milli fyrirliggjandi matsgerða, annars vegar þeirrar matsgerðar sem hann hefði staðið að ásamt Jónasi Hallgrímssyni, og hins vegar matsgerða Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar, svo og matsgerðar sem unnin var fyrir Tryggingastofnun ríkisins, sagðist vitnið telja að mismunurinn lægi í því að í fyrri matsgerðum væri bæði litið til litlafingurs og annarra fingra stefnanda. Í matsgerð hans og Jónasar Hallgrímssonar hefði hins vegar aðeins verið litið til hreyfiskerðingar í litlafingri, enda yrðu hreyfiskerðingar í öðrum fingrum ekki skýrðar sem afleiðingar áverkans. Hefðu matsmenn ekki fundið nein líffærafræðileg merki um að hreyfiskerðing væri til staðar í öðrum fingrum en litlafingri. Þá hefðu þeir heldur ekki getað staðfest neina kraftskerðingu í vinstri hönd matsþola. Inntur álits á því hvort vitnið teldi að stefnandi hefði á matsfundi sagt matsmönnum ósatt um einkenni sín, kvaðst vitnið ekki telja svo vera. Hins vegar væri ljóst að ekki væri samræmi í lýsingum tjónþola á einkennum og því sem matsmenn staðreyndu við skoðun. Er vitnið var að því spurt hvort ekki hefði verið eðlilegt að hann hefði upplýst um störf sín í þágu hins stefnda tryggingafélags, er honum hafi borist matsbeiðni, sagði vitnið að slíkt hefði ekki hvarflað að honum. Kvaðst hann aldrei hafa séð málið áður en það barst honum með dómkvaðningunni. Ef hann hefði áður haft einhver afskipti af málinu, hefði hann ekki tekið dómkvaðningu. Vitnið gerði í lokin ítarlega grein fyrir rökstuðningi matsmanna fyrir þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda væri engin. Niðurstaða Af málatilbúnaði stefndu verður sú ályktun dregin að stefndu dragi í efa að slys stefnanda hafi borið að með þeim hætti sem stefnandi hefur lýst. Engu að síður hafa stefndu boðið fram fullnaðarbætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 10. september 2007. Felst í þessu þversögn, sem eindregið bendir þó til þess að fyrir liggi í raun viðurkenning stefndu á bótaskyldu. Framburður útgerðarstjóra hins stefnda útgerðarfélags fyrir dómi þykir staðfesta lýsingu stefnanda á aðdraganda slyssins, og síðari viðbrögð tryggingafélagsins verða ekki skýrð á annan hátt en að viðurkennd sé bótaskylda félagsins. Þykir dóminum enginn vafi leika á að stefnandi hafi orðið fyrir vinnuslysi 25. júlí 2005, á þann hátt sem lýst er í gögnum málsins, og hlotið við það áverka á vinstri hendi. Bera stefndu sameiginlega bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt gildandi skilmálum slysatrygginga sjómanna, sbr. og 44. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Eins og fram hefur komið liggja fyrir í máli þessu þrjár matsgerðir. Heldur stefnandi því fram að víkja beri til hliðar matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem hún sé ógild sökum vanhæfis annars matsmannsins, Magnúsar Páls Albertssonar læknis. Þess í stað beri að leggja til grundvallar matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar, sem aðilar hafi aflað sameiginlega til þess að leggja mat á líkamstjón stefnanda. Eru dómkröfur stefnanda reistar á niðurstöðum þeirrar matsgerðar. Samkvæmt 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skal dómari kveðja þá matsmenn til matsstarfa, sem aðilar hafa sjálfir komið sér saman um, nema sérstakar ástæður mæli gegn því. Í 3. mgr. sömu greinar segir síðan að þann einn megi dómkveðja til að framkvæma mat sem orðinn sé 20 ára að aldri, sé að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem eigi að meta, og hafi nauðsynlega kunnáttu til að leysa starfann af hendi eða annars þá kunnáttu sem bestur sé kostur. Af tilvitnuðu ákvæði er því ljóst að matsmaður þarf að uppfylla bæði almennar og sérstakar hæfiskröfur. Í þinghaldi 9. júlí 2007 var tekin fyrir matsbeiðni stefnda, Varðar Íslandstryggingar hf., og dómkvaddir sem matsmenn læknarnir Magnús Páll Albertsson og Jónas Hallgrímsson. Áður höfðu lögmenn aðila verið boðaðir til þinghaldsins og var tekið fram í boðunarbréfi að samkvæmt samkomulagi lögmanna yrðu ofangreindir læknar dómkvaddir. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi haft neinar efasemdir um hæfi eða störf dómkvaddra matsmanna fyrr en eftir að matsgerðinni var skilað til matsbeiðanda og niðurstöður hennar kynntar stefnanda. Ekki verður heldur séð að eftir það hafi matsmaðurinn, Magnús Páll Albertsson, né hið stefnda tryggingafélag, dregið dul á að sá fyrrnefndi hefði þjónustað og þjónustaði enn tryggingafélagið, sem sjálfstæður verktaki og ráðgefandi læknir. Fyrirspurnum stefnanda þessa efnis var þvert á móti svarað skilmerkilega og án undanbragða, bæði skriflega og síðar við yfirheyrslu fyrir dómi. Á grundvelli 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, átti stefnandi þess kost að óska tímanlega eftir úrskurði dómara um hæfi umrædds matsmanns, ef hann taldi tilefni til að draga það í efa. Það var þó ekki gert. Óumdeilt er að Magnús Páll Albertsson læknir hafði nokkur tengsl við stefnda, Vörð Íslandstryggingu hf., um sama leyti og hann vann að hinni umdeildu matsgerð, ásamt Jónasi Hallgrímssyni lækni. Fólust þau í læknisfræðilegri ráðgjöf sem hann innti af hendi fyrir tryggingafélagið, sem sjálfstæður verktaki. Á sama tíma veitti hann einnig öðrum tryggingafélögum ráðgjöf, landlæknisembættinu, lögmönnum og öðrum sem til hans leituðu í því skyni. Sjálfur hefur hann neitað því að hafa séð mál stefnanda eða haft nokkur afskipti af því fyrr en það barst honum eftir dómkvaðningu, og sagði fyrir dómi að ef svo hefði verið, hefði hann beðist undan dómkvaðningu. Framburður Sigurðar Óla Kolbeinssonar, forstöðumanns tjónasviðs hins stefnda tryggingafélags, fyrir dómi, er ekki jafn fortakslaus um þetta atriði, þótt hann hafi bætt því við að Magnús Páll hefði aldrei fundað með starfsfólki félagsins um þetta mál, hvorki fyrir dómkvaðningu né eftir að matsgerð var skilað. Ummæli forstöðumannsins og vafi um samskipti hans og læknisins um mál þetta verða þó ein og sér ekki talin fela í sér sönnun um að hann hafi leitað ráða hjá lækninum um málið, áður en hann var dómkvaddur sem matsmaður í því, eða vera þess eðlis að matsmaðurinn teljist vanhæfur af þeim sökum. Þá er í máli þessu hvergi að finna skrifleg gögn, sem staðfest geta aðkomu Magnúsar Páls Albertssonar að málinu fyrir dómkvaðningu. Hins vegar er meðal gagna málsins tölvubréf, þar sem vísað er til álits Skúla Bjarnasonar læknis um mál þetta. Þrátt fyrir þau tengsl matsmannsins og hins stefnda tryggingafélags, sem hér hafa verið rakin, bendir ekkert til þess að þau hafi haft áhrif á vinnslu matsgerðarinnar eða niðurstöður hennar. Þá verður ekki séð að matsmaðurinn hafi átt neinna slíkra hagsmuna að gæta að villt gætu honum sýn í matsstörfum, eða að öðru leyti hafi verið fyrir hendi þær aðstæður að draga mætti með réttu óhlutdrægni hans í efa, þannig að færi í bága við hin sérstöku hæfisskilyrði 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Um leið er áréttað að umræddur matsmaður stóð ekki einn að matsgerðinni, með honum var einnig dómkvaddur til starfans Jónas Hallgrímsson læknir. Við yfirheyrslu fyrir dómi lýsti Jónas Hallgrímsson hvernig verkaskiptingu matsmanna var háttað við vinnslu matsgerðarinnar, og kom þar fram að báðir hefðu þeir skoðað stefnanda á matsfundi, Magnús Páll hefði ritað matsgerðina, en þeir sameiginlega ráðið niðurstöðum hennar. Í ljósi ofanritaðs er því hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að annar dómkvaddra matsmanna, Magnús Páll Albertsson læknir, hafi verið vanhæfur við matsstörf, og að telja beri matsgerðina ógilda af þeim sökum. Áður er fram komið að stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar frá 10. nóvember 2006. Meginniðurstöður hennar eru að varanlegur miski stefnanda er metinn 8%, en varanleg örorka 10%. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 10. september 2007 er varanlegur miski stefnanda hins vegar metinn 3 stig, en varanleg örorka engin. Fyrir dómi voru matsmenn sérstaklega inntir eftir því í hverju þeir teldu að munur á niðurstöðum matsgerðanna lægi. Að þeirra áliti lá munurinn einkum í því að í fyrri matsgerð var litið á áverka stefnanda bæði sem kramningsáverka og brot á fimmta miðhandarbeini. Í síðari matsgerð hafi hins vegar aðeins verið litið á áverkann sem brot sem valdið hefði hreyfiskerðingu í litlafingri, en ekki öðrum fingrum, enda hefðu matsmenn talið að hreyfiskerðingar í öðrum fingrum yrðu ekki skýrðar sem afleiðingar af slysinu. Um þetta segir svo í forsendum matsgerðar dómkvaddra matsmanna: „Ekki er hægt að finna neina líkamlega skýringu á því hvers vegna matsþoli upplifir svo mikla hreyfiskerðingu sem hann segir og eins og lýst er hér að ofan. Við skoðun kemur ekki fram staðfesting á meintri hreyfiskerðingu, nema vægri slíkri í litlafingri. Sama gildir um þreifieymsli í vinstra handarbaki/hendi. Þá kemur heldur ekki fram við skoðun nein skýring á dofatilfinningu í handarbaki, nema við prófun sem virðist ná upp á úlnlið, en engin merki um neina taugaklemmu koma fram við skoðun. Ekki hefur heldur tekist að staðfesta meinta kraftskerðingu og nefna má að jöfn siggdreifing í báðum höndum bendir eindregið til þess að báðar hendurnar séu notaðar til vinnu.“ Í umfjöllun sömu matsmanna um mat á varanlegum miska stefnanda segir einnig eftirfarandi: „Við mat á miskastigi líta matsmenn til þess áverka sem matsþoli varð fyrir og þeirra afleiðinga sem viðbúið er að slíkur áverki hafi í för með sér og hægt er að sannreyna við skoðun. Við slíkt mat er ekki hægt að styðjast einvörðungu við lýsingar matsþola, heldur er tekið tillit til þeirra atriða, sem teljast vera sennileg miðað við það sem almennt er viðtekið í læknisfræði, enda er mat á mikastigi læknisfræðilegt. Eftir slys sem það er hér um ræðir er viðbúið að viss kulvísi sé til staðar í hendi matsþola, sérstaklega fyrstu eitt til þrjú árin eftir slysið. Eini áverkinn sem með vissu hlaust af slysinu er umrætt brot í fjærenda V. miðhandarleggs. Hefur brotið gróið í góðri legu. Brotið gekk ekki inn í lið og hníga engin rök að því að búast megi við frekari versnun í framtíðinni eða þá að aukin hætta sé á myndun slitgigtar. Ekki er óeðlilegt að áverki sem þessi leiði til vægrar hreyfiskerðingar í litlafingri handarinnar, en engar skýringar hafa fundist sem skýrt geta meinta hreyfiskerðingu í öðrum fingrum. Þá hefur ekki með vissu verið hægt að sannreyna meinta hreyfiskerðingu við skoðun á matsfundi.“ Fyrr í matsgerðinni vekja matsmenn athygli á því að sú vöðvarýrnun, sem lýst er í matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Guðjóns Baldurssonar og örorkumatsgerð Reynis Arngrímssonar læknis, hafi ekki verið sýnileg á matsfundi. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, hefur dómari frjálst sönnunarmat á þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu, og samkvæmt 2. mgr. 66. gr. sömu laga leggur dómari mat á sönnunargildi matsgerðar, þegar leyst er að öðru leyti úr máli. Að öllu ofanrituðu virtu er það álit dómsins að í máli þessu hafi ekkert komið fram sem rýrt geti sönnunargildi matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna, læknanna Magnúsar Páls Albertssonar og Jónasar Hallgrímssonar. Eru forsendur hennar í samræmi við fyrirmæli skaðabótalaga nr. 50/1993 og niðurstöður í samræmi við önnur gögn málsins. Ber matsgerðin þess vitni að vel og samviskusamlega hafi verið vandað til gagnaöflunar og skoðunar á matsþola, faglegar ályktanir dregnar og niðurstöður ítarlega rökstuddar. Þá hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmati, en eins og fram hefur komið féll stefnandi frá beiðni um yfirmat. Verður matsgerðin þannig lögð til grundvallar niðurstöðu um afleiðingar slyss stefnanda og bótaskyldu stefndu. Í samræmi við niðurstöður matsgerðarinnar hafa stefndu boðið fram greiðslu á 251.220 krónum, auk vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá slysdegi, 25. júlí 2005, til greiðsludags. Stefnandi hefur ekki mótmælt útreikningi bótafjárhæðarinnar og verður hún því tekin til greina og stefndu dæmdir til greiðslu hennar, in solidum. Með vísan til 9. gr., sbr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, verða stefndu hins vegar dæmdir til greiðslu dráttarvaxta af bótafjárhæðinni frá 10. október 2007, en þá var mánuður liðinn frá dagsetningu matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Að öðru leyti verða stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kváðu upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir Björn Pétur Sigurðsson og Ríkarður Sigfússon, bæklunarskurðlæknar. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Auðbjörg ehf. og Vörður Íslandstrygging hf., greiði in solidum stefnanda, Einari Axel Gústafssyni, 251.220 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 25. júlí 2005 til 10. október 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu eru sýknaðir af öðrum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 272/2015
Samkeppni Stjórnsýsla Andmælaréttur Rannsókn Stjórnvaldssekt
Samkeppnisstofnun hóf í desember 2001 rannsókn á ætluðu ólögmætu samráði þriggja olíufélaga sem hefði brotið í bága við 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Á grundvelli rannsóknarinnar tók samkeppnisráð ákvörðun í október 2004, þar sem komist var að niðurstöðu um að félögin hefðu brotið gegn fyrrgreindu ákvæði með yfirgripsmiklu og óslitnu samráði með olíuvörur hér á landi á tímabilinu 1993 til 2001 og voru félögunum gerðar sektir. Félögin skutu ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem kvað upp úrskurð í málinu í janúar 2005 þar sem staðfestar voru allar helstu niðurstöður í ákvörðun samkeppnisráðs, en félögunum voru þó gerðar lægri sektir. S hf. höfðaði mál þetta til ógildingar á framangreindum úrskurði, en til vara niðurfellingar og til þrautavara lækkunar sektar, sem þar var ákveðin, svo og til endurgreiðslu fjárhæðar hennar. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var öllum málsástæðum S hf. til stuðnings framangreindum kröfum hafnað. Ekki var fallist á að 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, um bann við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi, hafi staðið því í vegi að samkeppnisyfirvöld héldu áfram rannsókn sinni á samstarfi olíufélaganna eftir að rannsókn ríkislögreglustjóra á hinu ólögmæta samráði hófst. Var sérstaklega vísað til þess að S hf. hefði hvorki verið ákærður né sakfelldur fyrir brot á 10. gr. samkeppnislaga þegar samkeppnisyfirvöld tóku ákvörðun í málinu. Þá var ekki fallist á að málsmeðferð samkeppnisyfirvalda hafi brotið gegn andmælarétti S hf. samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Taldi dómurinn að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hefðu gert það sem í þeirra valdi stóð til þess að gefa S hf. færi á því að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðun í því var tekin. Þá hefði S hf. ekki útskýrt hvernig upplýsingar, sem starfsmenn hans bjuggu yfir og gátu varpað sök á þá eða félagið við samhliða lögreglurannsókn, hefðu verið S hf. nauðsynlegar til þess að andmæla málavöxtum eins og Samkeppnisstofnun lýsti þeim. Dómurinn hafnaði einnig þeirri málsástæðu S hf. að brot félagsins væru fyrnd. Taldi dómurinn að samráð olíufélaganna hefði falið í sér samfellda brotastarfsemi sem hafi ekki lokið fyrr en í desember 2001. Á því tímamarki hafi fyrning á broti S hf. hafist og hefði fimm ára fyrningarfrestur 5. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 því ekki verið liðinn þegar samkeppnisráð tók ákvörðun sína í október 2004. Þá taldi dómurinn að samkeppnisyfirvöld hefðu sýnt fram á með viðhlítandi hætti að olíufélögin hefðu haft sannanlegan ábata af hinu ólögmæta samráði þannig að fullnægt hafi verið skilyrði 2. mgr. 52. gr. þágildandi samkeppnislaga til þess að ákvarða sektir allt að 10% af veltu S hf. vegna síðastliðins almanaksárs af hlutaðeigandi starfsemi. Loks var málsástæðum S hf. um brot á jafnræðis- og meðalhófsreglum hafnað. Í ljósi framangreinds voru SE og Í sýknuð af kröfum S hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15.apríl 2015. Hann krefst þess aðallega gagnvart stefnda Samkeppniseftirlitinu aðúrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 29. janúar 2005 í máli nr. 3/2004verði felldur í heild úr gildi að því er áfrýjanda varðar. Til vara krefst hannþess að sekt að fjárhæð 450.000.000 krónur, sem lögð var á hann með úrskurðinum,verði felld niður og úrskurðinum breytt þannig að ákvæði hans um staðfestingu3. og 4. greinar ákvörðunarorða í ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004 ímáli nr. 21/2004 verði fellt úr gildi að því er áfrýjanda varðar. Að þessufrágengnu krefst hann þess að áðurgreind sekt verði lækkuð. Áfrýjandi krefstþess gagnvart stefnda íslenska ríkinu að því verði gert að greiða sér aðallega 450.000.000krónur, en til vara mismuninn á þeirri fjárhæð og þeirri sekt, sem ákveðin verðimeð dómi, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. maí 2005 til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi þess aðstefndu verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Skeljungur hf., greiði stefndu,Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, hvorum fyrir sig 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2015. I. Mál þetta, sem var dómtekið 24.nóvember sl., er höfðað 30. júlí 2013 af Skeljungi hf., Borgartúni 26 íReykjavík, gegn Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26 í Reykjavík, og íslenskaríkinu. Á hendur stefnda Samkeppniseftirlitinugerir stefnandi eftirfarandi kröfur: Aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndarsamkeppnismála í máli nr. 3/2004 frá 29. janúar 2005 verði felldur úr gildi íheild sinni að því er stefnanda varðar. Til vara að úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála í máli nr. 3/2004 frá 29. janúar 2005 verði breytt á þá leið aðfelld verði úr gildi ákvæði hans um staðfestingu 3. og 4. gr. ákvörðunarorðasamkeppnisráðs í máli nr. 21/2004, að því er stefnanda varðar, og ákvæðiúrskurðarins um að stefnandi skuli greiða sekt í ríkissjóð að fjárhæð450.000.000 króna. Til þrautavara að sektarfjárhæð sem stefnanda var gert aðgreiða samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2004 frá29. janúar 2005 verði lækkuð verulega. Á hendur stefnda íslenska ríkinu gerirstefnandi eftirtaldar kröfur: Aðallega að stefndi endurgreiðistefnanda 450.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2005 til greiðsludags. Fari svo aðstefnanda verði með dómi í máli þessu gert að greiða sekt er þess krafist tilvara að stefndi endurgreiðistefnanda mismuninn á 450.000.000 króna og þeirri sekt sem þannig yrði ákvörðuðmeð dómi auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. maí 2005 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af kröfumstefnanda og að honum verði gert að greiða þeim málskostnað. II. Stefnandi er félag sem hefur í meira enhálfa öld annast sölu á eldsneyti og ýmsum olíuvörum hér á landi. Hinn 18.desember 2001 hóf Samkeppnisstofnun, sem er forveri stefndaSamkeppniseftirlitsins, rannsókn á því hvort stefnandi og tvö önnur félög á samamarkaði, Ker hf. (áður Olíufélagið hf.) og Olíuverzlun Íslands hf., hefðu haftmeð sér ólögmætt samráð og brotið með því gegn 10. gr. þágildandisamkeppnislaga nr. 8/1993. Rannsóknin hófst með húsleit á starfsstöðvumolíufélaganna þar sem hald var lagt á mikinn fjölda gagna. Á næstu mánuðum áttusér stað bréfaskipti og fundahöld milli samkeppnisstofnunar og olíufélagannaþar sem fjallað var um haldlögð tölvugögn og önnur gögn sem tengdustrannsókninni. Stefnanda var meðal annars sendur listi 5. febrúar 2002 yfir þauskjöl sem ljósrituð höfðu verið af gögnum sem haldlögð höfðu verið hjástefnanda og félaginu gefinn kostur á því að skoða þau. Meðbréfi 1. mars 2002 mun Ker hf. hafa lýst yfir vilja félagsins til að ganga tilsamstarfs um að upplýsa ætluð brot félagsins á samkeppnislögum og freista þessað ná samkomulagi um lyktir málsins. Í svarbréfi Samkeppnisstofnunar 5. samamánaðar kom fram að ef til þess kæmi að beitt yrði stjórnvaldssektum vegna þesssamráðs sem til rannsóknar væri kæmi til álita að þær yrðu lækkaðar meðhliðsjón af samstarfvilja hins brotlega. Samkeppnisstofnun mun í kjölfarið hafaátt samtals 19 fundi með starfsmönnum Kers hf. og lögmanni félagsins, þar semveittar voru ýmsar upplýsingar um samstarf félagsins við hin olíufélögin. OlíuverzlunÍslands hf. mun einnig hafa sent Samkeppnisstofnun bréf 5. mars 2002 þar semfélagið lýsti vilja til samstarfs í því skyni að upplýsa málið. Á fundi 14.sama mánaðar kom fram að félaginu stæði til boða hliðstæð málsmeðferð og Kerihf. hafði verið boðin. Í kjölfarið munu starfsmenn og lögmaður félagsins hafaátt samtals sjö fundi með Samkeppnisstofnun þar sem veittar voru ýmsarupplýsingar um málið. Meðbréfum Samkeppnisstofnunar í lok maí 2002 óskaði stofnunin með vísan til 39.gr. samkeppnislaga eftir ýmsum upplýsingum og gögnum frá olíufélögunum sembárust í ágúst, september og október sama ár. Ummiðjan október 2002 leitaði Samkeppnisstofnun eftir því að eiga fund meðtilteknum starfsmönnum stefnanda til að upplýsa nánar tilgreind atriði sem rannsóknstofnunarinnar beindist að. Hinn 25. sama mánaðar mun forstjóri stefnanda ásamtlögmönnum félagsins hafa átt fund með Samkeppnisstofnun þar sem fjallað var umýmis tilvik þar sem stofnunin taldi olíufélögin hafa haft samráð um gerðtilboða í ákveðnum útboðum og verðkönnunum. Í kjölfar þessa fundar sendistofnunin lögmönnum stefnanda bréf þar sem bent var á að fyrirtæki gætu, aðtilteknum skilyrðum uppfylltum, fengið stjórnvaldssektir lækkaðar á grundvelliII. kafla reglna samkeppnisráðs nr. 397/2002, en skrifleg ósk um það þyrfti aðberast stofnuninni. Jafnframt var upplýst að uppfyllti stefnandi þau skilyrðisem kæmu fram í reglunum gæti stefnandi átt von á því að fá allt að 20% lækkuná hugsanlegri stjórnvaldssekt í málinu. Meðbréfi stefnanda 5. nóvember 2002 var vísað til þess að fyrirtækið hefði ítrekaðlýst yfir fullum vilja til þess að veita Samkeppnisstofnun upplýsingar um þautilvik sem rannsóknin beindist að. Óskaði stefnandi eftir því að upplýsingagjöfhans yrði metin með hliðsjón af reglum II. kafla reglna nr. 397/2002. Í kjölfarþessara bréfaskipta hélt Samkeppnisstofnun fjóra fundi með jafnmörgumstarfsmönnum félagsins í nóvember 2002. Lögmenn stefnanda voru ávalltviðstaddir þessa fundi. Meðbréfi Samkeppnisstofnunar til olíufélaganna 8. janúar 2003 fylgdi fyrri hlutifrumathugunar hennar. Þar var fjallað um samráð félaganna um gerð tilboða íýmsum útboðum frá 1993 til 2001, sölu eldsneytis á Keflavíkurflugvelli ogReykjavíkurflugvelli og sölu á eldsneyti til erlendra skipa í íslenskum höfnum.Félögunum var veittur frestur til þess að gera athugasemdir við þennan hlutafrumathugunarinnar og leggja fram ný gögn. Olíufélögin óskuðu í kjölfarið eftirviðræðum við Samkeppnisstofnun til að kanna hvort ljúka mætti málinu með sátt.Þessar viðræður skiluðu ekki árangri. Með bréfi til Samkeppnisstofnunar 25.apríl 2003 tilkynnti stefnandi að félagið myndi ekki skila athugasemdum sínumfyrr en frumathugun stofnunarinnar lægi fyrir í heild sinni. Í júní2003 mun Samkeppnisstofnun hafa átt fund með ríkislögreglustjóra þar semfjallað var um hið ætlaða, ólögmæta samráð olíufélaganna. Með bréfi 21. ágúst2003 fól ríkissaksóknari ríkislögreglustjóra að afla gagna hjáSamkeppnisstofnun til að meta hvort hefja ætti sakamálarannsókn á ætluðum,refsiverðum brotum félaganna og starfsmanna þeirra. Fyrir liggur að fjölmörggögn, sem þá lágu fyrir hjá Samkeppnisstofnun um ætlað samráð olíufélaganna,voru í kjölfarið afhent ríkislögreglustjóra. Hinn 30. september 2003 tilkynntiríkislögreglustjóri olíufélögunum að hafin væri lögreglurannsókn á ætluðumbrotum forráðamanna þeirra á ákvæðum samkeppnislaga á grundvelli skýrslna oggagna sem Samkeppnisstofnun hafði afhent ríkislögreglustjóra. Í bréfinu varóskað svara við ákveðnum spurningum og að nánar tiltekin gögn yrðu látinembættinu í té. Meðbréfi ríkissaksóknara 23. október 2003 var Samkeppnisstofnun tilkynnt aðframangreind lögreglurannsókn væri hafin. Fram kom í bréfinu að þess væri vænstað Samkeppnisstofnun tæki fullt tillit til hagsmuna lögreglurannsóknarinnar. Þálýsti ríkissaksóknari þeirri skoðun sinni að varhugavert væri aðsamkeppnisyfirvöld legðu stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem sættulögreglurannsókn vegna alvarlegra brota á samkeppnislögum, enda gæti það girtfyrir að unnt væri að fylgja fram kröfu um refsingu og önnur viðurlög á hendurfyrirtækinu í refsimáli. Bréfi ríkissaksóknara var svarað með bréfiSamkeppnisstofnunar 11. nóvember 2003. Í svarbréfinu var vísað til ákvæðasamkeppnislaga og til lögmælts hlutverks Samkeppnisstofnunar og upplýst aðrannsókn stofnunarinnar myndi halda áfram í samræmi við þau lög sem um þaðgiltu. Stofnunin myndi þó leitast við að taka tillit til hagsmunalögreglurannsóknarinnar. Bréfaskiptiáttu sér stað milli Samkeppnisstofnunar og stefnanda 23. og 24. október 2003 umáhrif lögreglurannsóknarinnar á upplýsingagjöf stefnanda um þau atvik semseinni frumathugun stofnunarinnar tók til. Þar var skírskotað til bréfsstefnanda frá 5. nóvember 2002 og þeirra sjónarmiða sem félagið óskaði þareftir að tekið yrði tillit til í ljósi upplýsingagjafar félagsins. Í bréfi 24.október 2003 lýsti stefnandi þeirri afstöðu sinni að sú aðferð sem beitt hefðiverið við rannsókn málsins væri í andstöðu við grundvallarregluna um réttlátamálsmeðferð og að stefnandi myndi því ekki leita eftir því við viðkomandistarfsmenn sína að þeir tjáðu sig frekar um málsatvik hjá Samkeppnisstofnun. Rannsóknríkislögreglustjóra tók til tímabilsins frá 1. janúar 1993 til 31. desember2001. Gögn málsins gefa til kynna að í upphafi hafi hún lotið að ætluðum brotumolíufélaganna og starfsmanna þeirra á 10. gr. samkeppnislaga, eins og rannsóknSamkeppnisstofnunar. Teknar voru skýrslur af 22 starfsmönnum stefnanda í þágurannsóknarinnar, en þar af munu 13 starfsmenn hafa haft réttarstöðu sakborningsauk stefnanda. Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur forstjórum olíufélaganna19. desember 2006. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2007 varmálinu vísað frá dómi og með dómi Hæstaréttar 16. mars 2007 í málinu nr.92/2007 var úrskurður héraðsdóms staðfestur. Seinnihluti frumathugunar Samkeppnisstofnunar var sendur olíufélögunum 5. desember2003 og þeim gefinn kostur á því að andmæla því sem þar kom fram. Ífrumathuguninni er gerð ítarleg grein fyrir ætluðum brotum olíufélaganna á 10.gr. samkeppnislaga sem birtist í samstarfi þeirra um verðlagningu á olíuvörum,einkum á árunum 1996 til 2001, samstilltum aðgerðum þeirra, er miðuðu að því aðskipta upp markaðnum, og samstarfi í rekstri bensínstöðva. Enn fremur er ífrumathuguninni fjallað um atriði er lúta að viðurlögum við brotunum. Þar ervikið að ákvæði 52. gr. samkeppnislaga eins og greinin hljóðaði fyrir og eftirgildistöku laga nr. 107/2000. Tekið er fram að í ákvæðinu eins og það hljóðaðifyrir gildistöku laganna hafi sektir getað numið allt að 10% af veltusíðastliðins almanaksárs af þeirri starfsemi sem í hlut átti hjá viðkomandifyrirtæki ef sannanlegur ábati þess af broti hefur numið hærri fjárhæð en 40milljónum króna. Eftir gildistöku laganna geti sektir hins vegar numið allt að10% af veltu viðkomandi fyrirtækis án tillits til ábata af rekstrinum, en viðákvörðun sekta skuli hafa hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamlanna oghvað þær hafi staðið lengi. Í frumathuguninni kemur fram að unnt sé að beitaákvæðinu, eins og það varð eftir lagabreytinguna, um atvik sem áttu sér staðeftir 6. desember 2000. Því næst er gerð ítarleg grein fyrir ályktunSamkeppnisstofnunar um ávinning olíufélaganna af samráði þeirra. Þar er taliðað eðlilegast sé að líta til áhrifa hins ólögmæta samstarfs á framlegð afvörusölu og/eða álagningu. Því næst er gerð grein fyrir þróun einingaframlegðarí fljótandi eldsneyti hjá hverju olíufélagi fyrir sig á verðlagi ársins 2001.Var fjárhagslegur ávinningur þeirra metinn út frá breytingum á framlegðinniundanfarin ár samanborið við meðaltal næstu ára á undan. Fram kemur að hjástefnanda hafi einungis legið fyrir upplýsingar um einingaframlegð aftur tilársins 1995. Í því ljósi hafi verið ákveðið að miða við meðaltaleiningaframlegðar á árunum 1995 til 1997 í samanburði við einingaframlegðáranna 1998 til 2001 á föstu verðlagi. Heildarniðurstaða Samkeppnisstofnunarvarð sú að sannanlegur ávinningur olíufélaganna af hækkun einingaframlegðar aðraunvirði á árunum 1998 til 2001, samanborið við viðmiðunarárin 1995 til 1997,hefði numið um 6.650 milljónum króna Í frumathuguninni er fjallað um önnuratriði en samráð sem skýrt gætu hækkun framlegðar eða álagningar ásamráðstímanum. Þá er vikið að öðrum vísbendingum um hækkunframlegðar eða álagningar, svo og að markmiðum félaganna sjálfra um að aukaeiningarframlegð eða hækka álagningu. Voru færð að því rök að ekkert benti tilþess að fram væru komnar rekstrarlegar forsendur sem réttlættu alla þá hækkunsem átt hefði sér stað á einingaframlegð olíufélaganna. Að lokum er athuguninni gerð grein fyriráhrifum þess á fyrirhugaða sektarákvörðun að olíufélögin höfðu lagt sitt afmörkum til að upplýsa málið. Kemur þar fram að að svo stöddu geti stefnandiekki vænst lækkunar á sektinni á grundvelli þeirra upplýsinga sem veittar hefðuverið. Eftir aðsíðari frumathugun Samkeppnisstofnunar lá fyrir óskuðu olíufélögin eftir því aðkannað yrði að nýju hvort unnt væri að ljúka málinu með sátt. Viðræður skiluðuekki árangri. Félögin óskuðu þá eftir því að frestur til andmæla yrðiframlengdur og var orðið við þeirri beiðni. Öll olíufélögin skiluðu andmælum ávormánuðum 2004, en andmæli stefnanda eru dagsett 3. maí 2004. Þar kemur m.a.fram að félagið telji sig ekki geta krafið þá einstaklinga, sem sætilögreglurannsókn sem sakborningar vegna ætlaðra brota gegn samkeppnislögum, umupplýsingar til að byggja andmæli sín á. Því geti stefnandi ekki neyttlögbundins andmælaréttar síns um lýsingu á atvikum málsins og láti við þaðsitja að setja fram almenn mótmæli við lýsingu atvika í frumathuguninni. Í andmælunumer því síðan haldið fram að dregið hafi úr samstarfi stefnanda og hinnaolíufélaganna eftir því sem á tímabilið leið. Þá er þar dregið í efa að færðarhafi verið fram viðhlítandi sönnur á ætluð brot á síðari hluta tímabilsins. Þareru einnig færð rök fyrir því að þau brot sem hefðu verið fullframin fyrir 26.maí 2000, eða fyrir gildistöku laga nr. 39/2000, væru fyrnd. Að lokum erugerðar alvarlegar athugasemdir við sjónarmið í frumathugun Samkeppnisstofnunarum sektir. Því til stuðnings vísaði stefanandi meðal annars til greinargerðarhagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Jóns Þórs Sturlusonar, dags. 26.apríl 2004, um mat Samkeppnisstofnunar á ávinningi olíufélaganna af hinuætlaða, ólögmæta samráði á tímabilinu 1998 til 2001. Athugasemdirolíufélaganna kölluðu á frekari gagnaöflun Samkeppnisstofnunar frá félögunum.Afrit af nýjum gögnum sem þannig hafði verið aflað voru send olíufélögunumhaustið 2004. Félögunum var gefinn kostur á því að reifa málið munnlega fyrirsamkeppnisráði og kom lögmaður stefnanda fyrir ráðið 18. október 2004. Samkeppnisráðtók ákvörðun í máli olíufélaganna þriggja 28. október 2004. Var ákvörðuninsamtals 966 blaðsíður að lengd. Í ákvörðuninni er meðferð málsins rakin ogafstaða tekin til þeirra sjónarmiða olíufélaganna er lutu að áhrifumlögreglurannsóknar á málsmeðferðina. Þar voru færð rök fyrir því aðáframhaldandi málsmeðferð samkeppnisyfirvalda færi ekki gegn 1. mgr. 4. gr.samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu, en rannsókn lögregluværi ekki lokið. Þá hafnaði samkeppnisráð röksemdum stefnanda og annarsolíufélags þess efnis að andmælaréttur þeirra væri að engu gerður með því aðstarfsmenn félaganna sættu samhliða lögreglurannsókn. Jafnframt hafnaði ráðiðþeim röksemdum að með rannsókn málsins væri farið í bága við þagnarréttfélaganna eða starfsmanna þeirra sem varinn væri af 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Íákvörðun samkeppnisráðs var Ísland skilgreint sem sá landfræðilegi markaður semmálið tæki til og að vörumarkaðurinn væri heildarmarkaður fyrir sölu áolíuvörum. Komist var að þeirri niðurstöðu að olíufélögin þrjú réðu samanlagtyfir um 99% þessa markaðar. Því næst var í ákvörðuninni fjallað um ætlað samráðolíufélaganna. Þar er í ítarlegu máli farið yfir gögn sem að mati samkeppnisráðssýndu með skýrum hætti að olíufélögin þrjú hefðu frá og með gildistökusamkeppnislaga haft með sér yfirgripsmikið og óslitið samráð í viðskiptum viðviðskiptavini sína. Tekið er fram að meginflokkar samráðsins hafi verið um gerðtilboða í tengslum við útboð viðskiptavina, um verðlagningu á olíuvörum, sem ogum markaðsskiptingu og verðsamráð við sölu á eldsneyti til erlendra skipa ííslenskum höfnum, við sölu á eldsneyti á Reykjavíkurflugvelli ogKeflavíkurflugvelli og við sölu til einstakra viðskiptavina eða á einstökumlandsvæðum. Í þessu sambandi voru rakin dæmi af samskiptum olíufélaganna í yfir400 tilvikum og talið að líta yrði á þessar aðgerðir þeirra sem samfellt samráðsem hafi varað frá gildistöku samkeppnislaga. Fælist brotið í þeim samstilltu aðgerðumog/eða samningum sem lýst væri í ákvörðuninni og hefði það haft að markmiði aðraska samkeppni milli félaganna í viðskiptum aðallega með fljótandi eldsneyti,smurolíu og gas. Að þessu búnu var samráðinu lýst í ítarlegu máli eftiráðurgreindri flokkun og fjallað, innan hvers flokks, um einstök tilvik eftirtímabilum. Í þeirri umfjöllun var jafnframt tekin afstaða til framkominnaandmæla olíufélaganna. Var ítarlega rökstutt að félögin hefðu með þessu brotiðgegn 10. gr. þágildandi samkeppnislaga í fjölmörgum nánar tilgreindum tilvikum. Íákvörðuninni var komist að þeirri niðurstöðu að samfellt samráðsbrotolíufélaganna væri ófyrnt. Að því búnu var fjallað um viðurlög. Þar var gerðgrein fyrir ýmsum almennum atriðum sem vörðuðu beitingu 52. gr. þágildandisamkeppnislaga, þar á meðal um lagaskil vegna breytinga á því ákvæði með 17.gr. laga nr. 107/2000. Komist var að þeirri niðurstöðu að beita ætti ákvæðinueins og það var eftir lagabreytinguna um allt hið samfellda samráð. Ekki væriþví gerð krafa um sönnun ávinnings umfram 40 milljónir króna. Eftir sem áðurþótti við ákvörðun viðurlaga í málinu rétt að leggja mat á sannanlegan ávinningolíufélaganna af broti þeirra. Því til stuðnings vísaði samkeppnisráð til þessað heimilt væri að hafa hliðsjón af ávinningi við ákvörðun sekta, gögn málsinsgerðu kleift að leggja mat á ávinning þeirra og olíufélögin hefðu lagt áhersluá að ákvæðið, eins og það væri eftir lagabreytinguna, væri meira íþyngjandi íþeirra garð. Því næstvoru í ákvörðun samkeppnisráðs rakin atriði í tengslum við mat á ávinningiolíufélaganna af samráðinu. Eins og nánar er rökstutt í ákvörðuninni þótti réttað byggja þetta mat á upplýsingum olíufélaganna sjálfra um einingaframlegð afvörusölu. Tekið var fram að með einingaframlegð, eins og því hugtaki hefðiverið beitt af olíufélögunum, væri átt við mismun á söluverði að frádregnumafsláttum og öllum breytilegum kostnaði við innkaup. Komst ráðið að þeirriniðurstöðu að þróun framlegðar á hvern lítra eldsneytis á föstu verðlagi hefðiverið mjög sambærileg hjá félögunum þremur. Eftir að hafa staðið í stað áárunum 1991 til 1997 hafi einingaframlegð af sölu á fljótandi eldsneyti hækkaðár frá ári að raunvirði hjá öllum félögunum. Þessar tölur voru síðan notaðartil að meta ávinning félaganna með því að bera saman raunverulega þróuneiningaframlegðar á tímabilinu 1996 til 2001 við meðaltal sömu stærða fyrirárabilið 1993 til 1995. Voru rökin fyrir vali á viðmiðunartímabili þau aðfyrir lægju upplýsingar frá öllumolíufélögunum, sem ekki hefðu legið fyrir áður, um einingaframlegð allt afturtil ársins 1993 auk þess sem félögin voru ekki talin hafa haft eins markvisstsamráð á viðmiðunartímabilinu, í því skyni að auka álagningu og framlegð, ogsíðar varð. Þar sem félögin hefðu einnig haft samráð á tímabilinu frá 1993 til1995 var talið að allar líkur væru á því að aðferðin fæli í sér vanmat áávinningi félaganna. Niðurstaða útreikninga samkeppnisráðs, sem byggðu áþessari aðferð, var sú að á tímabilinu 1996 til 2001 hefði samanlagðurfjárhagslegur ávinningur Kers hf. af því að einingaframlegð þess í fljótandieldsneyti hækkaði að raungildi miðað við meðaltal áranna 1993 til 1995 veriðalls um 2.750 milljónir króna, um 1.654 milljónir króna hjá stefnanda og um2.083 milljónir króna hjá Olíuverzlun Íslands hf., eða samtals um 6.487milljónir króna. Taldi samkeppnisráð að ekki hefðu komið fram neinarrekstrarlegar forsendur hjá félögunum sem réttlætt gætu þessa hækkun að neinuráði. Þótt félögin kynnu að einhverju leyti að hafa haft réttmæta þörf fyrir hærriframlegð breyti það engu um að aðgerðir þeirra í þessu skyni hafi veriðólögmætar. Fram kom í niðurstöðu samkeppnisráðs að mat á ávinningi af slíkuólögmætu athæfi hlyti að taka til allrar hækkunar sem leiddi af samráðinu, endaþótt henni kynni að einhverju leyti að hafa verið ráðstafað til greiðslu aukinskostnaðar félaganna. Með hliðsjón af því taldi ráðið að líta yrði svo á aðávinningur olíufélaganna af aukinni framlegð samkvæmt framangreindumútreikningi fæli í sér ávinning í skilningi 2. mgr. 52. gr. samkeppnislaga einsog þau voru fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Jafnframt þessu var vísað tilupplýsinga sem lágu fyrir um ávinning félaganna af ólögmætri skiptisölu meðhliðsjón af þeim skiptihlutföllum sem giltu í þessum viðskiptum. Heildarumfang hennarhafi numið 5,8 milljörðum króna á tímabilinu 1993 til 2001. Taldi samkeppnisráðað þessar tekjur teldust til ábata eða ávinnings í skilningi 52. gr.samkeppnislaga, í það minnsta lægi fyrir að ávinningur félaganna afskiptisölunni væri langt umfram 40 milljónir króna. Íákvörðun ráðsins var farið með rökstuddum hætti yfir sjónarmið olíufélagannasem byggðust á greinargerð hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og JónsÞórs Sturlusonar. Þar var tekið tillit til athugasemda um gögn er lutu að framlegðstefnanda sem og til athugasemda stefnanda og Olíuverzlunar Íslands hf. umbreytingar á fyrirkomulagi umboðs- og sölulauna á félögunum. Að öðru leytitaldi samkeppnisráð að athugasemdir hagfræðinganna hefði enga þýðingu í málinuog að þær hnekktu ekki mati samkeppnisráðs á ávinningi félaganna af vörusölu ásamráðstímanum. Viðákvörðun stjórnvaldssekta olíufélaganna vísaði samkeppnisráð að auki til þessað brotin hefðu staðið lengi yfir og að þau vörðuðu mjög umfangsmikil viðskiptimeð nauðsynjavöru. Brotin hefðu verið skipulögð og æðstu stjórnendur félagannahefðu tekið þátt í þeim. Þau hefðu verið framin með einbeittum ásetningi ogreynt hefði verið að hylma yfir þau. Hið ólögmæta samráð hefði að veruleguleyti komið til framkvæmda og hafi því haft umtalsverð skaðleg áhrif ámarkaðnum. Brotin hefðu því verið mjög alvarleg. Þá vísaði ráðið tilfyrirliggjandi útreikninga á ávinningi félaganna. Fram kom að velta stefnanda áárinu 2003 hefði verið 14.226 milljónir króna. Var sekt félagsins ákveðin 1.100milljónir króna. Sektarfjárhæð hinna olíufélaganna var í grunninn ákveðin súsama, enda væri ábyrgð félaganna á hinu ólögmæta samráð jöfn. Ker hf. þóttihafa veitt mikilvæga viðbót við þau sönnunargögn sem samkeppnisyfirvöld höfðuþegar í fórum sínum og var því veitt 45% lækkun frá álögðum stjórnvaldssektum.Framlag Olíuverzlunar Íslands hf. þótti hafa verið talsvert og var því félagiveittur 20% afsláttur af framangreindri sekt. Samvinna stefnanda þótti hinsvegar ekki uppfylla skilyrði 1. gr. reglna nr. 397/2002. Þá teldist framlagstefnanda ekki mikilvæg viðbót við þau gögn sem fyrir lágu. Því var komist aðþeirri niðurstöðu að ekki væri tilefni til þess að lækka sektir stefnanda.Félaginu var því gert að greiða 1.100.000.000 króna í sekt í ríkissjóð en Kerihf. gert að greiða 605.000.000 króna í sekt og Olíuverzlun Íslands hf.880.000.000 króna sekt í ríkissjóð. Þá var nánar tilgreindum fyrirmælum beinttil olíufélaganna á grundvelli 2. mgr. 17. gr. samkeppnislaga. Olíufélöginskutu þessari ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála í lok nóvember 2004.Kæra stefnanda var ítarleg eða 186 blaðsíður. Auk kæru lögðu stefnandi og hinolíufélögin sem og samkeppnisstofnun fram ýmis frekari gögn, þ. á m.greinargerðir og athugasemdir hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar, JónsÞórs Sturlusonar og Friðriks Más Baldurssonar sem og greinargerð ogathugasemdir Guðmundar Guðmundssonar tölfræðings. Áfrýjunefndinkvað upp úrskurð í málinu 29. janúar 2005. Í úrskurðinum, sem er 256 blaðsíðurað lengd, var lýst gangi málsins og röksemdum aðilanna, en því næst tekinafstaða til atriða er lutu að vörnum olíufélaganna um formhlið málsins. Meðalþeirra atriða voru álitaefni um lögmæti þess að málið hafði á tímabili veriðtil rannsóknar bæði hjá Samkeppnisstofnun og ríkislögreglustjóra. Þessumsjónarmiðum olíufélaganna var hafnað að öllu leyti. Þá fjallaðiáfrýjunarnefndin um röksemdir olíufélaganna er lutu að andmælarétti þeirra ogrannsókn málsins. Í öllum meginatriðum var komist að þeirri niðurstöðu að ekkihefði verið brotið gegn rétti olíufélaganna að þessu leyti. Þó taldiáfrýjunarnefndin að æskilegt hefði verið að gefa félögunum kost á að geraathugasemdir við breytingar á viðmiðunartímabili við útreikning á áætluðumávinningi þeirra áður en ákvörðun samkeppnisráðs var tekin. Nefndin taldi þónægjanlegt að olíufélögin gætu gagnrýnt breytinguna og útreikninginn fyriráfrýjunarnefndinni. Að þessubúnu var fjallað um skil eldri laga og yngri vegna breytinga á 10. gr.þágildandi samkeppnislaga með 3. gr. laga nr. 107/2000. Byggði áfrýjunarnefndinalfarið niðurstöðu sína á upphaflegu ákvæði 10. gr. samkeppnislaga. Nefndinkomst því næst að þeirri niðurstöðu að ólögmætt samráð olíufélaganna hefðiverið samfellt á árabilinu frá 1993 til 2001. Þá tók hún álitaefni um fyrningubrotanna til umfjöllunar. Taldi nefndin eðlilegt að beita ákvæði 80. gr.almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum með lögjöfnun um það atriði.Hefði fyrningu verið slitið við húsleit hjá félögunum 18. desember 2001. Á samatíma hefði hinu samfellda samráði verið lokið. Á þessum grunni komstáfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að fyrning væri því ekki til fyrirstöðuað stjórnvaldssektir yrðu lagðar á í málinu. Íúrskurðinum var því næst fjallað um einstök tilvik þar sem samkeppnisráð hafðií ákvörðun sinni talið að olíufélögin hefðu gerst sek um brot gegn 10. gr.þágildandi samkeppnislaga. Voru niðurstöður samkeppnisráðs um þetta í velflestum tilvikum staðfestar. Íumfjöllun um viðurlög fjallaði áfrýjunarnefndin meðal annars um aðferð samkeppnisráðstil að komast að niðurstöðu um ávinning olíufélaganna af hinu ólögmæta samráði.Þar kemur fram að grundvallaratriðið í aðferð samkeppnisráðs felist í því aðsýna fram á að einingaframlegð félaganna af sölu þeirra á fljótandi eldsneytihafi aukist verulega á árunum 1996 til 2001 í samanburði við meðaltal áranna1993 til 1995. Með skilgreiningu sinni á einingaframlegð hefði samkeppnisráðtalið sig hafa tekið tillit til síbreytilegs og verulegs kostnaðarþáttar semolíufélögin hefðu haft litla möguleika til að hafa áhrif á. Þannig hefði veriðtalið rökrétt að meta ávinning á þennan hátt og beina athyglinni þannig aðframlegð af vörusölu áður en tekið hefði verið tillit til þess hvernig tekjumaf henni væri ráðstafað. Í öllum aðalatriðum féllst áfrýjunarnefndin á þessaaðferð samkeppnisráðs, meðal annars á val ráðsins á viðmiðunartímabilum.Eðlilegt var talið að framreikna tímabilin til verðlags ársins 2001 til að geraþau samanburðarhæf. Áfrýjunarnefndintaldi eftir sem áður að vafatilvik gætu risið við fyrrgreindan samanburð. Þóttirétt að koma til móts við þau með því að beita varfærni í ákvörðun sekta.Áfrýjunarnefndin taldi að þrjú atriði, sem nefnd höfðu verið í greinargerðhagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Jóns Þórs Sturlusonar, yllu vafa íþessu sambandi og ættu að leiða til mildunar sektarákvörðunar. Fyrsta atriðiðlaut að því að samfelldur og meiri hagvöxtur á síðara viðmiðunartímabilinu enþví fyrra skapaði skilyrði fyrir auknum ávinningi á fákeppnismarkaði eins ogþeim sem hér um ræði. Áfrýjunarnefndin taldi að taka þyrfti nokkurt tillit tilþessa sjónarmiðs sem þó yrði að vega á móti því að sannað væri að olíufélöginhefðu haft með sér ólögmætt samráð. Annað atriðið laut að því gengistapi semolíufélögin hefðu orðið fyrir sérstaklega á árunum 2000 og 2001. Sá kostnaðurþótti svo tengdur olíuinnkaupunum sjálfum að rétt væri „að gera hér nokkraleiðréttingu vegna þessa sjónarmiðs“. Fram kom í úrskurðinum að þetta tap hefðinumið 604 milljónum króna hjá Keri hf. og 777 milljónum króna hjá OlíuverzlunÍslands hf. Hins vegar lægju ekki fyrir sambærilegar upplýsingar hjá stefnanda.Þriðja atriðið sem áfrýjunarnefndin taldi gefa tilefni til mildunar ásektarákvörðun laut að því að launavísitala hefði hækkað mun meira áviðmiðunartímabilinu en hækkun neysluverðsvísitölu. Samkvæmt gögnum málsinshefði þessi hækkun numið 640 milljónum króna hjá Keri hf. og 352 milljónumkróna hjá Olíuverzlun Íslands hf. Ekki lægju hins vegar sambærilegarupplýsingar fyrir hjá stefnanda. Áfrýjunarnefndin vísaði því næst í niðurstöðursamkeppnisráðs um ávinning olíufélaganna af hækkun einingaframlegðar ífljótandi eldsneyti sem og veltutölur félaganna á árinu 2003. Með hliðsjón afþessari hækkun og þeim sjónarmiðum sem talið var að ættu að leiða til mildunarsektarákvörðunar komst áfrýjunarnefndin að þeirri niðurstöðu að hæfilegstjórnvaldssekt stefnanda væri 450 milljónir króna. Í tilviki Kers hf. þóttihæfileg stjórnvaldssekt vera 900 milljónir króna og 700 milljónir króna ítilviki Olíuverzlunar Íslands hf. Að teknu tilliti til afslátta, semsíðargreindu félögin voru talin eiga tilkall, til var Keri hf. gert að greiða495 milljónir króna í sekt og Olíuverzlun Íslands hf. 560 milljónir króna. Íframhaldi af úrskurðinum greiddu olíufélögin sektirnar hver fyrir sig meðfyrirvara um endurheimtu fjárins ef hann yrði með dómi felldur úr gildi eðahonum breytt. Ker hf. höfðaði 29. júní 2005 mál á hendur samkeppnisráði ogíslenska ríkinu, aðallega til ógildingar á framangreindum úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála, en til vara til niðurfellingar eða lækkunar ásektinni sem þar var ákveðin, svo og til endurheimtu hennar. Það sama gerðistefnandi og Olíuverslun Íslands hf. 27. og 28. júlí sama ár. Málin vorusameinuð í eitt mál á dómþingi 28. febrúar 2006 að framkomnum greinargerðum umvarnir stefndu. Samkvæmt þremur beiðnum frá hverju olíufélaganna voru íþinghaldi 5. apríl sama ár dómkvaddir tveir menn, Guðmundur Magnússonhagfræðingur og Heimir Haraldsson, löggiltur endurskoðandi, til þess að leggjamat á margvísleg atriði sem vörðuðu útreikning á ávinningi af brotumolíufélaganna. Matsgerðir þeirra voru lagðar fram 16. janúar 2007. Íniðurstöðu framangreindrar matsgerðar um ávinning stefnanda segir orðrétt:„„Fyrir og eftir“ – aðferðin nægir ekki ein og sér til þess að meta ávinning afsamráði við þær aðstæður sem hér eru til staðar. Tímabilin 1993-1995 annarsvegar og 1996-2001 hins vegar eru einfaldlega of ólík í því skyni. / Súforsenda Samkeppnisstofnunar að hinn reiknaði ávinningur sé eingöngu vegnasamráðs stenst ekki að okkar mati. / Hinn reiknaði ávinningur samanstendur afýmsum áhrifavöldum, þar sem samráð, fákeppni, hagvöxtur, launaþróun,gengisþróun, verðbólga, vextir, arðsemiskrafa, hagræðing í rekstri og mörgönnur atriði hafa áhrif. / Sé stuðst við „fyrir og eftir“ aðferðina verður aðtryggja að beitt sé sömu reikningsskilavenjum milli ára. Jafnframt þarf að takatillit til ólíkrar markaðshegðunar við sölu á mismunandi tegundum eldsneytis.Auk þess koma til álita fjölmörg atriði sem hafa tekið breytingum í rekstrinumfrá einum tíma til annars. / Vegna skorts á nákvæmum upplýsingum um reksturSkeljungs hf. hefur okkur ekki verið gert kleift að svara öllum spurningum ímatsbeiðninni til hlítar.“ Stefnduí máli þessu lögðu fram 19. mars 2007, annars vegar beiðni um dómkvaðninguyfirmatsmanna vegna fyrrgreindrar matsgerðar og hins vegar beiðni umdómkvaðningu manna til að leggja mat á tiltekin atriði um ávinning af brotumolíufélaganna sem ekki komu til skoðunar í fyrri matsgerðum. Ágreiningur reisum það hvort verða ætti við þessum beiðnum, en að honum leystum voruhagfræðingarnir Guðrún Johnsen og Gylfi Zoëga og endurskoðandinn ÞorsteinnHaraldsson dómkvödd til að semja yfirmatsgerð og Guðrún Johnsen og Gylfi Zoëgadómkvödd til að semja matsgerð. Yfirmatsmenn luku störfum með yfirmatsgerð,dags. 28. september 2008. Þá skiluðu matsmenn af sér matsgerð 3. október 2008.Þessar matsgerðir voru lagðar fram í fyrrgreindu máli 10. október 2008. Íyfirmatsgerðinni var matsspurningum svarað í tólf liðum. Lutu þessir liðireinstökum þáttum í matsgerð þeirra Guðmundar og Heimis. Segja má aðmeginniðurstöður yfirmatsgerðarinnar séu þær að rökrétt hafi verið fyrirsamkeppnisyfirvöld að nota þróun einingaframlegðar við útreikning á ávinningiolíufélaganna af samráði. Val á samanburðartímabilum hafi falið í sér vanmat áávinningi þar sem samráð hafi einnig verið viðhaft á fyrra tímabilinu. Meðstaðvirðingu hafi verið tekið tillit til kostnaðaráhrifa, áhrifa hagvaxtar á verðlagningu og almennaverðlagsþróun til að gera framlegðina samanburðarhæfa milli ára. Ekki sé ástæðatil að ætla að niðurstöður um ávinning félaganna af samráði séu í veigamiklumatriðum rangar eða gallaðar vegna þess að ekki hafi verið tekið tillit til þessað markaðshegðun sé mismunandi eftir kaupendum og einstökum vöruflokkum. Ekkisé heldur rétt að draga fastan kostnað svo sem fjármagnskostnað fráeiningaframlegð við mat á ávinningi af samráði. Sama gildi um kortaafslætti. Þásegir í yfirmatsgerð að hækkun einingaframlegðar 1996 og 1997 og hærri einingaframlegðá bensíni árin 1996-2001 hafi haft í för með sér að hagur viðskiptavina rýrnaðiog hagur fyrirtækjanna batnaði. Ekki sé hægt að tala um skekkjumörk í þvísamhengi, eins og gert hafi verið í matsgerð. Útreikningur á einingaframlegð ségerður með þeim gögnum sem liggi fyrir og ekki sé um að ræða tölfræðilegarályktanir á grundvelli úrtaks. Þess vegna eigi að nota alla viðbótarframlegð átímabilinu 1996 til 2001, sem hafi verið staðvirt, við útreikning á ávinningi,hvort sem viðbótin sé lítil eða mikil. Þá er vísað til þess að staðvirðingeiningaframlegðar með vísitölu neysluverðs leiðrétti fyrir áhrifum almennrarefnahagsþróunar á einingaframlegð vegna þess að hagrænir þættir hafi áhrif áverðlagningu á öllum mörkuðum. Samráð hafi hins vegar staðbundin áhrif og þvíséu miklar líkur á því að hækkun einingaframlegðar á markaði fyrir bensín ogolíu á tímabilinu 1996 til 2001 eigi rætur að rekja til aukins samráðs. Aðlokum fjalla matsmenn um spurningu í matsbeiðni þar sem óskað var álits á þvíhvort það væri hafið yfir vafa í ljósi atvika málsins og almennra niðurstaðnafræðimanna um ábata af samráði að olíufélögin hafi haft ávinning af samráðinu.Í svari yfirmatsmanna er vísað til almennra forsendna um að fyrirtæki stilliekki saman strengi nema að hafa af því ávinning. Með vísan til þessa, gagnamálsins sem og athugasemda lögmanna olíufélaganna var það mat yfirmatsmanna aðolíufélögin „hafi haft fjárhagslegan ávinning af samráði sín í milli“. Íundirmatsgerð Guðrúnar og Gylfa frá 3. október 2008 er leitast við að svaramatsspurningum stefndu í máli þessu í átta liðum. Meginniðurstöður matsmannavoru á þá leið að kjöraðstæður til samráðs um verð hefðu ríkt á olíumarkaði áÍslandi á tímabilinu 1993 til 2001. Ekki væri heldur unnt að koma auga á þættií rekstrarumhverfi olíufélaganna sem hafi gert þeim erfitt fyrir að námarkmiðum samráðs sem hafi komið fram í hækkun einingaframlegðar vegna hærraverðs. Þá sé ekki fræðilega forsvaranlegt að halda því fram að samráðið hefðihaldist svo lengi sem raun bar vitni ef ávinningurinn hafi verið minni háttareða óviss. Í matsgerðinni er síðan gerð grein fyrir niðurstöðu matsmanna umávinning olíufélaganna af sölu á bensíni annars vegar og gasolíu og svartolíuhins vegar, sem fundin var út með því að bera saman framlegð þeirra við sölu áþessum vörum á árunum 1993 til 2001 við þá framlegð sem samkeppnisverð hefðifært þeim. Einingaframlegð á Alaskamarkaði var þá notuð við útreikning ásamkeppnisverði. Fram kemur í matsgerðinni að staðvirt framlegð sem olíufélöginhafi haft af viðskiptum sínum með bensín á þessu tímabili, umfram þá framlegðsem samkeppnisverð hefði fært þeim, fæli í sér ávinning af samráði þeirra. Varðþað niðurstaða matsmanna að einingaframlegð olíufélaganna allra vegna viðskiptameð bensín hefði verið 9,1 milljarður króna umfram þá 14 milljarða króna semsamkeppnisverð hefði fært þeim á verðlagi ársins 2001. Á sama hátt komustmatsmennirnir að þeirri niðurstöðu að einingaframlegð félaganna vegna sölu ágasolíu á tímabilinu hefði verið 6,8 milljarðar króna umfram þá 18,9 milljarðasem samkeppnisverð hefði fært þeim. Þá hefði einingaframlegð við sölu ásvartolíu verið 2,99 milljarðar króna umfram þá 5,7 milljarða króna semsamkeppnisverð hefði fært þeim. Matsmennfjalla síðan um matsspurningu er laut að ávinningi olíufélaganna af skiptisöluþar sem óskað var eftir mati á því hvort sá ávinningur hefði verið verulegur ísamanburði við umfang skiptisölu félaganna, hvort hún hefði leitt til hærriframlegðar eða komið í veg fyrir lækkun hennar. Varð það niðurstaða matsmannaað ávinningur olíufélaganna af skiptisölu hafi verið verulegur í samanburði viðumfang hennar og komið fram í hærri einingaframlegð vegna hærra verðs. Matsmennsvara enn fremur spurningu um líkurnar á því, að ávinningur olíufélaganna afsamráði hafi ekki numið lægri fjárhæð en sektarárkvörðun áfrýjunarnefndar, á þáleið að yfirgnæfandi líkur séu á því að ávinningur félaganna hafi ekki numiðlægri fjárhæðum en 900 milljónum króna í tilvik Kers hf., 700 milljónum króna ítilviki Olíuverzlunar Íslands hf. og 450 milljónum króna í tilviki stefnanda.Þá telja matsmenn að lokum að tjón samfélagsins í heild af samráðiolíufélaganna 1993 til 2001 hafi verið meira en sem nemur ávinningi félagannasjálfra af samráðinu. Það helgist ekki aðeins af hærra verði til neytenda,heldur dragi yfirverðlagning úr velferð þeirra og neysla dragist saman. Þettakomi t.d. niður á byggð í strjálbýli. Ádómþingi 21. janúar 2009 kröfðust olíufélögin þess sameiginlega að dómkvaddiryrðu yfirmatsmenn vegna síðastnefndrar undirmatsgerðar. Samhliða þessu kröfðustfélögin dómkvaðningar á matsmönnum til þess að meta ávinning olíufélaganna afætluðu samráði ef tímabilið 1996 til 2001 hefði verið borið saman við tímabilið2002 til 2004 miðað við útreikninga samkeppnisráðs. Hagfræðingarnir GunnarHaraldsson, Katrín Ólafsdóttir og Ólafur Ísleifsson voru dómkvödd 25. febrúar2009 sem yfirmatsmenn. Ólafur Ísleifsson og Þorsteinn Haraldsson, löggilturendurskoðandi, voru dómkvaddir 29. apríl sama ár til að gera síðarnefndumatsgerðina. Yfirmatsgerðer dagsett 11. mars 2011 og lögð fram í þinghaldi 10. maí sama ár. Þar ereinkum fjallað um þá aðferð, sem beitt var í undirmatsgerð, að styðjast viðolíumarkaðinn í Alaska til að finna samkeppnisverð í því skyni að bera samanvið framlegð olíufélaganna 1993 til 2001. Í lok yfirmatsgerðarinnar erumeginniðurstöður hennar dregnar saman á eftirfarandi hátt:Telja má aðolíumarkaðurinn í Alaska sé um suma þætti samanburðarhæfur við þann íslenska.Það eru fleiri aðilar á markaði í Alaska en hér á landi, en í raun má segja aðmarkaðurinn sé nær fákeppnismarkaði en samkeppnismarkaði. Rannsóknirbandarískra yfirvalda hafa ekki leitt í ljós verðsamráð á Alaskamarkaði. Þá erflutningskostnaður þar tiltölulega hár líkt og hér á landi. Alaskamarkaður ber meðsér ýmsa þætti áþekka hinum íslenska, og má í því sambandi nefna dreifða byggð,svipað tekjustig kaupenda olíunnar og norðlæga legu landsvæðanna beggja.Veigamikill munur milli þessara tveggja markaða liggur m.a. í því að Alaska erolíuframleiðsluríki en Ísland ekki. Fleiri þætti mætti nefna, t.d. er olíanotuð til húshitunar og ýmissar framleiðslu í Alaska en á Íslandi er notaðurjarðhiti og vatnsorka í því skyni. Við mat á ávinningi af samráði kemur tilgreina sem ein aðferð meðal annarra að bera samráðsmarkaðinn við sambærileganmarkað þar sem ekkert samráð á sér stað. Ekki þykir fært að ræða um „réttan“eða „rangan“ samanburð í því sambandi, heldur snýst raunhæfur samanburður um aðvelja markað þar sem aðstæður sem ráða verði eru sem líkastar auk þess aðtryggt sé að ekki sé um samráð að ræða á samanburðarmarkaðnum. Alaska verðurseint talinn fullkominn samanburðarmarkaður í ljósi þeirra þátta sem greinahann frá íslenskum markaði, enda slíkur markaður ekki til. Samanburður millimarkaða hlýtur ávallt að sæta gagnrýni og heppilegast er að beita fleiri eneinni aðferð við mat á ávinningi af verðsamráði. Ef á annað borð er beittþeirri aðferð að bera saman markaði til að leitast við að finna áhrif samráðs áverð kemur til álita að nota Alaska sem viðmiðun að því gefnu að unnt sé aðtaka tillit til ólíkra aðstæðna og þátta sem áhrif hafa á verðmyndun. Það aðvelja Alaska til samanburðar getur veitt vísbendingar um áhrif samráðsins ánþess að hægt sé að fullyrða að sá samanburður sé tölulega nákvæmur eða réttur íþeim skilningi að ekki sé hægt að deila á niðurstöðuna sökum ólíkra aðstæðna ámörkuðunum tveimur. MatsgerðÓlafs Ísleifssonar og Þorsteins Haraldssonar frá 17. nóvember 2011 var lögðfram í þinghaldi 12. janúar 2012 ásamt yfirmatsgerð í öðru máli sem olíufélögináttu hlut að. Í matsgerðinni kemur fram að lagt hafi verið fyrir matsmenn aðgera sömu útreikninga og samkeppnisyfirvöld á grundvelli talnagagnaviðmiðunartímabilsins 2002 til 2004. Eins og gert hafi verið í skýrslusamkeppnisráðs sé einingaframlegð reiknuð á föstu verðlagi ársins 2001 miðaðvið vísitölu neysluverðs. Varð það niðurstaða matsmanna að með þeim aðferðum ogforsendum sem lagðar væru til grundvallar hefði reiknaður ávinningur afsamráði, þegar tímabilið 1996 til 2001 væri borið saman við tímabilið 2002 til2004, verið neikvæður um 1.996 milljónir króna. Nánar tiltekið reyndistávinningurinn neikvæður um 2.634 milljónir króna hjá Keri hf. og um 550milljónir króna hjá Olíuverzlun Íslands hf. en jákvæður um 1.188 milljónir krónahjá stefnanda. Aðalmeðferðí fyrrgreindu máli olíufélaganna gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinufór fram 29. febrúar 2012. Dómur var kveðinn upp í málinu 22. mars sama ár. Þarvar fallist á kröfu olíufélaganna þess efnis að úrskurður áfrýjunarnefndarsamkeppnismála nr. 3/2004 yrði felldur úr gildi. Samkeppniseftirlitið ogíslenska ríkið áfrýjuðu málinu til Hæstaréttar Íslands 21. júní 2012. Með dómiréttarins 31. janúar 2013 í málinu nr. 437/2012 var málinu vísað frá héraðsdómivegna annmarka á málatilbúnaði olíufélaganna. Olíufélögin höfðuðu að nýju málgegn stefndu 30. júlí 2013. III..Málsástæður og lagarök stefnanda Tilstuðnings aðalkröfu stefnanda um ógildingu úrskurða áfrýjunarnefndarsamkeppnismála frá 29. janúar 2005 vísar stefanandi í fyrsta lagi til þess aðfrá 30. september 2003 hafi ætluð brot stefnanda verið til rannsóknar hjátveimur embættum á sama tíma. Stefnandi byggir á því að Samkeppnisstofnun hafiborið að hætta rannsókn málsins þegar lögreglurannsóknin hófst. Stefnandiáréttar í því sambandi þær röksemdir sem hann tefldi fram þessu til stuðningsfyrir samkeppnisyfirvöldum um að í þessu fælist brot á 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt ákvæðinu eigi enginn aðsæta saksókn eða refsingu tvívegis vegna sama brots. Þá hafi þessi staða gertstefnanda erfitt fyrir að nýta andmælarétt sinn. Stefnandi telur að þessisérkennilega staða sem hann hafi verið í haustið 2003 hafi verið afleiðingóskýrrar og gallaðrar löggjafar. Engin fyrirmæli hafi verið í samkeppnislögumnr. 8/1993 um skil á milli heimilda lögreglu annars vegar ogsamkeppnisyfirvalda hinsvegar til rannsóknar á ætluðum brotum gegn bannákvæðum laganna. Í lögunum hafiekki verið mælt fyrir um áhrif lögreglurannsóknar, sem hafin væri, á rannsóknsamkeppnisyfirvalda, hvernig bæri að haga rannsókn væri málið þegar tilmeðferðar hjá stjórnvaldinu eða um heimild til álagningar stjórnvaldssekta viðþær aðstæður að lögreglurannsókn væri hafin. Þá hafi ekki verið kveðið á umaðgang lögreglu að gögnum sem aflað hafði verið af samkeppnisyfirvöldum eðahvort slík gögn yrðu notuð sem sönnunargögn í sakamáli. Stefnandi vísar til þess að í dómiHæstaréttar í máli nr. 92/2007 hafi verið fjallað um þessa annmarka álöggjöfinni. Þar hafi verið talið að veruleg óvissa hafi ríkt um það hvortbannreglu 10. gr. laga nr. 8/1993 yrði framfylgt með tvennum hætti og hvortrannsókn gæti bæði farið fram á stjórnsýslustigi og hjá lögreglu. Var það meðalannars talið eiga við um þá stöðu ákærðu í því máli, forsvarsmannaolíufélaganna, að taka þátt í viðræðum og samningum við Samkeppnisstofnun ogveita stofnuninni upplýsingar en fella á sama tíma á sig sök með því að máliðvar síðar tekið til refsimeðferðar. Þessi málsmeðferð var ekki talin í samræmivið þau réttindi sakborninga sem tryggð væru með 70. gr. stjórnarskrár, sbr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og meginreglur laga nr. 19/1991. Í kjölfardómsins hafi verið gerðar umtalsverðar breytingar á samkeppnislöggjöfinni, sbr.lög nr. 52/2007, sem hafi sniðið þá vankanta af lögunum sem rétturinn hafi bentá. Stefnandi telur að heimfæra megiumfjöllun og niðurstöðu í dómi Hæstaréttar í máli nr. 92/2007 á það tilvik semhér sé til umfjöllunar. Stefnandi telur ljóst að háttsemi sem lýst hafi verið í10. gr. laga nr. 8/1993 teljist refsiverð í skilningi 6. og 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Um réttindistefnanda við rannsókn samkeppnisyfirvalda hafi farið samkvæmt þessumgrundvallarreglum. Stefnandi hafi þurft að sæta því frá hausti 2003 og framyfir úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála að vera í senn sakborningur ílögreglurannsókn, ásamt fyrirsvarsmönnum félagsins og lykilstarfsmönnum, og tilrannsóknar í stjórnsýslumáli hjá samkeppnisyfirvöldum. Með sama hætti og lýstsé í áðurgreindum dómi Hæstaréttar hafi stefnandi tekið þátt í viðræðum ogsamningum við Samkeppnisstofnun og veitt stofnuninni margvíslegar upplýsingaren fellt á sama tíma á sig sök með því að málið var síðar tekið tilrefsimeðferðar hjá ríkislögreglustjóra. Að mati stefnanda var við meðferðmálsins brotið gegn þessum grundvallarreglum laga auk 1. mgr. 4. gr. 7.samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Að mati stefnanda verðistjórnvaldsákvörðun, sem felur í sér afar íþyngjandi inngrip í starfsemistefnanda og beitingu refsinga (sekta), ekki reist á málsmeðferð sem sé háðþessum alvarlegu annmörkum. Ber af þeim sökum að fella úrskurð áfrýjunarnefndarsamkeppnismála úr gildi. Í öðru lagi byggir stefnandi aðalkröfusína á því að andmælaréttur félagsins samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 hafi ekki verið virtur við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum.Stefnandi rökstyður þessa málsástæðu á tvo vegu. Annars vegar heldur hann þvífram að félaginu hafi ekki verið unnt að tjá sig um efnisatriði málsins viðmeðferð þess hjá samkeppnisyfirvöldum sökum þess að málið hafi verið á samatíma til rannsóknar hjá lögreglu. Hins vegar er á því byggt að brotið hafiverið gegn andmælarétti félagsins með því að samkeppnisráð breytti forsendumfyrir útreikningi á ávinningi stefnanda af samráðinu án þess að gefa félaginutækifæri til athugasemda. Um fyrra atriðið vísar stefnandi tilþess að Samkeppnisstofnun hafi birt frumathugun sína í tveimur hlutum.Stefnandi hafi gert stofnuninni grein fyrir því að athugasemdum við frumathugunyrði skilað þegar frumathugun yrði lögð fram í heild sinni. Síðari hlutifrumathugunarinnar hafi verið birtur stefnanda 5. desember 2003. Á þeim tímahafi lögreglurannsókn verið hafin. Við það hafi möguleikar stefnanda til aðandmæla breyst í grundvallaratriðum. Hjá lögreglu hafi forsvarsmenn félagsinsnýtt sér þagnarrétt sinn og félagið sjálft notið sömu réttinda. Af þeim sökumhafi starfsmenn félagsins augljóslega ekki getað mætt til skýrslutöku hjáSamkeppnisstofnun, enda hafi þeir ekki getað nýtt sér við slíka skýrslutökurétt sinn til þess að fella ekki á sig sök. Þar hefðu þeir þurft að segja sattog rétt frá öllum þáttum málsins, enda sé röng skýrslugjöf fyrirsamkeppnisyfirvöldum refsiverð samkvæmt 2. mgr. 57. gr. samkeppnislaga. Hafiathygli Samkeppnisstofnunar verið vakin á þessari þröngvuðu þögn stefnanda semhlotist hafi af gallaðri löggjöf. Vísar stefnandi í þessu sambandi til þess aðstefnandi hafi ekki haft neina tryggingu fyrir því að upplýsingar sem færðaryrðu fram um efnisatriði málsins yrðu ekki notaðar gegn þeim í sakamálinu. Stefnandi byggir á því að þessi aðstaðahafi valdið því að athugasemdir stefnanda við frumathugun Samkeppnisstofnunarhafi einungis verið um lagaatriði en ekki efni málsins. Sama hafi átt við umkæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, en rannsókn lögreglu hafi ekki lokiðfyrr en á árinu 2006. Byggir stefnandi á því að hann hafi átt ótvíræðan rétttil þess að koma á framfæri upplýsingum og gögnum um málið án þess að eiga áhættu að það yrði notað gegn félaginu eða starfsmönnum þess í sakamálinu.Réttur stefnanda til að tjá sig um frumathugun Samkeppnisstofnunar eða að komaá framfæri athugasemdum við ákvörðun samkeppnisráðs á kærustigi hafi einungisverið til málamynda – án innihalds. Stefnandi leggur í þessu sambandiáherslu á mikilvægi andmælaréttar aðila máls, enda þekki almennt enginnmálsatvik betur en hann. Málið sem hér sé til umfjöllunar sé gott dæmi um þaðþar sem það geti skipt sköpum fyrir aðila máls að tjá sig um atvik máls ogleiðrétta rangfærslur. Í málinu hafi verið fjallað um gríðarlegan fjölda atvikaþar sem talið hafi verið að stefnandi hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga.Til grundvallar þeirri niðurstöðu liggi ályktanir sem reistar séu á rannsókn ágögnum sem hafi verið tekin frá olíufélögunum þremur. Stefnandi telur að þessigögn hafi verið þess eðlis að nauðsynlegt hafi verið að leita atbeinaolíufélaganna og starfsmanna þess til að draga rétta ályktun af þeim. Stefnandi byggir á því að um veruleganannmarka á málsmeðferð samkeppnisyfirvalda hafi verið að ræða. Notast verði viðalmennan mælikvarða, enda verði stefnanda ekki gert að sanna að andmælin hefðuhaft áhrif. Því til stuðnings vísar stefnandi til þess að í málinu hafi hannverið sakaður um refsiverða háttsemi og til álita hafi komið að beita afaríþyngjandi viðurlögum. Andmælarétturinn hafi verið tekinn af stefnanda þegarfélagið og allir lykilstarfsmenn hafi fengið réttarstöðu sakbornings viðlögreglurannsóknina. Annmarkinn hafi verið til staðar þegar stefnanda hafifyrst verið gefinn kostur á að skoða gögn málsins og ályktanirSamkeppnisstofnunar og ekki verið aflétt fyrr en löngu eftir að málsmeðferð samkeppnisyfirvaldahafi lokið. Stefnandi byggir einnig á því aðumfjöllun áfrýjunarnefndar samkeppnismála um samspil samhliða rannsóknarsamkeppnisyfirvalda og ríkislögreglustjóra standist ekki skoðun. Vegnasérstakra sönnunarreglna í samkeppnismálum komi almenn mótmæli yfirleitt aðmjög takmörkuðu gagni. Sönnunarbyrði hafi í reynd verið velt yfir á stefnandameð ályktunum samkeppnisyfirvalda. Þá stoði lítt að vísa til þess að félagið ogstarfsmenn þess hefðu getað tjáð sig að einhverju marki. Stefnandi telur að þaðhafi einfaldlega verið með öllu ótækt að félagið eða starfsmenn þess tjáðu sigum efni máls þegar þeir voru á sama tíma undir lögreglurannsókn þar sem þeirnutu þagnarréttar. Þá sé augljóst að stefnandi hafi ekki getað, án aðstoðarþeirra starfsmanna sem í hlut áttu, sett fram rétta lýsingu á samskiptunum.Ekki hafi heldur verið unnt að gera það með góðu móti án þess að vísa tilþeirra starfsmanna sem í hlut áttu. Stefnandi telur enn fremur að viðúrlausn á þessu beri einungis að horfa til málsmeðferðar samkeppnisyfirvalda.Atvik eftir það hafi engin áhrif. Hafa beri í huga að stefnandi hafi engaraunhæfa möguleika á því í dag að varpa ljósi á einstök atvik, viðskipti,minnisblöð, tölvupóstsamskipti eða önnur gögn sem haldlögð hafi verið á árinu2001 og lutu að atvikum allt frá 1993. Eins og áður segir byggir stefnandieinnig á því að samkeppnisráð hafi brotið gegn andmælarétti stefnanda með þvíað breyta forsendum að baki útreikningi á ætluðum ávinningi hans af samráði fráfrumathugun. Í stað þess að bera saman einingaframlegð stefnanda á tímabilinu1995-1997 annars vegar og 1998-2001 hins vegar hafi samkeppnisráð notast viðtímabilin 1993-1995 annars vegar og 1996-2001 hins vegar. Stefnandi tekur framað tilgangur með frumathugun hafi verið að gefa stefnanda færi á því að koma áframfæri sjónarmiðum sínum um þessa þætti áður en samkeppnisráð tæki ákvörðun.Stefnandi telur ljóst að það skipti verulegu máli hvaða tímabil séu notuð tilsamanburðar við mat á ætluðum ávinningi. Margvíslegir þættir í rekstrifélagsins og í efnahagslífinu séu mismunandi eftir tímabilum. Áfrýjunarnefndsamkeppnismála hafi fundið að þessari framkvæmd hjá samkeppnisráði og talið aðæskilegra hefði verið að gefa stefnanda kost á að tjá sig um þessar breyttuforsendur. Þessi annmarki gæfi hins vegar að mati áfrýjunarnefndar ekki tilefnitil að ógilda ákvörðun samkeppnisráðs. Stefnandi er ósammála þessu mati. Ekkiverði horft framhjá því að þetta atriði hafi varðað stefnanda mjög miklu, endahafi það verið forsenda þess, að stefnanda var beittur hærri sektum en 40milljónum króna, að sannanlegur ávinningur stefnanda af samráði næmi hærrifjárhæð. Stefnandi byggir einnig á því að þarsem félagið hafi ekki átt þess kost að koma að efnislegum athugasemdum viðmálið hafi rannsókn þess verið verulega ábótavant. Sú skylda hvíli ástjórnvaldi samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að sjá til þess að mál sé nægilegaupplýst áður en ákvörðun er tekin. Þessi skylda sé nátengd þeirri mikilvægureglu sem felist í andmælaréttinum. Mál geti ekki talist nægilega upplýst ítilvikum þar sem sjónarmið þess sem rannsókn beinist gegn komi ekki fram afástæðum sem aðilanum verði ekki um kennt. Stefnandi byggir á því að stjórnvöldumberi að staðreyna að upplýsingar, sem ákvörðun sé reist á, séu réttar. Ennríkari ástæða sé til þess þegar verið sé að taka jafn íþyngjandi ákvörðun ograun beri vitni. Því telur stefnandi að gera þurfi mjög strangar kröfur tilrannsóknarinnar og að gengið verði úr skugga um sannleiksgildi þeirra gagna semvísað sé til. Þá leiði einnig af rannsóknarreglunni að stjórnvöldum sé óheimiltað grípa til sönnunarreglna þar sem staðreyndir máls eru ekki nægilega velupplýstar. Stefnandi telur enn fremur að aðferðsamkeppnisyfirvalda við sönnun ætlaðs ávinnings olíufélaganna af samráði hafifalið í sér brot gegn rannsóknarreglunni. Því verði gerð nánari skil síðar íumfjöllun um þrautavarakröfu. Stefnandi bendir þó að samkeppnisyfirvöld hafivanrækt með öllu að rannsaka nánar og taka tillit til þátta sem augljóslegahafi borið að skoða við mat á ætluðum ávinningi af meintu verðsamráði. Vísarstefnandi þar til atriða sem hafi áhrif á framlegð, eins og áhrifa hagvaxtar,gengisáhrifa, kortaafslátta, vísitölu og krafna hins opinbera til aukinnarumhverfisverndar. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi tekið að einhverju markitillit til þessara þátta en þó án þess að tilraun væri gerð til þess aðrannsaka þá í þaula og leiða hið rétta í ljós. Þá gagnrýnir stefnandi þá aðferðSamkeppnisstofnunar að bera saman þau tvö tímabil sem stofnunin lagði tilgrundvallar, þar sem samráð eigi að hafa átt sér stað á báðum tímabilunum.Eðlilegra og marktækara hefði verið að mati stefnanda að notast við upplýsingarúr rekstri olíufélaganna á árunum 2002 til 2004 til samanburðar. Stefnanditelur að með þessu hafi samkeppnisyfirvöld vanrækt rannsóknarskyldu sína umafar mikilvægan og stóran þátt málsins. Þessir annmarkar á rannsókn málsinseigi að mati stefnanda að leiða til ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndar. Varakrafa stefnanda um niðurfellingusekta er aðallega á því reist að þau brot sem félagið hafi verið sakað um séuöll fyrnd. Stefnandi kveðst jafnframt byggja varakröfuna á þeim sjónarmiðum semreifuð hafi verið hér að framan í umfjöllun um aðalkröfu málsins. Stefnandi rökstyður málsástæðu sína umað brot hans séu fyrnd í fyrsta lagi á því að reglur almennra hegningarlaga umfyrningu eigi við um brot á 10. gr. samkeppnislaga. Því til stuðnings vísarstefnandi til þess að tilgangur og eðli sekta samkvæmt 52. gr. laga nr. 8/1993gefi til kynna að þær séu refsing í skilningi 69. og 70. gr.stjórnarskrárinnar, 6. og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. almennrahegningarlaga, enda sé þeim ætlað að refsa brotlegum fyrirtækjum og veitaalmenn og sérstök varnaðaráhrif. Vísar stefnandi hér meðal annars til þesshversu þungbær viðurlögin séu. Ekki séu ákvæði í samkeppnislögum um fyrningubrota. Almenn ákvæði um fyrningu afbrota séu hins vegar í IX. kafla almennrahegningarlaga. Samkvæmt 80. gr. laganna fyrnist sakir samkvæmt ákvæðum 81. og82. gr. laganna. Eigi það einnig við um brot samkvæmt sérrefsilögum nema þar séá annan veg mælt. Af framangreindu leiði að um fyrningu brota stefnanda farieftir ákvæðum almennra hegningarlaga. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi íúrskurði sínum talið rétt að beita ákvæðum hegningarlaga um fyrningu meðlögjöfnun. Stefnandi telur að ákvæðum hegningarlaga um þetta efni verði beittán þess að grípa þurfi til lögjöfnunar. Stefnandi byggir á því að brot hanshafi fyrnst á tveimur árum samkvæmt 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga,enda hafi ekki legið þyngri refsing við broti gegn 52. gr. samkeppnislaga ensekt. Þetta eigi í öllu falli við fram að því að nýrri málsgrein var bætt við81. gr. almennra hegningarlaga með 5. gr. laga nr. 39/2000, þar sem kveðið hafiverið á um að fyrningarfrestur vegna refsiábyrgðar lögaðila væri fimm ár. Afþessu dregur stefnandi þá ályktun að brotin sem eigi að hafa átt sér stað fyrir26. maí 2000 fyrnist á tveimur árum meðan þau sem sannanlega hafi átt sér staðeftir þann tíma fyrnist á fimm árum. Stefnandi tekur fram að rannsóknsamkeppnisyfirvalda hafi tekið til tímabilsins frá 1. janúar 1993 til 31.desember 2001. Því sé ljóst að tveggja ára fyrningarfrestur hafi gilt mestanhluta þess tímabils sem rannsóknin hafi tekið til. Hvorki samkeppnisráð néáfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi gert tilraun til þess að skipta meintumbrotum á milli tímabila þrátt fyrir þá áherslu sem olíufélögin hafi lagt áþennan þátt málsins. Þessa vanrækslu verði að meta stefnanda í hag. Útilokað séað greina á milli umræddra tímabila nú, mörgum árum eftir að meðferð málsins ástjórnsýslustigi lauk. Stefnandi telur að það leiði af 2. gr. almennrahegningarlaga, 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að beita beri vægarireglunni fyrir allt tímabilið, þ.e. að umrædd brot fyrnist á tveimur árum.Fyrningarreglur séu efnisreglur en ekki réttarfarsreglur og verði því ekkibeitt með afturvirkum hætti. Stefnandi vísar enn fremur til þess aðsamkvæmt 3. málslið 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga rofnifyrningarfrestur í tilvikum þar sem lög heimili stjórnvaldi að kveða á umrefsingu þegar stjórnvaldið saki mann um slíkt brot. Í því máli sem hér sé tilumfjöllunar hafi fyrningarfrestur því rofnað þegar samkeppnisráð hafi sakaðstefnanda um brot gegn ákvæðum samkeppnislaga, enda hafi ráðið farið með valdtil þess að leggja á stjórnvaldssektir, ekki Samkeppnisstofnun. Stefnandimótmælir afstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að fyrning brota hans hafirofnað við húsleit Samkeppnisstofnunar. Íþví sambandi beri að hafa í huga að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hafiverið aðskilin stjórnvöld og farið hvort um sig með afmarkaðar valdheimildir aðlögum. Samkeppnisráði hafi verið óheimilt samkvæmt almennumreglum stjórnsýsluréttar að framselja vald sitt. Af þessum sökum hafi ásökunSamkeppnisstofnunar gagnvart stefnanda um brot á samkeppnislögum ekki rofiðfyrningu. Því telur stefnandi að fyrning hafi í fyrsta lagi verið rofin meðákvörðun samkeppnisráðs. Verði fallist á þá niðurstöðuáfrýjunarnefndar að fyrning hafi verið rofin við húsleit Samkeppnisstofnunar18. desember 2001 þá byggir stefnandi á því að ætluð brot hans séu eftir semáður fyrnd. Vísar stefnandi þar til þess að meira en tvö ár liðu fráhúsleitinni fram að ákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004. Stefnandi telurljóst að brot geti fyrnst í höndum rannsóknaraðila sé þess ekki gætt að rjúfafyrningu að nýju. Slík fyrningarrof hafi fyrst átt sér stað gagnvart stefnandameð birtingu ákvörðunar samkeppnisráðs. Stefnandi byggir á því að sáfyrningarfrestur sé tvö ár með vísan til þess sem að framan greinir. Þrautavarakrafa stefnanda um verulegalækkun sektarinnar byggir á nokkrum málsástæðum. Í fyrsta lagi er hún reist áþví að sala olíufélaganna til erlendra skipa, sem samkeppnisyfirvöld hafi taliðfela í sér brot á samkeppnislögum, falli utan gildissviðs laganna. Samkvæmt 3.gr. laganna taki þau til samninga, skilmála og athafna sem hafi verið eða séætlað að hafa áhrif hér á landi. Þau taki hins vegar ekki til samninga,skilmála og athafna sem aðeins sé ætlað að hafa áhrif utan Íslands. Ígreinargerð með frumvarpi til samkeppnislaga komi fram að lögin taki ekki tilútflutnings. Sala á olíuvörum til erlendra skipa sé útflutningur í skilningi121. greinar tollalaga nr. 55/1987 og sé undanþegin virðisaukaskatti skv. 12.gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi hafi fengið staðfestinguTollstjórans í Reykjavík á því að þessi sala teljist til útflutnings. Stefnanditelur því ljóst að honum verði ekki gerð refsing á grundvelli samkeppnislagavegna þess samstarfs sem um sé fjallað í 5. kafla úrskurðar áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Taka beri tillit til þessa og lækka sektarfjárhæð. Stefnandi byggir þrautavarakröfu einnigá því að ávinningur stefnanda sé ósannaður. Stefnandi bendir á það að heimildsamkeppnisráðs til þess að leggja sektir á fyrirtæki, sem hafi brotið gegnbannákvæðum samkeppnislaga, hafi verið að finna í 2. mgr. 52. gr.samkeppnislaga. Samkvæmt ákvæðinu, eins og það hafi verið orðað í frumtextasamkeppnislaga frá 1993, hafi við ákvörðun sekta borið að taka tillit til þessskaða sem samkeppnishömlur hefðu valdið og ávinnings sem þær hefðu haft í förmeð sér. Heimild til þess að veltutengja sektir hafi verið háð því aðsannanlegur ábati fyrirtækis af broti gegn samkeppnisreglum hafi numið hærrifjárhæð en 40 milljónum króna. Ákvæðinu hafi verið breytt umtalsvert með lögumnr. 107/2000 sem hafi tekið gildi 6. desember árið 2000. Eftir breytinguna hafiþað ekki lengur verið skilyrði veltutengingar að fyrirtæki hefði sannanlegahaft ávinning af broti gegn samkeppnislögum. Jafnframt hafi verið tekin úttilvísun til þess að líta bæri til þess skaða sem samkeppnishömlur hefðu valdiðog ávinnings sem þær hefðu haft í för með sér. Stefnandi bendir á að í ákvörðunsamkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndar sé lagt til grundvallar að lítaverði á meint brot olíufélaganna gegn samkeppnislögum sem eitt samfellt brot. Íákvörðun samkeppnisráðs hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að beita bærinýrri reglunni fyrir allt tímabilið, þ.e. þeirri sem hafi verið meiraíþyngjandi fyrir félögin og einungis gilt 11% tímabilsins. Eftir sem áður hafií ákvörðun samkeppnisráðs verið gerð tilraun til þess að færa sönnur á ávinningstefnanda af samráðinu. Áfrýjunarnefnd hafi hins vegar talið að af meginreglustjórnsýslu- og refsiréttar um beitingu íþyngjandi viðurlaga leiddi að beitaætti ákvæði 52. gr. samkeppnislaga eins og það hafi verið fyrir breytingu meðlögum nr. 107/2000. Það sé í samræmi við kröfur stefnanda í málinu og bannstjórnarskrárinnar við afturvirkni refsiheimilda. Stefnandi tekur fram að ekkert fordæmisé í íslenskri lagaframkvæmd um að sekt vegna brots gegn samkeppnislögum hafiverið ákveðin með veltutengingu á grundvelli þess að ábati hafi verið sannaðuraf samkeppnislagabroti. Aðferðir Samkeppnisstofnunar, samkeppnisráðs ogáfrýjunarnefndar samkeppnismála við að meta meintan ábata af ætluðu samráðistyðjist því hvorki við dómafordæmi né skráða réttarreglu. Stefnandi telur að augljósir ágallarhafi verið á þeirri aðferð sem Samkeppnisstofnun hafi beitt, þar sem ávinningurhins ólögmæta samstarfs hafi verið metinn með því að líta til áhrifa þess áþróun einingaframlegðar á tímabilinu 1998 til 2001 samanborið við meðaltaláranna 1995 til 1997. Stefnandi hafi meðal annars bent á það að á fyrrnefndatímabilinu hefði verið samfellt hagvaxtarskeið með aukinni kröfu í rekstrifyrirtækja um arðsemi eigin fjár og hækkun launa. Hækkun framlegðar millitímabilanna hafi því verið almenn regla sem leitt hafi af markaðsaðstæðum ánþess að samráð hafi þar komið við sögu. Þá hafi verið á það bent að meðframsetningu sinni á gögnum og atvikum málsins ætluðu samkeppnisyfirvöldolíufélögunum mun meiri samvinnu á fyrri hluta þess tímabils sem hafi verið tilrannsóknar (1993-1997) en hún hafi verið á síðustu árum tímabilsins(1998-2001). Framlegðarútreikningar Samkeppnisstofnunar á fljótandi eldsneytihafi hins vegar sýnt lægri framlegð hjá stefnanda þann hluta tímabilsins semsamvinnan hafi verið meiri, en hærri framlegð eftir að samvinna félagannaminnkaði. Forsenda um að framlegðaraukning hafi stafað af samráði sé því aðmati stefnanda röng þegar af þessari ástæðu. Eins og rakið hafi verið hafisamkeppnisráð borið saman önnur tímabil við útreikning á ætluðum ávinningiolíufélaganna. Framlegð áranna 1993 til 1995 hafi þar verið borin saman viðframlegð áranna 1996 til 2001. Engar skynsamlegar skýringar séu gefnar á þessumbreyttu vinnubrögðum að mati stefnanda. Telur stefnandi nærtækast að líta svo áað ráðið kjósi að hagræða forsendum útreikninga sinna til þess að vega upp ámóti áhrifum þess að villur hafi verið í ávinningsútreikningumSamkeppnisstofnunar. Með því móti hafi enn mátt halda því á lofti aðglannalegar ályktanir Samkeppnisstofnunar um ávinning olíufélaganna af ólögmætusamráði hafi verið á sjöunda milljarð króna. Í stefnu er síðan vikið að umfjöllun ígreinargerð hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Jóns Þórs Sturlusonarog viðbrögð samkeppnisráðs og áfrýjunarnefndar samkeppnismála við rökstuddrigagnrýni þeirra á aðferðir Samkeppnisstofnunar við að meta ávinningolíufélaganna af verðsamráði. Kemur þar fram að í skýrslu sérfræðinganna hafim.a. verið gagnrýnt að stofnunin hafi ekki tekið tillit til þess að á hverjumtíma séu margir þættir sem hafi áhrif á verð, kostnað og framlegð fyrirtækja,þættir eins og heimsmarkaðsverð, arðsemiskrafa, þróun gengis, almenntefnahagsástand, næmi neytenda fyrir verðbreytingum o.s.frv. Hafimeginniðurstaða þeirra verið sú að það mat Samkeppnisstofnunar að stefnandihafi haft ávinning að fjárhæð 1.821 milljón króna á verðlagi ársins 2001 afsamráði væri algerlega órökstutt og að líkur væru á því að sú framlegðaraukningætti sér aðrar og eðlilegar skýringar eins og rakið sé í skýrslunni. Stefnandi telur að afstaða samkeppnisráðstil sérfræðiálitsins hafi einkennst af útúrsnúningum eða hreinu skilningsleysiá niðurstöðum sérfræðinganna, eins og nánar er fjallað um í stefnu.Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi síðan í meginatriðum fallist á þáaðferðarfræði sem samkeppnisráð hafi beitt við mat á ætluðum ávinningiolíufélaganna. Nefndin hafi þó viðurkennt að ýmis vafatilvik gætu komið upp viðsamanburð af þessu tagi. Hún hafi þó hafnað flestum sjónarmiðum olíufélagannaen erfitt sé að henda reiður á þeim forsendum sem legið hafi til grundvallarþeirri afstöðu. Nefndin hafi hins vegar víða í forsendum sínum vísað til þessað það gefi eitt og sér vísbendingu um að ávinningur hafi orðið af samráðifélaganna að þau hafi gerst sek um umfangsmikið samráð. Þá noti nefndin það semviðbótarrök að gert sé ráð fyrir því í 52. gr. samkeppnislaga að ávinningurgeti orðið af ólögmætu samráði. Stefnandi áréttar af þessu tilefni aðþað sé grundvallarregla að samkeppnisyfirvöld verði að sanna með ótvíræðumhætti að ávinningur hafi hlotist af ætluðu samráði. Gera verði ríkar kröfur tilsamkeppnisyfirvalda í þessum efnum enda um einstaklega íþyngjandi viðurlög aðræða. Jafnvel þótt talið yrði sannað að stefnandi hafi brotið gegn ákvæðumsamkeppnislaga þá leiði ekki af því að ávinningur hafi hlotist af brotunum.Stefnandi telur að í röksemdafærslu áfrýjunarnefndar felist veruleg tilslökun ásönnunarkröfum sem ekki fái staðist. Stefnandi tekur fram að áfrýjunarnefndsamkeppnismála hafi að hluta tekið undir gagnrýni olíufélaganna á aðferðarfræðisamkeppnisráðs. Þannig hafi áfrýjunarnefndin talið að taka bæri tillit til þessað samfelldur og meiri hagvöxtur hafi verið á síðara viðmiðunartímabilinu en áþví fyrra. Þá hafi nefndin talið að taka bæri tillit til gengistaps og aðlaunavísitala hafi hækkað verið umtalsvert meira á viðmiðunartímabilinu enneysluvísitala. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé þó ekki gerð grein fyrirþví hvernig þessir þættir hafi hver um sig áhrif við ákvörðun sekta. Stefnandi telur að ráðandi viðmið hjááfrýjunarnefndinni við ákvörðun sekta hafi sýnilega verið áætlaður ávinningurolíufélaganna af ætluðu samráði. Þessi nálgun hafi verið í samræmi við kröfurstefnanda fyrir áfrýjunarnefnd. Stefnandi telur að ef sannað þykir aðolíufélögin hafi hagnast á meintu samráði þá leiði af orðalagi 52. gr.samkeppnislaga að fjárhæð sekta eigi að taka mið af umræddum ávinningi.Stefnandi telur hins vegar að útreikningar á ávinningi standist engan veginnskoðun. Stefnandi bendir jafnframt á að íúrskurði áfrýjunarnefndar séu veltutölur ársins 2003 lagðar til grundvallar,þ.e. árið áður en samkeppnisráð hafi tekið ákvörðun í málinu. Stefnandimótmælir þessari nálgun og telur að skýra beri tilvísun 52. gr. samkeppnislagatil veltu síðasta almanaksárs þannig að átt sé við veltu síðasta heila almanaksárssem rannsókn tók til þar sem brot teljist sönnuð. Engin skynsamleg rök getistaðið til þess að ákveða sektir með viðmiðun við tímabil þar sem engin brotséu sönnuð og þar sem engin rannsókn hafi átt sér stað. Samkvæmt því hefðiáfrýjunarnefnd borið að hafa veltutölur ársins 2000 til viðmiðunar við ákvörðunsektarinnar. Heimildin til veltutengingar sektar séauk þess bundin við þann hluta starfseminnar sem við eigi, sbr. eldri útgáfu 2.mgr. 52. gr. Því beri að miða við þann hluta veltu stefnanda árið 2000 sem hafiorðið af sölu á eldsneyti og olíuvörum. Stefnandi telur áfrýjunarnefnd fallastá þessa framsetningu þótt ekki megi sjá neina tölulega meðferð á þessum þættimálsins í úrskurði nefndarinnar. Þá telur stefnandi ekki eðlilegt aðtelja hlut opinberra gjalda í eldsneytisverði til veltu félagsins. Augljós rökstandi til þess að nota sem sektarstofn einungis þann hluta veltunnar sem eigirætur að rekja til starfsemi fyrirtækisins. Slíkt megi t.d. rökstyðja með þvíað sum fyrirtæki, eins og t.d. olíufélög, hafi það hlutverk að innheimtaopinber gjöld í starfsemi sinni í ríkari mæli en önnur fyrirtæki. Séu opinberugjöldin notuð sem stofn til útreiknings sekta leiði slíkt til mismununar millifyrirtækja. Stefnandi bendir á að heildarveltafélagsins á árinu 2000 hafi verið 14.214 milljónir króna, þar af 10.971 milljónkróna vegna sölu eldsneytis og olíuvara. Af umræddum 10.971 milljón króna hafi2.706 milljónir króna verið vegna bensíngjalds, flutningsjöfnunargjalds ogspilliefnagjalds. Að mati stefnanda hafi velta stefnanda, sem hafi átt aðleggja til grundvallar við ákvörðun sekta, því numið 8.265 milljónum króna. Eins og fyrr segir telur stefnandi aðaðferðarfræði samkeppnisyfirvalda við útreikning á ætluðum ávinningi stefnandaaf samráði standist engan veginn. Sú aðferð sem notuð hafi verið verði ekkilögð til grundvallar við sönnun þess að einhver ávinningur hafi verið fyrirhendi. Úr þessum ágalla verði ekki bætt undir rekstri málsins fyrir dómstólum.Þá telur stefnandi ljóst að veltutengdum sektum verði ekki beitt á grundvellieinhvers konar líkindareglu, svo sem stefnanda virðist áfrýjunarnefnd hafagert. Til stuðnings framangreindu vísarstefnandi í fyrsta lagi til útreikninga KPMG endurskoðunar hf. sem hafiyfirfarið útreikninga stefnanda á þáttum sem hafi stuðlað að aukinni framlegðhjá stefnanda í sölu eldsneytis 1996 til 2001. Niðurstaða KPMG hafi verið aðsamtala frádráttarliða væri hærri en metinn ávinningur stefnanda af ætluðusamráði. Með öðrum orðum væru fyrir hendi atvik sem skýrðu að fulluframlegðarbreytingu milli samanburðartímabilanna. Stefnandi vísar enn fremur tilfyrirliggjandi matsgerðar Guðmundar Magnússonar prófessors og HeimisHaraldssonar endurskoðanda, sem aflað var undir rekstri fyrra dómsmálsstefnanda vegna úrskurðar áfrýjunarnefndar. Matsmenn hafi þar dregið verulega íefa áreiðanleika svokallaðrar fyrir og eftir aðferðar, eins og henni hafi veriðbeitt af samkeppnisyfirvöldum við mat á ætluðum ávinningi, enda hafi orðiðmiklar breytingar á ytri aðstæðum stefnanda á árabilinu 1993 til 2001 sem hafihaft áhrif á verðlagningu og framlegð. Hafi matsmenn talið að þessiaðferðarfræði væri ófullnægjandi til að mæla ætlaðan ávinning og sú forsendastæðist ekki að mismun á einingaframlegð milli viðmiðunartímabila væri alfariðað rekja til samráðs. Mismuninn mætti rekja til fjölmargra þátta, svo semfákeppni, hagvaxtar, launaþróunar, gengisþróunar, verðbólgu, vaxta,arðsemiskrafna, hagræðingar í rekstri o.fl. Stefnandi bendir á að yfirmatsgerðhagfræðinganna Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga og Þorsteins Haraldssonarendurskoðanda, dags. 28. september 2008, hafi ekki falið í sér endurskoðun áútreikningum eða niðurstöðum undirmatsmanna, sem alfarið hafi tekið mið afforsendum við útreikninga samkeppnisyfirvalda. Þvert á móti hafi yfirmatsmönnumverið falið að svara með almennum hætti leiðandi spurningum í yfirmatsbeiðni.Telur stefnandi að matsbeiðnin, eins og hún hafi verið úr garði gerð, rýriverulega gildi yfirmatsgerðarinnar. Stefnandi telur að viðleitni stefndutil að sýna fram á ætlaðan ávinning stefnanda með öðrum aðferðum ensamkeppnisyfirvöld hafi notað við meðferð málsins geti enga þýðingu haft.Stefndu séu bundnir af þeim forsendum sem lagðar hafi verið til grundvallarútreikningum á ávinningi í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Af þeim sökum sé önnur matsgerð, sem stefndu öfluðu undirrekstri dómsmálsins, matsgerð Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga, þar sem gripiðsé til samanburðar við eldsneytisverð í Alaska, þýðingarlaus. Stefnandi telur ljóst af því semrakið hafi verið hér að framan um útreikning á ætluðum ávinningi af samráði aðsú aðferðarfræði sem samkeppnisyfirvöld hafi beitt geti aldrei orðiðgrundvöllur þess að beitt verði veltutengdum sektum. Sektir geti af þeim sökumað hámarki numið 40 milljónum króna. Jafnvel þótt notast væri við aðferðarfræðisamkeppnisyfirvalda við sönnun ætlaðs ávinnings sé ljóst að taka verði tillittil fjölda frádráttarliða. Meintur ávinningur stefnanda sé því sannanlegamiklum mun minni en lagt hafi verið til grundvallar í úrskurðiáfrýjunarnefndar. Sé horft til orðalags 52. gr. laga nr. 8/1993 og forsendnaáfrýjunarnefndarinnar sé ljóst að ætlaður ávinningur hafi verið ráðandi viðákvörðun fjárhæðar sektar. Því beri í öllu falli að lækka verulega þá sekt semkveðið hafi verið á um í úrskurði áfrýjunarnefndar. Stefnandi styður þrautavarakröfu sínaeinnig við það að jafnræðis hafi ekki verið gætt við ákvörðun sekta og brotiðhafi verið gegn meðalhófsreglu. Áfrýjunarnefndin hafi komist að þeirri niðurstöðuað Olíufélaginu hf. (Keri hf.) bæri að greiða sekt að fjárhæð 900 milljónirkróna, Olíuverzlun Íslands hf. ætti að greiða 700 milljónir króna og stefnandi450 milljónir króna. Við mat á sektarfjárhæðum hafi einkum verið litið til þessávinnings sem áfrýjunarnefnd taldi að félögin hefðu haft af ólögmætu samstarfi.Það sem hér sé til umfjöllunar er sú ákvörðun að mismuna félögunum með því aðveita Olíufélaginu hf. 45% afslátt af sektinni og Olíuverzlun Íslands hf. 20%afslátt en stefnandi hafi ekki fengið neinn afslátt. Stefnandi telur að niðurstaðasamkeppnisyfirvalda um að aðstoð stefnanda hafi ekki verið með þeim hætti aðástæða væri til þess að veita afslátt standist ekki fyrir margra hluta sakir. Ífyrsta lagi telur stefnandi með öllu óljóst hvernig og þá að hvaða markiOlíuverzlun Íslands hf. eða Olíufélagið hf. hafi uppfyllt skilyrði reglna nr.397/2002. Samkvæmt 13.gr. reglnanna sé það forsenda lækkunar sekta að fyrirtæki látiSamkeppnisstofnun í té gögn sem teljist mikilvæg viðbót við þau gögn semstofnunin hafi þegar í fórum sínum. Tilgangur þessa ákvæðis sé væntanlega aðhvetja fyrirtæki til að koma fram með gögn og upplýsingar semsamkeppnisyfirvöld hafa ekki aðgang að. Í þessu máli liggi fyrir að við húsleitSamkeppnisstofnunar hafi veið tekið afrit af öllum tölvutækum gögnum olíufélaganna, þar með talin bókhaldsgögn ogallur tölvupóstur. Að auki hafi verið haldlögð skjöl sem flutt hafi verið íbílförmum frá félögunum og afrit tekin af þeim hjá Samkeppnisstofnun. Af þeirriástæðu hafi stefnandi, allt frá setningu umræddra reglna, talið óljóst hvaðagögn hann gæti fært fram sem uppfyllt gætu umrædd skilyrði. Stefnandi bendir jafnframt á að alltfrá því að rannsóknin hófst í desember 2001 og þar til henni hafi lokið meðákvörðun samkeppnisráðs hafi starfsmenn stefnanda svarað skriflega og munnlegafjölmörgum fyrirspurnum stofnunarinnar þar sem óskað hafi verið upplýsinga ogafrita fjölmargra gagna. Hafi umtalsverðum tíma starfsmanna og lögmannafélagsins verið varið í að leita gagna og svara spurningum stofnunarinnar. Þáhafi stefnandi ítrekað boðið upp á frekari aðstoð og skýringar á gögnum efSamkeppnisstofnun teldi þörf á því. Í þessu sambandi bendir stefnandi á það aðlögmenn olíufélaganna þriggja hafi allir átt fund með fulltrúum Samkeppnisstofnunar19. desember 2001 þar sem þeir hafi lýst yfir vilja umbjóðenda þeirra tilsamstarfs með stofnuninni við að upplýsa málið. Engu máli geti skipt í hvaðaformi slíkar yfirlýsingar séu gefnar. Þá vísar stefnandi til þess að aldreihafi komið til þess að starfsmenn stefnanda gæfu skýrslur hjá Samkeppnisstofnunum síðari hluta rannsóknarinnar þar sem á þeim tíma hafi lögreglurannsókn veriðhafin, sbr. fyrri umfjöllun um þýðingu hennar. Á þeim tíma hafi skýrslur hinsvegar verið teknar af starfsmönnum Olíuverzlunar Íslands hf. og Olíufélagsinshf. um atvik sem tengdust síðari hluta rannsóknarinnar. Með þessu hafistefnandi verið sviptur þeim möguleika að veita upplýsingar um meirihlutaþeirra tilvika sem til rannsóknar hafi verið vegna atvika sem stefnandi hafiekki borið neina ábyrgð á. Stefnandi byggir á því að ságríðarlegi munur viðurlaga sem afsláttarákvarðanir áfrýjunarnefndarinnar leiðitil sé andstæður jafnræðisreglu stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar. Slíkmismunun verði að byggjast á málefnalegum og hlutlægum sjónarmiðum en ekkióljósu mati þess stjórnvalds sem í hlut eigi. Að mati félagsins sé engin leiðað réttlæta slíkan mun á viðurlögum með vísan til mismunandi samstarfsviljafélaganna. Stefnandi hafi gert það sem í hans valdi hafi staðið til þess aðupplýsa málið með framlagningu gagna og skriflegri og munnlegri upplýsingagjöftil Samkeppnisstofnunar. Þá geri samkeppnisráð alltof mikið úr samstarfsviljaOlíufélagsins og Olís í þeim þætti ákvörðunarinnar sem fjalli um afslætti afsektum, því á fjölmörgum stöðum í frumathugun Samkeppnisstofnunar og ákvörðunsamkeppnisráðs sé rakið að skýringar og útlistanir forsvarsmanna þeirra áatvikum málsins séu ótrúverðugar eða beinlínis rangar og ekki í samræmi viðgögn málsins. Stefnandi byggir einnig á því að ekkileiki vafi á því að eftir að Olíufélag Íslands hf. (Ker hf.) hafi orðið stóreigandi í Olíuverzlun Íslands hf. árið 1995 og eftir að náið samstarf þessarafélaga hafi hafist með stofnun Olíudreifingar ehf., hafi samskipti þessarafélaga orðið miklu meiri og á allt öðrum forsendum en samstarf þeirra hvors umsig eða saman við stefnanda. Reyndar þurfi ekki mikla rannsókn til þess aðkomast að slíkri niðurstöðu, þetta leiði af eðli máls. Umfjöllun í ákvörðunsamkeppnisráðs um svokallaða „Leyniþjónustu Olíudreifingar ehf.“, sem hafiverið falið að miðla upplýsingum um stefnanda til Olíufélagsins ogOlíuverzlunar Íslands, segi meira en mörg orð um þennan þátt málsins. Stefnandi telur að sá afsláttur semkeppinautum stefnanda hafi verið veittur með úrskurði áfrýjunarnefndar verðiekki af þeim tekinn með dómi. Hins vegar leiði af jafnræðisreglunni aðleiðrétta beri það misrétti sem stefnandi hafi verið beittur. Komi til þess aðstefnanda verði gert að greiða sektir í þessu máli telur hann því að færa beriþær niður um sama hlutfall og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ákveðið aðnotast við gagnvart Olíufélaginu hf. Einungis með þeim hætti verði bætt úrmisréttinu. Stefnandi byggir kröfur sínar um lækkunsekta enn fremur á því að þau viðurlög sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafiákveðið séu ekki í nokkru samræmi við úrskurði nefndarinnar í öðrum málum vegnabrota gegn sama lagaákvæði. Hæstu sektir sem fyrirtæki hafði verið gert aðgreiða á grundvelli 52. gr. laga nr. 8/1993 hafi verið 25 milljónir króna ísvokölluðu grænmetismáli, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 37/2003. Telurstefnandi viðurlagaákvörðun áfrýjunarnefndar af þessum ástæðum fara í bága viðreglur um jafnræði og meðalhóf. Vísast þar einkum til jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar og 11. og 12. greinar stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi rökstyður kröfur sínar áhendur ríkinu með vísan til þess að félagið hafi greitt sektina í ríkissjóð meðfyrirvara 2. maí 2005. Stefnandi gerir kröfu um endurgreiðslu þeirrarfjárhæðar. Verði fallist á kröfur stefnanda um ógildingu úrskurðaráfrýjunarnefndar eða niðurfellingar sektar sé ljóst að stefnda, íslenskaríkinu, beri samkvæmt almennum reglum kröfuréttar og ólögfestum reglum umendurheimtu ofgreidds fjár að endurgreiða stefnanda umrædda fjárhæð. Verði meðdómi í máli þessu talið að stefnanda beri að greiða sekt, lægri fjárhæðar enákveðin hafi verið í úrskurði áfrýjunarnefndar, krefst stefnandi þess til varaað stefndi, íslenska ríkið, endurgreiði stefnanda mismun þeirrar fjárhæðar semstefnandi hafi þegar greitt og sektar samkvæmt dómi. Stefnandi kveður kröfu sína um vextivera reista á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Aðalkrafa stefnanda um ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé áþví reist að brotið hafi verið gegn grundvallarreglum stjórnarskrár ogmannréttindasáttmála Evrópu, auk 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga, við meðferðmálsins. Verði fallist á þá kröfu stefnanda sé ljóst að ákvörðun samkeppnisráðsog úrskurður áfrýjunarnefndar hafi ekki verið í samræmi við lög. Virða verðiþað umræddum yfirvöldum til sakar að hafa ekki farið að lögum í starfsemi sinniog við framkvæmd opinbers valds. Þá beri að líta til þess í þessu sambandi aðstefnandi hafi vakið máls á umræddum annmörkum meðan á rannsókn málsins hafistaðið og skorað á samkeppnisyfirvöld á öllum stigum málsmeðferðarinnar aðvirða umrædd réttindi stefnanda. Hvorki samkeppnisráð né áfrýjunarnefndsamkeppnismála hafi orðið við þeim áskorunum og verði a.m.k. að virða þeim þaðtil gáleysis. Varakrafa stefnanda sé með sama hættireist á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafi verið brotnar og aðsektum hafi verið beitt þrátt fyrir að meint brot væru fyrnd samkvæmt reglumalmennra hegningarlaga. Verði fallist á varakröfu stefnanda sé því að samaskapi ljóst að niðurstaða áfrýjunarnefndar hafi ekki verið í samræmi við lög.Því eigi sömu sjónarmið og rakin hafi verið hér að framan við um saknæmi ogólögmæti þeirrar niðurstöðu nefndarinnar að gera stefnanda að greiða 450milljóna króna sekt. Sömu sjónarmið eigi að mati stefnandavið um þrautavarakröfu hans. Hún sé m.a. reist á því að skort hafi lagaheimildtil að ákvarða hærri sekt en 40 milljónir króna, sem og að við ákvörðunfjárhæðar sektarinnar hafi ranglega verið lagt til grundvallar að umtalsverðurávinningur hafi orðið af meintu samráði. Þá hafi ekki verið heimilt að leggjaveltutölur ársins 2003 til grundvallar við ákvörðun fjárhæðar sektar, auk þesssem brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu og meðalhófsreglu við ákvörðunina.Verði fallist á lækkun sektar á grundvelli einhverra þeirra málsástæðna semliggi til grundvallar þrautavarakröfu stefnanda sé skilyrðum um saknæmi ogólögmæti sektarákvörðunar áfrýjunarnefndar fullnægt. Stefnandi vísar til sakarreglunnar ogreglna um bótaábyrgð hins opinbera þessu til stuðnings. Stefnandi hafi veriðknúinn til greiðslu þeirrar sektar sem kveðið hafi verið á um í úrskurðiáfrýjunarnefndar. Greiðsluna hafi stefnandi innt af hendi 2. maí 2005. Verðifallist á endurgreiðslu sektarinnar í heild eða að hluta sé að mati stefnandaljóst að umræddum fjármunum hafi verið haldið frá stefnanda með ólögmætum ogsaknæmum hætti. Krafa stefnanda eigi því að bera vexti skv. 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 frá og með þeim degi er sektin hafi verið greidd, þ.e. 2. maí 2005. Ummálskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. 2. Málsástæðurog lagarök stefndu Krafastefndu um að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda er reist á því aðmálsmeðferð og niðurstaða úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi veriðí samræmi við lög og reglur. Stefndu byggja á því að engir annamarkar hafi verið á meðferð málsinshjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála og samkeppnisráði sem leitt geti tilógildingar á úrskurði nefndarinnar. Stefndumótmæla því öllum máls­ástæðumstefnanda. Stefndu taka fram að þegar rætt er um stefnda er átt við stefndaSamkeppniseftirlitið þegar rætt er um kröfur er beinast að úrskurðiáfrýjunarnefndar, en stefnda, íslenska ríkið, þegar fjallað er umendurgreiðslukröfu sektarinnar. Stefndi mótmælir röksemdum stefnanda erlúta að því að samhliða rannsókn Samkeppnisstofnunar og lögreglu á brotumstefnanda hafi ekki samrýmst grundvallarreglum 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.og 7. gr. sem og 1. mgr. 4. gr. við­aukanr. 7 við mannaréttindasáttamála Evrópu. Stefndi tekur fram að rannsóknSamkeppnisstofnunar á því hvort félögin hafi brotið gegn 10. gr. samkeppnis­lagaog ákvörðun samkeppnisráðs um að gera félögunum að greiða sektir vegna brotannahafi byggst á skýrum heimildum í lögunum. Af dómi Hæstaréttar í máli nr.92/2007 verði ekki dregin sú ályktun að lögin eða framkvæmd samkeppnisyfirvaldaá þeim gagnvart stefnanda hafi brotið gegn ákvæðum stjórnarskrár eðamannréttindasáttmála Evrópu. Þar séu engar athugasemdir gerðar við rannsóknSamkeppnisstofnunar eða ákvörðun samkeppnis­ráðs. Stefndi vísar til þess að rannsóknSamkeppnisstofnunar hafi verið reist á fyrirmælum samkeppnislaga, en í þeimhafi Samkeppnis­stofnun og samkeppnisráði verið falið að fram­fylgja banni 10.gr. laganna við ólögmætu samráði fyrir­tækja og ákveða aðgerðir gegn samkeppnis­hamlandiaðgerðum þeirra, sbr. 8. gr. laganna. Í 52. gr. laganna hafi verið kveðið á umað samkeppnis­ráð legði stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sembrytu gegn bann­ákvæðum laganna. Samkvæmt 57. gr. laganna hafi brot gegn þeimvarðað fésektum eða fangelsi allt að tveimur árum en fangelsi allt að fjórumárum ef sakir voru miklar. Þannig hafi verið gert ráð fyrir því að brot gegnlögunum gætu hvort tveggja leitt til stjórnsýslu­viður­laga gagnvart brotlegumfyrirtækjum og varðað brot­leg fyrirtæki og einstaklinga refsingu í opinberumáli. Hliðstæð ákvæði séu í samkeppnis­lögum nr. 44/2005 að því frátöldu aðaðeins er gert ráð fyrir stjórn­sýsluviðurlögum gagnvart brotlegum fyrir­tækjum.Þær breytingar sem hafi verið gerðar á síðastnefndu lögunum með lögum nr.92/2007 stað­festi fremur en annað að það samræmist framangreindum ákvæðumstjórnar­skrár og mann­réttinda­sáttmála Evrópu að fyrirtæki sé gerðstjórnvaldssekt en einstaklingur sæti refsingu fyrir brot á 10. gr.samkeppnislaga. Stefnandi telur að ekki verði ótvírættráðið af málatilbúnaði stefnanda í hverju brot gegn rétti hans samkvæmt 70. gr.stjórnarskrárinnar og 6. og 7. gr. mann­réttinda­sáttamála Evrópu hafi falist.Verði málsástæða stefnanda helst skilin þannig að brotið hafi verið gegnætluðum rétti stefnanda til að fella ekki á sig sök við meðferð stjórnsýslu­málsins.Stefndi mótmælir því að stefnandi njóti slíks réttar. Verði ekki á það fallistmótmælir stefndi því að brotið hafi verið gegn slíkum rétti stefnanda. Endaþótt stjórnsýsluviðurlög teljist ekki til refsinga í íslenskum rétti sé litiðsvo á að stjórn­valds­sekt fyrir brot gegn samkeppnislögum feli í sér viðurlögvið refsi­verðu broti í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. dóm Mann­réttinda­dóm­stólsEvrópu 27. september 2011 í máli nr. 43509/08, Menarini gegn Ítalíu.Þeim sem borinn sé sökum um refsivert brot í skilningi 1. mgr. 6. gr. sé þvíóskylt að tjá sig eða láta í té upplýsingar sem leitt geti til sakfellingarhans. Fyrirtæki njóti hins vegar ekki slíks réttar eins og skýrt sé bent á íalmennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 52/2007.Mannréttinda­dómstóll Evrópu hafi heldur ekki fallist á slíkan þagnarréttfyrirtækja. Þessu til stuðnings vísar stefndi enn fremur til dómaframkvæmdarEvrópudómstólsins, en dómstólar ESB hafi litið svo á að réttur fyrir­tækja tilað fella ekki á sig sök eigi aðeins við í þeim tilvikum þegarsamkeppnisyfirvöld þvingi fram slíkar upplýsingar, eins og nánar er fjallað umí greinargerð stefndu. Fyrirtæki geti því ekki borið fyrir sig réttindi semstarfsmenn þeirra njóti. Þannig geti þau ekki neitað að afhenda gögn á þeimgrundvelli að gögnin geti fellt sök á starfs­menn fyrirtækisins. Þær upplýsingar sem starfsmennstefnanda hafi veitt á fundum með Samkeppnisstofnun hafi hvað sem framansögðulíður ekki verið veittar að kröfu stofnunarinnar. Þvert á móti hafistarfsmennirnir veitt upplýsingarnar af fúsum og frjálsum vilja á grund­vellióskar stefnanda um að eiga samstarf við samkeppnisyfirvöld með það fyrir augumað sekt hans yrði lækkuð. Umrædd upplýsingagjöf feli því ekki í sér brot áætluðum þagnar­rétti stefnanda. Stefndi vísar að öðru leyti til umfjöllunar ábls. 16-23 í ákvörðun samkeppnisráðs og bls. 36-37 í greinargerð samkeppnisráðstil áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndi vísar jafnframt til þess að í1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu sé í íslenskriþýðingu kveðið á um að enginn skuli sæta lögsókn né refsingu að nýju í sakamáliinnan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hafi þegar verið sýknaður af eðasakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandiríkis. Samkeppnislögum hafi á þessum tíma gertráð fyrir að samkeppnisráð legði stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brytu gegnbannákvæðum lagana sem og að dómstólar gætu dæmt fyrirtæki til fésektar fyrirslík brot að undangenginni rannsókn lögreglu og útgáfu ákæru. Í dómiHæstaréttar í máli nr. 92/2007 sé hvergi vikið að því að samhliða rannsóknSamkeppnis­stofnunar og lögreglu brjóti í bága við rétt félaganna, þ. á m.stefnanda, samkvæmt stjórnar­skrá eða mannréttinda­sáttmála Evrópu. Í samræmivið það sé í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 52/2007 bentá að bann 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttinda­sáttmála Evrópu komiekki í veg fyrir „að mál sæti á sama tíma málsmeðferð á tveimur eða fleiristigum (samhliða máls­með­ferð)“. Hvað sem framansögðu líður telurstefndi ekki unnt að horfa fram hjá því að opinbert mál hafi ekki verið höfðaðá hendur félögunum. Bann 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmálaEvrópu eigi ekki við nema viðkomandi hafi verið sýknaður eða sakfelldur meðloka­dómi. Samkvæmt því sé ekki um að ræða bann við samhliða málsmeðferð heldurnýrri málsmeðferð gagnvart sama aðila í þeim tilvikum sem loka­dómur á hendurhonum liggi fyrir, sbr. dóm Mann­réttinda­dómstóls Evrópu 10. febrúar 2009 ímáli Zolutukhin gegn Rússlandi og ákvörðun dómsins 30. maí 2000 í máli R.T.gegn Sviss. Engin neikvæð réttarhrif slíks loka­dóms hafi verið fyrir hendi eráfrýjunar­nefnd samkeppnismála hafi kveðið upp úrskurð í máli stefnanda. Stefnandi bendir enn fremur á aðrannsókn Samkeppnisstofnunar hafi verið nauðsynleg til til að komast aðniðurstöðu um hvort olíufélögin hefðu brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og tilað beina fyrirmælum til þeirra á grun­dvelli 17. gr. laganna. Slík fyrirmælifeli í sér íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sem verði ekki tekin án undan­­genginnarrannsóknar og málsmeðferðar. Hafi niðurstaðan orðið sú að slíkum fyrir­mælumhafi verið beint til félaganna. Stefndi byggir einnig á því að samhliðarannsókn stjórnvalds og lögreglu á háttsemi lög­aðila og starfsmanna hans séhvorki bönnuð í lögum né brjóti hún gegn andmælarétti stefnanda. Þannig telurstefndi að lög­­aðili geti sætt stjórnsýslu­viðurlögum en starfsmenn hansrefsiviðurlögum. Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 92/2007 megi ráða að ísakamáli, sem höfðað sé á hendur starfs­manni, geti verið takmarkanir á því aðbyggja megi á upplýsingum sem starfsmaðurinn hafi veitt stjórnvaldi semrannsaki brot lög­aðilans. Slíkar takmarkanir breyti því hins vegar ekki aðlögaðilinn beri sjálfur ábyrgð á því hvort hann nýti rétt sinn til þess að tjásig um efni stjórnsýslumálsins. Þannig verði hann að bera hallann af því efstarfs­menn hans upplýsa ekki um hlut sinn í brotunum enda sé sú hætta fyrirhendi óháð því hvort þeir hafi látið af störfum eða hvort langt sé um liðið fráþví brotin áttu sér stað. Stefndi tekur fram að andmælarétturaðila stjórnsýslumáls feli í sér að aðili skuli eiga þess kost að kynna sérgögn málsins og tjá sig um efni þess áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því. Í samræmi við það hafi stefnanda ítrekaðverið boðið að koma að athugasemdum og sjónarmiðum sínum við meðferð málsins. Íþessu sambandi hafi Samkeppnis­stofnun samið sérstök andmælaskjöl, svonefndarfrum­athuganir, og veitt stefnanda aðgang að öllum gögnum málsins. Þá hafistofnunin orðið við öllum beiðnum stefnanda um fundi svo hann fengi komið aðskýringum sínum. Stefnanda hafi einnig verið veitt færi á að tjá sigmunnlega fyrir Samkeppnisstofnun, samkeppnisráði og áfrýjunarnefnd samkeppnis­mála. Í ákvörðun samkeppnisráðs í málifélaganna hafi verið tekin rökstudd afstaða til allra sjónar­miða stefnanda, enþað hafi auðveldað stefnanda að semja kæru til nefndarinnar og flytja mál sittfyrir henni. Með vísan til þessa byggir stefndi á því að stefnandi hafi notiðfullnægjandi andmælaréttar við meðferð málsins, sbr. 13. gr. stjórn­sýslulagaog reglur nr. 922/2001 um máls­­meðferð samkeppnis­yfir­valda. Stefnandi beri hins vegar sjálfurábyrgð á því hvernig hann nýtti andmælarétt sinn. Af hálfu stefnda er einnig á því byggtað brot á andmælarétti leiði almennt ekki til þess að stjórnvaldsákvörðun séfelld úr gildi nema það hafi í reynd haft þau áhrif að aðili máls hafi ekkikomið að tilteknum sjónarmiðum eða gögnum sem hafi verið fallin til þess aðhafa áhrif á niðurstöðu málsins. Í stefnu sé ekki reifað hvort og með hvaðahætti lýsing á brotum stefnanda í úrskurði áfrýjunar­nefndar samkeppnis­mála séröng. Því verði að leggja til grundvallar að stefnandi hafi notið fullnægjandiandmælaréttar. Í þessu sambandi vekur stefndi athygli á því að stefnandi hafibyggt á sömu málsástæðu í máli því sem hann höfðaði gegn stefndu á árinu 2006.Með dómi Hæstaréttar 31. janúar 2013 í máli nr. 437/2012 hafi málinu veriðvísað frá héraðs­dómi meðal annars af þeirri ástæðu að félögin hafi ekki tekiðafstöðu til þess að hvaða marki lýsing atvika varðandi ætluð brot kynni að veraröng. Stefndi telur þessa málsástæðu enn þá vanreifaða af hálfu stefnanda. Hvað sem framansögðu líður mótmælirstefndi því að stefnandi hafi ekki átt þess kost að tjá sig um efni málsinsvegna rannsóknar lögreglu. Að beiðni stefnanda sjálfs hafi starfsmenn stefnandafjallað um og veitt af fúsum og frjálsum vilja upplýsingar um ýmis atvik ogsönnunar­gögn á fundum hjá Samkeppnisstofnun. Þessi upplýsingagjöf hafi fariðfram í viðurvist lög­manna stefnanda. Af fundargerðum vegna þessara funda verðiráðið að starfsmenn stefnanda hafi ítrekað bent á að tiltekin gögn væru ekkitil vitnis um samráð og að tiltekið samráð væri ekki eins alvarlegt og annarsmætti ætla. Við það bætist að stefnandi hafi tjáð sig um „fjölda tilvika“ fyrirsamkeppnis­ráði og áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Þrátt fyrir fullyrðingar umannað treysti stefnandi sér jafnframt til þess að leggja fram ítarlegt dómskjalþar sem hann fjallaði um enn fleiri atvik málsins í máli því sem hann höfðaði áhendur stefndu á árinu 2006. Umrætt skjal sé hins vegar ekki lagt fram í þessumáli. Af því verði ekki dregin önnur ályktun en að hann hafi komið að öllumsjónarmiðum sínum í málinu. Af framangreindu leiði að sú aðstaða sem stefnandivísi til geti ekki leitt til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Stefndi bendir einnig á að eftir aðrannsókn lögreglu hófst hafi stefnandi haldið áfram að halda því fram að hannhefði vilja og getu til þess að veita upplýsingar um málið. Vísar stefndi þartil tiltekinna ummæla í kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndikveður málsástæður stefnanda um brot á andmælarétta ekki samrýmast þessumyfirlýsingum. Þá vísar stefndi til þess að rannsókn lögreglu hafi verið lokið áárinu 2006 og sakamálinu á hendur forstjóra stefnanda hafi verið vísað frá dómií ársbyrjun 2007. Miðað við málatilbúnað stefnanda hafi eftir þetta tímamarkengin vandkvæði verið fyrir hann að afla upplýsinga frá starfsmönnum sínum ogbenda á mikilvæg efnis­atriði sem hann hafi ekki getað komið að fyriráfrýjunarnefnd samkeppnismála eða samkeppnis­ráði. Haldlaust sé fyrir hann aðvísa til þess að langt sé um liðið frá því að brot hans áttu sér stað. Stefndi mótmælir því að stefnandi hefðigert að engu þagnarrétt sinn við rannsókn lögreglu hefði hann tjáð sig ístjórnsýslumálinu. Kjarni þagnarréttarins felist í því að vernda vilja þess semer borinn sökum um refsivert brot til að neita að tjá sig. Fyrirtæki og aðrirlögaðilar búi ekki yfir slíkum vilja, sbr. meðal annars dóm dómstóls ESB 29.júní 2006 í máli nr. C-301/04P Framkvæmdastjórnin gegn SGL Carbon. Andmæla­rétturstefnanda við meðferð stjórn­­sýslumálsins hafi því ekki getað valdið stefnandaréttarspjöllum við rannsókn lögreglu. Þá hafi stefnandi borið ábyrgð á þvíhvort hann nýtti andmælarétt sinn með tilliti til áhrifa þess á rannsóknlögreglu. Stefndi áréttar í því sambandi að það fari ekki gegnmannréttindasáttmála Evrópu að sami aðili sæti rannsókn á tveimur eða fleiristigum á sama tíma. Það fari því ekki gegn grundvallarréttindum sé aðili í þeirristöðu að þurfa að ákveða hvort það þjóni hagsmunum hans að tjá sig í stjórn­sýslumálimeð tilliti til áhrifa þess á sakamál. Stefndi mótmælir einnig þeirrimálsástæðu að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda með því aðsamkeppnisráð hafi breytt forsendum við útreikning á ávinningi stefnanda afsamráðinu. Í frumathugun hafi komið fram að æskilegra hefði verið að byggjaviðmiðunina á eldra tímabili. Eftir að frumathugun hafði verið birt hafi komiðí ljós að stefnandi byggi yfir gögnum um einingaframlegð sína á árunum 1993 til1995 öndvert við það sem félagið hafði áður upplýst. Það hafi fyrst verið eftirað Samkeppnisstofnun hafi verið komin með þær upplýsingar í hendur að unnt hafiverið að bera saman þróun einingaframlegðar olíufélaganna á árunum 1993 til1995 samanborið við árin 1996 til 2001. Með vísan til framangreinds byggirstefndi á því að sú aðferð sem samkeppnisráð hafi lagt til grundvallar hafiverið rökrétt í ljósi þeirra upplýsinga sem bæst höfðu við málið miðað við þaðsem sagði í síðari hluta frumathugunar Samkeppnis­stofnunar. Hér beri einnig aðlíta til þess að með bréfi, dags. 27. ágúst 2004, hafi félögunum verið sendurlisti yfir þau gögn sem bæst höfðu við málið. Á listanum hafi verið bréfSamkeppnisstofnunar, dags. 9. júlí 2004, og svarbréf stefnanda, dags. 27. ágúst2004, með umbeðnum upplýsingum um framlegð. Stefnanda hafi því verið í lófalagið að bregðast við hinum nýju upplýsingum. Andmælaréttur stefnanda hafi þvíverið virtur. Stefndi vísar jafnframt til þess að tilgrundvallar niðurstöðu samkeppnisráðs hafi legið sömu gögn og stefnandi hafihaft undir höndum. Stefnandi hafi átt þess kost að tjá sig um gögnin auk þesssem aðferðafræði við útreikningana hafi verið sambærileg og í frumathugunSamkeppnisstofnunar. Þá hafi hann tjáð sig um útreikningana fyriráfrýjunarnefnd samkeppnis­mála. Stefnandi hafi ekki bent á nein atriði sem hannhafi ekki átt kost á að koma á framfæri vegna þessa. Þessi málsástæða hans séþví vanreifuð. Auk þess vísar stefndi til þess að breytingin áviðmiðunartímabilinu hafi verið málefnaleg og í samræmi við kröfurstjórnsýsluréttar um að mál sé upplýst með fullnægjandi hætti. Þá hafi hún ekkibreytt neinu um að ávinningur félaganna hafi verið langt umfram fjárhæð þeirrasekta sem félögunum hafi verið gert að greiða í ákvörðun samkeppnisráðs. Stefndi vísar enn fremur til þess að íákvörðun samkeppnisráðs hafi verið tekin afstaða til sjónarmiða stefnanda umsektir og ávinning. Þetta hafi auðveldað stefnanda að semja kæru til áfrýjunar­nefndarsamkeppnis­mála og flytja mál sitt munnlega fyrir nefndinni. Stefnandi hafi þvífengið ítrekað tækifæri til að tjá sig um ávinning félaganna af samráðinu ognýtt sér það. Jafnvel þótt talið yrði að gefa hefði mátt stefnanda kost á aðtjá sig frekar áður en ákvörðun samkeppnis­ráðs var tekin sé ljóst að bætt hafiverið úr þeim annmarka við meðferð málsins fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnis­mála.Stefnandi hafi heldur ekki bent á nokkurt atriði sem hann hafi ekki átt kost áað koma á framfæri vegna þessa. Hvað sem öðru líður sé því ósannað að ætlaðbrot á andmæla­rétti stefnanda eigi að leiða til ógildingar á úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnandaer lúta að því að málið hafi ekki verið rannsakað nægjanlega. Ítarleg og vönduðrannsókn hafi legið til grundvallar ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurðiáfrýjunar­nefndar samkeppnismála. Enda þótt stefnandi sé ósammála niðurstöðunefndarinnar leiði það ekki til þess að rannsókn málsins hafi veriðófullnægjandi. Stefndi hafnar því að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi átt aðnota upplýsingar úr rekstri olíufélaganna á árunum 2002 til 2004 til að leiða íljós áhrif samráðsins í stað þess að styðjast við framlegð áranna 1993 til1995. Í því sambandi telur stefndi að staðhæfing stefnanda um að samráði hafilokið 18. desember 2001 eigi ekki við rök að styðjast. Þá byggir stefndi á þvíað almennt sé ekki unnt að notast við samanburðartímabil eftir að rannsókn ásamráði hefst af þeirri ástæðu að fyrirtæki hafi þá augljósan hag af því aðlækka ekki verð eða álagningu á þeim tíma og sanna með því skaðleg áhrifsamráðsins. Að því er snerti áhrif hagvaxtar, gengis- og vísitölubreytingavísar stefndi til umfjöllunar um þau atriði til úrskurðar nefndarinnar, enþessi atriði hafi horft til mildunar sektarákvörðunar. Í tilefni af varakröfu stefnanda umniðurfellingu sektarákvæða í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála tekurstefndi fram að um fyrningu brotanna hafi gilt reglur almennra hegningarlagameð lögjöfnun. Í 5. mgr. 81. gr. almennra hegningalaga, sbr. lög nr. 39/2000,sé mælt fyrir um að fyrningarfrestur vegna refsiábyrgðar lögaðila sé fimm ár.Þar sem um samfellt brot hafi verið að ræða hafi sami fyrningarfrestur gilt umallt brotið. Samfelldu broti stefnanda hafi í fyrsta lagi lokið við húsleitSamkeppnisstofnunar á starf­sstöð stefnanda 18. desember 2001. Fyrningarfresturbrotsins hafi því fyrst byrjað að líða þann dag, sbr. 4. mgr. 82. gr. laganna.Með vísan til framangreinds byggir stefndi á því að fyrning hafi ekki staðið ívegi fyrir sektarákvörðun samkeppnisráðs 28. október 2004. Þá mótmælir stefndiþví að tveggja ára fyrningarfrestur samkvæmt 1. mgr. 81. gr. almennrahegningarlaga hafi gilt um brot stefnanda, enda hafi verið kveðið á um fimm árafyrningarfrest vegna refsiábyrgðar lögaðila á þeim tíma sem samfelldu brotistefnanda hafi lokið. Stefndi byggir enn fremur á því aðSamkeppnisstofnun og samkeppnis­ráð hafi farið sameiginlega með rannsókn brotaá samkeppnis­lögum. Samkvæmt 8. gr. samkeppislaga hafi það verið hlutverkSamkeppnisstofnunar að undirbúa mál sem lögð hafi verið fyrir samkeppnisráð ogannast dagleg störf ráðsins. Eftir húsleit á starfsstöð stefnanda hafi honumþví ekki getað dulist að hann var sakaður um brot gegn samkeppnislögum semlokið gæti með ákvörðun samkeppnisráðs þar sem honum yrði gert að greiðastjórnvalds­sekt fyrir brot á 10. gr. samkeppnislaga. Ítrekaðar beiðnirfélagsins um að ljúka málinu með sátt staðfesti þetta. Gögn málsins staðfestiað fyrningarfresturinn hafi ítrekað verið rofinn við rannsókn Samkeppnisstofnunar.Engu breyti um rof fyrningar þótt hluti af verkefnum samkeppnis­ráð hafi veriðunninn af Samkeppnisstofnun. Verði ekki fallist á að ákvæðumalmennra hegningarlaga verði beitt með lögjöfnun byggir stefndi á því aðheimild samkeppnisráðs til að leggja stjórnvaldssekt á stefnanda hafi aðeinstakmarkast af fyrirmælum stjórnsýslulaga um málshraða auk almennra sjónarmiðaum réttar­öryggi. Stefndi vísar til hliðsjónar um þetta atriði til dómsdómstóls ESB 14. júlí 1972 í máli C-48/69, ICI gegn framkvæmdastjórninni, ogdóms undirréttar ESB 6. október 2005 í málum nr. T-22-23/02, Sumitomo Chemicalsgegn framkvæmdastjórninni. Stefndi mótmælir þrautavarakröfustefnanda um lækkun sekta. Hann vísar til þess að í úrskurði áfrýjunarnefndarséu á bls. 242-253 ítarlega rakin þau sjónarmið sem liggi að baki ákvörðunsektarinnar sem lögð hafi verið á stefnanda, sbr. einnig bls. 798-958 íákvörðun samkeppnisráðs. Mat á fjárhæð sektar­innar hafi verið reist á lögmætumog málefnalegum sjónarmiðum. Háttsemi stefnanda hafi falið í sér mjög alvarlegbrot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Brotin hafi staðið yfir samfellt í níu ár ogvarðað umfangsmikil viðskipti með nauðsynja­vörur. Brotin hafi verið skipulögðog hafi æðstu stjórnendur stefnanda átt þátt í þeim. Þá hafi verið um ein­beittanásetning að ræða og reynt hafi verið að hylma yfir brotin. Brotin hafi aðverulegu leyti komið til framkvæmda og með því haft skaðleg áhrif á markaðinnþar sem félögin höfðu samanlagt nær 100% markaðshlutdeild. Þá hafi stefnandihaft verulegan ávinning af brotunum. Byggir stefndi á því að sekt stefnanda aðfjárhæð 450 milljónir króna hafi því verið í hóf stillt. Af hálfu stefnda er því lýst yfir ígreinargerð að við ákvörðun sektarinnar hafi verið rétt að líta til 52. gr.samkeppnislaga áður en breytingar voru gerðar á ákvæðinu með lögum nr.107/2000. Um það vísar stefndi til umfjöllunar í úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Stefndi vísar til þess að samkvæmt 52.gr. laganna hafi við ákvörðun viðurlaga borið að líta til þess hversu alvarlegbrot væru og þess skaða sem þau hefðu valdið, til ávinnings af broti og hvaðbrot hefðu staðið lengi yfir. Ekki sé um tæmandi talningu að ræða á þeimsjónarmiðum sem líta megi til við ákvörðun um hæfilega sektarfjárhæð, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. október 2003 í máli nr. 37/2003. Stefndi byggir á því að markmiðstjórnvalds­sekta vegna brota á samkeppnislögum sé að skapa almenn og sérstökvarnaðaráhrif og stuðla með því að og efla virka samkeppni. Stjórnvalds­sektirverði að hafa þau áhrif að sporna við frekari eða sambærilegum brotum meðalmennum og sértökum hætti auk þess að vera hæfileg refsing við broti þess semí hlut á. Stefndi byggir á því að ákvæði 52. gr.laganna áskilji ekki að sektir séu ákveðnar í hlutfalli af ávinningi af broti.Mat á ávinningi snúi fyrst og fremst að því hvort sektar­hámark miðist við 40milljónir króna eða 10% af veltu fyrirtækis. Á hinn bóginn geti veriðmálefnalegt að líta til ólíks ávinnings fyrirtækja af samráði við ákvörðunsektar hvers þeirra. Stefndi byggir á því að vafi um nákvæma fjárhæð ávinningsstefnanda hafi að öðru leyti ekki áhrif á heimild samkeppnis­yfirvalda til aðleggja sekt á hann. Stefndi byggir á því að ávinningurstefnanda af þátttöku í samráði félaganna hafi sannanlega numið hærri fjárhæðen 40 milljónum króna. Því hafi verið rétt að miða sektarhámark við 10% afveltu síðastliðins almanaksárs af þeirri starfsemi stefnanda sem í hlut átti. Stefndi styður málatilbúnað sinn aðþessu leyti við eftirfarandi röksemdir: Gögn málsins hafi sýnt að tilgangurolíufélaganna með samráðinu hafi verið að skapa þeim betri afkomu í formihækkaðrar framlegðar. Kjöraðstæður hafi verið á olíumarkaðnum að ná árangri íólögmætu samráði. Samtímagögn sýni að félögin hafi talið sig ná árangri við aðauka framlegð með samráðinu. Þau gögn sem samkeppnisyfirvöld hafi notað til aðmæla ávinning félaganna hafi verið sam­tíma­gögn úr rekstri þeirra sjálfra semþau hafi notað til að mæla árangur sinn af samráði sínu. Beitt hafi veriðsvokallaðri fyrir/eftir aðferð eins og nánar sé lýst í ákvörðun samkeppnisráðsog úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála til að meta ávinning félaganna. Tilhliðsjónar hafi verið horft til ávinnings félaganna af svokallaðri skiptisölusem og til þróunar á álagningu félaganna samanborið við þróun álagningar ísamanburðar­löndum. Aðferðafræði samkeppnisyfirvalda hafi verið yfirfarin ogmetin af sérfræðingum og staðfest af þeim. Það sé samdóma álit alþjóðastofnanaog fræðimanna um víða veröld að samráð af því tagi sem félögin hafi ástundaðleiði til verulegs yfirverðs og þar með ávinnings í hendi samráðsfyrirtækja.Undir rekstri fyrra máls félaganna á hendur stefndu hafi verið aflað mats- ogyfirmatsgerða þar sem komist sé að skýrum niðurstöðum um að samráð félagannahafi skapað þeim verulegan ávinning. Að lokum er á það bent að frá úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi gengið dómar Hæstaréttar Íslands semstaðfesti að ólögmætt samráð félaganna um verðlagningu á bifreiðabensíni og ískiptisölu til stærri viðskiptavina vegna útboða hafi skapað þeim veruleganávinning. Séu varfærnar ályktanir dregnar af þessum málum megi sjá aðávinningur félaganna hafi verið verulega meiri en sem nemur fjárhæð álagðrastjórnvaldssekta. Í greinargerð stefndu er fjallað meðítarlegum hætti um röksemdir þeirra fyrir því að aðferð samkeppnisyfirvaldahafi verið til þess fallin að varpa skýru ljósi á ávinning olíufélaganna afhinu ólögmæta samráði sem og mótmæli þeirra við málsástæðum stefnanda sem aðþessu lúta. Þar er aðferð samkeppnisráðs við mat á mismunandi framlegð af sölufljótandi eldsneytis á samanburðartímabilum útskýrð og vikið að því hvers vegnaákveðið var að miða við þau tímabil sem lögð hafi verið til grundvallar. Nánarer vikið að athugun samkeppnisráðs á ávinningi félaganna af skiptisölu og greingerð fyrir rannsóknum Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um meðalhagnaðfyrirtækja af verðsamráði, sem samkeppnisráð hafi litið til, sem ogleiðbeininga framkvæmdastjórnar ESB frá 11. júní 2013 um mismunandi aðferðirtil að meta áhrif ólögmæts samráðs í tengslum við skaðabótakröfur af þvítilefni. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðustefnanda að sú aðferð, að bera saman tvö tímabil, hafi aðeins verið nothæf efengir aðrir þætti hafi haft áhrif á breytta einingaframlegð. Í því efni vísarstefndi til þess að stærstu breyturnar hafi annað hvort verið teknar út eðajafnaðar út með því að taka tillit til almennra verðlagsbreytinga. Þá hafiáfrýjunarnefnd jafnframt litið til áhrifa hagvaxtar, gengistaps og hækkunar álaunavísitölu og lækkað sekt stefnanda verulega. Stefndi byggir á því aðathugun á einingaframlegð félaganna hafi gefið greinargóða mynd af verðáhrifumsem hafi mátt rekja til samráðsbrota félaganna og ávinningi þeirra af brotunum. Stefndi tekur fram að örðugt sé að metaávinning fyrirtækja af samráði með nákvæmum hætti. Af hans hálfu er talið aðsamkeppnisyfirvöld hafi í mörgu tilliti beitt varfærnu mati á ávinningifélaganna og við ákvörðun stjórnvaldssekta. Ekki hafi verið unnt að bera samanarðsemi eigin fjár eða hagnaðar í stað framlegðar enda myndi slík aðferð leiðatil þess að ráðstöfun fyrirtækja á aukinni framlegð hefði áhrif og gæti ráðiðúrslitum við mat á ávinningi af brotunum. Stefndi vísar til þess að stefnanditelji að ekki sé unnt að beita sektum yfir 40 milljónum króna þar semaðferðafræði samkeppnisyfirvalda við mat á ætluðum ávinningi stefnanda getialdrei orðið grundvöllur þess að beitt verði „veltutengdum sektum“. Stefndibendir á í þessu sambandi að sekt stefnanda hafi ekki verið „veltutengd“ endaþótt sektarhámark hafi numið 10% af veltu hans. Stefndi tekur fram að með úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi sektir félaganna verið ákvarðaðar langtundir mati nefndarinnar á varfærnislega metnum ávinningi þeirra af brotunum. Ítilviki stefnanda hafi þessi ávinningur numið 1.654 milljónum króna. Samanlögðvelta félaganna á brotatímabilinu hafi numið 285 milljörðum króna á verðlagiársins 2001. Yfir 80% af veltu félaganna hafi stafað af þeim markaði sem málþetta taki til. Almennt sé viðurkennt að velta fyrirtækja á þeim markaði semsamráð hafi átt sér stað gefi trausta vísbendingu um þann skaða ogfjárhagslegan ávinning sem hljótist af því, en almennt sé talið að ávinningursé að jafnaði a.m.k. 10% og skaði samfélagsins nemi a.m.k. 20% af andvirðiþeirra viðskipta sem um ræði. Hér sé um afar varfærið mat að ræða. Í tilefni af röksemdum stefnanda erlúti að því að með veltu síðasta almanaksárs samkvæmt 52. gr. samkeppnislaga séátt við síðasta heila almanaksár sem rannsókn hafi tekið til þar sem brotteljist sönnuð, tekur stefndi fram að sektarákvæði íslenskra samkeppnislagaeigi sér fyrirmynd í hliðstæðum ákvæðum í EES/ESB-löggjöf. Hafa dómstólarEvrópusambandsins skýrt orðin „preceding business year“ í sektarákvæði ESB-samkeppnisréttar sem síðasta rekstrarár fyrirtækissem fari á undan árinu þegar ákvörðun er tekin, sbr. meðal annars dómundirréttar ESB 15. mars 2000 í sameinuðum málum nr. T-25/95, Cimenteries CBRgegn framkvæmdastjórninni. Þá mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda aðopinber gjöld teljist ekki til veltu félagsins. Í því sambandi vekur stefndiathygli á því að velta stefnanda í úrlausnum samkeppnis­yfirvalda sé ánvirðisaukaskatts. Að því er önnur gjöld og álögur snerti geri samkeppnislögekki ráð fyrir að þau séu dregin frá veltu fyrirtækja í tengslum viðsektarákvarðanir. Engin innlend eða erlend fordæmi styðji slíka niðurstöðu. Aðöðru leyti vísar stefndi til umfjöllunar í ákvörðun samkeppnisráðs. Stefndi mótmælir því að skýrslur ogmatsgerðir, sem stefnandi vísi til í málatilbúnaði sínum til stuðnings því aðmat samkeppnisyfirvalda á ávinningi stefnanda geti ekki verið grundvöllur„veltutengdra sekta“, leiði í ljós að félögin hafi ekki haft ávinning af hinuólögmæta samráði. Hvað sem því líður byggir stefndi á því að matáfrýjunarnefndar samkeppnismála á ávinningi stefnanda sé reist á traustumgrunni. Þessu til stuðnings vísar stefndi meðalannars til þess að á árinu 1996 hafi olíufélögin farið að hafa auknar áhyggjuraf afkomu sinni af vörusölu. Kröfur viðskiptavina um afslátt hafi farið vaxandiog stórir viðskiptavinir hafi í auknum mæli farið að notast við útboð til að náfram betri kjörum. Enn fremur hafi verið greint frá því að áhlutabréfamarkaðnum hafi á þessum tíma verið rætt um slaka arðsemi félaganna. Ístað þess að grípa til hagræðingar og/eða að setja aukinn kraft í samkeppnihafi félögin haft sam­ráð sín á milli um aðgerðir til þess að auka álagningu ogbæta framlegð sína. Í þessu skyni hafi félögin náð á árinu 1996 samkomulagi umýmis atriði til að ná þessu markmiði sínu. Þar vísar stefndi í fyrsta lagi tilólögmæts samráðs olíufélaganna í nánar tilgreindum útboðum stórra viðskiptavinaá árinu 1996, eins og nánar sé rakið í úrskurði áfrýjunarnefndar. Þá hafifélögin gert með sér samkomulag um að ræða saman í öllum útboðum til ársins2001. Tilgangur þessa samráðs hafi verið að verjast auknum kröfum stærriviðskiptavina um afslátt og „verja framlegð­ina“. Í öðru lagi hafi félögin sammælst áárinu 1996 um nýja aðferð til þess að viðhafa samráð um verð á eldsneyti semhafi falist í því að Ker hf. yrði verðleiðandi, eins og nánar sé lýst íákvörðun samkeppnisráðs og úrskurðarnefndar samkeppnismála. Með þessu hafifélögin komið sér saman um samráðsaðferð sem hafi gert þeim kleift að ná semmestu út úr markaðsgerð fákeppninnar. Olíumarkaðurinn sé skólabókardæmi ummarkað þar sem árangursríkt sé fyrir fyrirtæki í ólögmætu samráði að sameinastum verðforystu eins fyrirtækis til þess að hámarka ólögmætan ávinning afsamráðinu. Í þriðja lagi hafi félögin náð á árinu1996 samkomulagi um að grípa til almennra aðgerða til þess að auka álagningu ogbæta framlegð. Þetta komi skýrt fram í gögnum málsins frá þessum tíma og vísarstefndi þar til umfjöllunar í ákvörðun samkeppnisráðs og í úrskurði áfrýjunar­nefndar. Stefndi lýsir því næst upplýsingum úrnokkrum megingögnum málsins sem hann telur staðfesta framangreint og árangurfélaganna. Um er að ræða 27 tilvísanir úr tölvupóstsamskiptum, minnisblöðum,fundargerðum, dagbókum og öðrum gögnum málsins frá maí 1996 til nóvember 2001,sem stefndi byggir á að sýni ótvírætt ólögmætt samráð milli félaganna, aðtilgangur þess hafi verið að auka álagningu og bæta framlegð og að olíufélöginhafi talið sig ná árangri í þessari viðleitni sinni. Stefndi telur að þessitilvik séu fjarri því tæmandi. Töluleg gögn um framlegð félaganna, sem stafifrá þeim sjálfum, sýni enn fremur að eftir 1996 hafi fram­legð félaganna aukist verulega af sölueldsneytis. Sú hækkun hafi ekki verið í samræmi við almenna verðlagsþróun ííslensku atvinnulífi. Hækkunin hafi þvert á móti verið afrakstur af samráðifélaganna. Verði þá jafnframt að hafa í huga að aðstæður á olíumarkaðnum hafiverið kjörlendi fyrir árangursríkt samráð um verð og skiptingu markaða, eins ogfyrirliggjandi matsgerðir bendi á. Þegar framangreindar staðreyndir um samráðfélaganna og þann markað sem þau hafi starfað á séu virtar blasi við aðstaðhæfingar stefnanda um að hann hafi ekki haft ávinning af samráðinu séurangar. Þá sýni þetta að eðlilegt sé að nota þróun framlegðar sem mælikvarða áólögmætan ávinning félaganna. Vegna málatilbúnaðar stefnanda um þettaatriði leggur stefndi áherslu á nokkur atriði. Af hans hálfu er á því byggt aðniðurstöður í skýrslu KPMG hf. um neikvæðan ávinning stefnanda af samráðinueigi ekki við nein rök að styðjast. Sama eigi við um niðurstöður matsgerðarÓlafs Ísleifssonar og Þorsteins Haraldssonar. Nægilegt sé að líta til þess aðfélögin hafi skipt á milli sín þeirri framlegð sem hafi verið til komin vegnasamráðs í útboðum og vísar stefndi um það meðal annars til umfjöllunar í ákvörðunsamkeppnisráðs og umfjöllunar um möguleikann á samráði án ávinnings í mats­gerðGuðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga. Varðandi sönnunargildi matsgerðar ÓlafsÍsleifssonar og Þorsteins Haraldssonar tekur stefndi fram að eingöngu hafiverið leitað mats á því hver ávinningur félaganna hefði verið ef stuðst hefðiverið við viðmiðunartímabilið 2002-2004. Í matsbeiðni sé sérstaklega óskaðeftir því að mats­menn hvorki túlki né tjái sig um niðurstöður eða forsendurmatsgerðarinnar. Í samræmi við það hafi matsmenn vikið sér undan að svara þvívið aðalmeðferð í fyrra málinu hvaða ályktanir væri unnt að draga af niðurstöðumatsgerðarinnar. Stefndi byggir á því að þetta rýri mjög gildi matsgerðarinnar.Þá vísar stefndi til þess að í yfir­matsgerð Guðrúnar Johnsen, Gylfa Zoëga ogÞorsteins Haraldssonar komi fram að það feli í sér vanmat á ávinningi afsamráði sé stuðst við viðmiðunartímabil eftir að samráði lýkur. Þá bendirstefndi einnig á að samkeppnisyfirvöld hefðu aldrei getað litið til ársins 2004þar sem ákvörðun samkeppnisráðs hafi verið tekin áður en það var liðið. Stefndi kveður stefnanda styðjast viðmatsgerð Guðmundar Magnússonar og Heimis Haraldssonar um að hækkuneiningaframlegðar félaganna verði ekki alfarið skýrð með samráði félaganna. Afþví tilefni tekur stefndi fram að upplýst sé að matsmennirnir hafi í fyrramálinu komið fyrir dóm og staðfest að þeir hefðu ekki haft aðgang að gögnummálsins, m.a. um að félögin hafi haft með sér viðamikið og kerfisbundið samráðárum saman. Sérstaklega aðspurðir hafi matsmenn talið að niðurstöður þeirrakynnu að hafa orðið aðrar ef þeim hefðu verið ljós raunveruleg atvik málsinsvarðandi samráð félaganna. Með vísan til þessa telur stefndi að matsgerðin hafitakmarkað sönnunar­gildi. Auk þess telur stefndi að yfirmatsgerð GuðrúnarJohnsen, Gylfa Zoëga og Þorsteins Haralds­sonar hnekki þeim athugasemdum semundirmatsmenn hafi gert við mat samkeppnis­yfirvalda á ávinningi félaganna ogstyrki enn frekar réttmæti aðferðafræði samkeppnis­yfir­valda. Til frekari glöggvunar vísar stefnditil matsgerðar Guðrúnar Johnsen og Gylfa Zoëga þar sem matsmenn hafi gefið álitsitt á nánar tilteknum atriðum er lutu að fræðilegum forsendum aðferða við aðmeta ávinning samráðsfyrirtækja af ólögmætu samáði. Í þessu sambandi vísarstefndi jafnframt til álitsgerðar dr. Friðriks Más Baldurssonar prófessors,dags. 30. janúar 2006, þar sem fram komi að sú aðferð „að bera saman verðtveggja tímabila, eins og henni [sé] beitt af samkeppnisráði, [sé] góð og gildtil að reikna út ávinning af samráði við þær aðstæður sem um ræðir í þessumáli“. Með hliðsjón af framansögðu telurstefndi það hafið yfir vafa að stefnandi hafi haft verulegan ávinning af hinuólögmæta samráði. Enda þótt talið yrði að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hefðiátt að líta til fleiri sjónarmiða breyti það ekki því að ávinningur félaganna,þar á meðal stefnanda, af samráðinu hafi verið verulegur. Ekki sé rétt að talaum sérstaka „frádráttarliði“ í því sambandi líkt og stefnandi geri í stefnu. Stefndi styður sýknukröfu sína afþrautavarakröfu stefnanda enn fremur með tilvísun til þess að í nokkrum dómumHæstaréttar hafi verið lagt til grundvallar að hið ólögmæta samráð félag­annahafi skapað þeim verulegan ávinning. Þannig hafa félögin verði dæmd tilgreiðslu skaða­bóta, sbr. dóma réttarins 7. febrúar 2008 í máli nr. 142/2007,Skeljungur o.fl. gegn Reykja­víkurborg og gagnsök, og 143/2007, Skeljunguro.fl. gegn Strætó bs. og gagnsök, 30. apríl 2008 í máli nr. 309/2007, Ker hf.gegn Sigurði Hreinssyni og gagnsök, og 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009,Skeljungur o.fl. gegn Vestmannaeyjabæ og gagnsök. Í greinargerð stefnda er fjallað umþessa dóma og lagt út af þeim. Í stuttu máli þá telur hann að draga megi þáályktun af dómi Hæstaréttar í máli nr. 309/2007, þar sem leyst hafi verið úrskaðabótakröfu einstaklings sem hafi keypt bensín af Keri hf., að ávinningurfélagsins af samráðinu af sölu á bensíni hafi numið 1,18 krónum á hvernbensínlítra. Miðað við að heildarmagn Kers hf. af seldum bensínlítrum 1996 til2001 hafi verið 437,7 milljónir lítra næmi heildarávinningur félagsins í þessumviðskiptum samtals u.þ.b. 512,9 milljónum króna. Stefndi víkur einnig að dómumHæstaréttar 7. febrúar 2008 í málum nr. 142/2007 og 143/2007 þar sem fjallaðvar um skaðabótakröfur svonefndra stór­notenda. Vísað er til forsendna ídómunum þar sem bent er á að stefnandi, Skeljungur hf., hafi skuldbundið sigtil þess að greiða hinum olíufélögunum tilgreindar fjárhæðir. Var þar talið aðþessar fjárhæðir sýndu að lágmarki hvaða hag olíufélögin hefðu talið sig hafa afþví að hafa samráð um viðskiptin í stað þess að keppa um þau. Ekki væri ástæðatil annars en að ætla að tilboð, sem gefið hefði verið án slíks samráðs, hefðiorðið lægra en hagstæðasta boðið sem þar hafi fengist um að minnsta kostiþrefalda fjárhæðina sem stefnandi tók á þennan hátt að sér að greiða hvorumhinna. Varð það niðurstaða réttarins að ávinningur félaganna hafi numið 5,91krónu af hverjum seldum bensínlítra og 3,93 krónur af hverjum seldum lítra afgasolíu. Sé miðað við að ávinningur félaganna af öðrum skiptisölum hafi veriðsambærilegur telur stefndi að ávinningur félaganna hafi numið 940 milljónumkróna og sé þá ekki tekið tillit til verðbreytinga. Séu þessar fjárhæðir lagðartil grundvallar allri sölu félaganna á bensíni og gasolíu nemi ávinningurþeirra á árunum 1996 til 2001 6.655 milljónum króna annars vegar og 10.481milljón króna hins vegar. Stefndi vísar einnig í þessu sambandi til dómsHæstaréttar frá 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009. Með hliðsjón af framangreindum dómumHæstaréttar telur stefndi að miða verði við að félögin hafi haft umtalsverðanávinning af hinu ólögmæta samráði. Engir dómar liggi fyrir um ávinningfélaganna af sölu á svartolíu og flugvélaeldsneyti. Engin ástæða sé þó til aðætla annað en að félögin hafi haft sambærilegan ávinning af ólögmætu samráði umverðlagningu þeirra elds­neytistegunda eins og þau hafi haft af sölu á bensíniog gasolíu. Stefndi hafnar því að skylt hafi veriðað lækka álagðar sektir á stefnanda á grundvelli jafnræðis. Í því sambandivísar stefndi til þess að samkvæmt reglum samkeppnisráðs um atvik sem leittgeti til niðurfellingar sekta eða ákvarðana um að lækka sektir í málum er varðiólögmætt samráð fyrirtækja nr. 397/2002, sbr. nú reglur nr. 890/2005, getisamkeppnisyfirvöld lækkað sektir hjá fyrirtækjum, sem hafi átt þátt í ólögmætusamráði, ef það hefur látið henni í té sönnunargögn sem að matiSamkeppnisstofnunar eru talin mikilvæg viðbót við þau sönnunargögn semstofnunin hafi þegar haft í fórum sínum. Mælt hafi verið fyrir um skilyrði ogreglur fyrir lækkun sekta á þessum grundvelli í II. kafla reglnanna. Samkvæmtreglunum hafi lækkun sekta verið bundin við það að fyrirtæki léti af hendisönnunargögn sem væru mikilvæg viðbót við þau sönnunargögn sem lægju fyrir ímálinu. Upplýsingaöflun sem fram fari á grundvelli skyldu 39. gr.samkeppnislaga falli ekki undir slíka sam­vinnu og geti ekki réttlætt lækkunsekta. Stefndi bendir á að í ákvörðunsamkeppnisráðs sé á bls. 938-958 að finna ítarlega umfjöllun um framlag hversfélaganna til að upplýsa málið og rökstuðning samkeppnisráðs fyrir því að veitaafslátt frá sektum. Afsláttur sem hafi verið veittur Keri hf. og Olíu­verzlunÍslands hf. hafi grundvallast á því að félögin hafi fullnægt skilyrðum reglnanr. 397/2002 og afslátturinn ákveðinn í samræmi við 16. gr. þeirra. Samkeppnis­yfirvöldhafi hins vegar talið að aðkoma og aðstoð stefnanda gæfi ekki tilefni til þess aðlækka sektir hans. Stefndi telur að sá afsláttur sem veittur hafi verið Kerihf. og Olíuverzlun Íslands hf. hafi byggst á málefnalegum og skýrum reglum. Stefndi mótmælir því að mismunandifjárhæðir sekta geti eingöngu helgast af því að hlutur þeirra í samráðinu hafiverið mismikill. Stefndi vísar til þess að reglur nr. 397/2002 geri ráð fyrirmismunandi lækkun sekta eftir því hvenær fyrirtæki óski eftir samvinnu og hvaðfelist í henni. Til viðbótar megi benda á að í EES/ESB-samkeppnisrétti sé taliðað það geti leitt til hærri sektar ef fyrirtæki hafi verið leiðandi í samráði,sbr. t.d. dóm undirréttar ESB 29. apríl 2004 í máli T-236/01, Tokai Carbon gegnframkvæmdastjórninni. Á móti getitakmörkuð aðkoma að samráði verið fyrirtæki til málsbóta við ákvörðun sekta.Það fyrirtæki, sem telji sig eiga rétt til lægri sekta af þessum sökum, verðihins vegar að leggja fram sannanir fyrir því að þátttaka þess í brotinu hafiverið lítil að umfangi og sýna fram á að það hafi komist hjá því að framfylgjaólögmætum samningi með því að stunda samkeppni. Um þetta vísar stefndi meðalannars til dóms undirréttar ESB 15. mars 2006 í máli T-26/02, DaiichiPharmaceutical gegn framkvæmdastjórninni.Af augljósum ástæðum hafi stefnandi ekki haldið slíku fram. Stefndi mótmælir enn fremur málsástæðufyrir þrautavarakröfu stefnanda þess efnis að sektarfjárhæðin sé ekki í samræmivið úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í öðru máli, þ.e. í máliSölufélags garðyrkju­manna svf. o.fl., sbr.dóm Hæstaréttar 30. október 2003 í máli nr. 37/2003. Stefndi vísar til þess aðsamkeppnismál séu í eðli sínu flókin og mjög ólík innbyrðis. Sektir í málunumbyggist á heildarmati á fjölmörgum sjónarmið sem horfi ólíkt við eftir atvikumog aðstæðum í hverju máli fyrir sig. Mál stefnanda og það mál sem stefnandivísi til séu ekki sambærileg. Að því er snerti samráð um sölu áeldsneyti til erlendra skipa mótmælir stefndi því að brotin falli utangildissviðs samkeppnislaga. Því til stuðnings vísar stefndi til athugasemda við3. gr. frumvarps þess er varð að samkeppnislögum, þar sem fram komi aðfyrirtæki í útflutningi sem geri samninga, beiti skilmálum eða viðhafi aðgerðirsem séu samkeppnishamlandi á heimamarkaði og á útflutningsmarkaði, geti ekkiborið við útflutningsundanþágu á þeim hluta starfseminnar sem fari fram áÍslandi. Samkvæmt þessu ráði úrslitum hvort háttsemi hafi haft áhrif hér álandi í skilningi samkeppnislaga. Ljóst sé að samráð um sölu á eldsneyti tilerlendra skipa hafi átt sér stað í starfsemi félaganna hér á landi og hafi viðskiptin aðöllu leyti átt sér stað á Íslandi. Hafi brotin því óhjákvæmilega haft áhrif hérá landi. Á bls. 529-547 í ákvörðun samkeppnisráðs sé sýnt fram á augljós áhrifsamráðsins hér á landi. Aðgerðir félaganna hafi því fallið undir gildissviðsamkeppnislaga samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna. Að öðru leyti vísar stefndi tilrökstuðnings á bls. 241-242 í ákvörðun samkeppnisráðs. Hvað sem framansögðulíður byggir stefndi á því að ekki sé ástæða til að lækka sekt stefnanda endahafi henni verið í hóf stillt með hliðsjón af brotum hans. Verði ekki fallist á að rétt hafiverið að beita 52. gr. samkeppnislaga, eins og ákvæðið hafi verið fyrir þábreytingu sem var gerð með lögum nr. 107/2000, heldur skuli beittviðurlagákvæði laganna eins og það hafi verið á þeim tíma sem brotastarfsemilauk, byggir stefndi á því að sekt stefnanda sé engu að síður hæfilega ákveðin450 milljónir króna. Stefndi kveður öll sjónarmið sem liggiað baki ákvörðun samkeppnisyfirvalda um fjárhæð sektar stefnanda veramálefnaleg og að eðlilegt sé að litið sé til þeirra. Með hliðsjón af eðli ogumfangi samkeppnis­brota stefnanda, brotatímabils og öðrum atvikum málsins, séfjárhæð sektar sem lögð hafi verið á hann hófleg. Engin rök séu til að lækkasektarfjárhæðina. Stefndi, íslenska ríkið, krefst þess aðþað verði sýknað af kröfu stefnanda um endurgreiðslu sektarfjárhæðarinnar.Verði stefnda aðeins gert að endurgreiða sektarfjárhæðina ef dómstólar fella úrgildi það ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála þar sem kveðið sé áum greiðslu sektarinnar eða lækkun hennar. Að öðrum kosti beri að sýknastefnda. Krafa stefnda sé reist á öllum sömu málsástæðum og krafa stefndaSamkeppniseftirlitsins um sýknu af kröfum stefnanda. Stefndi krefst þess jafnframt að hannverði sýknaður af kröfu stefnanda um vexti af sektar­fjárhæðinni. Krafastefnanda um vexti sé reist á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu sem fjalli um vexti af skaðabótakröfum. Ekki sé unnt að fallast áað ákvörðun samkeppnisyfirvalda um að leggja sekt á stefnanda hafi falið í sérsaknæma og ólögmæta háttsemi þó svo að dómstólar komist að annarri niðurstöðuum fjárhæð sektarinnar. Ekkert sé fram komið sem bendi til annars en aðákvörðun samkeppnisyfirvalda hafi verið reist á málefna­legum sjónarmiðum. Afþessum sökum beri að sýkna stefnda af kröfunni. Stefndu styðja kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda við 129. og130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Með úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála 29. janúar 2005, sem stefnandi gerir kröfu um að felldur verðiúr gildi, var stefnanda gert að greiða 450 milljónir króna í stjórnvaldssektvegna brota félagsins á 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993. Eins ograkið hefur verið lagði áfrýjunarnefndin ákvæðið til grundvallar niðurstöðu sinnieins og það hljóðaði fyrir breytingu sem varð á því með lögum nr. 107/2000.Ágreiningslaust er milli aðila að ganga beri út frá þeirri niðurstöðu viðúrlausn á ógildingarkröfu stefnanda. Í ákvæðinu, eins og það hljóðaði á þeimtíma, var lagt bann við samningum, samþykktum og samstilltum aðgerðum millifyrirtækja á sama sölustigi, þegar þær lytu að eða væri ætlað að hafa áhrif áverð, afslætti eða álagningu, skiptingu markaða eftir svæðum, eftirviðskiptavinum eða eftir sölu og magni og gerð tilboða. Í úrskurði áfrýjunarnefndar er lýstfjölþættri samvinnu stefnanda á árunum 1993 til 2001 við tvö önnur olíufélög,Ker hf. (áður Olíufélagið hf.) og Olíuverzlun Íslands hf. Laut samvinna þessiað gerð tilboða, verðlagningu á olíuvörum og skiptingu markaðar á fljótandieldsneyti o.fl. Háttsemi þessi var talin varða við fyrrgreinda 10. gr.samkeppnislaga og stefnanda gerð sekt, ásamt hinum tveimur olíufélögunum, ágrundvelli heimildar í 52. gr. samkeppnislaga eins og ákvæðið var fyrirbreytingu sem gerð var á því með lögum nr. 107/2000. Ákvæði þetta mælti fyrirum að Samkeppnisráð gæti lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtökfyrirtækja sem brytu m.a. gegn 10. gr. laganna, eins og nánar greinir síðar.Eins og fram hefur komið var sekt stefnanda ákveðin 450 milljónir króna íúrskurði áfrýjunarnefndar, sem stefnandi greiddi skömmu síðar, með fyrirvara umendurheimtu fjárins úr ríkissjóði. Í ákvörðun Samkeppnisráðs og í úrskurðiáfrýjunarnefndar er meðal annars vikið að því hvaða augum samkeppnisyfirvöldlitu heimild sína til að leggja stjórnvaldssekt á fyrirtæki með tilliti tilþess hvort um væri að ræða refsingu í skilningi almennra hegningarlaga sem oghvort fyrirtækin gætu borið fyrir sig 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þarsem fjallað er um rétt þess sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi. Varðþað niðurstaða áfrýjunarnefndar að stjórnvaldssektir samkvæmt 52. gr.samkeppnislaga fælu í sér refsikennd viðurlög en væru ekki taldar til refsinga.Því giltu þágildandi lög um meðferð opinberra mála ekki um málsmeðferð þegarákveðið væri hvort beita skyldi stjórnvaldssektum, heldur sérákvæðisamkeppnislaga og almennar reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hins vegar gæti6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu komið til álita við álagningustjórnvalssekta þó að réttarstaðan væri óljós á þessu sviði. Áratugur er liðinn síðan úrskurðuráfrýjunarnefndar féll. Síðan þá hefur almenn afstaða til álagningarstjórnvaldssekta með tilliti til réttinda þeirra sem bornir eru sökum umrefsiverða háttsemi, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, orðið skýrari. Mannréttindadómstóll Evrópuhefur meðal annars lagt til grundvallar að háar stjórnvaldssektirsamkeppnisyfirvalda falli undir ákvæðið, sbr. dóm frá 27. september 2011 í máliMenarini gegn Ítalíu og dóm EFTA-dómstólsins 18. apríl 2012 í máli PostenNorgen gegn Eftirlitsstofnun EFTA. Ákvæði mannréttindasáttmálans og 70. gr.íslensku stjórnarskrárinnar standa hins vegar ekki í vegi fyrir því aðstjórnvöldum sé falið að ákvarða sekt fyrir brot af þessu tagi að því gefnu aðdómstólar hafi fullt vald til þess að endurskoða sektarákvörðunina. Við úrlausná því hvort meðferð á samkeppnismáli samrýmist í þeim tilvikum framangreindummannréttindaákvæðum verður því fyrst og fremst að líta til þess hvernigdómstóll fjallar um mál sem höfðað er til ógildingar eða til lækkunar ásektarákvörðuninni. Samkeppnisyfirvöld eru eftir sem áður bundin afstjórnsýslureglum samkeppnislaga og stjórnsýslulaga við meðferð mála sem kannað verða lokið með álagningu stjórnvaldssekta. Getur grunnregla 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu haft þýðingu við þá stjórnsýslumeðferð. Stefnandi krefst ógildingar á úrskurðiáfrýjunarnefndar meðal annars á þeim grundvelli að samkeppnisyfirvöldum hafiverið óheimilt að halda áfram rannsókn sinni á ætluðu samráði olíufélagannaeftir að ríkislögreglustjóri hóf lögreglurannsókn á sömu atriðum haustið 2003.Rök stefnanda fyrir þessari ályktun virðist byggjast öðrum þræði á fyrirmælum1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Þar erkveðið á um að enginn skuli sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innanlögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eðasakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Ekki verður séð að fyrrgreind reglamannréttindasáttmálans komi í veg fyrir að mál, sem kann að leiða tilsakfellingar fyrir refsiverða háttsemi, sé til rannsóknar hjá tveimurstjórnvöldum á sama tíma. Stefnandi, sem var um hríð til rannsóknar hjá ríkislögreglustjórasem sakborningur, hafði hvorki verið ákærður né sakfelldur fyrir brot á 10. gr.samkeppnislaga þegar samkeppnisyfirvöld tóku ákvörðun í málinu. Sakamál varraunar aldrei höfðað gegn stefnanda, einungis gegn forstjórum olíufélaganna. Þaðvar lögmælt hlutverk samkeppnisráðs að leggja á stjórnvaldssektir samkvæmt 52.gr. samkeppnislaga fyrir brot á 10. gr. laganna og bar Samkeppnisstofnun aðrannsaka slík mál og leggja þau fyrir ráðið að rannsókn lokinni. Með vísan tilþess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að fyrrgreint ákvæðimannréttindasáttmálans hafi verið því til fyrirstöðu að samkeppnisyfirvöldhéldu áfram rannsókn sinni á samstarfi olíufélaganna eftir að rannsóknríkislögreglustjóra hófst. Stefnandi reisir fyrrgreinda ályktuneinnig á því að sektarákvörðun samkeppnisyfirvalda verði ekki reist ámálsmeðferð sem byggist á rannsókn þar sem stefnandi hafi veittSamkeppnisstofnun ýmsar upplýsingar en fellt á sama tíma á sig sök viðlögreglurannsókn sem hafi hafist eftir að þessar upplýsingar höfðu veriðveittar. Þessu til stuðnings skírskotar stefnandi meðal annars til niðurstöðu ídómi Hæstaréttar Íslands frá 16. mars 2007 í máli nr. 92/2007, þar sem ákæru áhendur forstjórum olíufélaganna var vísað frá dómi. Í framangreindumhæstaréttardómi var komist að þeirri niðurstöðu að það fyrirkomulag, sem leiddiaf þágildandi samkeppnislögum, hafi ekki verið nægilega skýrt ef tilefni þættitil sakamálarannsóknar vegna gruns um brot á lögunum samhliða rannsóknsamkeppnisyfirvalda. Þar var einkum skírskotað til þeirrar stöðu sem ákærðuvoru í, þar sem þeir hefðu tekið þátt í viðræðum og samningum viðSamkeppnisstofnun og veitt stofnuninni ýmsar upplýsingar, en á sama tíma felltá sig sök með því að málið var síðar tekið til refsimeðferðar. Með vísan tilþessa þótti ekki nægjanlega fram komið að forstjórarnir hefðu, ílögreglurannsókninni sem fram fór í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda,notið þeirra réttinda sakborninga, sem mælt væri fyrir um í 70. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og samkvæmtmeginreglum þágildandi laga um meðferð opinberra mála. Eins og framangreind lýsing ber með sérfjallar hæstaréttardómurinn um þá óvissu sem ákærðu voru í við lögreglurannsóknríkislögreglustjóra er hlaust af óljósum lagafyrirmælum um skil millirannsóknar Samkeppnisstofnunar og lögreglu. Sú óvissa breytti hins vegar enguum ótvíræða lagaskyldu Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs um að taka ætluðbrot olíufélaganna á 10. gr. samkeppnislaga til viðeigandi stjórnsýslumeðferðar.Staða stefnanda við þá málsmeðferð var skýr, þar á meðal um upplýsingaskyldustefnanda gagnvart Samkeppnisstofnun, sbr. 39. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993.Stefnandi sem er lögaðili á ekki að öllu leyti sama rétt og einstaklingur, semborinn er sökum um refsiverða háttsemi, til að neita að tjá sig eða leggja framgögn sem eru til þess fallin að varpa sök á hann. Ekkerter fram komið í málinu sem styður það að stefnandi hafi við rannsóknSamkeppnisstofnunar verið með ólögmætum hætti þvingaður til þess að svaraspurningum sem vörpuðu sök á félagið. Niðurstaða samkeppnisyfirvalda var þvertá móti reist á gögnum og upplýsingum sem aflað var með húsleit á vegumSamkeppnisstofnunar á starfsstöðvum olíufélaganna, auk þess sem að einhverjuleyti var byggt á gögnum og upplýsingum sem Samkeppnisstofnun aflaði með því aðóska skriflega eftir þeim frá stefnanda á grundvelli 39. gr. samkeppnislaga.Ýmis gögn sem þannig lágu fyrir við rannsóknina voru jafnframt borin undirnokkra starfsmenn stefnanda á fundum sem haldnir voru með samþykki stefnandahaustið 2002, þar sem starfsmennirnir gáfu tilteknar skýringar á tilurðgagnanna og hvaða ályktun þeir teldu rétt að draga af þeim. Með því að hagarannsókn málsins á þann hátt sem hér hefur verið lýst verður ekki talið aðfarið hafi verið gegn þeim grundvallarreglum sem leiddar verða af 70. gr.stjórnarskrárinnar eða 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki verður séð aðþað geti haft nokkra þýðingu í því sambandi þó að rannsóknin hafi um tímaskarast við rannsókn lögreglu á sömu atriðum. Stefnandi byggir ógildingarkröfu sínaenn fremur á því að málsmeðferð samkeppnisyfirvalda hafi falið í sér brot áandmælarétti stefnanda samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga sökum þess að félaginuhafi vegna lögreglurannsóknarinnar ekki verið unnt að tjá sig um efni málsinsfyrir samkeppnisyfirvöldum. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til þess aðfélagið hafi ekki getað leitað upplýsinga frá starfsmönnum félagsins, sem vorusakborningar við lögreglurannsóknina og báru þar fyrir sig þagnarrétt, um þauatriði sem þannig voru til rannsóknar hjá tveimur stjórnvöldum. Af þessu tilefni er rétt að leggjaáherslu á að 13. gr. stjórnsýslulaga leggur þá skyldu á stjórnvald að sjá tilþess að málsaðili eigi þess kost að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðun ertekin í máli hans, enda liggi afstaða hans og rök ekki þegar fyrir í gögnummálsins eða slíkt er augljóslega óþarft. Almennt uppfyllir stjórnvald þessaskyldu með því að veita málsaðila aðgang að gögnum málsins auk þess sem honumber að vekja athygli hans á því ef nýjar upplýsingar bætast við, sem honum erókunnugt um að liggi fyrir og kunna að hafa verulega þýðingu fyrir úrlausnmálsins, og veita honum hæfilegan frest til þess að tjá sig um efnisatriðimálsins. Tilgangur þessarar reglu er einkum sá að gefa málsaðila tækifæri tilþess að gæta réttar síns og hagsmuna með því að leiðrétta upplýsingar, sem hanntelur rangar, og benda á atriði sem geta verið honum til hagsbóta við úrlausnmálsins. Þegar stjórnvald á frumkvæði að því að hefja athugun á máli, sem kannað ljúka með stjórnvaldsákvörðun, verður stjórnvaldið að gefa málsaðilasérstakt tækifæri til að tjá sig um framangreind atriði. Hins vegar er það áábyrgð málsaðila að taka afstöðu til þess hvort og þá hvernig hann nýtir sér andmælaréttsinn. Stjórnvaldi kann þá eftir atvikum að vera rétt að taka tillit tilóvenjulegra aðstæðna hjá málsaðila, sem eru sannanlega til þess fallnar aðtorvelda honum að nýta sér andmælarétt sinn, með því að veita rýmri frest enella til að tjá sig. Við þær aðstæður ber þó að taka mið af þeirri skyldu, semhvílir á stjórnvöldum samkvæmt 9. gr. stjórnsýslulaga, að taka ákvarðanir svofljótt sem unnt er. Í því máli sem hér er til úrlausnarliggur fyrir að stefnandi hafði vitneskju um rannsókn Samkeppnisstofnunar fráþví að hún hófst með húsleit á starfsstöðvum olíufélaganna. Stefnandi hafðiaðgang að öllum þeim gögnum sem lágu fyrir í málinu, auk þess sem lögmennstefnanda voru í reglulegum samskiptum við Samkeppnisstofnun meðan á rannsóknmálsins stóð. Fundir voru haldnir með fimm starfsmönnum stefnanda á árinu 2002þar sem ýmis gögn voru lögð fyrir þá um ætlað samráð olíufélaganna ítengslum við tiltekin útboð og verðkannanir í því skyni að fá skýringar þeirra á tilurð og efni þeirra.Samkeppnisstofnun sendi stefnanda því næst ítarlegar greinargerðir, svonefndarfrumathuganir, sem dagsettar eru 8. janúar og 5. desember 2003. Þar gerðistofnunin ekki einungis ítarlega grein fyrir málavöxtum, heldur fjallaði einnigum lagatúlkun og hvernig hún teldi að heimfæra ætti málsatvik til laga, sem ogþau sjónarmið sem ættu að vera ráðandi við ákvörðun viðurlaga. Stefnandi fékkfrest til þess að tjá sig um þessar greinargerðir og skilaði skriflegumandmælum 4. maí 2004. Samkeppnisstofnun gaf stefnanda færi á því að tjá sig umný gögn sem aflað var í kjölfarið og lögmaður stefnanda reifaði málið munnlegafyrir samkeppnisráði áður en ákvörðun var tekin. Dómurinn telur að með þessu hafiSamkeppnisstofnun og samkeppnisráð gert það sem í þeirra valdi stóð til þess aðgefa stefnanda færi á því að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðunsamkeppnisráðs var tekin. Stefnandi hefur aftur á móti ekki útskýrt hvernigupplýsingar, sem starfsmenn hans bjuggu yfir, og gátu varpað sök á þá eðafélagið við lögreglurannsóknina, hafi verið stefnanda nauðsynlegar til þess aðandmæla málavöxtum eins og Samkeppnisstofnun lýsti þeim. Verður í því efni aðárétta fyrrgreindan megintilgang andmælareglunnar, sem er að gefa málsaðilafæri á að gæta réttar síns og hagsmuna við stjórnsýslumeðferð mála með því aðleiðrétta rangfærslur, benda á atriði sem geta verið honum til hagsbóta ogleggja fram ný gögn sem þjóna þessum tilgangi. Með vísan til þess sem hér hefurverið rakið liggur ekki fyrir að lögreglurannsóknin hafi sannanlega torveldaðstefnanda að nýta sér andmælarétt sinn þannig að sérstök ástæða hafi verið tilþess að bregðast við af hálfu samkeppnisyfirvalda. Það var því alfarið á ábyrgðog áhættu stefnanda hvernig hann nýtti sér andmælarétt sinn. Stefnandi ber því einnig við að brotiðhafi verið gegn andmælarétti hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga með því aðviðmiðunartímabil við útreikning á ætluðum ávinningi olíufélaganna hafi veriðbreytt í ákvörðun samkeppnisráðs frá því sem kynnt var í frumathugunSamkeppnisstofnunar. Eins og rakið er í kafla II gerðiSamkeppnisstofnun grein fyrir útreikningum sínum á ætluðum ávinningiolíufélaganna af hinu ólögmæta samráði með því að bera saman meðaltaleiningaframlegðar áranna 1995 til 1997 við einingaframlegð áranna 1998 til2001. Niðurstöður þessa útreiknings bentu til þess að ávinningur olíufélagannanæmi samtals ríflega sex og hálfum milljarði króna. Stefnandi hafði tækifæritil þess að gera athugasemdir við forsendur þessa útreiknings og það gerði hannmeð andmælum sínum 4. maí 2004. Þar vísaði hann meðal annars til gagnrýni semfram kom í álitsgerð hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Jóns ÞórsSturlusonar á aðferðafræði Samkeppnisstofnunar. Í ákvörðun samkeppnisráðs ersömu aðferð beitt til þess að komast að niðurstöðu um ætlaðan ávinningolíufélaganna af samráðinu. Hins vegar var annað viðmiðunartímabil lagt tilgrundvallar, eins og rakið er í kafla II, sökum þess að nýjar upplýsingar láguþá fyrir um framlegð stefnanda allt aftur til ársins 1993. Ágreiningslaust erað stefnanda ásamt hinum olíufélögunum var tjáð að þessar nýju upplýsingarlægju fyrir og hvers efnis þær voru. Fyrrgreind breyting hafði þó ekki teljandiáhrif á niðurstöðu um ávinning olíufélaganna í heild. Taldi samkeppnisráðþannig að þessi ávinningur, sem rakinn var til hins ólögmæta samráðs, hefði áárunum 1996 til 2001 numið í heild tæplega sex og hálfum milljarði króna. Það leiðir ekki af andmælareglu 13. gr.stjórnsýslulaga að stjórnvöldum beri skylda til þess að útskýra, áður enákvörðun er tekin, aðferðir sínar við að reikna út ætlaðan ávinning eða önnuratriði út frá þeim tölulegu upplýsingum sem liggja fyrir í málinu. Þannigfullnægir stjórnvald almennt skyldum sínum í þessu efni með því að tryggja aðmálsaðili hafi aðgang að og geti tjáð sig um þær upplýsingar sem þýðingu getahaft fyrir niðurstöðu málsins. Við meðferð á því máli sem hér er til úrlausnarvar hins vegar gengið lengra en lög áskildu með því að kynna stefnanda og öðrummálsaðilum fyrrgreinda frumathugun Samkeppnisstofnunar. Þar var meðal annars gerðgrein fyrir útreikningum stofnunarinnar á ætluðum ávinningi félaganna afsamráðinu, eins og vikið hefur verið að. Þessi tilhögun var reist á 16. gr.reglna nr. 922/2001 um málsmeðferð samkeppnisyfirvalda, þar sem mælt er fyrirum að taka skuli saman sérstakar greinargerðir sem nefnast frumathuganir ínánar tilgreindum samkeppnismálum. Í ákvæðinu kemur fram að í þessarigreinargerð skuli helstu atvikum málsins lýst, auk þess sem greint skuli frágrundvelli þess í aðalatriðum að tilteknar aðstæður eða háttsemi kunni að faragegn ákvæðum samkeppnislaga. Sérstaklega er tekið fram að í frumathugun sé ekkinauðsynlegt að fram komi tæmandi lýsing á atvikum málsins eða sjónarmiðumsamkeppnisyfirvalda. Þá segir í ákvæðinu að tilgangur frumathugunar sé aðstuðla að því að málið sé að fullu upplýst áður en ákvörðun er tekin og aðauðvelda málsaðila að nýta sér andmælarétt sinn. Í ákvörðun samkeppnisráðs var útskýrtaf hvaða ástæðu samkeppnisráð lagði annað viðmiðunartímabil til grundvallar engert hafði verið í frumathuguninni. Ekki verður annað ráðið en að þær ástæðurhafi verið málefnalegar og til þess fallnar að leggja traustari grunn aðútreikningi á ætluðum ávinningi olíufélaganna. Þegar litið er til efnis 13. gr.stjórnsýslulaga og 16. gr. reglna nr. 922/2001 fær dómurinn ekki séð að brotiðhafi verið gegn þessum fyrirmælum með fyrrgreindri breytingu. Þó kann að hafaverið ástæða til þess að vekja athygli olíufélaganna á breyttri aðferð viðútreikning ávinnings félaganna, eins og vikið er að í úrskurði áfrýjunarnefndar.Að mati dómsins getur það þó aldrei talist svo veigamikill annmarki að leittgeti til ógildis úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála eins og krafist er.Er þá jafnframt til þess að líta að stefnandi átti þess kost að geraathugasemdir út frá þessum breyttu forsendum fyrir áfrýjunarnefndinni. Stefnandi reisir kröfu sína umógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar einnig á því að rannsóknsamkeppnisyfirvalda hafi verið ábótavant í málinu. Vísar stefnandi þar til 10.gr. stjórnsýslulaga þar sem sú skylda er lögð á stjórnvöld að sjá til þess aðmál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Stefnandi styðurþessa málsástæðu öðrum þræði við það að ekki hafi verið aflað nauðsynlegrasjónarmiða og upplýsinga frá stefnanda áður en ákvörðun var tekin. Þá byggirhann á því að ætlaður ávinningur olíufélaganna af samráðinu hafi ekki veriðrannsakaður nægjanlega. Í tilefni af fyrra atriðinu, sem þessimálsástæða styðst við, vísar dómurinn til þess sem þegar hefur verið rakið ummálsmeðferð samkeppnisyfirvalda. Umfangsmikil gögn, sem aflað var með húsleitog frá félögunum á grundvelli upplýsingaskyldu þeirra samkvæmt 39. gr.samkeppnislaga, og upplýsingar, sem gefnar voru á fundum með starfsmönnumolíufélaganna, lágu til grundvallar ályktun samkeppnisyfirvalda. Stefnandi áttiþess kost að tjá sig um efnisatriði málsins og kaus að gera það í takmörkuðummæli á sína ábyrgð og áhættu. Stefnandi hefur ekki bent á tilteknar ályktanirsamkeppnisyfirvalda, sem ekki eigi sér stoð í fyrirliggjandi gögnum málsins,nema að því er lýtur að mati á ávinningi olíufélaganna. Því ber að hafnaframangreindri málsástæðu stefnanda. Síðara atriðið sem stefnandi vísar tilí þessu sambandi tengist ágreiningi aðila um það hvort fyrir liggi sannanlegurábati stefnanda af samráði olíufélaganna, sem var skilyrði fyrir því að sektstefnanda gæti orðið hærri en 40 milljónir króna samkvæmt 52. gr.samkeppnislaga eins og greinin var fyrir gildistöku laga nr. 107/2000. Tekinverður afstaða til þessarar málsástæðu í tengslum við umfjöllun umþrautavarakröfu stefnanda um lækkun sekta. Stefnandi gerir til vara kröfu um aðúrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði breytt þannig að stefanda verðiekki gert að greiða sekt í ríkissjóð. Þessi krafa er reist á þeirri málsástæðuað brot stefnanda hafi verið fyrnd þegar samkeppnisráð tók ákvörðun í málinu.Ágreiningslaust er að um fyrningu brotanna fari eftir fyrirmælum IX. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt 5. mgr. 81. gr. þeirra laga, sbr.5. gr. laga nr. 39/2000, er fyrningarfrestur vegna refsiábyrgðar lögaðila fimmár. Stefnandi telur að þetta ákvæði taki ekki til brota stefnanda þar semlangflest samráðstilvikin áttu sér stað fyrir gildistöku laga nr. 39/2000.Stefndi er á öndverðum meiði og vísar til þess að um samfellda brotastarfsemihafi verið að ræða sem ekki hafi lokið fyrr en eftir gildistöku laganna og hafifyrning brotsins ekki hafist fyrr en þá. Í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurðiáfrýjunarnefndar var stefnandi fundinn sekur um aðild að fjölda samráðstilvikaá tímabilinu 1993 til 2001. Í ákvörðun samkeppnisráðs kemur fram að til þess aðframkvæma samráðið hafi olíufélögin átt í miklum samskiptum sín á milli þar semfjallað var um samráð um verð, samskipti um útboð og gerð tilboða sem og ummarkaðsskiptingu félaganna. Eru þar rakin yfir fjögur hundruð tilvik um slíksamskipti frá apríl 1993 til desember 2001. Stefnandi var þátttakandi í þessumsamstilltu aðgerðum allt til loka þessara samskipta. Gögn málsins styðja það aðsamráðið hafi því verið samfellt og átt að þjóna því sameiginlega markmiðiolíufélaganna að raska samkeppni á viðkomandi markaði í því augnamiði að aukaeða viðhalda framlegð af vörusölu félaganna. Ber að líta á þessa háttsemiolíufélaganna sem samfellda brotastarfsemi sem braut gegn 10. gr. samkeppnislaga.Þeirri brotastarfsemi lauk ekki fyrr en í desember 2001 og verður í samræmi viðalmennar reglur að leggja til grundvallar að fyrning á broti stefnanda hafiekki hafist fyrr en þá. Um þá fyrningu fer eftir fyrirmælum 81. gr. almennrahegningarlaga eins og greinin hljóðaði á þeim tíma sem fyrningin hófst. Er ekkiá það fallist að með þeirri niðurstöðu sé reglum um fyrningu viðurlaga beittafturvirkt þannig að í bága fari við stjórnlög. Á þeim tíma höfðu lög nr.39/2000 tekið gildi og var fyrningarfrestur í málinu því fimm ár, sbr. 5. mgr.81. gr. almennra hegningarlaga. Sá fyrningarfrestur var ekki liðinn þegarsamkeppnisráð komst að niðurstöðu í októberlok 2004 um að stefnandi hefði gerstsekur um brot gegn 10. gr. samkeppnislaga. Þegar af þessari ástæðu er öllumröksemdum stefnanda fyrir varakröfu hans hafnað. Eins og rakið hefur verið krefststefnandi þess til þrautavara að sekt, sem félaginu var gert að greiða íríkissjóð að fjárhæð 450 milljónir króna, verði lækkuð. Styður stefnandi þessakröfu við ýmsar málsástæður. Meðal þess sem stefnandi ber við til stuðningsþessari kröfu er að ekki hafi verið sýnt fram á það að stefnandi hafisannanlega haft yfir 40 milljóna króna ábata af samráði olíufélaganna. Því getisekt stefnanda hæst numið 40 milljónum króna í samræmi við ákvæði 52. gr.samkeppnislaga eins og ákvæðið var fyrir gildistöku laga nr. 107/2000.Stefnandi telur að ávinningur stefnanda hafi í öllu falli verið mun minni enlagt hafi verið til grundvallar af samkeppnisyfirvöldum. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála komst aðþeirri niðurstöðu að leggja bæri ákvæði 52. gr. samkeppnislaga í framangreindrimynd til grundvallar við úrlausn málsins. Ágreiningslaust er í máli þessu aðfylgja beri þeirri niðurstöðu og verður við það miðað. Samkvæmt fyrrgreindri 1. mgr. 52. gr.samkeppnislaga gat samkeppnisráð lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtökfyrirtækja sem brutu gegn bannákvæðum laganna nema brotið teldist óverulegt eðaekki var talin þörf á slíkum sektum til að stuðla að og efla virka samkeppni af öðrum ástæðum. Við ákvörðun sekta bar að hafa hliðsjón af eðliog umfangi samkeppnishamla og hvað þær hefðu staðið lengi. Samkvæmt 2. mgr.greinarinnar skyldi við ákvörðun sekta samkvæmt 1. mgr. taka tillit til þessskaða sem samkeppnishömlur hefðu valdið og þess ávinnings sem þær hefðu haft íför með sér. Þá kom þar fram að sektir gætu numið allt að 10% af veltusíðastliðins almanaksárs af þeirri starfsemi sem í hlut ætti hjá hverjufyrirtæki sem aðild ætti að samkeppnishömlum ef sannanlegur ábati þeirra afbroti gegn samkeppnisreglum hefði numið hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Í athugasemdum við það frumvarp semvarð að samkeppnislögum nr. 8/1993 kom fram að ákvæði 52. gr. laganna værusniðin að þeirri löggjöf sem væntanlega myndi gilda í ríkjum Evrópskaefnahagssvæðisins og þegar gilti í aðildarríkjum Evrópubandalagsins en af hennileiddi að samkeppnisyfirvöldum EFTA-ríkjanna og Eftirlitsstofnun EFTA var ætlaðað vinna sameiginlega að framkvæmd sameiginlegra samkeppnisreglna efnahagssvæðisinshér á landi. Samkvæmt 3. mgr. 23. gr. bókunar 4 við samning EFTA-ríkjanna umstofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls var Eftirlitstofnun EFTA, við ákvörðunsekta vegna brota á bannákvæðum meginmáls samningsins um samráð fyrirtækja ogmisbeitingu á markaðsráðandi stöðu, ætlað að hafa hliðsjón af bæði alvarleikabrots og hversu lengi það hefði staðið, en einnig var kveðið á um 10%sektarhámark miðað við heildarveltu brotlegs fyrirtækis á undanförnualmanaksári, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Verða fyrrgreind ummæli í athugasemdumfrumvarpsins ekki skilin á aðra leið en að sektarreglum laga nr. 8/1993 hafiverið ætlað að leiða til þess að ákvörðun sekta af hálfu íslenskrasamkeppnisyfirvalda fylgdi í grundvallaratriðum sambærilegum sjónarmiðum oggiltu um Eftirlitsstofnun EFTA samkvæmt þessu ákvæði. Að þessu gættu, svo og að teknu tillititil orðalags og innra samhengis 52. gr. laga nr. 8/1993, verður að skýra ákvæðigreinarinnar þannig að við ákvörðun sekta hafi samkeppnisyfirvöldum borið aðhafa hliðsjón af bæði eðli og umfangi samkeppnishamla og einnig hversu lengiþær höfðu staðið, enda teldist brot ekki óverulegt eða ekki talin þörf á sektumaf öðrum ástæðum. Þá bar einnig að taka tillit til þess skaða semsamkeppnishömlur höfðu valdið og þess ávinnings sem þær höfðu haft í för meðsér. Samkvæmt skýrum fyrirmælum 2. mgr. greinarinnar gat sekt þó ekki fariðyfir 40 milljónir króna nema fyrir lægi að ábati fyrirtækis af broti næmi hærrifjárhæð. Í þeim tilvikum var sektarhámark miðað við 10% af veltu þeirrar starfsemifyrirtækisins sem brotið laut að, eins og rakið hefur verið. Í samræmi við 10.gr. stjórnsýslulaga hvíldi á samkeppnisyfirvöldum að sýna fram á að fullnægtværi lagaskilyrði fyrir því að unnt væri að leggja á hærri sektir en 40milljónir króna. Í dómum Hæstaréttar hefur ítrekað veriðgengið út frá því að dómstólar fari með óskorað endurskoðunarvald gagnvartsektarákvörðunum samkeppnisyfirvalda með þeim takmörkunum einum sem leiða afforræði aðila á sakarefninu, sbr. einnig fyrrgreindan dóm MannréttindadómstólsEvrópu 27. september 2011 í máli Menarini gegn Ítalíu. Í þessu felst aðdómstólar meta ekki einungis hvort ákvörðun samkeppnisyfirvalda um sektirstyðjist við fullnægjandi heimildir og lögmæt sjónarmið heldur er dómstólumætlað að meta til hlítar hvaða sekt telst hæfileg með vísan til þeirra lögmæltuviðmiða sem áður greinir. Við þetta mat geta dómstólar stuðst við og vísað tilmats samkeppnisyfirvalda eftir því sem þeir telja rétt en eru hins vegar ekkibundnir við þá afstöðu ef gögn málsins leiða til annars. Samkvæmt þessu geturdóminum verið heimilt að líta til gagna sem aflað hefur verið eftir aðúrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála var kveðinn upp og lögð hafa veriðfram við meðferð málsins með viðhlítandi hætti. Í málinu er fyrst til þess að líta aðsektarákvörðun samkeppnisyfirvalda laut að fjölda alvarlegra samkeppnisbrotastefnanda og samstarfsaðila hans á olíumarkaði. Með þessum brotum, sem framinvoru kerfisbundið yfir langt tímabil eða frá 1993 til desember 2001, misnotuðustefnandi og samstarfsaðilar hans sér nálega 100% hlutdeild þeirra á mörkuðumfyrir eldsneyti og olíuvörur með því að stilla saman strengi um verð á þessumvörum, skipta upp mörkuðunum og eiga samvinnu um gerð tilboða, líkt og ítarlegaer reifað í ákvörðun samkeppnisráðs og úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála. Dómurinn telur hafið yfir allan vafa að markmið stefnanda ogsamstarfsaðila hans var að skapa sér ávinning og um leið hlaut þeim að veraljóst að háttsemi þeirra var til þess fallin að valda viðskiptavinum þeirratjóni, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 7. febrúar 2008 í málum nr.142/2007 og 143/2007, dóm Hæstaréttar 30. apríl 2008 í máli nr. 309/2007 og dómréttarins 6. maí 2010 í máli nr. 244/2009. Er þá meðal annars litið til þess aðvið þátttöku í ýmsum útboðum á eldsneyti og olíuvörum skilgreindu stefnandi ogsamstarfsaðilar hans sjálfir þann hagnað sem þeir töldu sig öðlast með samráðiog ákváðu tiltekna skiptingu hans sín á milli. Ekki er í lögskýringargögnum vikið aðþví hvernig beri að skilja hugtakið ábata af broti í 52. gr. eins og ákvæðiðhljóðaði við setningu laga nr. 8/1993. Dómurinn tekur undir meðsamkeppnisyfirvöldum að við mat á ábata í þessum skilningi sé ekki einungisunnt að líta til þróunar á arðsemi eigin fjár eða hagnaðs fyrirtækja sem takaþátt í broti á samkeppnislögum. Eðlilegra sé að horfa til þess hagnaðar sem þauhafa haft af viðskiptum sem brotin lúta að áður en tillit er tekið til þesshvernig honum hafi verið ráðstafað í breytilegan dreifingar- ogrekstrarkostnað, afskriftir, fjármagnskostnað og annan fastan kostnað, sem og íhagnað til eigenda þeirra. Ella sé hætt við því að ávinningur af broti nái ekkitil óhagkvæmrar ráðstöfunar á hagnaði af ólögmætu samráði. Allar aðferðir sem notaðar eru til þessað meta ábata eða ávinning af samkeppnisbroti miðast við að bera samanraunverulega þróun á verði með samráði við þróun sem hefði orðið við sömumarkaðsaðstæður án samráðs. Nærtækt er þá að bera saman raunverulegt verð þegarsamráðið átti sér stað við verð sömu aðila þegar samráð var ekki til staðar eðaþegar ætla má að það hafi haft minni áhrif á verðlagningu. Mat af þessu tagi erávallt háð ákveðinni óvissu. Draga má verulega úr henni með því að byggja átraustum gögnum og taka tillit til þeirra atriða sem geta valdið skekkju ísamanburðinum. Þá eykur það áreiðanleika við mat á ávinningi ef byggt er áfleiri aðferðum en einni þar sem niðurstöður styðja hverja aðra. Að þessu gættutelur dómurinn að samanburður af þessu tagi geti gefið raunhæfa mynd afávinningi af samkeppnisbroti. Eins og rakið hefur verið litusamkeppnisyfirvöld fyrst og fremst til breytinga sem urðu á svonefndrieiningaframlegð af sölu á fljótandi eldsneyti á samráðstímabilinu þegar komistvar að niðurstöðu um ávinning eða ábata félaganna af hinu ólögmæta samráði. Þarvar stuðst við gögn frá olíufélögunum og skilgreiningu þeirra sjálfra áeiningaframlegð. Með einingaframlegð er þá átt við það sem félagið heldur eftiraf söluverði þegar kostnaður við aðföng eldsneytis hefur verið dreginn frá. Meðþví að styðjast við þessa aðferð er kostnaður aðfanga dreginn frá, en hann ermjög breytilegur í verði, bæði vegna sveiflu í heimsmarkaðsverði oggengisbreytinga, og nær ekkert háður innlendri kostnaðarþróun. Við samanburð samkeppnisyfirvalda áeiningaframlegð félaganna milli tímabila var miðað við verðlag ársins 2001. Meðþví var almennt tekið tillit til þátta eins og hagvaxtaraukningar,launaþróunar, framleiðniþróunar, hækkandi arðsemiskrafna, hækkunar áfjármagnskostnaði og aukins kostnaðar vegna umhverfiskvaða, enda má reikna meðað hækkanir á þessum þáttum leiði út í almennt verðlag. Stefnandi hefur ekkisýnt fram á að kostnaðarhækkun af þessum toga hafi komið harðar niður á sér enöðrum atvinnufyrirtækjum hér á landi á sama tíma. Með því að miða við fast verðlagársins 2001 verður einnig að ætla tekið sé að stórum hluta tillit til þessgengistaps sem olíufélögin hafi orðið fyrir á tímabilinu. Stefnandi virðist ásama tíma ganga út frá því í málatilbúnaði sínum að kostnaðarlækkun vegnahagræðingar í rekstri fyrirtækisins á samráðstímabilinu eigi að hafa áhrif áframlegðarútreikninga þannig að ávinningur hans af samráði verði lægri ensamkeppnisyfirvöld gera ráð fyrir. Í því sambandi verður að líta til þess aðekki hefur verið sýnt fram á að hagræðing í rekstri eða framleiðniaukning hafiverið önnur hjá stefnanda en almennt í atvinnurekstri á tímabilinu. Hafistefnandi hins vegar lækkað kostnað sinn meira en í öðrum greinum, og að þvígefnu að það eigi að hafa áhrif á mat á ávinning af samráðinu, eins og stefnandibyggir á, hljóta samkeppnisyfirvöld enn fremur að hafa vanmetið ávinninginn enekki ofmetið. Eins og rakið hefur verið bárusamkeppnisyfirvöld einingaframlegð af sölu á fljótandi eldsneyti á tímabilinu1996 til 2001 saman við meðaltal einingaframlegðar sömu viðskipta á árunum 1993til 1995 á verðlagi ársins 2001. Rannsókn samkeppnisyfirvalda leiðir í ljós aðsamráð átti sér einnig stað á samanburðartímanum auk þess sem það tók jafnframttil viðskipta félaganna með aðrar vörur. Aðferðin fól að þessu leyti í sérvanmat á ávinningi olíufélaganna af samráði. Þá fellst dómurinn á það meðstefndu að ótækt sé að miða samanburð af þessu tagi við tímabilið 2002 til2004, þegar rannsókn á samráðinu stóð yfir, enda verður að ætla að áhrifasamráðsins hafi þá gætt enn, þar sem þau hafi haft hagsmuni af því að víkjaekki frá fyrri venjum í verðlagningu á olíuvörum. Þegar litið er til framangreindraatriða telur dómurinn að sá samanburður sem samkeppnisyfirvöld beittu til aðmeta þróun einingaframlegðar á samráðstímanum hafi verið til þess fallinn aðvarpa ljósi á ávinning olíufélaganna af því samráði sem rannsókn samkeppnisyfirvaldahefur leitt í ljós. Ekki er á það fallist að breytingar á ytri aðstæðum ásamráðstímanum geti skýrt þá hækkun sem varð á einingaframlegð, enda má ætla aðtekið sé að verulegu leyti mið af slíkum þáttum með því að miða við fastverðlag. Eins og rakið er í yfirmatsgerð 28. september 2008 er heldur ekki ástæða til aðætla að niðurstöður um ávinning félaganna af samráði séu í veigamiklum atriðumrangar vegna þess að ekki hafi verið tekið tillit til þess að markaðshegðun sémismunandi eftir kaupendum og einstökum vöruflokkum. Auk þess er á það fallistað í kortaafsláttum felist útgjöld sem miða að því að kaupa tryggðviðskiptavinarins, en fyrirtæki leggja einungis í slík útgjöld ef þau telja sighafa hag af því. Því er ekki rétt að taka tillit til slíkra kortaafslátta, einsog rökstutt er í framangreindri yfirmatsgerð. Þá liggur ekki fyrir aðbreytingar á reikningsskilum stefnanda milli tímabilanna, sem ekki hafi veriðtekið tillit til í niðurstöðu samkeppnisráðs, hnekki í meginatriðum þeim vísbendingumsem samanburðurinn gefur til kynna. Þá tekur dómurinn undir þann varnagla semkemur fram í undirmatsgerð 3. janúar 2007 þess efnis að skýringarbreytur viðútreikning á ávinningi geti verið innbyrðis háðar sem kann að leiða til ofmatsá áhrifum þeirra. Niðurstaðaframangreinds samanburðar leiddi í ljós að samanlagður ávinningur stefnanda afsamráði um verð á fljótandi eldsneyti á tímabilinu 1996 til 2001 hafi numið1.654 milljónum króna. Í úrskurði áfrýjunarnefndar var við ákvörðun sekta horfttil tiltekinna ytri aðstæðna sem virðist hafa verið talið að gætu skýrt aðeinhverju leyti hærri framlegð á tímabilinu, þ.e. til gengistaps, aukinnararðsemiskröfu og hækkunar á launum umfram neysluverðsvísitölu. Eins og áðurgreinir verður að ætla að tekið sé að stórum hluta mið af þessum aðstæðum meðþví að miða við fast verðlag ársins 2001 við útreikning samkeppnisráðs. Með þvíað lækka ávinning á þessum grundvelli er einnig horft fram hjá því aðávinningur af samráðinu kann meðal annars að hafa verið notaður til að standaundir aukinni arðsemiskröfu og launahækkunum. Eins ogfram hefur komið var markmið samráðs olíufélaganna að auka eða koma í veg fyrirlækkun á framlegð af sölu þeirra á eldsneyti og auka þar með eða viðhaldaávinningi félaganna. Miðað við gögn sem rakin eru í ákvörðun samkeppnisráðs umsamskipti starfsmanna félaganna á samráðstímanum má gera ráð fyrir að þettahafi tekist í meginatriðum. Almennt verður að ætla að fyrirtæki leggi ekkistund á jafn umfangsmikið samráð í svo langan tíma og raun ber vitni nema aðhafa af því ávinning. Þá liggur fyrir að félögin lögðu stund á svonefndaskiptisölu þar sem þau endurgreiddu hvert öðru hluta af álagningu sinni ítilteknum viðskiptum, en heildarumfang þeirra viðskipta nam 5,8 milljörðumkróna á tímabilinu 1993 til 2001. Verður einnig að gera ráð fyrir að fyrirtækigangist ekki undir skuldbindingar af þessu tagi nema þau telji sig hafa hag afþví. Þá er til þess að líta að kjöraðstæður virðast hafa verið uppi á þessumtíma til að samráð olíufélaganna skilaði þeim ávinningi. Samráðið snerist umeinsleita og samkynja nauðsynjavörur með lágri verðteygni. Erfitt var fyrirnýja aðila að koma inn á markaðinn í ljósi kostnaðar við að koma uppdreifikerfi og möguleika olíufélaganna, sem höfðu komið sér fyrir á markaðnum,til að bregðast við samkeppni með því að lækka verðið. Þegar litið er tilþessara atriða, og jafnframt tekið mið af útreikningi samkeppnisyfirvalda áávinningi stefnanda af samráðinu með framangreindri aðferð, telur dómurinnbersýnilegt að ábati stefnanda, sem rekja má til hins ólögmæta samráðs, hafinumið mun hærri fjárhæð en 40 milljónum króna. Sterk rök hníga einnig að því aðávinningur stefnanda af samráðinu hafi numið hærri fjárhæð en þeirri sekt semstefnanda var gert að greiða í ríkissjóð. Þær matsgerðir sem stefnandi hefuraflað og hann vísar til í málatilbúnaði sínum hnekkja ekki þeirri niðurstöðu. Samkvæmtframansögðu sýndu samkeppnisyfirvöld fram á það með viðhlítandi hætti viðrannsókn málsins aðfullnægt hafi verið skilyrði 2. mgr. 52. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 til þessað ákveða sektir allt að 10% af veltu stefnanda vegna síðastliðins almanaksársaf hlutaðeigandi starfsemi. Leggja verður þann skilning í ákvæðið að þar hafiverið vísað til veltu næsta heila almanaksárs áður en sektin var ákveðin. Þátelur dómurinn ekki ástæðu til að víkja frá þeirri afstöðu samkeppnisyfirvaldaað einungis hafi borið að draga virðisaukaskatt frá veltu þeirra fyrirtækja semí hlut áttu en ekki ýmis önnur gjöld og opinberar álögur. Í ákvörðun samkeppnisráðskemur fram að velta stefnanda á árinu 2003 hafi numið 14.226 milljónum króna ogber að leggja það til grundvallar við úrlausn málsins. Samráðið laut aðkjarnastarfsemi stefnanda og er ágreiningslaust að um 80% af veltu félagsinshafi stafað frá þeim markaði sem um ræðir. Sekt að fjárhæð 450 milljónir króna,sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála gerði stefnanda að greiða í ríkissjóð, varþví töluvert undir því hámarki sem fyrrgreint ákvæði samkeppnislaga mælti fyrirum. Samkvæmt þeim reglum 52. gr. samkeppnislaganr. 8/1993 sem áður greinir bar við nánari ákvörðun sekta að taka tillit tilþess skaða sem samkeppnishömlurnar ullu og þess ávinnings sem þær höfðu í förmeð sér. Áður hefur verið gerð grein fyrir niðurstöðum samkeppnisyfirvalda umað olíufélögin hafi haft verulegan ávinning af brotunum og að sú niðurstaðagefi sterka vísbendingu um að ávinningur stefnanda af þátttöku í samráðifélaganna hafi verið meiri en sem nam sekt hans í ríkissjóð. Að virtu eðliþeirrar starfsemi sem hér var um að ræða, og margþættum áhrifum hennar áviðskipti og atvinnulíf, telur dómurinn einnig að stefnanda og samstarfsaðilumhans hafi hlotið að vera ljóst að um væri að ræða verulega skaðlega háttsemifyrir samfélagið allt. Þessu til stuðnings má vísa til áðurtilvitnaðrar yfirmatsgerðar.Þá telur dómurinn rétt að líta til þess við ákvörðun sektar að brotolíufélaganna stóð yfir í mörg ár og laut að umfangsmiklum viðskiptum þeirrahér á landi með mikilvæga nauðsynjavöru. Auk þess ber að taka tillit til þessað samráðið var þaulskipulagt og æðstu stjórnendur félaganna tóku þátt í þvígegn betri vitund. Stefnandi byggir þrautavarakröfu sínaöðrum þræði á því að sala olíufélaganna til erlendra skipa hafi fallið utangildissviðs samkeppnislaga nr. 8/1993, en samkeppnisyfirvöld hafi talið aðsamráð þeirra um þessi viðskipti væru hluti af brotlegri háttsemi félaganna. Í2. mgr. 3. gr. laganna sagði að þau tækju ekki til samninga, skilmála ogathafna sem aðeins væri ætlað að hafa áhrif utan Íslands, sbr. þó ákvæði XI.kafla og reglur um viðskipti á sameiginlegum markaði Evrópskaefnahagssvæðisins. Í frumvarpi því er varð að lögunum var framsetningákvæðisins önnur, þar sem ekki var vikið að gildissviði laganna um viðskipti áEES-svæðinu, en aftur á móti kveðið á um að ráðherra gæti rýmkað landfræðilegtgildissvið laganna í samræmi við samninga íslenska ríkisins við annað ríki eðaalþjóðastofnun. Í athugasemdum við frumvarpið kom fram að lögunum væri samkvæmtákvæðinu ekki ætlað að ná til útflutnings. Kom þar fram að útflutningur teldistjöfnum höndum vera sala á vöru úr landi, flutningar frá landinu og þjónusta viðerlenda aðila ef hún væri greidd af erlendum aðilum. Síðan sagði íathugasemdunum að fyrirtæki í útflutningi, sem gerði samninga, beitti skilmálumeða viðhefði aðgerðir sem væru samkeppnishamlandi á heimamarkaði og áútflutningsmarkaði, gætu samt sem áður ekki borið við útflutningsundanþágu áþeim hluta starfseminnar sem færi fram á Íslandi. Dómurinn tekur fram að umræddviðskipti olíufélaganna lúta ekki að þjónustu við erlenda aðila heldur aðvörusölu sem átti sér stað í íslenskum höfnum. Bersýnilegt er að samráð umverð, sem leiðir til hærra vöruverðs á eldsneyti til erlendra fyrirtækja ííslenskum höfnum, getur haft skaðleg áhrif á viðskipti hér á landi. Að þessugættu telur dómurinn ekki ástæðu til að lækka sekt stefnanda með vísan tilframangreinds sjónarmiðs stefnanda. Þegar á allt framangreint er litiðtelur dómurinn að sekt að fjárhæð 450 milljónir króna, sem áfrýjunarnefndsamkeppnismála ákvað að stefnanda bæri að greiða í ríkissjóð, sé í hóf stillt íljósi umfangs samráðsins og þátttöku stefnanda í því, sem og ávinnings hans afbrotinu og þess samfélagslega skaða sem það hefur valdið. Sú málsástæðastefnanda að olíufélögin hafi sætt ólögmætri mismunun við ákvörðun sekta meðvísan til annarra, eldri úrlausna samkeppnisyfirvalda er haldlaus þegar afþeirri ástæðu að þar lágu ekki fyrr gögn er sýndu fram á ávinning umfram 40milljónir króna eins og í þessu máli. Í ljósi fyrirliggjandi gagna um misjafnaviðleitni olíufélaganna til að liðsinna Samkeppnisstofnun í því skyni aðupplýsa málið, og ítarlegs rökstuðnings samkeppnisyfirvalda um það atriði,telur dómurinn ekki fram komið að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu eðameðalhófsreglu með því að veita öðrum þátttakendum í samráðinu afslátt afsektum meðan stefnandi naut ekki slíks afsláttar. Þar sem öllum málsástæðum stefnandahefur samkvæmt framansögðu verið hafnað ber að sýkna stefndu af öllum kröfumhans. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert aðgreiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.500.000 króna. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfirfrest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómarar og aðilar töldu ekkiþörf á því að málið yrði flutt að nýju. Dóminn kveða upp héraðsdómararnirÁsmundur Helgason og Skúli Magnússon og dr. Úlf Níelsson hagfræðingur. DÓ M S O R Ð : Stefndu, Samkeppniseftirlitið ogíslenska ríkið, eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, Skeljungs hf. Stefnandi greiði stefndu óskipt 1.500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 476/2016
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli S ehf. gegn A, annars tveggja hluthafa og stjórnarmanna í S ehf., var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994 væri félagsstjórn ákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækti fund. Þar sem aðeins annar tveggja stjórnarmanna í S ehf. hefði mætt á stjórnarfundinn þar sem tekin var ákvörðun um málshöfðunina gegn A hefði ákvörðunin verið ólögmæt. Þá hefði ákvörðun um að hafa uppi skaðabótakröfu gegn A ekki verið tekin fyrir á hluthafafundi, svo sem skylt hefði verið samkvæmt 1. mgr. 109. gr. fyrrgreindra laga. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 21. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 4. júlí sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2016 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. IEins og rakið er í hinum kærða úrskurðisnýst efnislegur ágreiningur aðila meðal annars um hvor þeirra njóti réttar tilvörumerkisins „Sólstafir“, en um er að ræða auðkenni hljómsveitar sem hefurverið starfrækt frá árinu 1995. Sóknaraðili telur sig njóta réttarins og aðvarnaraðili hafi valdið sér tjóni með því að taka til sín vörumerki ogatvinnurekstur sóknaraðila. Kröfur sóknaraðila gegn varnaraðila eru ímeginatriðum tvíþættar, annars vegar kröfur sem tengjast málsástæðumsóknaraðila um að hann njóti einkaréttar á vörumerkinu „Sólstafir“ og hinsvegar krafa um skaðabætur á hendur varnaraðila.Í þessum þætti málsins er einkum deilt umhvort staðið hafi verið réttilega að því að ákveða málshöfðun á hendur varnaraðila. Hluthafar í sóknaraðila eruGuðmundur Óli Pálmason og varnaraðili, en óumdeilt virðist að hvor þeirra umsig eigi 50% hlutafjár. Samkvæmt gögnum málsins er Guðmundur Ólistjórnarformaður sóknaraðila en varnaraðili meðstjórnandi og framkvæmdastjórifélagsins. Varamaður í stjórn sóknaraðila mun vera Sæþór Maríus Sæþórsson. Með bréfum 4. desember 2015 boðaði GuðmundurÓli sem stjórnarformaður til fundar í stjórn sóknaraðila sem halda skyldi 11.sama mánaðar. Bréfin voru send í ábyrgðarpósti til varnaraðila og varamannsinsSæþórs Maríusar. Í bréfunum var tekið fram að dagskrá fundarins yrði í þremurliðum. Í fyrsta lagi yrði borin undir atkvæði tillaga stjórnarformannsins umtafarlausa afturköllun ráðningar varnaraðila sem framkvæmdastjóra félagsins. Íöðru lagi tillaga hans um tafarlausa afturköllun prókúru varnaraðila og íþriðja lagi tillaga um að fela nafngreindri lögmannsstofu að höfða dómsmál áhendur varnaraðila til viðurkenningar á vörumerkjarétti félagsins, banns viðnotkun vörumerkis þess, afhendingar á varningi með vörumerkinu og heimtuskaðabóta og hæfilegs endurgjalds vegna ólögmætra ráðstafana varnaraðila írekstri félagsins. Samkvæmt fundargerð stjórnarfundarins 11. desember 2015 varstjórnarformaðurinn einn mættur. Voru áðurgreindar tillögur teknar fyrir áfundinum og samþykktar af honum. Samkvæmt símskeyti stjórnarformannsins 16.desember 2015, sem var birt varnaraðila einhvern tíma dags 28. sama mánaðar,kvaðst sá fyrrnefndi boða, fyrir hönd sóknaraðila, til aukafundar í félaginusíðargreindan dag. Á fundinum yrði tekin fyrir tillaga um að hafa uppiskaðabótakröfu á hendur varnaraðila með vísan til 109. gr., sbr. 108. gr. laganr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samkvæmt fundargerð hluthafafundarins, erhófst klukkan 12 hinn 28. desember 2015, var umboðsmaður stjórnarformannsinsein mætt á fundinn og greiddi hún atkvæði um að höfðað skyldi skaðabótamál gegnvarnaraðila. IISamkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994er fjölskipuð félagsstjórn ákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækirfund. Sambærilegt ákvæði er í 16. grein samþykkta sóknaraðila, en þó er þartekið fram að verði atkvæði jöfn ráði atkvæði formanns úrslitum, sbr. síðari málslið2. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994. Samkvæmt 48. gr. sömu laga má stjórnarmaðurekki taka þátt í meðferð máls um málshöfðun gegn sér. Eftir 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 erstjórnarmönnum, framkvæmdastjórum og öðrum trúnaðarmönnum einkahlutafélagsskylt að bæta félagi það tjón er þeir hafa valdið því í störfum sínum, hvortsem er af ásetningi eða gáleysi. Ákvörðun um að einkahlutafélag hafi uppi kröfusem þessa skal tekin á hluthafafundi, sbr. 1. mgr. 109. gr. laganna. Í 1. mgr.62. gr. þeirra segir að félagsstjórn annist boðun til hluthafafundar.Sambærilegt ákvæði er í 12. grein samþykkta sóknaraðila. Þá eru í 11. greinsamþykktanna ákvæði um að boðun til slíkra funda skuli vera með 14 dagafyrirvara. Ef félagsstjórn lætur hjá líða að boða til hluthafafundar sem haldaskal samkvæmt lögum, félagssamþykktum eða ákvörðun hluthafafundar skal ráðherraláta boða til fundarins ef stjórnarmaður, framkvæmdastjóri, endurskoðandi,skoðunarmaður eða hluthafi krefst þess, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 138/1994.Þá segir í 60. gr. laganna að aukafund skuli halda þegar félagsstjórn teljiþess þörf.IIIÍ 1.mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994 er afdráttarlaust kveðið á um að félagsstjórn séákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækir fund. Í því efni skiptirekki máli þótt varnaraðili hefði veriðvanhæfur til þess að taka þátt í meðferð tillögunnar um að höfða skyldi mál áhendur honum, sbr. 48. gr. laganna. Þar sem aðeins annar af tveimur mönnum ístjórn sóknaraðila var mættur ástjórnarfundinn 11. desember 2015 gat hún ekki tekið ákvarðanir með bindandihætti. Sú ákvörðun að höfða dómsmál á hendur varnaraðila og gera kröfur umviðurkenningu á einkarétti sóknaraðila til notkunar vörumerkisins „Sólstafir“,að varnaraðila verði bannað að nota vörumerkið í atvinnustarfsemi og honum gertað afhenda sóknaraðila sölu- og markaðsvarning að viðlögðum dagsektum var þvíólögmæt. Samkvæmt 1. mgr. 55. gr. laga nr. 138/1994 fer hluthafafundur meðæðsta vald í málefnum einkahlutafélags og getur hann af þeim sökum tekiðákvörðun um málshöfðun sem þessa. Stjórnarformanninum voru því aðrar leiðirfærar til að fá tillögu sína tekna fyrir á vettvangi sóknaraðila, sbr. 60. gr.og 2. mgr. 62. gr. laganna. Hvað varðar skaðabótakröfu sóknaraðila erljóst að stjórnarformaður sóknaraðila gat ekki boðað sjálfur tilhluthafafundarins 28. desember 2015, enda lá ekki fyrir að félagsstjórn hafitekið ákvörðun um að boða til slíks fundar, sbr. 1. mgr. 62. gr. laga nr.138/1994. Var ákvörðun um að hafa uppi skaðabótakröfu gegn varnaraðila í nafnisóknaraðila því ekki tekin fyrir á lögmætum hluthafafundi, svo sem skylt var samkvæmt1. mgr. 109. gr. laga nr. 138/1994. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinnkærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Svalbard music group ehf., greiði varnaraðila, Aðalbirni Tryggvasyni, 350.000krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2016. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 11. maí sl., var höfðað 6. janúar sl. afstefnanda, Svalbard music group ehf., Seljabraut 36 í Reykjavík gegn AðalbirniTryggvasyni, Grettisgötu 44 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði með dómieinkaréttur hans til notkunar vörumerkisins Sólstafir fyrir tónlistarflutning,tónlistarframleiðslu og skylda starfsemi. Stefnandi krefst þess einnig aðstefnda verði bannað að nota vörumerkið Sólstafir í atvinnustarfsemi sinni.Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að afhenda honum allanþann sölu- og markaðsvarning sem hann hefur í sínum vörslum með vörumerkinuSólstafir en greiða ella að liðnumtveimur vikum frá uppsögu dóms dagsektir til stefnanda að fjárhæð 50.000krónur. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda 20.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr.9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2016 tilgreiðsludags. Að lokum er þess krafist að stefnda verði gert að greiðastefnanda málskostnað. Stefndi krefst þess, með vísantil 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr.78/2015, að málinu verði vísað frá dómi og stefnanda verði gert að greiða honummálskostnað. Afhálfu stefnanda er þess krafist í þessum þætti málsins að kröfu stefnda umfrávísun málsins verði hrundið og að málið verði tekið til efnismeðferðar. Þá krefststefnandi málskostnaðar. I Málþetta hefur stefnandi höfðað til viðurkenningar á vörumerkjarétti stefnanda ogtil banns við notkun vörumerkis, til afhendingar á varningi með vörumerkinu ogtil heimtu skaðabóta eða hæfilegs endurgjalds. Stefnandi lýsir málsatvikum ogmálsástæðum svo að hljómsveitin Sólstafir hafi verið stofnuð árið 1995 af stefndaog stjórnarformanni stefnanda, Guðmundi Óla Pálmasyni, sem hafi verið íhljómsveitinni frá upphafi. Aðrir hljómsveitarmeðlimir hafi komið og farið.Allur atvinnurekstur hljómsveitarinnar undir merkjum Sólstafa hafi í upphafi ogframan af verið í höndum stofnendanna tveggja sem hafa átt jafnt tilkall tilrekstrarins og vörumerkisins. Þeir hafi sameiginlega sótt um skráninguvörumerkisins Sólstafir 13. september 2012. Umsóknin hafi hins vegar falliðniður þar sem umsóknargjald hafi ekki verið greitt. Stefnandihafi verið stofnaður í ársbyrjun 2011. Þangað hafi verið fluttur atvinnureksturSólstafa. Skráður tilgangur stefnanda sé „tónlistarflutningur,tónlistarframleiðsla og öll önnur skyld starfsemi“. Stefnandi sé alfarið í eigustofnendanna tveggja, stefnda og stjórnarformanns stefnanda, sem hvor um sigeigi 50% hlut. Stefndi hafi verið skráður meðstjórnandi félagsins í tveggjamanna stjórn og framkvæmdastjóri með prókúru og hafi sem slíkur farið meðdaglegan rekstur stefnanda þar til stjórn félagsins hafi slitið ráðningu hansog afturkallað prókúruumboðið á fundi 11. desember 2015. Samkvæmt samþykktumstefnanda komi stjórnarformaður fram fyrir hönd félagsins í málum sem varðiannað en daglegan rekstur og hafi oddaatkvæði í stjórn. Þann19. janúar 2015 hafi stefndi sent stjórnarformanni stefnanda tölvuskeyti þarsem honum hafi einhliða verið tilkynnt að aðrir hljómsveitarmeðlimir hefðutekið ákvörðun um að „skilja við“ hann og myndu „halda áfram Sólstöfum“ án hansfrá og með þeim degi. Stefndi hafi framkvæmt þetta án vitneskjustjórnarformanns stefnanda og hafi ætlaði sér, án nokkurrar greiðslu eðaannarrar þóknunar, að hola félagið að innan og ráðstafa öllum rekstri þess tilsjálfs sín. Stefndi hafi næsta dag farið á Einkaleyfastofuna og freistað þessað fá vörumerkið Sólstafir skráð á sig persónulega. Umsókn stefnda hafi tekiðtil fatnaðar, skófatnaðar og höfuðfatnaðar í vöruflokki 25 og fræðslu,þjálfunar, skemmtistarfsemi og íþrótta- og menningarstarfsemi í þjónustuflokki41, sem samsvari atvinnustarfsemi stefnanda. Synjað hafi verið um skráninguvörumerkisins að svo stöddu með vísan til 4. og 5. töluliðar 1. mgr. 14. gr.laga nr. 45/1997 um vörumerki, þar sem kveðið sé á um að vörumerki megi ekkiskrá ef í merkinu felst eitthvað það sem gefi tilefni til að ætla að átt sé viðheiti á virkri atvinnustarfsemi eða ef gengið er á höfundarétt annars manns áslíku verki eða annan hugverkarétt. Stefnandi hafi þann 25. febrúar 2015 sóttum skráningu auðkennisins, en hann hafi notað það um árabil í atvinnurekstri sínum. Stefnandibyggi á því að ráðstöfun stefnda sé sérstaklega ósvífin í ljósi þess að daginneftir að hann hafi ráðstafað atvinnurekstri stefnanda til sjálfs sín hafi hannhaldið í tónleikaferð undir merkjum Sólstafa um ýmis lönd Evrópu, en stefnandihefði skipulagt þessa ferð og lagt út kostnað vegna hennar. Stefndi hafiafbókað flugmiða stjórnarformanns stefnanda í ferðina og útilokað hann fráþátttöku. Stefndi hafi síðan komið fram á a.m.k. 94 tónleikum á ellefu mánaðatímabili víða um lönd. Þá hafi hann selt margvíslegan varning með auðkennistefnanda á tónleikastöðum og vefverslun á heimasíðu sinni www.solstafir.net. Stefndi hafi ekki skilað neinumtekjum vegna atvinnurekstrarins til stefnanda og ekkert endurgjald greitt fyrirhagnýtingu vörumerkis hans. Hann hafi hins vegar í nokkrum tilvikum notaðgreiðslukort í eigu stefnanda í eigin þágu, m.a. til greiðslu flugfarmiða oghótelgistingar. Eins hafi stefnandi borið kostnað sem hafi fallið á félagiðfyrir hina ólögmætu ráðstöfun atvinnurekstrarins en ekki notið tekna á móti. Sólstafirsé nú loks að uppskera eftir þrotlausa vinnu undanfarinna ára og áratuga.Hljómsveitin hafi spilað á 40 tónleikum árið 2013 en 68 árið 2014 og a.m.k. 94árið 2015. Árangurinn sé ekki síst að þakka framlagi stjórnarformannsstefnanda, en hann hafi verið í forystu um að byggja upp vörumerki stefnanda,ímynd Sólstafa og aðdáendahóp. Auk framlags síns til tónlistarsköpunar ogtónlistarflutnings undir merkjum Sólstafa hafi hann án sérstakrar þóknunar haftumsjón með samfélagsmiðlum í nafni Sólstafa og unnið, ýmist einn eða ísamstarfi við aðra, mest allt kynningarefni Sólstafa, s.s. tónlistarmyndbönd,hannað boli, peysur, plaköt, plötuumslög o.s.frv., og tekið ljósmyndir. Hannhafi átt hugmyndina að hinu stórbrotna myndbandi við lagið Fjara, sem hafiverið skoðað u.þ.b. 3 milljón sinnum á youtube, skrifað einn handritið aðmyndbandinu og skapað persónur þess, auk þess að velja tökustaði og veljaaðalleikstjóra og vinna með honum við undirbúning kvikmyndatöku og átökustöðum. Þá hafi hann séð um vefverslun stefnanda, pantað inn vörur, tekiðljósmyndir fyrir vefverslunina, flokkað, talið og afgreitt pantanir. Stefndihafi hins vegar virt að vettugi hagsmuni stefnanda og þar með stjórnarformannsins,sem eiganda 50% hluta í félaginu. Það sé auðkennið Sólstafir og orðspor þess,sem hafi kostað stefnanda umtalsverða fjármuni, blóð, svita og tár að byggjaupp, sem dragi áhorfendur á tónleika stefnda og stuðli að sölu á merktumvarningi. Stefnandibyggi á því að einhliða ráðstöfun stefnda til sjálfs sín á öllum atvinnurekstrifélagsins, þ.m.t. auðkenninu Sólstöfum, sem sé ein verðmætasta eign stefnanda,brjóti í bága við lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög og samþykktir stefnandaog hún sé þar af leiðandi ógild. Auðkennið Sólstafir sé tengt stefnanda órofaböndum og verði að hans mati ekki notað nema með aðkomu beggja stofnendahljómsveitarinnar og eigenda félagsins eða samþykki þeirra beggja um ráðstöfunmerkisins. Þetta endurspeglist í eignarhaldi, skipulagi og samþykktum stefnandaog áralangri venjuhelgaðri framkvæmd eigenda félagsins. Einhliðayfirtaka hljómsveitarinnar, nafns hennar og rekstrar, sé hvort tveggjaóvenjuleg og mikils háttar. Stefndi hafi með ráðstöfuninni farið langt út fyrirvald- og verksvið sitt sem framkvæmdastjóri félagsins, sem takmarkist af 2.mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 og 2. mgr. 18. gr. samþykkta félagsins viðdaglegan rekstur þess. Heimildar stjórnar eða hluthafafundar hafi ekki veriðaflað til þessarar ráðstöfunar sem hafi kippt grundvellinum undanatvinnurekstri stefnanda og engin greiðsla hafi verið boðin eða skilað sér tilstefnanda. Stefnandi hafi ekki haft með höndum neina aðra starfsemi en reksturhljómsveitarinnar. Stefndi hafi því aflað sjálfum sér ótilhlýðilegra hagsmuna ákostnað stefnanda og helmingshluthafa félagsins í andstöðu við fyrirmæli 1.mgr. 51. gr. laga nr. 138/21994. AuðkenniðSólstafir uppfylli öll skilyrði vörumerkjalaga um skráningu, m.a. um sérkenniog aðgreiningarhæfi, og vörumerkjaréttur hafi stofnast stefnanda til handafyrir áralanga notkun hans á merkinu í atvinnurekstri sínum í samræmi viðákvæði 5. gr. og 2. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 45/1997. Viðstofnun stefnanda í ársbyrjun 2011, þegar atvinnustarfsemi hljómsveitarinnarSólstafa hafi verið framseld félaginu, hafi þegar áunninn sameiginlegurauðkennaréttur eigendanna tveggja alfarið flust til stefnanda í samræmi við þámeginreglu vörumerkjaréttar sem endurspeglist í 2. mgr. 36. gr. laga nr.45/1997 að við framsal atvinnustarfsemi eignist framsalshafi vörumerki semhenni tilheyri nema um annað hafi verið samið. Samningum um annað sé ekki tilað dreifa. Um áratugalanga venju og hefð sé að ræða, sem hafi verið færð íformlegra horf við stofnun stefnanda árið 2011. Atvinnustarfsemi hljómsveitarinnarhafi verið á þeim vettvangi síðan, án athugasemda annarra hljómsveitarmeðlimasem eigi ekki tilkall til auðkennisins. Það sé augljóslega einnig afstaðastefnda sjálfs að aðrir meðlimir eigi ekki tilkall til merkisins, sbr. tilraunhans til skráningar orðmerkisins Sólstafir á sjálfan sig þann 20. janúar 2015. AuðkenniðSólstafir sé þekkt fyrir starfsemi stefnanda, sem einskorðist alfarið viðrekstur samnefndrar hljómsveitar. Stefnandi hafi lagt áralanga vinnu ogfjármagn í að byggja vörumerkið upp, orðspor þess og viðskiptavild. Stefnandihafi staðið að útgáfu vinsælasta efnis Sólstafa frá upphafi, þ.m.t.tónlistarmyndbanda og hljómplatna sem hafi selst í fjölda eintaka hérlendis ogerlendis. Hljómsveitin eigi orðið mikinn aðdáendaskara, sem endurspeglist m.a.í tæplega 96.000 fylgjendum á facebook. Um virka atvinnustarfsemi sé að ræða ískilningi vörumerkjalaga. Stefnandi hafi sannanlega notað vörumerkið Sólstafirí atvinnustarfsemi sinni, samfellt og órofið frá stofnun félagsins, en sú notkunhafi skapað honum einkarétt til notkunar auðkennisins. Einkaréttur hans tilnotkunar vörumerkisins fyrir tónlistarflutning, tónlistarframleiðslu og skyldastarfsemi hafi stofnast áður en stefndi hafi sjálfur persónulega farið að notavörumerkið. Eldri réttur gangi fyrir yngri, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr.45/1997. Afvörumerkjarétti stefnanda leiði, samkvæmt ákvæðum laga nr. 45/1997, einkum 4.gr., að stefndi geti ekki heimildarlaust notað vörumerkið Sólstafir íatvinnustarfsemi sinni. Stefnandi hafi ekki veitt stefnda slíka heimild. Stefndihafi notað nákvæmlega sama vörumerki og stefnandi hafi öðlast vörumerkjarétttil og notað merkið í sömu atvinnustarfsemi og notkun stefnanda hafi átt sérstað. Sjón- og hljóðlíking og vöru- og þjónustulíking sé því alger ogruglingshætta augljós. Stefndi hafi með notkun vörumerkisins hagnýtt sérorðspor stefnanda í því skyni að kynna eigin atvinnustarfsemi, auk þess semnotkun hans á vörumerkinu girði fyrir möguleika stefnanda á að nýta sérauðkennið samhliða. Starfsemi stefnanda og skipulag geri enda ráð fyrir því aðhljómsveit með auðkenninu Sólstafir verði ekki rekin nema af eigendum félagsinssameiginlega. Stefnandi reisi kröfu sína, um að banna beri stefnda að notavörumerkið Sólstafir í atvinnurekstri sínum, á 42. gr. laga nr. 45/1997. Stefnanditelji ástæðu til að ætla að stefndi hafi í vörslu sinni margvíslegan sölu- ogmarkaðsvarning merktan Sólstöfum, sem hann auglýsi til sölu á vefsíðunni sinni.Hann noti lénið og facebook-síðu undir merkjum Sólstafa, sem stefnandi hafðiáður haft umráð yfir, til auglýsingar á starfsemi sinni. Stefnandi byggi kröfusína, um að stefnda beri að afhenda stefnanda þennan varning, á því aðafhendingin sé nauðsynleg til þess að hindra frekari misnotkun stefnda ávörumerkinu. Krafan sé reist á 44. gr. laga nr. 45/1997. Stefnandi telji aukþess að allur merktur varningur sé, með tilliti til forsögu málsins, í eigufélagsins. Til þess að þrýsta á um efndir skyldu um afhendingu varningsins ségerð krafa um að lagðar verði á stefnda dagsektir að fjárhæð 50.000 krónur ísamræmi við heimild í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að liðnum tveimur vikum frá uppsögu dóms ímáli þessu. Krafaum greiðslu 20.000.000 króna sé aðallega reist á sakarreglunni, bótaákvæðum108. gr. laga nr. 138/1994 og 1. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997, en til vara áákvæðum 1. og 2. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997 um hæfilegt endurgjald. Að aukisé vísað til meginreglna hugverkaréttar. Byggtsé á því að stefndi hafi með ráðstöfun á atvinnurekstri stefnanda til sjálfssín, þ.m.t. vörumerki hans, valdið honum verulegu fjártjóni. Stefndi hafi tekiðákvörðunina sem framkvæmdastjóri stefnanda án heimildar stjórnar félagsins eðahluthafafundar. Stefndi sé skaðabótaskyldur vegna tjóns sem ráðstöfun hans hafivaldið félaginu, í samræmi við 108. gr. laga nr. 138/1994, enda hafi tjóninuverið valdið af ásetningi eða í það minnsta gáleysi. Stefnda hafi mátt veraljóst að sú ráðstöfun hans væri bæði óvenjuleg og mikils háttar og rúmaðistekki innan verk- og valdsviðs hans sem framkvæmdastjóra stefnanda. Að matistefnanda renni tilraun stefnda til þess að skrá orðmerkið á sig persónulega,daginn eftir að hann hafi hrifsað það úr atvinnurekstrinum, sérstökum stoðumundir ásetning hans og vonda trú. Byggtsé á því að stefndi hafi með ásetningi, eða í það minnsta gáleysi, brotið gegnvörumerkjarétti stefnanda þannig að honum sé skylt að greiða honum skaðabæturfyrir það tjón sem af broti hans hafi hlotist, sbr. 1. mgr. 43. gr. laga nr.45/1997. Eðli máls samkvæmt og í samræmi við dómvenju skuli skaðabótaskylt tjónstefnanda metið að álitum, enda sé ljóst að tjón hans sé ekki að fullu komiðfram, auk þess sem stefnandi hafi ekki aðgang að gögnum um raunverulegan hagnaðstefnda. Stefnandi geti aðeins slegið lauslega á fjárhæðina út frá eldrifjárhagslegum gögnum félagsins, áður en vörumerkið Sólstafir hafi öðlastnúverandi frægð, og mati á markaðsaðstæðum miðað við breyttar aðstæður. Að matistefnanda sé stefnufjárhæðin 20.000.000 króna síst of há miðað við raunverulegttjón hans. Fjárhæð skaðabóta skuli nema ætluðum orðnum og fyrirséðum hagnaðistefnda af rekstri Sólstafa og hagnýtingu vörumerkisins. Stefndi hafi hagnastverulega á kostnað stefnanda frá því hann hafi yfirtekið atvinnurekstur hans oghafið hagnýtingu vörumerkis hans þann 19. janúar 2015. Á þeim ellefu mánuðumsem liðnir séu hafi hann komið fram á a.m.k. 94 tónleikum og selt ýmsanvarning, m.a. geisladiska, hljómplötur, boli, töskur og húfur, með vörumerkistefnanda. Fyrir starfsemi hljómsveitar sé fátt verðmætara en nafn hennar ogvörumerki, en það hafi tekið stefnanda langan tíma, mikið fjármagn og markvissavinnu að byggja upp orðspor Sólstafa og aðdáendahóp, sem stefndi hafi núhagnýtt sér persónulega með ólögmætri notkun sinni á merkinu. Íársreikningi stefnanda fyrir rekstrarárið 2013 komi fram að tekjur vegnatónleika, vörusölu og tónlistarflutnings hafi numið samtals 8.198.041 krónu.Hagnaður hafi numið 239.939 krónum. Það ár hafi hljómsveitin haldið u.þ.b. 40tónleika. Vinsældir hljómsveitarinnar hafi ekki verið nærri því eins miklar ogvörumerkið langt í frá jafn þekkt og það hafi verið orðið þegar stefndi hafisjálfur byrjað að hagnýta sér vörumerkið. Tónleikar stefnda undir merkjumSólstafa séu þegar orðnir ríflega tvöfalt fleiri og tilkynnt hafi verið umfleiri tónleika og tónlistarhátíðir á næstunni. Sólstafir sé talsvert stærranafn en árið 2013 og megi því ætla að tekjur af hverjum tónleikum hækki tilsamræmis við það og varningssala aukist, sem skili umtalsverðri tekjuaukningufrá árinu 2013. Samkvæmt upplýsingum frá Erin Lynch hafi hagnaður af söluvarnings á tónleikaferð Sólstafa um Norðurlönd, á tímabilinu 23. janúar til 10.febrúar 2015, numið 1.720 evrum og 4.640 svissneskum frönkum. Á núverandi gengisamsvari þetta 3.028.254 krónum. Þessi fjárhæð hafi ekki skilað sér inn áreikninga stefnanda. Sé miðað við sambærilega varningssölu á öllum síðaritónleikum stefnda undir merkjum Sólstafa megi ætla að hagnaðurinn afvarningssölunni einni nemi nú þegar 15.814.215 krónum. Varningssala í netverslunbætist svo við. Þá hafi þóknanir (royalties) útgefanda stefnanda, Seasons ofMist Publishing, ekki skilað sér inn á reikninga félagsins og útgefandinn hafineitað að veita stefnanda uppgjör eða upplýsingar um fjárhæð þóknunarinnar. Fallistdómurinn ekki á skaðabótaskyldu stefnda sé á því byggt að stefnda beri ágrundvelli fyrri málsliðar 1. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997, en til þrautavaraá grundvelli 2. mgr. sömu lagagreinar, að greiða stefnanda 20.000.000 króna semhæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkis hans. Miðað sé við að hæfilegtendurgjald nemi hagnaði stefnda af brotinu og vísast um rökstuðning fyrirfjárhæðinni til þess sem að framan greini. Auk þess byggi stefnandi á því aðnafnið Sólstafir sé órofa tengt stefnanda og framsal réttar til hagnýtingarmerkisins hefði ekki komið til álita af hans hálfu nema fyrir kæmu verulegarfjárhæðir. II Stefndibyggir kröfu sína um frávísun málsins í fyrsta lagi á því að stefnandi hafiekki lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni, í öðru lagi á því að aðild málsins sévanreifuð bæði sóknar- og varnarmegin, í þriðja lagi á því að sakarefni málsinssé óljóst, í fjórða lagi á því að málsgrundvöllur sé rangur og vanreifaður og ífimmta lagi á því að málið sé vanreifað í heild sinni. Stefndileggi áherslu á að hann sé ekki einn í hljómsveitinni Sólstöfum, heldur skipihana tveir aðrir einstaklingar. Hljómsveitin hafi starfað áfram eftirbrottrekstur Guðmundar Óla Pálmasonar, stjórnarformanns stefnanda, og aflað sértekna með vinnuframlagi sínu sem starfandi hljómsveitarmeðlimir líkt og áður. Stefnditelji ljóst að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af niðurstöðu í máli þessuog því beri að vísa því frá dómi á grundvelli 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Vörumerkið Sólstafir hvorki sé, né hafi nokkru sinni verið,í eigu stefnanda og aldrei hafi staðið til að svo yrði. Stefnandi hafi veriðstofnaður utan um afmarkaðan hluta af rekstri hljómsveitarinnar Sólstafa, þ.e.um sölu varnings og vegna greiðslu fyrir flugmiða og gistingu átónleikaferðalögum. Rekstur félagsins hafi verið í samræmi við það hlutverk.Allar kröfur stefnanda byggist á þeirri forsendu að stefnandi sé eigandivörumerkisins Sólstafa, en sú grundvallarforsenda hans sé röng. Stefnandi eigiekkert tilkall til þess vörumerkis eða nokkurra annarra réttinda semhljómsveitin Sólstafir eigi eða hafi öðlast. Stefnandi hafi ekki gert reka aðþví að sýna fram á hvernig hafi stofnast til þessa vörumerkjaréttar skv. 3. gr.laga nr. 45/1997 um vörumerki eða með hvaða hætti hann hafi öðlast þann rétt.Stefnandi hafi hvorki fengið réttindi yfir vörumerkinu Sólstafir eðaatvinnurekstur hljómsveitarinnar Sólstafa framseld til sín. Stefnandi hafi ekkilagt fram nein gögn um slíkt framsal. Þrátt fyrir þetta vísi hann m.a. til 2.mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997 málshöfðun sinni til stuðnings. Framangreintsamræmist því að í hljómsveitinni Sólstafir séu tveir meðlimir auk stefnda.Stefnandi hafi aldrei haft neinn á launaskrá hjá félaginu. Því sé útilokað aðhann hafi verið stofnaður um rekstur hljómsveitarinnar, enda ljóst að þá hefðuaðeins tveir aðilar, þ.e. Guðmundur og stefndi, eigendur stefnanda, notið góðsaf vinnu meðlima hljómsveitarinnar. Stefnandibyggi málshöfðun sína að meginstefnu á ákvæði 42. og 43. gr. laga nr. 45/1997.Stefndi telji þessi ákvæði ekki eiga við í málinu þar sem stefnandi eigi ekkiþá hagsmuni sem um ræði. Stefnandi geti þannig ekki krafist þess að stefndi,eða hljómsveitin Sólstafir, láti af starfsemi sinni undir merkjumhljómsveitarinnar, þar sem stefnandi eigi ekki, og hafi aldrei átt, neinréttindi yfir því nafni eða auðkenni. Stefnandi hafi ekki með nokkru móti sýntfram á tilkall sitt til vörumerkis, nafns, auðkennis eða annars er varðihljómsveitina Sólstafi. Af þessu leiði að vísa verði málinu frá dómi ágrundvelli skorts á lögvörðum hagsmunum samkvæmt 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnditelji að aðild, bæði sóknar- og varnarmegin, sé svo vanreifuð að ekki verði hjáþví komist að vísa málinu frá dómi. Sóknarmegin sé aðildinni þannig háttað aðstefnandi hafi ekki með nokkru móti sýnt fram á að hann eigi eignarrétt yfireða nokkurs konar tilkall til réttinda yfir vörumerkinu eða auðkenninuSólstafir. Allar kröfur hans séu raktar til þessarar röngu grunnforsendu. Afþessu leiði að stefnandi hafi ekki með nokkru móti sýnt fram á á hvaðagrundvelli eða á hvaða réttindum aðild hans byggist. Aðauki bendi stefndi á að stefnandi byggi málshöfðun þessa á ákvörðunstjórnarfundar í stefnanda 11. desember 2015. Stefndi og varamaðurinn Sæþórhafi hvorugur mætt á fundinn. Samkvæmt 16. gr. samþykkta stefnanda og 1. mgr.47. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sé stjórnarfundur aðeins lögmæturef meirihluti stjórnarmanna sæki fund. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr.138/1994 megi þá aðeins taka mikilvæga ákvörðun nái allir stjórnarmenn aðfjalla um málið. Fundurinn 11. desember 2015 hafi því verið ólögmætur.Guðmundur hafi því haldið fundinn í vondri trú og tekið þar ákvarðanir um alltframangreint og í kjölfarið sent Fyrirtækjaskrá tilkynningu um breytingar á prókúruog framkvæmdastjórn stefnanda. Stefndi hafi þegar sent Fyrirtækjaskrátilkynningu um ólögmæti fundarins. Guðmundur höfði því málið í nafni stefnandaá grundvelli þessa ólögmæta fundar. Stefndi telji að málið sé höfðað í algjöruheimildarleysi. Guðmundur hafi einnig boðað til aukahluthafafundar 28. desember2015 þar sem boðað hafi verið að taka skyldi ákvörðun um að hafa uppifébótakröfu skv. 109. gr., sbr. 108. gr., laga nr. 138/1994 um einkahlutafélögá hendur stefnda. Stefndi hafi ekki mætt til fundarins enda hafi verið boðaðtil hans með ólöglegum hætti samkvæmt 11. gr. samþykkta félagsins og 60. gr.laga nr. 138/1994. Það sé í verkahring félagsstjórnar að boða til slíkra funda.Þar sem ekki hafi komið fram beiðni til stjórnar frá Guðmundi um boðun aukahluthafafundar,og hin lögmæta stjórn félagsins hafi ekki boðað til fundarins, hafi hannjafnframt verið ólögmætur. Stefndisé helmingshluthafi í stefnanda. Um sé að ræða persónulega aðför að honum vegnaósættis um brottrekstur Guðmundar úr hljómsveitinni Sólstöfum. Guðmundur höfðimálið í nafni stefnanda í því skyni að koma höggi á stefnda. Stefndi mótmæliþví að Guðmundi verði gert fært að misnota sér með þessum hættieinkahlutafélagsformið, persónulegt ábyrgðarleysi sitt fyrir greiðslumálskostnaðar og íslenskt réttarkerfi, vegna ósættis á öðrum vettvangi. Þávirðist aðild stefnda byggjast á þeirri röngu forsendu að stefndi hafiráðstafað til sín verðmætum frá stefnanda. Stefnandi hafi frá upphafi aðeinshaldið utan um sölu á hluta af varningi á vegum hljómsveitarinnar Sólstafa ogstundum til greiðslu ferðakostnaðar og gistinga á hljómleikaferðalögum. Stefndihafi, ásamt öðrum meðlimum hljómsveitarinnar, haldið áfram að leika íhljómsveitinni Sólstöfum. Það hafi ekki á nokkurn hátt áhrif á rekstur stefnanda,þótt rekstur hans hafi lagst af vegna deilna milli hluthafa félagsins. Þáhafi stefnandi ekki sýnt fram á nokkra þá athöfn stefnda sem hafi valdið honumtjóni. Aðild stefnda eins, þegar litið sé til þess að tveir aðrir meðlimirhljómsveitarinnar hafa starfað áfram í henni eftir brottrekstur Guðmundar, séalfarið óútskýrð. Yrði fallist á kröfur stefnanda sé ljóst að aðrirhljómsveitarmeðlimir ættu hagsmuna að gæta. Aðild stefnda sé því á huldu og þarmeð vanreifuð sem leiði til frávísunar málsins. Stefnditelji sakarefni máls þessa, þ.e. dómkröfur, málsgrundvöll, málsatvik ogmálsástæður, svo óljós að honum verði ekki gert að grípa til efnislegra varna.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á nokkra þá athöfn stefnda þar sem hann hafitekið eignir eða fjármagn út úr stefnanda og ráðstafað til sín. Stefnandi hafiheldur ekki sýnt fram á nokkra athöfn stefnda sem fari gegn skyldum hans semframkvæmdastjóra eða stjórnarmanns í stefnanda, skv. 42. gr., 51. gr. eða 108.gr. laga nr. 138/1994, líkt og stefnandi byggi á. Engin gögn liggi fyrir ímálinu um að stefndi hafi ráðstafaða neinu úr atvinnurekstri stefnanda tilsjálfs sín eða með öðrum athöfnum valdið stefnanda tjóni með háttsemi sinni. Stefnandihafi að sama skapi ekki á nokkurn hátt sýnt fram á að hann hafi orðið fyrirtjóni. Hann hafi ekki sýnt fram á tilkall sitt yfir auðkenni eða vörumerkiSólstafa, og þar með tjón sitt af því að hljómsveitin Sólstafir starfi áframundir formerkjum sveitarinnar, eða nokkurt annað tjón. Fjárhæð kröfu stefnanda,20.000.000 króna, sé að sama skapi alfarið vanreifuð og ekki studd nokkrumgögnum. Stefnandi taki raunar sjálfur fram í stefnu að hann geti „aðeins slegiðlauslega á fjárhæðina út frá eldri fjárhagslegum gögnum félagsins...“. Ekki ségerður áskilnaður um dómkvaðningu matsmanna. Stefnandi geri því engan reka aðþví að skýra um hvaða tjón sé að ræða eða hvert umfang þess sé. Þaðsé því ljóst að stefnandi hafi ekki sýnt fram á nokkurs konar saknæma eðaólögmæta háttsemi stefnda eða tjón stefnanda og enn síður hvort, og þá meðhvaða hætti, orsakatengsl séu á milli háttsemi stefnda og tjóns stefnanda eðahvernig meint tjón stefnanda geti talist sennileg afleiðing af háttsemistefnda. Sakarefni málsins sé því svo vanreifað að ekki verði lagður á þaðefnisdómur. Þetta fari m.a. gegn 25. gr. og d-, e- og g-liðum 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991. Stefnda sé ógerlegt að halda uppi vörnum gegn svo óskýrummálatilbúnaði. Af þessu leiði að vísa verði málinu frá dómi. Stefnandihafi kosið að höfða málið á hendur stefnda á þeim grundvelli að hann hafivaldið stefnanda tjóni með störfum sínum sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurí stefnanda. Málshöfðunin byggist m.a. á sakarreglunni og 108. gr. laga nr.138/1994. Stefnandi hafi hins vegar ekki sýnt fram á nokkurn atburð eða athöfn stefndasem talist geti saknæm eða ólögmæt. Við þetta tvinni stefnandi svo einhverskonar viðurkenningarmál um vörumerkjarétt sem hann hafi með engu móti sýnt framá tilkall sitt til. Þær dómkröfur stefnanda samræmist í engu þeimmálsgrundvelli um skaðabótaábyrgð stjórnanda einkahlutafélags sem stefnandihafi ákveðið að byggja málið á. Persónulegurágreiningur Guðmundar Óla við stefnda vegna brottrekstrar Guðmundar Óla úrhljómsveitinni Sólstöfum hafi verið klæddur í búning skaðabótamáls gegnstjórnanda félags sem ekki hafi haft með höndum rekstur eða eignir sem kunni aðfelast í vörumerkjarétti hljómsveitarinnar Sólstafa. Þetta geri það að verkumað allt samhengi skortir milli dómkrafna, málavaxtalýsingar og málsástæðna. Dómkröfurstefnanda og málsgrundvöllur samræmist ekki málsatvikalýsingu og málsástæðum.Grundvallarskortur á tilkalli stefnanda til þeirra réttinda sem mál þetta varðigerir það að verkum að engir sjáanlegir lögvarðir hagsmunir séu til staðar.Engin gögn hafi verið lögð fram til að sýna fram á þessi meintu réttindi, hinameintu saknæmu háttsemi stefnda, eða umfang hins meinta tjóns. Aðild málsinsbæði sóknar- og varnarmegin sé alfarið óútskýrð og samræmist ekkimálavaxtalýsingu. Allt þetta samanlagt geri það að verkum að sakarefni málsinssé með öllu óljóst og málshöfðun stefnanda í heild sinni svo vanreifuð að húnfari gegn d-, e- og g-liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og meginregluíslensks réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Ekki verði bætt úr þessuundir rekstri málsins. Stefnda verði ekki gert að grípa til varna gegn svoóljósum og villandi málatilbúnaði og því verði að vísa máli þessu frá dómi. III Stefnandihafnar því að vísa beri málinu frá dómi. Frávísunarkrafa stefnda lýsi mikillivanþekkingu á vörumerkjarétti. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 45/1997 geti réttur tilvörumerkis stofnast fyrir notkun. Þá víki yngri réttur fyrir eldri. Ekki hafiverið leyst endanlega úr deilu um rétt til vörumerkisins. Þátelji stefnandi að málsástæður stefnda lúti fyrst og fremst að efni málsins enekki formi. Stefndi eigi ekki í neinum vandræðum með að grípa til efnisvarna. Augljóstsé að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af málshöfðun sinni. Ágreiningur umhvort hann hafi öðlast rétt til vörumerkisins sé kjarninn í efnismálflutningi.Stefndi hafi viðurkennt að stefnandi hafi verið stofnaður utan um hluta afrekstri hljómsveitarinnar og það komi jafnframt fram í ársreikningum stefnanda. Varðandikröfu um frávísun vegna vanreifunar á aðild telji stefnandi að stefndi sé aðfjalla um aðildarskort en hann leiði til sýknu. Ágreiningursé milli aðila um lögmæti funda í stefnanda. Málshöfðunin sé ekki einungisreist á ákvörðun stjórnarfundar heldur líka tveggja hluthafafunda. Lögmaðurstefnanda þurfi ekki að sýna fram á umboð sitt. Stefndi hafi hunsað fundi oglátið hjá líða að sinna skyldum sínum. Nýleg ákvörðun fyrirtækjaskrár hafi núverið kærð en nokkur bið verði eftir niðurstöðu. Sá ágreiningur hafi þó ekkinein úrslitaáhrif hér. Hluthafafundur hafi tvisvar sinnum tekið ákvörðun um málshöfðun.Í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög sé gert ráð fyrir mjög rúmri heimildtil málshöfðunar. Hægt sé að gera kröfuna í nafni félags. Aðdróttunum ummisnotkun á félagaforminu sé því mótmælt. Stefndivísi til þess að gögn um fjárhagstjón séu ekki tæmandi. Farið sé fram á bæturað álitum innan 20.000.000 króna rammans. Tilvísuntil óljóss sakarefnis sé einungis samansafn af málsástæðum. Stefnandi teljidómkröfurnar vera skýrar og í samræmi við lög nr. 91/1991. Ekki fari á millimála hvert sakarefnið sé. IV Stefndikrefst þess að máli þessu verði vísað frá dómi á þeim grundvelli að stefnandihafi ekki lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni, aðild málsins sé vanreifuð,sakarefni málsins sé óljóst, málsgrundvöllur sé rangur og vanreifaður og málið sévanreifað í heild sinni. Þá byggir stefndi jafnframt á því að málið eigi ekkiundir dómstóla að svo stöddu og því beri að vísa frá á grundvelli 1. mgr. 24.gr. laga nr. 91/1991. Viðupphaf munnlegs málflutnings um frávísunarkröfu stefnda lögðu báðir aðilarfram, með samþykki gagnaðila síns, ýmis gögn, m.a. staðfestingu á því aðstefndi hefði fengið vörumerkið Sólstafir skráð sem sitt og gildir sú skráningtil 31. mars 2026. Þá voru lögð fram andmæli stefnanda sem send hafa veriðEinkaleyfastofu, á grundvelli 22. gr. laga nr. 45/1997, vegna skráningarinnar.Stefndi byggir á því að þar sem þessi kæruleið hafi ekki verið tæmd beri aðvísa málinu frá dómi þar sem sakarefnið eigi ekki undir dómstóla að svo stöddu.Samkvæmt 20. gr. laga nr. 45/1997 getur Einkaleyfastofa beint þeim tilmælum til hlutaðeigandi að hann höfðimál innan tilskilins frests til staðfestingar á því að hann sé eigandi aðskráðu vörumerki eða vörumerki sem sótt hefur verið um skráningu á. Ef mál erhöfðað til staðfestingar á rétti til vörumerkis er heimilt að fresta meðferðhjá Einkaleyfastofunni. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr.45/1997 segir að yfirleitt sé um flókin mál að ræða þar sem vitnaleiðslur getaverið nauðsynlegar. Því sé tryggast að úr slíkum málum verði leyst fyrirdómstólum. Þá kemur fram að heimild Einkaleyfastofu til að fresta meðferð málsvarðandi rétt til vörumerkis gildi ekki einungis við meðferð umsóknar heldureinnig t.d. við andmælamál. Þá gildi þetta hvort sem aðili hefur höfðað málsamkvæmt tilmælum Einkaleyfastofu eða af sjálfsdáðum. Í lögum nr. 45/1997 erþví ekki gert ráð fyrir því að kæruleiðir séu tæmdar áður en til málshöfðunargetur komið heldur þvert á móti því að afgreiðsla Einkaleyfastofu bíðiniðurstöðu dómstóla. Verður málinu því ekki vísað frá dómi á grundvelli1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Stjórnendur félaga, stofnana eða samtakakoma fram einir eða fleiri í sameiningu sem fyrirsvarsmenn slíkra aðila eftirþví sem leiðir af almennum reglum, sbr. 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Ímáli þessu fer Guðmundur Óli Pálmason með fyrirsvar fyrir stefnanda ogreisir hann heimild sína til málshöfðunar á ákvörðun stjórnarfundar og tveggjahluthafafunda. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína m.a. á því að málið séhöfðað í heimildarleysi þar sem ákvörðun um málshöfðun hafi verið tekin áólögmætum fundi. Ákvörðun um málshöfðun stefnanda var tekin á stjórnarfundi ístefnanda 11. desember 2015. Á þeim fundi var jafnframt tekin ákvörðun umafturköllun ráðningar stefnda sem framkvæmdastjóra stefnanda og afturköllunprókúru til stefnda. Í kjölfar framangreinds fundar sendi Guðmundur Ólitilkynningu um breytingu á framkvæmdastjórn og prókúru hjá stefnanda. Stefndiandmælti skráningunni og með ákvörðun ríkisskattstjóra 26. apríl sl. varskráning tilkynningar um breytingu á framkvæmdastjórn og prókúru hjá stefnandafelld niður í ljósi þess að um ólögmætan stjórnarfund hefði verið að ræða.Stefnandi hefur kært ákvörðunina til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins,sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ífundargerð stjórnarfundar í stefnanda 11. desember 2015 kemur fram að GuðmundurÓli Pálmason stjórnarformaður hafi einn sótt fundinn en aðrir hafi ekki veriðmættir þrátt fyrir löglega boðun hans. Ákvarðanir voru allar teknar meðsamþykki oddaatkvæðis stjórnarformannsins. Um ákvörðunarbærni félagsstjórnar erfjallað í 1. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Kemur þar framað fjölskipuð félagsstjórn erákvörðunarbær þegar meirihluti stjórnarmanna sækir fund svo framarlega sem ekkiséu gerðar strangari kröfur í samþykktum félags. Í samþykktum stefnanda segir í3. mgr. 16. gr. að stjórnarfundir séu lögmætir ef meirihluti stjórnarmannasækir fund. Afl atkvæða ráði afgreiðslu mála en verði atkvæði jöfn ráði atkvæðiformanns úrslitum. Samkvæmt lögum um einkahlutafélög og samþykktum stefnandaeru stjórnarfundir því lögmætir ef meirihluti stjórnar sækir fund. Þá ersamkvæmt 47. gr. laganna ekki heimilt að taka mikilvæga ákvörðun án þess aðallir stjórnarmenn hafi haft tök á að fjalla um málið sé þess kostur. Verður aðtelja að skilyrði um meirihluta stjórnar leiði til þess að ekki dugi tillögmætis fundar að helmingur, eða annar af tveimur stjórnarmönnum, sækifundinn. Tveir stjórnarmenn stefnanda þurftu því að sækja fundinn til þess aðhann væri ákvörðunarbær. Með hliðsjón af því er ljóst að stjórnarfundurinn varekki lögmætur og ákvarðarnir sem teknar voru á honum eru ógildar. Hluthafafundur var haldinn ístefnanda 28. desember 2015 og var hann sóttur af lögmanni stefnanda sem hafðiumboð stjórnarformannsins. Var þar tekin ákvörðun um að félagið skyldi hafauppi fébótakröfu á hendur stefnda samkvæmt 109. gr., sbr. 108. gr., laga nr.138/1994. Þá var haldinn aukahluthafafundur í stefnanda 11. maí sl. Var sáfundur sóttur af stjórnarformanninum og þar samþykkt tillaga um staðfestinguákvörðunar hluthafafundar 28. desember 2015 um að hafa uppi fébótakröfu áhendur stefnda. Samkvæmt 109. gr. laga nr. 138/1994 skal ákvörðun um að félagskuli hafa uppi skaðabótakröfu á grundvelli 108. gr. laganna tekin á hluthafafundi.Hafi hluthafafundur gert samþykkt um ábyrgðarleysi manns eða fellt tillögur umað beita fébótaábyrgð geta hluthafahópar, sem ráða yfir minnst 1/10 afheildarhlutafé félagsins, gert skaðabótakröfuna vegna félagsins og í nafniþess. Samkvæmt 62. gr. laganna skalfélagsstjórn annast boðun til hluthafafunda. Ef félag hefur enga starfandistjórn, eða félagsstjórn lætur hjá líða að boða til hlutafafundar sem skalhalda samkvæmt lögum, félagssamþykktum eða ákvörðun hluthafafundar, skalráðherra, samkvæmt 2. mgr. 62. gr., láta boða til fundarins ef stjórnarmaður,framkvæmdastjóri, endurskoðandi, skoðunarmaður eða hluthafi krefst þess.Sambærilegan áskilnað er að finna í 11. gr. samþykkta stefnanda þar sem segirað aðalfundi skuli halda fyrir lok júní ár hvert. Aukafundi skuli halda eftirákvörðun stjórnar eða að kröfu hlutahafa sem ráði a.m.k. einum tíunda hlutahlutafjár í félaginu. Krafan skuli gerð skriflega og fundarefni tilgreint ogfundur þá boðaður innan 14 daga. Skirrist stjórnin við að boða fund eftirmóttöku slíkrar kröfu megi leita atbeina stjórnvalda samkvæmt lögum umeinkahlutafélög. Þá segir í 12. gr. samþykktanna að félagsstjórn skuli boða tilhluthafafunda. Fyrir liggur að félagsstjórn boðaði ekki til hluthafafundannaheldur stjórnarformaður. Gildir einu þótt til seinni fundarins hafi verið boðaðmeð vísan til 60. gr. laga nr. 138/1994, en samkvæmt henni skal halda aukafundþegar félagsstjórn telur þess þörf. Boða skal til aukafundar innan 14 daga aðskriflegri kröfu hluthafa yfir minnst 1/20 hlutafjárins. Þrátt fyrir aðhluthafa sé þannig veittur réttur til að krefjast hluthafafundar hefur hannekki boðunina sjálfa með höndum. Sinni félagsstjórnin ekki þeim kröfum þarf þvíað fara svo sem greinir í 2. mgr. 62. gr. laganna. Samkvæmt framangreindu varekki boðað til hluthafafundanna með lögmætum hætti og teljast ákvarðanir teknará þeim því ekki gildar. Þá er ekki um það að ræða að hluthafafundur hafi gertsamþykkt um ábyrgðarleysi eða fellt tillögu um að beita fébótaábyrgð þannig aðhluthafi geti gert skaðabótakröfuna vegna félagsins í nafni þess. Samkvæmt öllu framangreindu, ogmeð vísan til 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, getur Guðmundur Óli Pálmasonekki talist fara réttilega með fyrirsvar stefnanda vegna þessa máls. Þegar afþeirri ástæðu bera að vísa málinu frá dómi, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar Íslandsí málunum nr. 309/2005 og 216/2011. Með hliðsjón af þessariniðurstöðu, og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verðurstefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máliþessu er vísað frá dómi. Stefnandi,Svalbard Music Group ehf., greiði stefnda, Aðalbirni Tryggvasyni, 400.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 472/2002
Ómerking Heimvísun Hæfi dómara Gjafsókn
Hæstiréttur ómerkti dóm héraðsdóms og málsmeðferð í héraði frá og með aðalmeðferð, þar sem dóttir héraðsdómara og sonur vitnis, sem leitt var fyrir héraðsdóm, eru í hjúskap. Þóttu slík tengsl vera til þess fallin, að dómurinn hefði ekki yfirbragð fyllsta hlutleysis, sbr. g. lið 5 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. október 2002. Hann krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara er krafist sýknu. Í báðum tilvikum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 15. janúar 2003. Gagnáfrýjandi, sem hefur gjafsókn á báðum dómstigum, krefst þess aðallega, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.197.846 krónur með nánar greindum dráttarvöxtum. Krafist er staðfestingar á málskostnaðarákvæði héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefst gagnáfrýjandi þess, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.777.409 krónur eða skaðabætur að álitum, hvorttveggja með nánar greindum dráttarvöxtum, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu og heimvísun á því, að héraðsdómari hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins annars vegar vegna tengsla við eitt vitna og hins vegar vegna setu sinnar í bæjarstjórn Akureyrar og bæjarráði á þeim tíma, sem ráðningarsamningar hafi verið gerðir við gagnáfrýjanda og þann starfsmann aðaláfrýjanda, sem hún ber launakjör sín saman við. Gagnáfrýjandi andmælir ómerkingarkröfunni og bendir á, að aðaláfrýjandi hafi ekki í héraði borið brigður á hæfi héraðsdómara, þótt honum hafi verið það í lófa lagið. Að ákvörðun Hæstaréttar var málið eingöngu flutt um aðalkröfu aðaláfrýjanda, þegar það kom til munnlegs flutnings 10. þessa mánaðar. Gagnáfrýjandi krefst þess, að kröfunni verði hafnað. Fram er komið, að dóttir héraðsdómara og sonur vitnis, sem gagnáfrýjandi leiddi í héraði, eru í hjúskap. Þykja slík tengsl vera til þess fallin, að dómurinn hafi ekki yfirbragð fyllsta hlutleysis. Þegar af þessari ástæðu var héraðsdómari ekki bær til að ljúka dómi á málið, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því að ómerkja héraðsdóm og málsmeðferð í héraði frá og með aðalmeðferð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur og málsmeðferð í héraði frá og með aðalmeðferð skulu vera ómerk og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Guðrúnar Sigurðardóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 175.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. júlí 2002. Mál þetta, sem dómtekið var þann 29. maí s.l., hefur Guðrún Sigurðardóttir, Múlasíðu 46, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi gegn Akureyrarbæ, Geislagötu 9, Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru aðallega, að stefndi greiði henni kr. 6.197.846,- auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2002 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni kr. 4.777.409,- ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2002 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25, 1987 frá 28. júlí 1996, eða öðrum degi að mati dómsins, og skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hennar hendi. I. Í máli þessu er deilt um hvort stefndi hafi mismunað stefnanda á grundvelli kynferðis við ákvörðun launakjara hennar. Málsatvik eru þau, að stefnandi hóf störf hjá stefnda árið 1984 sem félagsráðgjafi á Félagsmálastofnun bæjarins. Næsti yfirmaður var félagsmálastjóri. Voru verkefni stefnanda á sviði barnaverndar, fjárhagsaðstoðar og ýmis konar ráðgjafar. Allt frá þeim tíma og þar til á árinu 2001 tók stefnandi laun skv. kjarasamningi starfsmannafélags Akureyrarbæjar (STAK) og stefnda. Árið 1988 tók stefnandi við stöðu deildarstjóra á Félagsmálastofnun (deildarstjóri ráðgjafardeildar). Félagsmálastjóri var næsti yfirmaður stefnanda og á sama sviði störfuðu nokkrir aðrir deildarstjórar hliðsettir stefnanda, m.a. deildarstjóri leikskóladeildar, deildarstjóri öldrunardeildar og íþrótta- og tómstundafulltrúi. Verkefni deildarstjóra var að gera fjárhagsáætlanir, verkstýra deildinni, ráða starfsfólk, skipta með því verkum og hafa eftirlit með því, auk verkefna tengdum þróun málaflokkanna sem undir deildarstjórann heyrðu. Deildarstjóri bar ábyrgð á starfsemi deildarinnar, þ.m.t. barnavernd, fjárhagsaðstoð, ráðgjöf við skjólstæðinga deildarinnar, vinnumiðlun, leiguíbúðum stefnda, varnarstarfi á sviði félagslegra vandamála og samstarfi við tengdar stofnanir. Deildarstjóri átti að hafa frumkvæði að nýjungum á starfssviði sínu og gera um það stefnumarkandi tillögur til yfirstjórnar stefnda. Hlutverk hans var að stjórna starfsemi stefnda í félagslegum ráðgjafarmálum í samræmi við lög, reglugerðir, samþykktir, sett markmið bæjarstjórnar og fjárhags- og greiðsluáætlanir á hverjum tíma. Deildarstjóri kom að stjórnun félags- og fræðslusviðs stefnda. Hluti launakjara stefnanda í deildarstjórastarfi voru 44 fastir yfirvinnutímar á mánuði. Var þeim ætlað að ná til allrar tilfallandi yfirvinnu. Þá hafði hún fastan aksturssamning um 200 km á mánuði. Frá 1. apríl 1993 var stefnanda sagt upp 11 af hinum föstu yfirvinnutímum með þriggja mánaða fyrirvara. Stefnandi var á leið í fæðingarorlof er þetta var og fékk Valgerður Magnúsdóttir, er leysti hana af í fæðingarorlofinu frá júní 1993 til maí 1994, greidda 44 yfirvinnutíma á mánuði. Langflestir starfsmenn stefnda fengu greidd laun samkvæmt kjarasamningi stefnda og STAK og við röðun í launaflokka var tekið mið af starfsmati. Í stafsmatsnefnd áttu sæti fulltrúar STAK og stefnda auk oddamanns, Böðvars Guðmundssonar, sem jafnframt var sérfræðingur nefndarinnar. Kjör starfsmanna sem aðild áttu að öðrum kjarasamningum voru utan starfsmats. Einstaka starfsmenn aðrir, einkum æðstu embættismenn stefnda, stóðu einnig utan starfsmats þótt einhverjir þeirra ættu aðild að STAK og munu launakjör þeirra hafa ráðist af einstaklingsbundnum samningum sem tóku mið af kjarasamningi verkfræðinga og stefnda. Þann 10. júlí 1995 kom fram beiðni jafnréttisnefndar stefnda til kjaranefndar hans þess efnis, að „gerð verði örlítil tilraun til að nýta starfsmat til samanburðar launa og starfa karla og kvenna í deildarstjórastöðum hjá Akureyrarbæ, út fyrir þann hóp sem samkvæmt samningum gangast undir starfsmat.“ Var óskað eftir samanburði á störfum þriggja para, 1 a) deildarstjóra leikskóladeildar og b) deildarstjóra öldrunardeildar, 2 a) jafnréttis- og fræðslufulltrúa og b) atvinnumálafulltrúa og 3 a) deildarstjóra ráðgjafardeildar og b) deildartæknifræðings á tæknideild. Voru konur í störfum merktum a) en karlar í störfum merktum b). Í bréfi formanns Jafnréttisnefndar til kjaranefndar STAK kom fram, að forsenda þess að einmitt þessi pör voru valin hafi verið sú að ekki voru fleiri deildarstjórastöður skipaðar konum hjá stefnda. Reynt hafi verið að velja á móti störf, sem í fljótu bragði hafi virst sambærileg, verið skipuð körlum og verið á öðrum sviðum. Bæjarráð stefnda samþykkti umrædda beiðni þann 3. ágúst 1995 og að ákvörðun ráðsins gerðu einungis oddamaður starfsmatsnefndar og fulltrúar stefnda í nefndinni umbeðinn samanburð en ekki fulltrúar STAK, þar sem tilgreindir starfsmenn tóku ekki allir laun samkvæmt kjarasamningi STAK við stefnda. Í skilgreiningu starfsmatskerfis þess, sem notað var við hina „örlitlu tilraun“, segir m.a., að um sé að ræða kerfisbundna aðferð við að bera saman afmarkaða og skilgreinda þætti viðfangsefna og lúti tilgangur matsins að því að finna innbyrðis afstætt gildi starfa, sem hafa megi til hliðsjónar við grunnröðun þeirra í launaflokka. Þá kemur fram, að matsþættir séu hæfni (um 45 %), aðgæsla (um 28 %), álag (um 16 %) og vinnuskilyrði (um 11 %). Hver þáttur sé svo metinn til stiga á nánar tilgreindum forsendum, er horfi m.a. til þekkingar og reynslu, krafna um frumkvæði og árverkni í starfi, vitneskju um trúnaðarmál, hættu á því að valda öðrum meiðslum í starfi og þeirra þátta í starfsumhverfinu, sem áhrif hafi á vinnuskilyrði. Samkvæmt framlögðu uppkasti að starfslýsingu fyrir starf deildartæknifræðings tæknideildar, dags. 4. febrúar 1991, var deildartæknifræðingur yfirmaður gatna- og framkvæmdadeildar, undirdeildar tæknideildar. Hann bar ábyrgð á rekstri deildarinnar, samræmdi störf starfsmanna hennar og fylgdist með að þau væru vel af hendi leyst. Bar deildartæknifræðingi að tryggja sem hagkvæmasta og besta þjónustu deildar sinnar og að leita hagkvæmustu leiða við nýframkvæmdir og viðhald gatna og holræsa. Þá bar deildartæknifræðingi að stuðla að því að næg þekking væri til staðar hjá starfsfólki deildarinnar. Kom deildartæknifræðingur að stjórnun tæknideildar og sat hann fundi með deildarstjórum deildarinnar undir forystu yfirverkfræðings hennar. Stjórnunarsvið deildartæknifræðings var samkvæmt lýsingunni að stjórna starfsemi gatna- og framkvæmdadeildar í samræmi við sett markmið bæjarstjórnar og fjárhags-, framkvæmda- og greiðsluáætlanir. Bar deildartæknifræðingur ábyrgð gagnvart yfirverkfræðingi tæknideildar á öllum stjórnunaraðgerðum. Helstu verkefni deildartæknifræðings samkvæmt umræddri lýsingu voru að bera ábyrgð á að fjárhagsáætlun gatna- og framkvæmdadeildar væri framfylgt. Skipti hann verkefnum meðal starfsmanna deildarinnar og annaðist skráningu og færslur á vinnutíma þeirra. Þá hafði hann umsjón með nýframkvæmdum og viðhaldi gatna og holræsa. Einnig hafði hann umsjón með hreinlætismálum, þ.e. snjómokstri og sandburði, hreinsun gatna og opinna svæða, sorphreinsun, sorphaugum og holræsahreinsun. Niðurstaða starfsmatshópsins lá fyrir síðla í júnímánuði 1996, sbr. bréf Dans Brynjarssonar til Kjarasamninganefndar stefnda, dags. 28. júní 1996. Í bréfinu kom fram, að störfin hefðu verið metin miðað við fyrirliggjandi starfslýsingar og gildandi starfsmatskerfi og hefði þá engu skipt hvort karl eða kona gegndi viðkomandi starfi. Engin afstaða hefði því verið tekin til þess „hvort störfin séu sambærileg á grundvelli „pörunar“ jafnréttisnefndar eða hvort störfin tilheyri dæmigerðum karla- eða kvennastéttum.“. Var niðurstaða hópsins eftirfarandi,: Starf deildarstjóra leikskóladeildar 168 stig, starf deildarstjóra öldrunardeildar 172 stig, starf jafnréttis- og fræðslufulltrúa 167 stig, starf atvinnumálafulltrúa 170 stig, starf deildarstjóra ráðgjafardeildar 169 stig og starf deildartæknifræðings tæknideildar 169 stig. Þrjú umræddra starfa, störf deildarstjóra öldrunardeildar og ráðgjafardeildar og jafnréttis- og fræðslufulltrúa, höfðu áður verið metin í starfsmati með hefðbundnum hætti og var sú niðurstaða látin standa í úrlausn starfsmatshópsins. Í febrúar 1998 lá fyrir skýrsla Félagsvísindastofnunar um könnun á launamun kvenna og karla hjá stefnda. Niðurstaða hennar var að verulegur munur væri á kjörunum eftir kyni. Með bréfi dags. 30. mars 1998 sagði stefnandi sig úr STAK, en í bréfinu kvað hún ástæðu úrsagnarinnar vera langvarandi óánægja með launakjör. Þann 29. janúar 1999 dró stefnandi úrsögn sína til baka með þeim skýringum, að bæjaryfirvöld viðurkenndu ekki möguleika félagsráðgjafa á því að skipta um stéttarfélagsaðild á miðju samningstímabili. Með bréfi til bæjarráðs stefnda, dags. 8. apríl 1998, óskaði stefnandi eftir því, að kjör hennar yrðu leiðrétt með hliðsjón af kjörum deildartæknifræðings í tæknideild, væri munur á þeim. Þessu erindi stefnanda hafnaði stefndi, sbr. bókun þar um í bæjarráði þann 16. júlí 1998. Með bréfi dags. 7. janúar 2002 krafði stefnandi stefnda um það sem hún kvað vera launamun á starfi sínu og starfi deildartæknifræðingsins, auk dráttarvaxta. Þeirri kröfu hafnaði stefndi með bréfi dags. 24. janúar 2002. Niðurstaða fyrrnefnds starfsmatshóps hefur áður verið notuð í málum sem rekin hafa verið gegn stefnda á grundvelli ákvæða jafnréttislaga. Þann 23. febrúar 1998 lá fyrir niðurstaða kærunefndar jafnréttismála í máli er fyrrum jafnréttis- og fræðslufulltrúi stefnda, Ragnhildur Vigfúsdóttir, bar undir nefndina í kjölfar niðurstaðna starfsmatshópsins. Komst kærunefndin að þeirri niðurstöðu, að sá mismunur sem verið hefði á launum og öðrum kjörum atvinnumálafulltrúa og jafnréttisfulltrúa, hefði brotið gegn jafnréttislögum. Ragnhildur höfðaði því næst mál (E-59/1999) á hendur stefnda og þann 4. nóvember 1999 dæmdi héraðsdómur, að munur á launum og öðrum starfskjörum jafnréttisfulltrúa og atvinnumálafulltrúa á tilteknu tímabili hefði brotið gegn jafnréttislögum. Sú niðurstaða var staðfest af Hæstarétti Íslands þann 31. maí 2000, í máli nr. 11/2000. II. Þá vísar stefnandi til þess tilgangs þágildandi og núgildandi jafnréttislaga, sbr. 1. gr. laganna, að koma á jafnrétti og jafnri stöðu karla og kvenna á öllum sviðum og að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði. III. Stefndi kveður stefnanda hafi verið ráðna til starfa hjá stefnda 1984 og hafi hún gegnt núverandi starfi allt frá 1988. Þar sem skaðabótakröfur fyrnist á 10 árum byggi stefndi á því, að krafa stefnanda hafi fyrnst í síðasta lagi 1998. Ráðningarsamningur aðila hljóti að ráða úrslitum um fyrningu meintrar bótakröfu, en framlagður ráðningarsamningur sé dagsettur 3. október 1984. Vanreifun stefnanda á stofnunartíma meintrar bótakröfu valdi stefnda vandkvæðum við framsetningu sýknukröfu byggðri á fyrningu. Þó sé það hald stefnda að miðað við forsendur stefnanda sjálfs þá sé krafa hennar fyrnd. Þá megi ráða af stefnu, að stefnandi hafi þurft að þola meint launamisrétti allt frá 1991. Fráleitt sé að stefnandi geti sjálf kosið upphafsdag meintrar skaðabótakröfu og haft þannig ákvörðunarvald um það hvort krafan sé fyrnd eður ei. Dagsetning meints réttarbrots stefnda hljóti ætíð að vera sú sama og geti ekki ráðist af óútskýrðum og órökstuddum hentugleika stefnanda. Þá kveður stefndi ótækt að stefnandi geti komið fram með skaðabótakröfu vegna meints launamisréttis 18 árum eftir að hún var ráðin til starfa hjá stefnda. Stefnda sé ekki kunnugt um að stefnandi hafi gert athugasemdir vegna launakjara sinna og mótmæli hann því fullyrðingum hennar í þá veru. Þá hafi stefnandi tekið fyrirvaralaust við launagreiðslum allan þann tíma sem hún hafi starfað hjá honum og ekki gert áskilnað um bætur fyrr en 1998. Þessi háttsemi stefnanda hafi leitt til þess að meint skaðabótakrafa hafi fallið niður vegna tómlætis og fyrirvaralausrar viðtöku launa í a.m.k. 14 ár. Verði ekki fallist á að meint krafa stefnanda sé fallin niður vegna fyrningar eða tómlætis kveðst stefndi byggja á því að hann hafi ekki brotið ákvæði jafnréttislaga. Stefndi kveður störf stefnanda og deildartæknifræðings ekki sambærileg, enda sé ekki á því byggt af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi engin rök fært fyrir því að störfin séu sambærileg. Í stefnu sé ekki gerð nein tilraun til samanburðar á störfunum, starfi deildartæknifræðings sé ekki lýst, en það eitt og sér hljóti að leiða til sýknu þar sem dómkröfurnar njóti ekki lögverndar nema störf séu sambærileg. Stefndi kveður umrædd störf á engan hátt sambærileg, líkt og ráða megi af starfslýsingum, þvert á móti séu þau algerlega ósambærileg. Bendir stefndi á að niðurstaða starfsmats segi ekkert til um það hvort störfin séu sambærileg. Þá byggir stefndi jafnframt á því, að ákvörðun launakjara stefnanda og deildartæknifræðings hafi byggt á hlutlægum sjónarmiðum, óháð kynferði. Launakjör stefnanda hafi verið ákvörðuð á grundvelli kjarasamnings STAK og launanefndar sveitarfélaga. Launakjör deildartæknifræðings hafi í einu og öllu farið eftir ákvæðum kjarasamnings verk- og tæknifræðinga og launanefndar sveitarfélaga. Stefnandi og sá starfsmaður stefnda, sem gengt hafi starfi deildartæknifræðings, hafi verið settir í launaflokk í samræmi við ákvæði kjarasamninga. Stefndi hafi ekki heimildir til að skikka launþega til aðildar að ákveðnum stéttarfélögum og þar með kjarasamningum og fái hann ekki séð hvernig ráðningarkjör, algerlega ákvörðuð á grundvelli kjarasamninga, geti falið í sér brot á jafnréttislögum. Stefnandi verði a.m.k. að sanna slíkt þar sem aðferð stefnda við launaákvarðanir bendi ekki til að kynferði hafi legið til grundvallar launamun. Það sé rangt hjá stefnanda að margdæmt sé að mismunandi kjarasamningar geti einir sér ekki réttlætt mismunandi laun á milli kynja. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á, byggt á, né gert grein fyrir því, að launaákvarðanir hans hafi byggt á ómálefnalegum sjónarmiðum. Þá komi hvergi fram í stefnu hvað sé saknæmt við launaákvarðanir stefnda. Stefndi heldur því fram, að hann hafi sagt upp hluta af fastri yfirvinnu stefnanda þar sem vinnuframlag hennar hafi verið miklu mun minna en 44 yfirvinnuklukkustundir á mánuði. Heldur stefndi því einnig fram í málinu, að launakjör stefnanda og deildartæknifræðings séu ekki samanburðarhæf vegna ólíks starfsaldurs. Sá starfsmaður sem gegnt hafi starfi deildartæknifræðings á umræddu tímabili hafi haft mun hærri starfsaldur en stefnandi, en slíkt leiði til hærri launagreiðslna. Til þessa hafi stefnandi hvorki tekið tillit í dómkröfum sínum né séð ástæðu til að fjalla sérstaklega um það. Mismunandi starfsaldur umræddra starfsmanna hafi því réttlætt þann mun sem verið hafi á föstum launum aðila. Slík mismunun sé málefnaleg og óháð kynferði. Þá byggir stefndi á því, að laun verk- og tæknifræðinga hafi um langt skeið verið eitthvað hærri en annarra starfsmanna, óháð kyni, sem skýrist m.a. af markaðslegum ástæðum og því að umrædd menntun sé almennt dýrari á vinnumarkaðinum en önnur sambærileg. Þannig hafi laun umrædds deildartæknifræðings verið hærri en laun deildarstjóra öldrunardeildar, skóladeildar og íþrótta- og tómstundadeildar, þrátt fyrir að karlmenn gegni þessum störfum og þau hafi verið jafnverðmæt eða verðmætari skv. starfsmati. Ljóst sé því að mismunur á launum stefnanda og umrædds deildartæknifræðings hafi ráðist af málaefnalegum ástæðum ótengdum kynferði. Stefndi kveður fráleitt að almennar yfirlýsingar geti verið skuldbindandi fyrir hann og skapað stefnanda einhvern rétt. Þar að auki telji stefndi sig hafa tekið ákvarðanir í málinu í fullu samræmi við þær áætlanir og stefnuyfirlýsingar sem stefnandi vísi til. Þá skapi tilvitnaðar yfirlýsingar ekki sjálfstæðan rétt til handa stefnanda. Telur stefndi að stefnanda hafi samkvæmt meginreglum skaðabótaréttarins borið skylda til að takmarka tjón sitt á þann hátt sem henni hafi verið mögulegt. Þannig hafi stefnandi getað sagt starfi sínu lausu þegar henni varð kunnugt meint launamisrétti og með þeim hætti hafi hún getað komið í veg fyrir frekara tjón. Þar sem stefnandi hafi látið þetta undir höfuð leggjast verði hún að bera meint tjón sitt sjálf en í stefnu lýsi hún því yfir að hún hafi gert athugasemdir við launakjör sín strax árið 1991. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti núvirt kröfu sína enda sé það ekki rökstutt í stefnu. Þá telur stefndi að stefnandi verði að miða fjártjón sitt við tjónsdag, eftir atvikum með vöxtum til greiðsludags, enda sé ekki um líkamstjón að ræða. Stefnandi geti ekki verðbætt kröfuna þar sem lög heimili ekki slíkt. Sönnunarbyrði í málinu kveður stefndi hvíla á stefnanda. Horfa verði til þess tíma sem liðinn sé frá ráðningu stefnanda. Augljóst sé að sönnunarfærsla sé vandkvæðum bundin þegar allt að 18 ár eru liðin frá þeim atvikum sem deilt er um. Fyrst árið 1998 hafi stefndi haft ástæðu til að ætla að stefnandi færi í mál vegna launakjara sinna. Stefnandi hafi haft í hendi sér að fara í mál við stefnda þegar hún taldi á sér brotið, a.m.k. hefði verið eðlilegt að hún léti stefnda vita þannig að hann gæti tryggt sér sönnun fyrir fullyrðingum sínum. Því sé fráleitt að sönnunarbyrðin verði felld á stefnda. Telur stefndi að fullyrðingar stefnanda séu með öllu ósannaðar Fallist dómurinn ekki á sýknukröfu stefnda telur stefndi að lækka beri kröfur stefnanda. Í því sambandi vísar stefndi m.a. til þess sem áður hefur verið rakið varðandi skyldu stefnanda til tjónstakmörkunar, hærri starfsaldurs deildartæknifræðingsins og skorts á lagaheimild til núvirðisreiknings kröfunnar. Stefndi mótmælir því að akstursgreiðslur til deildartæknifræðings hafi falið í sér launabætur óháðar raunverulegum akstri. Akstursþörf deildartæknifræðings sé augljóslega mun meiri en stefnanda, en í hans starfi felist m.a. eftirlit með ýmsum verklegum framkvæmdum á vegum stefnda. Þá fari vinna deildartæknifræðings að töluverðu leyti fram utandyra á sumrin, sem kalli á akstur milli staða. Öðru máli gegni um starf stefnanda, enda á því byggt að hennar hálfu að aksturspeningar hafi falið í sér launauppbót. Þá krefst stefndi sýknu af dráttarvaxtakröfu stefnanda, sem sé algerlega órökstudd, en í stefnu sé ekki vikið einu orði að kröfunni. Verði stefndi sýknaður í málinu kveður hann eðlilegt að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar, enda sé málatilbúnaður hennar á köflum óskiljanlegur og algerlega órökstuddur. Auk þess séu hafðar uppi í málinu kröfur sem stefnandi hafi mátt vita að væru fyrndar. Stefndi kveður málshöfðun stefnanda algerlega tilefnislausa og með öllu óskiljanlega, ekki síst þegar litið sé til málatilbúnaðar hennar, en af því hljóti að leiða að stefnanda beri að greiða málskostnað í málinu. Verði stefndi dæmdur til greiðslu bóta sé rétt að fella málskostnað niður, þar sem eðlilegt og réttmætt sé að taka til varna vegna atvika sem eigi að hafa gerst fyrir hátt í 20 árum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til laga um fyrningu nr. 14, 1905, sem og meginreglna kröfuréttarins um fyrirvaralausa viðtöku greiðslu og tómlætis kröfuhafa. Þá byggir stefndi á ákvæðum jafnréttislaga, nr. 65, 1985 og 28,1991, sérstaklega ákvæðum um skilyrði bótaábyrgðar og hvenær mismunandi launakjör séu lögmæt. Jafnframt byggir stefndi á meginreglum skaðabótaréttarins um skyldu tjónþola til tjónstakmörkunar, sem og þeim sjónarmiðum sem culpa-reglan grundvallist á um saknæmi verknaðar sem skilyrði bótaábyrgðar. Um sönnunarbyrði í málinu vísar stefndi til 44. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. IV. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 28, 1991 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, er í gildi voru stærstan hluta þess tímabils sem um er deilt í málinu, var tilgangur laganna að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Sérstaklega skyldi bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði. Í 4. gr. laganna var síðan kveðið á um, að konum og körlum skyldu greidd jöfn laun og kynin skyldu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Þá sagði í 6. gr. laganna, að atvinnurekendum væri óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gilti það m.a. um: Laun, launatengd fríðindi og hvers konar aðra þóknun fyrir vinnu. Stefndi undirstrikaði sínar skyldur og fyrirætlanir hvað varðaði baráttu gegn ætluðu kynjamisrétti með samþykkt jafnréttisáætlunar. Í áætluninni fyrir tímabilið 1993 til 1997, grein 2.2.2. var því lýst yfir, að við ákvörðun launa og annarra fríðinda skyldi þess gætt að kynjum væri ekki mismunað. Í því sambandi skyldi sérstaklega horft til þess að meta jafnt mismunandi starfssvið, reynslu og menntun karla og kvenna. V. Óumdeilt er í málinu, að stefnandi hafi fengið fullar efndir á ráðningarsamningi sínum við stefnda á því tímabili sem mál þetta tekur til. Af málatilbúnaði stefnanda og ákvæðum 22. gr. laga nr. 28, 1991 og 28. gr. laga nr. 96, 2000 er ljóst, að krafa stefnanda í málinu er skaðabótakrafa, gerð með stoð í settum lögum. Eins og áður er rakið leggja nefnd lög bann við því að launþegum sé mismunað í launum á grundvelli kynferðis, sbr. 6. gr. laga nr. 28, 1991 og 23. gr. laga nr. 96, 2000. Samningar um kjör sem brjóta gegn nefndum ákvæðum eru því ólögmætir allt þar þeim er breytt og úr er bætt. Á meðan hið ólögmæta ástand varir fellur tjón launþegans hins vegar til í þeim mæli sem nemur launamismuninum. Að þessu athuguðu verður ekki fallist á það með stefnda, að bótakrafa stefnanda í máli þessu hafi tekið að fyrnast frá og með ráðningardegi hennar. Þar sem stefnandi gerir í málatilbúnaði sínum ekki kröfur vegna tímabilsins fyrir 1. mars 1992 og mál þetta var þingfest þann 28. febrúar 2002 er það niðurstaða dómsins í samræmi við ofangreint, að skaðabótakrafa hennar sé ekki fyrnd, en fyrningarfrestur skaðabótakrafna er 10 ár, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14, 1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Starfslýsingar fyrir störf deildarstjóra ráðgjafardeildar og deildartæknifræðings hjá tæknideild bera m.a. með sér, að þáttur í framkvæmd beggja starfa hafi verið að skipta verkum milli starfsmanna þeirra deilda er undir starfið heyrðu og hafa eftirlit með starfsmönnunum þeirra. Báðum störfum fylgdi ábyrgð á deildum og aðild að stjórnun viðkomandi sviða. Samkvæmt starfslýsingunum hafði deildarstjóri ráðgjafardeildar mannaráðningar á sinni könnu, en deildartæknifræðingur tæknideildar hins vegar ekki. Þá verður ekki betur séð en starf deildarstjóra ráðgjafardeildar hafi a.m.k. staðið einu þrepi hærra í skipuriti stefnda en starf deildartæknifræðingsins, sbr. þau tvö skipurit stefnda sem lögð hafa verið fram í málinu. Stefnandi byggir í máli þessu á niðurstöðu starfsmats er framkvæmt var af oddamanni starfsmatsnefndar og fulltrúum stefnda í nefndinni. Stefndi hefur í málinu ekki dregið niðurstöðu matshópsins í efa. Hann byggir hins vegar á því, að hin metnu störf, starf deildarstjóra ráðgjafardeildar og deildartæknifræðings á tæknideild hafi ekki verið sambærileg. Af framangreindu athuguðu og að teknu tilliti til niðurstöðu títtnefnds starfsmats, þar sem störf deildarstjóra ráðgjafardeildar og deildartæknifræðings tæknideildar voru metin til sama stigafjölda, 169 stiga, þykir stefnanda hafa tekist að sanna að starf stefnanda hafi að minnsta kosti verið sambærilegt og jafnverðmætt starfi deildarstjóra tæknideildar í skilningi laga nr. 28, 1991 og 96, 2000. Með vísan til framangreinds brots stefnda á lögum nr. 28, 1991 og 96, 2000 gagnvart stefnanda, þykir verða að dæma stefnanda skaðabætur úr hendi stefnda, þar sem hann hafi með brotinu valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, sbr. 22. gr. laga nr. 28, 1991, 28. gr. laga nr. 96, 2000 og almennar reglur skaðabótaréttar. Þykir við ákvörðun bóta mega hafa hliðsjón af launum og öðrum starfskjörum deildartæknifræðings á tæknideild eftir því sem við á. Með vísan til framburðar Valgerðar Magnúsdóttur í málinu, en hún leysti stefnanda af í barnsburðarleyfi hennar, er stóð yfir frá júní 1993 til maí 1994, þykir verða að miða við það í málinu, að stefnandi hafi að jafnaði unnið allar þær yfirvinnustundir sem stefndi greiddi henni á hinu umdeilda tímabili. Stefndi hefur ekki vísað til sérstakra gagna til stuðnings kröfu sinni um lækkun bóta stefnanda vegna lægri starfsaldurs hennar en þess er gegndi starfi deildartæknifræðings tæknideildar. Þykir þessi krafa stefnda því ekki nægjanlega rökstudd og verður því ekki á henni byggt við ákvörðun bóta. Fallast má á það með stefnda að dráttarvaxtakrafa stefnanda sé lítt reifuð. Engu að síður þykir þó eins og hér stendur á mega fallast á kröfu stefnanda um dráttarvexti frá þingfestingardegi málsins. Með vísan til alls þess er rakið hefur verið dæmist stefndi til að greiða stefnanda kr. 4.797.482,- með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2002 til greiðsludags. Stefnanda var veitt gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dags. 21. maí 2002. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Sifjar Konráðsdóttur hrl., kr. 650.000,- og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Eftir úrslitum málsins þykir rétt, að stefndi greiði kr. 890.000,- í málskostnað til ríkissjóðs. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Akureyrarbær, greiði stefnanda, Guðrúnu Sigurðardóttur, kr. 4.797.482,- með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2002 til greiðsludags. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sifjar Konráðsdóttur hrl., kr. 650.000,-. Stefndi greiði kr. 890.000,- í málskostnað til ríkissjóðs.
Mál nr. 698/2009
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
N ehf. og M ehf. höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna tjóns sem þeir hafi orðið fyrir vegna lækkunar Í á tollum af landbúnaðarvörum með breytingu á veftollskrá tollstjórans í Reykjavík 1. mars 2007, sem fól m.a. í sér að lækkaður var tollur af svínakjöti og alifuglum í samræmi við samkomulag Íslands og Evrópusambandsins. Talið var að á það skorti að í stefnu væru leiddar nægar líkur að því að sóknaraðilar hafi orðið fyrir tjóni og að gerð væri grein fyrir því í hverju það tjón hafi falist og hver tengsl þess væru við hina ætluðu skaðabótaskyldu háttsemi. Voru N ehf. og M ehf. ekki taldir hafa sýnt fram á að þeir hefðu lögvarða hagsmuni af því að leita viðurkenningardóms um skaðabótaskyldu Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Væri málið vanreifað að þessu leyti, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Til vara krefst hann þess að kærumálskostnaður verði felldur niður. Sóknaraðilar gera í stefnu til héraðsdóms grein fyrir sjónarmiðum sínum, sem meðal annars lúta að því að þeir telja að tollalækkun sú, sem krafa þeirra er risin af, hafi verið óheimil og fari í bága við tilgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Þeir telja hana heldur ekki hafa haft lagastoð, auk þess sem ákvörðun um hana hafi ekki sætt birtingu samkvæmt íslenskum lögum. Þá er talið að ákvörðunin hafi ekki verið tekin af réttu stjórnvaldi. Þeir telja stefnda hafa sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með ákvörðuninni. Séu því skilyrði skaðabótaábyrgðar fyrir hendi. Fallist er á með héraðsdómi, að á það skorti að í stefnu séu leiddar nægar líkur að því að sóknaraðilar hafi orðið fyrir tjóni og að gerð sé grein fyrir því í hverju það tjón hafi falist og hver tengsl þess séu við hina ætluðu skaðabótaskyldu háttsemi. Hafa því sóknaraðilar ekki sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að leita viðurkenningardóms um skaðabótaskyldu varnaraðila, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Er málið vanreifað að þessu leyti, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðilar greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Norðlenska matborðið ehf. og Matfugl ehf., greiði óskipt varnaraðila, íslenska ríkinu, kærumálskostnað 150.000 krónur.
Mál nr. 765/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafakeypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvaðað öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður ogritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2.mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísaðfrá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekkifullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008.Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á aðfréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómiyrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinnkærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu Itil efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20.nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frádómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila farifram í heyranda hljóði. Kæruheimilder í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úrríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvaðhéraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrðilokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í þvíþinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Viðþingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að„formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfirgrunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reynaá réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaðurfyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærðiúrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á aðtjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því aðþeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi tilaðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni tilHæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir greinfyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu aðþinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindumtilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömugreinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli veralokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins þaðár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2.mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómihafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður þvífelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaðurdæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takakröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð íheyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 358/2016
Fasteign Galli Upplýsingaskylda
B og R keyptu fasteign af K og V og bjuggu í henni í eitt ár en seldu hana svo til S og K. Samkvæmt dómi héraðsdóms var kaupendum íbúðarinnar, S og K, dæmdur afsláttur af kaupverði vegna galla sem fólginn var í því að gólf íbúðarinnar hölluðu. B og R höfðuðu mál þetta til að fá greitt úr hendi K og V þann afslátt sem þau máttu þola samkvæmt fyrrnefndum dómi. Var talið að seljendum íbúðarinnar K og V hafi borið í samræmi við 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup að eigin frumkvæði að veita B og R upplýsingar um þá galla sem þau vissu um að væru á gólfi íbúðarinnar. Var vísað til þess að hefðu búið um árabil í íbúðinni, þekkt eiginleika hennar vel og staðið í málaferlum vegna galla á henni. Var talið ósannað að þau hefðu veitt B og R upplýsingar sem þau bjuggu yfir um galla á eigninni. Með vanrækslu á upplýsingaskyldu seljanda bökuðu K og V sér skaðabótaábyrgð á sakargrundvelli. Var því fallist á kröfu B og R.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Davíð ÞórBjörgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. maí 2016. Þau krefjast þessað stefndu verði óskipt gert að greiða þeim 1.740.172 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26.apríl 2015 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IForsaga máls þessa er sú að stefndu keyptuíbúð þá sem mál þetta lýtur að, eignarhluta 03-02, að Lækjarsmára 7 í Kópavogi, af einkahlutafélaginu Hlíðarsmára 6með kaupsamningi 9. október 2000. Einkahlutafélagið höfðaði mál á hendurstefndu til heimtu eftirstöðva kaupverðs í júní 2003. Í greinargerð stefndu 3.september sama ár kom fram að íbúðin væri haldin margvíslegum göllum, meðalannars voru tilgreindar miklar skekkjur og ójöfnur á gólfum íbúðarinnar. Málaferlummilli stefndu og einkahlutafélagsins lauk með réttarsátt 12. maí 2004 og gafHlíðarsmári 6 ehf. út afsal til handa stefndu 7. september sama ár. Í afsalinusagði að umsamið kaupverð hefði sætt lækkun vegna galla á eigninni. Stefndu seldu áfrýjendum eignina með kaupsamningi 19. janúar2012. Áfrýjendur bjuggu í íbúðinni íeitt ár, en seldu hana síðan 26. mars 2013 þeim Sigurjóni Vigfúsi Eiríkssyni ogKristínu Þóru Jóhannesdóttur. Kaupendur greiddu ekki lokagreiðslu samkvæmtkaupsamningi, 1.585.843 krónur, og stefndu áfrýjendur þeim til greiðslueftirstöðva kaupverðs. Kaupendur báru fyrir sig galla á eigninni vegnagólfhalla og fengu dómkvaddan matsmann til að leggja mat á ætlaðan galla.Samkvæmt matsgerðinni var frávik ,,réttleika“ gólfa verulega umfram það semtalið var eðlilegt og heildarkostnaður við úrbætur talinn vera 3.862.000krónur. Fyrrnefndir kaupendur íbúðarinnar, Sigurjón og Kristín, gagnstefndu áfrýjendumtil greiðslu skaðabóta að þeirri fjárhæð og viðurkenningar á rétti tilskuldajafnaðar að því marki sem til þyrfti, en til sjálfstæðs dóms fyrir þvísem umfram væri. Samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjaness 3. mars 2015 var gagnsökinnivísað frá dómi vegna annmarka á matsgerð, en dæmt að kaupendur íbúðarinnar ætturétt á 1.500.000 króna afslætti af kaupverði vegna galla sem fólginn var í þvíað gólf hölluðust sums staðar í íbúðinni. IIMeð fyrrgreindum dómi héraðsdóms var því slegið föstu aðíbúðin sem mál þetta lýtur að væri haldin þeim ágalla að gólf hölluðust sumsstaðar í henni. Freista áfrýjendur þess nú að fá greitt úr hendi stefndu þannafslátt af kaupverði íbúðarinnar sem þau máttu þola samkvæmt dóminum, aukkostnaðar við eigin áhættu réttaraðstoðartryggingar að fjárhæð 240.172 krónur. Áfrýjendurbyggja kröfu sína einkum á 26. og 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Viðmálflutning fyrir Hæstarétti tefldu stefndu fyrst fram sjónarmiðum um tómlætiáfrýjenda, sbr. 48. gr. laga nr. 40/2002. Sú málsástæða getur ekki komið tilúrlausnar við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 er fasteign gölluð efkaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar sem seljandi vissi eða mátti vita umað kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildi þóaðeins ef það hefur haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnarvoru ekki veittar. Ágreiningslaust er að stefndu vissu um gólfhalla í íbúðinniáður en þau seldu hana áfrýjendum, enda hefur stefnda Valgerður haldið því framað hún hafi, þegar áfrýjendur skoðuðu íbúðina sagt þeim og sýnt að bolti ,,hættiekki að rúlla“ á gólfinu. Hún sagðist ,,vitaskuld“ hafa vitað af gólfhallanum.Stefndi Kristján kvaðst hafa parketlagt íbúðina og sagði að það hafi verið „búiðað setja ... flotun yfir“. Hann kvaðst ekki hafa haft hugmynd um að gólfhallinnhefði verið yfir löglegum mælikvarða. Áfrýjandinn Rútur bar fyrir héraðsdómi að sér hafi ekki veriðkynntur neinn halli á gólfum þegar hann skoðaði íbúðina. Þær upplýsingar hefðistefnda Valgerður fyrst veitt sér þegar hann hafi tilkynnt henni um að komiðhafi fram athugasemdir frá kaupendum íbúðarinnar, fyrrgreindum Sigurjóni ogKristínu, um gólfhalla. Áfrýjandinn Bergljót kvaðst ekki hafa heyrt stefnduValgerði segja fyrir kaupsamningsgerð að boltar hættu ekki að rúlla í íbúðinni.Þá kvaðst hún ekki hafa skrifað undir kaupsamning hefði hún vitað um þanngalla. Stefndu, sem seljendum íbúðarinnar, bar í samræmi við 26. gr.laga nr. 40/2002 að eigin frumkvæði að veita áfrýjendum upplýsingar um þá gallasem þau vissu um að væru á gólfi íbúðarinnar. Þau höfðu búið um árabil ííbúðinni, þekktu eiginleika hennar vel og staðið í málaferlum vegna galla áhenni, sem meðal annars fólust í halla á gólfum. Þá er ágreiningslaust að gólf hölluðusums staðar þegar áfrýjendur festu kaup á íbúðinni. Af því sem fram hefur komiðí málinu er ósannað að stefndu hafi veitt áfrýjendum þær upplýsingar sem þaubjuggu yfir um framangreindan galla á eigninni. Er hafið yfir vafa að vitneskjaáfrýjenda þar að lútandi hefði haft áhrif á gerð eða efni kaupsamningsins.Með vanrækslu á upplýsingaskyldu seljenda bökuðu stefndu sérskaðabótaábyrgð á sakargrundvelli. Á hinn bóginn er ósannað að áfrýjendum hafiverið ljós sá galli sem reyndist á gólfi íbúðarinnar vegna halla, þegar þauundirrituðu kaupsamning um íbúðina og geta stefndu því ekki borið fyrir sig 29.gr. laga nr. 40/2002 um aðgæsluskyldu kaupanda. Breytir engu í þessu sambandi þóttáfrýjandinn Rútur hafi síðar, eftir að kaupsamningur hafði verið undirritaðurog afhending íbúðarinnar farið fram, orðið var við halla á gólfi í anddyri.Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmd óskipt til að greiðaáfrýjendum skaðabætur sem nema stefnukröfu, sbr. 2. mgr. 43. gr. laga nr.40/2002. Eftir þessum úrslitum verður stefndu gert að greiðaáfrýjendum óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einulagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndu, Kristján Þór Hlöðversson ogValgerður Stefánsdóttir, greiði óskipt áfrýjendum Bergljótu G. Einarsdóttur ogRúti Kjartani Eggertssyni, 1.740.172 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 26. apríl 2015 til greiðsludags. Stefndu greiði áfrýjendum óskipt samtals 1.500.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10.febrúar 2016.Mál þetta, sem tekið var til dóms 14.janúar sl., er höfðað 12. júní 2015.Stefnendur eru Rútur KjartanEggertsson og Bergljót G. Einarsdóttir, Skipalóni 25, Hafnarfirði.Stefndu eru Kristján Þór Hlöðverssonog Valgerður Stefánsdóttir, Eyktarsmára 12, Kópavogi. Stefnendur krefjast þess að stefndu greiðiþeim óskipt 1.740.172 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. apríl 2015 til greiðsludags. Þákrefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndu krefjast þess aðallega að þauverði sýknuð af kröfum stefnenda en til vara að kröfur stefnenda verðilækkaðar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar.IStefnendurkeyptu fasteignina Lækjasmára 7, íbúð 302, fastanúmer 223-6790, af stefndu meðkaupsamningi 19. janúar 2012. Kaupverðið var 29.000.000 króna sem voru greiddarmeð eignarhluta stefnenda í Eyktarsmára 12. Var afsal fyrir íbúðinni gefið út15. mars 2012. Stefnendur seldu fasteignina Lækjasmára 7 með kaupsamningi 26.mars 2013 fyrir sömu fjárhæð sem skyldi greiðast með fjórum greiðslum.Kaupendur eignarinnar, Sigurjón Vigfús Eiríksson og Kristín ÞóraJóhannesdóttir, greiddu ekki lokagreiðslu samningsins, 1.585.843 krónur og bárufyrir sig að eignin væri haldin göllum vegna gólfhalla. Stefnendurhöfðuðu mál á hendur kaupendum, Sigurjóni og Kristínu, vegna vanefnda. Dómurgekk í málinu 3. mars 2015 í Héraðsdómi Reykjaness í málinu númer E-4/2014. Íforsendum dómsins, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, segirmeðal annars að það hefði ekki farið á milli mála að stefnendum, sem bjuggu íeigninni í rúmt ár, hefði verið um það kunnugt að gólf hölluðust sums staðar ííbúðinni. Átti það sérstaklega við um anddyri, þar sem gólfhallinn mældist hvaðmestur eða 34 millimetrar á 2,5 metrum, en einnig í stofu. Var dæmdur afslátturað álitum, 1.500.000 krónur, þar sem dómurinn komst að þeirri niðurstöðu aðekki yrði byggt á matsgerð dómkvadds matsmanns í málinu. Krafa stefnenda umgreiðslu eftirstöðva kaupverðsins var því tekin til greina að frádregnumfyrrnefndum afslætti. Þann10. febrúar 2002 var lokið við ástandsskýrslu vegna Lækjasmára 5-7 í Kópavogi.Skýrslan var unnin af starfsmönnum Verkvangs ehf. að beiðni húsfélagsins vegnaætlaðra vanefnda byggingaraðila hússins. Fram koma í skýrslunni fjölmargarathugasemdir við frágang á séreign og sameign. Segir meðal annars að gólf ííbúðum séu vitlaus og ekki við hæfi að leggja gólfefni á þau. Varðandi íbúð 302að Lækjasmára 7 segir að rétta þurfi gólf íbúðarinnar.Íafsali, dagsettu 7. september 2004, frá byggingaraðila hússins, Hlíðasmára 6ehf., til stefndu sem kaupenda íbúðar 302 segir að umsamið kaupverð hafi sættlækkun vegna galla á eigninni, sbr. dómsátt aðila 12. maí 2004. Svo sem fram erkomið seldu stefndu stefnendum máls þessa eignina með kaupsamningi 19. janúar2012. Í endurriti af dómi Héraðsdóms Reykjaness í fyrrnefndu máli númerE-4/2014 er haft eftir stefnanda Rúti Kjartani í skýrslu hans fyrir dómi í þvímáli að stefnendum hafi ekki sérstaklega verið kynnt ástandsskýrslan eðaafsalið þegar þau keyptu eignina. Þau hafi því ekki vitað að kaupverðíbúðarinnar hefði verið lækkað á sínum tíma vegna galla á eigninni. Einnig komfram að stefnendur hefðu búið í um eitt ár í íbúðinni. Þau hafi sett upp skáp íanddyri og kvaðst Rútur hafa sett tappa undir skápinn til þess að rétta hann afen ekki gert sér grein fyrir hvort skápnum eða gólfinu væri um að kenna. Þettahafi ekki valdið þeim áhyggjum. Þegar Sigurjón Vigfús og Kristín Þóra hafiskoðað eignina fyrir kaup hafi þau spurt hvort Rútur vissi um einhverjavankanta á íbúðinni og hafi hann svarað því til að svo væri ekki, enda hafi svoekki verið. Þá segir að þegar Sigurjón Vigfús hafi hringt í hann og kvartaðyfir halla á gólfum hafi hann sagt honum að hann vissi um halla í anddyri enekki annars staðar í íbúðinni. Hann hafi jafnframt sagt honum frá því að hannhefði sett tappa undir skáp sem staðsettur hefði verið í anddyri íbúðarinnar. Meðbréfi 25. mars 2015 kröfðu stefnendur stefndu um greiðslu á 1.740.172 krónum áþeim grundvelli að hvorki stefndu né fasteignasali sá sem annaðist sölueignarinnar hafi upplýst um gólfhallann í íbúðinni. Þá var stefndu sentinnheimtubréf vegna kröfunnar 28. apríl 2015. IIAfhálfu stefnenda er byggt á því að stefndu hafi vitað af gólfhallanum í íbúðinniað Lækjasmára 7 þegar þau hafi selt stefnendum íbúðina á árinu 2012 og þvíhefðu þau átt að upplýsa stefnendur um gólfhallann. Sé þessi fullyrðingrökstudd með þeim hætti að samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu númer E-4/2014hafi dómurinn talið að ekki færi á milli mála að stefnendum, sem hefðu búið írúmt ár í íbúðinni, hefði mátt vera kunnugt um að gólf hölluðust sums staðar ííbúðinni. Þar af leiðandi megi ætla að stefndu hafi vitað umgólfhallann, þarsem þau hafi búið í íbúðinni í rúm átta ár. Þessu til frekari stuðnings bendistefnendur á afsal frá árinu 2004 þar sem seljandi, Hlíðasmári 6 ehf., hafiselt stefndu íbúð 302 að Lækjasmára 7. Í afsalinu komi fram að kaupverðið hafiverið lækkað vegna galla á eigninni og er í því sambandi vitnað til dómsáttar12. maí 2004. Þá segi í ástandsskýrslu, sem gerð hafi verið á árinu 2002 umLækjasmára 5-7 um íbúð 302, að meðal annars þurfi að rétta af gólf. Sé þvíljóst að stefndu hafi vitað um gólfhallann í íbúðinni. Þá hafi stefndaValgerður upplýst stefnanda Rút Kjartan, í símtali sem þau hafi átt þegar máliðE-4/2014 hafi staðið yfir, að það hafi verið vitað mál að boltar hættu aldreiað rúlla í íbúðinni þegar stefndu hafi búið þar. Samkvæmtþessu sé ljóst að stefndu hafi vitað um gólfhallann þegar þau hafi seltstefnendum íbúðina á árinu 2012. Samkvæmt söluyfirliti hafi ekki verið upplýstum neina galla á eigninni og hafi stefndu því látið hjá líða að upplýsastefnendur um gallann en vitneskja stefnenda um þetta hefði augljóslega haftáhrif á mat þeirra á íbúðinni og hvaða verð þau hafi viljað greiða fyrir hana.Væntingar stefnenda til hinnar keyptu eignar verði að skoða á þessum grundvelliog á grundvelli 18. gr., 19. gr. og 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaupen af þessum ákvæðum leiði meðal annars að fasteign teljist gölluð ef húnstenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögum ogkaupsamningi, ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana semseljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætlaað hann fengi. Þábyggi stefnendur á því að hin selda fasteign sé haldin göllum, bæði í skilningilaga nr. 40/2002 og samkvæmt meginreglum kröfu- og fasteignakauparéttar.Óumdeilt sé í málinu að stefndu hafi ekki látið stefnendur vita um gólfhalla ííbúðinni við kaup stefnenda á íbúðinni á árinu 2012. Þar sem stefnendur hafiekki verið upplýstir um gólfhallann við kaupin hafi síðari kaupendur aðíbúðinni á árinu 2013 ekki greitt lokagreiðslu kaupverðs vegna galla. Hafikrafa þeirra verið tekin til greina í fyrrnefndu dómsmáli að frádregnumtildæmdum afslætti að fjárhæð 1.500.000 krónur. Málskostnaður milli aðila hafiverið felldur niður. Hafi stefnendur því ekki fengið fullt verð fyrir eigninavið sölu og auk þess orðið að greiða eigin áhættu af rekstrarkostnaðartrygginguSjóvár að fjárhæð 240.172 krónur. Samtals nemi krafa stefnenda á hendur stefnduþví 1.740.172 krónum. Stefnendur byggi á því að vegna gallans eigi þau kröfu umskaðabætur úr hendi stefndu. Byggi stefnendur skaðabótakröfu sína á 43. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og á meginreglum skaðabótalaga innansamninga.Stefnendurbyggja kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um efndir samningaog á lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, meðal annars 18., 19., 26. og 43. gr.Þá er vísað til almennra meginreglna fasteignakauparéttar og meginreglnaskaðabótaréttar innan samninga. Kröfu um dráttarvexti styðja stefnendur viðreglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa ummálskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogkrafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Umvarnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. IIIAf hálfu stefndu er byggt á því að galli sásem stefnendur beri fyrir sig sé óverulegur í skilningi 18. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup. Stefndu telji galla á íbúðinni ekki tilfinnanlegan oghafna því að hann rýri verðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði. Þá teljistefndu íbúðina ekki hafa verið gallaða í skilningi byggingarreglugerðar, hvortsem miðað er við ákvæði þeirrar reglugerðar sem hafi verið í gildi þegarfasteignin hafi verið byggð eða þeirrar sem nú gildi. Stefndu telji sig hafaupplýst um halla á gólfi með fullnægjandi hætti. Loks telji stefndu skort áupplýsingum um ástand íbúðarinnar, ef einhver var, leiða af háttsemifasteignasalans, sem hafi útbúið söluyfirlit eignarinnar, og megi jafnframtrekja til eigin sakar stefnenda sem hafi verið upplýst um að kaupverðíbúðarinnar hafi áður sætt lækkun vegna galla og að gólf hölluðust lítillegavið skoðun á fasteigninni án þess að kanna sérstaklega hvort íbúðin væri afþeim sökum gölluð. Í2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002 segi að notuð fasteign teljist ekki gölluðnema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt afsér saknæma háttsemi. Ekki sé um það deilt í málinu að fasteignin sé notuð. Þáhafi stefnendur ekki haldið því fram að stefndu hafi sýnt af sér saknæmaháttsemi. Því komi til álita hvort ágallinn rýri verðmætið svo nokkru nemi. Ískýringum við 18. gr. fyrrnefndra laga komi ekki fram skýrar reglur um hversumikil verðmætarýrnun þurfi að vera til að fasteignin teljist gölluð en látið aðþví liggja að 10% verðmætarýrnun kunni að vera hæfilegt lágmark um gamlareignir en að annað og lægra hlutfall kunni að eiga við um yngri eignir. Hafidómaframkvæmd tekið mið af þessu. Krafastefnenda vegna galla á húsnæðinu nemi aðeins 1.500.000 krónum. Við þá fjárhæðbætist óbeint tjón þeirra af málarekstri við síðari eigendur eignarinnar aðfjárhæð 240.172 krónur. Af orðalagi ákvæðisins og dómaframkvæmd HæstaréttarÍslands sé ljóst að aðeins skuli taka tillit til beins tjóns þegar metið séhvort galli sé verulegur í skilningi 18. gr. laga um fasteignakaup. Kaupverðeignarinnar hafi verið 29.000.000 króna og teljist sá galli sem um ræði þvíaðeins 5,17% af kaupverði, en 6% væri tekið mið af óbeinu tjóni. Getifasteignin því ekki talist gölluð í skilningi laga um fasteignakaup. Þátelji stefndu ekki hægt að slá því föstu að gólfhalli sem valdi heimilisfólkiíbúðar ekki ama sé galli. Engin ákvæði séu í byggingarreglugerð um halla ágólfum og því sé ekki við nokkur haldbær viðmið að styðjast þegar því sé haldiðfram að fasteign sé gölluð vegna gólfhalla. Þar sem engar skriflegar reglur sévið að styðjast við mat á því hvort gólf séu haldin galla vegna gólfhalla sénauðsynlegt að beita almennum viðmiðum. Telji stefndu nærtækast að miðað viðþað hvort ami stafi af gólfhallanum fremur en það hvort gólf séu með ölluhallalaus, enda séu gólf í nýbyggingum almennt ekki tekin út fyrir gólfhallaheldur gengið út frá því að þau séu nægjanlega rétt nema gólfhalli sé áberandi.StefndaValgerður hafi upplýst stefnendur um að boltar hættu aldrei að rúlla í íbúðinniþegar stefndu hafi búið þar. Hafi stefnendur ekki talið það stórvægilegt atriðiog ekki gert sérstaka athugasemd við gólfhallann. Hallinn sé ekki meiri en svoað stefnendur hafi haldið því fram fyrir dómi að þau hefðu búið í íbúðinni íheilt ár án þess að verða hans vör. Til marks um það segi á blaðsíðu 7 í dómi ímálinu númer E-4/2014 að stefndu hafi verið „grunlaus um gólfhallann í það ársem þau bjuggu í eigninni“. Stangist sú yfirlýsing reyndar á við framburðstefnda Rúts um að hann hafi vitað um halla í anddyri, sbr. blaðsíðu 2 ídóminum. Stefnduhafi falið fasteignasölu að selja fasteign sína og útbúa söluyfirlit hennar. Íj. lið 11. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa komifram að fasteignasali skuli á söluyfirliti telja til „önnur atriði sem kunnugtsé um, svo sem skýrslur um ástand eignar sem gerðar hafi verið.“ Ekki verðiráðið af söluyfirlitinu að það hafi verið gert. Vísi stefndu til 12. gr.nefndra laga nr. 99/2004. Ekki sé um það deilt að fasteignasalinn hafi látiðhjá líða að geta um ástandsskýrslu sem gerð hafi verið um fasteignina. Þá hafiekki verið tilgreint að söluverð fasteignarinnar hafi áður sætt lækkun vegnagalla, svo sem fram kemur í afsali 7. september 2004. Verði hvort tveggja taliðhonum til gáleysis. Í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2004 segir að fasteignasalisem fái eign til sölumeðferðar skuli afla undirskriftar seljanda á yfirlýsinguum að efni söluyfirlits sé rétt samkvæmt bestu vitund hans. Ekki sé að sjá aðslíkt hafi verið gert og geti stefndu því ekki borið ábyrgð á því aðupplýsingum um eignina hafi verið ábótavant. Verði að fella ábyrgð á slíkumskorti á upplýsingum um ástand eignarinnar á fasteignasalann. Ídómi í málinu númer E-4/2014 komi fram að stefnendur hafi fengið afrit afafsali eignarinnar 7. september 2004. Þá segi að þeim hafi hins vegar hvorkiverið ljóst um hvaða galla hafi verið að ræða né hvort búið hafi verið aðlagfæra þá. Ekki verði hjá því komist að telja stefnendum það til stórkostlegsgáleysis að hafa ekki kannað hvaða galla verið var að vísa til í afsalinu áþessum tíma. Vísa stefndu í þessu samhengi til 29. gr. laga um fasteignakaup enþar segi að kaupandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekktitil eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Óumdeilt sé aðstefnandi hafi fengið afsalið frá 2004 í hendur áður en kaupsamningur hafiverið gerður og hafi honum þá verið ljóst að kaupverð eignarinnar hafði sættlækkun vegna galla. Við bætist að stefnendur hafi verið upplýstir af stefnduValgerði um gólfhalla í íbúðinni, en hafi ekki brugðist við því með því aðkanna gólfhallann sérstaklega af því tilefni. Tilstuðnings varakröfu sinni um lækkun á kröfu stefnenda byggi stefndu ásjónarmiðum að baki aðalkröfu eftir því sem við eigi. Þá sé upphafstímadráttarvaxta mótmælt og þess krafist að dráttarvextir verði reiknaðir frádómsuppsögu, verði fallist á kröfur stefnenda. Hvaðlagarök varðar byggja stefndu á almennum reglum fjármunaréttar, kröfuréttar,samningaréttar og meginreglum um fasteignakaup. Þá byggja stefnendur á lögumnr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum III. kafla þeirra og sérstaklega 18., 27.og 29. gr., lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, einkumII. kafla og þá sérstaklega 10., 11. og 12. gr. Vegna kröfu stefndu ummálskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,einkum 129., 130. og 131. gr. IVAðilargáfu skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Dómkrafastefnenda er byggð á því að stefndu hafi vitað af gólfhalla í íbúð 302 aðLækjasmára 7 í Kópavogi þegar þau seldu stefnendum íbúðina. Þau hefðu því áttað upplýsa stefnendur um gólfhallann. Byggja stefnendur á því að í afsali fráárinu 2004 komi fram að kaupverð íbúðarinnar hafi sætt lækkun vegna galla áeigninni og vísa stefnendur í því sambandi til dómsáttar 12. maí 2004 og ástandsskýrsluum íbúðina sem gerð var á árinu 2002. Íafsali stefndu fyrir íbúðinni frá seljandanum Hlíðasmára ehf., dagsettu 7.september 2004, segir að umsamið kaupverð hafi sætt lækkun vegna galla áeigninni með dómsátt aðila 12. maí sama ár. Þá kemur fram í fyrrnefndriástandsskýrslu hvaða athugasemdir hafi verið gerðar við íbúð númer 302. Í dómiHéraðsdóms Reykjaness í málinu númer E-4/2014 er rakið að stefnendur í máliþessu hefðu ekki sérstaklega kynnt sér gögn þessi við kaupin. Vísa stefnendurþví til þess að þeim hafi ekki verið ljóst um hvaða galla var að ræða eða hvortbúið var að lagfæra þá. Eftir skoðun þeirra á athugasemdum vegna íbúðarinnarkannist stefnendur ekki við að neitt af þeim atriðum, sem nefnd séu ískýrslunni, hafi verið í ólagi á þeim tíma er þau tóku við eigninni. Ágreiningslauster að stefndu vissu um gólfhalla í íbúðinni þegar þau seldu stefnendum hana íjanúar 2012. Þannig segir í greinargerð stefndu í málinu að þau hafi veriðmeðvituð um að lítilsháttar halli væri á sumum gólfum íbúðarinnar. Hafi hannekki verið þeim til ama og hafi þau ekki litið á þetta sem galla á íbúðinni. Íframburði stefnda Kristjáns Þórs fyrir dómi kom fram að hann hefði lagfært þágalla sem voru á íbúðinni þegar stefndu keyptu íbúðina. Dældir hefðu verið í gólfinu,en verktakinn hefði flotað gólfið þar sem mestu dældirnar voru og lagtnáttúruflísar á gólfið þar sem skekkjan hefði verið mest. Þá kvaðst stefndisjálfur hafa lagt parket á hluta gólfsins og ekki séð neitt athugavert af þvíbúið var að flota gólfið. Í skýrslu stefndu Valgerðar fyrir dómi kom fram aðhún hefði sýnt stefnendum gólfhallann þegar þau skoðuðu íbúðina með því aðsetja bolta á gólf í anddyri hægra megin miðað við innganginn í íbúðina ogframan við svaladyr. Boltinn hefði rúllað þegar hann hefði verið lagður ágólfið. Hafi stefnendur ekki gert neinar athugasemdir þótt þau hafi séð boltannrúlla. StefnandiRútur bar fyrir dómi að hann hefði ekki orðið var við gólfhalla í íbúðinni áþeim tíma sem hann hefði búið þar. Það sama kom fram hjá stefnandanum Bergljótuí skýrslu hennar fyrir dóminum. Rútur kvaðst þó hafa sett tappa undir skáp íanddyri en það hefði ekki verið út af gólfhalla. Skápurinn hefði staðið ágólfflísum, náttúruflísum, þannig að ekki væri óeðlilegt að setja þyrfti tappaundir skápinn. Spurður kvaðst Rútur ekki kannast við það að stefnda Valgerðurhefði sagt honum við fyrstu skoðun á íbúðinni að smávægilegur gólfhalli væri áýmsum stöðum í íbúðinni. Samkvæmt þessu ber aðilum ekki saman um það hvenærstefnda Valgerður hafi upplýst stefnendur um gólfhallann. Halda stefnendur þvífram að það hafi verið eftir að málið númer E-4/2014 hafi verið höfðað. Samkvæmtgögnum málsins og því sem nú hefur verið rakið liggur fyrir að íbúðin númer 302að Lækjarsmára 7 var gölluð þegar stefndu keyptu hana af Hlíðasmára ehf. Gerðvar dómsátt um lækkun á söluverði vegna galla á eigninni. Þá liggur fyrirsamkvæmt aðilaskýrslu Kristjáns Þórs Hlöðverssonar að tilteknar endurbætur vorugerðar á íbúðinni til að lagfæra ágalla á henni. Er því ómótmælt í máliþessu. Hafter eftir stefnanda Rúti í skýrslu hans fyrir dómi í málinu númer E-4/2014 aðstefnendum hefði ekki verið sérstaklega kynnt fyrirliggjandi afsal 7. september2004. Samkvæmt því kynntu stefnendur sér hvorki eignarheimild stefndu né önnurgögn um galla á þeirri fasteign sem þau keyptu. Getur það ekki verið á ábyrgðstefndu í málinu. Það getur heldur ekki verið á ábyrgð stefndu að ætlaðra gallaá eigninni hafi hvorki verið getið í söluyfirliti fyrir eignina né íkaupsamningi milli aðila. Í framlögðu söluyfirliti fyrir íbúðina, sem prentaðvar út 19. janúar 2012, er ekki getið um galla á eigninni. Samkvæmt 1. mgr. 11.gr. þágildandi laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa berfasteignasala að gæta þess að fram komi á söluyfirliti öll grundvallaratriði umeiginleika og ástand fasteignar. Í 2. mgr. greinarinnar er tilgreint hvað komaskal fram í söluyfirliti, auk almennrar lýsingar á fasteign. Í j. lið ereftirfarandi tilgreint: „önnur atriði sem kunnugt er um, svo sem skýrslur um ástandeignar sem gerðar hafa verið.“ Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði, sbr. nú 11. gr. laganr. 70/2015 um sölu fasteigna og skipa, verður ekki lögð ábyrgð á stefndu ímáli þessu þótt upplýsingar um fasteign þeirra kunni að hafa veriðófullnægjandi eða rangar, sbr. enn fremur 1. og 2. mgr. 12. gr. þágildandi laganr. 99/2004. DómurHéraðsdóms Reykjaness 3. mars 2015 í málinu númer E-4/2014 hefur fulltsönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða ersannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómnumkemur fram að stefnandi Rútur hafi greint frá því í skýrslu fyrir dómi í þvímáli að hann hefði sett upp skáp í anddyri íbúðarinnar og hafi hann sett tappaundir skápinn til þess að rétta hann af, en án þess þó að gera sér grein fyrirþví hvort það væri skápnum eða gólfinu um að kenna. Hafi þetta ekki valdið þeimáhyggjum. Þá segir einnig að þegar Sigurjón Vigfús, annar stefndu í málinu,hafi kvartað við Rút um gólfhallann hafi Rútur sagt honum að hann vissi um hallaí anddyri en ekki annars staðar í íbúðinni. Jafnframt hafi stefnandi Rútur þáupplýst Sigurjón Vigfús um að hann hefði sett tappa undir skáp í anddyrinu. Íforsendum fyrir niðurstöðu dómsins er byggt á því að stefnendum hefði veriðkunnugt um að gólf hölluðust í íbúðinni. Fram er komið að stefnandi Rútur hafiviðurkennt það að hann hafi vitað um gólfhalla í anddyri íbúðarinnar þegarkvartað var við hann um gólfhallann, en það mun hafa verið gert um leið ogflutt var inn í íbúðina. Þykir framanritað benda til þess að stefnendur hafiverið upplýst um það af stefndu fyrir kaupin að gólfin í íbúðinni hölluðust. Aðmati dómsins uppfylltu stefndu skyldur sínar um upplýsingar til stefnenda fyrirkaupin, enda er ekkert það fram komið í málinu sem dregur úr trúverðugleikaframburðar stefndu Valgerðar um að hún hafi sýnt stefnendum gólfhallann fyrirkaupin með því að láta bolta rúlla á gólfinu þar sem gólfhallinn var mestur.Upplýsingar stefnda Rúts um það hvort hann hafi vitað af gólfhallanum ííbúðinni fyrir kaupin eða ekki eru ekki á einn veg. Þannig hefur hann haldiðþví fram að hann hafi ekki vitað af gólfhallanum og ekki orðið hans var meðanhann bjó í íbúðinni. Þá hefur einnig komið fram að hann hafi vitað af gólfhallaí anddyri og sett tappa undir skáp til að rétta hann af. Að þessu virtu verðurábyrgð vegna gólfhallans ekki lögð á stefndu í máli þessu, enda getur kaupandiekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkjatil þegar kaupsamningurinn var gerður, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Svosem fyrr er rakið er byggt á því af hálfu stefnenda að hin selda fasteign hafiverið haldin göllum í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, enda hafistefndu ekki látið stefnendur vita um gólfhallann í íbúðinni. Á það ekki viðrök að styðjast að mati dómsins, sbr. það sem að framan greinir. Að hálfustefndu er byggt á því að sá galli sem stefnendur bera fyrir sig sé óverulegurí skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Samkvæmt2. málslið 18. gr. laga um fasteignakaup telst notuð fasteign ekki gölluð nemaágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi. Í athugasemdum með 18. gr. í frumvarpi því er varð aðframangreindum lögum um fasteignakaup segir að regla 2. málsliðar komi aðeinstil þegar seljandi hefur ekki sýnt af sér sök. Sé svo gildir reglan ekki, endasé ekki sérstök ástæða til að takmarka rétt kaupanda í slíkum tilvikum. Íathugasemdunum er látið að því liggja að verðmætarýrnunin þurfi að lágmarki aðvera 10% til þess að galli teljist vera fyrir hendi þegar um notaða fasteign erað ræða. Óumdeilter að fasteignin að Lækjasmára 7, íbúð 302, telst notuð fasteign í skilningilaga um fasteignakaup. Dómkrafa stefnenda vegna ætlaðs galla á fasteigninni er1.500.000 krónur eða 5,17% af kaupverði eignarinnar. Samkvæmt síðari málslið18. gr. laga um fasteignakaup telst fasteignin ekki hafa verið haldin göllumvið söluna og verður ekki hjá því komist að hafna kröfu stefnenda um skaðabætursamkvæmt 43. gr. laga nr. 40/2002. Samkvæmtframangreindu skulu stefndu vera sýkn af kröfum stefnenda í málinu. Með vísanþeirrar niðurstöðu og samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður stefnendum gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 600.000 krónur. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð:Stefndu,Kristján Þór Hlöðversson og Valgerður Stefánsdóttir, skulu vera sýkn af kröfumstefnenda, Rúts Kjartans Eggertssonar og Bergljótar G. Einarsdóttur.Stefnendurgreiði stefndu óskipt 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 200/1999
Bifreið Skaðabætur Sakarskipting
Árekstur varð milli bifreiðanna OM-420 og IH-511 á Fljótshlíðarvegi við heimreið að Litla-Moshvoli. Atvikið varð þegar ökumaður fyrrnefndu bifreiðarinnar kom að þjóðveginum eftir heimreiðinni og beygði inn á veginn til vesturs í sömu mund og síðarnefndu bifreiðinni var ekið eftir þjóðveginum til austurs yfir ávalan ás og greip ökumaður hennar þá til þess úrræðis að sveigja yfir á nyrðri vegarhelming. Um ábyrgð á árekstrinum var til þess litið, að bifreiðinni OM-420 hafði verið ekið inn á þjóðveginn af heimreið og hefði ökumanni hennar borið að veita umferð á veginum forgang samkvæmt 3. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Yrði að álykta, að ökumaður þeirrar fyrrnefndu hefði ekki veitt veginum næga athygli. Jafnframt yrði ekki séð, að ökumaður IH-511 hefði getað afstýrt árekstri með því að halda bifreið sinni á eigin vegarhelmingi. Yrði samkvæmt þessu að telja, að ökumaður OM-420 ætti sök á árekstrinum og mætti líta á aðgæsluskort af hans hálfu sem frumorsök að slysinu. Á hinn bóginn varð ekki séð, að ökumaður IH-511 hefði dregið úr hraða eða gætt nægilegrar varúðar þegar hann ók upp á ásinn, en vegna hinnar takmörkuðu vegsýnar hefði honum borið sérstök skylda til að aka nægilega hægt miðað við aðstæður. Þegar þetta var virt ásamt öðrum atvikum málsins þótti hann einnig eiga sök á óhappinu. Með vísan til 89. gr. umferðarlaga var ábyrgð á árekstrinum skipt með þeim hætti, að hún félli á B, eiganda OM-420, að 2/3 hlutum, en H, eigandi IH-511, bæri 1/3 hluta hennar. Voru H og ábyrgðartryggjandi hennar V því dæmd sameiginlega til þess að greiða B 1/3 hluta eignatjóns hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjendur hafa skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 20. maí 1999. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara þess, að bótaábyrgð verði skipt í málinu og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst aðallega staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hún þess, verði ábyrgðarskipting talin við eiga, að henni verði eigi að síður tildæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta er risið af árekstri á Fljótshlíðarvegi föstudaginn 24. apríl 1998 milli bifreiðarinnar OM-420, er var í eigu stefndu, og bifreiðarinnar IH-511, sem var eign áfrýjandans Helgu Sigurðardóttur og tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. Ók eiginmaður stefndu fyrri bifreiðinni, en sonur Helgu Sigurðardóttur hinni síðarnefndu, og voru báðir gerkunnugir staðháttum. Bifreiðirnar voru venjulegar einkabifreiðir af áþekkri stærð og skemmdust þær töluvert við áreksturinn. Málið hefur stefnda höfðað til heimtu bóta fyrir tjónið á bifreið sinni. Ábyrgð á því ber að meta á grundvelli 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sem lýtur að tjóni af árekstri skráningarskyldra vélknúinna ökutækja og kveður á um skiptingu þess á ökutækin að tiltölu við sök þeirra, sem hlut eiga að máli, og með hliðsjón af atvikum öllum. Um aðild að ábyrgðinni og greiðslu bóta fer einkum að ákvæðum 1. mgr. 90. gr. sömu laga, sbr. og 1. mgr. 91. gr., 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. laganna. Áreksturinn varð nokkrum kílómetrum frá Hvolsvelli, þar sem Fljótshlíðarvegur liggur eftir sléttlendi í austlæga og tiltölulega beina stefnu. Er hann uppbyggður með tvíbreiðri akbraut, sem lögð er bundnu slitlagi. Nánar tiltekið var árekstursstaðurinn við heimreið af veginum að Litla-Moshvoli, heimili stefndu, sem liggur sunnan vegarins skammt frá fleiri bæjum báðum megin hans. Er staðurinn varhugaverður að því leyti, að vestan hans liggur vegurinn upp á ávalan ás og síðan yfir hann í aflíðandi boga, þar til komið er á láglendi austan heimreiðarinnar. Byrgir mishæðin ökumönnum sýn að nokkru leyti. Á ásnum er akbrautinni skipt með tveimur boðmerkjum með rúmlega 66 metra millibili, og er hið eystra rúma 14 metra frá heimreiðinni. Að öðru leyti er hann ekki merktur sem blindhæð. Engir sjónarvottar voru að árekstrinum, en nokkrar bifreiðir bar að örskömmu síðar, og töldu ökumenn þeirra sig geta séð för á akbrautinni eftir IH-511, sem þó væru ekki eiginleg hemlaför. Lögregla í Rangárvallasýslu kom fljótlega á vettvang og gerði skýrslu um atburðinn, svo sem frá greinir í héraðsdómi. Mældi lögreglumaður þær vegalengdir, sem fyrr getur, og tók ljósmyndir á staðnum. Hins vegar var ekki gerður vettvangsuppdráttur til að sýna staðsetningu bifreiðanna og ummerkja eftir áreksturinn. Meðal þeirra eru glerbrot nærri miðlínu vegarins, sem sjá má á myndunum. Frásögnum ökumanna bifreiðanna tveggja af atvikum að árekstrinum er lýst í meginatriðum í héraðsdómi, ásamt framburðum vitna í málinu. Svo sem þar greinir var ökumaður IH-511 á ferð austur eftir þjóðveginum á leið frá Hvolsvelli, þegar ökumaður OM-420 kom að veginum eftir heimreiðinni frá Litla-Moshvoli og beygði inn á hann til vesturs. Bar þetta að í sama mund og IH-511 var ekið upp á ásinn, og virðist ökumaður hennar hafa komið auga á OM-420 þegar hann var nýfarinn framhjá vestara boðmerkinu og þá séð, að hún var á leið inn á þjóðveginn. Kveðst hann hafa reynt að hemla og síðan gripið til þess úrræðis að sveigja yfir á nyrðri vegarhelming, áður en hann kom að eystra merkinu, til að sneiða þannig hjá árekstri. Ökumaður OM-420 varð ekki var við hina bifreiðina samtímis, og kveðst hann ekki hafa séð til ferða IH-511 fyrr en hún hafi komið á móti sér á nyrðri vegarhelmingi. Hafi bifreið sín þá verið komin yfir á þann vegarhelming og hann ekki haft nein tök á að forðast árekstur. Hann hafi þó gert tilraun til að bakka bifreið sinni, en IH-511 hafi lent á henni í sama mund. Eftir frásögnum þessum og ummerkjum að dæma virðist áreksturinn hafa orðið með þeim hætti, að hægri framhorn bifreiðanna hafi lent skáhallt saman. Rásaði IH-511 áfram út af veginum að norðanverðu og stöðvaðist skammt undan, en OM-420 virðist hafa kastast aftur á við og stöðvast nærri þversum á syðri helmingi vegarins, þannig að framhjól námu við miðlínu. Urðu skemmdir á bifreiðinni aðallega á hægra framhorni, en á IH-511 urðu skemmdir einkum framanvert á hægri hlið. Staða bifreiðanna við áreksturinn verður ekki metin með vissu umfram það, að þær hafi rekist saman á nyrðri vegarhelmingi. Það virðist þó hafa gerst nærri miðjum vegarhelmingnum og ekki svo utarlega, að vinstri hjól IH-511 væru komin út af veginum. Gefa ummerkin jafnframt helst til kynna, að beygju OM-420 inn á þennan vegarhelming hafi ekki verið lokið til fulls, þegar óhappið varð. Um ábyrgð á árekstrinum er til þess að líta, að bifreið stefndu var ekið inn á þjóðveginn af heimreið. Bar ökumanni hennar samkvæmt 3. mgr. 25. gr. umferðarlaga að veita umferð á veginum forgang. Fram er komið, að ökumaðurinn varð ekki var við IH-511 fyrr en árekstur var óumflýjanlegur að kalla. Ekki er unnt að skýra það með hraða hinnar bifreiðarinnar einum saman, og verður að álykta, að ökumaðurinn hafi ekki veitt veginum næga athygli. Jafnframt verður ekki séð af ummerkjum, að bifreið hans hafi verið komin svo langt inn á veginn, að ökumaður IH-511 hefði getað afstýrt árekstri með því að halda bifreið sinni á eigin vegarhelmingi. Samkvæmt því verður að telja, að ökumaður OM-420 eigi sök á árekstrinum, og megi líta á aðgæsluskort af hans hálfu sem frumorsök að slysinu. Ökumaður IH-511 kveður ökuhraða hennar hafa verið 90 km/klst fyrir áreksturinn, en það er lögboðinn hámarkshraði á veginum. Afstaða bifreiðanna eftir áreksturinn gefur ekki sérstaklega til kynna, að hraðinn hafi verið meiri, en þess er einnig að gæta, að nokkur spölur er að heimreiðinni frá þeim stað, þar sem ökumaðurinn varð var við bifreið stefndu. Eftir fyrrgreindum atvikum er ekki unnt að virða honum það sérstaklega til sakar, að hann sveigði bifreiðinni yfir á öfugan vegarhelming. Á hinn bóginn verður ekki séð, að hann hafi dregið úr hraða eða annars gætt nægilegrar varúðar, þegar hann ók upp á ásinn, en vegna hinnar takmörkuðu vegsýnar bar honum sérstök skylda til að aka nægilega hægt miðað við aðstæður, sbr. e-lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga. Þegar þetta er virt ásamt öðrum atvikum málsins verður að telja, að á hafi skort um viðeigandi aðgát af hans hálfu, og eigi hann því einnig sök á óhappinu. Með skírskotun til 89. gr. umferðarlaga og þess, sem fyrr er rakið, þykir rétt að skipta ábyrgð á árekstrinum með þeim hætti, að hún falli á stefndu að 2/3 hlutum, en áfrýjandinn Helga Sigurðardóttir beri 1/3 hluta hennar. Ágreiningslaust er með aðilum, að eignatjón stefndu nemi metnu andvirði bifreiðar hennar, 520.000 krónum. Verða áfrýjendur þannig dæmdir til að greiða henni óskipt 173.333 krónur í skaðabætur, með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi í héraði. Rétt er, að áfrýjendur greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir, en þau hafa til þessa hafnað bótaskyldu. Dómsorð: Áfrýjendur, Helga Sigurðardóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Bergljótu Hermundsdóttur, óskipt 173.333 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. júní 1998 til greiðsludags. Áfrýjendur greiði stefndu óskipt samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 10. mars sl. var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 8. júní 1998. Stefnandi er Bergljót Hermundsdóttir, kt. 171243-2389, Litla-Moshvoli, Hvolsvelli. Stefndu eru Helga Sigurðardóttir, kt. 010451-4269, Eystri Torfastöðum, Fljótshlíðarhreppi, Rangárvallasýslu og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda: Að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda 520.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. apríl 1998 til greiðsludags. Gerð er krafa um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk vaxta frá dómsuppkvaðningu. Dómkröfur stefnda: Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málavextir Hinn 24. apríl 1998 var Kristmann Grétar Óskarsson, eiginmaður stefnanda, á leið frá Litla Moshvoli inn á Fljótshlíðarveg á bifreið stefnanda, OM-420. Á sama tíma var bifreið stefndu, Helgu Sigurðardóttur, IH-511, ekið austur Fljótshlíðarveg. Ökumaður bifreiðarinnar IH-511 var Ólafur Rúnarsson. Bifreiðarnar OM-420 og IH-511 skullu saman. Í lögregluskýrslu, dags. 24. apríl 1998, kl. 20:50, segir að þarna sé blindhæð sem skipt sé með boðmerkjum á tveimur stöðum. Þar segir jafnframt að við áreksurinn hafi bifreiðin OM-420 kastast aftur og stöðvast þversum á syðri akreininni en bifreiðin IH-511 hafi runnið út af veginum að norðanverðu vegarins og hafnað úti við girðingu. Á veginum sé þarna hæðarmismunar á annan metra að norðanverðu. Þegar lögreglan kom á vettvang var ökumaður IH-511 horfinn af vettvangi. Í lögregluskýrslu er haft eftir ökumanni OM-420 að hann hafi verið að koma frá Litla Moshvoli og ætlað að Stóra Moshvoli og verið að aka af afleggjaranum inn á Fljótshlíðarveginn og beygt til vinstri inn á hægri akrein þegar bifreiðin IH-511 kom skyndilega yfir hæðina og var ekið yfir á vinstri akrein miðað við akstursstefnu og skall á bifreið hans svo að hún kastaðist aftur á bak og til hliðar. Hún hafi stöðvast þversum á syðri akrein. Í lögregluskýrslu er haft eftir vitninu, Friðrik Pálssyni, að hann hafi komið á vettvang rétt eftir áreksturinn. Vitnið kvaðst hafa verið að fylgjast með árekstursvettvangi þegar ökumaður IH-511 hvarf á brott. Vitnið kvaðst hafa séð för eftir bifreiðina IH-511, að hann taldi vísast, og hafi þau legið af syðri akrein vegarins yfir á nyrðri akreinina eins og ökumaður IH-511 hefði sveigt yfir á vinstri vegarhelming miðað við akstursstefnu hans til að forða árekstri við OM-420. Í lögregluskýrslu 24. apríl 1998, kl. 21:50, er frásögn ökumanns IH-511 og segir þar að hann hafi verið á leið inn Fljótshlíðarveg á um 90 km hraða. Þegar hann kom inn á „Ásinn“ sá hann hvar bifreið var að koma inn á veginn af afleggjara frá Litla Moshvoli og stutt í bifreiðina. Ökumaðurinn kvaðst hafa reynt að hemla og sveigja til vinstri til að forða árekstri. Hann kvaðst hafa verið kominn yfir á rangan vegarhelming þegar bifreiðarnar skullu saman. Ökumaður IH-511 taldi að ökumaður OM-420 hefði ekki tekið eftir sér og hafi hann haldið hiklaust inn á veginn. Ökumaður IH-511 sagði að bifreið sín hefði við höggið henst út af veginum að norðanverðu og stöðvast við girðingu. Strax eftir að bifreiðin stöðvaðist kvaðst ökumaðurinn hafa fundið að hann hefði fengið högg á höfuðið. Hann kvaðst ekki hafa verið í bílbelti. Ökumaðurinn kvaðst hafa farið út úr bifreiðinni og gengið í kringum hana. Í sömu svifum hafi komið að stúlka, sem búi á Núpi, og kvaðst hann hafa farið með stúlkunni niður á Hvolsvöll til læknis. Ökumaður IH-511 sagði að áður en hann fór hefði hann séð að nokkrar bifreiðar voru komnar á staðinn og kvaðst hann hafa kallað til ökumanns OM-420 og sagst vera að fara til læknis. Ökumaður IH-511 sagði að þegar hann var búinn hjá lækninum hafi læknirinn hringt í lögregluna sem hefði komið skömmu síðar. Stefnandi telur bifreið sína gjörónýta eftir áreksturinn. Stefnandi leitaði eftir bótum vegna tjónsins til stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Félagið hafnaði bótakröfu stefnanda og taldi ökumann bifreiðar stefnanda hafa verið í algjörum órétti. Félagið bætti eiganda IH-511 tjón hans. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Af hálfu stefnanda er því haldið fram að eigandi bifreiðarinnar IH-511 og Vátryggingafélag Íslands hf. beri algerlega ábyrgð á því tjóni sem um ræðir en bifreiðin sé tryggð ábyrgðartryggingu hjá félaginu. Umrætt slys hafi orðið með þeim hætti að bifreiðinni IH-511 sé ekið á ólöglegum og allt of miklum hraða yfir blindhæð með þeim hætti að bifreiðinni sé sveigt til vinstri milli tveggja boðmerkja sem á hæðinni séu yfir á vinstri, þ.e. rangan vegarhelming. Fyrir liggi staðfesting ökumanns bifreiðarinnar IH-511 um það, að bifreið hans hafi verið komin á rangan vegarhelming. Bifreiðinni OM-420 hafi verið ekið yfir á hægri vegarhelming þegar til vesturs sé litið. Það sem ráði úrslitum í máli þessu sé staðsetning bifreiðanna en augljóst sé að bifreiðin OM-420 hafi verið komin inn á vegarhelming þann sem henni bar þegar árekstur varð. Ákoma á bifreiðinni OM-420 beri það augljóslega með sér að bifreiðin hafi verið komin inn á réttan vegarhelming. Að öðrum kosti væri ákoma á bifreiðinni á vinstra framhorni eða vinstri hlið ef bifreiðin hefði ekki verið komin inn á sinn rétta vegarhelming. Augljóst sé að bifreiðinni IH-511 hafi verið ekið á ofsahraða og stjórnlaust yfir blindhæðina. Viðbrögð ökumannsins séu fráleit og einkennist af því að hraði bifreiðarinnar hafi orðið til þess að hann hafi enga stjórn getað haft á bifreiðinni. Fráleitt úrræði sé að fara yfir á rangan vegarhelming svo sem gert hafi verið af bifreiðastjóranum í umrætt sinn. Þá sé að sjálfsögðu gersamlega út í hött að keyra yfir á rangan vegarhelming á milli boðmerkja eins og gert hafi verið í þessu tilviki. Á staðnum hafi verið vitni og sé annað þeirra tilgreint í lögregluskýrslu, Friðrirk Pálsson, en hann hafi staðfest að ökumaður bifreiðarinnar IH-511 hefði horfið á brott og jafnframt kvaðst hann hafa séð helmaför eftir bifreiðina IH-511 og talið að þau hafi legið á syðri akrein vegarins yfir á nyrðri akreinina eins og ökumaður bifreiðarinnar IH-511 hefði sveigt yfir á vinstri vegarhelming. Jafnframt muni hafa verið á staðnum í umrætt sinn Jóhann Steinsson, en eins og lögregluskýrsla beri með sér hafi eigi verið tekin sjálfstæð skýrsla af þessum vitnum. Vátryggingafélag Íslands hf., sem hafi fullvissað stefnanda um það að félagið hafi rannsakað gaumgæfilega vegsummerki, virðist hvorki hafa kynnt sér afstöðu eða framburð umræddra vitna né heldur tekið mark af þeirri augljósu staðreynd að ákoma á bifreiðinum beri það með sér með hvaða hætti árekstur hafi orðið. Sé augljóst að engin sök verði lögð á stefnanda vegna þessa tjóns, heldur sé sökin algerlega og alfarið hjá stefndu í máli þessu. Óhjákvæmilegt sé að benda á að ökumaður bifreiðarinnar IH-511 fullyrði að hann hafi orðið að sveigja inn á rangan vegarhelming til þess að forða árekstri. Þessar skýringar séu eigi trúverðugar en að sjálfsögðu hefði rétt úrræði verið hjá bifreiðastjóranum að hemla og nema staðar. En ef ferð bifreiðarinnar hafi verið mikil hafi verið útilokað fyrir hann að hemla. Ljóst sé að ekki hafi sá grunur verið útilokaður að ökumaður bifreiðarinnar IH-511 hafi verið ölvaður í umrætt sinn. Óneitanlega sé athugnarvert að hann hafi horfið af vettvangi strax eftir áreksturinn og í bifreið hans hafi verið að finna áfengi sem af hafi verið tekið. Ekki sé að sjá af lögregluskýrslu eða öðru að sýni hafi verið tekin af umræddum bifreiðastjóra. Úrræði hans í nefnt sinn beri það hins vegar með sér að hann hafi ekki verið með fullri rænu eða dregið rökréttar og eðlilegar ályktanir. Málið er höfðað gegn eiganda bifreiðarinnar IH-511, Helgu Sigurðardóttur, og jafnframt Vátryggingafélagi Íslands hf., sem tryggi bifreiðina ábyrgðartryggingu. Kröfu um óskipta ábyrgð sé beint að stefndu á grundvelli ákvæða umferðarlaga. Stefnandi gerir kröfu um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 520.000 kr. vegna hinnar skemmdu bifreiðar. Bifreiðin sé talin ónýt, hún sé í vörslu stefnanda. Matsverð bifreiðar af því tagi sem hér um ræðir sé 570.000 kr. samkvæmt upplýsingum frá Bílaþingi hf., sem sé söluaðili notaðra bifreiða hjá Heklu hf., umboðsaðila Mitsubishi bifreiða á Íslandi. Undir rekstri málsins var lögð fram bókun um að aðilar hafi orðið ásáttir um tölulegan þátt málsins þannig að andvirði bifreiðarinnar OM-420 hafi verið 570.000 kr. fyrir árekstur þann 24. apríl 1994 og að flak bifreiðarinnar sé að verðmæti 50.000 kr. Stefnandi reisir bótakröfu sína á almennum reglum skaðabótaréttarins og ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 2. mgr. 13. gr. varðandi akrein, sbr. og 1. mgr. 14. gr., sbr. og 1. mgr. 19. gr. og 1. mgr. 36. gr., sbr. og 2. mgr. c lið og e lið, varðandi reglur um ökuhraða og gætni við akstur. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. 88. gr., varðandi ábyrgð skráðs eiganda, sbr. og 1. og 3. mgr. 90. gr. sömu laga. Þá er vísað til 1. mgr. 97. gr. laganna varðandi aðild stefndu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sbr. 129. gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað helgist af því að stefnandi sé eigi virðisaukaskattskyldur og beri nauðsyn til þess að fá dæmdan skatt á tildæmdan málskostnað af þeim sökum. Málsástæður og rökstuðningur stefndu Um tjón af árekstrinum fari eftir sakarreglu 89. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sýknukrafa stefndu er á því byggð að ökumaður bifreiðar stefnanda eigi alla sök á árekstrinum en við ökumann bifreiðar stefndu sé ekkert að sakast. Ökumaður bifreiðar stefnanda hafi ekki virt forgang ökumanns bifreiðar stefndu er hann ók af afleggjaranum út á aðalbrautina, sbr. 25. gr. umferðarlaga. Hefði hann gert það hefði slysið ekki orðið. Með þessu aksturslagi hafi ökumaður bifreiðar stefnanda gerst frumvaldur að árekstrinum og eigi einn alla sök á honum. Er slysið varð hafi aðstæður til aksturs verið eins góðar og best verði á kosið. Bifreið stefndu, Helgu, hafi verið í góðu ásigkomulagi. Í lögregluskýrslu segi um akstursskilyrði að bjart hafi verið, dagsbirta og malbik þurrt og slétt. Ökumanni bifreiðar stefnanda hefði því átt að reynast auðvelt að sjá vel af blindhæðinni og ganga úr skugga um að bílar væru ekki nærri áður en hann ók út á aðalbrautina. Það hafi hann hins vegar ekki gert, þó að honum bæri það sérstaklega, sbr. 25. gr. umferðarlaga. Þegar ökumaður bifreiðarinnar IH-511 kom yfir blindhæðina hafi ökumaður bifreiðar stefnanda verið í þann mund að leggja af stað út á akbrautina. Í stað þess að bíða hafi hann hins vegar ekið óhikað út á akbrautina þrátt fyrir að bifreið stefndu hefði þá verið í sjónfæri. Sé því ljóst að ökumaður bifreiðar stefnanda hafi ekki verið að huga að umferð annarra bifreiða er hann hélt inn á veginn. Ökumaður bifreiðar stefndu, Ólafur Rúnarsson, hafi hins vegar hemlað strax og reynt að sveigja bifreið sinni frá bifreið stefnanda yfir á vinstri vegarhelming til að forða árekstri. Séu það rétt og afar eðlileg viðbrögð, enda neyðarúrræði til þess að afstýra líkams- og munatjóni. Verði Ólafi því ekki metið það til sakar. Fráleitt sé að halda því fram að með því hafi Ólafur brotið umferðarlög. Ólafur hafi ekið á löglegum hraða og séu fullyrðingar í stefnu þess efnis að Ólafur hafi ekið á ofsahraða og stjórnlaust úr í hött. Sönnunarbyrði um meinta sök ökumanns bifreiðar stefndu hvíli á stefnanda. Því er mótmælt að ökumaður bifreiðar stefnanda hafi verið búinn að rétta bifreið sína af á réttum vegarhelmingi er áreksturinn varð. Er áreksturinn varð hafi bifreiða stefnanda verið komin yfir á vinstri akrein og hafi ökumaður reynt að aka fram hjá bifreið stefnanda til þess að forða árekstri. Við þær aðstæður kunni það tjón er varð á bifreiðunum allt eins hafa orðið er bifreið stefnanda hafi að einhverju marki verið þvert á veginn. Það fái stuðning í þeirri staðreynd að glerbrot á vettvangi hafi að meginstefnu verið á miðjum veginum. Aðdróttanir í stefnu um hugsanlega ölvun ökumanns bifreiðar stefndu er slysið varð séu ekki á rökum reistar og haldlausar. Sú staðreynt að áfengisflaska var í bifreiðinni renni engum stoðum undir að ökumaður hafi verið ölvaður við aksturinn né heldur það að ökumaðurinn fór af vettvangi eftir slysið til að leita til læknis, enda hafi hann tilkynnt ökumanni bifreiðar stefnanda um það sérstaklega. Þá hafi ökumaðurinn mætt til skýrslutöku hjá lögreglunni strax eftir læknisvitjun og hafi aldrei verið grunaður um ölvun við akstur. Krafa stefndu um málskostnað er studd með vísan til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Verði ekki á sýknukröfu fallist er gerð krafa um sakarskiptingu og lækkun á stefnukröfum. Um sök bifreiðar stefnanda er vísað til málsástæðna varðandi sýknukröfuna. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi eins og málið sé vaxið. Stefnandi geti auk þess ekki krafist dráttarvaxta af kröfu fyrr en mánuði eftir að gögn kröfunni til stuðnings lágu ljós fyrir, sbr. 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að gögn hafi legið fyrir fyrr en við málshöfðun 8. júní sl. Sé stefnanda því ekki unnt að krefjast dráttarvaxta fyrr en frá 8. júlí sl. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi: Kristmann Grétar Óskarsson, eiginmaður stefnanda, Ólafur Rúnarsson, sonur stefndu, Helgu Sigurðardóttur, og vitnin Friðrik Pálsson, Jóhann Steinason og Ingólfur Waage lögregluþjónn. Fram kom hjá Kristmanni Óskarssyni, eiginmanni stefnanda, við skýrslutökur hér fyrir dómi að hann hafi stöðvað og litið til beggja hliða áður en hann ók inn á Fljótshlíðarveg. Kristmann kvaðst ekki hafa séð til ferða bifreiða áður en hann ók af stað. Hann kvaðst fyrst hafa séð bifreiðina IH-511 þegar hann var kominn inn á veginn og ók í vesturátt. Þá hafi bifreiðin IH-511 verið á hægri akrein beint á móti Kristni. Þegar komið er frá Litla Moshvoli sjáist ekki umferð á leiðinni austur Fljótshlíðarveg fyrr en bifreiðar eru komnar upp á hæðina sem er skammt frá afleggjaranum að Litla Moshvoli, ca. 100 m frá. Kristinn bar að þegar hann sá bifreiðina beint á móti sér hafi hann sett í bakkgír en í sömu mund hafi bifreiðin IH-511 lent á bifreið stefnanda. Kristinn kvaðst hafa séð hjólför eftir IH-511 á milli akstursmerkjanna. Hjólförin hafi verið á hægri akrein miðað við akstursstefnu Kristins. Kristinn kvaðst ekki hafa séð hjólför eftir IH-511 á réttum vegarhelmingi. Árekstursstaðurinn hafi verið rétt á móti afleggjaranum að Litla Moshvoli. Fram kom hjá Ólafi Rúnarssyni, ökumanni IH-511, syni stefndu, Helgu Sigurðardóttur, að brot úr árekstrinum hafi lent á miðjum veginum. OM-420 hafi verið á hægri akrein en IH-511 á vinstri. Þarna séu engar hraðatakmarkanir. Árekstursstaðurinn sé svo gott sem beint á móti afleggjaranum að Litla Moshvoli en bifreiðin IH-511 muni hafi verið búin að beygja ca. 2 m í áttina að Hvolsvelli. Ólafur Rúnarsson taldi OM-420 hafa snúið svo gott sem þversum á veginum þegar áreksturinn varð. Ákoma á IH-511 hafi verið á hægri hlið bifreiðarinnar. Ólafur kvaðst ekki hafa séð bifreiðina OM-420 áður en hún kom inn á Fljótshlíðarveginn. Vitnið, Friðrik Pálsson, bar að hann hafi séð för bifreiðarinnar IH-511 þar sem bifreiðin hafði verið réttum megin við fyrra akreinaskiltið og svo hafi hjólförin beygt yfir á rangan vegarhelming. Friðrik kvaðst halda að ökumaður IH-511 hefði ætlað að sveigja fram hjá bifreiðinni OM-420. Friðrik taldi að áreksturinn hefði orðið þegar OM-420 var algjörlega kominn inn á réttan vegarhelming og hafi sú bifreið kastast aftur til baka. Þá hafi bifreiðin IH-511 verið komin alveg út í kantinn. Vitnið kvaðst hvorki hafa séð bremsu- né skrensför. Að sögn Friðriks leið nokkuð langur tími frá því að áreksturinn varð og þar til lögreglan kom á vettvang. Fram kom hjá vitninu Jóhanni Steinssyni að hjólför á árekstursstað hafi verið greinileg. Að sjá hafi förin verið vinstra megin og legið í áttina að bílnum sem hafði farið út af . Fram kom hjá Ingólfi Waage lögregluþjóni að vitni á staðnum hafi talað um hjólför en Ingólfur kvaðst ekki hafa séð hjóför. Ingólfur sagði að frá miðlínu afleggjarans að Litla Moshvoli að fyrra akstursmerkinu séu 14,2 m. Á milli merkja séu 66,4 m. Ingólfur taldi ekki ástæðu til áfengisprófunar á ökumanni bifreiðarinnar IH-511 og kvaðst telja víst að ökumaðurinn hafi ekki verið undir áhrifum áfengis. Niðurstaða Fram er komið að á leiðinni austur Fljótshlíðarveg skammt frá afleggjaranum að Litla Moshvoli er blindhæð. Ökumenn bifreiðanna OM-420 og IH-511 eru báðir búsettir á svæðinu og eiga því að vera kunnugir staðháttum. Umferð um Fljótshlíðarveg nýtur forgangs gagnvart umferð af afleggjaranum að Litla Moshvoli. En þeir ökumenn sem eiga leið um Fljótshlíðarveg eru bundnir af ákvæðum umferðarlaga og skulu halda sig hægra megin á vegi sbr. 1. mgr. 14. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í skjölum málsins kemur fram að á blindhæðinni skammt frá árekstursstað eru tvær akreinar og ber ökumönnum þar að halda sig á hægri akrein. Á leið þessari ber ökumönnum að sýna sérstaka aðgæslu sbr. 1. mgr. 36. gr. umferðarlaga og e lið 2. mgr. sömu greinar. Ökumaður bifreiðarinnar OM-420 kvaðst hafa stöðvað bifreið sína áður en hann ók inn á Fljótshlíðarveg. Hann kvaðst ekki hafa séð til ferðar bifreiðarinnar IH-511 fyrr en hann var kominn inn á Fljótshlíðarveg og ók í vesturátt. Þá hafi bifreiðin IH-511 verið beint á móti sér. Ökumaður IH-511 kvaðst ekki hafa séð til ferða bifreiðarinnar OM-420 fyrr en bifreiðin var komin inn á Fljótshlíðarveginn. Þegar litið er til ákomustaða á bifreiðunum OM-420 og IH-511 eins og þeir koma fram á framlögðum ljósmyndum á dskj. 4 og 5, þ.e. að aðalákoma á OM-420 er á hægra framhorni bifreiðarinnar og á bifreiðinni IH-511 að framanverðu hægramegin, þá þykir ljóst að bifreiðin OM-420 hafi snúið beint áfram til vesturs á Fljótshlíðarveginum er áreksturinn varð en bifreiðinni IH-511 hafi verið ekið í veg fyrir bifreiðina OM-420. Verður því að telja frumorsök árekstursins það aksturslag ökumanns bifreiðar stefndu, Helgu Sigurðardóttur, IH-511 að aka yfir á rangan vegarhelming þá er hann sá til ferða bifreiðarinnar OM-420, en á þessum stað bar honum að sýna sérstaka aðgæslu skv. e lið 2. mgr. 36. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eins og málið liggur fyrir er ekkert fram komið um að ökumaður OM-420 hafi ekki sýnt þá aðgæslu sem honum bar í umrætt sinn. Á því tjóni sem hlaust af aksturslagi ökumanns bifreiðarinnar IH-511 bera stefndu ábyrgð in solidum skv.1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 1. mgr. 90. gr., 1. mgr. 91. gr. og 95. gr. sömu laga. Ekki er ágreiningur um fjárhæð tjóns stefnanda, þ.e. 520.000 kr., og verða stefndu dæmd in solidum til greiðslu þeirrar fjárhæðar með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. apríl 1998 til uppkvaðningar dóms þessa en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda in solidum 150.000 kr. í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið litið til virðisaukaskattskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndu, Helga Sigurðardóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Bergljótu Hermundsdóttur, 520.000 kr. með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. apríl 1998 til uppkvaðningar dóms þessa en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og 150.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 425/2004
Kærumál Vitni Frávísunarúrskurður staðfestur
Hafnað var kröfu K um að A, fyrrum sambúðarkona M, yrði kvödd fyrir dóm sem vitni í máli þar sem M og K deildu um forsjá tveggja sona þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að A verði kvödd fyrir dóm sem vitni í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og henni verði leyft að leiða fyrrnefnda konu sem vitni í málinu til skýrslugjafar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar en til vara að hann verði felldur niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 154/2001
Fasteignakaup Forkaupsréttur Veðbókarvottorð Þinglýsing
Með kaupsamningi 8. nóvember 2000 keypti SK tiltekna fasteign af SJ, en ekki var við kaupin gætt forkaupsréttar A og systkina hennar, sem kveðið hafði verið á um í afsali þeirra til SJ 15. janúar 1981. Við gerð fyrrgreinds kaupsamnings lá frammi veðbókarvottorð, dagsett 1. nóvember 2000, þar sem forkaupsréttarins var ekki getið en vísað til þinglýsingarnúmers fyrrnefnds afsals. Í ljós var leitt að við þinglýsingu afsalsins var athugasemd um forkaupsréttinn ekki færð í þinglýsingabók. Af hálfu systkinana var þess krafist að viðurkenndur yrði forkaupsréttur þeirra og að SJ yrði gert skylt að selja og afsala fasteigninni til þeirra gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og greindi í kaupsamningi SJ við SK. Við úrlausn málsins var til þess litið að SJ var við söluna til SK grandsamur um þinglýstan forkaupsrétt systkinanna og að þau höfðu ekki átt þess kost að neyta þess réttar síns þar sem eignin var ekki auglýst. Tekið var fram að það heyrði til vandaðra hátta við fasteignakaup og væri almennt nauðsynlegt, að auk veðbókarvottorðs lægju fyrir þýðingarmikil skjöl um viðkomandi eign, þ.á m. eignarheimild seljanda. Þá hefði SK haft nokkurt svigrúm til að leita annarra úrræða eftir að þeim barst tilkynning forkaupsréttarhafa um að þau vildu neyta þess réttar. Með hliðsjón af þessu var ekki talið rétt að víkja hinum eldri þinglýsta rétti til hliðar á grundvelli 18. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 vegna kaupsamnings SJ og SK. Var því fallist á kröfur A og systkina hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. maí 2001 og krefjast þess að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur þeirra að fasteigninni Bárugötu 2 í Reykjavík, ásamt tilheyrandi eignarlóð og öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber, við sölu stefndu St. Jósefssystra á fasteigninni samkvæmt kaupsamningi milli stefndu 8. nóvember 2000, með sömu kjörum og skilmálum og þar greinir. Einnig er þess krafist, að stefndu St. Jósefssystrum verði með dómi gert skylt að selja og afsala umræddri fasteign til áfrýjenda gegn greiðslu af þeirra hendi með sömu kjörum og skilmálum og í framangreindum kaupsamningi greinir. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að áfrýjendur verði dæmdir óskipt til greiðslu málskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt skjal, kauptilboð stefndu Samtaka um kvennaathvarf í fasteignina Bárugötu 2 í Reykjavík, dagsett 12. september 2000, fyrir 39 milljónir króna. Var tilboðið áritað um samþykki stefndu St. Jósefssystra 14. september sama ár. I. Málsatvik og málsástæður aðila eru rakin í héraðsdómi. Fyrir liggur að kaup voru ráðin milli stefndu í málinu um húseignina Bárugötu 2 hinn 14. september 2000 við samþykkt ofangreinds kauptilboðs, en kaupsamningur var gerður 8. nóvember sama ár. Húseignin var ekki auglýst til sölu. Óumdeilt er að við kaupin var ekki gætt forkaupsréttar áfrýjenda, sem kveðið hafði verið á um í afsali þeirra til stefndu St. Jósefssystra 15. janúar 1981, sem þinglýst var 22. sama mánaðar. Við gerð kaupsamnings stefndu lá frammi veðbókarvottorð, dagsett 1. nóvember 2000. Var þar ekki getið forkaupsréttar þessa en vísað til þinglýsingarnúmers fyrrnefnds afsals. Er í ljós leitt að við þinglýsingu afsalsins var athugasemd um forkaupsréttinn ekki færð í þinglýsingabók. Áfrýjendur komust á snoðir um kaupsamning stefndu síðari hluta nóvember 2000 og hófust þá þegar handa um að fá að neyta forkaupsréttar síns. Var því hafnað, ekki síst vegna afstöðu stefndu Samtaka um kvennaathvarf. Höfðu þau selt fyrri eign sína með kaupsamningi 23. október 2000 og áttu samkvæmt honum að afhenda hana á tímabilinu 15. febrúar til 1. mars 2001. Af hálfu áfrýjenda hefur því verið lýst yfir að verði kröfur þeirra teknar til greina muni þeir veita stefndu sanngjarnan frest til að finna sér nýtt húsnæði. II. Með skírskotun til raka héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að kaupsamningur milli stefndu 8. nóvember 2000 verði ekki virtur sem örlætisgerningur, sem girði fyrir að forkaupsréttur áfrýjenda hafi orðið virkur. Líta verður svo á, eins og gert er í héraðsdómi, að við þinglýsingu afsalsins frá 15. janúar 1981 hafi orðið mistök þar sem forkaupsréttar áfrýjenda var ekki getið við færslu í þinglýsingabók, sbr. 1. mgr. 9. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í 18. gr. laganna felst að þess sé kostur, þegar slík mistök verða, að kveða svo á með dómi, að réttur sá, er áður þinglýst skjal veitir, skuli víkja fyrir rétti samkvæmt samningi, sem síðar er þinglýst, að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Hér er um að ræða undantekningu frá meginreglum um forgangsáhrif þinglýsingar gagnvart yngri réttindum, sbr. 15. gr. þinglýsingalaga. Í lokamálslið sömu greinar er sérstaklega tekið fram, að hafi maður við afhendingu eignar áskilið sér réttindi yfir henni, svo sem veðrétt eða forkaupsrétt, þá gangi þau fyrir réttindum, er viðsemjandi hans kann að stofna síðar öðrum til handa, að því tilskildu að heimildarskjalið beri það með sér og hann hafi afhent það til þinglýsingar í síðasta lagi samtímis skjali því, sem viðsemjandi hans hefur gefið út. Það er og aðalregla að það sé skjalið sem slíkt, sem skeri úr um réttindi, en ekki greining þinglýsingarstjóra, áður þinglýsingardómara, sbr. lög nr. 85/1989. Ber að hafa þessi þýðingarmiklu atriði í huga við mat á ákvæðum 18. gr. þinglýsingalaga. Þykir og verða ráðið af orðalagi hennar og lögskýringargögnum, að þeirri heimild, sem í henni felst, skuli ekki beitt nema mat á öllum atvikum leiði í ljós að sérstakar ástæður mæli með því enda leiði annað til mjög ósanngjarnrar niðurstöðu. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, verður ekki fram hjá því litið, að áfrýjendur áttu þinglýstan forkaupsrétt að húseigninni Bárugötu 2 og að seljandi eignarinnar var grandsamur um þann rétt við sölu hennar í nóvember 2000. Áfrýjendur áttu þess engan kost að neyta forkaupsréttar síns þar sem eignin var ekki auglýst, en þeir hófust handa þegar er þeir fréttu af sölunni, sem var fljótlega eftir gerð kaupsamnings. Telja verður að það heyri til vandaðra hátta við fasteignakaup og sé almennt nauðsynlegt, að auk veðbókarvottorðs liggi fyrir þýðingarmikil skjöl varðandi eign þá, sem um er samið, þar á meðal eignarheimild seljanda. Þá verður að telja að stefndu Samtök um kvennaathvarf hafi haft nokkurt svigrúm til að leita annarra úrræða eftir að áfrýjendur tilkynntu að þeir vildu neyta forkaupsréttar síns. Að þessu virtu þykir ekki sýnt að skilyrðum 18. gr. þinglýsingalaga sé fullnægt. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið rétt að víkja hinum eldri þinglýsta rétti áfrýjenda til hliðar vegna kaupsamnings stefndu í málinu og verður því fallist á kröfur áfrýjenda svo sem nánar greinir í dómsorði. Rétt þykir að dæma stefndu St. Jósefssystur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar segir í dómsorði, en málskostnaður að öðru leyti falli niður. Dómsorð: Viðurkenndur er forkaupsréttur áfrýjenda, Auðar Einarsdóttur, Elísabetar Einarsdóttur, Ágústs Einarssonar, Svövu Einarsdóttur, Ólafar Einarsdóttur, Helgu Einarsdóttur, Sólveigar Einarsdóttur, Elínar Einarsdóttur, dánarbús Guðríðar Einarsdóttur og dánarbús Sigurðar Einarssonar, að fasteigninni Bárugötu 2, Reykjavík, ásamt tilheyrandi eignarlóð og öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber, við sölu stefndu St. Jósefssystra, klausturreglu, á fasteigninni samkvæmt kaupsamningi 8. nóvember 2000 milli þessa stefnda og meðstefnda Samtaka um kvennaathvarf með sömu kjörum og skilmálum og þar greinir. Stefndu St. Jósefssystrum er skylt að selja og afsala áfrýjendum fasteigninni Bárugötu 2, að uppfylltum þeim skilyrðum, sem í fyrrgreindum kaupsamningi greinir. Stefndu St. Jósefssystur greiði áfrýjendum sameiginlega samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður að öðru leyti falli niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 3. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 9. janúar s.l. Stefnendur eru Guðríður Einarsdóttir, kt. 230648-4179, Bjarmalandi 8, Reykja­vík, Elísabet Einarsdóttir, kt. 250849-2309, Hvassaleiti 87, Reykjavík, Ágúst Einars­son, kt. 110152-3969, Fornuströnd 19, Seltjarnarnesi, Svava Einarsdóttir, kt. 301053-2589, Nesvegi 82, Reykjavík, Ólöf Einarsdóttir, kt. 280856-3719, til heimilis í Banda­ríkjun­um, Helga Einarsdóttir, kt. 140558-6649, Álagranda 24, Reykjavík, Sólveig Einars­dóttir, kt. 090859-5369, Aragötu 10, Reykjavík, Elín Einarsdóttir, kt. 310564-7969, Ægisíðu 103, Reykjavík, Guðbjörg M. Matthíasdóttir, kt. 140352-3499, f.h. dán­ar­bús Sigurðar Einarssonar, Birkihlíð 17, Vestmannaeyjum og Auður Einarsdóttir, kt. 121262-5929, Vesturbrún 26, Reykjavík. Stefndu eru St. Jósefssystur, klausturregla, kt. 530177-0179, Suðurgötu 41, Hafn­ar­firði og Samtök um kvennaathvarf, kt. 410782-0229, Austurstræti 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur stefn­enda að fasteigninni Bárugötu 2, Reykjavík, ásamt tilheyrandi eignarlóð og öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber, við sölu stefndu St. Jósefssystra á fasteigninni sam­kvæmt kaupsamningi milli stefndu, dags. 8. nóvember 2000, með sömu kjörum og skil­málum og þar greinir. Þá er þess krafist að stefndu St. Jósefssystrum verði með dómi gert skylt að selja og afsala til stefnenda umræddri fasteign gegn greiðslu af hendi stefnenda með sömu kjörum og skilmálum og í framangreindum kaupsamningi greinir. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi að viðbættum virðisauka­skatti. Dómkröfur stefnda St. Jósefssystra, klausturreglu eru þær að þær verði sýknaðar af öllum kröfum stefnenda og stefnendum verði gert að greiða stefndu in solidum máls­kostnað að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda Samtaka um kvennaathvarf eru þær að þau verði sýknuð af öll­um kröfum stefnenda og þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda samkvæmt reikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir. Málavextir eru þeir að með afsali dagsettu 15. janúar 1981 seldu stefnendur stefndu St. Jósefssystrum alla húseignina Bárugötu 2 hér í borg ásamt tilheyrandi eign­ar­lóð og öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber. Í afsalinu er svofellt ákvæði: „Kaup­andi samþykkir að veita seljendum forkaupsrétt á hinni seldu eign og skulu seljendur svara innan 14 daga frá dagsetningu forkaupsréttartilkynningar hvort þeir vilja neyta for­kaupsréttar.” Afsalið var móttekið til þinglýsingar hjá borgarfógetaembættinu í Reykjavík 22. janúar sama ár og innfært í þinglýsingabók 26. sama mánaðar sem skjal nr. 1005/81. Fram kemur í gögnum málsins að umrædd fasteign sé æskuheimili stefn­enda, sem þau tengist sterkum tilfinningaböndum. Stefndu, Samtök um kvennaathvarf, voru stofnuð árið 1982 og reka þau athvarf fyrir konur og börn sem af einhverjum ástæðum verða að yfirgefa heimili sín vegna of­beldis af hálfu maka. Starfsemin hefur undanfarin ár verið til húsa að Öldugötu 14 hér í borg og segja þessi stefndu samtök að af ýmsum ástæðum hafi verið orðið afar brýnt að finna hentugra húsnæði undir starfsemina. Síðastliðið haust bárust stefndu þær upp­lýsingar að fasteignin að Bárugötu 2 kynni að vera föl og segja stefndu að með­stefndu hafi tekið því vel að selja hinum stefndu samtökum eignina. Hafi það einkum verið sökum þess að meðstefndu hafi verið hlýtt til samtakanna og viljað styðja við bakið á þeim eins og kostur væri. Hin stefndu samtök gerðu þá tilboð í eignina og buðust til að greiða kr. 39.000.000 fyrir eignina. Meðstefndu tóku þessu tilboði og segjast hafa gert það þrátt fyrir að fasteignasali sá, sem sá um söluna, hefði gert þeim ljóst að unnt yrði að fá verulega hærra verð fyrir eignina. Hin stefndu samtök seldu þá fast­eign sína að Öldugötu 14 hér í borg með kaupsamningi dagsettum 23. október s.l. Kaup­samningur um fasteignina Bárugötu 2 var undirritaður 8. nóvember s.l., en sam­kvæmt honum skuldbundu hin stefndu samtök sig til þess að greiða kr. 14.000.000 við und­irritun kaupsamnings, kr. 4.000.000 20. nóvember s.l., kr. 6.000.000 20. janúar s.l., kr. 6.000.000 5. mars s.l., kr. 8.000.000 20. mars s.l. og kr. 1.000.000 1. apríl s.l. Í kaup­samningi kemur fram að aðilum hafi verið kynnt veðbókarvottorð og vottorð frá FMR. Veðbókarvottorðið er dagsett 1. nóvember s.l. og er eigandi eignarinnar sagður St. Jósefssystur og er vísað um eignarheimild til skjals nr. E-01005/81. Þá er vísað til kvaða samkvæmt lóðarsamningi til skjals nr. C-01231. Samkvæmt vottorðinu eru engar veðskuldir áhvílandi og ekkert er vikið að kvöðum eða öðrum eignarböndum. Hefur verið upplýst í málinu að stefndu St. Jósefssystur höfðu gleymt forkaupsrétti stefn­enda og bar hann því ekkert á góma við undirritun kaupsamningsins. Var stefn­end­um því hvorki send tilkynning um söluna né þeim boðið að neyta forkaupsréttar síns. Kaupsamningurinn var móttekinn til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykja­vík 9. nóvember s.l. og var honum þinglýst daginn eftir án athugasemda. Þegar stefnendum bárust upplýsingar um söluna kröfðust þau þess 28. nóvember s.l. að þau fengju að neyta forkaupsréttar síns. Lýstu þau sig reiðubúin að greiða gjald­fallna greiðslu tafarlaust. Þessum kröfum stefnenda var hafnað með bréfi dagsettu 6. desember s.l. Með bréfi dagsettu 12. desember s.l. til stefnenda frá hinum stefndu sam­tökum var þess farið á leit að stefnendur féllu frá forkaupsrétti sínum. Stefnendur höfn­uðu því og kröfðust þess að stefndu St. Jósefssystur lýstu því skriflega yfir að stefndu myndu virða forkaupsrétt stefnenda og afhenda þeim fasteignina 15. janúar 2001 að viðlagðri málshöfðun. Með bréfi dagsettu 29. desember s.l. mótmæltu hin stefndu samtök forkaupsrétti stefnenda. Með bréfi dagsettu 4. janúar s.l. var þess farið á leit við stefndu St. Jósefssystur að afhendingu eignarinnar yrði frestað á meðan mál þetta er rekið. Ekki var fallist á þá málaleitan og með lögbannsbeiðni dagsettri 9. janúar s.l. kröfðust stefnendur þess að lögbann yrði lagt við því að stefndu St. Jósefs­systur afhendi eða afsali hinum stefndu samtökum umrædda fasteign. Sýslumaðurinn í Reykja­vík hafnaði þessari beiðni 18. janúar s.l. Í endurriti úr gerðarbók embættisins kemur fram að þar sem hin stefndu samtök hafi lýst því yfir að ekki verði ráðist í breyt­ingar á fasteigninni fyrr en dómur sé genginn í Héraðsdómi Reykjavíkur og þar sem afsal verði ekki gefið út fyrr en 1. apríl 2001, telji sýslumaður að gerðarbeiðandi hafi ekki sannað eða gert sennilegt að þær athafnir gerðarþola að afhenda fasteignina brjóti eða munu brjóta gegn lögvörðum rétti gerðarbeiðenda. Með bréfi sýslumannsins í Reykjavík til stefndu dagsettu 29. nóvember s.l. var til­kynnt um leiðréttingu þinglýsingabóka vegna forkaupsréttar að Bárugötu 2 með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Segir í bréfinu að umræddur forkaupsréttur virðist ekki hafa komið fram á veðbókarvottorði eignarinnar þegar kaupsamningnum var þinglýst í nóvember s.l. en það hafi nú verið leiðrétt. Á dómþingi 2. mars s.l. voru Dan V.S. Wiium og Björn Þorri Viktorsson, hér­aðs­dómslögmenn og löggiltir fasteignasalar, dómkvaddir að beiðni hinna stefndu sam­taka til þess að meta markaðsverð fasteignarinnar að Bárugötu 2 í nóvember s.l. miðað við samningskjör samkvæmt umræddum kaupsamningi dagsettum 2. nóvember s.l. Matsgerð þeirra er dagsett 15. mars s.l. og er það niðurstaða þeirra að matsverð eign­arinnar hafi verið kr. 43.500.000. Segir í matsgerð að samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins sé lóðarmat kr. 10.320.000, fasteignamat kr. 16.545.000 og bruna­bótamat kr. 40.096.000, en eignin er talin vera 292,4 m². Í matinu segir að mats­menn hafi stuðst við reynslu sína og þekkingu á fasteignamarkaðnum í Reykjavík og tekið mið af söluverði hliðstæðra eigna á þeim tíma er salan fór fram. Matsmenn töldu eignina talsvert stærri en um sé getið í skrám Fasteignamatsins og telja þeir stærð hússins vart undir 400 m². Matsmenn segja staðsetningu hússins eftirsótta á fast­eignamarkaði og framboð sambærilegra eigna lítið. Í málinu liggur einnig fyrir verðmat Vilhjálms Einarssonar, löggilts fasteigna- og skipa­sala dagsett 20. febrúar s.l., en þess var aflað að beiðni lögmanns stefnenda. Er það niðurstaða Vilhjálms að söluverð eignarinnar sé kr. 38.000.000. Þá liggur fyrir mats­gerð Brynjars Franssonar og Sverrir Kristjánssonar, löggiltra fasteignasala, sem aflað var að beiðni lögmanns stefnenda. Í mati þeirra, sem dagsett er 21. febrúar s.l., kemur fram að þeir telja hæfilegt söluverð eignarinnar kr. 41.500.000. Einnig liggur fyrir í málinu verðmat Jóns Guðmundssonar, löggilts fasteignasala dagsett 26. janúar s.l., en hann áætlar markaðsverð eignarinnar í nóvember s.l. kr. 46.500.000, en lög­maður stefndu Samtaka um kvennaathvarf óskaði eftir þessu mati. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur reisa kröfur sínar á samningsbundnum og þinglýstum forkaupsrétti sem þeim hafi verið veittur við sölu þeirra á fasteigninni að Bárugötu 2, ásamt til­heyr­andi eignarlóð og réttindum til stefndu St. Jósefssystra samkvæmt afsali dagsettu 15. janúar 1981. Hafi stefnendur frá þeim degi notið forkaupsréttar að fasteigninni gagn­vart stefndu St. Jósefssystrum og felist í þeim rétti að stefnendum sé heimilt að ganga inn í kaupsamning eða samþykkt kauptilboð um fasteignina og kaupa eignina af stefndu St. Jósefssystrum með sömu skilmálum og kjörum og viðsemjandi stefndu hefði átt. Byggi forkaupsrétturinn á skýru og ótvíræðu orðalagi í afsali og hafi for­kaups­réttinum ekki verið mótmælt. Forkaupsréttur stefnenda hafi orðið virkur við þá ákvörðun stefndu að selja fasteignina. Stefndu hafi hins vegar ekki virt þá samn­ings­bundnu skyldu sína að tilkynna stefnendum um þá ákvörðun og gefa þeim kost á að neyta forkaupsréttar síns. Þar sem stefnendur hafi ítrekað boðið fram greiðslu í sam­ræmi við kaupsamning og krafist þess að fá að kaupa eignina af stefndu á sömu kjör­um og þar komi fram, hafi þau uppfyllt allar kröfur sem til þeirra verði gerðar. Stefnendur byggja einnig á 6. ml. 15. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 og segja það ákvæði eiga beint við í máli þessu og staðfesta fortakslausan rétt stefnenda til að ganga inn í kaupsamning stefndu. Stefnendur byggja á því að réttindum stefnenda hafi verið þinglýst árið 1981 og þannig hafi forkaupsréttur stefnenda þar að auki verið tryggður gagnvart öllum þeim er síðar koma og telja sig eiga réttindi yfir fasteigninni. Stefnendur vísa um grandsemi einnig til 19. gr. þinglýsingalaga. Stefnendur telja rétt að beina viðurkenningarkröfu sinni einnig að hinum stefndu sam­tökum, enda ljóst að úrslit málsins skipti þau miklu. Stefnendur telja tilvísun hinna stefndu samtaka til 18. gr. þinglýsingalaga ranga, enda ryðji hún ekki úr vegi skýr­um og viðurkenndum forkaupsrétti stefnenda og skapi stefndu engan efnisrétt að lögum. Forkaupsréttur stefnenda byggi á samningi þeirra við stefndu St. Jósefssystur og hefði í raun verið óþarft að þinglýsa þeim réttindum. Með þinglýsingu afsalsins með forkaupsréttarákvæðinu hafi stefnendur hins vegar einnig tryggt sér forkaupsrétt sinn gagnvart síðari kaupendum fasteignarinnar. Stefnendur byggja einnig á því að það sé grundvallaratriði forkaupsréttar að í honum felist höft eða kvöð á eignarréttindum viðkomandi eiganda hverju sinni, en ekki hugsanlegs kaupanda sem verði af kaupum vegna forkaupsréttar fyrri aðila. Með vísan til þessa geti hin stefndu samtök ekki byggt á þinglýsingalögum eða talið til nokkurs réttar á grundvelli þeirra. Vísa stefnendur einnig til 1. mgr. 35. gr. laganna í þessu sambandi. Stefnendur byggja á því að atvik í máli þessu séu ekki með þeim hætti að 18. gr. þing­lýsingalaga eigi við. Þá geti hin stefndu samtök ekki talist grandlaus um for­kaups­rétt stefnenda, svo sem gert sé að skilyrði í lagagreininni, enda hafi stefndu St. Jósefs­systur verið viðsemjendur stefnenda og réttindunum þar að auki þinglýst. Frá­leitt væri að telja hin stefndu samtök grandlaus, enda gengi það þvert gegn þing­lýs­inga­lögum og áratuga venju um réttaráhrif þinglýsingar. Önnur skýring fæli það í sér að að þinglýsing réttinda hefði engin áhrif, hvorki gagnvart þriðja manni né öðrum. Stefn­endur vísa til 19. gr. þinglýsingalaga, en af henni leiði að menn verða ekki taldir grand­lausir um réttindi og kvaðir sem þinglýst hefur verið. Stefnendur byggja einnig á því að óvarlegt hafi verið af hinum stefndu samtökum að kynna sér ekki afsalið frá 15. janúar 1981 við kaupsamningsgerðina, enda föst venja að fyrri heimildarskjöl liggi fyrir. Verði hin stefndu samtök að bera hallann af þeirri óaðgæslu sinni. Stefnendur vísa einnig í þessu sambandi til 12. gr. og 2. mgr. 17. gr. laga nr. 54/1997 og 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998. Hafi fasteignasala þeim, sem sá um söluna, borið að semja söluyfirlit þar sem fram kæmu kvaðir sem hvíli á eign­inni. Verði stefndu alfarið að bera áhættuna af þessari vanrækslu fasteignasalans. Stefnendur vísa um málskostnað til 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu St. Jósefssystra. Stefndu St. Jósefssystur, byggja á því að mistök hafi orðið hjá embætti borgar­fógeta í Reykjavík þegar umræddu afsali var þinglýst árið 1981. Hafi mistökin verið fólgin í því að eitt meginatriði skjalsins var ekki fært í þinglýsingabók, en samkvæmt 9. gr. þinglýsingalaga sé gert ráð fyrir að öll meginatriði séu færð inn. Hljóti for­kaups­réttur að vera eitt þeirra atriða, þar sem slík kvöð takmarki ráðstöfunarrétt yfir eign­inni. Meginatriðin birtist síðan á veðbókarvottorði og sá sem það skoði eigi að geta treyst því sem þar kemur fram. Verði mistök við þinglýsingu séu ákvæði í 18. gr. lag­anna sem taki á álitaefnum þegar hagsmunir skarist. Sé þá afgerandi hvort hinn síðari rétthafi sé grandlaus og undir þeim kringumstæðum komi hagsmunir og hags­muna­mat til skoðunar. Stefndu benda á að meðstefndu yrðu fyrir miklu og óverðskulduðu tjóni þyrftu þau að víkja og yrði það tjón tvímælalaust bagalegra en það tjón sem stefnendur yrðu fyrir, yrðu þau að víkja. Meðstefndu hefðu þegar selt þá eign sem þau áttu fyrir starf­semi sína og yrði bagalegt fyrir svo viðkvæma starfsemi að þurfa á skömmum tíma að leita að annarri eign og ólíklegt að önnur jafn góð eign fyndist á jafn hagstæðu verði. Að mati stefndu St. Jósefssystra hafa stefnendur ekki á neinn hátt gert grein fyrir óhag­ræði sínu og hugsanlegu tjóni fengju þau ekki eignina. Þá væri óeðlilegt að þau nytu góðs af þeirri velvild sem stefndu hafi sýnt meðstefndu og fengju að ganga inn í kaup­samning um fasteign þar sem söluverð sé talsvert undir markaðsvirði. Hlyti slíkt að fela í sér óeðlilega auðgun þeim til handa. Stefndu byggja á því að í 15. gr. þinglýsingalaga sé að finna almenna reglu um for­gang, en í 18. gr. sé hins vegar sérregla sem komi til skoðunar í þeim tilvikum þegar mistök verði og hagsmunir skerist. Hljóti almenna reglan því að víkja. Þá mót­mæla stefndu túlkun stefnenda á 19. gr. laganna. Ekkert tilefni hafi verið fyrir þá sem komu að umræddum fasteignakaupum að kanna eldri heimildir, enda hafi veð­bók­ar­vott­orð ekki gefið tilefni til þess. Málsástæður og lagarök stefndu Samtaka um kvennaathvarf. Hin stefndu samtök taka ekki afstöðu til þess hvort stefnendur eigi þann for­kaups­rétt sem þau krefjist viðurkenningar á gagnvart stefndu St. Jósefssystrum. Hvort sem slíkur réttur sé fyrir hendi eða ekki geti hann ekki haft nein áhrif á réttindi stefndu yfir fasteigninni að Bárugötu 2. Stefndu byggja á því að ætlaður forkaupsréttur stefnenda hafi ekki orðið virkur við söluna til stefndu. Það sé frumskilyrði að forkaupsréttarhafi geti greitt for­kaups­rétt­argjafa sama endurgjald fyrir eign og þriðji maður. Af því leiði að sé um örlæt­is­gerning að ræða, hvort sem er að öllu leyti eða að hluta, verði forkaupsréttur ekki virkur nema framangreint skilyrði sé uppfyllt. Stefndu St. Jósefssystur hafi selt með­stefndu eignina á verði sem sé verulega undir markaðsvirði hennar. Hafi kaþólska kirkjan því í raun verið að styðja rausnarlega við bakið á þeirri starfsemi sem með­stefndu annist. Stefndu byggja á vottorði Jóns Guðmundssonar, löggilts fasteignasala, og telja vott­orðið sýna það verð sem að lágmarki fengist fyrir eignina á almennum markaði, en þar séu aðstæður þannig að yfirverð fáist fyrir fasteignir ef markmið seljanda er að fá sem hæst verð. Þrátt fyrir þessa vitneskju hafi stefndu St. Jósefssystur ákveðið að selja meðstefndu eignina á áðurgreindu verði og er á því byggt að í því hafi falist örlæt­isgerningur af hálfu kaþólsku kirkjunnar. Stefndu byggja á því að verði talið að forkaupsréttur hafi getað orðið virkur við kaup stefndu á eigninni eigi stefndu ríkara tilkall til eignarinnar en stefnendur. Það sé ótví­ræð meginregla að til þess að forkaupsréttur, sem byggir á samningi, haldi gildi sínu gagnvart grandlausum þriðja manni, sé þörf tryggingarráðstafana í samræmi við þing­lýsingarreglur. Í veðbókarvottorði sé hvergi minnst á forkaupsréttarkvöð á um­ræddri eign. Af ákvæðum þinglýsingarlaga og dómafordæmum Hæstaréttar Íslands verði ráðið að beri veðbókarvottorð ekki með sér kvöð sem á eign hvíli, teljist þriðji maður grandlaus um tilvist kvaðarinnar, en almennt megi treysta því að veð­bók­ar­vott­orð greini með tæmandi hætti frá réttindum yfir eign sem og kvöðum á henni. Ekkert tilefni hafi verið til að kanna fyrri afsöl, enda hafi veðbókarvottorðið ekki gefið til­efni til þess. Þá mótmæla hin stefndu samtök því að það sé venja við fasteignakaup að öll skjöl sem eign varði, t.d. fyrri afsöl, liggi frammi við undirritun. Leiði af fram­an­greindu að stefndu voru grandlaus um tilvist forkaupsréttar stefnenda og þá liggi fyrir að kaupsamningi stefndu við meðstefndu var þinglýst án athugasemda. Stefndu byggja á því að við úrlausn þessa álitaefnis reyni á ákvæði 18. gr. þing­lýs­ingalaga, en samkvæmt þeim ákvæðum sé gert ráð fyrir því að dómari meti hags­muni aðila af því að réttur þeirra, samkvæmt þinglýstum skjölum, nái fram að ganga. Telja stefndu engum vafa undirorpið að uppfyllt séu skilyrði 18. gr. laganna fyrir því að þau njóti ríkari réttar til eignarinnar. Ekki sé skilyrði að raunverulegt tjón hafi orðið, heldur sé nægilegt að líklegt sé að aðili verði fyrir óverðskulduðu tjóni. Hafi verið litið svo á að tjón sé óverðskuldað í skilningi greinarinnar þegar orsakir tjónsins er að rekja til þess að yngri viðsemjandi treystir því að þinglýsingarvottorð um eignina greini rétt frá kvöðum og heimildum yfir eigninni. Sé skilyrðið um óverðskuldað tjón að þessu leyti bein afleiðing af áskilnaði 18. gr. laganna um grandleysi. Stefndu segja seinna skilyrði 18. gr. laganna augljóslega uppfyllt. Séu hagsmunir þeirra af því að réttur þeirra nái fram að ganga miklum mun meiri en hagsmunir stefn­enda af hinu gagnstæða. Stefndu hafi þegar í góðri trú selt þá eign þar sem þau ráku starf­semina áður, en leitað hafi verið að heppilegri eign í mörg ár. Hafi húsnæðið þurft að fullnægja þeim þörfum að vera heppilegt skrifstofuhúsnæði, geta hýst ýmiss konar fræðslustarfsemi og vera aðgengilegt heimili fyrir skjólstæðinga hinna stefndu samtaka. Stefndu benda á að þau búi yfir afar takmörkuðu fjármagni og því hafi það verið geysi­leg lyftistöng fyrir starfsemina að geta keypt fasteignina á því verði sem raun bar vitni. Verði kröfur stefnenda teknar til greina blasi við að stefndu þurfi að kosta miklu meira fjármagni til kaupa á viðunandi húsnæði. Telja stefndu vart hægt að hugsa sér meiri röskun á síðar þinglýstum rétti en þá er stefndu yrðu fyrir ef kröfur stefnenda yrðu teknar til greina, enda fælu þær í sér að eignarheimild stefndu að Bárugötu 2 yrði afmáð og eignartilkall þeirra félli þar með niður. Stefndu vísa um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. Þá er vísað um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Skýrslugjöf fyrir dómi. Við aðalmeðferð málsins skýrði systir Emmanuelle, eða Matthildur Brüggeman, kt. 090927-6209, svo frá að fasteignasalinn hafi talið að unnt hefði verið að fá mun hærra verð fyrir eignina en fallist hafi verið á tilboð hinna stefndu samtaka vegna áhuga á að styrkja þau. Hún kvaðst ekki mun hvaða skjöl lágu frammi við kaup­samn­ings­gerð og þá kvaðst hún hafa verið búin að gleyma forkaupsrétti þeim sem stefn­end­um var veittur árið 1981. Þórlaug Rósa Jónsdóttir, kt. 050246-2059, rekstrarstjóri Samtaka um kvenna­at­hvarf, skýrði svo frá fyrir dómi að hún myndi ekki eftir því hvaða skjöl lágu frammi við undirritun kaupsamnings. Dan V.S. Wiium, kt. 010349-4869 staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Hann kvað það fasta venju hjá fasteignasölum að afla eldri afsala að eignum enda þótt veð­bók­ar­vott­orð gæfi ekki tilefni til þess að skoða þau nánar. Björn Þorri Viktorsson, kt. 230666-5399, staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Hann kvað það ófrávíkjanlega reglu að eldri heimildarskjöl lægju fyrir við samn­ings­gerð, en gæfi veðbókarvottorð ekki tilefni til væri það gert almennt séð. Sverrir Kristinsson, fasteignasali, kt. 260744-2679, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi bent stefndu St. Jósefssystrum á það að markaðsverð eignarinnar hafi verið hærra en tilboð meðstefndu. Hann kvað veðbókarvottorð vera grundvallarskjal og eigi kvaðir að koma þar fram. Hann vissi ekki hvort afsalið frá 1981 lá fyrir við samn­ings­gerð en hann kvað það meginreglu að eldri heimildarskjala sé aflað. Guðmundur Sigurjónsson, lögfræðingur hjá Eignamiðlun, kt. 250947-4379, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði annast skjalagerð vegna umræddra fast­eigna­kaupa. Hann kvað veðbókarvottorð alltaf liggja frammi við samningsgerð og ráðist af því hvaða skjala sé aflað. Hann gat ekki fullyrt að kallað hafi verið eftir fleiri skjölum. Hann taldi að ekki væri kallað eftir heimildarskjölum ef veðbókarvottorð gæfi ekki til­efni til þess. Guðmundur taldi afsalið frá 1981 sennilega ekki hafa legið frammi við samn­ingsgerð. Forsendur og niðurstaða. Því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefndu St. Jósefssystra að stefnendum hafi verið veittur forkaupsréttur að fasteigninni Bárugötu 2 hér í borg er eignin var seld stefndu 15. janúar 1981. Bar stefndu samkvæmt samningi og þeim reglum sem gilda um forkaupsrétt að skýra stefnendum frá áformum sínum um sölu eignarinnar og gera þeim grein fyrir söluskilmálum. Hefur verið upplýst að ástæða þess að þessa var ekki gætt var gleymska forsvarsmanna stefndu. Stefndu, Samtök um kvennaathvarf, byggja á því í máli þessu að forkaupsréttur stefnenda hafi ekki orðið virkur þar sem um ör­læt­isgerning hafi verið að ræða í þeirra þágu og hafi þeim verið seld eignin á mun lægra verði en fengist hefði fyrir hana á almennum markaði. Ljóst er að forkaupsréttur verður ekki virkur þegar eign er gefin. Telja verður nægilega upplýst að eignin var seld á lægra verði en fengist hefði fyrir hana á almennum markaði. Telja dómkvaddir mats­menn að markaðsverð eignarinnar í nóvembermánuði síðastliðnum sé kr. 43.500.000 og er þá miðað við sambærileg samningskjör og í kaupsamningi stefndu. Eignin var hins vegar seld hinum stefndu samtökum á tæplega 90% af matsverði. Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að aðrir fasteignasalar hafa metið eign­ina á bilinu frá kr. 38.000.000 til kr. 46.500.000. Þá ber að líta til þess að kaupverðið var nánast staðgreitt, en eignin skyldi fullgreidd á tæpum fimm mánuðum. Þrátt fyrir að telja verði að atvik geti verið með þeim hætti að forkaupsréttur verði ekki virkur þegar um örlætisgerning er að ræða, verður ekki talið að hinum stefndu samtökum hafi tekist að sanna að þau hafi keypt eignina á þeim kjörum að það girði fyrir að umrætt for­kaupsréttarákvæði verði virkt. Kemur þá til skoðunar hvort hin stefndu samtök geti byggt rétt sinn á ákvæðum 18. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Eins og að framan er rakið var afsalinu með hinu um­þrætta forkaupsréttarákvæði þinglýst árið 1981. Samkvæmt 9. gr. þinglýsingalaga fer þinglýsing fram með þeim hætti, að meginatriði úr skjali því, sem þinglýsa á, eru færð í þinglýsingabók rétta, auk dagsetningar dagbókarfærslu. Með for­kaups­rétt­ar­ákvæði í samningi eru eignarráð forkaupsréttargjafa heft. Ber því tvímælalaust að geta slíkra kvaða í veðbókarvottorði. Óumdeilt er að í veðbókarvottorði því, sem lá frammi við samningsgerð, var forkaupsréttar stefnenda í engu getið. Í lokamálslið 15. gr. þinglýsingalaga er ákvæði þess efnis að afhendi eigandi öðr­um manni eign sína og hefur áskilið sér jafnframt réttindi yfir eigninni, svo sem veð­rétt eða forkaupsrétt, og gengur þá sá réttur fyrir réttindum, sem yngri eigandinn kann að stofna til handa öðrum mönnum, ef heimildarskjal yngra eigandans ber með sér áskiln­aðinn um rétt eldra eigandans og skjalið, sem gefur þetta til kynna, er afhent í síðasta lagi samtímis skjali því, sem heitir viðsemjanda yngra eigandans réttindum. Samkvæmt framansögðu yrði réttur hinna stefndu samtaka samkvæmt kaupsamningi við stefndu St. Jósefssystur að víkja fyrir rétti forkaupsréttarhafa, stefnenda máls þessa, ef aðstæður eru þannig að ákvæði 18. gr. þinglýsingarlaga eiga ekki við um máls­atvik. Eins og rakið hefur verið urðu þau mistök við þinglýsingu afsalsins frá 1981 að for­kaupsréttar stefnenda var ekki getið í þinglýsingarbók með þeim afleiðingum að veð­bókarvottorð, sem lá frammi við samningsgerð, bar ekki með sér að eignin væri háð forkaupsrétti. Nægilega er upplýst að stefndu St. Jósefssystur höfðu gleymt for­kaups­réttarákvæðinu og upplýstu þær því hin stefndu samtök ekki um það. Máttu hin stefndu samtök því treysta umræddu veðbókarvottorði og verður ekki talið að vott­orðið hafi á nokkurn hátt gefið tilefni til að eldri heimildarskjöl yrðu könnuð. Verða hin stefndu samtök því talin grandlaus í merkingu 19. gr. þinglýsingarlaga. Kemur þá til skoðunar hvort hinum yngri rétthafa yrði bakað óverðskuldað tjón ef hann hlyti að þoka. Hin stefndu samtök hafa byggt á því að þau hafi fengið eignina keypta á sérstökum afslætti frá markaðsverði vegna velvildar stefndu St. Jósefssystra í garð starfsemi þeirra. Þau hafi selt eign þá sem starfsemi þeirra var rekin í áður og væri bagalegt fyrir svo viðkvæma starfsemi að þurfa að leita að annarri eign og óvíst að önnur jafn hentug eign fengist á jafn góðum kjörum. Að mati dómsins hefur hinum stefndu samtökum tekist að gera það nægilega líklegt að þau muni verða fyrir óverð­skuld­uðu tjóni í merkingu 18. gr. þinglýsingalaga ef réttur þeirra yrði látinn þoka fyrir rétti stefnenda. Í málatilbúnaði stefnenda er ekki að því vikið hvort þau yrðu fyrir tjóni yrðu þau að víkja. Fram kemur þó í gögnum málsins að um sé að ræða æskuheimili stefnenda og tengjast þau eigninni sterkum tilfinningaböndum af þeim sökum. Þá kom fram í munn­legum málflutningi að ein stefnenda hyggst flytja í eignina verði fallist á kröfur stefnenda. Hér að framan hefur verið rakið það tjón sem hin stefndu samtök hafa gert lík­legt að þau yrðu fyrir yrði niðurstaða sú að þau þyrftu að vægja. Er það niðurstaða dóms­ins að það tjón yrði hinum stefndu samtökum miklum mun bagalegra en stefn­end­um. Samkvæmt framansögðu verður því fallist á forkaupsréttur stefnenda skuli víkja fyrir rétti stefndu Samtaka um kvennaathvarf samkvæmt kaupsamningi þeirra við stefndu St. Jósefssystur um fasteignina Bárugötu 2 hér í borg og eru stefndu því sýkn af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, St. Jósefssystur, klausturregla og Samtök um kvennaathvarf, skulu vera sýkn af öllum kröfum, stefnenda, Guðríðar Einarsdóttur, Elísabetar Einarsdóttur, Ágústs Einarssonar, Svövu Einarsdóttur, Ólafar Einarsdóttur, Helgu Einarsdóttur, Sólveigar Einarsdóttur, Elínar Einarsdóttur, Guðbjargar M. Matthíasdóttur f.h. dán­ar­bús Sigurðar Einarssonar og Auðar Einarsdóttur í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 225/2015
Kærumál Hæfi dómara
Mál þetta var höfðað 27. apríl 2012 og dómtekið 17. mars 2015. Stefnandi er LBI hf., Austurstræti 16 í Reykjavík, en stefndi er Sigurjón Þorvaldur Árnason, Granaskjóli 28 í Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Sigríður Hjaltested héraðsdómari viki sæti í málinu. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sína taka fyrir Hæstarétti. Ekki liggja fyrir atvik eða aðstæður, sem valda því að héraðsdómarinn verði talin vanhæf til að fara með framangreint mál vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 439/2005
Kærumál Samlagsaðild Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur Gjafsókn
Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 11. mars 2005 og tekið til úrskurðar 9. september sl. Stefnendur eru Sveinn Skúlason og Erna Valsdóttir, bæði til heimilis að Flókagötu 67, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2005 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefjast þau þess að hrundið verði ákvörðun héraðsdóms um að þeim verði gert að greiða varnaraðila málskostnað og að ákvörðun héraðsdóms um gjafsóknarkostnað þeirra verði breytt til hækkunar. Að auki krefjast þau kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavöxtum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir nánar krefjast sóknaraðilar í málinu miskabóta og skaðabóta vegna útlagðs kostnaðar og vinnutaps í tengslum við húsleit ríkislögreglustjóra, sem framkvæmd var samkvæmt dómsúrskurði á jörðinni Hnjúki, Dalabyggð, 26. júní 2003. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að þau séu í hjúskap og sé jörðin Hnjúkur þeirra annað heimili. Sóknaraðilar gera í málinu óskipta fjárkröfu á hendur varnaraðila. Er krafan sundurliðuð í stefnu þannig að um sé að ræða miskabætur til hvors þeirra um sig, ásamt nánar tilgreindum fjárhæðum vegna vinnutaps, kostnaðar við akstur og annars útlagðs kostnaðar, sem þau hafi orðið fyrir, vegna þess að þau hafi þurft með stuttum fyrirvara að aka að Hnjúki til að gæta þar hagsmuna sinna við umrædda húsleit. Í stefnu er sameiginleg aðild þeirra að fjárkröfu þessari ekki rökstudd með neinum hætti og ekki vísað til lagaheimildar. Kemur fyrst fram í greinargerð þeirra til Hæstaréttar að þau telji skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 uppfyllt í málinu til samlagsaðildar. Kveðast þau hafa ráðstafað kröfuréttindum sínum þannig að krafa þeirra sé óskipt og það sé þeim heimilt. Þá byggja þau á því að varnaraðili hafi ekki krafist frávísunar á þeim grunni að skilyrði nefndrar lagagreinar væru ekki uppfyllt og því verði málinu ekki vísað frá á þeim forsendum eins og héraðsdómari hafi gert. Eins og ráða má af dómi Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 294/2005 bar sóknaraðilum, vildu þau nýta sér heimild til að viðhafa aðilasamlag samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, að gera hvort um sig sjálfstæða kröfu á hendur varnaraðila. Eins og að framan greinir hafa sóknaraðilar í greinargerð sinni til Hæstaréttar ekki leitast við að leiðrétta þann annmarka, sem samkvæmt framansögðu er á kröfugerð þeirra, heldur þvert á móti haldið því fram að kröfuréttindi þeirra séu óskipt. Í þessu horfi er krafa þeirra ódómtæk og verður, þegar af þeirri ástæðu, að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað er ekki ástæða til að hrófla við ákvörðunum héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Eftir þessum málsúrslitum verða sóknaraðilar dæmdir til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila vegna kærumáls þessa greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sveinn Skúlason og Erna Valsdóttir, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, óskipt 100.000 krónur í kærumálskostnað. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti, þar með talin þóknun lögmanns þeirra 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 749/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Á á hendur X var vísað frá dómi sökum þess að málinu taldist áður lokið samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 88/2008. Þá þóttu málalok ekki fjarstæð þannig að 3. mgr. sömu greinar ætti við.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 21.nóvember 2017, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimilder í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og málið tekið til efnislegrar meðferðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gekkstvarnaraðili 17. mars 2017 undir greiðslu sektar vegna brots gegn 37. gr.umferðarlaga nr. 50/1987 og greiddi hana samdægurs. Ber lögregluskýrsla samadag með sér að um málsmeðferð samkvæmt 148. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið aðræða. Var málinu því lokið á þeim lagagrundvelli. Að þessu gættu og með hliðsjónaf dómi Hæstaréttar 10. janúar 1996, sem er að finna í dómasafni réttarins þaðár á bls. 31, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun verjanda varnaraðila, Andrésar Más Magnússonar héraðsdómslögmanns,186.000 krónur Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 21. nóvember2017Málþetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu ákærða 8. þessa mánaðar,var höfðað 31. maí sl. með ákæru lögreglustjórans á Norðurlandi vestra á hendurX, fæddum [...], til heimilis að [...], Akureyri, „fyrir umferðarlagabrot meðþví að hafa síðdegis föstudaginn 17. mars 2017, ekið bifreiðinni [...] umNorðurlandsveg við Ytri Kot í Akrahreppi á 150 km hraða á klukkustund þar semleyfður hámarkshraði var 90 km á klukkustund.Telstframangreint varða við 2. mgr. 37. gr. sbr. 1. og 6. mgr. 100. gr. umferðarlaganr. 50,1987.Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar skv.101. gr. umferðarlaga nr. 50,1987 og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“IILíktog í ákæru greinir var ákærði stöðvaður fyrir of hraðan akstur. Í skýrslulögreglu sem rituð var af því tilefni kemur fram að ákærði hafi játað brot sittog þar kemur og fram að hann hafi þá þegar greitt sekt vegna háttsemi sinnar.Lögmaður ritaði, fyrir hönd ákærða, lögreglustjóranum á Norðurlandi vestra 27.mars. sl. bréf en í því kemur fram að ákærða hafi borist sektargerð vegnabrotsins. Ákærði neiti að gangast undir sektargerðina þar sem málinu hafi lokiðmeð því að ákærða hafi verið boðið að ljúka málinu á vettvangi með greiðslusektar og hann hafi gengist undir þau málalok og greitt sektina. Með bréfilögreglustjórans á Norðurlandi vestra dagsettu 6. apríl er lögmanninum tjáð aðlögreglustjóri hafi fellt úr gildi ætluð málalok ásamt því að endurgreiðaákærða sektina og ákærða jafnframt boðið að ljúka málinu með undirritun áðurútgefnar sektargerðar. Þar mun ákærða hafa verið boðið að ljúka málinu meðgreiðslu sektar ásamt því að sæta sviptingu ökuréttar í einn mánuð. Ákærðigekkst ekki undir þessi málalok og var ákæra gefin út 31. maí sl.IIIÍþessum þætti málsins er til úrlausnar krafa ákærða um frávísun málsins. Ákærðibyggir kröfu sína á því að málinu sé þegar lokið með greiðslu sektar. Ákveðinskilyrði séu þó til þess að taka mál upp að nýju en skilyrði fyrir slíku séum.a. að málalok hafi verið fjarstæðukennd. Í þessu tilfelli séu málalokin ekkifjarstæðukennd þó svo ákærði hafi ekki verið sviptur ökurétti í einn mánuð enfjárhæð sektarinnar sem ákærði greiddi hafi verið eðlileg. Að mati ákærða hafiþví ekki verið skilyrði til endurupptöku málsins enda lok þess ekkifjarstæðukennd. Afhálfu ákæruvalds er á því byggt að ákvæði 3. mgr. 148. gr. laga um meðferðsakamála heimili endurupptöku málsins enda sé með öllu óásættanlegt að ákærðisleppi við sviptingu ökuréttar og slík málalok séu fjarstæðukennd.IVÍ1. mgr. 148. gr. laga um meðferð sakamála kemur fram að þegar lögregla stendurmann að broti sem heyrir undir ákæruvald lögreglustjóra, hann gengst skýlaustvið brotinu og lögregla telur að hæfileg viðurlög við því séu einvörðungu sektsem ekki fari fram úr tiltekinni fjárhæð sem ákveðin er með reglugerð getilögregla ákveðið viðurlög við brotinu í samræmi við reglugerðina. Meðalgagna málsins er áðurnefnt bréf lögreglustjórans á Norðurlandi vestra tillögmanns ákærða en þar segir m.a „Í ljósi framanritaðs hefur lögreglustjórifellt úr gildi ætluð málalok, sbr. 3. mgr. 148. gr. laga nr. 88/2008 ásamt þvíað endurgreiða umbjóðanda yðar ætlaða sektargreiðslu að fjárhæð 97.500 kr. inná bankareikning [...] Er umbjóðanda yðar hér með boðið að ljúka umræddulögreglumáli með undirritun á áður útsendri sektargerð, dags. 3. apríl sl. ...“Af þessu verður ekki annað ráðið en að máli ákærða hafi lokið á vettvangi endaekki hægt að fella málalok úr gildi ef máli hefur ekki áður verið lokið aukþess sem á því er byggt af hálfu ákæruvaldsins í máli þessu að heimilt hafiverið að endurupptaka málið sökum þess að málalokin á vettvangi hafi veriðfjarstæðukennd. Ínefndri 3.mgr. 148. gr. er gerð grein fyrir skilyrðum þess að málalok samkvæmtgreininni séu felld úr gildi og eru þau annars vegar að saklaus maður hafigengist undir viðurlög samkvæmt greininni og hins vegar að málalokin hafi veriðfjarstæð. Það eitt að ákærði sætti ekki sviptingu ökuréttar í einn mánuð getaein og sér ekki talist fjarstæð málalok í skilningi nefndrar 3. mgr. 148.gr.,sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 9/1996. Þarsem málinu var lokið og ekki skilyrði til endurupptöku þeirra málaloka ber aðvísa því frá dómi og fella sakarkostnað á ríkissjóð. Sakarkostnaður féll ekkitil við rannsókn málsins hjá lögreglu. Ákærði naut aðstoðar verjanda, AndrésarMás Magnússonar héraðsdómslögmanns, en þóknun hans þykir að teknu tilliti tilumfangs málsins og þess tíma sem fór í ferðalag verjandans hæfilega ákveðin155.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þá ber ogað greiða ferðakostnað lögmannsins að fjárhæð 25.960 krónur úr ríkissjóði.Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigurður Hólmar Kristjánsson fulltrúilögreglustjórans á Norðurlandi vestra.HalldórHalldórsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Máliþessu er vísað frá dómi.Allursakarkostnaður, þar með talin 155.000 króna þóknun skipaðs verjanda ákærða,Andrésar Más Magnússonar héraðsdómslögmanns, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 252/2004
Þjófnaður Sýkna
X var ákærður fyrir þjófnað með því hafa brotist inn í verslun í Mjódd og stolið skiptimynt að fjárhæð um 3.000 krónur úr sjóðvél. Á vettvangi fannst eitt skófar á flísum nærri afgreiðsluborði verslunarinnar. Var niðurstaða rannsóknar lögreglu sú að það væri ekki mögulegt að farið væri eftir annan skó en skó X. Fyrir lögreglu viðurkenndi X að hafa verið á ferð í Mjódd nóttina sem innbrotið átti sér stað, en neitaði að hafa brotist inn í verslunina. Fyrir dómi kvaðst X hafa verið í Mjódd daginn fyrir innbrotið og fram á kvöld ásamt ónafngreindri vinkonu sinni. Kvað hann þau hafa farið inn í umrædda verslun og átt þar viðskipti. X var ekki spurður frekar um vinkonu sína og ekki var hún leidd fyrir dóm til skýrslugjafar. Talið var sannað að skófarið sem fannst á vettvangi væri eftir skó X. Að virtum framburði X fyrir dómi og því að ekki yrði séð af gögnum málsins að slóð frá dyrum verslunarinnar að sjóðvél eða önnur för eftir skó hafi verið á gólfi þegar vettvangsrannsókn fór fram, var á hinn bóginn talið að vefengja mætti með skynsamlegum rökum að umrætt einstakt far eftir skó X væri frá því brotist var inn í verslunina. Hafi því ekki verið færð fram í málinu fullnægjandi sönnun um sekt X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvalds. I. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi eru málavextir þeir að brotist var inn í verslunina Breiðholtsblóm í verslunarmiðstöðinni Mjódd í Reykjavík að kvöldi 1. október 2003 eða aðfaranótt 2. sama mánaðar. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu tilkynnti vegfarandi um innbrotið klukkan 7:21 að morgni 2. október 2003. Hafði rúða í útihurð verslunarinnar verið brotin með gangstéttarhellu og lágu nokkrir smápeningar á gangstéttinni framan við verslunina. Eigandi verslunarinnar, sem kom á vettvang, kvaðst einskis sakna nema skiptimyntar úr sjóðvél, um 3.000 króna. Gerð var rannsókn á vettvangi og eru ljósmyndir, sem þar voru teknar, meðal gagna málsins. Af þeim sést að gólf verslunarinnar er að hluta til lagt parketi en að hluta dökkum flísum. Glerbrot sjást á dreif um gólfið sem og brot úr gangstéttarhellu. Þá sést að skúffa í sjóðvél verslunarinnar var opin. Á myndunum sést eitt skófar á flísum nærri afgreiðsluborði verslunarinnar. Hvorki verður ráðið af þessum myndum né öðrum gögnum málsins að á gólfinu hafi verið fleiri skóför eða slóð frá dyrum að afgreiðsluborði. Grunur beindist strax að ákærða og var hann handtekinn samdægurs um hádegisbil. Var hann í skóm með grófum sóla, sem teknir voru til rannsóknar. Við yfirheyrslur hjá lögreglu síðdegis sama dag kvaðst ákærði hafa verið hjá kunningja sínum í grenndinni að kvöldi 1. október 2003 en hjólað eftir miðnættið í Mjóddina og tekið þar „nokkra hringi“. Hann neitaði því að hafa brotist inn í Breiðholtsblóm. Rannsókn var gerð hjá tæknirannsóknastofu ríkislögreglustjóra á umræddu skófari af vettvangi og skóm ákærða. Niðurstaða þeirrar rannsóknar var að umrætt skófar væri eftir skó ákærða. B aðstoðaryfirlögregluþjónn, sem rannsakaði skófarið, kom fyrir dóm. Bar hann að á skóm ákærða væri nokkur fjöldi sérkenna sem komið hefðu með tilviljunarkenndum hætti á skóinn við notkun og hefðu þessi sérkenni fundist á skófarinu úr versluninni. Taldi hann ekki mögulegt að farið væri eftir annan skó. Við aðalmeðferð fyrir héraðsdómi 9. mars 2004 kvaðst ákærði hafa verið í Mjóddinni frá hádegi 1. nóvember 2003 og fram á kvöld ásamt vinkonu sinni. Hafi hann þá farið inn í Breiðholtsblóm og keypt sprittkerti. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa munað eftir þessu við skýrslugjöf hjá lögreglu. Að öðru leyti bar ákærði með svipuðum hætti og hjá lögreglu um ferðir sínar þá um kvöldið og aðfaranótt 2. nóvember 2003. Ákærði var ekki spurður frekar um vinkonu sína og ekki var hún leidd fyrir dóm til skýrslugjafar enda þótt aðalmeðferð málsins hafi verið frestað til 17. mars 2004 og þá leidd fleiri vitni. Vitnið H kvaðst hafa verið við vinnu í versluninni kvöldið 1. október 2003. Kvað hún versluninni vera lokað klukkan níu og annist starfsmaður á kvöldvakt um þrif eftir það. Hún kvaðst ekki muna sérstaklega eftir frágangi sínum umrætt kvöld en telja sig þó geta sagt með nokkurri vissu að hún hafi skúrað vegna þess að það geri hún alltaf og væru „eiginlega engin frávik frá því“. II. Ákærði hefur frá upphafi viðurkennt að hafa verið á ferð í Mjódd aðfaranótt 2. nóvember 2003. Þá verður að telja að með framangreindri rannsókn tæknirannsóknastofu ríkislögreglustjóra sé í ljós leitt að skófar það sem fannst á vettvangi í umræddri verslun sé eftir skó ákærða. Önnur atriði hafa ekki verið færð fram til sönnunar því að ákærði hafi gerst sekur um það brot sem hann er ákærður fyrir. Þegar litið er til framburðar ákærða um að hann hafi átt viðskiptaerindi í verslunina 1. október 2003 og þess að ekki verður séð af gögnum málsins að slóð frá dyrum að sjóðvél eða önnur för eftir skó hafi verið á gólfi verslunarinnar þegar vettvangsrannsókn fór fram, má vefengja með skynsamlegum rökum að umrætt einstakt far eftir skó ákærða sé frá því brotist var inn í verslunina. Hefur því ekki verið færð fram í málinu fullnægjandi sönnun um sekt ákærða, sbr. 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður ákærði því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins í máli þessu. Allur kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 200.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 10. febrúar sl. á hendur ákærða, X, kt. [...],[...], “fyrir þjófnað með því að hafa fimmtudaginn 2. október 2003 brotist inn í Breiðholtsblóm, Álfabakka 14b, með því að brjóta rúðu og stolið skiptimynt að fjárhæð um kr. 3.000 úr sjóðsvél. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málavextir Fyrir liggur að brotist var inn í verslunina Breiðholtsblóm í Mjóddinni á tímabilinu frá því að versluninni var lokað, kl. 21 miðvikudagskvöldið 1. október sl. þar til um morguninn, kl. 7.21 eða þar um bil, að vegfarandi sá að brotin hafði verið rúða í útihurð þar og tilkynnti um það. Samkvæmt staðfestri skýrslu S lögreglumanns, lágu nokkrir smápeningar á gangstéttinni fyrir framan verslunina og sást að gangstéttarhella hafði verið notuð til þess að brjótast inn. Þá var haft eftir verslunareigandanum sem kom á staðinn að ekki væri saknað annars en skiptimyntar úr afgreiðslukassa, u.þ.b. þrjú þúsund króna. Þá segir í skýrslunni að á vettvangi hafi fundist skófar sem frumathugun benti til að væri eftir skó ákærða, en hann hefði sést í öryggismyndavél Gardínubúðarinnar í Mjóddinni sem einnig hefði verið brotist inn í. Gerð var rannsókn á vettvangi, ljósmyndir teknar þar og leitað ummerkja. Hefur T rannsóknarlögreglumaður, gert um þetta skýrslu sem hann hefur staðfest. Þar kemur fram að lögreglumaðurinn skoðaði upptöku úr eftirlitsmyndavél verslunarmiðstöðvarinnar í Mjódd. Segir hann í skýrslunni að einhverjum hafi sést bregða fyrir á hlaupum frá Landsbankanum í áttina að Reykjanesbraut um hálf sjöleytið, en ekki hefði verið hægt að greina hver þar var á ferð. Af ljósmyndum sem teknar voru í versluninni eftir innbrotið má sjá að gólfið er að hluta til flísalagt og að hluta til lagt parketi. Á því sjást glerbrot á víð og dreif og einnig getur þar að sjá brotna gangstéttarhellu liggja á gólfinu með rúðubrotunum. Myndir eru af fótspori á flísalögðu gólfinu og ennfremur af opinni skúffu í peningakassa þar sem er að sjá talsvert af skiptimynt. Vegna þess að grunur féll á ákærða var farið heim til hans á [...] og hann handtekinn. Skór sem hann var í voru teknir til rannsóknar og gerður samanburður á ljósmyndum af skófari á gólfi blómaverslunarinnar og fari af hægri skó ákærða sem tekið var í sérstakri “skófaralyftu” í tæknirannsóknarstofu ríkislögreglustjóraembættisins. Að sögn B aðstoðaryfirlögregluþjóns, sem þá rannsókn gerði er mikill fjöldi sérkenna sameiginlegur með farinu úr búðinni og farinu eftir skó ákærða, en hann dregur fram sex atriði í því sambandi. Fullyrðir hann að farið í búðinni sé eftir skó ákærða. Í fyrri lögregluskýrslunni sem tekin var af ákærða, sbr. hér á eftir, kemur það fram hjá þeim sem þær skráði, að komið hefði fram í rannsókninni að sá sem brotist hefði inn í Gardínubúðina hefði verið á reiðhjóli. Kæmi lýsingin á innbrotsmanninum og reiðhjóli hans heim við ákærða og hjól hans. Þessari fullyrðingu er þó ekki unnt að finna stað í rannsóknargögnum málsins. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök. Hann kannaðist við það í skýrslu hjá lögreglu 2. október sl. að hafa verið á ferðinni á reiðhjóli í Mjóddinni þessa umræddu nótt eða morgun og tekið “þar nokkra hringi.” Að því er varðaði skófarið sagði hann í skýrslu 7. nóvember sl. að skór eins og hans væru algengir og gæti farið í búðinni ekki verið eftir hans skó. Verður nú rakið það sem fram er komið í meðferð málsins fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Segist hann hafa verið allan daginn áður í Mjóddinni og farið þaðan yfir í Kópavog að heimsækja vin sinn. Þaðan hefði hann svo hjólað aftur yfir í Mjódd og hafi það verið eftir miðnætti, eftir að strætisvagnar hættu að ganga. Að því er skófarið umrædda varðar segist hann hafa komið í búðina um daginn og keypt þar vöru sem hann tiltekur. Hann segist hafa verið búinn að gleyma þessu atriði þegar hann var yfirheyrður hjá lögreglunni og því ekki getið þess þá. Hann segir að skófarið í málinu sé eftir hans skó og til komið þegar hann kom í búðina í verslunarerindum þennan dag. Vegna þess sem hann sagði um þetta í yfirheyrslunni 7. nóvember segir hann að hann hafi verið í vondu skapi í það sinn. Eigandi Breiðholtsblóma, N, hefur skýrt frá því að ekki hafi verið annars saknað úr versluninni en skiptimyntar, um þrjú þúsund króna. Sé það sú fjárhæð sem höfð sé í kassanum yfir nótt. Eitthvað af mynt hafi þó legið á búðargólfinu, um 250 krónur. Þá muni eitthvað af mynt hafa legið fyrir utan búðina. Úr kassanum hefði verið tekin 100 kr. og 50 kr. myntin, en smámynt skilin eftir. Ekki hafi verið talið hversu mikið var eftir í kassanum. Hún segir vera skúrað daglega í versluninni, eftir lokun, enda mikill umgangur þar um daginn. Sjái afgreiðslufólkið um það verk. S lögreglumaður, hefur skýrt frá því að þegar hann kom snemma morguns til þess að sinna innbrotinu í blómabúðina hafi hann einnig verið kvaddur að Gardínubúðinni vegna innbrots í hana. Þar hefðu þeir lögreglumennirnir séð í eftirlitsmyndavél mann á reiðhjóli sem þeir töldu sig kannast mjög vel við sem ákærða. Skömmu seinna hefði verið hringt frá heimili ákærða og beðið um að hann yrði fjarlægður. Þegar þeir hefðu komið þangað hefði lýsingin passað “alveg við hann, reiðhjólið og fötin og allt saman.” Skór sem ákærði var í hafi ennfremur komið heim og saman við skófar í blómabúðinni. Vitnið segir að ekki hafist fundist skiptimynt á ákærða. Hafi ákærði neitað því að eiga nokkurn hlut að innbrotinu. T rannsóknarlögreglumaður, hefur staðfest skýrslu sína. Hann segist álíta að skófarið hafi verið nýlegt en treystir sér ekki til þess að segja hversu gamalt. Hann segir sjálft farið hafa verið þurrt en úti hafi verið blautt á. Gólfið hafi verið hreint fyrir að hans áliti. Hann segist ekki vita hversu mikil mynt hafi legið utandyra en það hafi verið lítið. B aðstoðaryfirlögregluþjónn, hefur komið fyrir dóminn og staðfest skýrslu um rannsókn sína á skófarinu og skóm ákærða. Hann segir útilokað að farið sé eftir annan skó en skó ákærða. Á skósólanum sé fjöldi sérkenna sem komið hafi á hann með tilviljanakenndum hætti við notkun. Þessi sérkenni hafi bæði fundist í vettvangsfarinu og í samanburðarfarinu. H, sem gekk frá í búðinni kvöldið fyrir innbrotið, hefur skýrt frá því að hún muni ekki sérstaklega eftir þessu kvöldi. Aftur á móti sé hún viss um að hafa skúrað gólfið áður en hún fór, enda geri hún það alltaf. Hún kveður skiptimynt vera skilda eftir í kassanum, um 3000 krónur, en það sé ekki talið heldur áætlað. Hún hefur séð myndir af búðargólfinu og segir þær bera með sér að það hafi verið þvegið fyrir innbrotið. Hún kveður gólfflísarnar vera með gljáa og séu þær útsporaðar eftir hvern afgreiðsludag, sérstaklega á haustin. Niðurstaða Ákærði hefur kannast við að hafa komið í Mjóddina þessa umræddu nótt eða morgun. Annars er nokkur losara- og ótrúleikablær á framburði ákærða í málinu. Starfsmaður blómabúðarinnar hefur fullyrt að hún hafi skúrað gólfið þar eftir að búðinni var lokað um kvöldið. Þykja myndir af vettvangi renna stoðum undir þá fullyrðingu og er óhætt að slá því föstu að skófarið sem fannst á gólfinu um morguninn sé til komið eftir að starfsmaðurinn fór úr búðinni. Samanburður á skófari sem fannst á búðargólfinu við far eftir skó ákærða leiðir í ljós allmörg samsvarandi einkenni eða skurfur sem hljóta að hafa komið á skósólann við það að ganga á honum. Hefur dómarinn athugað ljósmyndir af rannsóknargögnunum og fellst á þá niðurstöðu B aðstoðaryfirlögregluþjóns, að farið á búðargólfinu hljóti að vera eftir skó ákærða. Þegar þetta er allt metið telst ákærði vera sannur að því að hafa brotist inn í búðina og stolið úr afgreiðslukassa hennar smáfúlgu af skiptimynt. Telst hann hafa brotið gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. Refsing og sakarkostnaður Ákærði á að baki langan sakaferil. Hann hefur frá árinu 1980 verið dæmdur 16 sinnum fyrir hegningarlagabrot, oftast fyrir þjófnað og skjalafals. Síðast var hann dæmdur í 6 mánaða fangelsi í nóvember 2001. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin máls­varnarlaun til verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hrl., 55.000 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hrl, 55.000 krónur.
Mál nr. 214/2004
Fjárhættuspil Upptaka Skilorð
B var ákærður fyrir að hafa staðið fyrir rekstri fjárhættuspils og veðmálastarfsemi í húsnæði sem hann hafði á leigu. Allir fjármunir vegna rekstrarins fóru í gegnum reikning B og var veltan veruleg. Var talið að B hafi staðið að starfseminni í atvinnuskyni, enda þótt hann hafi haft aðra atvinnu hluta ársins 2002. Var B sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök í ákæru og dæmdur til fjögurra mánaða skilorðsbundinnar fangelsisvistar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds. Með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta niðurstöðu hans um sakfellingu ákærða. Telst brot hans í fyrra ákærulið varða við 1. mgr. 183. gr. og 184. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en í síðara ákærulið við 183. gr. sömu laga. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um fangelsisrefsingu ákærða og skilorðsbindingu hennar, sektargreiðslu, upptöku fjármuna og sakarkostnað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Brynjar Valdimarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2004. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 15. desember 2003 á hendur Brynjari Valdimarssyni, kt. 301267-4609, Grettisgötu 2 b, Reykjavík, „fyrir brot á ákvæðum XX. kafla almennra hegningarlaga eins og hér greinir: Með því að hafa á tímabilinu frá desember 2001 til 28. september 2002 rekið fjárhættuspil („black Jack”, rúllettur og póker) í atvinnuskyni og sér til ávinnings í húsnæði sem hann hafði á leigu að Suðurgötu 3 í Reykjavík. Telst þetta varða við 183. gr. og 184. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Með því að hafa á ofangreindu tímabili jafnframt rekið veðmálastarfsemi í atvinnuskyni og sér til ávinnings, er hann kom öðrum til þátttöku í veðmálum með því að standa fyrir heimasíðunni vedbanki.net á internetinu sem hafði þann tilgang að þeir sem opnuðu heimasíðuna gætu tengst inn á heimasíðu veðbankans Gamebookers Ltd. þar sem boðið er upp á þátttöku í veðmálum sem einkum snúast um íþróttakappleiki. Telst þetta varða við 183. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og að til að sæta upptöku á eftirtöldum varningi, samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sem hald var lagt á við rannsókn málsins: Fimm spilaborðum ásamt fylgihlutum, tuttugu rauðum spilaborðsstólum, spilapeningum og spilastokkum. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að sæta upptöku á eftirgreindum fjármunum, samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sem hald var lagt á við rannsókn málsins: Peningaseðlum og einni ávísun að fjárhæð kr. 25.000, samtals kr. 2.182.000. Innistæðu að fjárhæð kr. 678.678 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr.[ ] á nafni ákærða. Innistæðu að fjárhæð 307.635 ásamt áföllnum vöxtum hjá Kreditkortum hf. vegna færslna með greiðslukortum í gegnum kortaskanna sem ákærði hafði afnot af með þjónustusamningum við greiðslukortafyrirtækið. Innistæðu að fjárhæð kr. 1.594.149 ásamt áföllnum vöxtum hjá Greiðslumiðlun hf. vegna færslna með greiðslukortum í gegnum kortaskanna sem ákærði hafði afnot af með þjónustusamningum við greiðslukortafyrirtækið. Innistæðu að fjárhæð kr. 342.550 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [ ] á nafni Moneybookers Ltd., kt. 621101-9190.” Við upphaf aðalmeðferðar málsins féll ákæruvaldið frá kröfu um upptöku á 20 rauðum spilaborðsstólum. Af hálfu ákærða er krafist sýknu. Þá er þess krafist að sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun. Loks er þess krafist að upptökukröfum verði hafnað. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu dags. 8. júní 2002 fóru þrír lögreglumenn að Suðurgötu 3 í Reykjavík þar sem Briddsklúbburinn er til húsa til þess að kanna hvort upplýsingar um að þar væri ólöglegt spilavíti ættu við rök að styðjast og til að upplýsa hvernig sú starfsemi færi fram. Lögreglumennirnir hefðu komið á vettvang kl. 23.40 að læstum dyrum. Hefðu þeir hringt dyrabjöllu og þá komið til dyra kona sem bauð þeim inn. Hún hefði fylgt þeim inn á staðinn og innt þá eftir því hvort þeir væru að koma þar í fyrsta sinn. Lögreglumennirnir hefðu játað því og konan þá kallað til mann sem augljóslega hefði verið nokkurs konar stjórnandi á staðnum og hefðu lögreglumennirnir lýst áhuga sínum á að spila. Í skýrslunni er húsaskipan lýst þannig að fyrst sé gengið inn í anddyri og þaðan í gegnum lokaðar dyr og þá komið inn á sjálfan staðinn. Úr anddyrinu sé komið inn á stórt þrískipt svæði. Næst anddyrinu sé bar og sófasett en inn af því séu tvö spilaborð. Þar inn af sé annað rými þar sem séu fleiri spilaborð. Hefðu verið 5 stór spilaborð, 2 rúllettuborð með tilheyrandi búnaði og 3 „black jack” borð. Lögreglumönnunum hefði sýnst 10 starfsmenn vera á staðnum en þeir væru ekki sérstaklega merktir. Á öllum veggjum væru speglar en ekki væri að sjá að þar væru gluggar. Hefðu verið hreyfiskynjarar á nokkrum stöðum en engar myndavélar. Stjórnandinn hefði fylgt lögreglumönnunum að tölvu við hlið barsins og tekið niður nöfn þeirra, kennitölur og símanúmer og hefðu þeir verið skráðir sem meðlimir nr. 107-109. Síðan hefði þeim verið boðið að fara á barinn og drekka hvað sem þá lysti og ef þeir spiluðu væri ekkert rukkað fyrir drykkina. Ef þeir hins vegar ætluðu ekki að spila væri áfengið selt fyrir svipað verð og á veitingahúsum. Hefði stjórnandinn jafnframt sagt þeim frá þeirri reglu að ef þeir væru með debet- eða kreditkort ættu þeir að taka út peninga af kortinu á barnum og mælti hann með 5.000 krónum á mann. Hefðu tveir lögreglumannanna tekið þá upphæð út af debetkortum sínum en einn notað kreditkort og beðið um sömu upphæð. Honum hefði hins vegar verið tilkynnt að þar sem um kreditkort væri að ræða myndi bætast við 5% álag og hefði hann fengið 5.000 krónur afhentar en úttektin af kortinu hefði verið 5.250 krónur. Við kortaúttektirnar hefðu lögreglumennirnir ekki fengið seðla heldur POSA kvittanir sem þeim var sagt að skipta fyrir spilapeninga við spilaborðin. Nafnið á greiðslukvittununum, þar sem nafn fyrirtækis komi yfirleitt fram, hafi verið Brynjar Valdimarsson. Fram kemur að lögreglumennirnir þrír hafi sest við rúllettuborð og afhent gjafaranum kvittanirnar sem hafi skipt þeim út fyrir spilapeninga. Greiðslukvittanirnar hefðu verið settar í þar til gerða rauf á borðinu þar sem þær hefðu væntanlega farið í einhvers konar peningageymslu undir borðinu. Hefði þeim verið tjáð að hver spilapeningur jafngilti 200 krónum og að það væri lágmarksveðmál við borðið en 20.000 krónur væru hámark án sérstaks leyfis frá stjórnanda staðarins. Lögreglumennirnir hefðu síðan spilað og fylgst með starfseminni. Við þau borð, sem verið var að spila á, hefðu verið að jafnaði 3-4 starfsmenn, 1 gjafari, 1-2 eftirlitsmenn og 1 nokkurs konar raðari en hans hlutverk hefði virst vera að raða upp spilapeningum eftir litum og setja þá í þar til gerða bakka. Þeir sem komið hefðu á borðin með seðla hefðu afhent gjafaranum seðlana í skiptum fyrir spilapeninga og hefðu seðlarnir farið niður um sömu rauf og greiðslukvittanir lögreglumannanna. Fram kemur að á meðan lögreglumennirnir voru inni á staðnum hefðu verið þar um það bil 15-20 manns og hefði verið spilað á þremur borðum. Langflestir gestanna hefðu verið á aldrinum 30-50 ára. Þá hefði verið greinilegt að starfsmenn staðarins hefðu haft fyrirmæli um að halda áfengi að þeim sem voru að spila. Þjónustan hefði verið mjög góð og alltaf hafi starfsmaður fylgst með því að allir væru með nóg áfengi í glösum og hefði verið greinilegt að gestir urðu fljótt ölvaðir. Hefði vakið athygli lögreglumannanna hversu fagmannlegir starfsmennirnir voru og hversu mikið virtist lagt upp úr góðri og persónulegri þjónustu þar sem gjafarar og starfsfólk á bar hefði reynt að ávarpa alla viðskiptavini með nafni og sífellt verið að hrósa mönnum fyrir frábæra spilamennsku og einstaka heppni. Í skýrslunni lýsir höfundur hennar því þegar einn gestanna, sem hafði unnið töluverða upphæð í „black jack”, óskaði eftir því að fá vinninginn greiddan út. Hefði hann tilkynnt gjafaranum þetta sem hefði beðið raðarann um að telja saman spilapeninga vinningshafans. Raðarinn hefði síðan afhent vinningshafanum miða með upphæð á sem hinn síðarnefndi hefði farið með til manns sem kynntur hefði verið sem gjaldkeri og bar á sér svarta mittistösku. Hefði gjaldkerinn fengið miðann og afhent vinningshafanum seðla í staðinn. Hefðu þetta sýnst vera 20.000 krónur í fjórum 5.000 króna seðlum. Hefði svarta mittistaskan virst full af seðlum. Húsleit var gerð að Suðurgötu 3 28. september 2002 vegna gruns um að þar færi fram ólögleg spilastarfsemi og voru á staðnum haldlagðir ýmsir munir sem tengdust starfseminni og jafnframt var haldlagt fé sem nam 2.157.000 krónum. Þá voru haldlagðir peningar á bankareikningi ákærða, skv. kortasamningum við greiðslukortafyrirtækin Greiðlslumiðlun hf. og Kreditkort hf. og af reikningi á nafni Moneybookers Ltd. Í heild nema haldlagðir peningar vegna málsins 5.105.012 krónum. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum. Ákærði kvað Briddsklúbbinn vera félagsskap manna sem veðjuðu sín á milli og hefði verið spiluð rúlletta, „black jack” og póker. Hefðu menn lagt peninga undir. Þá hefðu menn getað veðjað á netinu á tölvu sem var í húsnæði klúbbsins að Suðurgötu 3. Ákærði kvaðst hafa haldið úti vefsíðunni vedbanki.net og hefði þar verið hægt að fara inn á síðu Gamebookers eftir krækju en þar væri veðjað á ýmis konar íþróttakappleiki. Kvaðst ákærði ekki hafa haft tekjur af vefsíðunni og kvaðst ekki hafa notið 15% af heildargróða Gamebookers af veðmálum í gegnum vefsíðuna enda þótt hann kannaðist við að Gamebookers byðu mönnum samstarf á slíkum kjörum ef þeir hefðu krækju við síðu fyrirtækisins á sinni vefsíðu. Aðspurður kvaðst ákærði hafa stofnað kennitölu fyrir Moneybookers og bankareikning í Landsbanka í því nafni að beiðni fyrirtækisins. Hefði það verið gert svo hægt væri að millifæra peninga. Hins vegar kvaðst ákærði ekki hafa haft umráð yfir reikningnum Opið hefði verið að Suðurgötu 3 frá fimmtudegi til sunnudags frá kl. 10 að kvöldi til kl. 4 að morgni. Aðspurður um ástæðu þess að leigusamningur væri undirritaður af honum sjálfum og að posavélarnar væru einnig á nafni hans en ekki Briddsklúbbsins, kvað ákærði það hafa verið „tilfallandi”. Ákærði kvað Briddsklúbbinn hafa fengið hann til að sjá um rekstur félagsins sem nokkurs konar framkvæmdastjóri og hefði hann átt að sjá um peningamálin. Við spilamennskuna hefði félagið verið „bankinn” og ef ágóði varð hefði hann átt að renna aftur til félagsins, m.a. til endurbóta á húsnæðinu. Hefðu félagsmenn unnið sem gjafarar við spilaborðin og stundum hefðu félagsmenn verið „bankinn”. Kannaðist ákærði við að spilarar, sem greiddu með kreditkortum, hefðu þurft að greiða 5% þóknun sem runnið hefði til félagsins. Aðspurður um uppgjör klúbbsins, sem ákærði lagði fram við aðalmeðferð málsins, kvaðst ákærði hafa samið það sjálfur og boðið lögreglu sem ekki hafi haft áhuga á því. Ákærði kvað einungis félagsmenn Briddsklúbbsins og gesti þeirra hafa haft aðgang að húsnæðinu að Suðurgötu 3 og minnti hann að lögreglumennirnir þrír hefðu nefnt kunningsskap við félagsmann. Ákærði kvaðst hafa unnið hjá [ ]. við ýmislegt snatt við veitingarekstur á [ ] á árinu 2002 og þegið laun þaðan á tímabili. Hann kvaðst hins vegar aldrei hafa fengið laun fyrir vinnu sína fyrir Briddsklúbbinn en taldi aðspurður að hagnaðurinn af rekstri klúbbsins hefði hlaupið á milljónum. Hefði hagnaðurinn átt að renna til meðlima klúbbsins og til endurbóta á húsnæði hans. Aðspurður um aðrar tekjur sínar á árinu 2002, sem ekki kæmu fram á skattframtali, kvaðst ákærði hafa átt einhvern söluhagnað frá fyrra ári og þá hefði ÞH lánað honum 1.000.000 króna, K hefði endurgreitt honum 500.000 krónur og loks hefði I endurgreitt honum 600.000 króna lán. Auk þess hefði hann unnið við að setja upp um það bil 10 billjardborð og fleira fyrir ýmsa aðila. Kvað ákærði engin gögn vera til um framangreind viðskipti. Vitnið HÞ, lögreglumaður, kvaðst hafa rannsakað málið. Hann hefði leitað til allra bankanna til að fá upplýsingar um reikninga ákærða. Hefði sú rannsókn leitt í ljós að um var að ræða einn reikning sem meginhluti veltu ákærða fór um. Hefði verið gert yfirlit yfir veltu ákærða og lægi það frammi í málinu. Hefði verið farið fram á skýringar ákærða á misræmi milli útgjalda hans og tekna samkvæmt skattframtali. Ekki sé um tæmandi talningu útgjalda ákærða að ræða í yfirlitinu heldur væru eingöngu tíundaðar hæstu færslurnar. Vitnið kvaðst aðspurður ekki hafa fundið gögn sem bentu til fjárútláta vegna endurbóta á húsnæðinu að Suðurgötu 3. Þá kannaðist vitnið ekki við að einhver annar en ákærði hefði verið í forsvari fyrir Briddsklúbbinn og hefði verið ljóst að ákærði sæi um allan rekstur þess. Aðspurður um reikning Moneybookers kvað vitnið forsvarsmann Moneybookers, V að nafni, ekki hafa kannast við að hafa stofnað þennan reikning. Ákærði hefði verið prókúruhafi reikningsins en óljóst hefði verið hvaðan innistæðan stafaði og hver ætti hana. Hefðu fundist gögn í tölvunni á Suðurgötu 3 um samskipti við erlendan veðbanka sem kallast Gamebookers þar sem svo virðist sem reikningurinn sé stofnaður að þeirra ósk og verið sé að veita starfsmönnum Gamebookers aðgengi að reikningnum til millifærslna. Moneybookers hefðu í fyrstu ekki kannast við þennan reikning en síðan sagst eiga þessa peninga og krafist þess að fá þá afhenta. Einhver tengsl væru greinilega milli Moneybookers og Gamebookers en þau væru augljóslega viðkvæm. Aðspurður um hvers vegna liðið hefðu 7 mánuðir milli skýrslutaka af ákærða, kvað vitnið rannsóknina hafa verið umfangsmikla auk þess sem miklar annir hefðu verið við rannsókn annarra mála. Vitnið Glýsti starfseminni að Suðurgötu 3 frá desember 2001 til septemberloka 2002 þannig að þar hefði félagsskapur áhugamanna um fjárhættuspil haft aðstöðu. Um væri að ræða einkaklúbb þar sem ekki mættu spila aðrir en félagsmenn og gestir þeirra. Menn hefðu ekki getað komið inn af götunni og spilað enda hefði það verið brot á reglum og hefði það gerst hefðu það verið mistök. Menn hefðu átt að greiða árgjald að fjárhæð 10.000-15.000 krónur, sem greiða hefði mátt í nokkrum greiðslum, en síðan hefði verið fallið frá því. Á árinu 2002 hefði verið opið fjóra daga í viku frá fimmtudegi til sunnudags og hefði verið opið frá klukkan 10 á kvöldin til klukkan 2 virka daga en til 6 í hæsta lagi um helgar. Vitnið kvaðst hafa verið félagsmaður í klúbbnum en ákærði hefði verið framkvæmdastjóri staðarins. Vitnið kvaðst stundum hafa aðstoðað á staðnum og þá helst við spilagjöf. Hefðu menn skipst á að vera „bankinn” og hefði vitnið stundum tekið það að sér. Kvað vitnið meðlimi klúbbsins hafa hjálpast að og tekið að sér að gefa og ýmislegt annað og hefði ákærði stundum verið gjafari. Aðspurður kvað vitnið stöðugt hafa farið fram endurbætur á húsnæði klúbbsins, einnig á árinu 2002. Gat vitnið ekki upplýst hvað endurbæturnar kostuðu en hins vegar mundi hann eftir því að á þessum tíma hefðu veggir verið klæddir með viðarþiljum og einnig hefði verið málað. Hann kvaðst hafa verið skráður formaður klúbbsins á einhverju tímabili en mundi ekki hvenær það var. Kvað vitnið klúbbinn hafa leitað til lögreglunnar og hefðu fulltrúar hennar komið á staðinn en engar athugasemdir gert við starfsemina. Engin leynd hefði hvílt yfir starfseminni. Aðspurður kvað hann félagið hafa óskað eftir því að ákærði starfaði fyrir félagið en hann hefði ekki fengið greidd laun fyrir störf sín frekar en aðrir sem störfuðu þar. Aðspurður kvað vitnið markmið félagsins hafa verið að gera mönnum kleift að stunda veðmál og peningaspil innan ramma laganna. Hefðu peningar sem kæmu inn átt að vera eign félagsins. Aðspurður kvaðst vitnið ekki hafa séð um bókhald félagsins og vissi hann ekki til þess að bókhald hefði verið haldið. Þá kvaðst hann ekki hafa séð um gerð leigusamnings fyrir félagið. Aðspurður um hvort félagið hefði átt bankareikning kvaðst vitnið ekki hafa komið að þeim hlutum og kvað framkvæmdastjóra félagsins hafa séð um endurbætur á húsnæðinu fyrir hönd félagsins með tekjum þess án þess að hann vissi hvar tekjurnar væru geymdar. Aðspurður um hverjir hefðu verið í stjórn félagsins á árinu 2002 kvaðst vitnið ekki muna það. Vitnið Bkvaðst ekki hafa komið að starfsemi Briddsklúbbsins á tímabilinu frá desember 2001 til október 2002 en hann hefði verið formaður klúbbsins nokkurn veginn frá stofnun hans og fram að þeim tíma. Ákærði hefði síðan tekið við sem formaður félagsins en vitnið kvaðst ekki hafa verið í tengslum við ákærða eða aðra sem spiluðu þar eftir þetta enda hefði hann hætt að spila um þetta leyti. Húsnæðið að Suðurgötu 3 hefði verið í eigu vitnisins og foreldra hans og hefði verið leigt Briddsklúbbnum en ákærði hefði skrifað undir samninginn fyrir hönd klúbbsins. Leigan hefði verið 150.000 krónur á mánuði. Staðfesti vitnið að endurbætur hefðu verið gerðar á húsnæðinu, t.d. hefði verið búið að taka niður létta milliveggi og mála. Leigusali hefði þó ekki þurft að borga fyrir endurbæturnar. Aðspurður kvaðst vitnið hafa komið að því að semja lög félagsins. Kvað hann ástæðu þess að lögð hefði verið áhersla á að starfsemi félagsins væri innan ramma laganna vera þá að áður hefði starfsemi spilaklúbba verið upprætt. Hefði vitnið átt viðræður við lögregluyfirvöld um klúbbinn um mitt ár 1998 og sent þeim gögn yfir starfsemina og fulltrúar lögreglunnar komið á staðinn í framhaldi af því. Aðspurður kvað hann þá fjármuni, sem voru að veltast í fjárhættuspilunum, ekki hafa komið klúbbnum við heldur eingöngu þeim sem spiluðu við borðin. Enginn hefði fengið laun fyrir störf sín fyrir félagið. Vissi hann ekki til þess að nokkurn tíma hefðu verið greidd laun í klúbbnum. Vitnið Jkvaðst hafa verið á Suðurgötu 3 þegar lögregla gerði húsleit 28. september 2002. Hann hefði setið við spilaborð og fylgst með öðrum spila en hann sé óvirkur spilafíkill. Kvaðst hann hafa verið meðlimur í Briddsklúbbnum og hefði því getað komið í klúbbinn og spilað þegar hann vildi. Hefði hann ekki greitt félagsgjöld og mundi ekki eftir að um slík gjöld hefði verið rætt. Kvað hann ákærða hafa verið í forsvari fyrir klúbbnum á árinu 2002 en tók ekki eftir að einhver annar væri í forsvari á þessum tíma. Aðspurður kvaðst hann halda að engir aðrir en félagsmenn hefðu fengið að spila. Hefðu menn yfirleitt lagt undir 1.000 til 5.000 krónur. Kvaðst vitnið hafa eytt um 5.000 til 10.000 krónum í spilamennsku þegar hann var að spila. W kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa komið í þrjú eða fjögur skipti á Suðurgötu 3 til að spila en hann mundi ekki til þess að hafa verið meðlimur í klúbbnum. Það gæti þó verið að hann hefði verið á meðlimaskrá. Kannaðist vitnið við færslur með kortum hans að fjárhæð 142.500, 150.000 og 1.100.000 sem fóru inn á reikning ákærða og greint er frá í lögregluskýrslu. Kvaðst hann hafa tapað tveimur minni upphæðunum sama kvöldið en hæsta talan hefði verið samtala þess sem hann hefði tapað önnur kvöld. Hefði hann því þurft að endurgreiða þessar fjárhæðir. Aðspurður kvað vitnið ákærða hafa verið í forsvari klúbbsins og vissi hann ekki til þess að einhver annar hefði verið þar í fyrirsvari. K kom fyrir dóminn sem vitni. Borin var undir hana yfirlýsing sem hún undirritaði 19. mars sl. og staðfesti hún hana að efni og undirritun. Kvað vitnið þau ákærða hafa slitið samvistir í maí 2002 og væri hún nú búin að borga ákærða allt sem hann hefði greitt fyrir hana. Hún hefði endurgreitt honum að einhverju leyti þá fjármuni sem hann hefði lagt út vegna barnanna. ÞH kom fyrir dóminn sem vitni og staðfesti framlagða yfirlýsingu sína á skjali dagsettu 19. mars sl. að efni og undirritun. Aðspurður kvaðst hann hafa lánað ákærða 1.000.000 krónur á árinu 2002 en ekki fengið kvittun fyrir því heldur hefði ákærði afhent honum ávísun. Þegar ákærði hefði greitt vitninu til baka hefði vitnið skilað ákærða ávísuninni. Aðspurður kvaðst vitnið hafa átt framangreinda peningafjárhæð heima hjá sér og því ekki þurft að fara í banka til þess að sækja hana. Hefði ákærði ekki upplýst vitnið um það hvers vegna hann þyrfti þetta lán. Aðspurður kvað vitnið þá ákærða vera vini. Vitnið S, lögreglumaður, kvaðst hafa farið að Suðurgötu 3 ásamt HJ, lögreglumanni, og dönskum lögreglumanni. Hefðu þeir verið sendir þangað á vegum lögreglunnar. Þar hefði komið til dyra kona og hleypt þeim inn en þegar inn var komið hefðu þeir verið skráðir sem meðlimir í spilaklúbbi og þeim síðan leiðbeint um hvernig spilamennskan færi fram. Þeir hefðu borgað með greiðslukortum á barnum og fengið nótur sem þeir hefðu svo framvísað við spilaborðið þar sem nótunum hefði verið skipt út fyrir spilapeninga. Hefðu þeir síðan sest við rúllettuborð og þar hefði vitnið spilað fyrir 5.000 krónur. I kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst ekki hafa unnið fyrir Briddsklúbbinn og kannaðist ekki við að hafa fengið greitt fyrir vinnu á staðnum. Hann kvað ákærða hafa boðist til þess að lána vitninu peninga til að borga fyrir hann skuldir og hefði ákærði borgað fyrir hann reikninga í ársbyrjun 2002. Hafi ákærði lánað vitninu 600.000 krónur en vitnið borgað ákærða skuldina til baka smám saman á árinu 2002. Aðspurður kvaðst vitnið ekki hafa fengið kvittanir fyrir endurgreiðslunni. Vitnið kvað eingöngu meðlimi spilaklúbbsins og gesti þeirra hafa mátt spila á Suðurgötu 3 enda um lokaðan einkaklúbb að ræða. Vitnið kvaðst hafa snúið rúllettunni og gefið í spilum einstaka sinnum. Ýmis spil hefðu verið spiluð og eitthvað hefði verið um að menn leggðu peninga undir. Hefðu menn þá keypt spilapeninga af þeim, sem var „bankinn” hverju sinni, en klúbbmeðlimir hefðu skipst á að gegna því hlutverki. Kvað vitnið ákærða hafa verið í fyrirsvari fyrir klúbbinn. Aðspurður kannaðist vitnið ekki að seldar hefðu verið veitingar í klúbbnum og hefði enginn verið rukkaður fyrir drykki. Þá kannaðist vitnið ekki við að hann eða aðrir hefðu veðjað á netinu í gegnum tölvu að Suðurgötu 3. Á, eigandi fyrirtækisins [ ]., kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvað ákærða hafa unnið hjá fyrirtækinu í 4-5 mánuði á árunum 2002 og 2003 við ýmis dagleg störf, t.d. við tölvumál og uppsetningu á heimasíðu. Vitnið kvaðst hafa komið á Suðurgötu 3 til að spila. Hefðu menn þar lagt undir peninga og kvaðst vitnið hafa keypt sína spilapeninga af ákærða, sem var þarna í forsvari, og hefði annað hvort borgað með peningum eða debetkorti. V kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa verið meðlimur í Briddsklúbbnum á árinu 2002 en í því hefði falist að hafa félagsskap af öðrum við spil. Ekki hefðu verið innheimt félagsgjöld af meðlimum en félagsmenn hefðu haft aðgang að húsnæðinu að Suðurgötu 3 og kvaðst vitnið ekki vita hvort félagsmönnum hefði verið heimilt að taka með sér gesti. Hefði ákærði verið í fyrirsvari fyrir klúbbinn. Vitnið kvaðst hafa spilað fjárhættuspil við félaga sína og þá hefði hann einnig veðjað á netinu á Suðurgötu 3. Aðspurður kannaðist vitnið við að hafa greitt með debetkorti og kreditkorti inn á kortaskanna í nafni ákærða, samtals rúmlega 1.300.000 krónur á tímabilinu janúar til maí 2002. Um væri að ræða úttekt á peningum ýmist til að leggja undir á netinu eða spila við einhvern annan. Aðspurður kvað vitnið áfengi hafa verið veitt á staðnum án endurgjalds. Staðfesti vitnið framburð sinn hjá lögreglu. Niðurstaða. Óumdeilt er að á Suðurgötu 3 voru stunduð fjárhættuspil á því tímabili sem um ræðir. Hins vegar er deilt um það hvort ákærði hafi rekið fjárhættuspil og veðmálastarfsemi í atvinnuskyni sér til lífsviðurværis. Gögn málsins sýna að einhvers konar spilaklúbbur var rekinn að Suðurgötu 3 allt fram til hausts 2002. Þegar litið er til vættis lögreglumanna hér fyrir dóminum þykir verða að miða við það að menn hafi getað komið þar og fengið að spila án þess að vera fyrirfram meðlimir klúbbsins eða gestir klúbbmeðlima. Verður því ekki talið að um lokaðan einkaklúbb hafi verið að ræða. Samkvæmt gögnum málsins var ákærði í forsvari á Íslandi fyrir veðbankann Gamebookers. Á heimasíðunni vedbanki.net, sem ákærði hafði umsjón með, er krækja yfir á heimasíðu veðbanka Gamebookers og í ljós er leitt að ákærði stofnaði bankareikning sem notast var við við veðmálastarfsemina en reikningurinn var í nafni Moneybookers sem ákærði var eini prókúruhafinn fyrir. Í framburði vitnisins VÞ hjá lögreglu og hér fyrir dóminum kemur fram að hann veðjaði á netinu í gegnum tölvuna að Suðurgötu 3. Í ljós er leitt að öll fjármálaumsvif vegna starfseminnar að Suðurgötu 3 fór um reikning ákærða í Íslandsbanka nr. 30126. Þá var kortaskanni, sem notaður var á staðnum, á nafni ákærða. Fram kom í framburðum vitna að ákærði var í fyrirsvari fyrir klúbbinn og sjálfur tók hann húsnæðið að Suðurgötu 3 á leigu. Af framburðum vitna, sem sögðust vera félagar í Briddsklúbbnum, liggur ekki fyrir að aðrir en ákærði hafi komið að stjórn og rekstri starfseminnar að Suðurgötu 3 á umræddu tímabili. Þótt ekki liggi fyrir nákvæmar tölur um hagnað af framangreindum rekstri er ljóst af gögnum málsins að veltan var mikil. Fyrir liggur að velta á reikningi ákærða, sem stofnaður var í apríl 2001, var 12 milljónir króna á árinu 2001 en 47 milljónir á árinu 2002. Talsverður hluti fjárins kom í gegnum kortaskanna á nafni ákærða. Fram er komið að nokkrar endurbætur á húsnæðinu að Suðurgötu 3 fóru fram sem fólust einkum í málningu og niðurbroti á léttum milliveggjum. Engin gögn liggja þó fyrir um kostnað við framkvæmdirnar og hjá vitninu B, leigusala húsnæðisins, kom fram að hann hefði ekki þurft að endurgreiða leigutaka vegna endurbótanna þegar leigutíma lauk. Verður með hliðsjón af framanrituðu og framburðum vitna að telja að kostnaður við endurbætur húsnæðisins hafi ekki numið verulegum fjárhæðum. Verður að telja ljóst að ákærði hafi haft hagnað af rekstrinum að Suðurgötu 3 þótt ekki liggi fyrir nákvæmar tölur um hversu mikill hann hafi verið. Upplýsingar um tekjur ákærða á árinu 2002 liggja frammi í skattskýrslu hans og launaseðlum frá [ ] vegna launa fyrir mánuðina júlí til og með október 2002 að heildarfjárhæð 1.000.000 krónur. Þá lýsti ákærði því fyrir dóminum að hann hefði átt söluhagnað í upphafi ársins 2002 sem ekki kæmi fram á skattskýrslu án þess þó að fjárhæð hans væri tilgreind. Við aðalmeðferð málsins lagði ákærði fram yfirlýsingu ÞH frá 19. mars sl. um að ákærði hafi fengið hjá honum lán að fjárhæð 1.000.000 krónur sem ákærði hafi endurgreitt á árinu 2003. Sama dag lagði ákærði fram yfirlýsingu K, fyrrverandi sambýliskonu sinnar, dagsett 19. mars sl. um að hún hafi endurgreitt ákærða 500.000 krónur á árinu 2002 þegar þau slitu samvistum. Ákærði hafði ekki upplýst um framangreint við lögreglurannsókn þótt lögregla hafi þá ítrekað spurt hann út í fjármál hans. Þá liggja engin önnur gögn fyrir um ofangreind viðskipti, hvorki kvittanir né yfirlit yfir bankafærslur. Þykja gögn þessi ekki trúverðug þegar litið er til þess að þau voru fyrst lögð fram við aðalmeðferð málsins og að ákærði hafði hvorki minnst á þessi viðskipti við lögreglurannsókn né við fyrirtökur málsins hér fyrir dóminum. Að öllu framanrituðu virtu þykir í ljós leitt að ákærði hafi staðið fyrir rekstri fjárhættuspils og veðmálastarfsemi í húsnæði að Suðurgötu 3 sem hann hafði á leigu. Eins og að framan er lýst fóru allir fjármunir vegna rekstrarins í gegnum reikning ákærða og var veltan veruleg. Telja verður að ákærði hafi staðið að starfseminni í atvinnuskyni enda þótt hann hafi haft aðra atvinnu hluta ársins 2002. Hefur ákærði því gerst sekur um brot þau sem honum eru gefin að sök í ákæru og eru þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Viðurlög. Framlagt sakavottorð skv. 3. og 11. gr. reglugerðar nr. 569/1999 ber með sér að ákærði hafi ekki áður brotið af sér en undir rekstri málsins fyrir dóminum var í ljós leitt að ákærði var dæmdur til refsingar með dómi Hæstaréttar Íslands 16. desember 1993 fyrir brot gegn 183. og 184. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk áfengislagabrots. Var ákærði þá dæmdur í þriggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár og til greiðslu 300.000 króna sektar. Refsing ákærða nú þykir hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Rétt þykir að fresta framkvæmd refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá þykir rétt að ákærði greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 65 daga fangelsi í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga ber að dæma ákærða til þess að þola upptöku til ríkissjóðs á fimm spilaborðum, spilapeningum og spilastokkum. Gerð er krafa um að jafnframt verði gerðir upptækir fylgihlutir með spilaborðunum fimm en óvíst er við hvað er átt og ber því að vísa upptökukröfunni frá að því er varðar fylgihlutina. Með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga er ákærða gert að sæta upptöku á eftirgreindum fjármunum: Peningaseðlum og einni ávísun að fjárhæð kr. 25.000, samtals kr. 2.182.000. Innistæðu að fjárhæð kr. 678.678 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [ ] á nafni ákærða. Innistæðu að fjárhæð 307.635 ásamt áföllnum vöxtum hjá Kreditkortum hf. vegna færslna með greiðslukortum í gegnum kortaskanna sem ákærði hafði afnot af með þjónustusamningum við greiðslukortafyrirtækið. Innistæðu að fjárhæð kr. 1.594.149 ásamt áföllnum vöxtum hjá Greiðslumiðlun hf. vegna færslna með greiðslukortum í gegnum kortaskanna sem ákærði hafði afnot af með þjónustusamningum við greiðslukortafyrirtækið. Innistæðu að fjárhæð kr. 342.550 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [ ] á nafni Moneybookers Ltd., kt. 621101-9190. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., 150.000 krónur. Sigríður Friðjónsdóttir, saksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Brynjar Valdimarsson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Framkvæmd refsingarinnar er frestað og fellur hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði 500.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 65 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu. Ákærði þoli upptöku til ríkissjóðs á fimm spilaborðum, spilapeningum og spilastokkum, peningaseðlum og einni ávísun að fjárhæð kr. 25.000, samtals kr. 2.182.000, innistæðu að fjárhæð kr. 678.678 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [ ] á nafni ákærða, innistæðu að fjárhæð 307.635 ásamt áföllnum vöxtum hjá Kreditkortum hf., innistæðu að fjárhæð kr. 1.594.149 ásamt áföllnum vöxtum hjá Greiðslumiðlun hf., innistæðu að fjárhæð kr. 342.550 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [ ] á nafni Moneybookers Ltd., kt. 621101-9190. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hrl., 150.000 krónur.
Mál nr. 146/2001
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var frávísunarúrskurður héraðsdóms, sem byggði á því að G hefði ekki gert nægilega grein fyrir þeim hagsmunum sem hann hefði af dómsúrlausn um kröfur sínar, auk þess sem kröfugerð G þótti óljós og vanreifuð að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um frávísun málsins verði hafnað og það tekið til efnislegrar úrlausnar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.